Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊApproved. By general expert of the MOE
G.Nyamdavaa
Reviewed:by expert of the MOE
N.Jamiyankhuu

ÑÀÒÓ ХХК

“SOLAR POWER PLANT” PROJECT IN KHONGOR SUM OF
DARKHAN-UUL PROVINCEENVIRONMENTAL IMPACT DETAILED ASSESSMENTREPORT

Project proponent: “Solar power international” LLC
Detailed assessment made by: General director of “SATU” LLC/G.Tuvaasuren/

Received report is permitted by:
Executive director of “Solar power international” LLC
B.Mandalbayar

Ulaanbaatar
2015Óëààíáààòàð õîò 20152Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊÓëààíáààòàð õîò 20153Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ“ÑОЛÀР ПОВЕР ИНÒЕРНЕЙШНЛ” ХХК ДÀРХÀН-ÓÓЛ ÀЙМГИЙН ХОНГОР
ÑÓМЫН НÓÒÀГÒ 10 МВÒ-ЫН НÀРНЫ ЦÀХИЛГÀÀН ÑÒÀНЦ БÀЙГÓÓЛÀХÒӨÑЛИЙН БÀЙГÀЛЬ ОРЧНЫ НӨЛӨӨЛЛИЙН НÀРИЙВЧИЛÑÀНҮНЭЛГЭЭНИЙ ÒÀЙЛÀНГИЙН ÒЕХНИКИЙН БÓÑ ХÓРÀÀНГÓЙ
2015-03 сарУлаанбаатар

хот“Солар повер интернейшнл” ХХК Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын нутагт 10
МВт-ын нарны цахилгаан станц /НЦС/ байгуулахаар ТЭЗҮ боловсруулж,төслийн талбайд байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээ хийлгэсэн болно.
Дээрх баримт бичгүүд болон Байгаль орчны нөлөөллийн ерөнхий үнэлгээний
дүгнэлт, байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний аргачлал зэрэгт
үндэслэн “САТУ” ХХК байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний
ажил хийж гүйцэтгэв.
Дархан-Уул аймгийн Дархан сумын урд хилтэй залгах Хонгор сумын 1-р багийн
нутаг дэвсгэрт төмөр болон авто замын сүлжээний зүүн, зүүн хойд хэсэгт
тэдгээрээс холгүй, Дархан-Эрдэнэтийн 220 кВ-ын дэд станцын баруун талын
ашиглалтгүй байсан талбайг сонгон 10 МВт-ын нарны цахилгаан станц
байгуулахаар сонгосон байна. Талбайн зөвшөөрөгдсөн хэмжээ 25 га.
Станцыг барьж байгуулах ажлыг 2015 онд хийж гүйцэтгэн туршилт зүгшрүүлэлт
явуулж улмаар үргэлжлүүлэн үйл ажиллагааг нь явуулахаар төлөвлөсөн байна.
НЦС байгуулах талбайн байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээг 2014 онд“САТУ” ХХК гүйцэтгэсэн. Энэ ажлаар тус талбай орчмын газрын гадарга,геологийн тогтоц, тектоник, газар хөдлөл, гадаргын болон газар доорх ус, уурамьсгал, хөрс, ургамал, амьтан зэрэг байгалийн бүрдэл хэсгүүд, хөрсний
элэгдэл эвдрэл, бохирдол, шуугианы түвшин зэргийг судлан тодорхойлсны
зэрэгцээ Хонгор сумын нийгэм эдийн засгийн одоогийн байдлыг авч үзсэн
болно.
БОНЕҮ-нийдүгнэлтийн

дагуу

тус

төслийн

байгаль

орчнынөлөөллийн

нарийвчилсан үнэлгээг “САТУ” ХХК 2015 оны 3 дугаар сард гүйцэтгэв. Байгаль
орчны

төлөв

байдлын

судалгаа,үнэлгээ,байгаль

орчнынөлөөллийн

нарийвчилсан үнэлгээний ажилд гидрогеологич, инженер геологич, Монгол
улсын гавъяат багш, доктор, профессор Н.Батсүх, ургамал судлаач, доктор
Óëààíáààòàð õîò 20154Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ(Ph.D) Х.Отгонбилэг, биологич (M.Sc) Т.Чимгээ, хөрс судлаач, доктор (Ph.D)
Д.Батбаяр, цаг уурч, доктор (Ph.D) Г.Намхайжанцан, ус судлаач Б.Лхагвадулам,ШУТИС-ийн эрчим хүчний сургуулийн багш, дулааны инженер, доктор (Рh.D),профессор

Ж.Цэен-Ойдов,“САТУ”

ХХК”ийн

захирал,доктор

(Ph.D)

Г.Туваансүрэн, магистр (M.Sc) Х.Ганчимэг, үнэлгээний мэргэжилтэн, магистр
(M.Sc)

Т.Дэлгэрмаа,мэргэжилтэн

Т.Гэрэлт-Од

нарын

зэрэг

эрдэмтэд,судлаачид, мэргэжилтнүүд оролцсон болно.
Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээгээр НЦС-ын төслийн
байршилтай холбогдох нөлөөлөл, барьж байгуулах болон үйл ажиллагаа
явуулах үе шатанд агаар, ус, хөрсөн бүрхэвч, ургамлан нөмрөг, амьтан, газрын
гадарга ба хэвлийд болон нийгэм, хүн амд нөлөөлөх байдлыг үнэлж,нөлөөллийг бууруулах арга хэмжээг тодорхойлж, байгаль орчны менежментийн
төлөвлөгөө зохиосон болно. Түүнчлэн НЦС-ын байгаль орчны асуудалтай
холбогдох хууль эрх зүйн орчны зохицуулалтын талаар авч үзсэн.
Нарийвчилсан үнэлгээний төгсгөлд төсөл хэрэгжих эдэлбэр газарт ойр байдаг
нутгийн иргэдийн саналыг асуулгын аргаар авч үзсэний зэрэгцээ хэлэлцүүлэг
зохион байгуулах, багийн иргэдийн нийтийн хуралд НЦС-ын техник технологи
болон нарийвчилсан үнэлгээний тайланг танилцуулан хэлэлцүүлэх, тэмдэглэл
хөтлөх, шийдвэр гаргуулах зэрэг олон нийтийн оролцоог хангах зохион
байгуулалтын арга хэмжээ авч, тайланд холбогдох мэдээлэлд дүгнэлт хийжхавсаргасан болно.
“Нарны цахилгаан станц байгуулах төсөл”-ийн байгаль орчны нөлөөллийн
нарийвчилсан үнэлгээний тайлан 6 үндсэн бүлгээс тогтоно. Нийт 15 зураг, 26хүснэгттэй, судалгаа, үнэлгээний холбогдох барим бичгүүдийг хавсралтад
оруулав.
1-р бүлэг. НЦС-ын төсөлтэй холбогдох байгаль орчны заалт бүхий хууль эрхзүйн баримт бичгүүдэд төсөл хэрэгжүүлэгч, сонирхогч талуудын харилцааг
зохицуулах талаарх заалтууд, байгаль орчны талаар тавигдах шаардлагууд,мөрдөн ажиллах арга хэмжээний асуудлуудыг тодорхойлж эрх зүйн хэмхэмжээнд төслийн үйл ажиллагааг явуулах баримт бичгүүдийн жагсаалтыг
гарган өгөв.

Óëààíáààòàð õîò 20155Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2-р бүлэг. НЦС-ын төслийн тодорхойлолтод төслийн зорилго, ач холбогдол,хүчин чадал, техник технологи, ажлын төлөвлөлтийн талаар тусгав. Тухайлбал
40000 ширхэг нарны зай, инвертер, тарнсформатор, удирдлага хяналтын
систем зэрэг үндсэн тоног төхөөрөмжөөс уг цахилгаан станц бүрдэнэ.
3-р бүлэг. Төслийн нөлөөллийн шинжилгээг хийхдээ барьж байгуулах болонүйл ажиллагаа явуулах үед болзошгүй нөлөөллийг магадлан жагсаах, матрицын
аргуудаар тодорхойлж, нөлөөллийг урьдчилан тооцон таамаглаж, улмаар
нөлөөллийн үр нөлөөг дүгнэн үзэхэд дараах байдалтай байна:Барьж байгуулах үед:1.

Энэ үед төсөл байгалийн физик нөөцөд нөлөөлөл илүү сөрөг байжболох, тухайлбал агаарын чанар, хөрсөн бүрхэвчид газар шорооны
ажлын үед нөлөөллийн эрчим илүү байх ба дээрх нөлөөллийг
чухалчилж үзэх хэрэгтэй байгаа нь тодорхойлогдсон.

2.

Экологи, биологийн олон янз байдалд нөлөөлөл нь зөвхөн энэ үед элбэг
зүйл ургамалд нөлөөлөх байдлаар илэрч байна.

3.

Нийгмийн байдалд эерэг нөлөөлөл үзүүлэх ба хүн амын эрүүл мэндэд
шууднөлөөлөл

барагилрэхгүй

байна.

Гагцхүү

тээвэрлэлтийн

ажиллагааг осол авааргүй явуулах хэрэгтэй юм.
4.

Тээврийн хэрэгсэл, газар шорооны ажил гүйцэтгэх механизмууд агаарт
хорт хий ялгаруулж бохирдуулна. Задгай талбайд ялгарлын агууламж ихбиш учраас тархалтаар агууламж нь буурч, төслийн талбайгаас гадагш
нөлөөлөлгүй болно. Тээвэр хийх, газар шорооны ажлын үед тоос босно.
Нөлөөлөл нь богино хугацааны тасралттай байх, голлож талбайд
хязгаарлагдмал байдлаар үүсэхээр байна. Үүсэх тоосны ялгарал их бишучраас сарнилын агууламж талбай орчимдоо багасаж, оршин суугчдад
нөлөөлөл нь бага байх боломжтой гэж үзэж байна.

5.

Төслийн зүгээс шуугианы нөлөөлөл нь тухайн газартаа түр зуурын
шинжтэй байна. Харин дэргэдэх дэд станцын дуу шуугианы түвшнийг
тооцож ажиллах хэрэгтэй.

6.

Газар шорооны ажил нь тухайн үедээ газрын гадаргын үзэмжид нэлээд
таагүй өөрчлөлт бүрдүүлэх боловч түр зуурын байх энэ нөлөөлөл зөвхөн

Óëààíáààòàð õîò 20156Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊталбай дээр барилгын ажил хийж буй хүмүүсээр л хязгаарлагдах банөхөн сэргээснээр газрын төрх сэргэж орчны үзэмж хэвийн болно.
7.

Төслийн ажил гадаргын урсацын горим нөөцөд нөлөөлөхгүй, газар доорх
усны түвшин хүртэл ажил хийгдэхгүй тул нөлөөлөлгүй болно.

8.

Нарны зайн хавтангийн 20 багцын бэхэлгээний 23320 ширхэг төмөр
бетонон шонгийн нүхэнд нийтдээ 2930 м2 талбайн 5127 м3 орчим хөрсшороо хуулагдана. Үүнээс 7690 орчим м3 шороон түр овоолго үүсэж
хөрс, ургамлыг түр хугацаагаар дарна. Авто замын 600 орчим м зайд4200 м2 талбайн хөрс хуулагдан тэгшлэгдэнэ. Хөрсний эвдрэл үүсэх,нягтрах, элэгдэх, мөн хөрс дарагдах нөлөөнд орохоор байна. Иймучраас барьж байгуулах үед хөрсөн бүрхэвчид үзүүлэх нөлөө байжболохоор байна. Санамсаргүй байдлаар түлш шатахуун асгарвал
хөрсний бохирдлыг арилгах, саармагжуулах ажиллагаа явуулбал сөрөгүр дагаваргүй болно.

9.

Нарны зайн хавтангийн 20 багцын бэхэлгээний 23320 шонгийн нүхэнд
нийтдээ 2930 м2 талбайн ургамалыг устгана. Үүнээс гадна тэдгээр
нүхний дэргэд түр шороон овоолго үүсгэж ургамалыг дарна. Авто замын
0.6 орчим км зайд 4200 м2 талбайн ургамлан нөмрөг арчигдана.

10. Газар шорооны ажлаас 5.1 мян.м3 хөрс шороо хаягдаж 7.7 орчим мян.м3
түр овоолго үүснэ. Тоног төхөөрөмжийн сав баглаа боодол, барилгын
материалын хаягдал, тос тосолгооны материал зэрэг хоргүй хортой
хаягдал үүсэх ба ангилан ялгаж хаягдлын зах зээл, хаягдлын төв цэгзэрэгт нийлүүлэх хэрэгтэй болно. Ахуйн бохир усыг зориулалтын цооног
буюу саванд хуримтлуулж ариутгах татуургад нийлүүлнэ.
11. Төсөвт дарамт үзүүлэхгүй, улсын хөгжилд хувийн хөрөнгийн эхүүсвэрээр хувь нэмэр болох төсөл болж байна. Барьж байгуулах үйлажиллагаанд орон нутгаас ажиллагсад авах, мөн мэргэжлийн хүмүүсийг
татан оролцуулах, хүмүүсийн амьжиргаанд ашигтай, амьдрал ахуйгаа
дээшлүүлэхэд тус дэм болно. Бизнесийн шинэ боломжууд нээгдэнэ.
12. Төслийн үйл ажиллагаанд химийн хорт бодис хэрэглэхгүй тул иргэдэд
хорт бодисын нөлөөлөл үүсэхгүй. Харин материал болон зорчигч

Óëààíáààòàð õîò 20157Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ/ажиллагсад/ тээвэрлэлтийн үйл ажиллагаанаас нутгийн иргэдийг осолбэртлийн болзошгүй сөрөг нөлөөлөл, эрсдэлээс сэргийлэх хэрэгтэй.
13. Байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд төслийн барьж
байгуулах үеийн нөлөөллийн үр нөлөө /significance/ -г үнэлэн дүгнэснээс
үзэхэд төслийн энэ үе шатны үйл ажиллагаа нь байгалийн физик болон
экологийн нөөцийн ихэнх бүрдэл хэсгүүдэд дунд зэргийн сөрөг үрнөлөөтэй, харин нийгмийн байдалд дунд зэргийн эерэг үр нөлөөтэй, хүнамын эрүүл мэндэд бараг сөрөг нөлөөлөлтэй байж болохоор байна.
Үйл ажиллагааны үед:1. Энэ үед төслийн үйл ажиллагааны нөлөөлөл ихэнхдээ эерэг байх ньтодорхойлогдсон. Энд нийгэмд чухал эерэг нөлөөтэй, байгалийн физик
нөөцөд үзүүлэх сөрөг нөлөөг анхаарах хэрэгтэй гэж үзсэн.
2. Энэ үед ашиглагдах үйлчилгээний цөөн тооны тээврийн хэрэгслийг эстооцвол агаар бохирдуулах өөр эх үүсвэр байхгүй байх боломж байна.
3. Нарны цахилгаан станц нь ажиллах явцдаа дуу шуугиан гаргадаг эхүүсвэрт тооцогддоггүй. Эрчим хүч үйлдвэрлэлийн дуу шуугианыг
багасгах гол чухал технологи болдгоороо дэвшилттэй юм.
4. Нарны зайн гялбааны эсрэг бүрхүүлтэй загвар нь гэрлийг дотроо
шингээдэг тул гялбаа үүсгэхгүй хавтан сонгосноор гэрлийн ойлт,гялбааны нөлөөлөлгүй байх боломжтой.
5.

НЦС нь технологийн болон унд ахуйн усыг Дархан-Уул аймгийн усхангамжийн нэгдсэн сүлжээнээс орон нутгаас авсан зөвшөөрөл,гэрээний үндсэн дээр хангана. Дархан хотын ус хангамжийн сүлжээнийүйл ажиллагаанд тус станцын усны хэрэглээ нь дарамт үүсгэхээргүй
байна.

6. Нарны зайн хавтанд түүний доорх хөрс сүүдэрлэгдэж, хөрсний үржил
шим /ялзмаг/ багасах хандлага үүсэж болно. Цаг хугацааны хувьд
удаан явцтай бага зэргийн нөлөөлөл гэж үзэх боломжтой.
7. Нарны зайн хавтан нь сүүдэрлэгдсэн газрын ургамлын ургалтад
сөргөөр

нөлөөлөх

хүчин

зүйл

болно.

Сүүдэрлэгдсэн

ихэнх/ойролцоогоор 7 га/ талбайн ургамлан нөмрөг доройтох нөлөөлөл
үүсэхээр байна.
Óëààíáààòàð õîò 20158Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

8. Шуугиан гаргадаггүй, технологиос бохирдол үүсгэдэггүй, хүлэмжийн
хийн ялгаруулалтгүй эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаагаараа орчин үеийн
хамгийн их эрэлт хэрэгцээ ихтэй, ногоон хөгжлийг дэмжих төсөл болжбайгаа юм. Ахуйн бохир усыг зориулалтын цооног буюу саванд
хуримтлуулж ариутгах татуургад нийлүүлнэ.
9. Жилд үйлдвэрлэсэн 1520000 кВт/цаг эрчим хүч нь импортыг багасгах,эсвэл өсөн нэмэгдэж байгаа хэрэгцээг хангахад ашиглагдана. хүн амынамьдрах, ажиллах орчин, бизнесийн орчинг сайжруулахад эерэг нөлөө
үзүүлнэ. ТЭЗҮ-д тооцсоноор 12 жилд хөрөнгө оруулалтын зээлээ төлж,цаашид үр ашигтай ажиллаж улсад оруулах орлого нь нэмэгдэнэ.
10. Хорт бодисын ялгаралгүй, дуу шуугиан үүсдэггүй зэрэг нь иргэдийн
эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөгүй эрчим хүчний үйлдвэрлэл гэж үзэж болно.
Харин эрчим хүчний үйлдвэрлэл нэмэгдэж тогтвортой ажиллагааг
хангах үйл ажиллагааных нь үр дүнд эрүүл мэндийн үйлчилгээний
байгууллагуудын чадавх дээшилж, чанар нь сайжрах эерэг нөлөөтэй
юм.
11. Байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд төслийн үйл ажиллагаа
явуулах үеийн нөлөөллийн үр нөлөөг үнэлсэн дүнгээс үзэхэд төслийнэнэ үе шатны үйл ажиллагаа нь байгалийн физик болон экологийн
нөөцөд эерэг болон сөрөг үр нөлөөгүй буюу нөлөөлөл бага байх,түүнээс зайлсхийж болохоор байгаа бол нийгмийн байдалд дундзэргийн эерэг үр нөлөөтэй, хүн амын эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөлөлгүй,эрчим хүчний хангалт, найдвартай ажиллагаа хангагдсанаар шууд бусбайдлаар эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанар сайжрах үр нөлөөтэй
байж болохоор байна.
Түүнчлэн энэ бүлэгт болзошгүй осол эрсдэлийн үнэлгээ хийж эрсдэлийн түвшин
тогтоож үзэхэд тээвэрлэлт, өндөр хүчдэлтэй харьцах ажиллагаанаас эрүүл
мэнд, төслийн эд хөрөнгөд хохирол учирч болзошгүй байдал илэрч байгаагаас
гадна байгалийн, тухайлбал, аянга, гал түймэр, үер, газар хөдлөлт зэрэгт өртөж
болзошгүй эрсдэлийн түвшинг тогтоож урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг
тодорхойлов.

Óëààíáààòàð õîò 20159Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

4-р бүлэг. Төслийн хувилбаруудын харьцуулалтыг төсөл хэрэгжүүлэхгүй байх,төсөл хэрэгжүүлэх, төслийн техник, технологийн хувилбараар харьцуулалт хийжсул ба давуу талуудыг тодорхойлж байгаль орчны ач холбогдлыг нь авч үзэв.
Эндээс үзэхэд төслийг хэрэгжүүлэх нь давуу талтай, техник, технологийн
сонголтуудыг ашигтай хийсэн болох нь тогтоогдов.
5-р бүлэг. Олон нийтийн оролцоог хангах зорилгоор төслийн талбайн ойролцоо
нутаглаж буй Хонгор сумын 1-р багийн иргэдийн санал бодлыг саналын
хуудсаар авч, иргэдийн нийтийн хурлаар НЦС-ын төсөл, байгаль орчны
нөлөөллийн

нарийвчилсан

үнэлгээний

тайлангийн

талаар

танилцуулж

хэлэлүүлэг хийж, хурлын тэмдэглэл, хурлын тогтоол зэрэг албан ёсны баримт
бичгүүдийг гаргуулав.
6-р бүлэг. Төслийн сөрөг нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэх, бууруулах, арилгах,зайлсхийх арга хэмжээг тодорхойлов. Үүнд:Àгаар орчèнБарьж байгуулах үед:1. “Нарны цахилгаан станц барих төсөл”-ийн хүрээнд станцын барилга
байгууламжуудыг барьж байгуулах үйл ажиллагааны үед салхи багатай
өдрийг сонгон ажиллах нь тоос, хорт хийн тархалтаас зайлсхийх аргахэмжээ болох бөгөөд шаардлагатай газарт тоос дарах зорилгоор
ялангуяа орчны хөрсийг чийглэх арга хэмжээ авч болно.
2. Тээврийн хэрэгслийн утаатай хаягдах хорт бодисын хэмжээ бензин бадизель түлшний чанар, хөдөлгүүрийн ажиллагааны горим, түүний
техникийн байдал, автомашины жин, замын эсэргүүцэл (автомашины
дугуй, явах анги, хүч дамжуулах агрегатын хийц, техникийн байдал баавто замын хийц, түүний эвдрэл, гэмтэл, замын эгц, уруу, эргэлт гэх мэт),ашиглалтын нөхцөл, машин техникийн хурд, жолоодлогын ур чадвар
зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаардгийг харгалзан машин, механизм,тэдгээрийн үйл ажиллагааны горимыг сонгох нь чухал юм.
3. Барьж байгуулах ажилд оролцох тээврийн хэрэгсэл, механизмуудыг
сонгохдоо техникийн үзлэг, оношлогоонд бүрэн хамрагдсан, ажиллагааны
үеийнх нь утаан дахь хорт хийн ялгарал MNS 5014:2009 /Дизель
Óëààíáààòàð õîò 201510Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊхөдөлгүүртэй автомашин - утааны тортогжилтын зөвшөөрөгдөх дээдхэмжээ

бахэмжих

арга/,

MNS

5013:2009/Бензин

хөдөлгүүртэй

автомашин-утааны найрлага дах хорт бодисын зөвшөөрөгдөх дээдхэмжээ ба хэмжих арга/ стандартуудын зөвшөөрөгдөх хэмжээнд байгаа
эсэхийг нь хянан, дээрх шаардлагыг хангасан болон техникийн бүрэн
бүтэн байдлыг хангасан бол ажилд оруулна.
4. Тохирох хурдны хязгаарыг тогтоож зам баригдаагүй газраар явж буймашин техникээс үүсэх тоосжилтыг бууруулах хэрэгтэй.
5. Тоосжилт үүсгэхээс зайлсхийх, жишээлбэл ачааны машины шороо
буулгах өндрийн хэмжээг багасгах нь зүйтэй.
6. Төслийн талбайгаас гадагш нарийн ширхэгтэй тоос үүсгэх материал
зөөвөрлөх үед ачааг хучих хэрэгтэй.
Үйл ажиллагааны үед:Нарны зайн цахилгаан үйлдвэрлэх үйл ажиллагаанаас хүлэмжийн хийболон бусад хорт бохирдуулагч агаарт ялгаруулдаггүй, үйлчилгээнд
хэрэглэгдэх цөөн тооны тээврийн хэрэгслийг эс тооцвол өөр агаар
бохирдуулагч эх үүсвэр байхгүй байх боломжтой тул агаарын бохирдол
бууруулах тусгайлсан арга хэмжээ шаардлагагүй байх боломжтой.

Дуу шуугèанБарьж байгуулах үед:1. Өрмийн болон хүнд даацын машинууд болон газар шорооны бусад
ажлын үед үүсэх дуу шуугиан нь орчны шуугианы түвшнийг нэмэгдүүлэхэх үүсвэр болох тул шуугиан бага байлгах техник, технологийн
хувилбаруудыг сонгон ажиллах хэрэгтэй.
2. Бүх тоног төхөөрөмж, машин механизмдаа тогтмол засвар үйлчилгээ
хийж гүйцэтгэвэл зохино.
3. Тоног төхөөрөмжийг хэрэглээгүй үед нь хөдөлгүүрийг асаахгүй байх ньчухал.

Óëààíáààòàð õîò 201511Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

4. Шуугианы эх үүсвэрүүд, тэдгээрээс суурьшлын бүсүүдийн чиглэл тус бүр
рүү 200 м тутамд шуугианы хяналтын хэмжилтийг мониторингийн
хөтөлбөрт заасны дагуу хийж дүгнэлт гаргаж байвал зохино.
5. Төслийн талбайд ажиллагсдыг шуугианаас хамгаалах арга хэмжээг
хөдөлмөрийн аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуйн талаар хэрэгжүүлэх аргахэмжээний хүрээнд төсөл хэрэгжүүлэгч хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээнэ.
6. Талбайн зүүн хэсэгт Эрдэнэт-Дарханы 220 кВ-ын цахилгаан дамжуулахдэд станцын тасралтгүй ажиллах тоног төхөөрөмжийн шуугианы түвшин
71.7 дБА байсан нь энэ хэсэгт шуугианы түвшин ихтэй байхыг анхаарч
оффис-үйлчилгээний байрыг шуугианы хамгаалалттай барих, эсвэл
түүнээс зайтай газарт сонгох нь зүйтэй.
Үйл ажиллагааны үед:1. Техник, технологи нь дуу шуугиан үүсгэдэггүй төсөлд хамрагддаг тулшуугианыг бууруулах арга хэмжээ шаардлагагүй болно.
Орчны үзэмж
Барьж байгуулах болон үйл ажиллагааны үед:1. Газрын гадарга дээр ажлын талбайн төлөвлөлт зохион байгуулалтыг сайнхийж энд тэнд овоолго асгац үүсгэхгүй байх, нүх, суваг шуудуу үлдээхгүй
байх, орчны бохирдлыг үүсгэхгүй байх зэрэг төслийн талбайн барилгын
ажлын эмх цэгцтэй байдлыг цаг ямагт сайн хангах арга хэмжээ авах ньчухал болно. Ялангуяа нүхнээс гарсан хөрс шороог орон нутгийн
байгууллагын зөвшөөрлийн дагуу Бууралт уул болон Өнгөт гурван толгой
ууланд уурхайн ажиллагаагаар үүссэн нөхөн сэргээгдээгүй ухашнуудад
байршуулан тэгшилж ургамал ургах нөхцөл бүрдүүлэх хэрэгтэй.
2. Нарны зайн шиллэгээ, хүрээ зэрэг нь гялбааны эсрэг бүрхүүлгүй болурдаас хойш авто хөсгөөр зорчих тээврийн хэрэгслийн жолооч нарт хэсэг
газар гялбаа үүсэж болзошгүй тул гэрлийн ойлтгүй загвар сонгох
хэрэгтэй.
Óñан орчèнБарьж байгуулах үед:Óëààíáààòàð õîò 201512Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊТөслийн талбайг барилгын ажлын үед хог хаягдалгүй байлгах ньгадаргын урсацаар бохирдол тархахгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
Барьж байгуулах үйл ажиллагааны үед хэрэглэгдэх машин механизм,техник хэрэгслүүдийн засвар үйлчилгээг зориулалтын засварын талбайд
хийж байх талаар ажиллагсаддаа зааварчилгаа өгөх хэрэгтэй.

Газар доорх усны бохирдлоос сэргийлэхийн тулд шатахууны алдагдлаас
сэргийлж, техник хэрэгслийн засвар үйлчилгээг тогтмол хийж, шатахууны
алдагдал гаргахгүй байх явдал юм.

Энэ үед ус ашиглалтыг хотын ус хангамжийн байгууллагатай гэрээгээр
зохицуулах ба газрын доорх усны нөөцөд шууд ба дам нөлөөлөл үүсэхгүйтул тусгайлсан арга хэмжээ шаардлагагүй.

Үйл ажиллагааны үед:Энэ үед ашиглах усны тооцооны үндсэн дээр Дархан хотын усхангамжийн байгууллагатай гэрээгээр ашиглалт явуулах боломжтой багазрын доорх усны нөөцөд шууд ба дам нөлөөлөл үүсэхгүй тултусгайлсан арга хэмжээ шаардлагагүй.

Хөрñөн бүрхэâчБарьж байгуулах үед:1. Тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнийг төсөл хэрэгжихээс эхлэн журамлан

хөрсний нягтрал, элэгдэл, эвдрэлийг бага байлгах арга хэмжээ авахгүйбол угаасаа элсэнцэр хүрэн хөрс эвдрэлд орох нь хялбар байгааг онцгой
анхаарах хэрэгтэй.
2. Санамсаргүй байдлаар шатахуун, тос, тосолгооны материал асгарч

хаягдах зэргээр хөрсийг бохирдуулбал хорт бодисыг саармагжуулах,арилгах арга хэмжээ авах хэрэгтэй болно.
3. Барилга

байгууламжийг

барихад

хуулсан

шимтхөрсийг

нөхөнсэргээлтийн арга хэмжээнд авч ашиглах хэрэгтэй.
4. Барьж байгуулах үйл ажиллагааны төгсгөлд эвдэрсэн хөрсийг хуучин

байдалд нь оруулж нөхөн сэргээх хэрэгтэй.
Үйл ажиллагааны үед:Óëààíáààòàð õîò 201513Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНарны зайн хавтанд сүүдэрлэгдсэн талбайн хөрсний чийгшил багасаж,ургамалжилт нь муудсаны улмаас үржил шим нь буурахаас сэргийлж,ажиглалт мониторинг хийж байх хэрэгтэй бөгөөд шаардлага гарвал
усалгаа, тарилт хийх нь чухал болно.

Инвертер, трансформаторт тосон таслуур хэрэглэвэл тэдгээрийн гэмтэл,засвар үйлчилгээний үед асгарч хөрс бохирдуулах магадлалтай тултосгүй таслуурууд /вакуум, хийн г м/ сонгон авч угсарвал зохино.

Хөрсний элэгдэл хязгаарлагдмал байх боловч гадаргын урсацыг хянаж,хязгаарлаж байх нь зүйтэй болно. Ялангуяа нарны зайн нүүрийг даган
урсах хур борооны болон цэвэрлэгээний усыг урсгалгүй шингэх нөхцөлийг
бүрдүүлж байх нь чухал юм.

Бèологèйн төрөл зүйлБарьж байгуулах үед:Төсөл хэрэгжүүлэгч байгууллага ургамал хамгаалах талаар байгаль
орчныхолбогдох

хууль,

дүрэм,

журам,

стандарт

шаардлагуудыг

ажиллагсад, ойр орчмын нутгийн хүмүүсийн сэтгэлгээний онцлог
байдалд тохируулан ойлгуулж идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулбал
орчны ургамлын талхлагдлаас сэргийлж чадна. Үүнийг анхаарч ажилхэрэг болгох нь чухал юм.
Станцын материал, хөрс шороо ачих, тээвэрлэх, буулгах үед олон салаазам гаргахгүй байх хэрэгтэй.

Станцын барилга, байгууламж орчмын авто болон явган хүний замыг
засаж тохижуулан ургамал бүрхэвчийг хамгаалах хэрэгтэй.

Ургамлан нөмрөг нь хөрс бэхжүүлж, тогтворжуулах, хөрсийг ус, салхины
угаагдал, үлээгдлээс хамгаалахад багагүй үүрэг гүйцэтгэдэг тул барьж
байгуулах үйл ажиллагааны төгсгөлд нөхөн сэргээж ургамалжуулах ньтуйлын чухал юм.

НЦС-ыг барихдаа малын бэлчээрт барих тул аюулгүй байдлыг хангах
үүднээс малын хөл хорьсон чанар сайтай хашаа барих талаар иргэдийн
саналыг харгалзан үзвэл зохино.

Үйл ажиллагааны үед:Óëààíáààòàð õîò 201514Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНарны станцын үйл ажиллагааны үед нарны зайн хавтанд сүүдэрлэгдсэн
ургамлан бүрхэвч муудахаас сэргийлж мониторинг байнга хийж дээрх
нөхцөлд тэсвэртэй ургамлаар нөхөн сэргээлт хийж байх нь ургамал
хамгаалах, орчныг бохирдол багатай байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.

Элсэрхэг энгэрдүү газрын сул хөрсийг салхины нөлөөллөөс хамгаалахын
тулд нарны зайн хавтангуудыг сүүдэрлэхээргүй зайд улиас, хайлаас, шархуайс зэрэг модлог ургамлаар зурвас байгуулбал үр дүнтэй болно.
Элсний нүүлтээс сэргийлж нарийн навчит харганыг ч салхин талднягтруулан тарьж болох юм.

Нарны зайн хавтангийн сүүдэрлэгдсэн талбайд ургамлын ургалтад
мониторинг хийвэл зохино. Чийгийн хангамжийн дутагдлаас сэргийлж
усалгаа хийх нь ургамлын ургах нөхцөлийг сайжруулах ач холбогдолтой.

Дээрх орчинд ургамлын ургалт доройтох шинж илэрвэл нөхөн тарилт,усалгаа хийх хэрэгтэй. Сүүдэр газар тэсвэртэй хиаг, сөөгнүүд, тухайлбал
нарийн

навчит

харганыг

тарьжургалтад

ньмониторинг

хийж,ургамалжилтыг сайжруулбал зохино.
Эмзэг экосистемтэй амьдрах орчин энэ орчимд байхгүй тул энэ талаар
авах арга хэмжээ шаардлагагүй болно.

Хаягдлын менежмент
Барьж байгуулах үед:Төслийн талбай болон түүний орчин тойронд хог хаягдал үүсэхээс
сэргийлж барилгын ажлын талбай бүрт зориулж хогийн сав бэлтгэх
хэрэгтэй.

Багаж, тоног төхөөрөмжийн сав баглаанаас үүсэх цаас, хөөсөнцөр,хуванцар, мод, төмөр, шилэн материалууд, мөн барилгын ажлаас гарах
шавар, бетон, мод, төмөр, хуванцар, будаг зэргийн хэмжээ бага биш,эдгээрийг ангилан ялгаж, хаягдлын төрлүүдэд зориулсан хаягдлын
саванд хадгалж улмаар хаягдлын зах зээл болон хаягдлын төвлөрсөн
цэгт нийлүүлэх боломжтой.

Хортой хаягдал болох тос, тосолгооны материал, тэдгээрийн хуванцар
савнууд,хэрэглэсэн

батерей

байна.

Эдгээр

хаягдлаар

орчныг

бохирдуулахгүй ангилан хадгалж. хаягдлын зах зээлд нийлүүлэх,Óëààíáààòàð õîò 201515

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊХор, аюултай хаягдал материалыг зориулалтын саванд зохих тэмдэглэгээ
бүхий шошгоор хаяглан хадгалж зах зээлд нийлүүлэх, устгах арга хэмжээавч байвал зохино.

Инвертер ба трансформаторын цахилгаан таслагчинд тосон таслуур
хэрэглэх тохиолдолд тэдгээрийн эвдрэл гэмтэл, засвар үйлчилгээний үедалдагдвал удаан задардаг химийн хортой бодис агуулж болзошгүй тосгарах тул тосон таслуураас татгалзах шаардлагатай.

Нефтийн бүтээгдэхүүн асгарч алдсан тохиолдолд бохирдсон хөрсийг
саармагжуулан хор нөлөөгүй болгох, нөхөн сэргээх ажлыг гүйцэтгэж байх,Шингэн хаягдал болох хоолны газар, цэвэрлэгээ, усанд орох газар
зэргээс гарсан бохир ус, түүнээс гадна ажиллагсдын ахуйн бохир ус гарахба стандартын шаардлага хангасан бохирын цооног эсвэл зориулалтын
тусгай саванд хуримтлуулан зайлуулна.

Хуримтлуулсан хаягдал усаа цэвэрлэх байгууламжийн хамгийн ойрорших ариутгах татуургын худагт Дарханы Ус сувгийн байгууллагатай
хийсэн гэрээний үндсэн дээр зөөж нийлүүлнэ.

Хатуу ба шингэн хаягдлыг тухай бүр зайлуулах арга хэмжээ авахгүй болхөрс ургамал, орчны үзэмж, цаашилбал ажиллагсдын эрүүл мэндэд чнөлөөлөх үр дагавар үүсэх тул хаягдын менежментийн асуудлыг
тодорхой боловсруулж нөлөөллийг бууруулах хэрэгтэй.

Үйл ажиллагааны үед:Нарны цахилгаан станцын үйлдвэрлэлийн технологийн ажиллагаанаас
хортой шингэн хаягдал үүсдэггүй тул энэ үед зөвхөн 1.6 м3/хоног бохир
усыг бохирын цооног буюу зориулалтын саванд хуримтлуулж, түүнийг
Дархан хотын Ус сувгийн байгууллагатай хийсэн гэрээний үндсэн дээрцэвэрлэх

байгууламжийн

ариутгах

татуургын

хамгийн

ойрхудагт

нийлүүлнэ.
Нèйгэм
Барьж байгуулах үед:Хувийн хөрөнгө оруулалтаар 10 МВт-ын НЦС барьж байгуулах төсөл
хэрэгжихэд хүмүүсийг ажилтай болгоход болон бизнесийн орчин бийÓëààíáààòàð õîò 201516Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊболоход улс, орон нутгийн зүгээс дэмжиж, төслийн эерэг нөлөөллийг
нэмэгдүүлэх хэрэгтэй.
Дархан хотын ус хангамжид нөлөөлөхгүй байх боломж байгааг бүрэн
ашиглах хэрэгтэй.

Газрын хэвлийг хөндөхөд археологийн ба палеонтологийн олдвор, түүхсоёлын дурсгал илэрвэл тухайн үед нь соёлын өвийг хамгаалах тухай
хуулийн дагуу орон нутгийн захиргаанд мэдэгдэж холбогдох арга хэмжээ
авах үүргийг төсөл хэрэгжүүлэгч хүлээнэ.

Үйл ажиллагааны үед:Энэ үед нийгэмд сөрөг нөлөө үзүүлэх үйл ажиллагаа явагдахгүй.

Хүн амын эрүүл мэндБарьж байгуулах үед:1. Барилгын ажлын үед ажиллагсдыг нутгийн иргэдтэй харьцах, тэдэндэй
аливаа халдварт өвчний контакт үүсгэхгүйгээр үйл ажиллагаа явуулах
удирдлага зохион байгуулалтын арга хэмжээ авбал халдварт өвчний
үүсэлгүй, тархалтгүй байх боломжтой.
2. Төсөл хэрэгжүүлэгч ажиллагсдын эрүүл мэнд, аюулгүй ажиллагаа, эрүүл
ахуйнталаар

тогтсон

системийн

/байгууллагын

дээрхчиглэлийн

мэргэжлийн албад ажилладаг/ дагуу холбогдох арга хэмжээ авч,ажиллагсдыг осол бэртэл гэмтэлгүй, өвчлөлгүй байлгах үүрэг хүлээх тулбайгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээнд дээрх асуудлыг
давхардуулан авч үзэх шаардлагагүй гэж үзлээ.
3. Станцад хэрэглэгдэх материал болон ажиллагсдыг тээвэрлэх үйлажиллагааны үед ажиллагсад болон иргэдэд болзошгүй осол эрсдэлээс
сэргийлэх талаар холбогдох арга хэмжээ авч байвал зохино.
Үйл ажиллагааны үед:НЦС-ын үйл ажиллагаа явуулах үед хорт бодис гаргахгүй, дуу шуугиан
үүсгэхгүй тул иргэдийн эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөлөхгүй.

Ñөрөг нөлөөлèйг бууруулñны дараах үлдэгдэл нөлөөлөл:Óëààíáààòàð õîò 201517Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊТөслийн сөрөг нөлөөллийг бууруулах дээрх арга хэмжээнүүдийг авсны үр дүндбайгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд үлдэгдэл сөрөг нөлөөлөлгүйгээр
төслийг хэрэгжүүлэх боломж байна.
Дүгнэлт.НЦС байгуулах төслийн БОННҮ хийсэн дүнд үндэслэн дараах дүгнэлтхийв:Тус төслийн барьж байгуулах болон үйл ажиллагаа явуулах үед болзошгүй
нөлөөллийг магадлан жагсаах, матрицын аргуудаар тодорхойлж, нөлөөллийг
урьдчилан тооцон таамаглаж, улмаар нөлөөллийн үр нөлөөг дүгнэн үзэхэд
дараах байдалтай байна.
Барьж байгуулах үед:1. Энэ үед төсөл байгалийн физик нөөцөд илүү сөрөг нөлөөлөлтэй байжболох, тухайлбал агаарын чанар, хөрсөн бүрхэвчид газар шорооны ажлынүед нөлөөллийн эрчим илүү байх бол экологи, биологийн олон янз байдалд
нөлөөлөл нь зөвхөн энэ үед элбэг зүйл ургамалд нөлөөлөх байдлаар
илэрч байна.
2. Нийгмийн байдалд эерэг нөлөөлөл үзүүлэх ба хүн амын эрүүл мэндэд
шууд нөлөөлөл илрэхгүй байна. Гагцхүү тээвэрлэлтийн ажиллагааг осолавааргүй явуулах хэрэгтэй байна.
3. Тээврийн хэрэгсэл, газар шорооны ажил гүйцэтгэх механизмууд агаарт
хорт хий ялгаруулах боловч задгай талбайд ялгарлын агууламж их бишучраас тархалтаар агууламж нь буурч, төслийн талбайгаас гадагш
нөлөөлөлгүй болно. Тээвэр хийх, газар шорооны ажлын үед тоос босно.
Нөлөөлөл нь богино хугацааны тасралттай байх, голлож талбайд
хязгаарлагдмал байдлаар үүсэхээр байна. Үүсэх тоосны ялгарал их бишучраас сарнилын агууламж талбай орчимдоо багасаж, оршин суугчдад
нөлөөлөл нь бага байх боломжтой гэж үзэж байна.
4. Төслийн зүгээс шуугианы нөлөөлөл нь тухайн газартаа түр зуурын
шинжтэй байна. Харин дэргэдэх дэд станцын дуу шуугианы түвшнийг
тооцож ажиллах хэрэгтэй.
5. Төслийн ажил гадаргын урсацын горим нөөцөд нөлөөлөхгүй, газар доорх
усны түвшин хүртэл ажил хийгдэхгүй тул нөлөөлөлгүй болно.

Óëààíáààòàð õîò 201518

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

6. Нарны зайн хавтангийн бэхэлгээний төмөр бетонон шонгийн нүхнээс хөрсшороо хуулагдаж, түр овоолго үүсэж, хөрс, ургамлыг түр хугацаагаар
дарна. Хөрсний эвдрэл үүсэх, нягтрах, элэгдэх, мөн хөрс дарагдах нөлөөнд
орохоор байна. Ийм учраас барьж байгуулах үед хөрсөн бүрхэвчид үзүүлэх
нөлөө байж болохоор байна.
7. Мөн дээрх үйл ажиллагаагаар ургамал устах, дарагдах нөлөөлөлд орно.
8. Төсөвт дарамт үзүүлэхгүй, улсын хөгжилд хувийн хөрөнгийн эх үүсвэрээр
хувь нэмэр болох төсөл болж байна.
9. Байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд төслийн барьж байгуулах
үеийн нөлөөллийн үр нөлөө /significance/-г үнэлэн дүгнэснээс үзэхэд
төслийн энэ үе шатны үйл ажиллагаа нь байгалийн физик болон экологийн
нөөцийн ихэнх бүрдэл хэсгүүдэд дунд зэргийн сөрөг үр нөлөөтэй, харин
нийгмийн байдалд дунд зэргийн эерэг үр нөлөөтэй, хүн амын эрүүл мэндэд
бараг сөрөг нөлөөлөлгүй байж болохоор байна.
Үйл ажиллагааны үед:1. Энэ үед төслийн үйл ажиллагаа ихэнхдээ эерэг байх нь тодорхойлогдсон.
Энд нийгэмд чухал эерэг нөлөөтэй, байгалийн физик нөөцөд үзүүлэх
нөлөөг анхаарах хэрэгтэй гэж үзсэн.
2. Энэ үед ашиглагдах үйлчилгээний цөөн тооны тээврийн хэрэгслийг эстооцвол агаар бохирдуулах өөр эх үүсвэр байхгүй байх боломж байна.
3. Нарны цахилгаан станц нь ажиллах явцдаа дуу шуугиан гаргадаг эхүүсвэрт тооцогддоггүй. Эрчим хүч үйлдвэрлэлийн дуу шуугианыг багасгахгол чухал технологи болдгоороо дэвшилттэй юм.
4. НЦС-ын үйл ажиллагаанд зөвхөн хавтан цэвэрлэгээний зориулалтаар усхэрэглэх ба дээрх ус, мөн унд ахуйн усыг Дархан-Уул аймгийн усхангамжийн нэгдсэн сүлжээнээс орон нутгаас авсан зөвшөөрөл, гэрээний
үндсэн дээр хангана. Дархан хотын ус хангамжийн сүлжээний үйлажиллагаанд тус станцын усны хэрэглээ нь дарамт үүсгэхээргүй байна.
5. Шуугиан гаргадаггүй, технологиос бохирдол үүсгэдэггүй, хүлэмжийн хийнялгаруулалтгүй эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаагаараа орчин үеийн хамгийних эрэлт хэрэгцээ ихтэй, ногоон хөгжлийг дэмжих төсөл болж байгаа юм.
6. Жилд 1520000 кВт/цаг үйлдвэрлэсэн эрчим хүч нь импортыг багасгах,эсвэл өсөн нэмэгдэж байгаа хэрэгцээг хангахад ашиглагдана. Хүн амынÓëààíáààòàð õîò 201519Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊамьдрах, ажиллах орчин, бизнесийн орчинг сайжруулахад эерэг нөлөө
үзүүлнэ. ТЭЗҮ-д тооцсоноор 12 жилд хөрөнгө оруулалтын зээлээ төлж,цаашид үр ашигтай ажиллаж улсад оруулах орлого нь нэмэгдэнэ.
7. Хорт бодисын ялгаралгүй, дуу шуугиан үүсдэггүй зэрэг нь иргэдийн эрүүл
мэндэд сөрөг нөлөөгүй эрчим хүчний үйлдвэрлэл гэж үзэж болно. Харин
эрчим хүчний үйлдвэрлэл нэмэгдэж тогтвортой ажиллагааг хангах үйлажиллагааных нь үр дүнд эрүүл мэндийн үйлчилгээний байгууллагуудын
чадавх дээшилж, чанар нь сайжрах эерэг нөлөөтэй юм.
8. Байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд төслийн үйл ажиллагаа
явуулах үеийн нөлөөллийн үр нөлөөг үнэлсэн дүнгээс үзэхэд төслийн энэүе шатны үйл ажиллагаа нь байгалийн физик болон экологийн нөөцөд
эерэг болон сөрөг үр нөлөөгүй буюу нөлөөлөл бага байх, түүнээс
зайлсхийж болохоор байгаа бол нийгмийн байдалд дунд зэргийн эерэг үрнөлөөтэй, хүн амын эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөлөлгүй, эрчим хүчний
хангалт, найдвартай ажиллагаа хангагдсанаар шууд бус байдлаар эрүүл
мэндийн үйлчилгээний чанар сайжрах үр нөлөөтэй байж болохоор байна.
9. Төслийн барьж байгуулах болох үйл ажиллагааны үе шатанд хуримтлагдах
нөлөөлөл үүсэхгүй, тодорхой бус буюу үнэмшилгүй үнэлэгдсэн нөлөөлөл
байхгүй болно.
10. Төслийн эрсдэлийг үнэлсэн дүнд тулгуурлан түүнийг бууруулах аргахэмжээг авч хэрэгжүүлэх хэрэгтэй.
11. Төслийн барьж байгуулах болон үйл ажилагааны үе шатанд сөрөг
нөлөөллөөс сэргийлэх, бууруулах, арилгах, зайлсхийх арга хэмжээг энэтайланд заасны дагуу хэрэгжүүлэх хэрэгтэй.
12. Төслийн нөлөөллийг бууруулах арга хэмжээний дараа үлдэгдэл сөрөг
нөлөөлөл үүсэхгүй байх боломжтой байна.
13. Энэхүү тайланд авч үзсэн байгаль орчин, нийгэм, эрүүл мэндийн талаарх
арга хэмжээг хэрэгжүүлэн ажиллавал зохино.
14. Төслийн “Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө”-ний дагуу тухайн
жилийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулж холбогдох
журмын дагуу хэрэгжүүлэх хэрэгтэй болно.

Óëààíáààòàð õîò 201520

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊБайгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний 2 дахь хэсэгт байгаль
орчны менежментийн төлөвлөгөөг оруулав.

БÀЙГÀЛЬ ОРЧНЫ МЕНЕЖМЕНÒИЙН ÒӨЛӨВЛӨГӨӨ
Байгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөөг

байгаль

орчныг

хамгаалах

төлөвлөгөө, орчны хяналт шинжилгээний хөтөлбөр гэсэн 2 үндсэн хэсгүүдэд
хамруулж боловсруулав.
Энэхүү төлөвлөгөө боловсруулахдаа Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө
боловсруулах, хянан батлах, тайлагнах журмыг баримтлав. Байгаль орчныг
хамгаалах төлөвлөгөөнд байгаль орчны нөлөөлийн нарийвчилсан үнэлгээнээс
төлөвлөгөөний гол зорилт, хамрах хүрээ, төслийн сөрөг нөлөөллүүд, сөрөг
нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэх, бууруулах, арилгах, зайлсхийх арга хэмжээ
зэргийг урьдчилан авч үзэж тодорхойлов.
Сөрөг нөлөөллийг буурулах арга хэмжээний төлөвлөгөөнд барьж байгуулах үеднийт 14 асуудал, үйл ажиллагаа явуулах үед нийт 8 асуудал хамруулан авчүзэв.
Нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөө нь барьж байгуулах үеийг хамран гүйцэтгэгдэх
бөгөөд энд нөхөн сэргээлтийн 4 асуудлыг авч үзэв. Нөхөн сэргээлтэд 11387.0
мян.төгрөг төлөвлөгдөв.
Түүх, соёлын өвийг хамгаалах төлөвлөгөөнд барьж байгуулах үед газрын
хэвлий хөндөхөд соёлын өв илэрч болзошгүй талаар тусгаж арга хэмжээ,хариуцлагын асуудлыг хөндөв.
Осол эрсдэлийн менежментийн төлөвлөгөөнд эрсдлийн үнэлгээний дүндтулгуурлан

илрүүлсэн

6асуудлыг

тусгаж

холбогдох

зардлыг

аюулгүй

ажиллагааны зардлаас гаргахаар тусгав.
Орчны хяналт шинжилгээний хөтөлбөрийг барьж байгуулах болон үйлажиллагаа

явуулах

үеүдээр

ялганболовсруулж

холбогдох

асуудлуудыг

тодорхойлж, 888.0 мян.төгрөгийн зардал төлөвлөв.
Байгаль орчныг хамгаалах болон нөхөн сэргээх ажлын төсөв шууд байдлаар
13387.0 мян.төгрөг байхаар байгаа боловч болзошгүй сөрөг нөлөөллийг
бууруулахад түүний хир хэмжээнээс хамааруулан төсөв зохион хэрэгжүүлэх
Óëààíáààòàð õîò 201521

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊнэлээд асуудлууд байна. Ийм учраас төсөл хэрэгжүүлэгч тухайн үед төсвийг
нарийвчлан тогтоож хэрэгжүүлэх арга хэмжээ авах хэрэгтэй.
Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөнд түүний хэрэгжилтийг оролцогч,сонирхогч талуудад тайлагнах, хэлэлцүүлэх хуваарийг гаргаж өгсөн болно.

ГÀРЧИГ
ОРШИЛ..........................................................................................................................
.........22
1 ДҮГЭЭР БҮЛЭГ. БÀЙГÀЛЬ ОРЧНЫ ХÓÓЛЬ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦÓÓЛÀЛÒ................ 28
1.1Хуулиуд .................................................................................................................... 28
1.2Олон улсын гэрээ .................................................................................................... 51
1.3Үндэсний бодлого ба хөтөлбөрүүд ......................................................................... 52
1.4Хүрээлэн буй орчныг хамгаалах үндэсний стандартууд ....................................... 53
1.5Журам, аргачлал ..................................................................................................... 54
2 ДÓГÀÀР БҮЛЭГ. ÒӨÑЛИЙН ÒОВЧ ÒОДОРХОЙЛОЛÒ ............................................... 63
2.1Төслийн нэр, ангиалал, дугаар ............................................................................... 63
2.2Төсөл хэрэгжүүлэгч ................................................................................................. 63
2.3Төсөл хэрэгжүүлэгчийн хаяг.................................................................................... 63
2.4Төслийн зорилго ...................................................................................................... 63
2.5Төслийн цар хүрээ, хэмжээ ..................................................................................... 64
2.6Төслийн байршил .................................................................................................... 64
2.7Төсөл хэрэгжих үе шат ............................................................................................ 66
2.8Ажиллах хүч ............................................................................................................. 66
2.9Төслийн хүчин чадал ............................................................................................... 66
2.10 Төслийн тоног төхөөрөмжүүд.................................................................................. 68
2.10.1 Нарны зайн сонголт.......................................................................................... 68
2.10.2 НЦС-ын сүлжээний инвертерийн сонголт ....................................................... 72
2.10.3 НЦС-ын трансформаторын сонголт ................................................................ 73
2.10.4 НЦС-ын электрон удирдлагын систем ............................................................ 74
2.10.5 Нарны зайг суурилуулах тулгуурын сонголт ................................................... 74
2.10.6 НЦС-ын аянга зайлуулагч хамгаалалт ............................................................ 76
2.11 Эрчим хүч үйлдвэрлэх үеийн үйл ажиллагаа......................................................... 76
2.12 Үндсэн түүхий эд, материал, химийн бодис ........................................................... 79
2.13 Байгалийн баялгийн ашиглалт ............................................................................... 79
2.14 Эрчим хүчний хэрэгцээ............................................................................................ 80
2.15 Эцсийн бүтээгдэхүүн ............................................................................................... 80
2.16 Төрөл бүрийн хаягдал, түүнийг цэвэрлэх, эргүүлэн ашиглах, зайлуулах хэлбэр 80
2.17 Эдийн засгийн үр ашиг ............................................................................................ 80
2.18 Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий үнэлгээний үндсэн шаардлага ...... 81
3 ДÓГÀÀР БҮЛЭГ. ÒӨÑЛИЙН НӨЛӨӨЛЛИЙН ШИНЖИЛГЭЭ ..................................... 82
3.1Болзошгүй нөлөөллийн тодорхойлолт ................................................................... 82Óëààíáààòàð õîò 201522Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

3.1.1 Төслийн байршлын нөлөөлөл ............................................................................. 82
3.1.2 Магадлан жагсаах аргаар үнэлэн тодорхойлсон болзошгүй нөлөөллүүд......... 86
3.1.3 Матрицийн аргаар үнэлсэн болзошгүй нөлөөллүүд ........................................... 92
3.2
Нөлөөллийн таамаглал ......................................................................................... 100
3.2.1 Байгаль орчин .................................................................................................... 100
3.2.2 Нийгэм ................................................................................................................ 117
3.3
Хүн амын эрүүл мэнд ............................................................................................ 120
3.4Нөлөөллийн үнэлгээний нэгдсэн дүгнэлт ............................................................. 122
3.5Болзошгүй осол, эрсдэлийн үнэлгээ .................................................................... 131
3.5.1 Үйлдвэрлэлийн осол эрсдэлийн үнэлгээ .......................................................... 132
3.5.2 Ослын эрсдэлийн түвшин .................................................................................. 144
4 ДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ÒӨÑЛИЙН ХÓВИЛБÀРÓÓДЫН ХÀРЬЦÓÓЛÀЛÒ .......................... 155
4.1Төслийг хэрэгжүүлэхгүй байх хувилбар ............................................................... 155
4.2Төслийг хэрэгжүүлэх хувилбар ............................................................................. 156
4.3
Төслийн байршлын хувилбар ............................................................................... 159
4.4
Төслийн техник, технологийн шийдлийн хувилбар.............................................. 160
4.5
НЦС-ын нарны зайн суурилуулалтын сонголтын хувилбар. ............................... 161
4.6
НЦС-ын сүлжээний инвертерийн сонголтын хувилбар. ...................................... 163
5 ДÓГÀÀР БҮЛЭГ. ОЛОН НИЙÒИЙН ОРОЛЦОО ......................................................... 163
5.1
Санал асуулга, түүний дүн .................................................................................... 163
5.2
Иргэдийн дунд хийсэн хэлэлцүүлгийн дүн ........................................................... 173
6 ДÓГÀÀР БҮЛЭГ. ÒӨÑЛИЙН ÑӨРӨГ НӨЛӨӨЛЛӨӨÑ ÓРЬДЧИЛÀН ÑЭРГИЙЛЭХ,БÓÓРÓÓЛÀХ, ÀРИЛГÀХ, ЗÀЙЛÑХИЙХ ÀРГÀ ХЭМЖЭЭ ................................................. 174
6.1
Байгаль орчин........................................................................................................ 175
6.1.1 Агаар орчин ........................................................................................................ 175
6.1.2 Дуу шуугиан ........................................................................................................ 176
6.1.3 Орчны үзэмж ...................................................................................................... 177
6.1.4 Усан орчин.......................................................................................................... 177
6.1.5 Хөрсөн бүрхэвч .................................................................................................. 178
6.1.6 Биологийн төрөл зүйл ........................................................................................ 179
6.1.7 Хаягдлын менежмент ........................................................................................ 185
6.2
Нийгэм .................................................................................................................... 186
6.3
Хүн амын эрүүл мэнд ............................................................................................ 187
ҮНЭЛГЭЭНИЙ ЕРӨНХИЙ ДҮГНЭЛÒ .................................................................................. 188
ХЭВЛЭЛ, МЭДЭЭЛЛИЙН ЭХ ÑÓРВÀЛЖ .......................................................................... 193

ХÀВÑРÀЛÒÓÓД
1. Байгаль орчны нөлөөллийн ерөнхий үнэлгээний дүгнэлтийн хуулбар
2. Аж ахуйн нэгжийн гэрчилгээний хуулбар
3. Тусгай зөвшөөрлийн хуулбар
4. Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын Засаг даргын 2013 оны 23 дугаар
захирамжийн хуулбар
5. Аж ахуйн нэгж, байгууллагын газар эзэмших эрхийн гэрчилгээний хуулбар
6. Иргэн, хуулийн этгээдэд газар эзэмшүүлэх гэрээний хуулбар
7. Хөрсний шинжилгээний дүнÓëààíáààòàð õîò 201523Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

8. Багийн иргэдийн нийтийн хурлын тэмдэглэл
9. Багийн иргэдийн нийтийн хурлын тогтоол
10. Ус ашиглах гэрээний хуулбар

ЗÓРГИЙН ЖÀГÑÀÀЛÒ
2.1-р зураг. Хонгор суманд баригдах нарны цахилгаан станцын байршлын зураг
.................................................................................................................................. 65
2.2-р зураг. Төслийн талбайн зүүн талд байрладаг дархан-эрдэнэтийн 220 кв-ындэд станц .................................................................................................................. 66
2.3-р зураг. Жилийн эрчим хүчний үйлдвэрлэл /сараар/ ...................................... 67
2.4-р зураг. Hr-250 нарны зай ................................................................................. 70
2.5-р зураг. Нцс-ын нарны зайн модуль үүсгэх бүдүүвч зураг .............................. 71
2.6-р зураг. 10 мвт-ын нцс-ын ерөнхий бүтэц, байрлал /сансрын зурагт
дүрсэлбэл/ ................................................................................................................ 71
2.7-р зураг. Дарханы 10мвт-ын нцс-ын нарны зайн ерөнхий байршил ................ 72
2.8-р зураг. Нарны цахилгаан станцын холболтын цахилгаан схем .................... 73
2.9-р зураг. Нарны цахилгаан станцыг сүлжээнд холбох ерөнхий схем .............. 74
2.10-р зураг. Нар дагаж эргэдэггүй сонгосон өнцгөөр налуулж хөдөлгөөнгүй
байрлуулсан нарны зайн суурь .............................................................................. 76
3.1-р зураг. Нарны цахилгаан станцын байрлал ................................................... 84
3.2-р зураг. Төслийн талбайд ойр байрших объектуудын байр зүйн зураг ......... 84
3.3-р зураг. Шинээр байгуулах нарны цахилгаан станцын талбайн баруун хойдхэсэг .......................................................................................................................... 85
3.4-р зураг. Шинээр байгуулах нарны цахилгаан станцын талбайн зүүн хэсэг
/дархан-эрдэнэтийн 220 кв-ын дэд станцаас баруун тийш/ .................................. 85
6.1-р зураг. Нцс-ын талбайг элсний нүүлтээс хамгаалах ойн зурвас ................ 185
ХҮÑНЭГÒИЙН ЖÀГÑÀÀЛÒ
2.1-р хүснэгт. Нарны цахилгаан станц байгуулах талбайн солбилцол ................ 65
2.2-р хүснэгт. Нцс-ын төслийн хүчин чадлын зарим үзүүлэлтүүд ........................ 66
2.3-р хүснэгт. Нарны цацрагийн үзүүлэлтүүд ........................................................ 67
2.4-р хүснэгт. Hr-250 төрлийн нарны зайн үзүүлэлтүүд ........................................ 69
2.5-р хүснэгт. Санхүүгийн шинжилгээнд ашигласан нөхцөлүүд ........................... 80
3.1-р хүснэгт. Төв суурин газраас нцс хүртэлх зай, км.......................................... 85Óëààíáààòàð õîò 201524Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

3.2-р хүснэгт. Төслийн ажиллагаанаас үүсэж болзошгүй нөлөөллүүд ................ 87
3.3-р хүснэгт. Төслийн барьж байгуулах үеийн үйл ажиллагааны болзошгүй
нөлөөллийг матрицын аргаар үнэлж тодорхойсон байдал .................................. 94
3.4-р хүснэгт. Төслийн үйл ажиллагааны үеийн болзошгүй нөлөөллийг матрицын
аргаар үнэлж тодорхойсон байдал......................................................................... 97
3.5-р хүснэгт. Төслийн барьж байгуулах үеийн болзошгүй нөлөөллийн нэгдсэн
дүгнэлт.................................................................................................................... 124
3.6-р хүснэгт. Төслийн үйл ажиллагааны үеийн болзошгүй нөлөөллийн нэгдсэн
дүгнэлт.................................................................................................................... 128
3.7-р хүснэгт. Ослын эрсдэлийн үнэлгээний өгөгдлийн мэдээлэл ..................... 134
3.8-р хүснэгт. Ослын тохиолдлын давтамжийн индекс тодорхойлох шалгуур
үзүүлэлт.................................................................................................................. 139
3.9-р хүснэгт. Ослын тохиолдлын үр дагаврын уршгийн индекс тодорхойлох
шалгуур үзүүлэлт ................................................................................................... 139
3.10-р хүснэгт. Хүний эрүүл мэндэд үүсэх ослын эрсдэлийн түвшний үнэлгээ. 141
3.11-р хүснэгт. Экологийн хүлээн авагчид үүсэх ослын эрсдэлийн түвшний
үнэлгээ.................................................................................................................... 142
3.12-р хүснэгт. Төслийн үйл ажиллагаанд үүсэх ослын эрсдэлийн түвшний
үнэлгээ.................................................................................................................... 143
3.13-р хүснэгт. Эрсдэлийн түвшнийг үнэлэх, эрсдэлийн менежментийг
тодорхойлох шалгуур үзүүлэлт ............................................................................ 144
3.14-р хүснэгт. Ослын эрсдэлийн үнэлгээний нэгдсэн дүн ................................. 146
4.1-р хүснэгт. Нарны цахилгаан станцын төсөл хэрэгжүүлэх болон
хэрэгжүүлэхгүй байх хувилбарын байгаль орчны нөлөөллийн харьцуулалт .... 158
4.2-р хүснэгт. Нарны зайн сонголтын хувилбар .................................................. 160
4.3-р хүснэгт. Нарны зайн тулгуурын хийцийн сонголт ....................................... 161
6.1-р хүснэгт. Нөхөн сэргээлтэд хэрэглэж болох олон наст өвслөг ургамлууд . 180
6.2-р хүснэгт. 1 га талбайд тарих олон наст өвслөг ургамлын үнэ .................... 180
6.3-р хүснэгт. Нцс-ын талбайд биологийн нөхөн сэргээлт хийх нийт зардлын дүн................................................................................................................................ 180
6.4-р хүснэгт. Элсний нүүлтээс хамгаалах ойн зурвас байгуулах ажлын зардал
................................................................................................................................ 184

Óëààíáààòàð õîò 201525

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊОРШИЛ“Солар повер интернейшнл” ХХК нь “Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын нутагт
10 МВт-ын нарны цахилгаан станцын техник эдийн засгийн үндэслэл”-ийгболовсруулан батлуулж, хувийн хөрөнгө оруулалтаар төслийг хэрэгжүүлэхээр
“Номин Холдинг” ХХК ба Hareon Solar Тeсhnology компанийн хооронд Хамтын
ажиллагааны санамж бичиг байгуулжээ.
Нарны цахилгаан станц /НЦС/ -ын төслийн зорилго нь НЦС жилд 1,520,000
кВт/цаг эрчим хүч үйлдвэрлэн төвийн бүсийн эрчим хүчний сүлжээнд нийлүүлэх
явдал юм. Монгол Улсын Засгийн Газраас дэвшүүлсэн сэргээгдэх эрчим хүчийг
түлхүү ашиглах замаар эрчим хүчний төвлөрсөн системийн найдвартай
ажиллагааг хангах зорилтыг хэрэгжүүлэх, төвийн бүсийн өсөн нэмэгдэж байгаа
цахилгааны хэрэгцээг хангахад байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй нарны эрчим
хүчний эх үүсвэрийг үр ашигтай ашиглах боломжтойг харуулахад оршино.
Түүнчлэн 10 МВт-ын нарны цахилгаан станц байгуулах төсөл нь манай орныговийн бүстэй харьцуулахад нарны эрчим нь харьцангуй бага манай орны хойдхэсэгт нарны цахилгаан станцыг үр ашигтай ашиглах боломжтойг анх удаанотлон харуулах зорилтыг тавьж байгаа юм.

Óëààíáààòàð õîò 201526

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊТөслийн бүрэн хүчин чадал нь 10 МВт, үндсэн тоног төхөөрөмж нь 40,000ширхэг нарны зай, инвертер, трансформатор юм.
Төлөвлөж буй НЦС-ыг байгуулах 25 га талбайг газар дээр нь байгаль орчны
төлөв байдлын үнэлгээ хийж, станцын ТЭЗҮ-д өгөгдсөн материал, байгаль
орчны нөлөөллийн ерөнхий үнэлгээний заалт, байгаль орчны төлөв байдлын
судалгааны дүн зэрэгт тулгуурлан байгаль орчны нөлөөлийн нарийвчилсан
үнэлгээний ажлыг “САТУ” ХХК гүйцэтгэлээ.
Энэхүү үнэлгээний ажлын дүнг үндэслэн байгаль орчинд үзүүлж болзошгүй
сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах арга хэмжээний зөвлөмж, байгаль орчны
менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулав.
Энэхүү тайлан нь 6 бүлэг, 271 хуудас, 15 зураг, 26 хүснэгттэй болно.
Байгаль орчны төлөв байдал, нөлөөллийн үнэлгээний ажилд манай компанийн
үнэлгээний мэргэжилтнүүд, тухайлбал гидрогеологич, инженер геологич, Монгол
улсын гавъяат багш, доктор, профессор Н.Батсүх, ургамал судлаач, доктор
(Ph.D) Х.Отгонбилэг, биологич (M.Sc) Т.Чимгээ, хөрс судлаач, доктор (Ph.D)
Д.Батбаяр, цаг уурч, доктор (Ph.D) Г.Намхайжанцан, ус судлаач Б.Лхагвадулам,ШУТИС-ийн эрчим хүчний сургуулийн багш, дулааны инженер, доктор (Рh.D),профессор

Ж.Цэен-Ойдов,“САТУ”

ХХК”ийн

захирал,доктор

(Ph.D)

Г.Туваансүрэн, магистр (M.Sc) Х.Ганчимэг, үнэлгээний мэргэжилтэн, магистр
(M.Sc)

Т.Дэлгэрмаа,мэргэжилтэн

Т.Гэрэлт-Од

нарын

зэрэг

эрдэмтэд,судлаачид, мэргэжилтнүүд оролцсон болно.
Энэ ажлыг амжилттай гүйцэтгэхэд гүн туслалцаа үзүүлсэн “Солар повер
интернейшнл” ХХК -ийн төслийн удирдагч Н.Энэбишид талархалаа илэрхийлье.

Óëààíáààòàð õîò 201527

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ1ДҮГЭЭР БҮЛЭГ. БÀЙГÀЛЬ ОРЧНЫ ХÓÓЛЬ ЭРХ ЗҮЙН ЗОХИЦÓÓЛÀЛÒЭнэхүү төслийг хэрэгжүүлэхэд дагаж мөрдөх байгаль орчны хууль эрх зүйнбаримт бичгүүдийг доор тусгайлан авч үзсэн. Хууль эрх зүйн баримт бичгүүдийг
хэрэгжүүлэх нь төсөл хэрэгжүүлэгчийн гол үүргийн нэг байх болно. Төсөл
хэрэгжүүлэхэд хэрэглэх байгаль орчны гол хууль, эрх зүйн баримт бичгүүдийг
доор авч үзье.
1.1

Хуулèуд

Экологийн эрх зүйн үндсэн эх сурвалж нь хууль мөн. Хууль нь Үндсэн хуулийг
суурь тулгуураа болгож, түүнд нийцүүлэн экологийн эрх зүйн зохицуулалт,хэрэгжүүлэх арга механизмыг тодорхойлон тогтоодог.
Монгол улсын Үндсэн хуулийн 16 -р зүйлийн 2 дахь заалт “Монгол улсын иргэн
… эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах, орчны бохирдол, байгалийн тэнцэл
алдагдахаас хамгаалуулах эрхтэй” гэж заасан байдаг.
Экологèйн эрх зүйн шууд эх ñурâалж бүхèй хуульд, тухайлбал байгаль
орчны асуудлаар дагнан төрөлжүүлсэн дараах хуулиуд хамрагдах ба энэхүү

Óëààíáààòàð õîò 201528Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊтөслийн үйл ажиллагаа, үнэлгээний ажилтай шууд холбоотой даган мөрдөх эрхзүйн эх үүсвэр болно. Үүнд:Байгаль орчныг хамгаалах тухай 1995, нэмэлт өөрчлөлт -1998, 2002,
2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2012Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай шинэчилсэн
найруулга 2012Байгалийн

нөөцашигласны

төлбөрийн

тухай

хууль

шинэчилсэн

найруулга 2012Газрын тухай, 1994, нэмэлт өөрчлөлт – 2002, 2003, 2004, 2005, 2006,
2009, 2010Газрын төлбөрийн тухай, 1997, нэмэлт өөрчлөлт -2005, 2006, 2009, 2012Агаарын тухай шинэчилсэн найруулга 2012Усны тухай шинэчилсэн найруулга 2012Байгалийн ургамлын тухай, 1995, нэмэлт өөрчлөлт 1997, 2002, 2010Ургамал хамгааллын тухай шинэчилсэн найруулга 2007, нэмэлт өөрчлөлт
2011

Амьтны тухай шинэчилсэн найруулга 2012Хог хаягдлын тухай, 2012Химийн хорт ба аюултай бодисын тухай, 2006, нэмэлт өөрчлөлт 2008,2011 зэрэг хуулиуд хамаарна.

Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуулийн зорилт нь хүний эрүүл, аюулгүй
орчинд амьдрах эрхийг хангах, нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийг байгаль орчны
тэнцэлтэй уялдуулах, өнөө болон ирээдүйн үеийнхний ашиг сонирхлын үүднээс
байгаль орчныг хамгаалах, түүний баялгийг зохистой ашиглах, жам ёсныболомжтойг нь нөхөн сэргээхтэй холбогдож төр, иргэн, аж ахуйн нэгж,байгууллагын хооронд үүсэх харилцааг зохицуулахад оршино.
Энэ хуулийн хоёрдугаар бүлэгт байгаль орчны үнэлгээ, судалгаа шинжилгээ,аудитын асуудлыг доорх байдлаар тусгасан байдаг:1. Байгаль орчны унаган төрхийг хадгалах, түүний тэнцэл алдагдахаас
сэргийлэх арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх, байгалийн баялгийн
ашиглалтыг зохицуулах зорилгоор байгалийн баялгийн нөөцийн үнэлгээ
болон байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээг тус тус хийнэ.
Óëààíáààòàð õîò 201529Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2. Байгалийн баялгийг үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглахыг хүсэж
байгаа иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага энэ зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан
үнэлгээг өөрийн зардлаар хийлгэх буюу үнэлгээг урьд нь тогтоосон болтүүнийг гүйцэтгэсний зардлыг төлнө.
3. Байгаль орчны үнэлгээг энэ зүйлийн 4 дэх хэсэгт заасны дагуу эрхолгосон аж ахуйн нэгж, байгууллага хийж тухайн төрлийн байгалийн
баялгийг хамгаалах асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага
батална.
Энэ хуульд байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээтэй холбогдох дараах
асуудлыг тодорхойлсон байдаг. Үүнд:1. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээтэй холбогдсон харилцааг
хуулиар зохицуулна.
2. Нөлөөллийн үнэлгээний зардлыг захиалагч этгээд санхүүжүүлнэ.
3. Нөлөөллийн үнэлгээгээр тогтоогдсон шаардлагыг төсөл хэрэгжүүлэгч
иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага биелүүлэх үүрэгтэй.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ

Хуулийн
заалтын
дугаар

Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээг өөрийн зардлаар 7.1, 7.2
хийлгэх
Байгаль орчныг хамгаалах тухай хууль тогтоомж, Засгийн газар, 31.1-31.9
нутгийн өөрөө удирдах байгууллага болон Засаг даргын шийдвэр,улсын байцаагч, байгаль хамгаалагчийн шаардлагыг биелүүлэх;стандарт, хэм хэмжээ, дүрэм, журмыг чанд сахин биелүүлж,дотоодын хяналтыг хэрэгжүүлэх; хог хаягдлын хэмжээг бүртгэж,багасгах, цэвэрлэх, сөрөг нөлөөллийг бууруулах, зогсоох болон
байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх арга хэмжээний зардлыгжил бүр төсөвтөө тусган хэрэгжүүлэх, байгаль орчинд хохирол
учруулж болох аливаа үйлдлээс татгалзах
Байгаль орчин болон байгалийн нөөцөд хохирол учруулсан бол 40.1
нөхөн төлбөр төлөх
Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай (БОНБҮТХ) хуулийн
зорилт нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арван зургаадугаар зүйлийн 2 дахьзаалтыг хэрэгжүүлэх, байгаль орчныг хамгаалах, хүний үйл ажиллагааны
Óëààíáààòàð õîò 201530Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊулмаас байгаль орчны тэнцвэрт байдал алдагдахаас сэргийлэх, байгаль орчинд
сөрөг нөлөөлөл багатайгаар байгалийн нөөц ашиглалт явуулах, бүс нутаг,салбарын хэмжээнд баримтлах бодлого, хэрэгжүүлэх хөгжлийн хөтөлбөр,төлөвлөгөө болон аливаа төслийн байгаль орчинд нөлөөлөх байдлыг үнэлэх,хэрэгжүүлэх эсэхталаар

дүгнэлт,шийдвэр

гаргах,оролцогч талуудын

харилцааг зохицуулахад оршино.
Тэгэхээр бид байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээг дээрх
хуулиудын үзэл баримтлалд тулгуурлагдсан БОНБҮТХ-ийн хүрээнд судалгаа,үнэлгээний ажлыг явуулах ёстой.
Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээгээр төслийг хэрэгжүүлэхэд хүнамын эрүүл мэнд, байгаль орчинд учирч болзошгүй хортой нөлөөллийг
урьдчилан тодорхойлж, түүнийг багасгах арилгах арга хэмжээг тодорхойлно.
Үүний гол зориулалт нь төсөл хэрэгжүүлэгчийн төлөвлөж буй үйл ажиллагаанд
байгаль орчны хууль тогтоомжийн шаардлагыг чанд биелүүлэх явдлыг хангахад
чиглэгдэнэ. Тийм учраас байгаль орчны үнэлгээнд тусгагдаж буй байгаль орчны
үзүүлэлтүүдийн хэм хэмжээ нь ихэнхдээ тодорхой эрх зүйн актуудаар
баталгаажсан байдаг тул төсөл хэрэгжүүлэгч тэдгээрийг дагаж мөрдөх ёстой
болдог.
Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний (БОНБНҮ) ажлын
хамрах асуудлыг Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний тайланд
дараах асуудлыг тусгана:Төсөл хэрэгжих орчны байгаль орчны төлөв байдал

Төслийн болзошгүй болон гол сөрөг нөлөөлөл, тэдгээрийн эрчим,тархалт, үр дагаврыг тогтоосон тооцоо, судалгааны үр дүнТөслийн болзошгүй болон гол сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах аргахэмжээний зөвлөмж

Төслийн үйл ажиллагаанаас байгаль орчинд сөрөг нөлөөлөл үүсгэж
болзошгүй, бохирдлыг бууруулахад боломжит арга технологи, байгаль
орчинд ээлтэй техник, технологийг ашиглах зөвлөмж

Байгаль орчны нөлөөллийн ерөнхий үнэлгээнд эрсдэлийн үнэлгээ
хийхээр заасан бол төслийн үйл ажиллагаанаас хүний эрүүл мэнд,байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийн эрсдэлийн үнэлгээ

Óëààíáààòàð õîò 201531Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊГазрын тос, уул уурхай, цацраг идэвхит ашигт малтмалын ашиглалт зэрэг
төсөлд хаалтын үйл ажиллагааны чиглэл, нөхөн сэргээлтийн зорилт,хамрах хүрээ, шалгуур үзүүлэлтүүд, дүйцүүлэн хамгааллын арга хэмжээ

Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөний зорилт, хамрах хүрээ,шалгуур үзүүлэлтүүд

Төсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэрийн захиргаа, төслийн нөлөөлөлд өртөх
нутгийн иргэдийн нийтийн хурлын санал, тэмдэглэл

Төсөл хэрэгжих газрын түүх соёлын үнэт зүйлс, төслийн онцлогтой
уялдсан бусад асуудалЭнэ хуулийн найм дугаар зүйлд байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан
үнэлгээ хийлгэх зардлыг төсөл хэрэгжүүлэгч хариуцна. Байгаль орчны
нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ хийсэн аж ахуйн нэгж нь хээрийн судалгааны
анхдагч материал, үнэлгээний мэргэжилтний судалгааны ажлын дүнг эх хувиарнь хадгалах бөгөөд байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний
тайланг дөрвөн хувь бэлтгэж, байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн
захиргааны төв байгууллага, төсөл хэрэгжүүлэгч болон төсөл хэрэгжих сум,дүүргийн Засаг даргын тамгын газарт тус бүр нэг хувийг өгч, нэг хувийг өөртөө
үлдээх бөгөөд тэдгээр нь адил хүчинтэй байна. Төсөл хэрэгжүүлэгч иргэн, ажахуйн нэгж байгууллага нөлөөллийн үнэлгээ хийсэн эсэхэд тухайн орон нутгийн
байгаль хамгаалагч, байгаль орчны хяналтын улсын байцаагч, бүх шатны Засаг
дарга, геологи, уул уурхайн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллага
хяналт тавина гэж заасан байдаг.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ
Байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээ, байгаль орчны нөлөөллийн
ерөнхий үнэлгээ, Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ,байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг хийлгэнэ.
Төслийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг батлуулан
төсөл хэрэгжүүлэх зөвшөөрөл авна.
Байгаль орчныг хамгаалах талаар хүлээсэн үүргээ биелүүлэхийн
баталгаа болгон тухайн жилийн байгаль орчны менежментийн
төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх арга хэмжээнд шаардагдах зардлынхаа
Óëààíáààòàð õîò 2015Хуулийн
заалтын
дугаар
6.1, 7.3,
8.3, 9.1
9.3
9.9

32

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ50-иас доошгүй хувьтай тэнцэх хэмжээний мөнгөн хөрөнгийг туссум, дүүргийн Засаг даргын дэргэдэх байгаль орчныг хамгаалах,нөхөн сэргээлтийн тусгай дансанд төвлөрүүлж, төлөвлөгөөний
биелэлтийг жил бүр тайлагнана.
Төслийн нөлөөллийн үнэлгээтэй холбогдол бүхий баримт бичгийгэрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд гаргаж өгөх; байгаль
орчны менежментийн төлөвлөгөөний биелэлтийг нутгийн оршин
суугчид, орон нутгийн захиргаа, төслийн нөлөөлөлд өртөгч талууд
холбогдох төрийн захиргааны төв байгууллагад тогтоосон
хугацаанд мэдээлж, тайлагнах;Олон нийтийн оролцооны асуудлыг Засгийн газрын журмын дагуу
хэрэгжүүлэх
Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийлгэлгүйгээр үйлажиллагаа явуулах, үнэлгээний шаардлага биелүүлээгүй, байгаль
орчны менежментийн төлөвлөгөөгүй ажилласан, эсхүл угтөлөвлөгөөг хэрэгжүүлээгүй, биелэлтийг тогтоосон хугацаанд
гаргаж, холбогдох газарт тайлагнаагүй бол холбогдох торгуулийн
арга хэмжээ авагдах,14.1.1,14.1.2

18.4,
18.5

19.1,
20.1

Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулийн зорилт нь иргэн, ажахуйн нэгж, байгууллагад байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийг ногдуулах,түүнийг төсөвт төвлөрүүлэх, тайлагнах, байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн
орлогоос байгаль орчныг хамгаалах, байгалийн нөөцийн нөхөн сэргээх аргахэмжээнд зарцуулах, хөрөнгийн хувь, хэмжээг тогтоохтой холбогдсон харилцааг
зохицуулахад оршино.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуулийн
заалтын
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ
дугаар
Төсөл хэрэгжүүлэгч өөрөө байгалийн ус олборлож ашиглах 15.1,
тохиолдолд усны нөөц ашигласны төлбөр төлөх, уг төлбөрөөс 15.3,
18.1
байгаль орчныг хамгаалах арга хэмжээнд зарцуулах
Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хууль нь байгалийн бүс,бүслүүрийн онцлог, өвөрмөц тогтоц, ховор, ховордсон ургамал, амьтан бүхий
газар, түүх, соёлын дурсгалт болон үзэсгэлэнт газрын хэв шинжийг хадгалах,хувьсаж өөрчлөгдөх зүй тогтлыг судлах, танин мэдэх зорилгоор газар нутгийг
тусгай

хамгаалалтад

авах,ашиглах,түүний

унаган

төрхийг

хадгалах,хамгаалахтай холбогдсон харилцааг зохицуулдаг.
Óëààíáààòàð õîò 201533

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊХуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Тусгай хамгаалалттай газар нутагт үйл ажиллагаа явуулахгүй.
Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн орчны бүсийн тухай хууль ньтусгай хамгаалалттай газар нутагт орчны бүсийг тогтоох, орчны бүсэд үйлажиллагаа явуулахтай холбогдсон харилцааг зохицуулдаг. Энэ хуульд ашигт
малтмал эрж хайх, олборлох, уул уурхайн үйлдвэрлэл явуулах, усан санбайгуулах, далан хаалт барих зэрэг үйл ажиллагаа явуулах аж ахуйн нэгж,байгууллага нь зохих хууль тогтоомжийн дагуу байгаль орчинд нөлөөлөх
байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэнэ. Нарийвчилсан үнэлгээний дүгнэлтэд
хамгаалалтын захиргааны санал дүгнэлтийг тусгана гэж заасныг мөрдөн
ажиллах ёстой.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн орчны бүсэд үйл ажиллагаа явуулахгүй.
Газрын тухай хуулийн 32 дугаар зүйлийн дагуу төсөл хэрэгжүүлэгч газар
эзэмших тухай хүсэлт гаргаж, газрыг эзэмшүүлэх тухай шийдвэрийг тухайн
шатны Засаг дарга гаргана. Уг шийдвэрийг үндэслэн газар эзэмших гэрээ
байгуулж, эрхийн гэрчилгээ олгон, улсын бүртгэлд бүртгэнэ.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ
Үйлдвэрлэл, үйлчилгээ явуулах зориулалтаар газар эзэмших эрхавсан иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага нь 90 хоногт багтаан
байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээг хийлгэсний дараа тэдгээртэй
газар эзэмших гэрээ байгуулж, эрхийн гэрчилгээ олгон, улсын
бүртгэлд бүртгэнэ.
Хэрэв тухайн иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын эрхийн
гэрчилгээгээр эзэмших газарт хийсэн байгаль орчны нөлөөллийн
үнэлгээгээр сөрөг дүгнэлт гарсан бол эрхийн гэрчилгээг олгохоос
татгалзаж, дуудлага худалдааны үнийг буцаан олгоно.
Газрын төлбөрийг тогтоосон хугацаанд төлөх
Газрын төлөв байдал, чанарыг хадгалах, байгалийн аясаар болон
хүний үйл ажиллагааны улмаас хөрсний үржил шим буурах, газрын
ургамлын бүрхэвч талхлагдах, хөрс элэгдэх, эвдрэх, хуурайших,намагжих, давсжих, бохирдох, хордохоос сэргийлэх арга хэмжээг
Óëààíáààòàð õîò 2015Хуулийн
заалтын
дугаар

34.2

34.3
35.3.350.1.134

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊөөрийн зардлаар хариуцах;Газрын төлбөрийн тухай хуульд зааснаар газар эзэмшүүлэх, ашиглуулах
гэрээний дагуу байгууллагын эзэмшиж, ашиглаж байгаа газарт төлбөр
ногдуулна. Газрын суурь үнэлгээг Засгийн газар тогтоож, төлбөрийг нэг гагазрын суурь үнэлгээний хувиар хийх ба хязгаар нь 0.01-0.03 хувь байна.
Төлбөрийг эзэмшилд олгосон газрынх нь нийт хэмжээгээр тооцно. Газрын
төлбөрийн

хэмжээг

дээрххязгаарт

багтаан

газрын

үнэлгээ,ашиглах

зориулалтыг харгалзан хөдөө аж ахуйн газрын үнэлгээний тойрог, хот, тосгон,бусад суурины газрын үнэлгээний зэрэглэл тус бүрээр Засгийн газар тогтооно.
Газрыг хамгаалах, нөхөн сэргээхэд чиглэсэн болон байгаль орчинд ивээлтэй
технологиор ашиглаж байгаа байгууллагад газрын төлбөрийн хөнгөлөлт үзүүлэх
асуудлыг Засгийн газар шийдвэрлэнэ. Газрын төлбөр төлөгч нь гэрээнд өөрөөр
заагаагүй бол жилийн төлбөрийг тэнцүү хэмжээгээр хуваан улирал бүрийн
эхний сарын 25-ны өдрийн дотор төлөх бөгөөд дараа улирлуудын төлбөрийг
урьдчилан төлж болно. Газрын төлбөрийн орлогыг сумын төсөвт оруулна.
Үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэх зориулалтаар эзэмшилд олгож байгаа газрын
төлөв байдал, чанарын улсын хянан баталгаа болон байгаль орчинд нөлөөлөх
байдлын үнэлгээг тухайн газар эзэмших гэрээний хавсралт болгоно.
Эрхийн гэрчилгээний хүчин төгөлдөр байх хугацаа дуусахаас 30-аас доошгүй
хоногийн өмнө эзэмшигч нь хугацаа сунгуулах тухай хүсэлтээ тухайн шатны
Засаг даргад гаргах бөгөөд дараахь баримт бичгүүдийг хавсаргана.
Газар эзэмших эрхийн гэрчилгээ
Газрын төлбөрийг төлсөн тухай баримт
Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээгээр гарсан дүгнэлтийг
хэрэгжүүлсэн талаарх тодорхойлолт.

Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ
Газрын төлбөрийг түүний суурь үнэлгээнээс эзэмшиж, ашиглаж
байгаа хот, тосгон, бусад суурины нэг га газрын төлбөрийн хязгаар
0.1-1.0 хувь;Газрыг хамгаалах, нөхөн сэргээхэд чиглэсэн болон байгаль орчинд
ивээлтэй технологиор ашиглаж байгаа иргэн, аж ахуйн нэгж,Óëààíáààòàð õîò 2015Хуулийн
заалтын
дугаар
7.1
8.1.2

35

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊбайгууллагад газрын төлбөрийн хөнгөлөлт үзүүлэх асуудлыг
Засгийн газар шийдвэрлэнэ.
Газрын төлбөрийн орлогыг аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн төсөвт
оруулна.

10.1

Агаарын тухай хуульд аж ахуйн нэгж, байгууллага нь байгаль орчинд
нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээний тайланд тусгасан орчны хяналт
шинжилгээний хөтөлбөрийн дагуу болон агаарын бохирдлын эх үүсвэрийн
дотоод хяналтын болон бусад тайлан мэдээг агаарын чанарыг хянах журмын
дагуу мэргэжлийн албаны орон нутаг дахь салбарт гаргаж өгнө гэж заасан
байдаг.
Мөн гэнэтийн аюул, үйлдвэрлэлийн осол болон бусад шалтгаанаар агаар дахьбохирдуулах бодисын агууламж, физикийн сөрөг нөлөөллийн түвшин нэмэгдэж,стандартад заасан хүлцэх хэм хэмжээнээс хэтэрсэн нь хүн амын эрүүл мэнд,хүрээлэн байгаа орчинд аюул учруулахаар болсон бол тухайн иргэн, аж ахуйн
нэгж байгууллагын удирдлага, мэргэжлийн алба энэ тухай аймаг, нийслэл, сум,дүүргийн Засаг дарга болон хүн амд шуурхай мэдээлнэ. Агаарын бохирдол,физикийн сөрөг нөлөөлөл нэмэгдсэн шалтгааныг тогтоох, хохирлыг арилгах
арга хэмжээг аж ахуйн нэгж, байгууллагын удирдлага, мэргэжлийн алба, бүхшатны Засаг дарга, холбогдох эрүүл ахуйн болон бусад байгууллага хамтран
яаралтай авч хэрэгжүүлнэ.
Аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэний агаарын бохирдлын томоохон эх үүсвэрээс
агаарт гаргаж байгаа бохирдуулах бодис, үзүүлж байгаа физикийн сөрөг
нөлөөлөл нь тогтоосон стандартаас хэтэрсэн, хүн амын эрүүл мэнд, хүрээлэн
байгаа орчинд аюул учруулах нөхцөл байдал бий болсон нь тогтоогдсон
тохиолдолд байгаль орчны болон эрүүл ахуйн улсын байцаагч уг зөрчлийг
арилгах хүртэл тухайн аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэний үйл ажиллагааг
хязгаарлах буюу түр зогсоож болно.
Үйлдвэрлэл, үйлчилгээний болон бусад зориулалттай барилга байгууламжийн
байршлыг сонгох, зураг төсөл зохиох, барих, өргөтгөл, шинэчлэл, засварын
ажил гүйцэтгэх, ашиглалтад оруулах, технологи, тоног төхөөрөмж суурилуулах,тэдгээрийг өөрчлөх, шинэчлэхэд агаарын чанарын стандарт болон физикийн
сөрөг нөлөөллийн стандартыг үндэслэнэ.

Óëààíáààòàð õîò 201536

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊАгаарын бохирдлын суурин эх үүсвэрийн барилга байгууламжийг барьж
байгуулахад байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ хийлгэнэ.
Аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэн нь агаарын бохирдлын томоохон суурин эхүүсвэр ашиглан үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэхдээ үүсвэр нэг бүрээ хянах
дотоод

хяналтын

саармагжуулах,багажхэрэгсэл

болон

агаар

бохирдуулах

цэвэрлэх,физикийн

сөрөгнөлөөллийг

бодисыг

бууруулах

тоногтөхөөрөмжөөр тоноглоно.
Аж ахуйн нэгж байгууллага нь байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан
үнэлгээний тайланд тусгасан орчны хяналт шинжилгээний хөтөлбөрийн дагуу
дотоод хяналтыг явуулахЭнэ хуулийн 13-р зүйлд Агаарын бохирдлыг бууруулахад дараах үйлажиллагааг тодорхой үе шаттайгаар хэрэгжүүлнэ гэж заажээ.
Эрчим хүчний эх үүсвэр, гэр хорооллын цахилгаан дамжуулах болон
түгээх сүлжээг өргөтгөх, хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх

Гэр хороололд агаарын чанарыг сайжруулах бүс тогтоож, эрчим хүчний
үнийг урамшууллын хэлбэрээр зохицуулах

Гэрхорооллын

өрхөд шаардлагатай эрчим

хүчний

болон

бусад

хөнгөлөлт, үйлчилгээг хүргэх ажлыг нэн тэргүүнд авч хэрэгжүүлэх
Агаарын

бохирдлыг

бууруулахад

дэвшилтэт

техник,технологи

нэвтрүүлсэн, шинэ санаачилга гаргасан өрх, аж ахуйн нэгж, байгууллагад
дэмжлэг үзүүлэх;Орон нутагт хөрөнгө оруулалт, ажлын байр нэмэгдүүлэх, бүсийн
нэмэгдлийг бий болгож өрх, аж ахуйн нэгж, байгууллагыг нийслэлээс ороннутагт шилжих таатай нөхцөл бүрдүүлэх;Агаарын бохирдлыг бууруулах үйл ажиллагаанд дараах үндсэн зарчим
баримтална:Түүхий нүүрсийг ахуйн зориулалтаар хэрэглэхээс татгалзаж, цахилгаан,газрын гүний дулаан, хагас коксон болон хийн түлшийг ашиглах;Хууль тогтоомж зөрчсөн албан тушаалтан, аж ахуйн нэгж, байгууллага,иргэнд хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэх;Агаарын бохирдлыг бууруулах арга хэмжээг төр, аж ахуйн нэгж,байгууллага, иргэдийн нэгдмэл үйл ажиллагаагаар хэрэгжүүлэх.

Óëààíáààòàð õîò 201537Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊЗориулалтын бус газарт хог хаягдал хаях, ил задгай шатаах болон хог хаягдал
устгах стандартын шаардлага хангаагүй аливаа үйл ажиллагааг хориглоно.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ
Агаар хамгаалахтай холбогдсон дүрэм, журам, бохирдуулах
бодисын хаягдлын стандарт, хэм хэмжээний шаардлагыг хангах;Зориулалтын бус газарт хог хаягдал хаях, ил задгай шатаах болонхог хаягдал устгах стандартын шаардлага хангаагүй аливаа үйлажиллагааг хориглоно.

Хуулийн
заалтын
дугаар
9.1.2
20.6

Усны тухай хуульд зааснаар Ус ашиглахаар хүсэлт гаргагч энэ хуулийн 28.128.6 дугаар заалтын дагуу баримт бичгээ бүрдүүлж, дүгнэлт гаргуулж, усашиглах зөвшөөрөл авна. Ус ашиглах гэрээ байгуулснаар ус ашиглах эрх үүснэ.
Тухайн байгууллага ялгарах бохир усаа стандартын шаардлагад нийцүүлэн
цэвэршүүлэх, төвлөрсөн ариутгах татуургын сүлжээнд нийлүүлэх, эсхүл шуудзайлуулах, усны нөөц ашигласны төлбөрийг бүрэн гүйцэд төлөх, ус авах цэгттоолуур байрлуулж, баталгаажуулах, ус ашиглагч, хэрэглэгч нь ашигласан усныүйлчилгээний хөлсөө төлөх, биологийн нөөц хамгаалах байгууламжгүй болон
усыг үргүй зарж ууршуулах, газрын хөрсийг намагжих, давсжих, эвдрэхэд
хүргэхээр усны барилга байгууламж, усан сан, далан, суваг байгуулахгүй байхзэрэг шаардлагыг биелүүлэх ёстой.
Тухайн байгууллага ус ашиглах тухай дүгнэлтийг энэ хуулийн 28.4-д заасны
дагуу гаргуулна.
Усыг хэмнэлттэй ашиглах зорилгоор ус ашиглагч бүр усны тоолууртай байхүүрэг хүлээнэ. Хоногт 50 шоо метрээс их ус ашиглагч Байгаль орчныг хамгаалах
тухай хуулийн 31.7-д заасны дагуу дотоод хяналтын цэг, техник хэрэгсэлтэй
байх ба усны хэрэглээ хариуцсан ус ашиглалтын менежер ажиллуулах хэрэгтэй
болно.
Ус ашиглах гэрээ байгуулж, эрхийн бичиг авсанаар байгууллагын ус ашиглахэрх үүснэ. Усны нөөц, чанарыг хамгаалахын тулд ус ашиглагч нь экологийн
тэнцлийг хангахад шаардагдах хэмжээний нөөцийг байгальд заавал үлдээх
үүрэг хүлээхийн зэрэгцээ усны эх, ундаргад онцгой хамгаалалтын бүс тогтооно.

Óëààíáààòàð õîò 201538Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊХаягдал ус зайлуулах зөвшөөрөлд заасан хэмжээнээс болон хаягдал усныстандартаас хэтэрсэн бохир усыг удаа дараа хаясан нь ус ашиглах эрхийг
цуцлах үндэслэл болно.
Ус ашиглагч дараах үүрэгтэй.
 Хаягдал ус хаях, зайлуулах зөвшөөрөл авах, ашиглалтын явцад гарах
бохир усыг хаягдал усны стандартын шаардлагад нийцүүлэн цэвэрлэж,төвлөрсөн ариутгах татуургын сүлжээнд нийлүүлэх, эсхүл шууд зайлуулах


Ус

авах

цэг,

газар

доорх

усны

цооног,шугамхоолой

бүрийг

тоолууржуулах
Ус, рашааны нөөц ашигласны болон ус бохирдуулсны төлбөр төлөх

Үйл ажиллагаанаас гарах хаягдал ус, рашааныг цэвэрлэх байгууламж
барьж ашиглах, эсхүл зайлуулах цэг тогтоолгох

Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ
Хоногт 100 шоометрээс их ус ашиглах, эрчим хүч, усан тээврийн
зориулалтаар ашиглуулах дүгнэлтийг байгаль орчны асуудал
эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага, 50-100 шоометр усболон усан орчин ашиглуулах дүгнэлтийг сав газрын захиргаа, 50шоометр хүртэлх ус ашиглуулах, хурын ус хуримтлуулж, хөв,цөөрөм байгуулах, суваг, шуудуу татах дүгнэлтийг аймаг,нийслэлийн байгаль орчны алба тус тус гаргана.
Энэ хуулийн 28.4-т заасан дүгнэлтийг үндэслэн ус ашиглах
зөвшөөрлийг хоногт 100 шоометрээс их ус ашиглах тохиолдолд савгазрын захиргаа, хоногт 50-100 шоометр ус ашиглахад аймаг,нийслэлийн байгаль орчны алба, хоногт 50 шоометрээс бага усашиглахад сум, дүүргийн Засаг дарга олгож, усны мэдээллийн сандбүртгэнэ.
Иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага усны нөөцийг гэрээний үндсэн
дээр хамтран ашиглаж болно.
Ус ашиглуулах дүгнэлт, холбогдох зөвшөөрөлгүйгээр ус ашиглах,дур мэдэн цооног гаргахыг хориглоно.
Хүн амын төвлөрсөн ус хангамжийн эх үүсвэрээс хангагдаж байгааус ашиглагчтай тухайн ус хангагч байгууллага, төвлөрсөн бус усхангамжийн эх үүсвэрээс хангагдаж байгаа ус ашиглагчтай савгазрын захиргаа, аймаг, нийслэлийн байгаль орчны алба, сум,дүүргийн Засаг дарга гэрээ байгуулна.
Óëààíáààòàð õîò 2015Хуулийн
заалтын
дугаар

28.4

28.6

28.12
28.18

29.1

39

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊУс бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуульд Ус, рашааны нөөцийг ашиглан
хаягдал ус гаргаж, усны найрлага чанарт нөлөөлж байгаа ус бохирдуулагч
иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллага ус бохирдуулсны төлбөр төлөгч байна.
Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуулийн 5-р зүйлд: Ус бохирдуулсны төлбөр
төлөгчийн гаргасан дараах хаягдал усанд ус бохирдуулсны төлбөр ногдуулнагэж заасан байдаг.
-Хаягдал усны стандартад нийцүүлэн зөвшөөрсөн хязгаарын дотор байгальд

шууд нийлүүлж байгаа хаягдал ус- Ариутгах татуургад нийлүүлэх бохирдуулах бодисын зөвшөөрөгдөх дээдагууламжийн стандартад нийцүүлэн ариутгах татуургад нийлүүлж байгаа
хаягдал ус- Хаягдал усны эзэлхүүн болон бохирдуулах бодисын агууламжийг үндэслэн
хаягдал усан дахь бохирдуулах бодисын хэмжээг тогтоох журам, тооцоолох
аргачлалыг
байгууллага,байгаль

орчнысанхүүгийн

асуудал

асуудал

эрхэлсэн
эрхэлсэн

төрийн

захиргааны

төвтөрийн

захиргааны

төвбайгууллагатай хамтран батална.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ

Хуулийн
заалтын
дугаар

Ахуйн хэрэгцээнээс гарч байгаа хаягдал уснаас төлбөр авахЗасгийн газрын журмыг мөрдөх

4.5

Байгалийн ургамлын тухай хуульд эзэмшиж ашиглаж байгаа газарт ньургамлын өвчин, хөнөөлт шавьж, мэрэгч амьтан, хог ургамал илэрвэл өөр газар
тархахаас сэргийлэх арга хэмжээг шуурхай авах, тухайн сум дүүргийн засаг
даргад мэдэгдэх талаар заасан байдаг.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ

Хуулийн
заалтын
дугаар

Ургамлыг гал түймэр, өвчин, хөнөөлт мэрэгч амьтан, хөнөөлт
шавьж болон хүний үйл ажиллагааны сөрөг нөлөөллөөс хамгаалах
ажлыг өөрийн хөрөнгөөр хэрэгжүүлнэ.

7.1

Óëààíáààòàð õîò 201540

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊАмьтны тухай хуулийн зорилт нь амьтныг хамгаалах, өсгөн үржүүлэх, түүний
нөөцийг зохистой ашиглахтай холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршдог.
Энэ хуулинд үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааны явцад амьтан устахаас урьдчилан
сэргийлэх, биотехникийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх, өвчилсөн, байгалийн
гамшиг болон бусад аюулд нэрвэгдсэн амьтанд тусламж үзүүлж, авран
хамгаалах үйл ажиллагааг иргэн, хуулийн этгээд хэрэгжүүлэх талаар заасан
байдаг. Түүнчлэн агнуурын амьтан агнах, барихтай холбогдсон зарим үйлажиллагааг хориглосон байдаг. Амьтны аймагт хохирол учруулбал нөхөн
төлүүлэх заалт байдаг.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Амьтны аймагт хохирол учруулах үйл ажиллагаа явагдахгүй.
Хог хаягдлын тухай хуулийн зорилт нь хүний эрүүл мэнд, байгаль орчинд
үзүүлэх хортой нөлөөллийг арилгах, түүнээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хогхаягдлыг

бууруулах,ангилах,цуглуулах,тээвэрлэх,хадгалах,дахинболовсруулах, эргүүлэн ашиглах, устгах, экспортлох болон хог хаягдлыг
импортлох, хил дамжуулан тээвэрлэхийг хориглохтой холбогдсон харилцааг
зохицуулахад оршино.
Энэ хуулийн 21 дүгээр зүйлд хог хаягдлыг бууруулах, цуглуулах, тээвэрлэх,хадгалах, дахин боловсруулах, эргүүлэн ашиглах, устгах үйл ажиллагаа
эрхэлсэн болон технологи нэвтрүүлсэн иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагыг
сурталчилж, урамшуулал олгоно гэж заасан байдаг.
Энэ хуулийн 9.2, 9.3-т заасан дагуу хог хаягдлыг дахин боловсруулах, хаягдлаа
төрөлжүүлж, түр цэгт ангилах, хаях, хаягдлаа үнэн зөв мэдээлэх, хаягдлын
талаарх шаардлагуудыг ханган ажиллах, аюултай хог хаягдлыг зориулалтын
саванд хийж, зориулалтын хогийн цэгт хаях, ил задгай шатаахгүй байх, орчны
газрынхаа хог хаягдлыг цэвэрлэх зэрэг үүрэгтэй.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Хуульд нийцэж буй байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ
Зориулалтын цэгээс бусад газарт хог хаягдал хаяхгүй байх;Үүсгэсэн хог хаягдлаа ангилан ялгаж, тогтоосон цэгт хаях;Óëààíáààòàð õîò 2015Хуулийн
заалтын
дугаар
9.1.3
9.1.4
41

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊИл задгай хог хаягдал шатаахгүй байх;Аюултай хог хаягдлыг аюултай хог хаягдлын төвлөрсөн
байгууламж, эсхүл тогтоосон тусгай цэгт устгуулах;Хог хаягдлыг ангилан хаях талаар зохих мэдлэгийг ажилтандаа
эзэмшүүлж, аюулгүй ажиллагааны шаардлагыг хангаж ажиллах;Гарах хог хаягдлыг хаях талаар урьдчилан гэрээ байгуулан зохих
төлбөрийг төлсний үндсэн дээр хог хаягдлыг хог хаягдал
цуглуулах, тээвэрлэх, устгах эрх бүхий иргэн, аж ахуйн нэгж,байгууллагад шилжүүлнэ.
Хог хаягдал цуглуулах, тээвэрлэх, устгах эрх аваагүй иргэн, ажахуйн нэгж, байгууллага эдгээр үйл ажиллагаа явуулахыг
хориглоно.

9.1.6
9.1.7
9.1.5

9.4

9.5

Химийн хорт болон аюултай бодисын тухай хууль нь химийн хорт болон
аюултай бодисыг экспортлох, импортлох, Монгол Улсын хилээр дамжуулан
тээвэрлэх болон үйлдвэрлэх, хадгалах, худалдах, тээвэрлэх, ашиглах, устгах,хяналт тавихтай холбогдсон харилцааг зохицуулдаг.
Энэ хуульд “химийн хорт бодис” гэж хүний эрүүл мэнд, байгаль орчин, мал,амьтанд хортой нөлөө үзүүлэх, улмаар үхэл, мөхөлд хүргэх үйлчилгээтэй
химийн бодис, эдгээрийн нэгдлийг; “химийн аюултай бодис” гэж тэсрэмтгий,шатамхай, идэмхий, исэлдүүлэгч, цочромтгой шинж чанартай химийн бодис,тэдгээрийн нэгдлийг ойлгоно гэж томъёолсон.
Хүний эрүүл мэнд, байгаль орчин, мал амьтад химийн хорт болон аюултай
бодисын үзүүлэх сөрөг нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлж, гарсан хор уршгийг
арилгах арга хэмжээг аж ахуйн нэгж, байгууллага өөрийн зардлаар хэрэгжүүлнэ.
Энэ хуульд химийн хорт болон аюултай бодис алдагдсан тохиолдолд цагдаа,тагнуулын байгууллагад 24 цагийн дотор мэдэгдэж, эрэн сурвалжлахад бүхталын туслалцаа үзүүлнэ гэж заасан байдаг. Энэ хуулийн химийн хорт болон
аюултай бодисыг ашиглах, хадгалах, тээвэрлэх, устгахад тавигдах шаардлагыг
бүрэн биелүүлэх үүрэгтэй.
Хуулийн заалтын дагуу хэрэгжүүлэх асуудлууд.
Химийн хортой ба аюултай бодис ашиглахгүй.
Экологèйн эрх зүйн èш татан хэрэглэх хуульд экологийнхоос бусад
нийгмийн тодорхой төрлийн харилцааг зохицуулахаар батлагдсан боловч
экологийн холбогдолтой аль нэгэн буюу хэд хэдэн хэм хэмжээг тодорхойлсон
Óëààíáààòàð õîò 201542Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊзүйл, заалтыг өөртөө багтаасан хуулиуд хамаарна. Энэ төсөлтэй экологийн эрхзүйн хувьд хамаарах дараах хуулиуд байна. Үүнд:Эрүүл мэндийн тухай

Ариун цэврийн тухай

Галын аюулгүй байдлын тухай

Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль

Соёлын өвийг хамгаалах тухай

Сэргээдэх эрчим хүчний тухай зэрэг хуулиудыг энд хамруулан авчүзэж болох юм.

Эрүүл мэндийн тухай хуулийн 49-р зүйлд хүн амын эрүүл мэндийг хамгаалах,дэмжих талаарх байгууллагын үүрэгт:1. Ажиллагсдын хөдөлмөр, ахуйн нөхцөлийг эрүүлжүүлэх, хөдөлмөрийн
чадвар алдалтыг бууруулах арга хэмжээ авч, аливаа өвчин, ялангуяа
хордлого, халдвар, осол, гэмтэл, мэргэжлээс шалтгаалах өвчнөөс
урьдчилан сэргийлэх, эрх бүхий байгууллагаас баталсан эрүүл
мэндэд нөлөөлөх хүчин зүйлийн стандарт, хэм хэмжээ, журмыг чандсахин биелүүлэх
2.

хүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөлж болзошгүй үйлдвэрлэл, үйлчилгээ
эрхэлдэг аж ахуйн нэгж, байгууллага уг нөлөөллөөс сэргийлэн
хамгаалах арга хэмжээнд шаардагдах хөрөнгийг жил бүр төсөв,төлөвлөгөөндөө

тусгаж,үйлдвэрлэл,үйлчилгээний

эрүүл

ахуй,

технологийн нөхцөл, бүтээгдэхүүний чанар, аюулгүй байдлыг хангахүйл ажиллагаандаа зарцуулах талаар заасан байна.
Ариун цэврийн тухай хуульд орчны ариун цэвэр, эрүүл ахуй нөхцөлийн
талаар тодорхой заасан нь ажиллах орчны сөрөг нөлөөллөөс хүмүүсийг
хамгаалах урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээний үндсэн чиглэл болох ачхолбогдолтой юм.
Энэ хуулийн 4 дүгээр зүйлд барилга байгууламж байгуулах, газрыг сонгох, зураг
төсөл зохиох, түүнийг ашиглалтад оруулахад эрүүл ахуйн хэм хэмжээ, стандарт,дүрмийг баримталж, ариун цэврийн болон мэргэжлийн бусад хяналтын
байгууллагын дүгнэлт гаргуулах шаардлага тавьсан байдаг.
Óëààíáààòàð õîò 201543Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊМөн энэ хуульд ажиллах, амьдрах орчны нөхцөлд тавих шаардлагыг нэлээд
тодорхой заасан байдаг.
Хүн амын унд, ахуйд ашиглаж байгаа усны эх булаг, ус түгээгүүрийн

шугам сүлжээ, ус нөөцлөх сан, шахуургын станц, ус түгээх байранд холбогдох
дүрмийн дагуу хамгаалалтын бүс тогтоож, бохирдолтоос хамгаалах аргахэмжээг нутгийн захиргааны болон ус ашиглалтын байгууллага, аж ахуйн нэгж,иргэн авч хэрэгжүүлнэ.
Хүн амын унд, ахуйд түгээж байгаа усны чанарт ус ашиглалтын

байгууллагаас стандарт, дүрмийн дагуу үйлдвэрлэлийн хяналт, шинжилгээ
хийж, усны чанарыг сайжруулах арга хэмжээ авна гэж .
Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хуульд үзсэн дараах
асуудлыг хэрэгжүүлэх хэрэгтэй.
9.Үйлдвэрлэлийн зориулалттай, хүний эрүүл мэндэд аюул учруулж болох
машин механизм, тоног төхөөрөмжийн талаар ажил олгогч нь дараах
шаардлагыг хангасан байна:9.1.1. Машин механизм, тоног төхөөрөмжийн бүтэц, хийц, хөдөлгөөнт
хэсэг, удирдлага, дохиоллын систем, бүрдэл хэсэг (ажлын байр, гарц, шат,хашлага, хамгаалах хэрэгсэл) нь аюулгүй ажиллагааны шаардлагыг хангасан
байх
9.1.2.

Машинмеханизм,тоногтөхөөрөмжийг

ажиллуулах,засвар

үйлчилгээ хийх үед мөрдөх ашиглалт, аюулгүй ажиллагааны заавар, техникийн
паспорттай байх9.1.3 Машин механизм, тоног төхөөрөмжийг суурилуулах, их засварын
дараа ашиглалтад оруулахдаа мэргэжлийн хяналтын байгууллагаар хянуулж
зөвшөөрөл, гэрчилгээ авсан байх;
9.1.4

Машин

механизм,тоногтөхөөрөмжийн

засвар,үйлчилгээ,тохируулгыг техникийн баримт бичигт заасан хугацаанд тогтмол хийж байх.
9.2. Машин механизм, тоног төхөөрөмжийг бусдад шилжүүлэхдээ ашиглалтын
паспорт, гэрчилгээний хамт шилжүүлнэ.
9.3.

Цахилгааны

тоногтөхөөрөмж

ньудирдлага,дохиолол,хаалт,

хамгаалалттай, гарч болзошгүй ослоос урьдчилан сэргийлэх хэрэгслээр
тоноглогдсон байна.

Óëààíáààòàð õîò 201544Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

9.4. Цахилгааны тоног төхөөрөмж нь зураг төслийн дагуу угсрагдсан,газардуулга, газардуулгын даацын баталгааг мэргэжлийн байгууллагаар
хийлгэж, цахилгаан ашиглалтын аюулгүй ажиллагааны дүрмийн шаардлагыг
хангасан байна.
9.5. Энэ хуулийн 9.1-9.4-т заасан шаардлагыг хангаагүй машин механизм, тоног
төхөөрөмжийг ашиглахыг хориглоно.
Өргөх, зөөх, тээвэрлэх механизмд тавих шаардлагууд:10.1.Өргөх, зөөх, тээвэрлэх хэрэгслийн техникийн бүрэн бүтэн байдлыг хангасан
байна.
10.2.Өргөх, зөөх, тээвэрлэх хэрэгсэлд мэргэжлийн байгууллагаар техникийн
магадлагаа хийлгэж, зохих зөвшөөрлийг авсан байна.
10.3.Өргөх, зөөх, тээвэрлэх хэрэгсэлд засвар, үйлчилгээ, тохируулгыг техникийн
баримт бичигт заасан болон эрх бүхий байгууллагын баталсан хугацаанд
туршилт, тохируулга, баталгаажуулалтыг хийлгэсэн байна.
10.4.Энэ хуулийн 10.1, 10.2, 10.3-т заасан шаардлага хангагдсан байхнөхцөлийг ажил олгогч хангасан байна.
Химийн хорт ба аюултай бодис, тэсэрч дэлбэрэх бодис, тэсэлгээний
хэрэгсэл, цацраг, биологийн идэвхт бодистой харьцахад тавих шаардлагууд:12.1.Ажил олгогч нь химийн хорт ба аюултай бодис, тэсэрч дэлбэрэх бодис,тэсэлгээний хэрэгсэл, цацраг, биологийн идэвхт бодис, түүний нөлөөллөөс
ажилтны амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ
авна.
12.2.Ажил олгогч нь үйлдвэрлэлийн явцад хэрэглэж байгаа химийн хорт бааюултай

бодис, тэсэрч дэлбэрэх бодис,тэсэлгээний хэрэгсэл, цацраг,биологийн идэвхт бодисын талаар тэмдэглэл хөтөлж, эрх бүхий байгууллагаас
баталсан журмын дагуу хөдөлмөрийн хяналтын болон холбогдох мэргэжлийн
байгууллагад мэдээлнэ.
12.3.Химийн хорт ба аюултай бодис, тэсэрч дэлбэрэх бодис, тэсэлгээний
хэрэгсэл, цацраг, биологийн идэвхт бодистой харьцан ажиллагч нь тухайн
бодисын эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөөлөл, түүнээс урьдчилан сэргийлэх талаар
зохих мэдлэг, дадлагатай байна.
12.4.Химийн хорт ба аюултай бодис, тэсэрч дэлбэрэх бодис, тэсэлгээний
хэрэгсэл, цацраг, биологийн идэвхт бодис хэрэглэх, харьцах аж ахуйн нэгж,Óëààíáààòàð õîò 201545

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊбайгууллага,иргэнд

тавигдах

бусадшаардлагыг

холбогдох

хуулиар

зохицуулна.
12.5.Химийн хорт ба аюултай бодис, тэсэрч дэлбэрэх бодис, тэсэлгээний
хэрэгсэл, цацраг, биологийн идэвхт бодисын хэрэглээтэй холбоотой осол, хурцхордлого гарсан тохиолдолд үйлдвэрлэлийн ослын нэгэн адил судлан бүртгэнэ.
Галын аюулгүй байдалд тавих шаардлагууд:13.1.Энэ хуулийн 4.1-д заасан этгээд нь галын аюулаас урьдчилан сэргийлэх
болон гал унтраах дүрэм, журам, стандартыг хангаж ажиллах үүрэг хүлээнэ.
13.2.Галын дохиолол болон гал унтраах тусгай тоноглол, гарц, орцын
зураглалыг гал гарч болзошгүй ажлын байр бүрт байрлуулан, тэдгээрийг
тогтмол ажиллагаатай байлгаж, ажилтныг уг тоноглолыг ашиглаж сургасан
байна.
13.3.Галын аюулгүй байдлыг хангах талаар иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын
эрх,үүрэг,

хариуцлагыг

Галынаюулгүй

байдлын

тухай3,Захиргааны

хариуцлагын тухай4 хуулиар зохицуулна.
Эрүүл мэндийн үзлэг явуулах шаардлага:14.1.Ажил олгогч нь эрүүл мэндийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төвбайгууллагаас тогтоосон журмын дагуу үйлдвэрлэл, ажил, үйлчилгээтэй
холбоотой, зайлшгүй шаардлагатай эрүүл мэндийн урьдчилсан ба хугацаат
үзлэгт ажилтныг хамруулна.
14.2.Энэ хуулийн 14.1-д заасны дагуу эрүүл мэндийн үзлэг хийлгэхэд
шаардагдах зардлыг ажил олгогч хариуцна.
14.3.Энэ хуулийн 4.1-д заасан этгээд гүйцэтгэж буй тухайн ажил, хөдөлмөрт
шаардлагатай бол эмнэлгийн үзлэгт орсон байна.
14.4.Ажилтныг эрүүл мэндийн үзлэгт хамруулах журмыг эрүүл мэндийн асуудал
эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага батална.
Ажилтныг ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслээр хангах:15.1.Ажил олгогч нь ажилтныг түүний ажлын нөхцөл, ажил үүргийн онцлогт
тохирсон ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслээр үнэ төлбөргүй хангах
үүрэгтэй.

Óëààíáààòàð õîò 201546

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

15.2. Ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслийг турших, худалдаж авах,хадгалах, угааж цэвэрлэх, засварлах, ариутгах зардлыг ажил олгогч хариуцна.
15.3. Ажил олгогч нь ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслийн нэр, төрөл,эдэлгээний хугацаа бүхий жагсаалтыг баталж мөрдүүлнэ.
15.4. Ажлын тусгай хувцас, хамгаалах хэрэгслийн чанарын талаар мэргэжлийн
байгууллагаар ажил олгогч дүгнэлт гаргуулсан байна. Олон улсын стандартын
дагуу үйлдвэрлэсэн, чанарын баталгаа бүхий ажлын тусгай хувцас, хамгаалах
хэрэгсэлд энэ заалт хамаарахгүй.
17.1.Ажил, хөдөлмөр эрхэлж байгаа иргэн, ажилтан болон ажил олгогч ньхөдөлмөрийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагаас баталсан
журмын дагуу хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн түр сургалтад
хамрагдаж мэдлэг, дадлагатай болсон байна.
17.4. Ажил олгогч нь хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн талаархи
сургалтыг жилд хоёроос доошгүй удаа зохион байгуулж, нийт ажилтныг
хамруулан, шалгалт авч байна.
Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн талаар ажил олгогчийн эрх, үүрэг:28.1.Ажил олгогч нь дараахь үүрэгтэй байна:28.1.1.үйлдвэрлэлийн явцад бий болсон хими, физик, биологийн хүчин зүйл ньажлын байрны хөдөлмөрийн эрүүл ахуй, байгаль орчинд сөрөг нөлөөлөл
үзүүлэхгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлэх, техник, зохион байгуулалтын арга хэмжээ
авах;
28.1.2.үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны явцад хүний амь нас, эрүүл мэндэд
сөрөг аюултай нөхцөл байдал бий болсон тохиолдолд уг үйл ажиллагааг
яаралтай зогсоож, аюултай нөхцөл байдлыг шуурхай арилгах;28.1.3.хөдөлмөр эрхлэлтийн явцад гарч болзошгүй осол, бэртэл, өвчлөлөөс
ажилтныг хамгаалах хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн менежмент
нэвтрүүлэх;28.1.4.ажлын байранд учирч болох аюул ослыг арилгах, хяналт тавих зорилгоор
эрсдэлийн үнэлгээ хийх;28.1.5.ажлын байрны хөдөлмөрийн нөхцөлийн үнэлгээг хийлгэх;28.1.6.ажлын

байрны

онцлогт

нийцсэн

дүрэм,

заавар,журамбаталж,мөрдүүлэх;Óëààíáààòàð õîò 201547

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

28.1.7.хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн талаар шаардлагатай
мэдлэгийг эзэмшсэн байх;28.1.8.аюулгүй ажиллагааны мэдлэг олгох сургалт явуулах, хөдөлмөрийн
аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн талаархи мэдлэгийг жил бүр шалгах, аюулгүй
ажиллагааны зааварчилга өгөх, сургалтад хамрагдаагүй, зааварчилга аваагүй,шалгалт өгөөгүй ажилтнаар ажил үүрэг гүйцэтгүүлэхгүй байх;28.1.9.хөдөлмөрийн аюултай, хортой нөхцөлд ажил үүрэг гүйцэтгэдэг ажилтныгхор саармагжуулах бодис, хүнсний бүтээгдэхүүн, хоолоор үнэгүй хангах;28.1.10.хэт халуун буюу хүйтэн, салхитай, хур тунадастай зэрэг задгай газар,халаалтгүй байранд ажиллаж байгаа ажилтныг хөдөлмөрийн аюулгүй байдал,эрүүл ахуйн стандартын дагуу түр завсарлагын үед амрах, дулаацах, хоргодох
зориулалтаар тоноглож тохижуулсан байраар хангах;28.1.11.үйлдвэрлэлийн осол, хурц хордлого, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний
тоон мэдээллийн талаар тэмдэглэл хөтөлж, холбогдох байгууллагад мэдээлж
байх;
28.1.12. хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль тогтоомжийн
хэрэгжилтэд хяналт тавих эрх бүхий этгээдийг ажлын байранд саадгүй
нэвтрүүлэх;28.1.13. хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль тогтоомжийг
зөрчсөн талаар илэрсэн зөрчил, дутагдал, эрх бүхий этгээдийн гаргасан
шаардлага, дүгнэлтийн дагуу тодорхой арга хэмжээ авч, эргэж мэдэгдэх;28.1.14. хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн нөхцөлийг хангах аргахэмжээ, түүнд шаардагдах хөрөнгийг жил бүрийн төсөв, төлөвлөгөө, хамтын
гэрээнд тусгаж, зориулалтаар нь зарцуулах;28.1.15. үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчин, хурц хордлогын
улмаас хөдөлмөрийн чадвараа алдсан ажилтанд хууль тогтоомжийн дагуу
нөхөн төлбөр олгох;28.1.16. Энэ хуулийн 4.1.2, 4.1.3, 4.1.6-д заасан этгээд нь өөрийн ажиллагсдын
аюулгүй, эрүүл ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлэх үүрэгтэй.
Ажлын байрны хөдөлмөрийн нөхцөлийн үнэлгээ
31.1.Ажлын байрны хөдөлмөрийн нөхцөлийн үнэлгээг мэргэжлийн байгууллага
хийнэ.

Óëààíáààòàð õîò 201548

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

31.2.Ажил олгогч нь ажлын байр шинээр бий болгох болон

тухайн ажлын

байрны үйлдвэрлэл, үйлчилгээний чиглэл, нөхцөл өөрчлөгдөх бүрт нь, химийн
хорт болон аюултай бодис агуулсан түүхий эд, материал ашиглан үйлажиллагаа явуулж байгаа бол жилд нэгээс доошгүй удаа ажлын байрны
хөдөлмөрийн нөхцөлийн үнэлгээг тус тус хийлгэнэ.
31.3.Ажлын байрны хөдөлмөрийн нөхцөлийн үнэлгээ хийх журмыг хөдөлмөрийн
асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага батална.
Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулиар соёлын өвийг эрэн сурвалжлах,бүртгэх, судалж шинжлэх, зэрэглэл тогтоох, үнэлэх, хадгалах, хамгаалах,сэргээн засварлах, сэргээн уламжлуулах, өвлүүлэх, өмчлөх, эзэмших, ашиглах,сурталчлахтай холбогдсон харилцааг зохицуулдаг.
Энэ хуулийн дараах зүйл заатуудыг төсөл хэрэгжүүлэгч мөрдөн ажиллах
хэрэгтэй:23.1.Соёлын өвийг нээж, илрүүлсэн байгууллага, иргэн тухайн нутаг дэвсгэрийн
бүртгэл, мэдээллийн санд 15 хоногийн дотор мэдэгдэж, анхан шатны бүртгэл
хийлгэнэ.
27.8.Хот суурин, барилга байгууламж барих, шинээр зам тавих, усан цахилгаан
станц байгуулах, газар тариалан эрхлэх, ашигт малтмалын хайгуул хийх,ашиглах зэрэг аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулахад зориулан газар олгохоос
өмнө палеонтологи, археологи, угсаатны мэргэжлийн эрдэм шинжилгээний
байгууллагаар урьдчилан хайгуул, судалгаа хийлгэж, дүгнэлт гаргуулна.
27.9.Урьдчилан хайгуул судалгаа хийлгэх, илэрсэн түүх, соёлын дурсгалыг
авран хамгаалах ажилд шаардагдах зардлыг захиалагч хариуцна.
27.10.Урьдчилан хайгуул, судалгаа хийлгэж, дүгнэлт гаргуулаагүй нь газар
эзэмшүүлэх шийдвэрийг хүчингүй болгох үндэслэл болно.
30.4.Олдворыг илрүүлсэн өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор тухайн сум, дүүргийн
бүртгэл, мэдээллийн санд заавал бүртгүүлнэ.
38.1.Соёлын өвд хохирол учруулж болзошгүй дараах үйл ажиллагааг хориглоно:38.1.1.түүх, соёлын дурсгалт газар түүний орчны бүсэд дэд бүтцийн барилга
байгууламж барих, уул уурхай, газар тариалан эрхлэх, үйлдвэрлэл явуулах;Óëààíáààòàð õîò 201549Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

38.1.2.палеонтологи,археологи,угсаатны

мэргэжлийн

байгууллагаар

урьдчилан хайгуул, судалгаа хийлгэхгүйгээр хот суурин, барилга байгууламж
барих, шинээр зам тавих, тариалангийн талбай олгох, усан цахилгаан станц
байгуулах, ашигт малтмалын хайгуул хийх, ашиглах зэрэг аж ахуйн үйлажиллагаа явуулахад зориулж газар олгох;38.2.Палеонтологи, археологи, угсаатны урьдчилсан хайгуул, судалгааны
ажлын дүгнэлтээр соёлын өвд эрсдэл учирч болзошгүй байгаа нь тогтоогдсонбол аж ахуйн үйл ажиллагааг зогсоох үндэслэл болно.
38.3.Газрын хэвлийг эзэмших, ашиглах явцад соёлын биет өв илэрвэл газрын
хэвлийг ашиглагч ажлаа зогсоож, энэ тухай сум, дүүргийн Засаг дарга,цагдаагийн болон уг асуудлыг хариуцсан байгууллагад нэн даруй мэдэгдэнэ.
44.1.Орчны бүсэд энэ хуулийн 38.1-д зааснаас гадна доор дурдсан үйлажиллагаа явуулахыг хориглоно:44.1.1.ашигт малтмал эрэх, хайх, ашиглах;44.1.2.хот суурин, цахилгаан станц байгуулах;44.1.3.тэсэлгээ хийх.
45.3.Түүх, соёлын дурсгалт газрын хамгаалалтын бүсэд энэ хуулийн 38.1-д
зааснаас гадна доор дурдсан үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно:45.3.1.газар, түүний хэвлийг хөндөх;45.3.2.мэргэжлийн байгууллагын дүгнэлтгүй мод бут, төрөл бүрийн ургамал
тарих;
45.3.3.гэр, сууц, барилга, байгууламж барих;45.3.4.мал бэлчээх;45.3.5.онцгой байдал үүссэнээс бусад тохиолдолд өөрөө явагч хэрэгсэл
нэвтрүүлэх, нисэх онгоц буулгах;45.3.6.ашигт малтмал эрэх, хайх, ашиглах;45.3.7.мод, элс, хайрга, чулуу авах.
Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хууль нь сэргээгдэх эрчим хүчний эхүүсвэрийг ашиглаж эрчим хүч үйлдвэрлэх, нийлүүлэхтэй холбогдсон харилцааг
Óëààíáààòàð õîò 201550

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊзохицуулдаг. Энэ хуулиар сэргээгдэх эрчим хүчний үүсгүүрт ашиглагдаж хугацаань дууссан зай хураагуурыг дахин боловсруулах, устгах төлөвлөгөөтэй байх,сэргээгдэх эрчим хүчний үүсгүүрийн техник, тоног төхөөрөмж, барилга
байгууламж нь олон улсын болон үндэсний стандартыг хангаж байгаа тухай эрхбүхий байгууллагын дүгнэлт гаргуулсан байхыг эрчим хүч үйлдвэлэгчээс
шаарддаг байна.
1.2Олон улñын гэрээ

Монгол улсын Үндñэн хуулèйн 10-р зүйлд: Монгол улс олон улсын эрх зүйннийтээр хүлээн зөвшөөрсөн хэм хэмжээ, зарчмыг баримталж, Монгол улсын
олон улсын гэрээ нь соёорхон баталсан буюу нэгдэн орсон тухай хууль хүчин
төгөлдөр болмогц дотоодын хууль тогтоомжийн нэгэн адил үйлчилнэ.” гэжзаасан. Энэ нь нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн олон улсын зарчим, хэм хэмжээ,Монгол улсын олон улсын гэрээг өөрийн орны эрх зүйн тогтолцооны нэгэн
бүрэлдэхүүн хэсэг гэж үзэж, түүнийг баталгаажуулсны илрэл юм.
Монгол улс олон улсын байгаль хүрээлэн буй орчныг хамгаалах үйлажиллагаанд оролцдог. Доорх гэрээнүүдийг хүлээн зөвшөөрч гарын үсэг зуржбаталгаажуулсан байна.
Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай конвенц, 1993Биологийн төрөл зүйлийн тухай конвенц, 1993Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенц, 1996

Озоны үе давхаргыг хамгаалах тухай Венийн конвенц, 1995

Озоны үе давхаргыг задалдаг бодисын тухай Монреалын протокол 1995

Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олон улсын
хэмжээнд худалдаалах тухай конвенц, 1995

Аюултай хог хаягдлыг хил дамжуулан тээвэрлэх, зайлуулахад хяналт
тавих тухай Базелийн конвенц, 1996

Олон улсын ач холбогдол бүхий ус, намгархаг газар, ялангуяа уснышувууд олноор амьдардаг орчны тухай Рамсарын конвенц, 1997Зэрлэг

амьтдын

нүүдлийн

зүйлүүдийг

хамгаалах

тухайБоннын

конвенц,1999

Óëààíáààòàð õîò 201551Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊАюултай зарим химийн бодис болон пестицидийг олон улсын хэмжээнд
худалдаалахад хэрэглэх, урьдчилан мэдээлж зөвшилцөх журмын тухай
Роттердамын конвенц, 2000Хүлэмжийн хийг бууруулах тухай Киотогийн протокол, 1997



Удаан

задардаг

органик

бохирдуулагчийн

тухайСтокгольмийн

Конвенц,2003
Био-аюулгүй байдлын тухай Картагенийн Протокол

Байгаль орчны эрх зүйн эх үүсвэрт хуулиас гадна төр, засгийн байгууллагуудаар
батлагдсан эрх зүйн баримт бичгүүд хамардаг. Жишээлбэл, үндэсний бодлого,хөтөлбөр, стандарт, шийдвэр, тушаал болон аргачилсан заавар журмууд
байдаг. Тэдгээр эрх зүйн баримт бичгүүдийн холбогдох заалтуудыг мөрдөн
ажиллах хэрэгтэй болно.
Үндэñнèй бодлого ба хөтөлбөрүүд

1.3

Монгол улс олон улсын байгаль хамгаалах хөтөлбөрүүдэд оролцохын хамт төрзасаг эх орны байгалийн нөөц баялгийг хамгаалах үндэсний бодлого,хөтөлбөртэй. Үүнд:Төрөөс экологийн талаар баримтлах бодлого, 1997Агаарыг хамгаалах үндэсний хөтөлбөр, 1999

Озоны үе давхаргыг хамгаалах үндэсний хөтөлбөр,1999

Усны үндэсний хөтөлбөр, 2010Агаарын бохирдлыг бууруулах тухай үндэсний хөтөлбөр, 1999Уур амьсгалын өөрчлөлтийн үндэсний хөтөлбөр, 2000Цөлжилттэй тэмцэх үндэсний хөтөлбөр, 2003Чанарын болон байгаль орчны удирдлага/менежмент/-ийг дэмжих
үндэсний хөтөлбөр, 2002

Ногоон хэрэм үндэсний хөтөлбөр, 2005Хог хаягдлыг бууруулах тухай хөтөлбөр, 1999

Байгаль орчны үйл ажиллагааны хөтөлбөр, 2001

Удаан задардаг органик бохирдуулагчийн тухай үндэсний хөтөлбөр

Сэргээгдэх эрчим хүчний үндэсний хөтөлбөр

Óëààíáààòàð õîò 201552Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

1.4Хүрээлэн буй орчныг хамгаалах үндэñнèй ñтандартууд

Стандартууд нь эрх зүйд тулгуурласан шийдвэрийг хэрэгжүүлэх нарийвчилсан
механизм болдог.
Энд байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээ хийхэд болон төсөл хэрэгжүүлэгчид
ихэвчлэн хэрэглэгддэг стандартуудын жагсаалтыг дор үзүүлэв. Үүнд:1.

MNS 4219:1994 Аж ахуйн нэгжүүдэд олгох экологийн паспорт. Үндсэн
шаардлага2.

MNS 4585 :2007 Агаарын чанар. Техникийн ерөнхий шаардлага3.

MNS 4586:1998 Усан орчны чанарын үзүүлэлт4.

MNS 3342:1982 Байгаль орчны хамгаалал, усан мандал Газрын доорх
усыг бохирдохоос хамгаалах ерөнхий шаардлага5.

MNS (ISO) 4867:1999 Усны чанар. Дээж авах, хадгалах, хамгаалах
арга,

6.

MNS (ISO) 5667-11:2000 Усны чанар. Дээж авах. Газар доорх уснаас
дээж авах заавар

7.

MNS 0899:1992 Усан хангамжийн эх үүсвэрийг сонгох дүрэм башаардлага, эрүүл ахуйн шаардлага8.

MNS 0900:2005 Ундны ус. Эрүүл ахуйн шаардлага, түүнд тавих хяналт

9.

MNS 4047:88 Гадаргын усны чанарын шинжилгээний арга10. MNS 4943:2011 Хүрээлэн буй орчинд нийлүүлэх цэвэршүүлсэн бохир
ус. Ерөнхий шаардлага
11. MNS 5850 : 2008 Хөрс бохирдуулагч бодисын зөвшөөрөгдөх дээдхэмжээ
12. MNS 3298:1991 Хөрс. Дээж авах ерөнхий шаардлага
13. MNS 5916:2008 Газар шорооны ажлын үед үржил шимт хөрс хуулалт,хадгалалт
14. MNS 5914:2008 Эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлт. Нэр томьёо,тодорхойлолт
15. MNS 5918:2008 Эвдэрсэн газрыг ургамалжуулах техникийн шаардлага.
16. MNS ISO 31000:2011 Эрсдлийн менежмент зарчим ба заавар
17. MNS

5014

:

2009

Дизель

хөдөлгүүртэй

автомашин

-утааны

тортогжилтын зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ ба хэмжих аргаÓëààíáààòàð õîò 201553Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

18. MNS 5013 : 2009 Бензин хөдөлгүүртэй автомашин-утааны найрлага даххорт бодисын зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ ба хэмжих аргаДээрх стандартуудын холбогдох заалтуудыг тайлан орчны бохирдлыг үнэлэх,шинжлэх, хянахад зориулж тодорхой оруулсан болно.
1.5Журам, аргачлал

Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай хууль 2012 ондшинэчилсэн найруулгаар өөрчлөгдсөн тул энэ хүрээнд доорх журам, аргачлалыг
дагаж мөрдөх шаардлагатай. Энд төсөлд хамрагдах заалтуудыг хамруулсан
болно.
Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээний журам /Засгийн газрын 2013 оны
374 дүгээр тогтоолын 2 дугаар хавсралт/Энэхүү журмаар Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээ хийх, түүнтэй холбогдсон
шийдвэр гаргах, оролцогч талуудын хооронд үүсэх харилцааг зохицуулна.
Байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээг төслийн анхан шатны баримт бичгийг
боловсруулах шатанд байгаль орчны асуудал хариуцсан төрийн захиргааны төвбайгууллагаас ерөнхий үнэлгээ хийгдэх төсөлд хийлгэнэ.
Төсөл хэрэгжүүлэгч байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төвбайгууллагад хандан ерөнхий үнэлгээ хийлгэнэ:Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний судалгааны үр дүн ньүнэлгээний тайлан, батлагдсан байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө
байна.

Тайлан,менежментийн

төлөвлөгөөний

бүтэц,

агуулгын

талаар

үнэлгээний аргачлалд тодорхой тусгана.
Мэргэжлийн зөвлөлийн хурлаас 3-оос доошгүй хоногийн өмнө хэлэлцүүлэх
тайлангийн талаархи дэлгэрэнгүй мэдээллийг Мэргэжлийн зөвлөлийн гишүүдэд
хүргүүлсэн байна.
Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөнд төслийн гол болон болзошгүй
нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэх, сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах аргахэмжээг бүрэн тусгана.

Óëààíáààòàð õîò 201554Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊБайгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөний салшгүй бүрэлдэхүүн хэсэг болох
орчны хяналт-шинжилгээний хөтөлбөрийг төслийн бүх үе шатанд хэрэгжүүлэхба уг хөтөлбөрт дараах асуудлыг нарийвчлан тусгасан байна:Төсөлхэрэгжүүлэгч

боловсруулан

ньбатлагдсан

нөлөөллийн
байгаль

нарийвчилсан
орчныүнэлгээний

менежментийн

хүрээнд

төлөвлөгөөнд

тулгуурлан тухайн жилд хэрэгжүүлэх менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулан,байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагаар
батлуулна.

Угтөлөвлөгөөг

шаардлагатай

тохиолдолд

мэргэжлийн

байгууллагатай хамтран боловсруулна.
Байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага тухайн
жилийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг ажлын 21 хоногийн дотор
багтаан шийдвэрлэнэ.
Холбогдох төрийн байгууллага нь орчны хяналт-шинжилгээгээр илэрсэн
нөлөөллийг бууруулах нэмэлт арга хэмжээг тухайн жилийн менежментийн
төлөвлөгөөнд тусгаагүй гэж үзвэл батлахаас татгалзаж, зохих засвар, өөрчлөлт
хийхийг шаардах эрхтэй.
Өмнөх жилийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөний хэрэгжилт ньхангалтгүй бол дараа жилийн менежментийн төлөвлөгөөг батлахгүй байхүндэслэл болно.
Төсөлхэрэгжүүлэгч

ньбайгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөөгөө

батлуулаагүй, холбогдох баталгааны хөрөнгийг байршуулалгүйгээр төслийн үйлажиллагааг эхлэх, үргэлжлүүлэх эрхгүй.
Тухайн

төслийн

байгаль

орчнынөлөөллийн

нарийвчилсан

үнэлгээний

судалгааны үр дүнг үндэслэн боловсруулсан байгаль орчны менежментийн
төлөвлөгөө нь 5 жилээс дээшгүй хугацаатай байх бөгөөд түүнээс олон жилүргэлжлэх төслийн хувьд менежментийн төлөвлөгөөг 5 жил тутамд шинэчлэн
боловсруулж батлуулна.
Тухайн төслийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө батлагдсаны дараа
байгаль орчны асуудал хариуцсан төрийн захиргааны төв болон орон нутгийн
захиргааны байгууллага нь төсөл хэрэгжүүлэхийг албан бичгээр зөвшөөрнө.

Óëààíáààòàð õîò 201555

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊТөсөл хэрэгжүүлэгч болон үнэлгээ хийсэн мэргэжлийн байгууллага хамтран
эцэслэн боловсруулсан нарийвчилсан үнэлгээний тайлан, байгаль орчны
менежментийн

төлөвлөгөөг

байгаль

орчныасуудал

хариуцсан

төрийн

захиргааны төв байгууллагад батлуулахаар хүргүүлнэ.
Шаардлагатай тохиолдолд ерөнхий шинжээчийн шийдвэрээр үнэлгээний
шинжилгээний ажилд туслах хөндлөнгийн шинжээчийг томилж болно.
Байгаль орчны асуудал хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллагын
шинжээч төслийн байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний тайлан,байгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөө,түүндхийсэн

үнэлгээний

шинжилгээний дүгнэлт, шийдвэрийн төслийг мэргэжлийн зөвлөлийн хуралд
оруулж хэлэлцүүлнэ.
Төсөлхэрэгжүүлэгч

ньбайгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөөний

хэрэгжилтэд дотоод хяналт тавих үүрэг бүхий оролцогч талуудын төлөөллийг
оролцуулсан хамтарсан ажлын хэсгийг байгуулж болно.
Төсөлхэрэгжүүлэгчийн

тухайн

жилийн

байгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөөний явцын болон гүйцэтгэлийн хяналтыг байгаль орчны асуудал
хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллагаас хяналт тавьж, газар дээр ньажиллаж хэмжилт, судалгаа хийнэ.
Төсөлхэрэгжүүлэгч

ньтухайн

жилийн

байгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөөний хэрэгжилтийн жилийн эцсийн тайланг төсөл хэрэгжиж буй аймаг,нийслэлийн байгаль орчны газарт хүргүүлж, төлөвлөгөөний хэрэгжилтийг газар
дээр нь шалгуулж ажлын хэсгийн дүгнэлт гаргуулна.
Төсөлхэрэгжүүлэгчийн

жилбүрийн

байгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөөний хэрэгжилтийг газар дээр нь шалгаж дүгнэлт гаргах үүрэг бүхий
ажлын хэсгийг аймаг, нийслэлийн байгаль орчны албаар ахлуулж, аймаг,нийслэлийн Засаг даргын захирамжаар байгуулна.
Төсөлхэрэгжүүлэгч

ньбайгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөөний

хэрэгжилтийн тайлан, түүнд хийсэн ажлын хэсгийн дүгнэлтийг хавсарган дараа
жилийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулан байгаль
орчны асуудал хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллагад 12 дугаар сарын
20-ны дотор ирүүлнэ.
Óëààíáààòàð õîò 201556

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊБайгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах, хянан батлах,тайлагнах журам /Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн сайдын 2014 оны 01дугаар сарын 06-ны өдрийн А-05 дугаар тушаалын хавсралт/Энэхүү журамд төсөл хэрэгжүүлэгч иргэн, хуулийн этгээдийн байгаль орчныг
хамгаалах талаар хүлээсэн үүргээ биелүүлэх, тухайн жилийн байгаль орчны
менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулах, түүнийг хянан батлах, хэрэгжилтийг
тайлагнахтай холбогдсон харилцааг зохицуулах асуудлууд хамрагдсан.
Уг журамд ерөнхий үнэлгээ хийсэн байгууллагын хянаж баталсан тухайн жилийн
байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө нь төслийн үйл ажиллагааг эхлүүлэх,үргэлжлүүлэхийг зөвшөөрсөн байгаль орчны үндсэн баримт бичиг гэдгийг
тодорхойлсон.
Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг байгаль хамгаалах хууль тогтоомж,байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний үр дүн,батлагдсан
байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө (5жил)-нд үндэслэн, Байгаль орчны
нөлөөллийн үнэлгээний аргачлалын 4 дүгээр хэсгийг баримтлан жил бүршинэчлэн боловсруулна.
Төсөлхэрэгжүүлэгчээс

тухайн

жилийн

байгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөөний хэрэгжилтийн тайланг хүлээж авсан аймаг, нийслэлийн Байгаль
орчны газар түүний биелэлтийг шалгаж, дүгнэлт гаргах ажлын хэсгийг аймаг,нийслэлийн Засаг даргын захирамжаар байгуулж, ажилуулан дүгнэлтийг 12дугаар сарын 1-ний дотор гаргуулна.
Ажлын хэсгийн дүгнэлтийг үндэслэн, биелэлтийг хянаж, дараагийн жилдхэрэгжүүлэх байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг батална.
Байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээлтийн баталгааны тусгай
дансны гүйлгээнд хяналт тавих журам /Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн
сайдын

2014

оны

01

дүгээр

сарын

06-ны

өдрийн

А-04дугаар тушаалын хавсралт/Энэхүү журмаар төсөл хэрэгжүүлэгчийн байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн
сэргээлтийн талаар хүлээсэн үүргээ биелүүлэх баталгааны мөнгөн хөрөнгийг
байршуулах төрийн сангийн тусгай дансны (цаашид “тусгай данс” гэх) орлого,зарлагын гүйлгээнд хяналт тавихтай холбогдсон бусад харилцааг зохицуулна.
Óëààíáààòàð õîò 201557Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊБайгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээлтийн талаар хүлээсэн үүргээ
биелүүлэх баталгааны мөнгөн хөрөнгийг Байгаль орчны асуудал хариуцсан
төрийн захиргааны төв байгууллагын тусгай дансанд байршуулна.
Төсөл хэрэгжүүлэгч нь байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө болон уурхайн
хаалтын менежментийн төлөвлөгөөнд тусгагдсан арга хэмжээг хэрэгжүүлээгүй
буюу бүрэн хэрэгжүүлээгүй тохиолдолд зохих шатны Засаг дарга, Байгаль
орчны болон Мэргэжлийн хяналтын газар энэ журмын 3.1 дэх хэсэгт заасан
хөрөнгөөр нөхөн сэргээлтийн ажлыг эрх бүхий мэргэжлийн байгууллагаар
гүйцэтгүүлэх бөгөөд нэмж шаардагдах хөрөнгийг төсөл хэрэгжүүлэгчээс үлмаргах журмаар гаргуулна.
Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээнд олон нийтийн оролцоог хангах
тухай журам /Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн сайдын 2014 оны 01 -р сарын
06- ны өдрийн А-03 тоот тушаалын хавсралт/Энэхүү журмаар байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээний үйл ажиллагаанд олоннийтийн оролцоог хангахтай холбогдсон харилцааг зохицуулна.
Төсөл хэрэгжүүлэгч төслийн талаарх ойлголт, эерэг, сөрөг нөлөөлөл, түүнийг
бууруулах арга хэмжээний талаар нөлөөлөлд өртөж болзошгүй иргэдэд
дэлгэрэнгүй танилцуулж, иргэд, олон нийтийн оролцоог хангахад шаардагдах
баримт бичгийг бүрдүүлж өгч болно.
Үнэлгээний эрх бүхий аж ахуйн нэгж нь төсөл хэрэгжүүлэгчтэй хамтран байгаль
орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний тайлан болон байгаль орчны
менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулж дууссаны дараа үнэлгээний тайлан,олон нийтийн саналын нэгдсэн дүнг ажлын 15 өдрийн хугацаанд тухайн нутаг
дэвсгэрийн баг, хорооны нийтийн хурлаар хэлэлцүүлж санал авна .
Төсөл хэрэгжүүлэгч нь батлагдсан Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан
үнэлгээний тайлан, байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулах,хэрэгжүүлэх явцад олон нийтийн оролцоог хангаж, хэрэгжилтийг жилд нэгээс
доошгүй удаа тухайн төсөл хэрэгжиж буй нутгийн

иргэд, олон нийтэд

танилцуулж байна.

Óëààíáààòàð õîò 201558Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊБайгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээнд олон нийтийн оролцоог хангахтай
холбоотой

арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай зардлыг бодлого,хөтөлбөр санаачлагч, төсөл хэрэгжүүлэгч хариуцна.
Төсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэрт төсөл хэрэгжүүлэгчээс төслийг танилцуулах
хурал,

мэргэжлийн

байгууллагаас

төслийн

байгаль

орчнынөлөөллийн

үнэлгээний талаар танилцуулах хурлын ирцийг бүрдүүлэх нэмэлт зардлыг төсөл
хэрэгжүүлэгч, орон нутгийн удирдлага хамтран хариуцаж болно.
Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээний аргачлал /Байгаль орчин, ногоон
хөгжлийн сайдын 2014 оны 01 -р сарын 10- ны өдрийн А-11 тоот тушаалын 2дугаар хавсралт/Байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээний аргачлал.
Байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээний гол зорилт нь аливаа төсөл,хөгжлийн бодлого, хөтөлбөр, төлөвлөгөөг боловруулах эхний шатанд тэдгээрийг
хэрэгжүүлэх нутаг дэвсгэрийн байгаль орчны төлөв байдал тухайлбал,газарзүйн нөхцөл, геологийн тогтоц, уур амьсгал, агаарын чанар, гадаргын
болон газрын доорх ус, хөрсөн бүрхэвч, ургамлан нөмрөг, амьтны аймаг, мөнтүүнчлэн нутгийн иргэд, оршин суугчид, тэдний нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн
түвшин, эрүүл мэнд, түүх соёлын өвийн өнөөгийн төлөв байдлыг тухайн
чиглэлээр мэргэшсэн мэргэжилтэн, судлаачид, мэргэжлийн байгууллагын
оролцоотойгоор, шинжлэх ухааны судалгааны аргазүйг ашиглан тодорхойлоход
бүрэн чиглэгдэх юм.
Байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээ нь үнэлгээний ажлын эхний үе шатбайна. Байгаль орчны төлөв байдлыг тодорхойлохдоо байгаль орчны бүрдэл
хэсэг тус бүрээр тухайн салбарт мөрддөг нийтлэг стандарт, шаардлага,шинжлэх ухааны судалгааны аргуудыг ашиглах бөгөөд тэдгээрээс зайлшгүй авчүзэж өнөөгийн төлөв байдлыг тогтоох асуудлуудыг бүрэн хамруулж авч үздэг.
Байгаль орчны ерөнхий үнэлгээ хийх аргачлал
Байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв, орон нутгийн
байгууллага Монгол улсын байгаль орчныг хамгаалах болон байгаль орчинд
нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай хууль тогтоомж, төр засгийн холбогдох
бодлого шийдвэр, байгаль орчны стратегийн үнэлгээний зөвлөмж, стандарт,Óëààíáààòàð õîò 201559Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊшаардлагууд, төсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэрийн байгаль орчны төлөв байдлын
үнэлгээний тайлан эсвэл тодорхойлолт, холбогдох бусад мэдээлэлд тулгуурлан
аливаа төслийн баримт бичигт байгаль орчны нөлөөллийн ерөнхий үнэлгээг
хийж, тухайн төслийг хэрэгжүүлснээс байгаль орчинд учруулж болзошгүй сөрөг
нөлөөллийг урьдчилан тогтоон, уг төслийг хэрэгжүүлэх эсэх талаар зохих
шийдвэрийг гаргадаг.
Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ хийх аргачлал
Иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагаас хэрэгжүүлж байгаа тодорхой төслийг
хэрэгжүүлэх явцад тухайн нутаг дэвсгэрийн байгаль орчин, нийгэм, оршин
суугчдын эрүүл мэндэд учруулж болзошгүй сөрөг нөлөөллийг тодорхойлох,үнэлэх, түүний сөрөг үр дагавар, түүнээс урьдчилан сэргийлэх, зайлсхийх,бууруулах, арилгах арга хэмжээг тогтоох явдал юм.
Байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний үр дүнгхаргалзан гаргах аливаа төрийн болон орон нутгийн захиргааны байгууллага,банк санхүүгийн болон холбогдох бусад байгууллагын шийдвэр нь ил тод,нээлттэй, хариуцлагатай байж, олон талын оролцоог хангасан, талуудын хууль
ёсны эрх ашгийг хангасан байх ёстой.
Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээг гүйцэтгэхдээ энэ талаарх
Монгол улсын хууль тогтоомжоор хүлээсэн үүргийг биелүүлж, мэргэжлийн
өндөр түвшин гүйцэтгэхдээ энэхүү аргачилсан зааврыг баримтална.
Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээнд дараах асуудлуудыг
хамруулан авч үзнэ. Үүнд:1. Төслийн болзошгүй болон гол сөрөг нөлөөллийг тодорхойлох
2. Төслийн болзошгүй болон гол сөрөг нөлөөллийг үнэлэх
3. Төслийн сөрөг нөлөөлөл багатай хувилбарыг тодорхойлох
4. Сөрөг нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэх, бууруулах, үр дагаврыг арилгах
арга хэмжээг тодорхойлох
5. Дүйцүүлэн хамгаалах арга хэмжээг тогтоох
6. Төслийн үйл ажиллагаанаас байгаль орчин, нутгийн оршин суугчдад
учирч болзошгүй эрсдэлийн үнэлгээг хийх7. Нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний үр дүнг орон нутагт хэлэлцүүлэх
Óëààíáààòàð õîò 201560

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊТүүнчлэн

энэхүү

аргачлалд

байгаль

орчнынөлөөллийн

нарийвчилсан

үнэлгээний тайлангийн агуулга, хэлбэрийг тодорхойлж өгсөн байдаг.
Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах аргачлал
Энэхүү журамд байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө нь төсөл хэрэгжих
нутаг дэвсгэрийн байгаль орчныг хамгаалах, зүй зохистой ашиглах, нөхөн
сэргээх, стратегийн үнэлгээний зөвлөмжийн хэрэгжилтийг хангах, нөлөөллийн
нарийвчилсан үнэлгээгээр тогтоосон сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах,урьдчилан сэргийлэх, төсөл хэрэгжих орчинд бий болж болзошгүй сөрөг үрдагаврыг хянах, илрүүлэх үндсэн зорилго бүхий эрхзүйн баримт бичиг гэдгийг
тодорхойлж өгсөн байна.
Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө нь доорх үндсэн бүрэлдэхүүн
хэсгүүдтэй байна. Үүнд:1. Төслийн шууд ба шууд бус сөрөг нөлөөллийг бууруулах, улмаар арилгах,нөхөн сэргээх үйлажиллагааг тусгасан байгаль орчныг хамгаалах

төлөвлөгөө (БОХТ);2. Төслийн байгаль хамгаалах төлөвлөгөөнд тусгагдсан арга хэмжээ хэрхэнүр дүнтэй болсон эсэх, шаардлагатай үед нэмэлт арга хэмжээ авахзорилгоор төслийн үргэлжлэх бүх л хугацааны турш хэрэгжүүлэх орчны
хяналт-шинжилгээний хөтөлбөр (ОХШХ)Байгаль хамгаалах төлөвлөгөөнд байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээгээр
тогтоосон төслийн сөрөг нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэх, түүнийг бууруулах,сөрөг үр дагаврыг арилгах арга хэмжээний төлөвлөгөө, химийн бодисын
эрсдэлийн менежментийн төлөвлөгөө, нөхөн сэргээлт, орчны тохижуулалтын
(явцын) төлөвлөгөө, нүүлгэн шилжүүлэх, нөхөн олговор олгох төлөвлөгөө, түүх,соёлын

өвийгхамгаалах

төлөвлөгөө,байгаль

орчныменежментийн

төлөвлөгөөний хэрэгжилтийн явц, үр дүнг холбогдох төрийн байгууллага, олоннийтэд тайлагнах төлөвлөгөө, байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг
хэрэгжүүлэх хүний нөөц, байгаль орчны удирдлагын бүтэц зохион байгуулалтын
схем, газрын тос, уул уурхай, цацраг идэвхт ашигт малтмалын ашиглалтын
төслийн хувьд биологийн олон янз байдлын дүйцүүлэн хамгаалах аргаÓëààíáààòàð õîò 201561Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊхэмжээний төлөвлөгөө, уул уурхайн төслийн хувьд хаалтын зорилт, нөхөн
сэргээх арга хэмжээний төлөвлөгөө орно.
Орчны хяналт шинжилгээний хөтөлбөрт төслийн гол болон болзошгүй сөрөг
нөлөөлөлд өртөх байгаль орчны бүрэлдэхүүн хэсгүүд, сөрөг нөлөөллийн болон
үрдагаврын

тархалтын

хүрээнд

нөлөөллийг

хэмжих

хэмжигдэхүүн,үзүүлэлтүүдийг тодорхойлж, тухайн орчноос дээж, сорьц авах, хэмжилт хийх,түүнд дүн шинжилгээ хийх арга, байршил, хугацаа, шинжилгээ хийх давтамж, үрдүнг тайлагнах, түүнийг хэрэгжүүлэх арга хэлбэр, шаардагдах хөрөнгө, зардал,хугацааг тодорхойлон тусгана.
Орчны хяналт шинжилгээний хөтөлбөрийн тодорхой хугацааны үр дүнг төсөл
хэрэгжиж эхлэхээс өмнөх байгаль орчин, хүний эрүүл мэнд, нийгмийн төлөв
байдлын

суурьмэдээлэлтэй

харьцуулан

төсөлхэрэгжсэнээр

гарсан

өөрчлөлтийг тодорхой давтамжтайгаар гарган сонирхогч талуудад мэдээлэх
хугацааг оруулна. Мөн зарим сөрөг нөлөөллийг багасгах, сөрөг үр дагаврыг
арилгах, нөхөн сэргээх, хоргүйжүүлэх, саармагжуулах арга хэмжээний үр дүнгтодорхойлох тоон ба чанарын үзүүлэлтүүд, төсөл хэрэгжүүлэгчийн мөрдөн
ажиллах хууль тогтоомж болон стандартын үзүүлэлтүүдийг нэмж тусгаж болно.

Óëààíáààòàð õîò 201562Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ2
2.1

ДÓГÀÀР БҮЛЭГ. ÒӨÑЛИЙН ÒОВЧ ÒОДОРХОЙЛОЛÒÒөñлèйн нэр, ангèалал, дугаар

“10 МВт-ын нарны цахилгаан станц (НЦС) байгуулах” төсөл.
Энэхүү төсөл нь "Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай" Монгол
улсын хуулийн дагуу “Дэд бүтцийн хөгжлийн төсөл”-ийн ангилалд хамаарна.
Төслийн дугаар: 2015/JM014
2.2Òөñөл хэрэгжүүлэгч

“Солар повер интернейшнл” ХХК, Регистрийн дугаар – 4263766.
2.3

Òөñөл хэрэгжүүлэгчèйн хаягДархан сум, 12-р баг, 6-р хороолол, 15-46 тоот, Ш/Х 934, Гар утас-(976) 99372292. 93002292, И-мэйл: b.mandalbayar@yahoo.com
2.4Òөñлèйн зорèлгоТөслийн үндсэн зорилго нь сэргээгдэх эрчим хүчийг хөгжүүлэх талаар Монгол
Улсын Засгийн Газраас дэвшүүлсэн сэргээгдэх эрчим хүчийг түлхүү ашиглах
замаар эрчим хүчний төвлөрсөн системийн найдвартай ажиллагааг хангах
зорилтыг хэрэгжүүлэх, төвийн бүсийн өсөн нэмэгдэж байгаа цахилгааны
хэрэгцээг хангахад байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй нарны эрчим хүчний эхүүсвэрийг үр ашигтай ашиглах боломжтойг харуулахад оршино. Түүнчлэн
Дарханы 10 МВт нарны цахилгаан станц байгуулах төсөл нь манай орны говийн
бүстэй харьцуулахад нарны эрчим нь харьцангуй бага манай орны хойд хэсэгт
нарны цахилгаан станцыг үр ашигтай ашиглах боломжтойг анх удаа нотлон
харуулах зорилтыг тавьж байгаагаараа онцгой ач холбогдолтой юм.

Óëààíáààòàð õîò 201563Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2.5Òөñлèйн цар хүрээ, хэмжээ

Сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх энэхүү төсөл нь эрчим
хүчийг үйлдвэрлэхдээ байгаль орчныг хамгаалах, эдийн засаг, нийгмийг
хөгжүүлэх тогтвортой хөгжлийн цогц бодлогын хүрээг хамарснаараа ногоон
хөгжлийн одоогийн бодлого зорилттой нягт холбогдоно. Өнөөгийн байдлаар
манай улсын эрчим хүчний нийт хэрэглээнд сэргээгдэх эрчим хүчний эзлэх хувьхэмжээ дөнгөж 4.52 % хүрээд байна. Дарханы 10 МВт-ын чадалтай НЦС-ыгбайгуулснаар дан ганц дулааны цахилгаан станцын хүчин чадалд суурилсан
төвийн бүсийн эрчим хүчний эх үүсвэрийн төрлийг нэмэгдүүлэх, төвийн бүсийн
цахилгаан

хангамжийн

найдвартай

байдлыг

хангах,хүлэмжийн

хийнялгаруулалтыг бууруулах ач холбогдолтой.
10 МВт-ын нарны цахилгаан станц төслийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах хөрөнгө
оруулалт 19,575,165 ам.доллар бөгөөд уг станц жилдээ 14 сая кВт.цаг
цахилгаан эрчим үйлдвэрлэнэ.
10 МВт-ын НЦС байгуулагдсанаар ТЭХС дэх ДЦС-уудын ачаалал тодорхой
хэмжээгээр буурч, систем дэх цахилгаан эх үүсвэрийн хангамж нэмэгдэх болно.
Өнөөдөр цахилгаан эрчим хүчний оргил ачааллын үед ТЭХС дэх ДЦС-ууд хэтачаалалтай ажиллаж байна. Тиймээс 10 МВт-ын НЦС-ыг байгуулах нь системдэх эх үүсвэрүүдийн ажиллагааг тодорхой хэмжээгээр багасгах юм.
Шинээр баригдах 10 МВт-ын НЦС нь жилдээ 100 мянга гаруй айл өрхийн
цахилгаан хэрэглээтэй тэнцэх цэвэр эрчим хүчийг үйлдвэрлэж, цахилгаан эрчим
хүчний үйлдвэрлэлээс бий болох хүлэмжийн хийн ялгаруулалтыг бууруулан
78416 тонн орчим нүүрсийг хэмнэх болно. Тус нарны станц нь Монгол Улсын
эрчим хүчний салбарт технологийн дэвшлийг бий болгоно.
2.6

Òөñлèйн байршèлДархан-Уул аймгийн Дархан сумын урд хилтэй залгах Хонгор сумын 1-р багийн
нутаг дэвсгэрт төмөр болон авто замын сүлжээний зүүн, зүүн хойд хэсэгт
тэдгээрээс холгүй, Дархан-Эрдэнэтийн 220 кВ-ын дэд станцын баруун талын
ашиглалтгүй байсан талбайг сонгон 10 МВт-ын нарны цахилгаан станц
байгуулахаар сонгосон байна. Талбайн зөвшөөрөгдсөн хэмжээ 25 га /ДарханÓëààíáààòàð õîò 201564Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊУул аймгийн Хонгор сумын Засаг даргын 2013 оны 02 сарын 25-ны 23 дугаар
захирамж/2.1-р хүñнэгт. Нарны цахèлгаан ñтанц байгуулах талбайн ñолбèлцол№Уртраг

Өргөрөг

градус

минутсекунд

градус

минутсекунд

1

105

56

39.929492351.1322

105

56

15.379492352.289

3

105

56

16.78

49

24

8.076

4

105

56

41.612

49

24

7.215

2.1-р зураг. Хонгор ñуманд барèгдах Нарны цахèлгаан ñтанцын байршлын зураг

Óëààíáààòàð õîò 201565Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2.2-р зураг. Òөñлèйн талбайн зүүн талд байрладаг Дархан-Эрдэнэтèйн 220 кВ-ындэд ñтанц

2.7

Òөñөл хэрэгжèх үе шат

НЦС-ын барьж байгуулах ажлыг 1 жилийн дотор хийж дуусгаж ашиглалтад
оруулахаар төлөвлөсөн.
2.8

Àжèллах хүчБарьж байгуулах үед: Станцын барилга байгууламжийг барих, угсрах ажилд 60100 хүн ажиллахаар төлөвлөсөн. Эдгээр хүмүүсийг Дархан хотод байрлуулж
төслийн талбай руу ажлын үед тээвэрлэнэ.
Ашиглалтын үед: Инженер техникийн ажилтнууд, туслах ажилчид нийтдээ 15-25
хүн ажиллах бөгөөд нэлээд ажиллагсад ээлжээр ажиллана. Өөрөөр хэлбэл
станц дээр тухайн үед 10 хүртэл тооны хүн ажиллана.
2.9Òөñлèйн хүчèн чадал

10 МВт-ын нарны цахилгаан станц төслийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах хөрөнгө
оруулалт 19,575,165 ам.доллар бөгөөд уг станц жилдээ 14 сая кВт.цаг
цахилгаан эрчим үйлдвэрлэнэ. 10 МВт-ын НЦС-ын төслийн хүчин чадлын зарим
үзүүлэлтүүдийг дараах хүснэгтэд харуулав.
2.2-р хүñнэгт. НЦÑ-ын төñлèйн хүчèн чадлын зарèм үзүүлэлтүүд
НЦÑ-ын төñлèйн үзүүлэлт
1. Төслийн хэмжээ (МВт)
2. Жилд үйлдвэрлэх эрчим хүч
3. Дамжуулах сүлжээнд нийлүүлэх эрчим хүч
4. НЦС-ын жилийн үйлдвэрлэл

ХэмжèхнэгжМВткВт цаг/жилкВтцаг/жилкВт цаг/кВтÓтга
10
15,200,000
14,000,000
1520Дарханы 10 МВт-ын НЦС 15200 МВт*цаг/жил эрчим хүч үйлдвэрлэх бацахилгааны дундаж үйлдвэрлэл /өдөр ба сараар/-ийг дор үзүүлэв.

Óëààíáààòàð õîò 201566Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2.3-р зураг. Жèлèйн эрчèм хүчнèй үйлдâэрлэл /ñараар/Уг төсөлд БНХАУ-ын Hareon Solar Тeсhnology нарны зайн үйлдвэрийн HR250
төрлийн 250Вт-ын чадалтай поликристалл цахиур нарны зай ашиглахаар
тохиролцон хамтран ажиллахаар Солар Повер Интернэшнл, Номин ХолдингХХК ба Hareon Solar Тeсhnology компанийн хооронд Хамтын ажиллагааны
санамж бичиг байгуулжээ.
Дээрх эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг бий болгоход төсөл хэрэгжих
орчны нарны энерги хүрэлцээтэй гэж үзсэн байна. Тухайлбал олон жилийн
дунджаар 223 цэлмэг өдөртэй, нар 2759.3 цаг гийгүүлдэг, хэвтээ гадаргууд жилдирэх нарны нийлбэр цацрагийн хэмжээ 1665-1730 кВтц/м2, шууд цацрагийн
хэмжээ дунджаар 4.0-4.5кВтцаг/м2/өдөр, нарны нийлбэр цацрагийн хэмжээ
дунджаар 3.5-4.0кВт цаг/м2/өдөр байна. Түүнчлэн өдөрт ирэх нарны цацрагийн
хэмжээ ойролцоогоор 4.3-4.7 кВтцаг/м2 (4.25 NASA өгөгдөл), жилд ирэх нарны
нийлбэр цацрагийн хэмжээ 1665-1730 кВтц/м2 байна.
НЦС барих газрын нарны шууд цацраг ба нийлбэр цацрагийн хэмжээ, уг газрын
өргөрөгтэй тэнцүү налууд тусах нарны цацрагийн хэмжээг доорх хүснэгтэд
харуулав.
2.3-р хүñнэгт. Нарны цацрагèйн үзүүлэлтүүдНЦС барих газрын байршил:НЦС барих газрын Нарны шууд цацрагийн хэмжээ (DNI)
Óëààíáààòàð õîò 2015Өргөрөг 49.59°,
Уртраг 105.45°
4.18 кВтц/м2/өдөр
67Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНЦС барих газрын Нарны нийлбэр цацрагийн хэмжээ (GHI)НЦС барих газрын өргөрөгтэй тэнцүү налууд тусах нарны
цацрагийн хэмжээНЦС барих газрын жилийн дундаж агаарын температур (газрын
гадаргаас 10 м өндөрт)НЦС барих газрын жилийн дундаж хөрсний температур:Атмосферын даралт:Харьцангуй чийгшил:3.77 кВтц/м2/өдөр
4.41 кВтц/м2/өдөр
-2.28°C-1.26°C
89.35 kPa67.74%

2.10 Òөñлèйн тоног төхөөрөмжүүд
НЦС-ын үндсэн тоног төхөөрмж нь нарны энергиэс цахилгаан гүйдэл үүсгэх
нарны зай, тогтмол гүйдлийг хувьсах гүйдэлд хувиргах инвертер, хүчдэл өсгөх
трансформатор, электрон удирдлагын систем байх бөгөөд бүрдэл хэсгүүдэд
нарны зайн тулгуур, холболтын кабель зэрэг хамаарна.
2.10.1 Нарны зайн ñонголт
Орчин үед нарны зайг төрөл бүрийн хагас дамжуулагч материалаар хийжбайгаагаас хамааран хэд хэдэн төрлийн нарны зай хийж байна. Үүнд:-Кристалл цахиур нарны зай (Монокристалл ба Поликристалл
цахиур),-Нимгэн хальсан аморф цахиур нарны зай-Нимгэн хальсан Кадмий-Индий-Селен нарны зай (CIS)-Үелэх системийн 3 ба 5 бүлгийн элементүүдээр хийсэн гетер
бүтэцтэй

-Нимгэн хальсан нарны зай-Органик нарны зай-Полимер нарны зай зэрэг хэд хэдэн төрөл байдаг байна.

Дээр дурдсан нарны зайн төрлүүдээс кристалл цахиур нарны зайн технологи
сайн хөгжиж технологи нь илүү боловсронгуй болсон тул түүнийг их чадлын
нарны цахилгаан станц барихад өргөн ашиглаж байгаа ажээ.
Иймээс 10 МВт-ын НЦС барихад БНХАУ-ын Hareon Solar Technology үйлдвэрт
үйлдвэрлэсэн 250 Вт-ын хүчин чадалтай нарны зайг хэрэглэхээр сонгосон
байна. HR-250 төрлийн нарны зай нь TUV, UL болон Европын стандартыг
хангасан, 25 жил хүртэлх хугацаанд ашигт үйлийн коэффициентийн бууралт нь
5-10% байх баталгааг үйлдвэрлэгчийн зүгээс гаргадаг. Орчны температур -40°CÓëààíáààòàð õîò 201568Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ~+80°C хэмд ашиглаж болох нь монгол орны эрс тэс уур амьсгалд тохирох
үзүүлэлт юм.

2.4-р хүñнэгт. HR-250 төрлèйн нарны зайн үзүүлэлтүүд
Нарны зайн цахилгаан үзүүлэлт
Нарны зайн төрөл
Нарны зайн үйлдвэрийн загвар

Поликристалл
HR-250Нарны зайн Нэрлэсэн чадал, Вт250Нарны зайн Хамгийн их чадлын хүчдэл,29.98Нарны зайн ХамгийнВих чадлын гүйдэл, А

8.34

Нарны зайн Нээлттэй хэлхээний хүчдэл,37.41

Нарны зайн Богино Вхолболтын гүйдэл, А

8.79Нарны зайн АҮК, %15.40

Нарны зайн Нээлттэй хэлхээний

-0.32%/°Cхүчдлийн
Нарны зайн богино
холболтын гүйдлийн

+0.055%/°Cтемпературын
коэффициент,Нарны элементийн
хэмжээ, %/°Cмм

156*156 ПолиНарны зайн хэмжээ (урт*өргөн*өндөр)1636*992*40/45

Нарны зайн жин (кг)

19.3/19.5

Нарны зайг сонгох чанарын шалгуур

IEC-618531-1

Нарны зайн үзүүлэлтийн хэлбэлзэл

± 2%(хувиар)Óëààíáààòàð õîò 201569Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2.4-р зураг. HR-250 нарны зайНЦС нь 250 Вт-ын чадалтай 40,000 ширхэг нарны зайнаас бүрдэнэ. Нийт 20ширхэг нарны зайг цуваагаар холбон, 100 удаа зэрэгцээ холбосон хэсгийг нэгбүл болгон хийхээр төлөвлөсөн. Тус бүр 5 зэрэгцээ холбосон хэсгийг холболтыннэг хайрцганд багцлан холбохоор тооцсон. Ийм байдлаар 10 бүлийн 20холболтын хайрцгийг тогтмол хүчдэлийн хуваарилах хайрцаг (DC collection box)д холбож 500 кВт-ын чадалтай нэг нэгж секц (String) үүсгэнэ. НЦС нь тус бүр 500
кВт хүчин чадалтай 20 нэгж модулиас бүрдэнэ.

Óëààíáààòàð õîò 201570Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2.5-р зураг. НЦÑ-ын Нарны зайн модуль үүñгэх бүдүүâч зураг

2.6-р зураг. 10 МВт-ын НЦÑ-ын ерөнхèй бүтэц, байрлал /ñанñрын зурагт
дүрñэлбэл/Óëààíáààòàð õîò 201571Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2.7-р зураг. Дарханы 10МВт-ын НЦÑ-ын нарны зайн ерөнхèй байршèл
2.10.2 НЦÑ-ын ñүлжээнèй èнâертерèйн ñонголт
Дарханы 10 МВт-ын НЦС нь Төвийн эрчим хүчний системд холбогдон ажиллана.
Сүлжээнд холбогдон ажиллах НЦС-ын хувьд инвертер нь станцын найдвартай
ажиллагааг тодорхойлох хамгийн гол төхөөрөмж юм. НЦС-ын инвертерийг АНУ,Япон, ХБНГУ, БНХАУ-ын маш олон компаниуд хийж байгаа боловч ХБНГУ-ын
SMA группын SUNNY CENTRAL 500CP XT маркийн төв инвертерийг НЦС-ынсүлжээнд суурилуулахаар сонгосон байна.
Дээр сонгосон инвертер нь дараах давуу талуудыг өөртөө агуулдаг.
-Өндөр ашигт үйлийн коэффициент (97.8 % хүртэл)-Температурын өргөн бүсэд хэвийн чадлаар ажиллах боломжтой

-Тогтмол хүчдэлийн оролтын бүс өргөн бөгөөд үүгээрээ төрөл бүрийн
нарны зайн сонголт хийх боломжийг олгодог.

-Хувьсах сүлжээний удирдлагын функцтэй (LVRT& FRT)-Эрс тэс уур амьсгалд ашиглагдахаар загварчлагдсан (-40 °C~62 °C) зэрэг
орно.

Инвертер нь 380 В-ийн хувьсах хүчдэлийн хэлхээнд холбогдох бөгөөд станцын
2 инвертерийг 1000 кВА чадал бүхий 0.4/6 кВ-ын өсгөгч трансформаторт
холбоно.

Óëààíáààòàð õîò 201572Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2.10.3 НЦÑ-ын транñформаторын ñонголт
НЦСньүйлдвэрлэсэн

цахилгаанаа

төвийн

эрчимхүчний

сүлжээнд

нийлүүлэхдээ инвертерийн гаргалгааны хүчдэлийг 2 үе шаттайгаар өсгөж 110
кВ-ын дамжуулах дэд станцын сүлжээнд нийлүүлнэ. 1-р үе шатлал болох 0.4
кВ/6 кВ өсгөлтөд тус бүр 1 МВА хүчин чадал бүхий өсгөлтийн трансформаторыг
хэрэглэх ба эдгээр нь 500 кВА хүчин чадал бүхий 2 инвертерийн гаргалгааг
нэгтгэж 6 кВ хүчдэлийн хэлхээнд нийлүүлнэ. 2-р шатлалт нь 6 кВ/110 кВ хүчдэл
өсгөлтийн дэд станц дээр явагдана.

2.8-р зураг. Нарны цахèлгаан ñтанцын холболтын цахèлгаан ñхемÓëààíáààòàð õîò 201573Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2.9-р зураг. Нарны цахèлгаан ñтанцыг ñүлжээнд холбох ерөнхèй ñхем

2.10.4 НЦÑ-ын электрон удèрдлагын ñèñтемНЦС нь тус бүр 1 МВт хүчин чадал бүхий 10 багц хэсгээс бүрдэх бөгөөд нэгбүлд 20 нарны зайг цуваагаар холбосноор тогтмол талын хүчдэл нь 500-750 Вбайх бөгөөд энэ нь SUNNY CENTRAL 500CP XT инвертерийн тогтмол
хүчдэлийн зөвшөөрөгдөх бүсэд тохирч байна. Инвертер нь тогтмол оролтын
хүчдэл болон гүйдэл, хувьсах гаралтын гүйдэл хүчдэл, давтамжийг хянаж
удирдана. Сүлжээнд холбогдсон инвертер нь НЦС-аас үйлдвэрлэсэн тогтмол
гүйдлийн цахилгаан энергийг хувьсах сүлжээний давтамж болон хүчдэлийн
амплитуд фазад тохируулан хувьсах гүйдэл хэлбэрээр сүлжээнд шахна. SunnyBox мэдээлэл дамжуулах төхөөрөмжөөр интернетед холбогдон алсын зайнаас
инвертерийн ажиллагааг хянах боломжтой.
2.10.5 Нарны зайг ñуурèлуулах тулгуурын ñонголт
Өнөө үед НЦС-ын суурь тулгуур хийцийг дараах дөрвөн хэлбэрээр хийж байна.
Үүнд:-Хоёр тэнхлэгээр нарны тусгалыг дагаж эргэдэг

-Босоо чиглэлд нэг тэнхлэгээр нарны тусгалыг дагаж налалтаа өөрчлөн
эргэдэг

Óëààíáààòàð õîò 201574Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ-Босоо чиглэлд нэг тэнхлэгээр нарны тусгалыг дагаж тойрон эргэдэг

-

Нар

дагаж

эргэдэггүй

сонгосон

өнцөгөөр

налуулж

хөдөлгөөнгүй

байрлуулсан
Дээр дурдсан 4 төрлийн тулгуур хийцийг өргөн ашиглаж байгаа боловч ихчадлын НЦС барихад ихэвчлэн тухайн газрын байршилаас хамааруулан
сонгосон өнцөгөөр налуулж хөдөлгөөнгүй байрлуулсан суурийг практикт өргөн
ашиглаж байна.
Нарны зайн суурилуулсан налалтын өнцөг тухайн газрын өргөрөгтэй ижил байх
үед

нар

дагаж

эргэдэггүй,хөдөлгөөнгүй

суурилагдсан

НЦС-аар

жилдүйлдвэрлэх цахилгаан эрчим хүчний хэмжээ хамгийн их байдаг байна.
Ийм учраас нарны зайнууд эгнээ тус бүрийг хооронд нь 5.6 метр, чанх өмнө зүгтчиглүүлэн, 45°-ийн өнцгөөр хөдөлгөөнгүй байрлуулах хувилбарыг сонгосон
байна.
Нар дагаж эргэдэггүй тодорхой өнцгөөр налуулж хөдөлгөөнгүй байрлуулсан
нарны зайн суурь нь дотроо 3 төрөл байдаг байна. Үүнд:-Бетон суурь

-Газар руу шууд эргэдэж оруулдаг шураган суурь-Шон хэлбэрийн суурь

Дээрх суурь шонгуудыг харьцуулан судалж үзээд Дарханы НЦС-ын хувьд өндөр
хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугамын тулгуурыг хийхэд өргөн ашигладаг
бетон хоолойн шон хэлбэрийн суурийг сонгосон байна. Үүнд:-Бетонон суурь нь байгалийн аливаа үзэгдэл салхи, борооны ачаалал
сайн даана

-Газарт булах хэсэгт ямар нэг нэмэлт холбоос шаардагдахгүй-Хад чулуутай газар суурилуулахад тохиромжтой

-Газарт суулган булах хэсэгт ямар нэг холбоос байхгүй бөгөөд нэмэлт
газардуулгын материал ашиглах шаардлагагүй тул өртөг зардал
багатай.

-Шон хэлбэрийн бетон суурь нь өртөг зардал багатай, тээвэрлэхэд
хялбар, бат бэх зэрэг олон сайн талтай гэж үзсэн байна.

Óëààíáààòàð õîò 201575

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2.10-р зураг. Нар дагаж эргэдэггүй ñонгоñон өнцгөөр налуулж хөдөлгөөнгүй
байрлуулñан нарны зайн ñуурь

2.10.6 НЦÑ-ын аянга зайлуулагч хамгаалалт
НЦС-ын аянга зайлуулагч хамгаалалтыг Монгол улсад мөрдөж байгаа “Барилга
байгууламжийн аянга хамгаалалтын зураг төсөл зохиох заавар”-ыг баримтлан
гүйцэтгэнэ. Үүнд:1. Жилийн аянгат цагийн тооноос хамааруулан 0.4, 6, 110 кВ-ын бүхшугам, өсгөх дэд өртөөнүүдийн аянга хамгаалалт, түүний газардуулгыг хийнэ.
2. Аянга зайлуулагчийг НЦС-ын эгнээ бүрт нарны зайн тулгуур суурийн
өндөр байрлуулан суурьтай бэхэлсэн шонд суурилуулсан аянга хүлээн авахбайгууламжаар дамжуулан аянгаас хамгаална.
3. Инвертер, холболтын хайрцгуудыг аянга хүлээн авах тор эсвэл шонтаянга хүлээн авах байгууламжаар хамгаална.
4. Бүх аянга хүлээн авах байгууламжуудыг газардуулна. Газардуулгын
эсэргүүцлийг

4

Ом(Ω)-оосбагагүй

байлгана.

Газардуулгын

буултууд,ажиллуулах

нөхцлийг

электродуудыг зэс, зэс хоолойгоор хийнэ.
2.11 Эрчèм хүч үйлдâэрлэх үеèйн үйл ажèллагаа
НЦС-ыг

тасралтгүй,Óëààíáààòàð õîò 2015найдвартай,үрашигтай

76Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊбүрдүүлэхийн тулд НЦС-ын ашиглалтын явцад техникийн үзлэг үйлчилгээг
тогтмол хийж байх шаардлагатай.
Ашиглалтын үйл ажиллагааны зорилго нь тоног төхөөрөмжийг бүрэн чадлаар ньажиллуулах, тоног төхөөрөмжийн хэвийн найдвартай ажиллагааг хангах явдал
юм.
Урьдчилсан үзлэг, үйлчилгээгээр тоног төхөөрөмжид гадаад үзлэг хийж,тэдгээрийн үйл ажиллагааг шалгах, шаардлагатай бол зарим хэсгийг солих аргахэмжээ авна.
Байнгын ажиллагааны бэлэн байдал болон аюулгүй ажиллагааг хангах
зорилгоор техникийн үйлчилгээ хийхэд шаардлагатай аюулгүй нөөц, сэлбэг
материал (инвертер, гал хамгаалагч, нарны зай, г.м), багаж хэрэгслийн бэлэн
байдлыг хангасан байна.
Ашиглалтын явцад НЦС-ын нарны зайн нүүр тоос шороо элсэн шуурганаас
бохирдоно. Иймээс нарны зайн нүүрний шилийг тогтмол цэвэрлэх, шаардлага
гарвал зарим эд ангийг солих, цахилгаан таслуур болон бусад тоноглолыг
шалгах, ашиглалт засварын зааврыг боловсруулах шаардлагатай.
НЦС нь эрчим хүчний бусад эх үүсвэрүүдтэй харьцуулахад ашиглалтын зардал
бага шаарддаг. НЦС хэдийгээр ашиглалтын зардал багатай, найдвартай
ажиллагаатай боловч түүнийг хэвийн найдвартай ажиллагааг ханган үр ашигтай
ажиллуулахын тулд түүний ашиглалтын явцад зохих техникийн үйлчилгээг
графикийн дагуу бүрэн хийж байх ёстой. НЦС-ын ашиглалтын явцад зайлшгүй
хийвэл зохих үйл ажиллагаа, техникийн үзлэг үйлчилгээнд дараах ажлууд
хамаарагдана. Үүнд:-НЦС-ын ажиллагааг бүхэлд нь хянаж хэвийн ажиллагааг хангах

-Урьдчилсан үзлэгийг графикийн дагуу тогтмол хийх, гэмтлийг засварлах,учирсан хохиролыг арилгах

-НЦС-ын үйлдвэрлэл, өдөр, сар бүрийн үзүүлэлтийг (үйлдвэрлэл болон
алдаа гэмтлийн дүн шинжилгээ) цахим хэлбэрээр нэгтгэн хадгалж
станцын ажиллагаа хэвийн явж байгаа эсэхэд үнэлэлт дүгнэлт хийх-НЦС-ын үзүүлэлтэд аливаа сүүдэрлэлт онцгой нөлөөлөх тул нарны
станцын ойролцоо сүүдэрлэлт үүсгэж болох зүйлсийг зайлуулах, мод,Óëààíáààòàð õîò 201577Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊургамал зүлэг зэрэг ургаснаас сүүдэрлэх магадлалтай байвал түүнийг
хадаж зайлуулах
-НЦС-ын үзүүлэлт нь нарны зайн нүүрийг шороо тоос дарах, цас дарах,түүнчлэн элдэв бохирдол үүсэх зэргээс ихээхэн хамаарах тул нарны зайннүүрийг сард 2-оос доошгүй удаа графикийн дагуу тогтмол цэвэрлэх

-Урьдчилсан үзлэгийг хийх, гэмтлийг засварлах, учирсан хохирлыг арилгах
графикийн дагуу шаардлагатай сэлбэг хэрэгсэл, ажиллах хүч болон
тээврийн зардалыг тооцоолж бэлэн байлгах

-НЦС-ын найдвартай ажиллагааг хангах үүднээс 24 цагийн шуурхай
холбоо байх-НЦС-д аливаа гэмтэл доголдол гарахад гэмтлийнүед яаралтай

мэдээллэх-НЦС нь 24 цагийн харуул хамгаалалттай байх-НЦС-ыг

даатгуулах,стандарт

журмын

дагуустанцын

гол

тоног

төхөөрөмжийг гэмтэл, болон бусад эрсдлийн даатгалд хамруулах
-НЦС-ын ашиглалтад хэрэглэж буй тээврийн хэрэгслүүдийг даатгуулж,гэрчилгээ авах-Нягтлан бодох бүртгэл, удирдлагын баримт бичгийг хөтлөж баяжилт
тогтмол хийж байхНарны зайн хэвийн ажиллагааг хангаж, түүнд үзлэг үйлчилгээг тогтмол хийххэрэгтэй. Нарны зайг ямар нэгэн биетээр сүүдэрлэхгүй байхаас гадна байнга
цэвэр байлгана. Бороо ихтэй газар борооны ус нарны зайг цэвэр байлгахад
тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг боловч нарны зайн нүүрийн шил цэвэр эсэхийг
байнга шалгаж байх хэрэгтэй. Манай орон хуурай уур амьсгалтай, ногоон
байгууламж багатай, шороо тоос ихтэй тул нарны зайн нүүрийн шил шороо
тоосоор бохирдох магадлал ихтэй тул түүний цэвэр эсэхийг байнга шалгаж,шаардлагатай цэвэрлэгээг тогтмол хийж байх хэрэгтэй. Нарны зайн урьдчилсан
үзлэг, техникийн үйлчилгээг хийхэд нарны зайн нүүрийн шил гэмтэх, хагарсан
эсэхийг заавал шалгаж байх хэрэгтэй. Энэ нь ихэнхдээ гадны нөлөөнөөс үүсдэг.
Түүнээс гадна нарны зайг ямар нэгэн зүйл халхалж сүүдэрлэсэн эсэх, нарны зайбохирдсон зэргийг сайтар шалгаж байх шаардлагатай.

Óëààíáààòàð õîò 201578Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНарны зайн нүүрийн шилийг цэвэрлэхдээ маш болгоомжтой, нарны зайнгадаргууг арчиж цэвэрлэхдээ түүний гадаргууд сэв, зураас гаргахаар хатуу зүйлашиглахыг хориглоно. Ер нь нарны зайг үйлдвэрээс гаргасан зааврын дагуу
цэвэрлэнэ. Нарны зайг цэвэр усаар угаах нь зохистой. Нарны зайн гадаргууд
буусан цас, шороог цаг тухайд нь арилгаж байх шаардлагатай. Нарны зайнугсралт суурилуулалт, дэд станц хуваарилах байгууламжийн бүрэн бүтэн
байдал, нарны зайн гадаргуугийн байдлыг шалгах. Бүх төрлийн хамгаалалтын
системийн ажиллагааг үзэж, гэмтлийг арилгана.
2.12 Үндñэн түүхèй эд, матерèал, хèмèйн бодèñБарьж байгуулах үед: Нарны цахилгаан станцыг барьж байгуулахад нарны зайнтулгуур хийцийг хийхэд бетон, металл хийц болон барилгын материал
хэрэглэнэ. Тухайлбал: Улаанбаатар хотод бетон шонгийн хийцийг бэлтгүүлж,тээвэрлэн авчирч суурилуулах ба бэхэлгээнд бетон цутгана.
Нийт 23320 ширхэг 0.2 м диаметртэй шонг 0.4 м диаметртэй дунджаар 1.75 м/1.5-2 м/ гүн өрөмдөж ухсан нүхэнд суулгахад 3844.3 м3 бетон цутгах ба түүнд
орох 800 тн цемент, 2000 м3 элс, 3200 м3 хайрга зэргийг холбогдох аж ахуйн
нэгжүүдээс гэрээний үндсэн дээр нийлүүлнэ. Метал хийцээр шон дээр нарны
зайг бэхэлнэ. Бетон зуурмагт зарцуулах 770 орчим м3 усыг Ус сувгийн
байгууллагатай гэрээ хийж хэрэглэнэ.
Ашиглалтын үед: Үндсэн түүхий эд нь нарны ирэх цацраг, үйлдвэрлэлд нэмэлт
материал шаардагдахгүй, химийн бодис хэрэглэхгүй.
2.13 Байгалèйн баялгèйн ашèглалт
Байгалийн шавхагдашгүй баялагийн нөөц болох нарны энерги ашиглаж эрчимхүч үйлдвэрлэнэ. Тухайлбал Хонгор сумын орчимд нарны зайн хүлээн авахталбайд жилд нарнаас ирэх 89 сая орчим кВт ц нийлбэр цацрагийг эрчим хүчүйлдвэрлэрэхэд ашиглана. 10 Мегаваттын чадалтай нарны станц жилд15,200,000 кВт цаг цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэн гаргана.
Усны хэрэгцээ. Нарны цахилгаан станцыг барьж байгуулахад нарны станцын
тулгуур хийцийг суурилуулах бетон цутгахад усны хэрэглээ гарна. Ажилчдыг

Óëààíáààòàð õîò 201579Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊДархан хотод байрлуулж, тэнд нь хооллоно. Унд ахуйн хэрэглээнд усхязгаарлагдмал байдлаар зарцуулна.
Нарны цахилгаан станцыг барьж байгуулсны дараа нарны зайн нүүрийн шилийг
сард 1 удаа цэвэрлэнэ. Тусгайлан төхөөрөмжилсөн усны нөөцлүүр бүхий
машинаар цэвэрлэгээ хийхдээ 10 Мегаваттын чадалтай нарны станцын нэгудаагийн цэвэрлэгээнд 30-40 тонн ус тус тус хэрэглэнэ. 4-10-р сард ус хэрэглэх
бабусад хүйтэн саруудад

хуурай

цэвэрлэгээ

хийнэ.

Станцын

засвар

үйлчилгээнд ус хэрэглэхгүй.
Ажиллагсдын ахуйн хэрэглээнд өдөрт хэрэглэх усны хэмжээ 1 тонноос ихгүй
байна.
2.14 Эрчèм хүчнèй хэрэгцээ
Станцын дотоодын цахилгаан хэрэглээг өөрийн үйлдвэрлэсэн цахилгаанаас
хангана. Тухайлбал жилд 1,200,000 кВт цаг буюу үйлдвэрлэсэн эрчим хүчний
0.8 хувьтай тэнцэх цахилгаан эрчим хүчийг дотоодын хэрэгцээнд зарцуулна.
Станцын оффисын байрны дулааны хэрэглээг хүйтний улиралд цахилгаанаар
хангах ба дулааны хэмжээ дундажаар 20-30 кВт байна.
2.15 Эцñèйн бүтээгдэхүүн
Цахилгаан эрчим хүч
2.16 Òөрөл бүрèйн хаягдал,зайлуулах хэлбэр

түүнèйг

цэâэрлэх,эргүүлэн

ашèглах,Барьж байгуулах болон ашиглалтын үед аливаа хорт хаягдал гаргахгүй.
2.17 Эдèйн заñгèйн үр ашèг
10 МВт-ын НЦС-ын санхүүгийн шинжилгээг хийж, үйл ажиллагааны өнөөгийн
цэвэр үнэ цэнэ (NPV) ба төслийн дотоод өгөөжийн хувь (IRR) зэрэг эдийн
засгийн үзүүлэлтийг үнэлжээ.
2.5-р хүñнэгт. Ñанхүүгèйн шèнжèлгээнд ашèглаñан нөхцөлүүд
Ñанхүүгèйн шèнжèлгээнд ашèглаñаннөхцлүүд
1. НЦС-ын хүчин чадал (МВт)Óëààíáààòàð õîò 2015Хэмжèх нэгж

Óтга

МВт

10
80

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊЖил
25
2. Төслийн хугацаа
3.
НЦС-ын
Төслийн
санхүүжүүлэлтэд
%30хэрэгжүүлэгчийн оруулах хувьам.доллар
19,575,165
4. НЦС-ын Төслийн нийт хөрөнгө оруулалт
5. НЦС-ын Эхний жилийн нийт орлого
ам.доллар
2,584,000
ам.доллар/жил
147,000
6. НЦС-ын Засвар үйлчилгээний зардал
7. НЦС-ын жилийн элэгдэл
ам.доллар/жил
150,000кВт цаг/кВт
1520
8. НЦС-ын жилийн үйлдвэрлэл
ам.доллар/0.17
9. НЦС-аас сүлжээнд нийлүүлэх тариф
кВтц
10. Инфляци (ам.долларын)%1.5
11. Бууруулан тооцох хувь%4
12. Орлогын албан татвар
%10%7
13. Зээлийн хүү, жилээр
14. Зээлийн хугацаа
Жил
10
%
10
15. НӨАТ
16. Гаалийн татвар
%
5
%/жил
0.7
17. Нарны зайн үзүүлэлтийн бууралт
18. Төгрөгийн ханш1 ам.доллар =1710 төгрөг

Дарханы 10 МВт-ын НЦС-ын үйлдвэрлэсэн цахилгааны нийлүүлэх үнийг 0.150.18 $/кВт цаг) тооцож үзсэн байна. Уг НЦС-ын төслийн хөрөнгө оруулалтын үрашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд үйлдвэрлэсэн эрчим хүчийг сүлжээнд борлуулах
үнийг 0.17 $/кВт цаг-аас багагүй байлгах шаардлагатай. Энэ тохиолдолд НЦСын барьж байгуулахад оруулсан хөрөнгө оруулалтаа нөхөх хугацаа 12 жил,(NPV) 11,216,700 ам.доллар, Төслийн дотоод өгөөжийн хувь (IRR) 9.7 % байгаань уг төсөл нь эдийн засгийн хувьд үр ашигтай гэж үзсэн байна.
2.18 Байгаль орчèнд нөлөөлөх байдлын ерөнхèй үнэлгээнèй үндñэншаардлага
“10 МВт-ын нарны цахилгаан станц байгуулах” төсөлд Байгаль орчинд нөлөөлөх
байдлын үнэлгээний тухай хуулийн дагуу ерөнхий үнэлгээ хийсний үндсэн дээругтөсөлд

байгаль

орчнынөлөөллийн

нарийвчилсан

үнэлгээ

хийлгэх

шаардлагатай гэж үзсэн /БОНХАЖЯ-ны 2015 оны 02-рсарын 23-ны өдрийн
Байгаль орчны нөлөөллийн ерөнхий үнэлгээний дүгнэлт, төслийн дугаар
2015/JM014.
БОНХАЖЯ-ны 2015 оны 02-р сарын 26-ны 05/932 дугаартай албан тоот, байгаль
орчны нөлөөллийн ерөнхий үнэлгээний гүйцэтгэх хуудас, дүгнэлтийн хуулбарыг
тайланд хавсаргав.

Óëààíáààòàð õîò 201581Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ3ДÓГÀÀР БҮЛЭГ. ÒӨÑЛИЙН НӨЛӨӨЛЛИЙН ШИНЖИЛГЭЭ

Төсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэрийн байгаль орчин, нийгмийн төлөв байдлын
үнэлгээг хийхдээ газар дээр нь мэргэжлийн хүмүүс үзэж судлан үнэлж, тайланг
төсөл хэрэгжүүлэгчид шилжүүлсэн бөгөөд судалгаа, үнэлгээний дүнг төслийн
нөлөөллийн шинжилгээнд ашигласан болно. Түүнчлэн БОНХАЖЯ-наас гаргасан
байгаль орчны нөлөөллийн ерөнхий үнэлгээнд өгөгдсөн үнэлгээний гүйцэтгэх
хуудсыг үндэслэн энэхүү үнэлгээг хийв. Нөлөөллийн үнэлгээний шинжилгээнд
магадлан жагсаах, матрицын болон давхцуулан тавих аргуудыг ашиглав.
Түүнчлэн олон улсад хэрэглэж буй үнэлгээний арга аргачлалаас байгаль орчны
нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээнд ашигласан болно.
Үнэлгээний ажлыг мэргэжлийн хүмүүсийн мэдлэг, оролцогч талууд, мэргэжлийн
зөвлөхүүдэд болон судалгаа шинжилгээ, үнэлгээний тайлангууд, сансрын зураг,интернет дэх судалгааны материалуудад тулгуурлан гүйцэтгэлээ.
3.1

Болзошгүй нөлөөллèйн тодорхойлолт

3.1.1 Òөñлèйн байршлын нөлөөлөл
Төсөл хэрэгжих нутаг дэвсгэр нь Хонгор сумын баруун хойд захад Дархан сумын
нутагтай хиллэх газарт ойр байрлана. Өөрөөр хэлбэл Хонгор сумын нутаг
дэвсгэрт хамрагдана. Дарханы 10 МВт-ын нарны цахилгаан станцын төслийг
хэрэгжүүлэх газрын байршлын байгаль орчны холбогдолтой асуудлуудыг авч
үзэв. Үүнд:Төлөвлөж буй НЦС нь Монгол орны физик газарзүйн мужлалтаар Хэнтийн
нурууны баруун хойд хэсэгт Хараа, Шарын голын хооронд орших Цайдамын
нурууны баруун урд оршино. Энэ орчмын хамгийн өндөр уулс нь Бууралт уул(1007.1 м), газрын зурагт нэр нь тэмдэглэгдээгүй 1081.5 м өндөр уул, Бурхант
уул (1021.5 м) уулууд юм. НЦС-ын баруун талаар 1.8 км-д Хараа гол урсана.
Óëààíáààòàð õîò 201582Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊТөслийн талбай нь Хараа голд хэдий ойр ч гэсэн түүнээс авто болон төмөр
замын далангаар таслагдан гадаргын урсац шууд Хараа голд орохооргүй
болсон байна.
Энэхүү НЦС нь Шинэ Дарханаас /Дархан сумын төв захиргаа/ 8.5 км, Хонгор
сумын төвөөс 12 км, Улаанбаатар-Дарханы төмөр замаас 0.8 км, Дархан-Шарын
голын төмөр замаас 0.2 км, Улаанбаатар-Дарханы авто замаас 0.3 км, ДарханЭрдэнэтийн 220 кВт-ын дэд станцаас 60 м, ДЦС-аас 4 км зайд оршдог. Энэгазар нь Дархан хотын дэд бүтцэд ойр газар нутаг юм.

Äàðõàí ñóìûí çàõèðãàà /8.5 êì/ÄÄÖÑ /4 êì/Õàðàà ãîë /1.8 êì/Áóðõàíò óóëÒºñëèéí òàëáàé

1081.5 ìÁóóðàëò óóë/12 êì/Óëààíáààòàð õîò 201583Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

3.1-р зураг. Нарны цахèлгаан ñтанцын байрлалЭнэ орчмын газар нь дэд бүтцийн байгууламжуудын хооронд ашиглалт багатай
бөгөөд орон нутгийн газар ашиглалтын төлөвлөгөөнд бэлчээрийн зориулалттай
газар байсан ба ойролцоох цөөн айлуудын мал бэлчдэг, өөр төрлийн ашиглалт
үгүй байна. Төслийн талбайгаас баруун, баруун урагш, урагш, зүүн урагш
чиглэлд 0.4-0.5 км зайд төмөр ба авто замаар таслагдсан нутгийн цөөн иргэд
суурьшсан байна. Цаашид төслийн хэрэгжилт 25 га талбайд явагдах тул малын
бэлчээрийн талбайгаас хасагдах юм. Малын бэлчээр хомсдох нөлөөлөл багабуюу төслийн талбайн эргэн тойрны сул ашиглалтгүй газруудад мал бэлчих
боломжтой. Иймээс малын бэлчээр ашиглалтад нөлөөлөл багатай байна.

3.2-р зураг. Òөñлèйн талбайд ойр байршèх объектуудын байр зүйн зураг

Óëààíáààòàð õîò 201584Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

3.3-р зураг. Шèнээр байгуулах нарны цахèлгаан ñтанцын талбайн баруун
хойд хэñэг

3.4-р зураг. Шèнээр байгуулах нарны цахèлгаан ñтанцын талбайн зүүнхэñэг /Дархан-Эрдэнэтèйн 220 кВ-ын дэд ñтанцааñ баруун тèйш/
3.1-р хүñнэгт. Òөâ ñуурèн газрааñ НЦÑ хүртэлх зай, км
№
1
2
3
4
5
6

Обьектууд
Улаанбаатар
хотоос
Дархан хотын
төвөөс
Хонгор сумын
төвөөс
Сүхбаатар хотоос
Шарын голсуурингаас
Баянголын сумын
төвөөс

Чиглэл

Зай,кмТайлбар

Хойш

220Хатуу хучилттай замаар

Урагш

8.5

Хатуу хучилттай замаар

Хойш

12

Хатуу хучилттай замаар

Урагш

110

Хатуу хучилттай замаар

Баруун

50Хатуу хучилттай замаар

Баруунхойш

62Хатуу хучилттай замаар

Төслийн талбайд хамгийн ойр нь Өлөнт, Цамхаг, Могойн голын хамгаалалттай
газар байх ба уг тусгай хамгаалалттай газрын хойд зах нь төслийн талбайгаас
зүүн урагш 4 км зайд оршино. Төслийн зүгээс Дархан-Шарын голын төмөр
замаар таслагдсан энэ газар руу үйл ажиллагаа явуулахгүй тул уг газарт
төслийн нөлөөлөл үүсэхгүй болно. Харин бусад орон нутгийн хамгаалалттай
газрууд төслийн талбайгаас 14-өөс 33 км зайд алслагдсан байна. Хонгор сумын

Óëààíáààòàð õîò 201585Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊхувьдхамгаалалтад

авсан

газар

улсын

тусгай

хамгаалалттай

газрын

мэдээллийн санд бүртгэгдээгүй байна.
Төслийн талбайд соёлын өв ажиглагдаагүй болно.
Төслийн талбайн байршлын дээрх нөхцөл байдал нь байршлын хувьд байгаль
орчны хууль эрх зүйн орчны зүйл заалттай зөрчилдсөн асуудлууд гарахгүй
байна.
3.1.2 Магадлан жагñаах аргаар үнэлэн тодорхойлñон болзошгүй
нөлөөллүүд
Нарны зайг дунджаар 25 жилийн дараа сольж ашиглалтыг үргэлжлүүлдэг тулэнэ үеийн болон төслийг зогсоон хаах нь цаг хугацааны хувьд ойрын үеийн
асуудал биш юм. Иймд хаах үеийн үйл ажиллагааны нөлөөллийг энэхүү
тайланд авч үзсэнгүй. Ирээдүйд тухайн үеийн байгаль орчны эрх зүйн асуудлын
хүрээнд нэмэлт тодотгол байдлаар нөлөөллийг үнэлэх илүү үр өгөөжтэй гэжүзлээ. Дээрх үеүдэд, тухайлбал нарны зайн хавтанг солих үед хуучин зайнууднь үйлдвэрийн үнэтэй түүхий эд болдог тул үйлдвэрт нь буцааж тээвэрлэн
хүргэж, шинийг угсрах ажиллагаа явагдана. Төслийг зогсоон хаах ажиллагаа ньмөн л нарны зайг үйлдвэрт тээвэрлэж хүргэх, байгууламжуудыг буулган, газрыг
чөлөөлөх, нөхөн сэргээх зэргээр барьж байгуулах үеийн ажиллагаатай төстэйүйл ажиллагаа явагдахаар төсөөлөгдөж байна.
Энэхүү үнэлгээнд нарны цахилгаан станц байгуулах төслийн байгаль орчин,нийгмийн нөлөөллийг тодорхойлох зорилгоор төслийн байгууламжийг барьж
байгуулах, үйл ажиллагаа явуулах үеийн байгалийн физик нөөц, экологийн нөөцболон нийгэм /амьдралын үнэт зүйлс, хүний хэрэглээний үнэт зүйлс/-ийнөөрчлөлтийн холбогдох асуудлуудыг бүртгэн жагсааж, тэдгээрт төслийн эерэгба сөрөг нөлөөллийг +, - тэмдгээр ялган бага, дунд зэрэг, их гэсэн үнэлгээ өгсөнба нөлөөлөлгүй бол 0 гэж үнэлсэн байгаль орчны мэргэжилтнүүдийн үнэлгээний
дүнг нэгтгэж тэмдэглэв.
Магадлан жагсаах аргаар үнэлсэн дүнгээс үзэхэд төслийн болзошгүй нөлөөлөл
дараах байдлаар тодорхойлогдож байна.
Төслийн барьж байгуулах үе шатанд:Óëààíáààòàð õîò 201586Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

1. Байгалийн физик нөөцөд, тухайлбал агаар мандал хорт хаягдал,шуугианаар бага зэрэг бохирдох, доргио чичэргээ бага зэрэг үүсэх, газрын
гадаргын төрх байдал бага зэрэг өөрчлөгдөх, газрын хэвлийн тогтолцоо
болон хөрсөн бүрхэвч бага зэрэг өөрчлөгдөхөөр байгаа нь нөлөөллийн
эрчим бага байх онцлогтойг харуулж байна. Дээр нөлөөллүүд нь агаар,газрын

гадарга,хэвлий,хөрсөнд

үүсэхээр

байгааг

үйлтөслийн

ажиллагаатай холбон үнэлэх хэрэгтэй байна. Харин уг төслөөс энэ үешатанд уур амьсгалд болон усан орчинд үүсэх нөлөөлөл илрэхгүй байна.
2. Экологийн нөөцийн хувьд төслийн талбайд ургамал талхлагдах, устах
нөлөөлөл үүсэх бол амьтдад үзүүлэх нөлөө илрэхгүй байна. Төслийн
талбай орчимд нэн ховор ба ховор зүйл тэмдэглэгдээгүй болохыг
тэмдэглэх нь зүйтэй.
3. Нийгмийн орчны хувьд барьж байгуулах үе шатанд барьж байгуулах
ажилд иргэд оролцсоны улмаас хөдөлмөр эрхлэлтэд ахиц гарах, хэсэг
хүмүүсийн амьжиргаа дээшлэх, аж ахуйн байгууллагуудад бизнесийн
таатай орчин бий болох зэрэг бага боловч богино хугацаанд эерэг нөлөө
үүсэхээр байна. Түүнчлэн барилгын ажлын явцад осол аваар, гэмтэл
бэртэлд өртөх, хорт бодис материалын /шатах тослох материалын/нөлөөнд өртөх нь бага боловч тохиолдож болзошгүй юм. Харин уг төсөл
жижиг учир олон нийтийг өргөн хамрахгүй учраас халдварт өвчин тархах,хүнс тэжээлийн хангалт муудах, иргэдийн сэтгэл санааны дарамт үүсэх
нөлөөгүй байж болохоор байна.
3.2-р хүñнэгт. Òөñлèйн ажèллагаанааñ үүñэж болзошгүй нөлөөллүүд
Барьжбайгуулах үедÓëààíáààòàð õîò 2015амьсгал

БагаДунд зэрэг

ИхНөлөөлөлгүй

БагаДунд зэрэг

Их

1Орон нутгийн уурөөрчлөгдөх
Дэлхийн уур амьсгал
өөрчлөгдөх

Байгалè
йн
фèзèк
нөөц

0

Нөлөөлөлгүй

Байгаль орчèн, нèйгэм, эрүүл мэндэд
үүñэж болзошгүй нөлөөллүүд

Òөñлèйн үйлажèллагааны үед

2

3

4

5

6

7

8

9

0
0

0
+

87

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊЭкологèйн нөөц0Орчны агаарын температур,чийгшлийн горим алдагдах
Агаар мандал хаягдлаар
бохирдох
Агаар орчинд шуугианы
бохирдол үүсэх
Доргио чичиргээтэй орчин бийболохЦэвдэгийн дулаан солилцоо
алдагдах
Орчны гэрэлтүүлэг, гэрлийн
өөрчлөлт бий болох
Цахилгаан соронзон цацрагийн
түвшин өөрчлөгдөх
Газрын гадаргын төрх байдал
өөрчлөгдөх
Байгалийн үзэсгэлэнт тогтоц
өөрчлөгдөх
Газрын хэвлийн тогтолцоо
өөрчлөгдөх
Газрын нөхөн сэргэхгүй нөөцашиглагдах
Гадаргын усны урсацын горим,нөөц өөрчлөгдөх
Гадаргын ус хаягдлаар
бохирдох
Газар доорх усны горим, нөөцөөрчлөгдөж хомсдол үүсэх
Газар доорх ус хаягдлаар
бохирдох
Хөрсний температур, чийгшлийн
горим алдагдах
Хөрсний бүтэц, үржил шимөөрчлөгдөх
Хөрсөн бүрхэвч хаягдлаар
бохирдох
Газар хөдлөх магадлал их байхХөрсний суулт, гулсалтад өртөхҮер усны гамшиг тохиолдох
Температурын огцом өөрчлөлт,хүчтэй салхи шуурганы хорхөнөөл үүсэхГал түймрийн аюул нүүрлэх
1Ой мод устах
Ургамлан бүрхэвч талхлагдах,устахНэн ховор, ховор ургамал устгах
Амьтдын үржил, нийллэг,байрлах газар, шилжилт
хөдөлгөөнд саад болохАн амьтны хулгайн агналт бийболохЭкологийн чухал бүрэлдэхүүн
бүхий эмзэг амьдрах орчин
сүйдэхУс намгархаг газар өөрчлөгдөхНэн ховор, ховор зүйл амьтдын

Óëààíáààòàð õîò 2015

-

0

+

-

-

0

0

0

0

0

0

0
-

0

0
-

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0
-

0

-

-

0

0
0
0

0
0
0

0

0

2
0

3

4

5

6
0

7

8

9

-

0

0

0

0

0

0

0

0

0
0

0
0
88

Эрүүл мэндèйн/Хүнèй хэрэг-лээнèй үнэт зүйлñ/Нèйгмèйн/Амьд-ралын үнэт зүйлс/Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊбайршил, тархалт өөрчлөгдөх
Хөдөлмөр эрхлэлтэд ахицөөрчлөлт гарахХүн амын амьжиргааны түвшин
дээшлэх
Бизнесийн таатай орчин
бүрэлдэх
Улс, орон нутгийн төсвийн
орлого нэмэгдэх
Орон нутгийн хөгжилд дэмжлэг
үзүүлэх
Уламжлалт амьдралын хэв маягөөрчлөгдөх
Оршин суугчдын зан үйл, шашин
шүтлэг, дасан зохицсон
амьдралд сөргөөр нөлөөлөх
Түүх, соёлын үнэт зүйлс,археологийн зүйлс, дурсгалт
газар сүйдэх
Эмнэлэг, сургууль, шашны
мөргөлийн газар, орон нутгийн
нийтийн үйлчилгээний барилга
байгууламж зэрэг нүүлгэн
шилжүүлэхэд хүндрэл
учруулахуйц обьектууд өртөх
Орон нутгийн тусгай хэрэглээнд
авсан газар нутаг өртөх
Улсын тусгай хамгаалалттай
газар нутаг өртөх
Олон нийт, хувийн эзэмшлийн
зориулалттай эдэлбэр газрыг
багасгах
Газар тариалан /ногооны
талбай/-гийн талбай багасахМал аж ахуйг эрхлэхэд
бэрхшээл учрах
Усан хангамжийн эх үүсвэр
хүрэлцээгүй болохЗам тээврийн ажилд саад болох

+

+

+

+
+

+

+

+

+

+

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0
-

0
0

0

Эрчим хүчний хангамж буурах

0Үйлдвэрийн газрууд цөөрөх

0

+

0

+

0

+

Орон сууц, нийтийн үйлчилгээ
авахад бэрхшээлтэй болох
Байгууллагуудын харилцаа,хамтын ажиллагаанд саад болох
Орчинд хог хаягдлаар бохирдохХүн амын халдварт бус өвчин
ихсэхХүн амын дунд халдварт өвчин
ихсэхХүн амын осол аваар, гэмтэл
бэртэл ихсэх
Хүнс тэжээлийн хангалт, чанар
өөрчлөгдөх

Óëààíáààòàð õîò 2015

+

-

0

0

0

0
-

0

0
0

89

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊХүн ам хорт бодис, материалын
нөлөөнд өртөх
Иргэд сэтгэл санааны дарамтад
орох, сэтгэцийн эмгэг тусахХүн амын эрүүл мэндийн
соёлын уламжлалт дадал
зуршил өөрчлөгдөх
Эрүүл мэндийн үйлчилгээний
чадавх муудах

-

0

0

0

0

0
+

0

Барьж байгуулах үеийн нөлөөлөл нь байгалийн зарим физик болон экологийн
нөөцөд бага зэрэг богино хугацаанд нөлөөлөх боловч нийгмийн хувьд эерэг
нөлөө ихтэй байх болов уу. Нөлөөллийг тодруулах нийт асуудлын 74.6 хувь ньнөлөөлөлгүй, 23.8 хувь нь бага зэргийн нөлөөлөлтэй байхаар байгаагаас сөрөг
нөлөөлөл нь бага зэрэг нөлөөллийн 75 хувийг эзэлж байна. Эндээс үзэхэд
барьж байгуулах үе шатанд нөлөөлөл багатай байж болохыг харуулж байгаа
бөгөөд байгалийн зүйлсэд голлон бага зэргийн сөрөг нөлөөлөл үүсэж болохыг
илтгэнэ.
Төслийн үйл ажиллагааны үе шатанд:1. Байгалийн физик нөөцийн хувьд эрчим хүчийг байгалийн шавхагдашгүй
нөөц болох нарны энергийг цахилгаан эрчим хүч болгон хувиргахад уурамьсгалын өөрчлөлтөд нөлөөлөх хүлэмжийн хий ялгаруулдаггүй нь одооэрчимтэй явагдаж буй дэлхийн дулаарлын сөрөг үйл явцад бага боловч
эерэгнөлөөтэй

байхаар

тодорхойлогдож

байна.

Төслийн

үндсэн

байгууламж болох нарны зайн хавтан 20 гаруй га талбайн ихэнхийг бүрхэж
төслийн талбайн агаарын температур, чийгшлийн горим одоогийнхоос
өөрчлөгдөх бага зэрэг сөрөг нөлөөтэй байх боловч нөлөөлөл нь төслийн
талбайгаар хязгаарлагдана. Эрчим хүч үйлдвэрлэн гаргаж буй уламжлалт
хатуу түлшний хэрэглээгүйгээр цахилгаан үйлдвэрлэж байгаа нь эрчим
хүчийг

агаарын

бохирдол

үүсгэхгүй

технологи

ашиглан

гаргаж

байгаагаараа ихээхэн эерэг нөлөөтэй байхаар байна. Төслийн зарим
тоног төхөөрөмжийн үйл ажиллагаанаас шуугианы түвшин бага зэрэг
нэмэгдэх хязгаарлагдамал нөлөөлөл үүсэж болох юм. Газрын гадаргын
төрх байдал нарны зайн хавтангаар хучигдан харагдах орчин нь өөр болохнь байгалийн газрын гадаргын харагдацыг бага боловч халхлах нөлөөтэй
болно. Нарны зайн байрлалтай уялдан сүүдэрлэгдсэн талбайн хөрсний ус,дулааны горим өөрчлөгдөх бага нөлөө үүснэ. Үүнтэй уялдан хөрсний
Óëààíáààòàð õîò 201590Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊүржил шим бага боловч багасаж болзошгүй. Хот суурин, үйлдвэрийн
газрууд, дэд бүтцэд ойр болон энэ нутаг байгалийн өвс ургамал ихтэй
онцлогтой уялдан хээрийн түймрийн нөлөөнд өртөж болзошгүй. Байгалийн
нөхөн сэргэхгүй нөөц ашиглахгүй, газрын хэвлий хөндөхгүй, усанд орчинд
шууд халдахгүй зэрэг байгалийн нөөцөд нөлөөлөлгүй болох нь тодорхой
байна.
2. Экологийн нөөцийн хувьд үйл ажиллагааны үе шатанд нарны зайнсүүдэрлэгдсэн талбайн ургамлан нөмрөгт нарны шууд цацраг, хөрсний
чийг, дулааны хомсдолоос фотохимийн процесс удаашрах, ургалт
багасах, зогсох зэрэг сөрөг нөлөө төслийн талбайд үүсэж болзошгүй байхнөлөөллийг бага зэрэг гэж үнэлэв. Үүнээс өөрөөр биологийн төрөл зүйлд
сөрөг нөлөөлөл үүсэхгүй байж болох юм. Учир нь төслийн талбай багаучраас нүүдлийн шувууд нуур хэмээн андуурч даялалаа өөрчлөх, зарим
орон нутгийн шувууд үүрээ засаж байрших зэрэг нөлөөлөл үүсэхгүй байхболомжтой. Төслийн талбай, түүний орчимд экологийн чухал бүрэлдэхүүн
бүхий эмзэг амьдрах орчин байхгүй байгаа нь дээрх төрлийн нөлөөлөлгүй
байхыг илтгэнэ.
3. Нийгмийн шууд болон дам эерэг нөлөөллүүд үүсэхээр байна. Тухайлбал
тодорхой тооны хүмүүс тогтмол ажилтай болж амьжиргаа нь дээшлэх, хүнам тогтвортой цахилгааны эх үүсвэртэй болж эрчим хүчний хангамж
сайжирч бизнесийн орчин өргөжиж үйлдвэрлэл үйлчилгээ нэмэгдэх,иргэдийн амьжиргаа дээшлэх, улс орон нутгийн төсвийн орлого нэмэгдэх
зэрэг төслийн хүчин чадалтай уялдан бага боловч эерэг нөлөөлөл үүснэ.
4. Нийгмийн эрүүл мэндэд үзүүлэх сөрөг нөлөө байхгүй, эрчим хүчний
хангамж сайжирснаар эрүүл мэндийн үйлчилгээний чадавх сайжрах эерэг
нөлөө үүснэ.
Төслийн үйл ажилагааны үед дэлхийн дулааралд эерэг нөлөө бүхий, хортхаягдалгүй аргаар эрчим хүч гарган авах ихээхэн эерэг нөлөөтэй байх нь илэрч
байна. Төслийн үйл ажиллагаанаас төслийн талбайн хэмжээнд хягаарлагдмал
орон зайд хөрс, ургамал бүрхэвчид бага зэрэг өөрчлөлт гарч болзошгүй тултүүнийг нөхөн сэргээх үйл ажиллагаа явуулах боломж байна. Төслийн нийгмийн
нөлөө нь шууд ба дам байдлаар эерэг үйлчлэлтэй болох нь тодорхой байна.
Óëààíáààòàð õîò 201591Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊМагадлан жагсаах аргаар төслийн нөлөөллийг тодорхойлсон байдлаас үзэхэд
дээрх нөлөөллүүд төслийн үйл ажиллагаатай хэрхэн уялдан үүсэх талаар
тодорхой

бишбайгаатул төслийн нөлөөллийг төслийн тенологи

үйлажиллагаатай холбон матрицын аргаар үнэлбэл төслийн нөлөөллүүд нэлээд
тодорхой илэрнэ гэж үзлээ.
3.1.3 Матрèцèйн аргаар үнэлñэн болзошгүй нөлөөллүүд
Тухайн төслийн үйл ажиллагаанаас үүсэх нөлөөлөл, тэдгээрийн уялдаа холбоог
тодруулахад матрицийн аргыг өргөн ашигладаг. Аливаа үйлдвэрлэлийн
технологийн чухам аль үе шатанд байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл
мэндэд илүү их эерэг, сөрөг нөлөө үзүүлэх, нөлөөллийн чухал байдлыг үнэлэхнь энэ аргын гол зорилго болно. Энэ арга үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа,байгаль орчин, нийгэм, эрүүл мэндийн учир шалтгааны холбоог нарийн гаргаж
чаддагаараа сайн талтай бөгөөд шинжээчийн ур чадвар, үнэлгээний ажлын
туршлага ихээхэн шаарддаг. Энэ арга нь төслийн технологийн үйл ажиллагааны
нөлөөллийг илүүтэй сайн гаргаж чаддагаараа бусад аргуудаас давуутай. Иймучраас үнэлгээний мэрэгжилтнүүдийг оролцуулан үнэлгээний дундаж дүнгнэгдсэн үнэлгээний хүснэгтэд ашиглав.
Төсөлтэй холбоотой нөлөөллийг тодорхойлоход төслийг хэрэгжүүлэх явцад
тухайлбал, барьж байгуулах, үйл ажиллагаа явуулах үеийн үйл ажиллагааг
ялгавартайгаар авч үзэх нь бодит байдалд илүү нийцдэг. НЦС байгуулах
төслийн нөлөөллийг үнэлэн тодорхойлох матрицийг уг төслийн онцлогтой
уялдуулан зохиов.
Өмнө нь магадлан жагсаах аргаар үнэлсэн эерэг болон сөрөг нөлөөллүүдийг
эндматрицын

аргаар

төслийн

үйлажиллагаатай

уялдуулан

үнэлэн

тодорхойлов.
Энэ матрицад нөлөөлөл үүсэхгүй тохиолдлыг 0 балл, нөлөөллийн эрчмийг
/magnitude/ нөлөөлөл хамгийн бага бол 1, хамгийн их бол 10-аар авсан. Нөгөө
талаар нөлөөллийн үйлчлэлийн чухал байдлыг /importance/ мөн 1-ээс 10баллын үнэлгээгээр тодорхойлж ташуу зураасны дор бичсэн болно.

Óëààíáààòàð õîò 201592Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊТөслийн барьж байгуулах үеийн үйл ажиллагааны нөлөөлөл
Төслийн энэ үе шатанд явагдах үйл ажиллагааны жагсаалтыг гаргаж тэдгээрээс
үүсэж болзошгүй нөлөөллийг мөн гаргаж, үйл ажиллагаа, нөлөөлөл хоёрын
харилцан хамаарал, ямар үйл ажиллагааны нөлөөлөл их байх, ямар нөлөөлөл
чухал болохыг матрицаар илрүүлэн тодорхойлов.
Барьж байгуулах үеийн байгаль орчин, нийгэм, эрүүл мэндийн нөлөөллийг
үнэлж тодорхойлсон дүнгээс үзэхэд энэ төсөл байгалийн физик нөөцөд
нөлөөлөл илүү сөрөг байж болохыг харуулж байна. Тухайлбал энэ үеийн нийтсөрөг нөлөөллийн нийлбэр /133 оноо/-ээс физик нөөцөд үзүүлэх сөрөг нөлөөний
оноо хавьгүй илүү /181 оноо/ байна. Энд нөлөөллийн эрчмийн үзүүлэлтээр
голлож агаарын чанар /83 оноо/, хөрсөн бүрхэвч /60/-д илүү нөлөөлөхөөр байна.
Ийм учраас эдгээрт нөлөөлөх хир хэмжээг тодорхойлох хэрэгтэй юм.

Óëààíáààòàð õîò 201593Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ1.

1.1 Àгаарын чанар

27/35 37/47 24/33 16/22 17/24 47/61 26/41 0/0 10/16 23/32 181/247

15/18 15/20 14/20 3/4

6/7

14/15 10/13 0/0

3/3

3/4

83/104

3/4

4/5

3/6

2/3

2/3

4/5

3/4

0/0

1/1

2/3

24/34

4/5

3/5

4/6

1/1

2/2

3/3

2/3

0/0

0/0

1/1

20/26

2/2

2/3

2/3

0/0

1/1

2/2

2/2

0/0

0/0

0/0

11/13

Дуу шуугианы түвшин
.
ихсэх
4

4/5

4/5

5/5

0/0

1/1

4/5

3/4

0/0

2/2

0/0

23/27

Орчинд доргио
.
чичиргээ тархах
5

2/2

2/2

0/0

0/0

0/0

1/0

0/0

0/0

0/0

0/0

5/4

0/0

0/0

0/0

2/2

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

2/2

Гадаргын усны горим,.
0/0нөөц өөрчлөгдөх
1

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

Гадаргын усны.
булингар ихсэх
2

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

2/2

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

2/2

10/13 12/16 9/11

6/9

7/13 15/21 11/21 0/0 6/10 16/24

60/90

4/4

3/5

2/4

26/39

1.1
Агаарын
.
тоос ихсэх
1
1.1Агаарт хорт хий.
тархах
2

1.1
.
Эвгүй
үнэр тархах
3
1.1
1.1

1.2
1.2
1.2

Бүгд

Төслийн талбайн эвдэрсэн талбайг
нөхөн сэргээх

Барилгын ажлаас гарсан хаягдал
хөрс шороог зайлуулах
Цахилгааны холболтууд, туршилтын
ажил гүйцэтгэх
Барилгын ажлаас гарах хатуу хогхаягдлыг зайлуулах

НЦС-ын нарны зайн хавтангуудыг
суурилуулах
НЦС-ын бусад тоног төхөөрмжүүдийг
/инвертер,трансформатор/суурилуулах
Ухаж ачих буулгах газар шорооны
ажил гүйцэтгэх

НЦС-ын барилгын материал, тоног
төхөөрмж тээвэрлэх

Байгаль орчèн,нèйгэм, эрүүл
мэндèйн
үзүүлэлтүүд
Байгалèйн фèзèкнөөцНЦС-ын нарны зайн хавтангуудыг
суурилуулах нүхнүүдийг бэлтгэхДэс дугаар

Òөñлèйн үйлажèллагаа

Төслийн талбай руу явах замыг засах

3.3-р хүñнэгт. Òөñлèйн барьж байгуулах үеèйн үйл ажèллагааны
болзошгүй нөлөөллèйг матрèцын аргаар үнэлж тодорхойñон байдал

Óñны нөөц, чанар

1.2Хүнд металл, хүчил,.
бохирдол ихсэх
3
1.2 Газар доорх усныгорим,.
нөөц,
4өөрчлөгдөх
1.3

Хөрñөн бүрхэâч

1.3 Хөрсөн бүрхэвчийн
.
бүтэц,
шинж чанар
1өөрчлөгдөх

Óëààíáààòàð õîò 2015

6/8

4/6

6/8

4/8

0/0

2/4

5/8

94

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ
1.3Хөрсний элэгдэл
.
эвдрэл
үүсэх
2

4/4

6/8

5/5

3/4

2/4

6/8

4/8

0/0

2/4

5/8

27/37

Хөрс хүнд металл,нефтийн
.
бүтээгдэхүүний
3бохирдол үүсэх

2/5

0/0

0/0

0/0

3/5

3/5

3/5

0/0

2/2

6/8

7/14

Газрын гадарга

2/4

6/7

1/2

5/7

4/4

8/13

5/7

0/0

1/3 10/12

22/35

2/2

1/2

1/3

2/2

6/8

5/7

0/0

1/3

6/8

13/21

1/2

4/5

0/0

4/4

2/2

2/5

0/0

0/0

0/0

4/4

9/14

0/0

4/4

0/0

0/0

0/0

10/12 0/0

0/0

0/0

0/0

14/16

0/0

2/2

0/0

0/0

0/0

5/6

0/0

0/0

0/0

0/0

7/8

0/0

2/2

0/0

0/0

0/0

5/6

0/0

0/0

0/0

0/0

7/8

2/4

4/7

5/5

3/4

2/2

5/8

2/2

0/0

1/3

7/8

17/27

2/4

4/7

5/5

3/4

2/2

5/8

2/2

0/0

1/3

7/8

20/30

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

6/6 12/12 11/11 13/13

8/8

6/6

3/3

4/4

0/0

7/7

70/70

2/2

4/4

3/3

4/4

2/2

3/3

1/1

1/1

0/0

2/2

22/22

2/2

4/4

3/3

4/4

2/2

3/3

1/1

1/1

0/0

2/2

22/22

1/1

5/5

5/5

4/4

2/2

3/3

1/1

2/2

0/0

3/3

26/26

1/1

2/2

3/3

5/5

3/3

1/1

0/0

0/0

0/0

0/0

15/15

3.5 Газар ашиглалт

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

3.6 Ус ашиглалт

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

3.7 Дэд бүтэц

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

3.8 Соёлын өв

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

3/3

3/3

4/4

1/1

4/4

0/0

0/0

0/0

0/0

15/15

0/0

0/0

5/5

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

5/5

1.3

1.4
1.4

Газрын
.
гадаргын төрх1/2
1өөрчлөгдөх
1
1.4

1.5
1.5

Орчны үзэмж
.
өөрчлөгдөх
2Газрын хэâлèйЧулуулгийн
.
сийрэгжилт үүсэх
1

1.5Чулуулгийн дотоод
.
эвдрэл үүсэх
2Экологè, бèологèйн
2.
олон янз байдал
Ургамлан нөмрөг
2.1
талхлагдах, устахНэн ховор, ховор
2.2зүйл устах
Экологийн чухал
бүрэлдэхүүн бүхий
2.3
эмзэг амьдрах орчин
сүйдэх
3.

Нèйгмèйн байдал

Хөдөлмөр эрхлэлтэд
ахиц өөрчлөлт гарахХүн амын
3.2 амьжиргааны түвшин
дээшлэх
Бизнесийн таатай
3.3
орчин бүрэлдэх
Улс, орон нутгийн
3.4 төсвийн орлого
нэмэгдэх
3.1

3.9
4.

Орчин хог хаягдлаар
бохирдохХүн амын эрүүл
мэндÓëààíáààòàð õîò 201595Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊОршин суугчдад
4.1 шуугианы дарамт
үүсэхХүн амын дунд4.2 тоосжилтоос
бухимдал үүсэхХүн амын дунд4.3
халдварт өвчин ихсэхХүн амын осол аваар,4.4
гэмтэл бэртэл ихсэхХүн ам хорт бодис,4.5 материалын нөлөөнд
өртөхНèйт дүн

0/0

0/0

2/2

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

2/2

0/0

0/0

1/1

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

1/1

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

1/1

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

1/1

0/0

0/0

1/1

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

1/1

23/33 29/42 23/32 6/13 11/18 46/63 25/40 4/4 11/19 37/47 133/209

Тайлбар:Эерэг нөлөөлөл
Сөрөг нөлөөлөл

Нөлөөллийн чухал байдлыг авч үзсэн оноогоор мөн л агаарын чанар /104 оноо/,хөрс /90 оноо/-нд үзүүлэх нөлөөг анхаарч үзэх хэрэгтэйг харуулж байна.
Байгалийн физик нөөцөд төслийн барьж байгуулах үйл ажиллагааны чухал альхэсэг нь нөлөөлөл илүү байхыг авч үзвэл ухаж ачих буулгах газар шорооны
ажил гүйцэтгэх /47 оноо/, нарны зайн хавтангуудыг суурилуулах нүхнүүдийг
бэлтгэх /37 оноо/ зэрэг газар шорооны ажлууд гол нөлөөтэй байх нь. Дээрх үйлажиллагаанууд хөрс /15 оноо/, агаарын чанар /12 оноо/-т илүү нөлөөтэй байхаар
байна.

Чухалчилж үзсэн байдлаас үзэхэд бас л газар шорооны ажилтай

холбоотой нөлөөг анхаарах хэрэгтэйг харуулж байна. Харин нөхөн сэргээх
ажиллагаа сөрөг нөлөөг бууруулах эерэг нөлөөтэй байхыг үнэлгээний оноотодорхойлж байна. Газрын гадарга, хэвлийд нөлөөлөх байдал бага байжболохыг дээрх хүснэгтээс харж болно. Харин төслийн барьж байгуулах үйлажиллагаа усан орчин д нөлөөлөлгүй байж болохыг харуулж байна.
Энэ төслийн барьж байгуулах үйл ажиллагаа экологи, биологийн олон янзбайдалд нөлөөлөх нь их биш /сөрөг нөлөөллийн оноо - 17/ байж болохоор
байна. Энд голлож нэн ховор, ховор ургамалгүй элбэг ургамал бүхий талбайд
ургамал талхлагдах, устах нөлөөлөл /нөлөөлийн оноо -17/ үүсэх ба нөхөн
сэргээж нөлөөллийг бууруулах боломжтойг харуулж байна. Төслийн талбай
болон түүний ойр орчимд экологийн чухал бүрэлдэхүүн бүхий эмзэг амьдрах
орчин байхгүй тул нөлөөлөл үүсэхгүй. Магадлан жагсаах үнэлгээгээр амьтдад

Óëààíáààòàð õîò 201596Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊүзүүлэх нөлөөлөл үгүй байж болохыг тодорхойлсон тул энэ үнэлгээнд угасуудлыг хамруулаагүй болохыг тэмдэглэх нь зүйтэй.
Барьж байгуулах үед нийгмийн байдалд эерэг нөлөөлөл үзүүлэхээр байгаа ньилэрч байна. Тухайлбал иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлт ихсэх амьжиргааны
түвшин дээшлэх, бизнесийн орчин бүрэлдэх зэрэг эерэг нөлөөтэй байна.
Төслийн барьж байгуулах ажиллагаа оршин суугчдаас авто болон төмөр замын
сүлжээгээр тусгаарлагдсан хязгаарлагдмал орчинд явагдах тул хүн амын эрүүл
мэндэд шууд нөлөөлөл илрэхгүй байна. Гагцхүү тээвэрлэлтийн ажиллагааг осолавааргүй явуулах хэрэгтэй юм.

Төслийн үйл ажиллагаа явагдах үеийн болзошгүй нөлөөлөлЭнэ үед ямар үйл ажиллагаа явагдаж болох, тэдгээрээс ямар ямар нөлөөллүүд
үүсэж болзошгүй гэдэг талаар авч үзэв. Төслийн үйл ажиллагаа-нөлөөлөл
хоёрын харилцан уялдаа холбоог тодорхойлж, нөлөөллийн эрчим, чухал
байдлыг илрүүлж тодорхойлох оролдлого хийв.

6/1

7/10

6/8

2/2

1.1 Óур амьñгалын өөрчлөлт

10/1
4

0/0

0/0

5/5

0/0

5/9

Óëààíáààòàð õîò 2015

9

10

11

0/0

0/0

2/2

0/0

7
8
15/2
1/1
1
1/3 0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

5/5

0/0

0/0

0/0

1/3

0/0

0/0

0/0

0/0

4/6

0/0

3/3

0/0

0/0

4/4

0/0

0/0

0/0

2/2

9/9

0/0

0/0

0/0

0/0

2/2

0/0

0/0

0/0

0/0

2/2

97

Бүгд

5;6

Контор, гал тогооны
ажèллагааДэс дугаар

1.1. Орон нутгийн уур амьсгал
1өөрчлөгдөх
1.1. Дэлхийн дулаарал нэмэгдэх
2
1.2 Àгаарын чанар
1.2. Агаарын тоос ихсэх
1Бохèр уñ хадгалах
зайлуулах

Байгалèйн фèзèк нөөц1.

Хатуу хог хаягдлыг
ангèлан зайлуулах

41

Бараа матерèалынагуулахын ажèллагаа

Òехнèкèйн үзлэг,үйлчèлгээ хèйх

30Байгаль орчèн,нèйгэм, эрүүл
мэндèйн үзүүлэлтүүд

Òээâрèйн хэрэгñлèйнхэрэглээ

Инâентер,транñформаторын
ажèллагаа

2Òөñлèйн үйлажèллагаа

Нарны зайн нүүрнèйшèлèйг цэâэрлэх

Нарны зайн ажèллагаа

3.4-р хүñнэгт. Òөñлèйн үйл ажèллагааны үеèйн болзошгүй нөлөөллèйг матрèцынаргаар үнэлж тодорхойñон байдал

12
39/4
5
9/11

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ
1.2. Агаарт хорт хий тархах
2
1.2. Эвгүй үнэр тархах
3
1.2. Дуу шуугианы түвшин ихсэх
4
1.2. Орчинд доргио чичиргээ
5тархах
1.3 Óñны нөөц, чанар
1.3. Гадаргын усны горим, нөөц,1өөрчлөгдөх
1.3. Хүнд металл, хүчил, бохирдол
2ихсэх
1.3. Газар доорх усны горим, нөөц,3өөрчлөгдөх
1.3.
Газар доорх ус бохирдох
4
1.4 Хөрñөн бүрхэâч
1.4. Хөрсөн бүрхэвчийн шимт1чанар өөрчлөгдөх
1.4.
2Хөрсний элэгдэл эвдрэл үүсэх
1.4. Хөрсний температур,3чийгшлийн горим өөрчлөгдөх

Хөрс хорт бодис, нефтийн
4бүтээгдэхүүн, бусад зүйлсээр
бохирдох
1.5 Газрын гадарга
1.5. Газрын гадаргын төрх1өөрчлөгдөх
1.4.

1.5.

2Орчны үзэмж алдагдах
1.6 Газрын хэâлèй
1.6.
1Газрын хэвлий хөндөгдөх
1.6. Байгалийн баялаг
2хомсдох

Óëààíáààòàð õîò 2015

0/0

0/0

0/0

0/0

2/2

0/0

0/0

0/0

1/1

3/3

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

1/1

1/1

0/0

3/3

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

3/3

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

2/2

0/0

1/1

0/0

0/0

0/0

3/3

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

2/2

0/0

1/1

0/0

0/0

0/0

3/3

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

8/10

4/7

6/8

0/0

10/1
0/0
4

0/0

0/0

0/0

28/3
9

3/4

0/0

0/0

0/0

4/5

0/0

0/0

0/0

0/0

7/9

0/0

0/0

0/0

0/0

3/5

0/0

0/0

0/0

0/0

3/5

5/6

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

5/6

0/0

4/7

6/8

0/0

3/4

0/0

0/0

0/0

0/0

13/1
9

8/5

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

8/5

3/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

3/0

5/5

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

5/5

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

98

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊЭкологè, бèологèйн олонянз байдал
Ургамлан нөмрөг талхлагдах,
2.1
устах
2.2 Нэн ховор, ховор зүйл устах
Экологийн чухал бүрэлдэхүүн
2.3 бүхий эмзэг амьдрах орчин
сүйдэх
2.

3/6

0/0

0/0

0/0

3/5

0/0

0/0

0/0

0/0

6/11

3/6

0/0

0/0

0/0

3/5

0/0

0/0

0/0

0/0

6/11

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

62/6
1
10/1
0
12/1
2
10/1
0

3.

Нèйгмèйн байдал

29/2
28/28
9

3/3

0/1

1/1

1/1

3.1

Хүн амын амьдрах, ажиллах
орчин сайжрах

5/5

5/5

0/0

0/0

0/0

0/0

3/3

2/2

3/3

2/2

1/1

1/1

5/5

5/5

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

3/3

3/3

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

6/6

5/5

5/5

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

10/1
0

8/8

8/8

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

16/1
6
0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

2/3

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

2/3

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0
5/5

0/0
5/5

0/0
0/0

0/0
0/0

0/0
0/0

0/0
0/0

0/0
0/0

0/0
5/7

0/0
0/0

5/5

5/5

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0
5/3
10/1
0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

5/7

0/0

5/7

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

0/0

25/2
26/23
7

3/5

2/3

17/2
0/0
5

0/0

5/7

2/2

22/8

3.2 Ажлын байр бий болох

Шинээр бизнес эрхлэх таатай
орчин бүрдэхХүн амын амьжиргааны
3.4
түвшин дээшлэх
Улс, орон нутгийн төсвийн
3.5 орлого нэмэгдэж хөгжилд
дэмжлэг үзүүлэх
Цахилгааны хангамжийн эдийн
3.6
засгийн үр өгөөж нэмэгдэх
3.7 Газар ашиглалт муудах
Хөдөө аж ахуй эрхлэлтэд саад
3.8
болох
3.9 Ус хангамж, ашиглалт ихсэх
Хүнс тэжээлийн хангалт, чанар
3.10
өөрчлөгдөх
3.11 Соёлын өв өртөх
4. Хүн амын эрүүл мэнд4.1. Эрүүл мэндийн үйлчилгээний
1чанар сайжрах
4.1. Хүн амын халдварт бус өвчин
2ихсэх
4.1. Хүн амын халдварт өвчин
3ихсэх
4.1. Хүн амын осол аваар, гэмтэл
4бэртэл ихсэх
4.1. Хүн ам хорт бодис,5материалын нөлөөнд өртөх
Иргэд сэтгэл санааны
4.1.
дарамтад орох, сэтгэцийн
6эмгэг тусахХүн амын эрүүл мэндийн
4.1.
соёлын уламжлалт дадал
7зуршил өөрчлөгдөх
3.3

Дүн

Тайлбар:Эерэг нөлөөлөл
Сөрөг нөлөөлөл

Óëààíáààòàð õîò 201599Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊТөслийн үйл ажиллагаа явуулах үеийн байгаль орчин, нийгэм, эрүүл мэндийн
нөлөөллийг матрицын аргаар үнэлж тодорхойлсон дүнгээс үзэхэд энэ төслийнүйл ажиллагаа нөлөөллийн эрчмийн үнэлгээний нийт дүнгээр эерэг нөлөө
/нөлөөллийн үнэлгээний нийлбэр эерэг утга бүхий 22 оноо/ бүхий төсөл болохнь харагдаж байна. Энэ нь уг төслийн үйл ажиллагаа ихэнхдээ эерэг байхыг
илтгэнэ. Нөлөөллийн үнэлгээг задлан үзвэл байгалийн физик нөөцөд бага зэрэг
сөрөг /39 оноо/, экологид түүнээс бага /6 оноо/ нөлөөтэй байх боловч нийгэм /62
оноо/-д ихээхэн эерэг нөлөөтэй, хүн амын эрүүл мэндэд /5 оноо/ эерэг нөлөөтэй
төсөл байхаар тодорхойлогдож байна.
Нөлөөллийн чухал байдлыг авч үзсэн оноогоор мөн л нийгэмд чухал эерэг
нөлөөтэй /61 оноо/-г харуулж байна. Гэхдээ байгалийн физик нөөцөд үзүүлэх
нөлөөг анхаарч үзэх /45 оноо/ хэрэгтэй байна.
Энэ төслийн үйл ажиллагаа явуулах үед байгалийн шавхагдашгүй нөөц ашиглан
эрчим хүч гаргаж байгаа нь байгаль орчинд сөрөг /байгалийн физик болон
экологийн нөөцөд – 3-6 оноо/ нөлөөгүй шахам, нийгэмд ихээхэн эерэг /29 оноо/нөлөөтэй болох нь харагдаж байна. Төслийн бусад үйл ажиллагааны сөрөг
нөлөөлөл тун бага байх боломжтойг уг үнэлгээний дүн харуулж байна. Түүнчлэнхүн амын эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө бага байж болохыг харуулж байна.
3.2

Нөлөөллèйн таамаглал

Өмнөх хэсгүүдэд магадлан жагсаах болон матрицын аргаар нөлөөллийг
тодорхойлсныг

тодотгон

үзэхшаардлагатай

байгаа

заримнөлөөллийг

урьдчилан тооцон таамаглаж үзэх хэрэгтэй байгаа юм. Иймд дараах
нөлөөллүүдийг холбогдох судалгаа, тооцоо ашиглан урьдчилсан таамаглал
дэвшүүлэн нөлөөллийг тодотгож байна.
3.2.1 Байгаль орчèн
3.2.1.1 Àгаар орчèнОрчны агаарын чанарын дэвсгэр нөхцөл. Төслийн талбайн агаарын чанарын
дэвсгэр нөхцөл нь тогтворгүй. Салхины урсгалын чиглэлээс хамаарч орчны
агаарын бохирдол тархаж орж ирэх онцлогтой байна. Өөрөөр хэлбэл салхигүй
Óëààíáààòàð õîò 2015100Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊүед болон салхины урсгал агаарын бохирдлын эх үүсвэргүй зүүн, зүүн урдзүгээс салхитай үед агаар бохирдолгүй цэвэр байх боломжтой. Харин хойдзүгээс салхитай үед Дархан хотын агаарын бохирдол, ялангуяа ДЦС-ын утааныхий дэх бохирдуулагч бодисууд бага агууламжтайгаар тархахаас гадна шороон
шуургатай үед хотын элэгдсэн хөрснөөс боссон тоос, шороо талбайд ирэхболомжтой. Авто болон төмөр замаас үүсэх бохирдол салхины урсгалын
онцлогоос хамаарч талбай руу тархах нь ховор тохиолдохоор байна.
Нөлөөллийг барьж байгуулах, үйл ажиллагааны үе шат тус бүрээр авч үзэв.
Барьж байгуулах үед:Хорт хийн ялгарал. Энэ үед нарны зайн тоног төхөөрөмж, материалуудыг
тээвэрлэж ирж буулгах, суурилуулах ажлууд хийгдэхтэй холбогдуулан тээврийн
хэрэгсэл, нарны зайн хавтангийн суурийн шонгийн нүх ухах механизмууд
ажиллана. Дээрх үйл ажиллагаатай уялдан машин, механизмуудын утаанд SO2,
NOx, CO, CO2 зэрэг хорт хийнүүд ялгарч агаар бохирдуулах нөлөө үзүүлнэ.
Машин, механизмуудын ашиглалтын үед хаяж байгаа утаа нь амьсгал
боогдуулагч, хорт хавдар үүсгэгч зэрэг хүний эрүүл мэндэд ихээхэн хортой
бодис агуулж байдаг бөгөөд тэдгээр нь агаар мандалд хүний амьсгалах
түвшинд шууд цацагдаж байдаг. Автомашины хөдөлгүүрийн утааны найрлага ньхэрэглэж байгаа шатахуун, тосны төрөл, чанар, хөдөлгүүрийн ажиллагааны
горим, түүний техникийн байдал, хөдөлгөөний нөхцөл зэрэг олон хүчин зүйлээс
хамаарна. Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн орнуудын олон жилийн
судалгаа, шинжилгээ, туршилтаар дундаж хурд, ачаалалтай машин 1 кг бензин
шатаахад дунджаар 300-310 г, 1 кг дизель түлшнээс 80-100 г хорт бодис
ялгаран гардаг болохыг тогтоосон байна.
Тээвэрийн хэрэгслийн утаа төмөр замын өртөө болон талбай хооронд үүсэх бабохирдлын энэхүү шугаман эх үүсвэрийн нөлөөлөл нь цаг хугацааны хувьд
үргэлжилсэн бус, тасалданги, орчинд сарнилт ихтэй, орчны агаар дахь хортхийн агууламж бага байх боломжтой учраас ялгарлын тархалтын агууламжийг
тооцож загварчлан тогтоох ач холбогдолгүй гэж үзлээ. Төслийн талбайд нарны
зайн хавтангийн суурийн шонгийн нүх ухах механизмууд нь автомашинд
суурилагдсан өрмүүд байх ба шонгийн нүх ухах үед тасалданги байдлаар утааÓëààíáààòàð õîò 2015101Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊүүсэж тархалт сарнилт ихтэй байх ба ялгарлын агууламж их биш учраас
тархалтаар агууламж нь буурч, төслийн талбайгаас гадагш нөлөөлөлгүй болно.
Түүнчлэн талбайд үүссэн хөрс шороог ачиж тээвэрлэн зайлуулах үйлажиллагааны үед үүсэх ялгарлын бохирдол мөн л дээрх шинж чанартай байна.
Талбайн агаарын фон бохирдлын тогтворгүй дэвсгэр нөхцөл дээр барьж
байгуулах үйл ажиллагааны бохирдлын эх үүсвэрүүдээс агаарын бохирдол
нэмэгдэх боловч бохирдлын агууламж агаарын бохирдлын зөвшөөрөгдөх
агууламжаас ихээхэн бага ба сарнилт ихтэй, төслийн талбайгаас 300-500 мзайд байрлах цөөн тооны оршин суугчдад нөлөөлөхгүй юм. Талбайн хувьд
нөлөөлөл нь түр зуурын бага зэрэг байх бөгөөд агаарын чанарыг тогтмол
бууруулаад байхгүй юм.
Ер нь нарны зайг барьж байгуулах тээвэрлэлттэй холбоотой хорт бодисын
ялгарал нарны зайн үйлдвэрлэлээс ялгарах хорт бодисын 1 %-ийг эзэлдэг гэжүздэг байна.
Тоосны ялгарал. Барьж байгуулах үед хатуу хучилттай замаас гарч төслийн
талбай руу 0.5 орчим км зайд шороон замаар тээвэр хийх, төслийн талбайд
нарны зайн хавтангийн суурийн шонгийн нүхийг өрмийн машинаар ухах, гарсан
хөрс шороог овоолох, ачих, тээвэрлэж зайлуулах зэрэг газар шорооны ажлынүед тоос босно. Агаарын тоосжилтын агууламж талбайд нэлээд байхаар байна.
Гэхдээ тоос үүсгэх үйл ажиллагаа нь барьж байгуулах үед үйл ажиллагааны
тасралтгүй биш байх онцлогоос хамаарч үүссэн тоос тухайн үедээ сарнин
намдах онцлог харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл нөлөөлөл нь богино хугацааны
тасралттай байх, голлож талбайд хязгаарлагдмал байдлаар үүсэхээр байна.
Үүсэх тоосны ялгарал их биш учраас сарнилын агууламж талбай орчимдоо
багасаж, орчны дэд бүтцийн үйл ажиллагаа /авто ба төмөр замын/ болон оршин
суугчдад нөлөөлөл нь бага байх боломжтой гэж үзэж байна.
Гэвч төсөл хэрэгжүүлэгч тоосжилтыг хяналтандаа байлгах хэрэгтэй болно. Энэзорилгоор байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөнд дурдсан арга хэмжээгавч байх хэрэгтэй.

Óëààíáààòàð õîò 2015102Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊЭнд нарны зайн хавтангийн суурийн төмөр бетон шонг бетоны үйлдвэрүүдэд
захиалгаар хийлгэж, тээвэрлэн авчирч, босгох тул талбайд бетон хийц цутгахүйл ажиллагаа явагдахгүй болохыг тэмдэглэх нь зүйтэй.
Үйл ажиллагаа явуулах үед:Нарны зай ажиллах явцдаа хүлэмжийн хий болон бусад хорт бохирдуулагч
ялгаруулдаггүй. Иймд агаарын чанарт ажиллах үед нөлөөлөл байхгүй гэж үзэжболно. Түлш шатааж ажилладаг станцуудыг бодвол нарны цахилгаан станц ньүйл ажиллагааны үедээ маш бага хэмжээний агаар бохирдуулагч ялгаруулдаг.
Өөрөөр хэлбэл энд үйл ажиллагааны үед ашиглагдах үйлчилгээний цөөн тооны
тээврийн хэрэгслийг эс тооцвол агаар бохирдуулах өөр эх үүсвэр байхгүй байхболомж байна. Оффисын байрыг цахилгаанаар халаах боломжтой.
Ийм учраас агаар бохирдуулах нөлөөлөл ялимгүй бөгөөд бууруулах аргахэмжээ шаардлагагүй.
3.2.1.2

Дуу шуугèанОрчны шуугианы дэвсгэр түвшин. Талбайн зүүн талд зэргэлдээ байрладаг
Дархан-Эрдэнэтийн 220 кВ-ын цахилгаан дамжуулах дэд станцын нөлөөгөөр
талбайн зүүн хагаст шуугианы түвшин 70 орчим дБА байхаар байна. Энэ нь
MNS 4585:2007 стандартаар зөвшөөрөгдөх дээд түвшин өдөр 60 дБА, шөнө 45
дБА байх хязгаараас давж байгаа юм. Ингэхлээр талбайн зүүн хэсэгт
ажиллагсдад шуугианы нөлөөлөл үүснэ.
Төслийн талбайн бусад хэсэгт авто болон төмөр замын тээврийн хэрэгсэл
өнгөрөх бүрт үүсэх бага зэргийн тасалданги шуугианы нөлөөллөөс өөршуугианы эх үүсвэр байхгүй болно.
Барьж байгуулах үед:Нарны цахилгаан станц барих явц нь орчны дуу чимээний дэвсгэр түвшнийг
нэмэгдүүлнэ.

Дараах

чимээүүсгэгч

үйлажилгаанууд

хамаарна.

Үүнд:тээвэрлэлтийн ажлууд, нарны зайн хавтангийн шонгуудыг суулгах нүх өрөмдөх,илүүдэл хөрс шороог овоолох, ачих зэрэг газар шорооны ажил ба талбайд
ажиллах бусад тоног төхөөрөмжүүдээс үүсэх шуугиан орно. Ялангуяа талбайн
Óëààíáààòàð õîò 2015103Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊзүүн хэсэгт дэд станцад ойр байх тул тааламжгүй шуугианы нөлөөлөл /70 дБА ээс/ нэмэгдэхээр байгаа нь ажиллагсдад сөрөг нөлөө үүсгэхээр байна.
Шуугианы түвшин өрмийн машин ажиллах үед түүний дэргэд 100-115 дБА, хүнддаацын дизель хөдөлгүүрт ачааны авто машины дэргэд 87-100 дБА байх ньнөлөөллийн гол эх үүсвэр болно.
Дуу шуугиан нь хүний эрүүл мэндэд хортой физикийн нөлөөлөлтэй буюуагаарын бохирдлын нэгэнд тооцогддог. Дуу чимээ (шуугиан)-ний таагүй үйлчлэлнь түүний эрчимшил, спектрийн бүтэц, үйлчлэлийн үргэлжлэх хугацаанаас
хамаарна. Хүний сонсох эрхтэн 16-аас 20000 Гц хүртэлх давтамж бүхий дуугсонсдог байна. 16 Гц-ээс бага давтамж бүхий дууг хэт нам дуу, 20000 Гц-ээс ихдавтамжтай дууг хэт өндөр дуу гэх бөгөөд эдгээр дууг хүн сонсдоггүй.
Дуу шуугиан ихтэй орчинд ажиллахад эхлээд хурдан ядарч эхлэх ба өндөр
давтамжинд сонсгол дээшилнэ. Дараа нь хүн шуугианд дасаж, өндөр
давтамжийг мэдрэх нь огцом буурч, аажмаар дүлийрэх тийш нь хөтөлж сонсгол
муудаж эхэлнэ. 135-140 дБ шуугиантай үед ам хамрын зөөлөн эд, мөн гавлын
яс, шүдэнд чичиргээ үүсэх ба хэрэв шуугианы эрчим 140 дБ-аас хэтэрвэл
цээжний хөндий, гар хөлний булчингуудад чичиргээ үүсэж, чих толгой өвдөнмаш их ядарч, уцаар төрүүлнэ. Шуугиан нь зөвхөн сонсголын эрхтэнд ноцтой
нөлөөлөөд зогсохгүй хүний төв болон захын мэдрэлийн систем, зүрхний
ажиллагаанд нөлөөлж бусад олон төрлийн өвчний шалтгаан болдог.
Байгаль дээр янз бүрийн давтамжтай дуу чимээ үүсэж байдаг хэдий ч дуучимээний давтамж, далайц нэмэгдэхийн хэрээр орчинд шуугиан үүсгэдэг.
Шуугиан нь орчны чанарыг илэрхийлэх физик бохирдуулагчдын нэг бөгөөд
шуугианы түвшин хэт өндөр байх үед хүний сонсголыг гэмтээж байдаг. Заримулс оронд хийгдсэн судалгаагаар урт хугацааны туршид шуугианы өндөр
түвшний нөлөөлөлд өртөж байсан хүн зүрхний шигдээсээр үхэх эрсдэл
нэмэгддэг болохыг тогтоосон байна. Мөн эрэгтэй хүмүүсийн цусны даралт ихсэх
эрсдэл нэмэгддэг болох нь туршилтаар нотлогдсон байдаг.
Ийм учраас төслийн талбайд ажиллагсдыг шуугианаас хамгаалах арга хэмжээг
хөдөлмөрийн аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуйн талаар хэрэгжүүлэх аргахэмжээний хүрээнд төсөл хэрэгжүүлэгч хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээнэ.
Óëààíáààòàð õîò 2015104Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊХамгийн ойр байрлах цөөн тооны оршин суугчид 0.4-0.5 км-ийн зайдбайршилтай учир дуу шуугианы түвшний тархалт дээрх суурьшлын бүсэд
намсах тул төслийн талбайн нөлөөлөлд ойр хавийн нутгийн хүмүүс автахгүй
байж болох юм. Тухайлбал талбайн 100-115 дБА түвшний шуугианы эх үүсвэр
бидний тооцсноор оршин суугчид суурьшсан газарт 46-63 дБА хүртэл намсаж
болохоор байна.
Өрөмдлөгийн үед хөрсөнд бага зэргийн чичиргээ үүсэж хөрсөнд амьдрагч жижиг
мэрэгчид, хоёр нутагтан амьтад түр дайжих нөхцөл үүсэх магадлалтай.
Барьж байгуулах үйл ажиллагаа хэвийн нөхцөлд явагдахад төслийн зүгээс
нөлөөлөл нь тухайн газартаа түр зуурын шинжтэй байна. Харин дэргэдэх дэдстанцын дуу шуугианы түвшнийг тооцож ажиллах хэрэгтэй.
Үйл ажиллагааны үед:Нарны цахилгаан станц нь ажиллах явцдаа дуу шуугиан гаргадаг эх үүсвэрт
тооцогддоггүй. Энд станцын инвертер буюу хувиргагч нь дуу шуугиан гаргах
боломжтой. Инвертерээс ялгарах дуу шуугиан 75 дБА байх ба тусгай хайрцагт
байрлах тул зөвхөн ойрын зайнаас (1-2 м) сонсогдох ба шөнөдөө чимээ
гаргахгүй болдог. Өөр дуу шуугиан гаргах тоног төхөөрөмжгүй. Нарны цахилгаан
станц нь эрчим хүч үйлдвэрлэлийн дуу шуугианыг багасгах гол чухал технологи
болдгоороо дэвшилттэй юм. Иймээс ойролцоох оршин суугчдад шуугианы
нөлөөлөлгүй байна.
Станцын

үйлажиллагааны

үеийншуугианыг

бууруулах

аргахэмжээ

шаардлагагүй болдог.
3.2.1.3 Газрын гадаргын хэлбэр төрхТөслийн талбай орчмын нутаг дэвсгэр нь хотгор гүдгэрийн гарал үүслийн хувьд
элэгдэл-хуримтлалын нам толгодод хамаарагдана. Уулын алсдаа намссан
гүвээрхэг өндөрлөгийн энгэр хажуу бага зэрэг долгиорхог гадаргатай, баруун
болон төв хэсэгтээ гүвгэрдүү, дундаа хотостой бөгөөд цахилгааны дэд станц
хүртэлх зүүн хэсэг нь мөн урагш хэвгий судаг бүхий хотостой. Морфометрийн
хувьд 720-740 м өндөршил бүхий талбай юм.
Барьж байгуулах үед:Óëààíáààòàð õîò 2015105Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊГазрын гадаргыг ухаж тэгшлэх, өндөрлөх ажиллагаа нарны зайн хавтангуудыг
байрлуулахад явагдахгүй, гагцхүү нарны зайн хавтангуудыг суурилуулах өрмийн
машинаар шонгийн нүх ухаж шонг бэхлэх тул гадаргын үндсэн төрх хэлбэр ньөөрчлөгдөхгүй байх боломжтой. Инвертер болон конторыг налуувтар гадаргад
суурийг ухаж байрлуулах нь газрын төрхийн харагдацад мэдэгдэхүйц өөрчлөлт
оруулахгүй.
Үйл ажиллагааны үед:Төслийн 25 га талбайн 23 орчим га нь нарны зайн хавтангуудаар бүрхэгдсэн
техногений ландшаф болох бөгөөд энэ нь гадаргын хотгор гүдгэрийн үндсэн
хэлбэрийн дагуу үүснэ. Энд инвертер, трансформатор суурилуулж, конторын
барилга барина. Өөр газрын гадаргын төрх хэлбэрийг өөрчилсөн зүйлс
харагдахгүй байх болно. Энэ үйл ажиллагаа төслийн барьж байгуулах үйлажиллаганы үр дүнд үүсэх ба цаашид үйл ажиллагааны үед элдэв өөрчлөлтгүй,тогтвортой хэвээр байна.
Ийм учраас үйл ажиллагааны үед газрын төрх байдалд нөлөөлөхгүй гэж үзэжболно.

3.2.1.4 Орчны үзэмж
Төслийн талбайн орчны харагдах байдал нь хойд болон зүүн тал нь гүвээ
толгодоор хязгаарлагдах бол баруун өмнө хэсэг нь жижиг гүвээ хотос, автоболон төмөр замаар тусгаарлагдах боловч баруун урдаас талбайн ихэнх хэсэг
харагдана.
Барьж байгуулах үед:Барилгын ажил нь орчны үзэмжид нөлөөлөх магадлалтай. Станцын материал
байрлуулах, ухах, хөрс шорооны түр овоолго хийх зэрэг газар шорооны ажил ньтухайн үедээ гадаргын үзэмжид нэлээд таагүй харагдах орчныг бүрдүүлнэ.
Төслийн талбайн ургамалжилт талхлагдах, устах, сөөглөг ургамлыг сүйтгэх ньбарилгын ажлын явцад ажиглагдана. Талбайн орчны үзэмж нь оршин суугчдаас
зарим хэсэгтээ хагас халхлагдсан, талбайн гадаргын жижиг өөрчлөлтүүд алсаас
Óëààíáààòàð õîò 2015106Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ/0.4-0.5 км-ээс/ ялгагдаж харагдахгүй. Ингэхлээр орчны үзэмж өөрчлөгдөх ньзөвхөн талбайн ажиллагсдад хамаатай. Орчны үзэмжид нөлөө бага, түр зуурын
байх ба зөвхөн талбай дээр барилгын ажил хийж буй хүмүүсээр лхязгаарлагдана.
Үйл ажиллагааны үед:Ихэнх талаас талбай хагас харагдацтай байх бөгөөд гүвээрхэг энгэрт нарны
зайн хавтангууд харагдана. Станц нь дэд бүтцээр зорчигчид, оршин суугчдад
орчны үзэмжийг бууруулсан байдлаар харагдахгүй.
Нисэх буудал байхгүй тул гялбах асуудал, нөлөө үүсэхгүй. Харин урдаас хойшзорчих тээврийн хэрэгслийн жолооч нарт хэсэг газарт гялбаа үүсэхийг
үгүйсгэхгүй. Иймд хавтангуудын суурилуулалтын өнцөг авто замд ил байрлах
хэсгүүдэд ойлтын өнцөг ямар байхыг тооцоо, судалгаа болон туршилт
хяналтаар илрүүлэх хэрэгтэй болно. PV модулийн гадаргуугаас гэрлийн ойлтынэрч нь олон фактораас, тухайлбал нарны тусгалын өнцөг, хэмжээ, гадаргын
байршил, цаг/өдөр/жил, үүлшил ба хавтангийн тавигдсан байдал, хийц зэргээс
хамаарна.
Төслийн талбай Дархан хотод ойр байрлах тул хотын дээгүүр нүүдлийн шувуудтэр бүр нисэхгүй тул тэдний үзэгдэх орчинд саад болох нөлөөгүй байхболомжтой.
Нарны зайн системийн гялбааны нөлөөлөл загвараасаа хамаарч гялбаа
үүсэхгүй байх боломжтой ба зарим хавтангууд нь хар өнгийн гэрэл шингээдэг
материалаар хийгдсэн, ARC гялбааны эсрэг бүрхүүлтэй байдаг байна. Энэ ньгялбааг 2.5-2.6 % багасгаж, ашигт ажиллагааг сайжруулдаг байна. PV моделийн
гэрлийн ойлт нь ус болон хар асфальттай төстэй модель байдаг тул төсөл
хэрэгжүүлэгч нь гялбах эрсдэл гаргахааргүй PV модуль сонгох хэрэгтэй. Энэтехнологийн PV модуль нь гялбаа багасгаад зогсохгүй илүү их гэрлийг дотроо
шингээдэг, ийм панелийг нисэх буудлуудад ч суурилуулах боломжтой болгож
байгаа ажээ. Гялбаа үүсгэхгүй хавтан сонгосноор хавтангуудын гэрлийн ойлт,гялбааны нөлөөлөлгүй байх боломжтой.
3.2.1.5 Óñан орчèнÓëààíáààòàð õîò 2015107Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊГадаргын усны төлөв байдал. Талбай байрлах энгэр хажуу бага зэрэг
долгиорхог гадаргатай, баруун болон төв хэсэгтээ гүвгэрдүү, дундаа хотостой
бөгөөд гадаргын урсацаар гуу жалга үүсээгүй байна. Гадаргын урсацын эхүүсвэргүй. Энэ талбайн шар усны болон зуны хур борооны үерийн урсац нилурсац байдалтай байхаар байна. Хараа голд 1.8 км ойр ч гэсэн түүнээс автоболон төмөр замын далангаар таслагдан гадаргын урсац шууд Хараа голдорохооргүй болсон байна.
Газар доорх усны төлөв байдал. Талбайн голоцены настай дэлюви-пролювийн
хурдас нь гадаргын усыг нэвтрүүлэгч юм. Харин түүний дор байх палезойн
тунамал-вулканоген чулуулагт ан цавын ус тааралдах боловч усжилт муутай. Анцавын ус нь хур тунадасны ус болон Хараа голын аллювийн хурдас дахь нүхсүвийн усаар тэжээгдэнэ.
Дархан хотын ус хангамжид зориулж Хараа голын дөрөвдөгчийн хурдас дахьусны нөөцийг ашиглаж байгаа юм. Хараа гол дагасан 18 худаг орчмын газар
доорх усны нөөц 490 л/с гэж тогтоогдсон /БОС-ын 2008 оны 263 тоот тушаал/.
Дээрх худгуудад ус өргөх насос суурилуулж ашиглалт явуулж байгаа бөгөөд
суурилуулсан хүчин чадал нь 70 мян.м3/хоног. Одоогоор олборлож байгаа усныхэмжээ жилд 10-12 мян.м3/хоног буюу суурилуулсан хүчин чадлын 14.3-17.1
хувийг ашиглаж байгаа болно /Дархан ус суваг ХК-ийн мэдээлэл/.
Барьж байгуулах үед:Барилгын газар шорооны ажилд шууд бохирдох гадаргын усны эх үүсвэргүй. Усхураах талбай бага, бага хотостой ихэнх талбайд үүсэх их үерийн нил урсац
Хараа голоос авто ба төмөр замаар таслагдсан учир элсэрхэг хар хүрэн
хөрсөнд шингэнэ. Газар шорооны ажлын үед гаргасан хөрс шороо урсацаар
тархах боломжтой боловч гол руу нийлэхгүй.
Гадаргын урсац төслийн барилгын ажилд бэрхшээл учруулахгүй, төслийн ажилгадаргын урсацын горим нөөцөд нөлөөлөхгүй болно.
Тээврийн хэрэгслийн шатахуун, тос тосолгооны материал алдагдвал гадаргын
урсацаар тархан орчны хөрс, ургамал бохирдож болзошгүй.

Óëààíáààòàð õîò 2015108Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊТүүнчлэн нарны цахилгаан станцын инженерийн байгууламжийн суурилуулт ньгазар доорх усны түвшин хүртэл хийгдэхгүй тул нөлөөлөлгүй.
Ус ашиглалт. Энэ үед нарны зай хавтангийн бетон суурийг газарт бэхлэх
зорилгоор бетон цутгахад ус ашиглах хэрэгтэй болно. 0.2 м диаметртэй 23,320ширхэг шонг дунджаар 1.75 м гүнд 0.4 м диамертэй нүх өрөмдөж суулгахад бэхэлгээ
хийх орон зайн 3844.3 м3 буюу тийм хэмжээний бетон цутгах хэрэгтэй болж байна.
Дээрх хэмжээний бетон зуурмагт 770 м3 ус /Барилгын төсөв зохиох дүрэм-БНбД 81-9512/ хэрэгтэй болно.

Барьж байгуулахад ажиллах хүмүүсийг кемп байгуулж байрлуулахгүй, Дархан
хотод

байр

түрээслэн

байрлуулна,мөнталбайд

хооллохгүй,Дарханд

үйлчилгээний газартай байгуулах гэрээний дагуу хооллохоор төлөвлөсөн. Иймучраас ажиллагсдын талбайд хэрэглэх усны хэрэглээ тун хязгаарлагдмал,тухайлбал зөвхөн уух ус, ойр зуурын угаалга цэвэрлэгээний ус хэрэглэгдэх юм.
Талбайд 60-100 хүн ажиллах бөгөөд барилгын үндсэн ажил дулааны улирлын 7сарын хугацаанд үргэлжилнэ гэж үзэж 1 хүний усны хоногийн хэрэглээг 25 л/Байгаль орчны сайдын 1995 оны 153-р тушаалын хавсралтын хавсралтад
заасан ус хэрэглээний түр норм/ гэж үзвэл 2.5 м3/хоног, 75 м3/сар буюу барьж
байгуулах явцад нийтдээ 525 м3 ус ашиглахаар байна.
Дээрх тооцоонуудаас үзвэл барьж байгуулах үед:Үйлдвэрлэлийн зориулалтаар

770 м3Унд ахуйн зориулалтаар

525 м3Нийт дүн

1225 м3 ус хэрэглэнэ.

Барьж байгуулах ажиллагаанд хэрэглэх 1225 м3 усыг Дархан хотын усхангамжийн нэгдсэн сүлжээнээс орон нутгаас авсан зөвшөөрөл, гэрээний
үндсэн дээр хангахаар төлөвлөсөн. Хараа голын татам дагуух усны ордын
нөөцөд дээрх хэрэглээ бага нөлөөлнө. “Дархан ус суваг” ХК нь ус олборлох
суурилагдсан хүчин чадлынхаа 14.3-17.1 хувийг ашиглаж байгаа тул станцын
усны хэрэглээнд ус нийлүүлэхэд тус байгууллагын ажиллагаанд дарамт
учруулахааргүй байна. Гагцхүү гэрээний дагуу усны төлбөрийг хийж гүйцэтгэх
хэрэгтэй болно.
Үйл ажиллагааны үед:Óëààíáààòàð õîò 2015109Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊҮйл ажиллагааны үед технологийн хэрэгцээнд нарны зайн хавтангийн нүүрэнд
тогтсон тоос шороог цэвэрлэхэд ус ашиглах ба уг ус нь тоос шорооны
бохирдлоос өөр химийн бодис агуулахгүй, хавтангийн багц тус бүрт багахэмжээгээр үүсэх тул газар доорх усны чанарт болон орчны эрүүл ахуйд
нөлөөлөхгүй байх боложтой. Хөрс идэгдэж эвдрэх нөлөө бага байна. Өөрөөр
хэлбэл тодорхой хэсэгт хөрс гадаргуу дээгүүр урсац үүсэхгүй. Хөрсөнд шингэсэнус шүүгдэх ба бага учир хөрс чийглэх төдий нөлөөтэй.
Ус ашиглалт. Технологийн зориулалтаар нарны зайн хавтангийн нүүр угааж
цэвэрлэх үйл ажиллагааг сард 1 удаа зориулалтын машинаар хийхдээ 30-40тонн ус хэрэглэхээр төлөвлөсөн. Жилийн 4-р сараас 10-р сард ус хэрэглэх бабусад хүйтэн саруудад хуурай цэвэрлэгээ хийнэ. Станцын засвар үйлчилгээндус хэрэглэхгүй.
Технологийн зориулалтаар /7 сар х 35 м3= 245 м3/ хэрэглэх усны хэмжээ 245 м3орчим байхаар байна.
Тус станцын үйл ажиллагааны үед 15-25 хүн ажиллах бөгөөд нэлээд
ажиллагсад ээлжээр ажиллана. Оффисын байр нь ажлын өрөөнөөс гадна галтогоотой байх ба ажиллагсад тэнд ажлын цагаар хооллоно.
Ажиллагсад 1 удаа хооллож, унд ахуйн ус ашиглах, ажлын байрны 200 м2талбайн цэвэрлэгээ зэрэгт нийтдээ 1625 л/ хоног ус хэрэглэхээр байна.
Ахуйн үйлчилгээний зориулалтаар хэрэглэх усны хэмжээ, л/хоногоор:Ажилчдын унд ахуйн усны хэрэглээ

25 хүн х 25 л/хоног = 625 л/хоногГал тогоо

25 хүн х 16 л х 2 таваг = 800

л/хоног
Цэвэрлэгээнд

200 л/хоног

Нийт

1625 л/хоног

Станц ашиглалтад орсны дараа элсний нүүлтээс хамгаалах зурвас байгуулах
ажил гүйцэтгэх ба тухайн үед усалгаанд 110 орчим м3/жил ус зарцуулна.
Технологийн болон унд ахуйн усыг Дархан-Уул аймгийн ус хангамжийн нэгдсэн
сүлжээнээс орон нутгаас авсан зөвшөөрөл, гэрээний үндсэн дээр хангана. Уснытөлбөрийг хийж гүйцэтгэнэ. Хараа голын газар доорх усны нөөцөд нөлөө багаүзүүлнэ. Бидниий авсан мэдээллээр ус хангамжийн бий болсон техникийн хүчин
Óëààíáààòàð õîò 2015110Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊчадлынхаа 14.3-17.1 хувийг ашиглаж байгаа, хэрэглээнд ашиглагдаагүй хүчин
чадлаар олборлох 58-60 мян. м3/хоног ус байгаа нь хоногт 1.6 орчим м3 усхэрэглэх станцын хэрэглээ нь Дархан хотын ус хангамжийн сүлжээний үйлажиллагаанд дарамт үүсгэхээргүй байна.
3.2.1.6 Хөрñөн бүрхэâчТөслийн талбайд хар хүрэн хөрсний сайргархаг, ердийн болон нугархаг төрлүүд
тархах бөгөөд ялзмагийн хуримтлал нь нимгэн, дунд зэрэг зузаан байна.
Ялзмагт давхарга элсэнцэр ширхгийн бүрэлдэхүүнтэй учир шим тэжээлийн
бодисын хангамжаар дунд зэрэг, ургамлын үндсээр сулавтар бэхлэгдсэн,барьцалдах чадвар муутай.
Хөрсний бохирдлын хувьд хар тугалга (Pb), кадмий (Cd), хром (Cr), никель (Ni),цайрын (Zn) агуулга нь стандартын (MNS 5850:2008) зөвшөөрөгдөх (хүлцэх)агууламжийн хэмжээнд хүрээгүй, бага тоон үзүүлэлтээр илэрч байгаа нь эдгээр
органик биш бохирдуулагч элементээр хөрс бохирдоогүй болохыг харуулж
байна.
Барьж байгуулах үед:Нарны цахилгаан станцын хамгаалалтын хашаа барих шонгийн нүх ухах, хатуу
хучилттай замаас шороон зам руу гарц хийж өгөх, замыг тэгшилж сайжруулах,тээвэр хийх, станцын тоног төхөөрөмж, материалыг талбайгаар тархаан
буулгах, нарны зайн хавтангуудын нүхийг өрмийн машинаар ухах, илүүдэл хөрсшороог овоолох, ачиж тээвэрлэн зайлуулах, зарим барилга байгууламжийн
суурь ухах, газар шорооны ажил хийх зэрэг хөрсөнд нөлөөлөх олон төрлийн
ажил төслийн талбай, түүний орчимд гүйцэтгэгдэнэ.
Дээрх ажлын үр дүнд үүсэх гол нөлөөллүүдийг тооцож үзвэл нарны зайнхавтангийн 20 бүл тус бүрийн бэхэлгээний 23320 ширхэг нүх ухна. Төмөр бетонон
тулгуур шонгийн урт 3 м, диаметр 0.2 м байх бөгөөд түүний 1.5-2 м нь газарт сууна.
Ингэхлээр бетонон шонгийн нүхний диаметрийг 0.4 м гэж үзвэл 2930 м2 талбайн 5127

м3 орчим хөрс шороо хуулагдана. Үүнээс 7690 орчим м3 шороон түр овоолго
үүсэж хөрс, ургамлыг түр хугацаагаар дарна. Оффисын барилгын суурийн 200
м2 талбайн шимт хөрс хуулагдана. Хатуу хучилттай авто замаас 600 орчим метрÓëààíáààòàð õîò 2015111

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊзайд станцын хайрган хучилттай сайжруулсан шороон зам тавихад 4200 мян.м2талбайн хөрс хуулагдана.
Ийнхүү станцын үндсэн барига байгууламж, авто зам барьж байгуулахад
нийтдээ 7.3 орчим мян.м2 талбайн шимт хөрс хуулагдана. Энэ нь дээрх
талбайгаас шимт хөрсний 1.4 орчим мян.м3 –ээс багагүй хэмжээний нөөц бийболохыг харуулж байна.
Барилгажих нийт талбайд тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөн хийгдэж хөрс жигднягтрах, суларч элэгдэх ба авто зам үүсэх хэмжээний нөлөөлөл үүсэхгүй.
Ийнхүү талбайд нүх ухах, зам тэгшилж сайжруулахад хөрсний эвдрэл үүсэх,тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөний давтамжаас хамааран нягтрах, элэгдэх, мөнхөрс дарагдах нөлөөнд орохоор байна. Ийм учраас барьж байгуулах үед хөрсөн
бүрхэвчид үзүүлэх нөлөө байж болохоор байна.
Хөрсөнд ерөнхийдөө барилгын хаягдал материалын түр бохирдуулах нөлөөлөлнь бага, түр хугацаагаар хөрс ургамлыг дарах ба түүнийг зайлуулснаар
нөлөөлөл нь арилна. Харин санамсаргүй байдлаар түлш шатахуун асгарвал
хөрсийг

бохирдуулна.

Хэрэвасгарсан

тохиолдолд

бохирдлыг

арилгах,саармагжуулах ажиллагааг явуулбал сөрөг үр дагаваргүй болно.
Үйл ажиллагааны үед:Энэ үед хөрс хөндөх үйл ажиллагаа явагдахгүй. Энд хөрсөнд үзүүлэх шууднөлөөлөлгүй байна гэсэн үг. Нарны зайн хавтанд түүний доорх хөрссүүдэрлэгдэж, тэр орчимдоо микроклиматын нөхцөл нь өөр болно. Өөрөөр
хэлбэл сүүдэрлэгдсэн хэсэгт нарны шууд тусгал багасаж, улмаар хөрсний
температур нь орчныхоо хөрснийхөөс бага болохын зэрэгцээ хур борооноос
халхлагдаж чийгшил нь багасах хандлагатай байж болно. Тэнд ургах ургамлын
биомасс багасах явцтай уялдан хөрсний үржил шим /ялзмаг/ багасах хандлага
үүсэж болно. Цаг хугацааны хувьд удаан явцтай бага зэргийн нөлөөлөл гэж үзэхболомжтой. Халуун хуурай говь цөлийн бүсэд дээрх процесс эсрэг байхтохиолдол байдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй. Үйл ажиллагааны явцад санамсаргүй
асгарсан тос, тослох материал, түлш шатахуунаар хөрс бохирдож болзошгүй.

Óëààíáààòàð õîò 2015112Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНарны зайн хавтангийн нүүрэн хэсгийг угаах үед болон хур борооны усхавтангийн налууг даган хөрсөнд буух нь шугаман хэлбэрийн орон зайд буюузурвас газарт үзэгдэх ба угаас элсэрхэг бүтэцтэй хөрс усны үйлчлэлд эмзэг бус/урсах нь ховор/, ус шингээх чадвар сайтай тул усны урсгалаар хөрсний идэгдэл
үүсэхгүй байх боломжтой.
Эндэхийн
тосолгооны

хөрсний

бохирдолд

материал

инвертер,хамаатай.

трансформаторт

Ялангуяа

цахилгааны

хэрэглэх

гүйдлийн

тос,
тосон

таслагчууд хэрэглэвэл тоног төхөөрөмжийн гэмтэл, засвар үйлчилгээний үедсанамсаргүй асгарах тохиолдол гарч болно. Эдгээр тосонд удаан задардаг
органик бодис байх магадлалтай байдаг. Асгарсан тохиолдолд хөрс, ургамалд
удаан хугацаанд задралгүй хуримтлагдан хадгалагдах, хаягдлыг зайлуулахдаа
хөрс, ургамал, ус бохирдох газарт байршуулбал цаашид биологийн биетэд оржудаан хугацаанд хадгалагдаж мал, амьтдын идэш тэжээлийн хэлхээгээр дамжин
хүний хэрэглэх хүнсээр биед нь хуримтлагдаж архаг өвчин үүсгэх ч нөлөөлөл
үүсгэж

болно.

Иймучраас

тоног төхөөрөмжийн сонголтод

цахилгааны

таслууруудыг тосгүй байх хувилбарыг сонгох шаардлага гарна.
3.2.1.7 Бèологèйн төрөл зүйлНарны цахилгаан станц барих талбай орчимд хялгана-харганат эвшил зонхилох
бөгөөд ургамлан нөмөрөг дунд ба их талхлагдсан, ургамлын тусгагийн бүрхэц
нь 40-70 % байна. Энд малын тэжээлийн буюу бэлчээрийн ач холбогдолтой 23
зүйл, эмийн ач холбогдолтой 12, хүнсний 2 зүйл, элс тогтоох хөрс бэхжүүлэхэд
ашиглах боломжтой 10 зүйл ажиглагдсан болно. Төлөв байдлын судалгааныүед нэн ховор, ховор ургамал ажиглагдаагүй болно.
Хотжилтын улмаас байгалийн экосистемийн унаган төрх алдагдаж, дэд бүтцийн
салбар дахь хөгжлийг дагалдан үйлдвэр аж ахуйн газрууд нэмэгдсээр
үйлдвэрийн районоос холгүй орших дэд бүтцийн сүлжээ бүхий төслийн газарт
амьтны зүйлийн бүрдэлд хот суурин, хүний ойр орчимд амьдрах синантроп
зүйлүүд зонхилох болжээ.
Барьж байгуулах үед:Óëààíáààòàð õîò 2015113Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНарны цахилгаан станцын хамгаалалтын хашаа шонгийн нүх ухах, барих, хатуу
хучилттай замаас шороон зам руу гарц хийж өгөх, замыг тэгшилж сайжруулах,тээвэр хийх, станцын тоног төхөөрөмж, материалыг талбайгаар тархаан
буулгах, нарны зайн хавтангуудын нүхийг өрмийн машинаар ухах, илүүдэл хөрсшороог овоолох, ачиж тээвэрлэн зайлуулах, зарим барилга байгууламжийн
суурь ухах, газар шорооны ажил хийх зэрэг нь ургамлан нөмрөгт нөлөөлөх олонтөрлийн ажил талбай, түүний орчимд гүйцэтгэгдэнэ.
Дээрх ажлын үр дүнд үүсэх гол нөлөөллүүдийг тооцож үзвэл нарны зайнхавтангийн 20 бүлийн бэхэлгээний 23320 шонгийн нүхэнд нийтдээ 2930 м2талбайн ургамлыг устгана. Үүнээс гадна тэдгээр нүхний дэргэд түр шороон
овоолго үүсгэж ургамлыг дарна. Авто замын 0.6 орчим км зайд 4.2 мян.м2талбайн ургамлан нөмрөг арчигдаж, 1.8 мян.м2 талбайн ургамал дарагдана.
Нарны зайн хавтан суурилуулах нийт талбайд нэг газраар тээврийн хэрэгслээр
нэгээс хоёр удаа л явахад ургамал гэмтдэг. Ийм учраас талбайд авто хөсгийн
чөлөөт зорчилт хийлгэхгүй байх тал дээр онцгой анхаарах хэрэгтэй байгаа юм.
Барьж байгуулах үед тоосжилт ихэсвэл ойр орчмын ургамлан бүрхэвчийг дарж,ургалтын процессыг нь саатуулж ургамлан нөмрөг доройтно. Ийнхүү төслийн
талбайд нүх ухах, зам тэгшилж сайжруулахад ургамлан нөмрөг устах, дарагдах,тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөний давтамжаас хамааран талхлагдах нөлөөнд
орохоор байна. Барьж байгуулах үед ургамлан нөмрөгт үзүүлэх нөлөөтэй
байхыг илтгэнэ.
Үйл ажиллагаа явуулах үед:Нарны цахилгаан станцын ашиглалтын явцад ихээхэн талбайг сүүдэрлэсэн
орчин бий болох тул хөрсний дулаан, чийгийн баланс алдагдах, нарнаас авахфотосинтезийн процесс муудах зэрэг нөлөөний улмаас ургамлын ургалт муудах
болно. Тухайлбал энд нарны зайн хавтанд сүүдэрлэгдсэн газрын ургамлан
нөмрөгт нарны шууд тусгал, хур тунадасыг багасгадаг. Нарны шууд тусгал өглөөэрт эсвэл нар жаргахаас өмнө хавтангийн сүүдэрлэгдсэн хэсгүүдэд хүрдэг.
Ингэхлээр нарны шууд бус цацраг ургамлын фотосинтезэд голлох үүрэгтэй
болдог. Нарны шууд тусгал буурах нь хоёр нөлөөтэй. Нэгдүгээрт, ургамлын
фотосинтезийг бууруулж, өсөлтийг удаашруулдаг. Хоёрдугаарт, сүүдэрлэгдсэн
газрын температурыг бууруулдаг. Энэ нь сэрүүн уур амьсгалтай нутаг дэвсгэрт
Óëààíáààòàð õîò 2015114Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊургамлын ургалтад сайн нөлөөтэй байж чадахгүй юм. Ургамлын ургалтын үеийнхур бороо нарны зайн хавтангаар дахин хуваарилалтад орно. Өөрөөр хэлбэл
талбайн хөрсийг жигд норгохгүй. Борооноос халхлагдсан хөрсөнд чийгийн
дутагдал үүсэж, ургамлын ургалтад сөргөөр нөлөөлөх хүчин зүйл болно. Харин
хавтангийн нүүрэн талын доод хэсгийн дагуу зурвас газар хур борооны болон
хавтангийн нүүрний цэвэрлэгээний усаар хөрс нь тэжээгдэж ургамал нь бусад
орчноос илүү байх боломж бүрдэнэ.
Дээрх нөлөөллөөс үзэхэд төслийн талбайн нарны зайн хавтанд сүүдэрлэгдсэн
ихэнх /ойролцоогоор 7 орчим га/ талбайн ургамлан нөмрөг доройтох нөлөөлөл
үүсэхээр байна.
Экологийн чухал бүрэлдэхүүн бүхий эмзэг экосистемтэй амьдрах орчин:Энэ талбайн ургамлын төрөл зүйл нь тухайн бүс нутагтаа элбэг тохиолдох
зүйлийн бүрдэлтэй, нэн ховор ба ховор ургамалгүй газар юм. Амьтны аймгийн
хувьд

хот

суурины

үйлдвэрийн

районд

ойр,дэдбүтцийн

шугаман

байгууламжуудаар зарим орчноос таслагдсан учраас зэрлэг туруутан амьтад
үгүй болсон, суурин дагасан жижиг хөхтөн, мэрэгчид, шувуудын элбэг
тохиолддог цөөн зүйлийн бүрдэлтэй газар юм. Энэ талбай орчимд нэн ховор баховор амьтад ажиглагдаагүй болно. Төслийн талбай нь экологийн хувьд
амьдрах орчны чухал бүрэлдэхүүнгүй хязгаарлагдмал газар юм. Төслийн
талбай Хараа голын экосистемээс авто болон төмөр замаар таслагдсан, тусгай
хамгаалалтад авагдсан газруудаас, тухайлбал төслийн талбайд хамгийн ойр ньӨлөнт, Цамхаг, Могойн голын хамгаалалттай газар байх ба уг тусгай
хамгаалалттай газрын хойд зах нь төслийн талбайгаас зүүн урагш 4 км зайдоршино. Төслийн зүгээс Дархан-Шарын голын төмөр замаар таслагдсан энэгазар руу үйл ажиллагаа явуулахгүй тул уг газарт төслийн нөлөөлөл үүсэхгүй
болно. Харин бусад орон нутгийн хамгаалалттай газрууд /Их дархан уул, Дүрснарс, Хүйтний голын нуруу, Хан Жавхлан уулын ар зэрэг газрууд/ төслийг
талбайгаас 14-өөс 33 км зайд алслагдсан байна. Ийм учраас уг төсөл биологийннэн ховор, ховор зүйл болон экологийн ач холбогдол бүхий газар нутагт
нөлөөлөхгүй юм.
3.2.1.8 Хог хаягдлын ялгарал
Óëààíáààòàð õîò 2015115Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊБарьж байгуулах болон үйл ажиллгааны үе шатыг хамруулан авч үзэв.
Барьж байгуулах үед:Буруутай ажиллагаанаас үүсэх хоргүй болон хортой хаягдал нь агаар, хөрс,ургамал болон үзэгдэх орчин, бас ажиллагсдын эрүүл мэндэд нөлөөлөх
боломжтой.
Тээвэрлэлтийн явц болон газар шорооны ажлаас агаар бохирдуулах ялгарлууд
үүснэ. Тухайлбал шуугианыг агаарын бохирдол үүсгэгч гэж үздэг. Дээрх
ажлуудын үед шуугианы нөлөөлөл төслийн талбайд хязгаарлагдмал байдлаар
үүснэ. Энэ талаар өмнөх хэсэгт авч үзсэн. Мөн агаар бохирдуулах хорт хийтоосны

ялгарал

үүснэ.

Эдгээр

ньталбай

орчимд

багахэмжээгээр

хязгаарлагдмал нөлөө үзүүлэх ба энэ талаар өмнөх хэсэгт авч үзсэн болно.
Энэ үе шатанд газар шорооны ажлаас /нарны зайн хавтангийн бэхэлгээний
шонгийн нүх, барилгын суурь ухах зэрэг/ хөрс шороо гарна. Ойролцоогоор 5.1
мянга гаруй м3 хөрс шороо гаргаж түр овоолгод 7.7 орчим мян.м3 хөрс шороо
хураана. Эдгээрийг ачиж зайлуулна.
Багаж тоног төхөөрөмжийн сав баглаанаас цаас, хөөсөнцөр, хуванцар, мод,төмөр, шил болон шаазан материалууд хаягдал болон гарна. Мөн барилгын
ажлаас шавар, бетон, мод, төмөр, хуванцар, будаг зэрэг хаягдал үүснэ. Эдгээр
хаягдлын хэмжээ бага биш тул орчны бохирдлоос сэргийлэх арга хэмжээ авна.
Хортой хаягдлын хувьд тос, тосолгооны материал, тэдгээрийн хуванцар
савнууд, хэрэглэсэн батерей байж болно. Түүнээс гадна инвертер батрансформаторын цахилгаан таслагчинд тосон таслуур хэрэглэх тохиолдолд
тэдгээрийн эвдрэл гэмтэл, засвар үйлчилгээний үед алдагдвал удаан задардаг
химийн хортой бодис агуулж болзошгүй дээрх тос орчныг бохирдуулах
магадлалтай.
Шингэн хаягдлын хувьд хоолны газар, цэвэрлэгээ, усанд орох газар зэргээс
гаднаажиллагсдын

ахуйн

бохир

ус

гарах

ба

түүнийг

тусгай

саванд

хуримтлуулан зайлуулна.
Хатуу ба шингэн хаягдлыг тухай бүр зайлуулах арга хэмжээ авахгүй бол хөрсургамал, үзэгдэх орчин, цаашилбал ажиллагсдын эрүүл мэндэд ч нөлөөлөх үрÓëààíáààòàð õîò 2015116Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊдагавар үүсэх тул хаягдын менежментийн асуудлыг тодорхой боловсруулж
нөлөөллийг бууруулах хэрэгтэй.
Үйл ажиллагааны үед:Энэ үед хэвийн ажиллаж цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэж буй нарны зай ньшуугиан гаргадаггүй, бохирдол үүсгэдэггүй, орчинд нөлөөлөл багатай эрчим
хүчний технологийн шилдэг хувилбар болдог. Хүлэмжийн хий ялгаруулалгүй
эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаагаараа орчин үеийн хамгийн эрэлт хэрэгцээ ихтэй,ногоон хөгжлийг дэмжих төсөл болж байгаа юм. Түүнчлэн нүүрс, ус зэрэг
байгалийн ихээхэн баялгийг ашиглалгүй зөвхөн шавхагдашгүй нөөц болох
нарны энергийг ашигладгаараа дэвшилттэй технологид хамрагддаг. Үйлажиллагааны явцад нарны зайн нүүр угааж цэвэрлэх технологи ажиллагааныүед гарах тоос шороо бүхий 30-40 м3/сар орчим хэмжээтэй хаягдал ус нь химийн
хорт бодисын агууламжгүй учир хавтангаас урсан түүний дагуух зурвас газрын
хөрсөнд хаягдах ба энэ нь хөрс бохирдуулах нөлөөгүй тул хөрсний чийгийг
нэмэгдүүдэх ач холбогдолтой юм.
Цэвэрлэгээ, гал тогоо зэргээс хоногт дунджаар 1 м3 бохир ус, мөн 25 орчим
ажиллагсдын унд ахуйн 625 л/хоног, нийт 1.6 м3/хоног бохир ус гарах ба түүнийг
тусгай байршуулсан зориулалтын саванд хуримтлуулж зайлуулна. Бохир усыгорчинд хаяхгүй, хадгалах савнаас халиахгүй, дулаан цагт нян бактер үүсэж
тархахгүй нөхцөл бүрдүүлсэн үед орчинд болон ажиллагсдад нөлөөлөл
үзүүлэхгүй болно.
3.2.2 НèйгэмТөслийн барьж байгуулах болон үйл ажиллагаа явуулах үед нийгэмд үзүүлэх
нөлөөг эдийн засгийн ашиг, алдагдалтай уялдуулан авч үзэх нь эцсийн дүндээ
нийгэмд хүрэх үр өгөөж, сөрөг нөлөөг үнэлэхэд ач холбогдолтой гэсэн үзэлбаримтлалын үүднээс уг асуудлыг хөндөв.
Барьж байгуулах үед:Энэ төслийг барьж байгуулахад 19,575,165 ам долларын хөрөнгө оруулалт
хийгдэнэ. НЦС байгуулах төслийг хэрэгжүүлэх ажилд хамтран ажиллахаар
Солар Повер Интернэшнл, Номин холдинг ХХК ба БНХАУ-ын Hareon Solar
Technology компанийн хооронд хамтын ажиллагааны санамж бичиг байгуулсан.
Óëààíáààòàð õîò 2015

117Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊУлсын төсвөөс санхүүжилтийн эх үүсвэр зардал гарахгүй тул төсөвт дарамт
үзүүлэхгүй. Энэ нь улсын төсвөөр хийгдэх хөгжлийн бүтээн байгуулалтуудад
сөрөг нөлөөгүй, харин улсын хөгжилд /эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх
бүтээн байгуулалтад/ хувийн хөрөнгийн эх үүсвэрээр хувь нэмэр болох төсөл
болж байна. Барьж байгуулах үйл ажиллагаанд орон нутгаас ажиллагсад авах,мөн мэргэжлийн хүмүүсийг татан оролцуулах, тухайлбал нийт 100 орчим хүнажиллах боломжтой байгаа нь энэ үед хүмүүсийн хөдөлмөр эрхлэлтэд ахицгарч, нийгмийн тодорхой хэсэг хүмүүсийн амьжиргаанд ашигтай, тэд амьдрал
ахуйгаа

дээшлүүлэхэд

бэхэлгээний

төмөр

тус

бетон

дэм

болно.

шонгийн

Түүнчлэн

хийц,хашааг

нарны

зайн

суурийн

үйлдвэрлэх,оффис-

үйлчилгээний барилга барих зэргээр бизнесийн байгууллагууд оролцон ашигорлоготой ажиллах боломж нээгдэж байна. Мөн тээврийн байгууллагууд /төмөр
замын ба авто тээврийн/ үйлчилгээний ажил гүйцэтгэж орлого нь нэмэгдэнэ.
Барьж байгуулах ажилд оролцсон иргэд, байгууллагын орлогоос орон нутаг,улсын төсөвт хувь нэмэр орно. Дээрх нөлөөлөл нь улс, орон нутгийн хөгжил
болон иргэдэд шууд ашиг орлого оруулах эерэг нөлөөллийн үр дагавартай
байна.
Газар ашиглалт. Бэлчээрийн зориулалтаар дэд бүтцийн сүлжээний хооронд
үлдсэн хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газарт дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтын ажилявагдаж уламжлалт ашиглалтыг нь өөрчлөхөөр байна. Энэ нь цаашдаа тухайн
эдэлбэрт эрчим хүчний үйдвэрлэлээс үр өгөөжөө одоогийнхоос илүү өгнө гэжүзэж орон нутгийн зүгээс дэмжиж газар олгосон байна.
Ус ашиглалт. Энэ үед үндсэн байгууламжийг суурилуулах технологийн
зориулалтаар 770 орчим м3, унд ахуйн зориулалтаар 525 м3 ус хэрэглэх
төлөвтэй. Усны хэмжээ өмнөх хэсэгт тооцсноор барьж байгуулах үед нийтдээ
1225 м3 ус хэрэглэхээр байна. Дархан хотын ус хангамжийн нэгдсэн сүлжээнээсус ашиглахад хотын усан хангамжид дарамт үүсгэхгүй, харин ус борлуулалтын
орлогыг орон нутгийн байгууллагад оруулах юм. Ийм учраас төслийн усашиглалт иргэдийн усан хангамжид нөлөөлөхгүй байх боломжтой байна.
Дэд бүтэц. Нарны цахилгаан станцыг барьж байгуулахад төмөр ба авто замындэд бүтцийн сүлжээ хамрагдах ба тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнд саад,дарамт учруулахгүй байдлаар тээвэрлэлтийн үйл ажиллагаа явагдана. ЭнэÓëààíáààòàð õîò 2015

118Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊүеийн эрчим хүчний хэрэглээг зэргэлдээ байрлах дэд станцаас хангах
боломжтой ба хэрэглээ бага учир эрчим хүчний сүлжээнд ачаалал өгөхгүй юм.
Дэд бүтцийн өөр байгууламжуудыг ашиглахгүй. Ингэхлээр энэ төсөл дэд бүтцэд
сөрөг нөлөөгүй болох нь тодорхой байна.
Соёлын өв. Төслийн талбайд соёлын өвийн дурсгал хээрийн судалгааны үедажиглагдаагүй. Иймээс нөлөөлөлгүй байх боломж харагдаж байна. Гэвч үүний
магадлал бага. Учир нь газрын хэвлийд дээрх өв илэрвэл нөлөөлөлд өртөх
магадлалтай болно. Барьж байгуулах үед газрын хэвлийг хөндөхөд археологийнба палеонтологийн олдвор, түүх соёлын дурсгал илэрч болзошгүй.
Үйл ажиллагааны үед:Байгалийн шавхагдашгүй энергийн нөөцөөс цахилгаан үйлвэрлэн гаргаж төвийн
бүсийн эрчим хүчний үйлвэрлэлийг нэмэгдүүлэхэд жилд 1520000 кВт/цаг эрчим
хүчээр хувь нэмэр оруулна. Энэ нь үйлдвэрлэсэн эрчим хүчний хувьхэмжээгээрээ импортыг багасгах, эсвэл өсөн нэмэгдэж байгаа хэрэгцээг
хангахад ашиглагдана. Эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдэж,тогтвортой ажиллагаа хангагдах нь нарны цахилгаан станцаас хүн амынамьдрах, ажиллах орчин, бизнесийн орчинг сайжруулахад эерэг нөлөө үзүүлнэ.
Нарны цахилгаан станц ажилласнаар ажлын байр бий болж, тус станцад 25 хүнтогтвортой ажиллах болно. Дээрх эерэг нөлөөллүүдийн үр өгөөжөөр улс, ороннутгийн төсвийн орлого нэмэгдэнэ. ТЭЗҮ-д тооцсоноор 12 жилд хөрөнгө
оруулалтын зээлээ төлж, цаашид үр ашигтай ажиллаж улсад оруулах орлого ньнэмэгдэнэ.
Газар ашиглалт. Дэд бүтцийн сүлжээний дунд хязгаарлагдсан бэлчээрийн
зориулалттай хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрыг эдийн засгийн эргэлтэд
ашигтайгаар оруулаагүй, зөвхөн ойр байрлах нутгийн цөөн айл өрхийн мал сулчөлөөтэй бэлчдэг газар байсан болно. Газрын ашиглалт хяналтгүй, эдийн
засгийн үр ашгийн тооцоогүй, замбараагүй ашиглалтын улмаас ургамал ньталхлагдсан байдалтай байгаа газар юм. Төслийн 25 га талбайн эргэн тойрондмал сул чөлөөтэй бэлчих газар их тул бэлчээр ашиглалтад дарамт төдийлэн
үүсэхгүй байхаар байна. Харин тухайн 25 га газрын бүтээгдэхүүнт чанар ньэрчим хүч үйлдвэрлэн гаргах байдлаар нэмэгдэх юм. Жилийн эрчим хүчÓëààíáààòàð õîò 2015

119Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊүйлдвэрлэлийн дүнгээр нэг га-д 60800 кВт/цаг эрчим хүч үйлдвэрлэгдэн гарч,үүний борлуулалтын орлого нь ойролцоогоор 10336 ам доллар болох юм.
Өөрөөр хэлбэл газрын бүтээгдэхүүнт чанар эрчим хүчний үзүүлэлтээр эрснэмэгдэх тооцоо гарч байна. Энд мөн газар ашиглалтын төлбөр төсөвт тогтмол
орно.
Ус

ашиглалт.

Өмнөххэсэгт

тооцсоноор

үйл

3ажиллагааны
3

үед

жилд

3

цэвэрлэгээний зориулалтаар 245 м , унд ахуйд 593 м , нийтдээ 838 м /жил усзарцуулахаар тооцоо гарч байна. Энэ нь иргэд, орон нутгийн усан хангамжийнүйл ажиллагаа, усан хангамжид саад бэрхшээл учруулахгүй болох нь тодорхой
болсон. Ус хангамжийн байгууллагын ашигтай ажиллагаа нэмэгдэх боломж
бүрдэж байгаа юм. Ингэхлээр ус ашиглалтад сөрөг нөлөөгүйгээр төслийн үйлажиллагааг явуулах боломжтой.
Соёлын өв. Газрын дарга дээр соёлын өвд халдах үйл ажиллагаа явагдахгүй.
Талбайн баруун талд босгосон бөөгийн ёслолын овоог хөндөхгүй байх талаар
ажиллагсдад ойлголт өгч, ёс заншлын дагуу явагдах үйл ажиллагаанд нь саадболохгүй байх хэрэгтэй байна.
Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн холбогдох заалтуудын дагуу газар
олгохоос өмнө мэргэжлийн байгууллагаар хайгуул, судалгаа хийлгэж, дүгнэлт
гаргуулах, ажлын явцад соёлын биет өв илэрвэл газрын хэвлийг ашиглагч
ажлаа зогсоож, энэ тухай сум, дүүргийн Засаг дарга, цагдаагийн болон угасуудлыг хариуцсан байгууллагад нэн даруй мэдэгдэх, тухайн нутаг дэвсгэрийн
бүртгэл, мэдээллийн санд 15 хоногийн дотор мэдэгдэж, анхан шатны бүртгэл
хийлгэх зэрэг олон асуудлыг шийдвэрлэх хэрэгтэй болно.
Дэд бүтэц. Авто болон төмөр замын дэд бүтцэд дарамт нөлөө үзүүлэх үйлажиллагаа явагдахгүй. Эрчим хүчний дэд бүтцэд холбогдон үйл ажиллгааны ньтогтвортой байдлыг хангахад хувь нэмрээ оруулна.
3.3

Хүн амын эрүүл мэндТөсөл хэрэгжүүлэгч нь төслийн хэрэгжилтийн бүх үе шатанд ажиллагсдын эрүүл
мэндэд эмнэлгийн урьдчилан сэргийлэх үзлэг, эмчилгээ, эрүүлжүүлэх үйлажиллагаа, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний хяналтын тогтсон системийн үйлÓëààíáààòàð õîò 2015120Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊажиллагаа, мөн хөдөлмөрийн аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуйн нэгэнт тогтсон
системийн дагуу компани холбогдох үйл ажиллагаа явуулах тул дээрх тогтсон
системийн үйл ажиллагаанд үнэлгээний зүгээс хөндлөнгөөс давхардуулан
оролцохоос татгалзсан болно. Өөрөөр хэлбэл төсөл хэрэгжүүлэгч компани
ажиллагсдын эрүүл мэндийг хамгаалах ажлыг дээрх тогтсон мэргэжлийн
системийн үйл ажиллагааны дагуу хэрэгжүүлэх замаар хариуцлага хүлээнэ.
Харин энэхүү үнэлгээнд тус төслийн зүгээс орон нутгийн хүн амын эрүүл мэндэд
үзүүлэх нөлөө ямар болохыг тодотгож үнэлэх зорилго тавьсан болно.
Барьж байгуулах үед:Барилгын ажлын явцад гарч буй дуу шуугиан нь ойролцоох айл өрхийн иргэдэд
дарамт үзүүлэхгүй тухайлбайл талбайгаас үүссэн тогтмол бус, тасалданги
шуугиан 0.4-0.5 км зайд суурьшсан айлуудад 46-63 дБа түвшинтэй хүрэх тул
MNS 4585:2007 стандартын зөвшөөрөгдөх түвшингээс ихээхэн доогуур байна.
Талбайд үүсэх тоосжилт бага, сарнилт нь богино зайд явагдаж суурьшлын
бүсэд тоосжилтын нөлөө үүсэхгүй.
Барилгын ажлын үед ажиллагсдыг нутгийн иргэдтэй харьцах, тэдэндэй аливаа
халдварт өвчний контакт үүсгэхгүйгээр үйл ажиллагаа явуулах удирдлага
зохион байгуулалтын арга хэмжээ авах боломжтой. Төслийн үйл ажиллагаанд
химийн хорт бодис хэрэглэхгүй тул иргэдэд хорт бодисын нөлөөлөл үүсэхгүй.
Харин материал болон зорчигч /ажиллагсад/ тээвэрлэлтийн үйл ажиллагаанаас
нутгийн иргэдэд осол бэртлийн болзошгүй сөрөг нөлөөлөл, эрсдэл үүсэхийг
үгүйсгэхгүй.
Үйл ажиллагааны үед:Нарны цахилгаан станцын үйл ажиллагаанаас хорт бодисын ялгаралгүй, дуушуугиан үүсдэггүй зэрэг нь иргэдийн эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөгүй эрчим хүчний
үйлдвэрлэл гэж үзэж болно. Харин эрчим хүчний үйлдвэрлэл нэмэгдэж
тогтвортой ажиллагааг хангах үйл ажиллагааных нь үр дүнд эрүүл мэндийн
үйлчилгээний байгууллагуудын чадавх дээшилж, чанар нь сайжрах эерэг
нөлөөтэй юм.

Óëààíáààòàð õîò 2015121Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНөлөөллèйн үнэлгээнèй нэгдñэн дүгнэлт

3.4

Төслийн болзошгүй нөлөөллийг магадлан жагсаах болон матрицын аргуудаар
үнэлэн тодорхойлсон байдал, нөлөөллийг судалж тооцсон таамаглалын дүнзэрэгт үндэслэн төслийн нөлөөллийг нэгтгэн дүгнэв.
Энд нөлөөллийн үнэлгээний дүгнэлтэд /evaluation/ дараах зүйлүүдийг анхааранавч үзэв.
Төслийн нөлөөлийн цар хүрээ

Нөлөөллийн мөн чанар

Нөлөөллийн эрчим

Нөлөөллийн үргэлжлэл

Сэргээгдэх байдал

Нөлөөллийн магадлал зэргийг үнэлсэн болно.

Энэ үүднээс бүхий л байж болох, өмнө нь тодорхойлогдсон нөлөөллүүдийг
хамруулах зорилго тавьсан болно. Уг үзүүлэлтүүдийг нөлөөлөл дүгнэхэд ачхолбогдол өгч байгаа болно.
Нөлөөллийг үнэлж дүгнэхэд өөрийн компанийн экспертүүдийн байгаль орчны
мэргэжлийн мэдлэг, нөлөөллийг үнэлэх туршлагад тулгуурлан нөлөөллийг
үнэлэв. Энд х-ээр нөлөөллийг тэмдэглэв. Нөлөөллийн үргэлжлэх хугацааг 1-3жилд богино, 3 жилээс дээш бол урт хугацааны гэж үзэв.
Энэ төслийн хувьд анхаарч авч үзэх нөлөөллийн үр нөлөөний /significance/ эерэг
/+/, сөрөг /-/ зэрэглэлийг дараах шалгуур үзүүлэлтүүдээр дүгнэв:-А (Хэт их үр нөлөөтэй): Нөлөөлөл нь ихээхэн газар нутаг хамарч уртудаан хугацаанд үргэлжлэх ба гарах бохирдлын хэмжээ нь стандарт
нормоос хэтэрч хаягдал орчны шингээх чадварыг давах, биологийн нэнховор, ховор зүйлийг устгах, эмзэг амьдрах орчныг сүйтгэх, нийгмийн
бүлгүүдийн үнэт зүйлсүүдийг бусниулах, хүн амын эрүүл мэнд, аюулгүй
байдлын эрсдэлийг өсгөх, эсвэл байгаль орчныг хамгаалж, нөхөн сэргээж
байгалийн баялгийг нэмэгдүүлэх, улс орны хөгжил дэвшлийг хурдасгах
бол;Óëààíáààòàð õîò 2015122Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ-В (Их үр нөлөөтэй): байгаль орчин, нийгэм, эрүүл мэндийн бодлого, газар
ашиглалтын бодлоготой зөрчилдөх, биологийн төрөл зүйл олноор сүйдэх,нөхөн сэргээгдэх нөөц муу байх, эсвэл байгаль орчны нөхцөлийг
сайжруулах, улс, орон нутгийн хөгжилд ихээхэн хувь нэмэр болох бол;-C (Дунд зэрэг үр нөлөөтэй): Багасгах, бууруулах зохион байгуулалтын
замаар орчны шингээх чадавхиас бага бохирдол хаягдал

үүсэх,

бохирдлыг бууруулах, стандартын хэмжээнд байлгах боломжтой байх,орчныг нөхөн сэргээх боломж бүрдэх, орчны гоо зүйн үнэ цэнийг
дордуулахгүй байх, эсвэл улс, орон нутгийн хөгжилд бага боловч хувьнэмэр болох бол;-D (Нөлөөллийн үр нөлөөгүй байж болох): Нөлөөлөл бага байх, сөрөг
нөлөөллөөс зайлхийж болох бол;Тайлбар: Дээрх шалгуур үзүүлэлтээр хэт их сөрөг үр нөлөөтэй бол уг төсөл,түүний холбогдох асуудлыг ер нь хүлээн авч болохгүй болно. Түүнчлэн их сөрөгүр нөлөөтэй бол хүлээн авч болохгүй байж болох юм. Дунд зэрэг сөрөг үрнөлөөтэй бол хүлээн авч болох юм гэж дүгнэсэн болно. Харин эерэг үрнөлөөтэй төслийг дэмжих хэрэгтэй юм.
Төслийн нөлөөллийн үнэлгээний дүгнэлтийг барьж байгуулах болон үйлажиллагаа явуулах үеэр ялган авч үзсэн болно.

Óëààíáààòàð õîò 2015123Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

3.5-р хүñнэгт. Òөñлèйн барьж байгуулах үеèйн болзошгүй нөлөөллèйн нэгдñэн дүгнэлт

Ñөрөг

Шууд

Шууд буñХурèмтлагдах
нөлөөлөл

Бага зэрэг

Дунд зэрэг

ХүчтэйÓрт хугацааны

Богèно хугацааны

ÒаñалдангèҮргэлжèлñэнÑэргээгдэх

Ñэргээгдэхгүй

Магадлалтай

Òодорхой буñ/ҮнэмшèлгүйÀ (Хэт èх үрнөлөөтэй)В (Их үр нөлөөтэй)C (Дунд зэрэг үрнөлөөтэй)D (Нөлөөллèйн үрнөлөөгүй байж болох)Нөлөөллèйнүр нөлөөнèйзэрэглэлèйн дүн

Эерэг

0

Ñэргээг- Нөлөөлдэх
лèйнбайдал магадлал

Нөлөөллèйнүргэлжлэл

НөлөөллèйнэрчèмМөн чанарБүñ нутгèйнБайгаль
орчèн, нèйгэм,эрүүл мэндèйнүзүүлэлтүүд

Хамрах
хүрээОрон нутгèйнНөлөөлèйнүзүүлэлтүүд

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

20

21

19

22

Байгалèйн фèзèк нөөцАгаар Уур амьсгал
мандал өөрчлөгдөх
АгаарбохирдохДуу шуугианы
бохирдол
үүсэхГадар- Горим, нөөцгын ус өөрчлөгдөхУс бохирдох
Газар Горим, нөөцдоорх өөрчлөгдөх
усУс бохирдох

D
х

х

х

х

х

х

х

х

х

х

х

х

Óëààíáààòàð õîò 2015

х

х

-C

х

-C
D
D
D
D

124

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
0Хөрсөн Бүтэц шимтбүрхэвч чанар өөрчлөгдөх
Элэгдэх,эвдрэх,Бохирдох
Газрын Төрх байдал
гадарга өөрчлөгдөх
Орчны үзэмж
муудах
Газрын Геологийн
хэвлий тогтоц
эвдрэх
Байгалийн
баялаг
хомсдох

1

2

3

6

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

4

5

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

х

х

х

х

х

х

х

-C

х

х

х

х

х

х

х

-C

х

х

х

х

х

х

х

х

х

х

х

х

х

-C

х

х

х

х

х

х

х

-C

х

х

х

х

х

-C

х

19

20

21

22

-C

D
Экологèйн нөөцБèологè Ургамлан
йннөмрөг
төрөл талхлагдах,
устах
зүйл
Нэн ховор,ховор зүйлустахЭкологийн
чухал, эмзэг
орчин сүйдэх

х

х

х

х

х

х

-C

D
D

Нèйгмèйн байдал
Óëààíáààòàð õîò 2015

х125Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
0Хөдөлмөр эрхлэлтэд
ахиц өөрчлөлт гарахХүн амын
амьжиргааны
түвшин дээшлэх
Бизнесийн таатай
орчин бүрэлдэх
Улс, орон нутгийн
төсвийн орлого
нэмэгдэх
Орон нутгийн
хөгжилд дэмжлэг
үзүүлэх
Газар ашиглалтУс ашиглалт
Хүнсний хангамж

1

2

3

4

5

6

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ
7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

х

х

х

х

х

х

+С

х

х

х

х

х

х

+С

х

х

х

х

х

х

х

х

х

х

+C

х

х

+C

х
х

х
х

х

х

х

х

х
х

х
х

х
х

х
х

х
х

22

+B

D
D
D

Хүн амын эрүүл мэндОршин суугчдад
шуугианы дарамт үүсэхХүн амын дундтоосжилтоос
бухимдал үүсэхХүн амын дундхалдварт өвчин
ихсэхХүн амын осолаваар, гэмтэл
бэртэл ихсэхХүн ам хорт бодис,материалын
нөлөөнд өртөх

Óëààíáààòàð õîò 2015

D
D
D
х
х

х

х

х

х

х

х

х

126

-C
D

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

Байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд төслийн барьж байгуулах үеийн
нөлөөллийн үр нөлөөг үнэлсэн дүнгээс үзэхэд төслийн энэ үе шатны үйлажиллагаа нь байгалийн физик болон экологийн нөөцийн ихэнх бүрдэл хэсгүүдэд
дунд зэргийн сөрөг үр нөлөөтэй, харин нийгмийн байдалд дунд зэргийн эерэг үрнөлөөтэй, хүн амын эрүүл мэндэд бараг сөрөг нөлөөлөлтэй байж болохоор байна.
Энэхүү үнэлгээний дүгнэлт нь төслийн барьж байгуулах үе шатны ажлын дундзэргийн сөрөг үр нөлөө бүхий үйл ажиллагааны нөлөөллийг бууруулах арга хэмжээавч хэрэгжүүлэх боломжтойг харуулж байна. Байгаль орчин, нийгэм, эрүүл
мэндийн сөрөг нөлөөллийг бууруулах, арилгах, зайлсхийх арга хэмжээний дагуу
байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө зохион төслийн уг үе шатны ажлыг
хэрэгжүүлэх хэрэгтэй юм.
Төслийн энэ үе шатанд хуримтлагдах нөлөөлөл үүсэхгүй, тодорхой бус буюуүнэмшилгүй үнэлэгдсэн нөлөөлөл байхгүй болно.

Óëààíáààòàð õîò 2015127Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

3.6-р хүñнэгт. Òөñлèйн үйл ажèллагааны үеèйн болзошгүй нөлөөллèйн нэгдñэн дүгнэлт
Хамрах
хүрээÑэргээг- Нөлөөлдэх
лèйнбайдал магадлал

Нөлөөллèйнүргэлжлэл

НөлөөллèйнэрчèмБайгаль
орчèн, нèйгэм, эрүүл
мэндèйн
үзүүлэлтүүд

Эерэг

Ñөрөг

Шууд

Шууд буñХурèмтлагдах
нөлөөлөл

Бага зэрэг

Дунд зэрэг

ХүчтэйÓрт хугацааны

Богèно хугацааны

ÒаñалдангèҮргэлжèлñэнÑэргээгдэх

Ñэргээгдэхгүй

Магадлалтай

Òодорхой буñ/ҮнэмшèлгүйÀ (Хэт èх үрнөлөөтэй)В (Их үр нөлөөтэй)C (Дунд зэрэг үрнөлөөтэй)D (Нөлөөллèйн үрнөлөөгүй байжболох)

Нөлөөллèйн үрнөлөөнèйзэрэглэлèйн дүнБүñ нутгèйнМөн чанар

Орон нутгèйнНөлөөлèйнүзүүлэлтүүд

0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

20

21

19

22

Байгалèйн фèзèк нөөцАгаар Уур амьсгал
мандал өөрчлөгдөх

D

Агаар
бохирдох

DШуугианы
бохирдол
үүсэхГадар- Горим, нөөцгын ус өөрчлөгдөхУс бохирдох
ГазарГорим, нөөцдоорх өөрчлөгдөх
усУс бохирдох

Óëààíáààòàð õîò 2015

D
D
D
D
D

128

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
0Хөрсөн Бүтэц шимтбүрхэвч чанар өөрчлөгдөх
Элэгдэх,эвдрэх,Бохирдох
Газрын Төрх байдал
гадарга өөрчлөгдөх
Орчны үзэмж
муудах
Газрын Геологийн
хэвлий тогтоц
эвдрэх
Байгалийн
баялаг
хомсдох

1

2

3

4

5

х

х

6

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ
7

8

9

10

11

х

12

13

х

14

15
х

16

17
х

18

19

20

21

22
D
D
D
D

х

х

х

х

х

D
D
D

Экологèйн нөөцБèологè Ургамлан
йннөмрөг
төрөл талхлагдах,
устах
зүйл
Нэн ховор,ховор зүйлустахЭкологийн
чухал, эмзэг
орчин сүйдэх

х

х

х

х

х

D
D

Нèйгмèйн байдал
Óëààíáààòàð õîò 2015

D

129

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
0Хөдөлмөр эрхлэлтэд
ахиц өөрчлөлт гарахХүн амын
амьжиргааны
түвшин дээшлэх
Бизнесийн таатай
орчин бүрэлдэх
Улс, орон нутгийн
төсвийн орлого
нэмэгдэх
Орон нутгийн
хөгжилд дэмжлэг
үзүүлэх
Газар ашиглалтУс ашиглалт
Хүнсний хангамж

1

2

3

4

5

6

х

х

х

х

x

х

х

x

х

x

х

х

х

х
х

х
х

х

х

х

x
х

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ
7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

x

x

х

+С

x

x

х

+С

x

х

+C

x

х

+C

x

х

+C

x
x

+C

x

+C

х
х

х
х

x
х

22

D
D

Хүн амын эрүүл мэндЭрүүл мэндийн
үйлчилгээний чанар
сайжрахХүн амын халдварт бусөвчин ихсэхХүн амын халдварт
өвчин ихсэхХүн амын осол аваар,гэмтэл бэртэл ихсэхХүн ам хорт бодис,материалын нөлөөнд
өртөхИргэд сэтгэл санааны
дарамтад орох,сэтгэцийн эмгэг тусахХүн амын эрүүл
мэндийн соёлын
уламжлалт дадал
зуршил өөрчлөгдөх

xÓëààíáààòàð õîò 2015

x

x

x

x

x

D
D
D
D
D

D

130

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

Байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд төслийн үйл ажиллагаа явуулах
үеийн нөлөөллийн үр нөлөөг үнэлсэн дүнгээс үзэхэд төслийн энэ үе шатны үйлажиллагаа нь байгалийн физик болон экологийн нөөцөд эерэг болон сөрөг үрнөлөөгүй буюу нөлөөлөл бага байх, түүнээс зайлсхийж болохоор байгаа болнийгмийн байдалд дунд зэргийн эерэг үр нөлөөтэй, хүн амын эрүүл мэндэд сөрөг
нөлөөлөлгүй, эрчим хүчний хангалт, найдвартай ажиллагаа хангагдсанаар шуудбус байдлаар эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанар сайжрах үр нөлөөтэй байжболохоор байна. Энэ нь уг үнэлгээтэй холбогдуулан төслийн үйл ажиллагаа
явуулах үед байгалийн нөхцөлийн хувьд хөрс, ургамал сөрөг нөлөөлөлд өртөхөөс
сэргийлэх арга хэмжээ авч үүсэх бага зэргийн нөлөөллөөс зайлсхийх боломж
байгаа юм. Нийгэм болон хүн амын эрүүл мэндэд төслөөс сөрөг үр нөлөөгүй тултүүний эерэг үр нөлөөг бүрэн ашиглах нь хүн ам, нийгмийн зүгээс анхаарах лүлдэж байна.
Төслийн үйл ажиллагааны үед хуримтлагдах нөлөөлөл үүсэхгүй, тодорхой бусбуюу үнэмшилгүй үнэлэгдсэн нөлөөлөл байхгүй болно.
3.5

Болзошгүй оñол, эрñдэлèйн үнэлгээ

Эрсдэлийн үнэлгээ нь болзошгүй осол, аюулаас сэргийлэх менежментийн уянхатан арга хэлбэр бөгөөд тухайн төслийг хэрэгжүүлэхэд үүсэж болзошгүй осолаваар, химийн бодисуудын талаар шинжлэх ухааны үндэслэлтэй мэдээлэлд
тулгуурлан дүн шинжилгээ хийх, эрсдэлийг бууруулах, арилгах арга хэмжээг
төлөвлөх, эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх цогц үйл ажиллагаа юм.
Тус нарны цахилгаан станцын эрсдэлийн үнэлгээг хийхдээ Байгаль орчин, аялал
жуулчлалын сайд, Эрүүл мэндийн сайд, Онцгой байдлын ерөнхий газрын даргын
2009 оны 02 дугаар сарын 03–ны өдрийн 28/40/29 дүгээр хамтарсан тушаалаар
баталсан “Химийн хорт ба аюултай бодисын эрсдэлийн үнэлгээ хийх журам”,Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн Сайдын 2014 оны 01 дүгээр сарын 10-ний өдрийн
А-11 дүгээр тушаалаар баталсан “Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээний
аргачлал”, ДБХС-ийн Хөтөлбөрийн газраас боловсруулан гаргасан “Химийн хортÓëààíáààòàð õîò 2015131Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

болон аюултай бодисын эрсдэлийн үнэлгээ” гарын авлага болон Канад, Авсрали,Шинэ зеланд улсуудад ашиглаж байгаа үйлдвэрлэлийн болон химийн бодисын
эрсдэлийг үнэлэх аргачлал, стандарт, заавар журмуудыг ашигласан болно.
Эрсдэлийн үнэлгээний зорилго нь:Төслийн үйл ажиллагааны явцад үүсэх аливаа ослоос хүн, байгаль орчин,төслийн үйл ажиллагаанд үүсэх эрсдэлийг тодорхойлох

Үүсэх нөхцөл байдлыг эрсдэл гэж тооцох эсэх, эрсдэлийн түвшинг тогтоох

Болзошгүй эрсдэлийг бууруулах менежментийн асуудлыг тодорхойлоход
оршино.

Нарны цахилгаан станц нь химийн бодисын хэрэглээгүй тул зөвхөн үйлдвэрлэлийн
осол эрсдэлийн үнэлгээг хийхэд хангалттай.
3.5.1 Үйлдâэрлэлèйн оñол эрñдэлèйн үнэлгээ
НЦС-ын осол эрсдэл, түүний үр дагавар болон үүсэх нөхцөл байдалд хийх дүншинжилгээнд дараах зүйлсийг хамруулав.
1. Төслийн орчин, үйл ажиллагаанаас тэнд ажиллагсад болон хүн амын эрүүл
мэнд, аюулгүй байдал, байгаль орчинд нөлөөлөх байдлыг тусгах, төслийнүйл ажиллагаанаас эдгээрт учруулах ноцтой осол, түүний үр дагаврыг
тогтоох
2. Эрсдэлийн

матриц

болоншинжээчийн

таамаглалыг

ашиглан

тэндажиллагсад болон хүн амын эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, байгаль орчинд
учрах болзошгүй осол, түүний онц ноцтой үр дагаврыг төслийн үйлажиллагаанд тооцох
3. Эрсдэлийн матрицын дагуу эрсдэлийн шалгуур үзүүлэлтийг тодорхойлонавч үзэх
4. Эрсдэлийн ямар түвшинг хүлээн зөвшөөрч бууруулах арга хэмжээг авчболох, ямар түвшинг хүлээн зөвшөөрөх боломжгүйг тогтоож өгөх5. Гарч болзошгүй эрсдэлүүдийг бүртгэн жагсаалтыг гарган авч үзэхÓëààíáààòàð õîò 2015132Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

6. Эрсдэлийг бууруулах нөхцөл, бууруулахад болон дараа нь авч хэрэгжүүлэх
арга хэмжээг зөвлөх
Гарч болзошгүй осол, аюулын магадлал

НЦС-ын

үйлдвэрлэлийн

тогтолцоонд

түүний

барилга

байгууламж,техник,технологи, тоног төхөөрөмж, ажиллагсад болон ойролцоо суурьшсан хүн амыгхамруулан авч үзэхийн зэрэгцээ станцад нөлөөлөх байгалийн аюулыг авч үзсэн
болно. Ингэхдээ станцын тогтолцооноос эрсдэл гарч болзошгүй хэсэг бүрийн
эрсдэлийн тохиолдол бүрийн талаар зохих асуудлын дагуу бүртгэл хийв.
Тухайлбал болзошгүй эрсдэл гарч болох элементийн нэр, ослын тохиолдол,шалтгаан, ослын тохиолдлыг таамаглах боломж, байж болох хамгийн муу үрдагавар, ослоос урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ, ослын тохиолдлын давтамж
зэргийг хамруулав.
Тус станцад осол гарах үндсэн нөхцөл нь:Нарны зайн сүлжээний тогтмол гүйдлийн хүчдэл 0.45....1.0 кВИнвертерийн хүчдэл 0.9 кВӨсгөгч трансформаторын хүчдэл 0.4... 6 кВДамжуулах сүлжээнд холбох дэд станцын хүчдэл 6 кВ...110 кВНЦС-ын материал, ажиллагсдыг тээвэрлэх



Аянга



Үер



Газар хөдлөлтБид байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний заавар журмын дагуу
станцын техник тоног төхөөрөмж, тэдгээрийн ажиллагаа, эрсдэлийг ажиллагсад,хүн амын эрүүл мэнд, байгаль орчин экологийн бүрдэл хэсэг, эд хөрөнгө зэрэгт
учрах хохирлыг үүсэж болзошгүй эрсдэлийн магадлалтай нь холбон үзэж энэхүү
үнэлгээний ажлыг гүйцэтгэв.
Үнэлгээг хийхдээ юуны өмнө учирч болзошгүй осол эрсдлийг станцын тогтолцооны
үндсэн элементүүдээр бүртгэн авсан болно.
Óëààíáààòàð õîò 2015133Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

3.7-р хүñнэгт. Оñлын эрñдэлèйн үнэлгээнèй өгөгдлèйн мэдээлэл

Элемен
тийндугаар
Элемен
тийннэрÑèñтемèйнэлемент

0Гарч болзошгүй
оñлын тохèолдол

Болзошгүй оñлынтохèолдлын шалтгаан

Òаамаг
-лахболомж
(1...5)

2

3

4

1

Байж болох
хамгèйн муу үрдагаâар

Óрьдчèлан ñэргèйлэхарга хэмжээ

Даâтамж

5

6

7

Хүний эрүүл мэндмуудах, амь насэрсдэх,эдхөрөнгөд хохирол
учрах,
орчинбохирдох
Тээврийн хэрэгсэл
шатах,
хүнийэрүүлмэндэд
хохирол учруулах,түлшний алдагдал
үүсэх,
орчинбохирдох

Техникийн үзлэг, хяналт
засвар
үйлчилгээ
тогтмол
хийх,
авто
замын
хөдөлгөөний
аюулгүй
байдлын
дүрмийг мөрдөх
Техникийн үзлэг, хяналт
засвар
үйлчилгээ
хийхдээ
аюулгүй
ажиллагааны
дүрэм/ААД/-ийг мөрдөх

1 жилд
1 удаа

Хүнийэрүүлмэндэд
хохирол
учрах,
эдхөрөнгийн хохирол
учрахУгсралт
холболт,кабелийг шалгах, үзлэг
хийх, туршилтын үеийн
ААД-ийг
боловсруулж
мөрдөх

1 жилд
1 удаа

Хүний эрүүл мэнд,амьнасанд
хохирол учрах, эдхөрөнгийн хохирол
учрахХолболтуудыг
хянажзалруулах,туршилт
зүгшрүүлэлтийн
үеддавтан үзлэгүүд хийх,цахилгаан
нумаас
хамгаалах тусгай хувцас
хэрэгсэл хэрэглэх

2 жилд 1удааБарьж байгуулах үед:
1.1

1.2

2.1

2.2

Тээврийн
хэрэгсэл

Тээврийн
хэрэгслийн
шатахууны
сав, хоолой

Нарны зайнсүлжээний
тогтмол
гүйдлийн
кабель
холболт
Цахилгаан
хуваарилах
байгууламжууд

Осол аваарГал түймэр гарахГал гарах

Замын байдлыг тооцоогүй,хурд хэтрүүлсэн, бүрэн бустээврийн
хэрэгслээр
зорчилт хийсэн г мТээврийн
хэрэгслийн
шатахууны сав, хоолой
гэмтэж цоорсон, засвар
үйлчилгээний ажилд зориулалтын бус багаж хэрэгсэл
ашиглаж
очүсэргэсэн,галынбатехникийн
аюулгүй
ажиллагааны
дүрэм зөрчсөн
Угсралтын
үедсанамсаргүйгээр
буруухолболт
хийх,богино
холбоо үүсэх

Инвертер, трансфор- Буруу холболтууд, халалт
матор, дэд станц үүсэх, реле хамгаалалтын
зэрэгцахилгаан автоматикийн
сонголт,хуваарилах
тооцоо зүгшрүүлэлт дутуу
байгууламжид
хийх, сэлгэн залгалтын
богино
холболт алдаа
үүсэж дэлбэ-рэх, галгарахÓëààíáààòàð õîò 2015

1

1

1

1

134

2 жилд
1 удаа

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

0

1

2

3

2.3

Цахилгааны
хэмжилтийн
хэрэгслүүд,удирдлагын
хяналтын
систем
АянгаҮндсэн
болонтуслах
тоноглолуудад
эвдрэл, гал гарах

Хэмжүүрүүд, автоматикууд
ажиллахгүй
буюумэдээлэлгүй болохГал түймэр, хэтхүчдэл үүсэх, эрүүл
мэнд амь насны
хохирол үүсэх

Аянгын
хамгаалалт,газардуулга, хэт хүчдэлийн
хамгаалалт буруу хийсэн

Цахилгааны
газардуулга, газар
дахь холболтуудаас
богино
холболт
үүсэжтоноглолуудыг
шатаахГал түймэр гарах,эд хөрөнгө сүйдэх

Газардуулга, холболтуудыг
буруу, хамгаалалт муутай
хийсэн

3.1

3.2

3.3

3.4

Үер

Газар
хөдлөлт

Барилга
байгууламж нурах,станцын
тоногтөхөөрөмжүүд
гэмтэж аюул гарах,станц зогсох

Óëààíáààòàð õîò 2015

4

1

3

3

Газар хөдлөлийн идэвхшил
MSK шатлалаар 7 баллхүртэл доргих бүсэд багтах
тулгазар хөдлөлийн үйлчлэлд
өртөж цахилгааны шугам
тасрах, богино холболт
үүсэхГазар хөдлөлийн үйлчлэлд
өртөж барилгын дээвэр,хана унаж, нуралт үүсэж,тоног төхөөрөмж гэмтээх

5

5

5

6

Үндсэн ба туслах
тоноглолууд
ажиллагаагүй
болжхохирол
учрахХэмжүүр,автоматикуудын
зүгшрүүлэлт,тохируулга, туршилтыг
нягт нямбай хийхСтанцын
объектууд
галдөртөх, эд хөрөнгө
сүйдэх,
хүний
эрүүл
мэнд
хохирох, амь насэрсдэх
Нарныстанцын
тоноглолууд
ажиллагаагүй
болж эд хөрөнгө
сүйдэх

Аянгазайлуулагч,газардуулгын угсралтад
хяналт, давтан үзлэг
хийх,шалгах,тохируулах, туршилтын
ажил хийх

20 жилд
1 удаа

Газардуулга,бусадхолболтын
угсралтад
хяналт, давтан үзлэг
хийх,шалгах,тохируулах, туршилтын
ажил хийх

20 жилд
1 удаа

Хүний эрүүл мэндхохирох, амь насэрсдэх, эд хөрөнгө
сүйдэх,байгаль
орчин бохирдох

Цахилгааны
шугамын
холболтуудыг
хянаждавтан
үзлэгхийх,шалгах,тохируулах,туршилтын ажил хийх500 жилд
1 удаа

Хүний эрүүл мэндхохирох, амь насэрсдэх, эд хөрөнгө
сүйдэх

Барилга байгууламжийг
газархөдлөлтөд
тэсвэрлэх
нормстандартыг баримтлан
барьж, угсрах

500 жилд
1 удаа

135

7
1 жилд
1 удаа

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊҮйл ажиллагаа явуулах үед:
0
1.1

1.2

2.1

2.2

1
Тээврийн
хэрэгсэл

Тээврийн
хэрэгслийн
шатахууны
сав, хоолой

2Осол аваарГал түймэр гарах

Нарны зайнсүлжээний
тогтмол
гүйдлийн
кабель
холболтГал гарах

Цахилгаан
хуваарилах
байгууламжууд

Инвертер,трансформатор,дэд станц зэрэг
цахилгаан
хуваарилах
байгууламжид
богино
холболт
үүсэж дэлбэрэх, галгарах3Замын байдлыг тооцоогүй,хурд хэтрүүлсэн, бүрэн бустээврийн хэрэгслээр ажилүйлчилгээ гүйцэтгэсэн г мТээврийн
хэрэгслийн
шатахууны сав, хоолой
гэмтэж цоорсон, засвар
үйлчилгээний ажилд зориулалтын бус багаж хэрэгсэл
ашиглаж
очүсэргэсэн,галынбатехникийн
аюулгүй
ажиллагааны
дүрэм зөрчсөн
Санамсаргүйгээр
буруухолболт
хийх,богино
холбоо үүсэх

4

1

1

1

Óëààíáààòàð õîò 2015

Буруу
үйл
ажиллагаа,холболтууд сулрах, халалт
үүсэх, реле хамгаалалтын
автоматикийн
сонголт,тооцоо зүгшрүүлэлт дутуу
хийх, сэлгэн залгалтын
алдаа

1

5
Хүний эрүүл мэндмуудах, амь насэрсдэх,эдхөрөнгөд хохирол
учрахТээврийн хэрэгсэл
шатах,
хүнийэрүүлмэндэд
хохирол
учрах,
түлшний алдагдал
үүсэх,
орчинбохирдох
Хүний эрүүл мэнд,амьнасанд
хохирол учрах, эдхөрөнгийн хохирол
учрах,
бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэл
буурах
Хүний эрүүл мэнд,амьнасанд
хохирол учрах, эдхөрөнгийн хохирол
учрах,
бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэл
буурах

136

6Техникийн үзлэг, хяналт
засвар
үйлчилгээ
тогтмол
хийх,
авто
замын
хөдөлгөөний
аюулгүй
байдлын
дүрмийг мөрдөх
Техникийн үзлэг, хяналт
засвар
үйлчилгээ
хийхдээ
аюулгүй
ажиллагааны
дүрмийг
мөрдөх

7
1 жилд 1удааХолболтууд,кабелийг
шалгах, үзлэг хийх, ААДийг мөрдөх

1 жилд 1удааБуруу зуршлыг засаж
залруулах, MNS OSDAS
18001:2012 стандартыг
нэвтрүүлэн хэрэгжүүлэх,аюулгүй
ажиллагааны
тэмдэг тэмдэглээ /ААТТ/хийх, цахилгаан нумаас
хамгаалах тусгай хувцас
хэрэгсэл хэрэглэх

2 жилд
1 удаа

2 жилд 1удааБайгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
2.3“ÑÀÒÓ” ÕÕÊЦахилгааны
хэмжилтийн
хэрэгслүүд,удирдлагын
хяналтын
систем

Үндсэн
болонтуслах
тоноглолуудад галгарах, зогсох

Хэмжүүрүүд, автоматикууд
ажиллахгүй
буюумэдээлэл-гүй болох

0

1

2

3

3.1

Аянга, галтүймэрГал түймэр, хэтхүчдэл үүсэх, эрүүл
мэнд амь насны
хохирол үүсэх

Аянгын хамгаалалт, газардуулга, хэт хүчдэлийн хамгаалалт
муудсан,галтүймрээс
урьдчилан
сэргийлэх
аргахэмжээ
аваагүй.

Хэмжүүр,автоматикуудын
тохируулгуудыг
тогтоосон
хугацаанд
хийх,хяналтыг
сайжруулах,1 жилд
1 удаа

1Бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэл
буурах, үндсэн батуслах
тоноглолууд
эвдрэх, зогсох

4

5

6

7

Үйлдвэрийн
объектууд
галдөртөх, эд хөрөнгө
сүйдэх,
хүний
эрүүл
мэнд
хохирох, амь насэрсдэх

Аянгазайлуулагч,газардуулгын
бүрэн
бүтэн
байдлыг
техникийн
аюулгүйн
дүрэм /ТАД/-д заагдсан
хугацаанд
хянах,
аянгаас
хамгаалах
төлөвлөгөө зохиох, хэтхүчдэлийн хамгаалалтыг
шалгах,тохируулах,гамшиг ослын бэлэн
байдлын
төлөвлөгөө
/ГОББТ/боловсруулж
ажиллах
Газардуулга,бусадхолболтын
байдалд
хяналт, үзлэг хийж байх,ГОББТболовсруулж
ажиллах

20 жилд 1
удаа

Тоног
төхөөрөмж,холболтуудын бэхэлгээ,бүрэн бүтэн байдалд
үзлэг,
цахилгааны
шугамын холболтуудыг
хянаж засварлаж байх,ГОББТболовсруулж
ажиллах

500 жилд
1 удаа

3

3.2

3.3

Үер

Газар
хөдлөлт

Цахилгааны газардуулга, газар дахьхолболтуудаас
богино
холболт
үүсэжтоноглолуудыг
шатаахГал түймэр гарах,байгаль
орчинбохирдох
аюулнүүрлэх

Óëààíáààòàð õîò 2015Газардуулгын бүрэн бүтэн
байдал
алдагдсан,холболтууд
муудсан,хамгаалалтгүй болсон

Газар хөдлөлийн идэвхшил
MSK шатлалаар 7 баллхүртэл доргих бүсэд багтах
тулгазар хөдлөлийн үйлчлэлд
өртөж цахилгааны шугам
тасрах, богино холболт
үүсэх

3

5

Нарны
станцын
холболтууд
тасарч,тоноглолууд
ажиллагаагүй
болж, үйлдвэрлэл
буурах
Хүний эрүүл мэндхохирох, амь насэрсдэх, эд хөрөнгө
сүйдэх,байгаль
орчин бохирдох

137

20 жилд
1 удаа

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
3.4

Барилга
байгууламж нурах,станцын
тоногтөхөөрөмжүүд
гэмтэж аюул гарах,станц зогсох

Óëààíáààòàð õîò 2015Газар хөдлөлийн үйлчлэлд
өртөж барилгын дээвэр,хана унаж, нуралт үүсэж,тоног төхөөрөмж гэмтээх

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ5Хүний эрүүл мэндхохирох, амь насэрсдэх, эд хөрөнгө
сүйдэх

138Барилга байгууламжийн
газархөдлөлтөд
тэсвэрлэх байдалд үзлэг
хийлгэж шаардлагатай
газруудад
нэмэлт
бэхэлгээ хийх, ГОББТ
боловсруулж ажиллах

500 жилд
1 удаа

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ

Дээр

бүртгэн

тодорхойлсон

болзошгүй

“ÑÀÒÓ”

эрсдэлүүдийг

тодорхой

шалгуур

үзүүлэлтүүдээр үнэлэн тодорхойлсон болно.
Эрсдэлийг хүний эрүүл мэнд, байгаль экологи, төслийн үйл ажиллагаанд
холбогдох байдлаар нь 3 хуваан авч үзэж эрсдэлийн үнэлгээг хийв. Ингэхдээ
ослын тохиолдлын индекс, хүлээн авагчид үүсэх үр дагаврын уршгийн индексийн
шалгуур үзүүлэлтийг тодорхойлж үнэлгээнд ашиглав.
Ослын тохиолдлын давтамжийн индексийг дараах шалгуур үзүүлэлтийн дагуу
тодорхойлов.
3.8-р хүñнэгт. Оñлын тохèолдлын даâтамжèйн èндекñ тодорхойлох шалгуур
үзүүлэлт
Ослынтохиолдол/жилОслын тохиолдлын давтамжийн индекс
Давтамжийн индекс, түүний тайлбар

>1/1

5. Дахин давтагдах

1/10 –ээс 1 хүртэл

4. Давтагдаж
болзошгүй

1/100 –ээс 1/10
хүртэл

1. Болзошгүй

1/1000 –ээс 1/100хүртэл
1/10000–ээс 1/1000
хүртэл

2. Магад болохгүй
1. Бараг тохиолдохгүй

Жилд 1 –ээс олон удаатохиолдох магадлалтай
10 жилд 1 удаа осолтохиолдох магадлалтай
Төслийн
хугацаанд
тохиолдохгүй
чбайжболзошгүйМаш ховор тохиолдол байжболзошгүй
Онцгой нөхцөлд тохиолдож
болзошгүй

Эрсдэл хүлээн авагчид үүсэх үр дагаврын уршгийн индексийг дараах шалгуур
үзүүлэлтийн дагуу тодорхойлов.
3.9-р хүñнэгт. Оñлын тохèолдлын үр дагаâрын уршгèйн èндекñ тодорхойлох
шалгуур үзүүлэлт
Хүлээн
авагч

Хүн
амын
эрүүл
мэнд,
аюулгү
йОслын тохиолдлын үр дагаврын уршгийн индекс
(A)

(Б)

(В)

(Г)

(Д)

Ялимгүй

Бага зэрэг

Дунд зэрэг

ИхХэт их

Хүмүүсийн
бэртэл
гэмтэл,эрүүлмэндийн
нөлөөлөлгү

Хүмүүс
тохиолдын
бэртэл
гэмтэл, эрүүл
мэндийн
нөлөөлөлд

Гэмтэж
бэртсэн,эрүүлмэндэд
ньнөлөөлсөн
хүндГэмтэж
бэртсэн,эрүүл мэндэд ньнөлөөлсөн
хүндэмчилгээ
сувилгааны
уртхугацаа

Гэмтэж
бэртсэн,эрүүлмэндэд ньнөлөөлсөн
нэгээс

Óëààíáààòàð õîò 2015139Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊбайдал

й.
Орчны өртөж анхны
тусламж
үзэгдлийн
уршиг бий хэрэгтэй
болох.
болох.
Нөлөөлөлдорж буй хүн
амд
орчны
бага зэргийн
таагүй байдал
үүсэх.
Экологи Өртөгдсөн
Нөлөөлөлд
йнгазрын
өртсөн орчны
бүрдэл ургамал,ургамал,хэсэгамьтанд
амьтны элбэг
тохиолдлы байдал/биома
багасах,н нөлөөлөл ссбайж болох экосистемийн
боловч
өөрчлөлтгүй
экологийн
байхүр дагавар
үгүй байх

эмчилгээ
шаардлагат
айболох.
Нөлөөлөлд
өртсөн хүнамд орчны
нэлээд
таагүй
байдал
үүсэх.
Нөлөөлөлд
өртсөн
орчныургамал,амьтны
элбэгбайдал
/биомасс
багасах,экологийн
процессод
гарз хохирол
хязгаарлагд
малбайдлаар
нөлөөлөх
Төслийн Эд хөрөнгө Эдхөрөнгө Эд хөрөнгө
үйлсанхүүгийн санхүүгийн
санхүүгийн
ажиллага хохирол
хохирол 1-5 хохирол 6-10
а
бараг
сая
төгрөг саятөгрөг
байхамсахгүй 1 байхсаятөгрөгөөс
бага байх

“ÑÀÒÓ”

шаардагдах болон олонхүннасбарах нас барах,тохиолдол гарах.
хөдөлмөри
йнчадвараа
бүрэналдах.

Нөлөөлөлд өртсөн
орчныургамал,амьтны
элбэгбайдал/биомасс
байнга
багасах,экологийн процессба биологийн төрөл
зүйлдноцтой
нөлөөлөл
үүсэх,
экологийн
системийг сэргээж
болохболовч
нөлөөллийн өмнөх
нөхцөлтэй
ижилбиш болох

Нөлөөлөлд
өртсөн
орчныургамал,амьтны
элбэгбайдал/биомассын
өөрчлөлт
эргэлт
буцалтгүй,нөхөнсэргэхгүй
болохЭдхөрөнгө
санхүүгийн хохирол
11-20 сая төгрөг
байхЭд хөрөнгө
санхүүгийн
хохирол 21саятөгрөгөөсих байх

Дээр тодорхойлсон ослын тохиолдлын давтамжийн индекс, үр дагаврын уршгийн
индексийн шалгуураар хүний эрүүл мэнд, аюулгүй байдлын, экологийн, төслийнүйл ажиллагааны эрсдэлийг үнэлгээний матрицад үнэлэв.

Óëààíáààòàð õîò 2015140Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

3.10-р хүñнэгт. Хүнèй эрүүл мэндэд үүñэх оñлын эрñдэлèйн түâшнèй үнэлгээ
Ослын тохиолдлын
давтамжийн индекс
Давтамжийн
Ослыниндексийн
тохиолдол/жилтайлбар

Ослын үр дагаврын уршгийн индекс
(A)
Ялимгү
й

(Б)
Бага
зэрэг

(В)
Дунд
зэрэг

(Г)
Их

(Д)
Хэт
их

Барьж байгуулах үед> 1/1
1/10–ээс 1хүртэл
1/100–ээс 1/10
хүртэл
1/1000–ээс
1/100 хүртэл
1/10000–ээс
1/1000 хүртэл

5. Дахин
давтагдах
4. Давтагдаж
болзошгүй
3. Болзошгүй
2. Магад
болохгүй
1 Бараг
тохиолдохгүй

0

0

0

0

0

0

1.2, 2.1

0

1.1, 2.2

0

0

0

0

3.1

0

0

0

0

3.3, 3.4

0

0

0

0

0

0

Үйл ажиллагаа явуулах үед> 1/1
1/10–ээс 1хүртэл
1/100–ээс 1/10
хүртэл
1/1000–ээс
1/100 хүртэл
1/10000–ээс
1/1000 хүртэл
Үнэлгээ:5. Дахин
давтагдах
4. Давтагдаж
болзошгүй
3. Болзошгүй
2. Магад
болохгүй
1 Бараг
тохиолдохгүй

0

0

0

0

0

0

1.2

0

1.1, 2.1,
2.2

0

0

0

0

3.1

0

0

0

0

3.3, 3.4

0

0

0

0

0

0

Ялимгүй эрсдэл
Хүлцэж болохуйц эрсдэл
Бууруулж болохуйц эрсдэл
Зайлшгүй бууруулах эрсдэл

Хүний эрүүл мэндэд үүсэх осолын эрсдэлийн түвшнийг үнэлсэн дүнгээс үзэхэд тус
НЦС-ын барьж байгуулах болон үйл ажиллагаа явуулах үеийн техник, технологийнүйл ажиллагааны нөхцөл нь хүний эрүүл мэнд, амь насанд эрсдэл учруулах
түвшин зарим үед үүсэж болох нь харагдаж байна. Үйлдвэрлэлийн үйлажиллагаатай холбогдуулан осол эрсдэл давтагдаж болзошгүй байгаагаас гадна
хүнд хэлбэрийн бэртэл гэмтэл, амь нас эрсдэх тохиолдол гарч болзошгүй байна.
Óëààíáààòàð õîò 2015141Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

Тухайлбал тээврийн хэрэгслээр үйл ажиллагаа явуулах, өндөр хүчдэлтэй харьцах
болон уг байгууламжуудын ажиллагааны доголдол, аянга цахилгаан, газар
хөдлөлт зэрэг байгалийн аюулын үед хүний эрүүл мэнд, амь насанд хохирол
учруулж болзошгүй эрсдэл гарч болохыг үгүйсгэхээргүй байна. Харин нутгийн
иргэд хүн амын эрүүл мэнд, амь насанд эрсдэл учрахгүй байх боломжтой.
3.11-р хүñнэгт. Экологèйн хүлээн аâагчèд үүñэх оñлын эрñдэлèйн түâшнèй үнэлгээ
Ослын тохиолдлын давтамжийн
индекс
Давтамжийн
Ослыниндексийн
тохиолдол/жилтайлбар

Ослын үр дагаврын уршгийн индекс
(A)
Ялимгүй

(Б)
Бага
зэрэг

(В)
Дунд
зэрэг

(Г)
Их

(Д)
Хэт их

Барьж байгуулах үед> 1/1
1/10–ээс 1хүртэл
1/100–ээс 1/10
хүртэл
1/1000–ээс
1/100 хүртэл
1/10000–ээс
1/1000 хүртэл

5. Дахин
давтагдах
4. Давтагдаж
болзошгүй
3. Болзошгүй
2. Магад
болохгүй
1 Бараг
тохиолдохгүй

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Үйл ажиллагаа явуулах үед> 1/1
1/10–ээс 1хүртэл
1/100–ээс 1/10
хүртэл
1/1000–ээс
1/100 хүртэл
1/10000–ээс
1/1000 хүртэл
Үнэлгээ:5. Дахин
давтагдах
4. Давтагдаж
болзошгүй
3. Болзошгүй
2. Магад
болохгүй
1 Бараг
тохиолдохгүй

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Ялимгүй эрсдэл
Хүлцэж болохуйц эрсдэл
Бууруулж болохуйц эрсдэл
Зайлшгүй бууруулах эрсдэл

Экологийн хүлээн авагчид үүсэх осол эрсдэлийн хувьд эрсдэл гарч болзошгүй
тохиолдол байхгүй байж болохоор байна. Энэ НЦС-ын хувьд үйл ажиллагаа ньэкологийн орчинд нөлөөлөл маш бага тул эрсдэл гарахгүй байх онцлогтой.

Óëààíáààòàð õîò 2015142Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

3.12-р хүñнэгт. Òөñлèйн үйл ажèллагаанд үүñэх оñлын эрñдэлèйн түâшнèй үнэлгээ
Ослын тохиолдлын
давтамжийн индекс
Ослынтохиолдол
/жилДавтамжийн
индексийн
тайлбар

Ослын үр дагаврын уршгийн индекс
(Б)

(В)

Бага
зэрэг

Дунд
зэрэг

Их

Хэт
их

(A)
Ялимгүй

(Г)(Д)Барьж байгуулах үед> 1/1
1/10–ээс 1хүртэл
1/100–ээс
1/10хүртэл
1/1000–ээс
1/100хүртэл
1/10000–
ээс 1/1000
хүртэл

5. Дахин
давтагдах
4. Давтагдаж
болзошгүй

0

0

0

0

0

0

2.1, 1.1,
2.2, 2.3

0

1.2

0

3. Болзошгүй

0

3.2

3.1

0

0

2. Магад
болохгүй

00

03.3, 3.4

0

1 Бараг
тохиолдохгүй

0

0

0

0

0

Үйл ажиллагаа явуулах үед> 1/1
1/10–ээс 1хүртэл
1/100–ээс
1/10хүртэл
1/1000–ээс
1/100хүртэл
1/10000–
ээс 1/1000
хүртэл
Үнэлгээ:5. Дахин
давтагдах
4. Давтагдаж
болзошгүй

0

0

0

0

0

0

1..1, 2.1,
2.3

2.2

1.2

0

3. Болзошгүй

0

3.2

0

3.1

0

2. Магад
болохгүй

00

03.3, 3.4

0

1 Бараг
тохиолдохгүй

0

0

0

0

0

Ялимгүй эрсдэл
Хүлцэж болохуйц эрсдэл
Óëààíáààòàð õîò 2015143Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

Бууруулж болохуйц эрсдэл
Зайлшгүй бууруулах эрсдэл

Төслийн барьж байгуулах болон үйл ажиллагаа явуулах үеийн үйл ажиллагаанд
үүсэх ослын эрсдэлийн түвшнийг үнэлсэн дүнгээс үзэхэд осол аваар нь техник,тоног төхөөрөмжийн эвдрэл гэмтэл үүсэх байдлаар тохиолдох онцлогтой бөгөөд
осол аваарын уршгаар үүсэх эдийн засгийн хүндрэл бэрхшээл бага зэрэг байжболохоор байна. Энэ нь техник, тоног төхөөрөмжийн үнэ өндөр байдагтай уялдаж
байна. Сэлбэг хэрэгслээр дутагдах, санхүүгийн хувьд хүндрэл учруулах онцлог
харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн хувьд хүндрэл бэрхшээл учруулах
эрсдэлтэй байж болох юм.
3.5.2 Оñлын эрñдэлèйн түâшèнНЦС-д гарч болзошгүй ослын эрсдэлийн түвшнийг дараах шалгуур үзүүлэлтээр
үнэлж, эрсдэлийн талаар хэрэгжүүлэх менежментийн арга хэмжээний асуудлыгавч үзэв.
3.13-р хүñнэгт. Эрñдэлèйн түâшнèйг үнэлэх, эрñдэлèйн менежментèйг тодорхойлох
шалгуур үзүүлэлт
Эрсдэлийн менежментийн стратеги

Эрсдэлийн түвшин
Ялимгүй
эрсдэл
Хүлцэж
болохуйц
эрсдэл
Бууруулж
болохуйц
эрсдэл
Зайлшгүй
бууруулах
эрсдэл

Эрсдэлийн түвшин зөөвшөөрөхүйц байна. Бууруулах аргахэмжээ онц шаардлагатай биш. Гэвч үе үе хяналт тавьж
эрсдэлийн түвшнийг нэмэгдүүлэхгүй байх хэрэгтэй.
Эрсдэлийн түвшин нь хүлцэж болохоор байна. Байнга хяналт
тавьж эрсдэлийн түвшнийг нэмэгдүүлэхгүй байх арга хэмжээавч байх хэрэгтэй.
Эрсдэлийн түвшин нь зөвшөөрөх боломжгүй. Эрсдэлийг дахин
үнэлж хянаж тодорхой асуудлыг авч үзэж хүлцэж болох
эрсдэлийн түвшний хэмжээнд хүртэл эрсдэлийг бууруулах аргахэмжээ боловсруулж ажиллах шаардлагатай.
Эрсдэлийн түвшин нь хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй. Тусгай
мэргэжлийн удирдлагын тусламжтайгаар бууруулах аргахэмжээ боловсруулж хүлцэж болох эрсдэлийн түвшинд хүртэл
бууруулах тодорхой цаг хугацааны хуваарь бүхий арга хэмжээг
хэрэгжүүлэх шаардлагатай.

НЦС-ын осол, эрсдэлийн үнэлгээгээр хүний эрүүл мэнд болон төслийн үйлажиллагаанд үүсэх түвшин өндөртэй осол эрсдэлүүдийг зайлшгүй бууруулах аргахэмжээ авч байх хэрэгтэй байна.
Óëààíáààòàð õîò 2015144Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

Эрсдэлийн үнэлгээний нэгдсэн дүнг дараах хүснэгтэд нэгтгэж үзүүлэв.

Óëààíáààòàð õîò 2015145Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

3.14-р хүñнэгт. Оñлын эрñдэлèйн үнэлгээнèй нэгдñэн дүн

1.1Тээврийн
хэрэгсэл

Осол аваар

1.2Тээврийн
хэрэгслийн
шатахууны сав,хоолой

Гал
гарах

2.1

Нарны
зайн
сүлжээний
тогтмолГал гарах

Óëààíáààòàð õîò 2015түймэр

3

4
5
Барьж байгуулах үед:Замынбайдлыг
1
Хүний
эрүүл
тооцоогүй,хурдмэнд муудах,амьнасхэтрүүлсэн, бүрэн бусэрсдэх,эдтээврийн
хэрэгслээр
зорчилт хийсэн г мхөрөнгөд
хохирол учрах,орчинбохирдох
Тээврийн
хэрэгслийн
1Тээврийн
шатахууны сав, хоолой
хэрэгсэл
гэмтэж цоорсон, засвар
шатах, хүний
үйлчилгээний
ажилдэрүүл мэндэд
зориу-лалтын бус багаж
хохирол
хэрэгсэл ашиглаж очучруулах,үсэргэсэн,галынбатүлшний
техникийн
аюулгүй
алдагдал
ажиллагааны
дүрэмүүсэх,
орчинбохирдох
зөрчсөн
1Угсралтын
үед
Хүний
эрүүл
мэндэд
санамсаргүйгээр буруу
хохирол учрах,холболт хийх, богиноэд хөрөнгийн
холбоо үүсэх
хохирол учрах

6

7

Техникийн
үзлэг,
хяналт
засвар
үйлчилгээ тогтмол
хийх, авто замын
хөдөлгөөний
аюулгүй
байдлын
дүрмийг мөрдөх

4Техникийн
үзлэг,
хяналт
засвар
үйлчилгээ хийхдээ
аюулгүй
ажиллагааны дүрэм
/ААД/-ийг мөрдөх

4Угсралт
холболт,кабелийг
шалгах,үзлэгхийх,туршилтын
үеийнААД-ыг

4146Төслийн үйлажиллагааны эрсдэл

2Óрьдчèланñэргèйлэх аргахэмжээ

Экологийн эрсдэл

1Байж болох
хамгèйн мууүр дагаâарЭрñдэлèйнтүâшнèйүнэлгээ

Хүний эрүүл мэндэд
үүсэх эрсдэл

0Болзошгүй оñлынтохèолдлын шалтгаан

Òаамаглах
боломж
(1...5)Даâтамжèйн èндекñГарчболзошгүй
оñлынтохèолдол

Элементийн
дугаар

Элементийн нэрÑèñтемèйнэлемент

8910Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊболовсруулж
мөрдөх

гүйдлийн
кабель
холболт

0
2.2

2.3

3.1

3.2

1
2
3
Цахилгаа Инвертер,Буруухолболтууд,нтрансформатор, халалт
үүсэх,
релехуваарила дэд станц зэрэг хамгаалалтынх байгуу- цахилгаан
автоматикийн сонголт,ламжууд хуваарилах
тооцоо
зүгшрүүлэлт
байгууламжид
дутуу
хийх,
сэлгэн
богино холболт залгалтын алдаа
үүсэж дэлбэрэх,гал гарах
Цахилгаан Үндсэн болон Хэмжүүрүүд,ытуслах
автоматикууд
хэмжилти тоноглолуудад
ажиллахгүй
буюуйнэвдрэл,гал мэдээлэлгүй болох
хэрэгслүү гарах
д,удирдлаг
ынхяналтын
систем
Аянгахамгаалалт,Гал түймэр, хэт Аянгын
хэтхүчдэл
үүсэх, газардуулга,эрүүл мэнд амь хүчдэлийн хамгаалалт
насны хохирол буруу хийсэн
үүсэх

Үер

Цахилгааны
газардуулга,
газар
дахь
холболтуудаас
богино холболт
үүсэжтоноглолуудыг

Óëààíáààòàð õîò 2015Газардуулга,холболтуудыг
хамгаалалт
хийсэн

4
1

Хүний
эрүүл
мэнд,
амь
насанд
хохирол учрах,эд хөрөнгийн
хохирол учрах

1Үндсэн
батуслах
тоноглолууд
ажиллагаагүй
болж хохирол
учрах

3

Станцын
объектууд галдөртөх,
эдхөрөнгө
сүйдэх, хүний
эрүүл
мэнд
хохирох, амьнас эрсдэх
Нарныстанцын
тоноглолууд
ажиллагаагүй
болжэдхөрөнгө сүйдэх

3буруу,
муутай

5

6
Холболтуудыг
хянажзалруулах,туршилт
зүгшүүлэлтийн үеддавтан
үзлэгүүд
хийх,цахилгаан
нумаас хамгаалах
тусгай
хувцас
хэрэгсэл хэрэглэх
Хэмжүүр,автоматикуудын
зүгшрүүлэлт,тохируулга,туршилтыг
нягтнямбай хийх7
4

Аянга зайлуулагч,газардуулгын
угсралтад хяналт,давтан үзлэг хийх,шалгах, тохируулах,туршилтын
ажил
хийх

3

Газардуулга, бусад
холболтын
угсралтад хяналт,давтан үзлэг хийх,шалгах, тохируулах,туршилтын
ажил
хийх

3

147

4

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
шатаах
Галтүймэр
гарах,
эдхөрөнгө сүйдэх

3.3

Газар
хөдлөлт

0
3.4

1

1.1

Тээврийн
хэрэгсэл

Осол аваар

1.2Тээврийн
хэрэгсли
йншатахууны сав,хоолой

Гал
гарах

2.1

Нарны
зайн
сүлжээнийГал гарах

2Барилга
байгууламж
нурах, станцын
тоногтөхөөрөмжүүд
гэмтэж
аюулгарах,
станцзогсох

Óëààíáààòàð õîò 2015түймэр

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊГазархөдлөлийн
үйлчлэлд
өртөжцахилгааны
шугамтасрах, богино холболт
үүсэх

5

3
Газар
хөдлөлийн
үйлчлэлд
өртөжбарилгын дээвэр, ханаунаж, нуралт үүсэж,тоногтөхөөрөмж
гэмтээх,

4
5

Хүний
эрүүл
мэнд хохирох,амьнасэрсдэх,эдхөрөнгө
сүйдэх,байгаль орчин
бохирдох
5
Хүний
эрүүл
мэнд хохирох,амьнасэрсдэх,эдхөрөнгө сүйдэхҮйл ажиллагаа явуулах үед:Замынбайдлыг
1
Хүний
эрүүл
тооцоогүй,
хурд
мэнд
муудах,амь нас эрсдэх,хэтрүүлсэн, бүрэн бустээврийн
хэрэгслээр
эдхөрөнгөд
хохирол учрах
ажилүйлчилгээ
гүйцэтгэсэн г мТээврийн
хэрэгслийн
шатахууны сав, хоолой
гэмтэж цоорсон, засвар
үйлчилгээний
ажилдзориу-лалтын бус багаж
хэрэгсэл ашиглаж очүсэргэсэн,галынбатехникийн
аюулгүй
ажиллагааны
дүрэмзөрчсөн
Санамсаргүйгээр буруу
холболт хийх, богино
холбоо үүсэх

1Тээврийн
хэрэгсэл
шатах,
хүнийэрүүл мэндэд
хохирол учрах,түлшний
алдагдал
үүсэх,
орчинбохирдох

1

Хүний
эрүүл
мэнд,
амь
насанл хохирол
учрах,
эдЦахилгааны
шугамын
холболтуудыг
хянаж давтан үзлэг
хийх,шалгах,тохируулах,туршилтын
ажил
хийх
6
Барилга
байгууламжийг
газархөдлөлтөд
тэсвэрлэх
нормстандартыг
баримтлан барьж,угсрах

2Техникийн
үзлэг,
хяналт
засвар
үйлчилгээ тогтмол
хийх, авто замын
хөдөлгөөний
аюулгүй байдлын
дүрмийг мөрдөх
Техникийн
үзлэг,
хяналт
засвар
үйлчилгээ хийхдээ
аюулгүй
ажиллагааны
дүрмийг мөрдөх

4Холболтууд,кабелийг
шалгах,үзлэг хийх, ААД-ыгмөрдөх

4

148

7
2

4

8

9

10

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊтогтмол
гүйдлийн
кабель
холболт

хөрөнгийн
хохирол учрах,бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэл
буурах

0
2.2

1Цахилгаан
хуваарилах
байгууламжууд

2Инвертер,трансформатор
, дэд станц
зэрэгцахилгаан
хуваарилах
байгууламжид
богино холболт
үүсэждэлбэрэх, галгарах3Буруу үйл ажиллагаа,холболтууд
сулрах,халалт
үүсэх,
релехамгаалалтын
автоматикийн
сонголт,тооцоо
зүгшрүүлэлт
дутуу
хийх,
сэлгэн
залгалтын алдаа

4
1

5
Хүний
эрүүл
мэнд,
амь
насанд хохирол
учрах,
эдхөрөнгийн
хохирол учрах,бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэл
буурах

2.3

Цахилгаан Үндсэн болон
ытуслах
хэмжилтийн тоноглолуудад
гарах,
хэрэгслүүд, галудирдлагын зогсох
хяналтын
систем
Аянга, гал Гал түймэр, хэттүймэр
хүчдэл үүсэх,эрүүл мэнд амьнасны хохирол
үүсэхХэмжүүрүүд,автоматикууд
ажиллахгүй
буюумэдээлэл-гүй болох

1Бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэл
буурах, үндсэн
батуслах
тоноглолууд
эвдрэх, зогсох

Аянгын
хамгаалалт,газар-дуулга,хэтхүчдэлийн хам-гаалалт
муудсан, гал түймрийн
аюулаас
урьдчилан
сэргийлэх арга хэмжээ
аваагүй

3Үйлдвэрийн
объектууд галдөртөх,
эдхөрөнгө сүйдэх,
хүний
эрүүл
мэнд хохирох,амь нас эрсдэх

3.1

Óëààíáààòàð õîò 20156Буруузуршлыг
засажзалруулах,
MNS
OSDAS
18001:2012стандартыг
нэвтрүүлэн
хэрэгжүүлэх,аюулгүй
ажиллагааны
тэмлэг
тэмдэглээ
/ААТТ/
хийх,цахилгаан нумаас
хамгаалах
тусгай
хувцас
хэрэгсэл
хэрэглэх
Хэмжүүр,автоматикуудын
тохируулгуудыг
тогтоосон
хугацаанд
хийх,хяналтыг
сайжруулах,Аянга зайлуулагч,газардуулгын бүрэн
бүтэнбайдлыг
техникийн аюулгүй
дүрэм/ТАД/-дзаагдсан хугацаанд
хянах,
аянгаас
хамгаалах
149

7
4

4

3

8

9

10

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ

“ÑÀÒÓ” ÕÕÊтөлөвлөгөө зохиох,хэтхүчдэ-лийнхамгаалалтыг
шалгах,тохируулах, гамшиг
ослын
бэлэн
байдлын
төлөвлөгөө /ГОББТ/боловс-руулж
ажиллах

0
3.2

3.3

3.4

1
Үер

Газар
хөдлөлт

2Цахилгааны
газардуулга,
газар
дахь
холболтуудаас
богино холболт
үүсэжтоноглолуудыг
шатаах
Галтүймэр
гарах, байгаль
орчин бохирдох
аюул нүүрлэх

3Газардуулгын
бүрэнбүтэн байдал алдагдсан,холболтууд
муудсан,хамгаалалтгүй болсон

4
3

Газар
хөдлөлийн
үйлчлэлд
өртөжцахилгааны
шугамтасрах, богино холболт
үүсэх

5

Барилга
байгууламж
нурах, станцын
тоногтөхөөрөмжүүд
гэмтэж
аюулГазархөдлөлийн
үйлчлэлд
өртөжбарилгын дээвэр, ханаунаж,нуралт
үүсэж,
тоног төхөөрөмж гэмтээх

5Óëààíáààòàð õîò 20155Нарны станцын
холболтууд
тасарч,тоноглолууд
ажиллагаагүй
болж,үйлдвэрлэл
буурах
Хүнийэрүүлмэнд хохирох,амь нас эрсдэх,эдхөрөнгө
сүйдэх, байгаль
орчин бохирдох

Хүний
эрүүл
мэнд хохирох,амь нас эрсдэх,эдхөрөнгө
сүйдэх

6Газардуулга, бусад
холболтын байдалд
хяналт, үзлэг хийж
байх,
ГОББТ
боловсруулж
ажиллах

7
3

Тоног төхөөрөмж,холболтуудын
бэхэлгээ,
бүрэн
бүтэн
байдалд
үзлэг, цахилгааны
шугамын
холболтуудыг
хянажзасварлаж
байх,
ГОББТ
боловсруулж
ажиллах
Барилга
байгууламжийн
газархөдлөлтөд
тэсвэрлэх байдалд
үзлэгхийлгэж
шаардлагатай

2

150

2

8

9

10

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
гарах,
зогсох

Óëààíáààòàð õîò 2015станц“ÑÀÒÓ” ÕÕÊгазруудад нэмэлт
бэхэлгээ
хийх,
ГОББТ
боловсруулж
ажиллах

151

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

НЦС-ын болзошгүй ослын эрсдэлийн түвшнийг үйлдвэрлэл явуулах тогтолцооны
эрсдэл үүсэж болзошгүй хэсгүүдээр авч үзвэл тээврийн хэрэгслийн ашиглалт
ажиллагаа, цахилгаан хуваарилах байгууламжууд зэрэг нь хүний эрүүл мэнд, амьнасанд хамгийн их осол эрсдэл үүсгэж болзошгүй, эрсдэлийн түвшин нь хүлээн
зөвшөөрөх боломжгүй, тусгай мэргэжлийн удирдлагын тусламжтайгаар бууруулах аргахэмжээ боловсруулж хүлцэж болох эрсдэлийн түвшинд хүртэл бууруулах тодорхой цагхугацааны хуваарь бүхий арга хэмжээг хэрэгжүүлэх шаардлагатай болох нь харагдаж

байна. Түүнчлэн байгалийн гамшиг /аянга, газар хөдлөлт/ тохиох нь эрсдлийг өсгөхгол хүчин зүйлийн нэг байхаар байна.
Харин НЦС-ын хэрэгжилтийн бүхий л үе шатанд экологид сөрөг нөлөө бага байхонцлогтой тул экологид эрсдэл учруулахааргүй байгаа нь харагдаж байна.
НЦС-ын үйл ажиллагаанд оролцох тээврийн хэрэгсэл, цахилгаан хуваарилах
байгууламжуудад үүсэх эрсдэл нь станцын үйл ажиллагааг саатуулах, эдхөрөнгийн хохирол учруулж болзошгүй болохыг анхаарах хэрэгтэй бөгөөд аянга,газар хөдлөлт зэрэг байгалийн аюул гамшиг нь эрсдэл үүсгэх нөхцөл бүрдүүлж, эдхөрөнгийн хохирол учруулж болзошгүй байна.
Эрсдэлийг бууруулах арга замыг НЦС-ын болзошгүй эрсдэл үүсгэх хэсгүүдээр авчүзье.
Оñол, аюулын эрñдэлèйг бууруулах, урьдчèлан ñэргèйлэх арга хэмжээ
Үйлдвэрлэлийн

болзошгүй

ослынэрсдэлийн

үнэлгээний

дүндтулгуурлан

болзошгүй ослын төрөл тус бүрээр авч үзсэн эрсдэлийн менежментийн аргахэмжээг хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Үүнд:1. Тээврийн хэрэгслийн ашиглалт, ажиллагаа. Техникийн үзлэг, хяналт
засвар үйлчилгээ тогтмол хийх, авто замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлын
дүрмийг

мөрдөх

хэрэгтэй

байна.

Аюулгүй

ажиллагааны

зааврыг

боловсруулж мөрдүүлэх арга хэмжээ болзошгүй осол аваар гарахаас
урьдчилан сэргийлэх, хүний амь насыг хамгаалах, эд хөрөнгийн хохиролгүй
байх гол арга зам болно.
Óëààíáààòàð õîò 2015152Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

2. Нарны зайн сүлжээний тогтмол гүйдлийн кабель холболт. Нарны зайнолон /40000 зай/ цуваа болон зэрэгцээ холболтын тогтмол гүйдлийн хүчдэл
ихтэй /0.4....1 кВ/ байх тул угсралтын холболт, кабелийг шалгах, үзлэг хийх,туршилтын үеийн ААД-ыг боловсруулж мөрдөх, цаашид холболтууд,кабелийг шалгах, үзлэг хийж байх ААД-ийг мөрдөх нь тогонд цохиулах,эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд учрах хохирлыг бууруулна.
3. Цахилгаан хуваарилах байгууламжууд. Инвертерийн хүчдэл 0.9 кВ, өсгөгч
трансформаторын хүчдэл 0.4... 6 кВ, дамжуулах сүлжээнд холбох дэдстанцын хүчдэл 6 кВ...110 кВ байх нь угсралтын үед холболтуудыг хянаж
залруулах, туршилт зүгшрүүлэлтийн үед давтан үзлэгүүд хийх, цахилгаан
нумаас хамгаалах тусгай хувцас хэрэгсэл хэрэглэх, хэвшүүлэх, аюулгүй
ажиллагааны дүрэм журам, зааварчилгааны дагуу ажиллах сургалт дадлага,хөдөлмөрийн сахилгын мөрдөлтийг чанд сахих, буруу зуршлыг засаж
залруулах, MNS OSDAS 18001:2012 стандартыг нэвтрүүлэн хэрэгжүүлэх,ААТТ хийх зэргээр болзошгүй эрсдэлээс сэргийлэх арга хэмжээ аваххэрэгтэй.
4. Цахилгааны хэмжилтийн хэрэгслүүд, удирдлагын хяналтын систем.
Хэмжүүр, автоматикуудын зүгшрүүлэлт, тохируулга, туршилтыг нягт нямбай
хийх, хэмжүүр, автоматикуудын тохируулгуудыг тогтоосон хугацаанд хийх,хяналтыг сайжруулах, аюулгүй ажиллагааны дүрэм журмыг баримтлан
ажиллах хэрэгтэй.
5. Аянга, гал түймэр. Уг бүс нутаг аянгын үйлчлэл ихтэй нутаг тул аянга
зайлуулагч, газардуулгын угсралтад хяналт, давтан үзлэг хийх, шалгах,тохируулах, туршилтын ажил хийх, аянгын хамгаалалт, газардуулгыг
тогтмол шалгаж бүрэн бүтэн байдлыг ТАД-д заагдсан хугацаанд хянах,аянгаас хамгаалах төлөвлөгөө зохиох, хэт хүчдэлийн хамгаалалтыг шалгах,тохируулах,гамшиг

ослын

бэлэн

байдлын

төлөвлөгөө

/ГОББТ/боловсруулах хэрэгтэй. Түүнчлэн хээрийн түймэр орж ирэх, өөрөө галтүймэр гаргах эх үүсвэр болох магадлалтай тул гал түймрээс хамгаалах

Óëààíáààòàð õîò 2015153Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
ÕÕÊ“ÑÀÒÓ”

багаж хэрэгсэл, түймэр унтраах хэрэгсэл, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ,сургалт сурталчилгаа хийх ажлыг ГОББТ-нд тусган хэрэгжүүлбэл зохино.
6. Үер. Газардуулга, бусад холболтын угсралтад хяналт, давтан үзлэг хийх,шалгах, тохируулах, туршилтын ажил хийх, газардуулга, бусад холболтын
байдалд хяналт, үзлэг хийж байх, ГОББТ боловсруулж ажиллах нь зүйтэй.
7. Газар хөдлөлт. Цахилгааны шугамын холболтуудыг хянаж давтан үзлэг
хийх, шалгах, тохируулах, туршилтын ажил хийх, газардуулга, бусад
холболтын байдалд хяналт, үзлэг хийж байх, барилга байгууламжийг газар
хөдлөлтөд тэсвэрлэх норм стандартыг баримтлан барьж, угсрах, барилга
байгууламжийн

газархөдлөлтөд

тэсвэрлэх

байдалд

үзлэгхийлгэж

шаардлагатай газруудад нэмэлт бэхэлгээ хийх, ГОББТ боловсруулж
ажиллах хэрэгтэй.
8. Эрсдэлийн сан. Болзошгүй эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх, эрсдэлийг
бууруулах, менежментийн арга хэмжээнд зориулсан “Эрсдэлийн сан”байгуулж холбогдох арга хэмжээг санхүүжүүлж ажиллах хэрэгтэй байна.

Óëààíáààòàð õîò 2015154Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

4
4.1

ДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ÒӨÑЛИЙН ХÓВИЛБÀРÓÓДЫН ХÀРЬЦÓÓЛÀЛÒÒөñлèйг хэрэгжүүлэхгүй байх хуâèлбарМанай улсын эрчим хүчний салбар нь эрчим хүчний үүсвэрүүдээс цахилгаан
эрчим хүч үйлдвэрлэн, баруун ба төвийн бүсээр ОХУ-аас цахилгаан эрчим хүчимпортоор авч, нийтдээ 220 кВ-ын 6 дэд станц, 1400 гаруй км шугам, 110 кВ-ын
30 гаруй дэд станц 4240 км шугам, 0.22-35 кВ-ын 3300 гаруй дэд станц, 25000
гаруй км цахилгаан дамжуулах шугамаар дамжуулан хэрэглэгчдэд цахилгаан
түгээж байна.
Эрчим хүчний салбарын нийт суурилагдсан чадал 1020 МВт бөгөөд 2014 онд
5476.7 сая кВт.цаг цахилгаан эрчим хүч, 7075.5 мян.Гкал дулааны эрчим хүчүйлдвэрлэсэн байна. Эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг 2013 онтой харьцуулахад
цахилгаан эрчим хүч 6.7 хувиар буюу 344.4 сая кВт.цагаар, дулааны эрчим
хүчний үйлдвэрлэл 4.3 хувиар буюу 305.2 мян. Гкал-аар тус тус өссөн байна.
2014 оны байдлаар Монгол Улс нь ОХУ-аас 7 чиглэлээр БНХАУ-аас 11чиглэлээр тус тус цахилгаан эрчим хүч худалдан авсан байна. Монгол Улс 2014онд нийтдээ 6897.4 сая кВт.цаг цахилгаан эрчим хүч хэрэглэсэн бөгөөд нийтэрчим хүчний хэрэглээний 76.5 хувийг ДЦС-ууд, 2.8 хувийг сэргээгдэх эрчим
хүчний эх үүсвэрүүд, 20.1 хувийг импортын эрчим хүчээр хангажээ.
2014 онд нийтдээ ОХУ-аас 389.98 сая кВт.цаг, БНХАУ-аас 999.26 сая кВт.цаг
цахилгаан эрчим хүч импортоор авсан нь өмнөх онтой харьцуулахад 208.06 сая
кВт.цагаар буюу 17.6 хувиар өссөн байна.
Оргил ачааллын цагаар ОХУ-аас тодорхой хэмжээний цахилгаан эрчим хүчийг
импортоор авч төвийн бүсийн эрчим хүчний хэрэглээний оргил ачааллыг болон
баруун бүсийн хэрэглээний 70 орчим хувийг импортын цахилгаанаар хангаж
байна.
Өнөөгийн

байдлаар

Улаанбаатар,төвийн

Дархан,бүсийн

Эрдэнэт

эрчимхотуудад

хүчний
дулаан,сүлжээ

/ТЭХС/

цахилгааныг

ньхослон

үйлдвэрлэх 5-н станц, 1 дамжуулах сүлжээ, 10-н цахилгаан түгээх сүлжээнээс
бүрдэх төвийн бүсийн систем нь 13 аймгийн төв, 140 гаруй сумын төв буюу155

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊМонгол улсын нийт газар нутгийн 70 хувь, хүн амын 80 орчим хувийг төвлөрсөн
эрчим хүчээр ханган ажиллаж байна. ТЭХС-ийн эрчим хүчний системийн нийтсуурилагдсан хүчин чадал нь 814.3 МВт байна.
ТЭХС-ийн шөнийн бага ачаалал болон оройн их ачааллын зөрүү нь өвөл зуныулирлаас шалтгаалан 180-250 МВт болж өссөн ба нэгдсэн сүлжээний горимын
тохируулга, станцуудын ачааллын хэлбэлзэлд сөрөг нөлөөтэй болж байна.
Өнөөдөр манай эрчим хүчний бэлтгэл чадлын нөөц Төвийн бүсэд 10 хувь дутуу
байна. Цаашдаа улс орон хөгжиж эрчим хүчний хэрэгцээ улам нэмэгдэнэ.
Иймээс ТЭХС хэрэглэгчдийг хангах боломж улам муудаж шинээр нэмэлт эхүүсвэрийг барих шаардлага гарч байгаа юм.
Одоогийн эрчим хүчний системийн хүчин чадлыг өргөтгөхгүйгээр, нэн ялангуяа
эрчим хүчний шинэ төслүүдийг хэрэгжүүлэхгүйгээр улс орны хөгжлийг
хурдасгах боломж муу байна.
Одоогийнхоор байвал:-Шинээр хөгжлийн төслүүд хэрэгжүүлэхэд бэрхшээлтэй байна. Шинээр
хэрэжих төслүүд эрчим хүчний дутагдалд байнга орно. Эрчим хүчний
бусад хэрэглэгчдэд сөргөөр нөлөөлнө.

-Гадны улс орноос эрчим хүч өндөр үнээр импортолж улс орны эдийн
засагт хүндрэл учруулна.

Ингэхлээр шинээр эрчим хүчний эх үүсвэр нэмэхгүйгээр улс орныг хөгжүүлэх
боломжгүй болж байна.
4.2

Òөñлèйг хэрэгжүүлэх хуâèлбарМанай улсын эрчим хүчний хангамж дан ганц нүүрсээр ажилладаг дулааны
цахилгаан станц дээр тулгуурлан хөгжиж байгаа өнөөгийн нөхцөлд эрчим
хүчний уламжлалт арга технологио боловсронгуй болгохын зэрэгцээ байгаль
орчинд сөрөг нөлөө багатай сэргээгдэх эрчим хүчний технологийг дэмжин
хөгжүүлэх, эрчим хүчний нийт үйлдвэрлэлд сэргээгдэх эрчим хүчний эзлэх
хэмжээг нэмэгдүүлэх явдал эрчим хүчний хангамжийн бүтцийг сайжруулахад
чухал ач холбогдолтой.
156

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊӨнөөгийн байдлаар манай улсын эрчим хүчний нийт хэрэглээнд сэргээгдэх
эрчим хүчний эзлэх хувь хэмжээ дөнгөж 4.52 % хүрээд байна. Дарханы 10 МВтын чадалтай нарны станцыг байгуулснаар дан ганц дулааны цахилгаан
станцын хүчин чадалд суурилсан төвийн бүсийн эрчим хүчний эх үүсвэрийн
төрөл, хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, төвийн бүсийн цахилгаан хангамжийн
найдвартай байдлыг хангах, хүлэмжийн хийн ялгаруулалтыг бууруулах ачхолбогдолтой.
Нарны цацрагийн хэмжээ харьцангуй багатай манай орны хойд бүс нутагт
нарны цахилгаан станцыг байгуулснаар Манай улсын аль ч бүсэд НЦС үрашигтай ажиллах боломжтойг харуулна.
Дарханы 10 МВт-ын НЦС байгуулагдаснаар ТЭХС дэх ДЦС-уудын ачаалал
тодорхой хэмжээгээр буурч, систем дэх цахилгаан эх үүсвэрийн хангамж
нэмэгдэх болно.
Өнөөдөр цахилгаан эрчим хүчний оргил ачааллын үед ТЭХС дэх ДЦС-ууд хэтачаалалтай ажиллаж байна. Тиймээс Дарханы 10 МВт-ын НЦС-ыг байгуулах ньсистем дэх эх үүсвэрүүдийн ажиллагааг тодорхой хэмжээгээр багасгана.
Дархан хотод баригдах 10 МВт-ын НЦС нь жилдээ 100 мянга гаруй айл өрхийн
цахилгаан хэрэглээтэй тэнцэх цэвэр эрчим хүчийг үйлдвэрлэж, цахилгаан
эрчим хүчний үйлдвэрлэлээс жилд бий болох хорт хийн ялгаруулалтыг 898
орчим тонноор бууруулан /Дарханы ДЦС-ын ялгаруулалттай жишсэн хэмжээ/,78416 тонн орчим нүүрсийг хэмнэх болно. Тус нарны станц нь Монгол Улсын
эрчим хүчний салбарт технологийн дэвшлийг бий болгоно.
Байгалийн хамгийн их шавхагдашгүй нөөцөөр, шинэ технологиор байгаль
орчинд халгүйгээр үр ашиг бүхий эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаагаараа энэтөслийн сул тал гэж үзэх асуудлууд байхгүй байна.
Тус НЦС-ыг барьж байгуулснаар:-Эрчим хүч үйлдвэрлэхэд нарны энергийг орчны бохирдол үүсгэхгүйгээр
ашиглана.

157

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНарны зайны ашиглалт удаан байдаг. Ашиглалтын төгсгөлд үйлдвэрт нь-хүргэн дахин боловсруулалтад оруулах боломжтой байдаг.
Нарны энергиэс эрчим хүч үйлдвэрлэх үйл ажиллагааны хаягдал ба-ялгарал нь одоогийн бохирдлын хяналтын дагуу арга хэмжээ авах,зохион байгуулах боломжтой.
Хатуу

-

түлш,

цөмийн

энерги

ашиглан

цахилгаан

үйлдвэрлэхтэй

харьцуулахад нарны зайн цахилгаан үйлдвэрлэлийн судалгаанд багахөрөнгө зардаг.
Нүүрс, хий, газрын гүний энерги, ус, биомасс ашиглах зэргээс нарны

-энерги ашиглах нь илүү үр ашигтай, сөрөг нөлөө багатай байдаг.
Нарныцахилгаан

станцын

төсөлхэрэгжүүлэхгүй

байх,хэрэгжүүлэх

2хувилбарын харьцуулалтыг дараах хүснэгтээр харуулъя.
4.1-р хүñнэгт. Нарны цахèлгаан ñтанцын төñөл хэрэгжүүлэх болон
хэрэгжүүлэхгүй байх хуâèлбарын байгаль орчны нөлөөллèйн харьцуулалт
Байгаль орчèн, нèйгэм,хүнèй эрүүл мэндèйнаñуудлуудУур амьсгалын өөрчлөлт
Агаарын чанарДуу шуугианы ялгарал
Хөрсний өөрчлөлт
Усан орчны өөрчлөлт
Бохир
усны
хаягдал,зайлуулалтХог хаягдал, зайлуулалт
Ургамлан нөмрөг
Амьтан
Амьдрах орчин
Ажлын байр, ажил эрхлэлт
Амьжиргааны түвшин
Бизнесийн орчин
Газар ашиглалт
Авто замын хөдөлгөөнУс ашиглалт
Эрчим хүчний үйлдвэрлэл
Соёлын өвЭрүүлмэндийн

Òөñлèйн хуâèлбарын ñонголт
Òөñөл хэрэгжүүлэхгүй
Òөñөл хэрэгжүүлэх
байхБайгалийн физик нөөц
*
*
*
*
*
*
х
х
*
*
х
*
х
Экологийн нөөцх**Нийгэм
S+
S+
S+
S+
*
*
S+
*
Эрүүл мэнд
S+

*
х
*
*
SSSS*
*
S*
*
158

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊүйлчилгээний чанар*Хүн амын өвчлөл*Хүн амын аюулгүй байдал
Үнэлгээний шалгуур:Х- Үр нөлөө бага нөлөөлөл
S- Сөрөг үр нөлөө бүхий нөлөөлөл
S+ Эерэг үр нөлөө бүхий нөлөөлөл
* Одоогийн нөхцөл байдал өөрчлөлтгүй байх**Дээр төслийн хувилбаруудыг харьцуулан үнэлсэн дүнгээс үзэхэд НЦС-ын төсөл
хэрэгжүүлснээр байгалийн физик нөөцийн зарим хэсэгт сөрөг үр нөлөө бага,заримд нь нөлөөлөлгүй байхаар байна. Экологийн нөөцийн хувьд ургамал
нөмрөг бага үр нөлөө бүхий нөлөөлөл хоёр хувилбарт адил байхаар байна. Энэнь нарны зайн хавтанд ургамалжилт муудах, нөгөө талаар төсөл хэрэгжихгүйбол замбараагүй бэлчээр ашиглалтын талхлагдал байхтай холбоотой.
Төслийг

хэрэжүүлэх

ньнийгэмд

ихээхэн

үрэерэгнөлөөтэй,харинхэрэжүүлэхгүй бол ихээхэн сөрөг үр нөлөөтэй болохыг илтгэж байна.
Хүн амын эрүүл мэндийн хувьд төсөл хэрэгжүүлснээр эрүүл мэндийн үйлчилгээ
сайжрах үр нөлөөтэй байгаа нь эрүүл мэнд сайжрах нөхцөл бүрдэхийг илтгэнэ.
Хувилбаруудын үр нөлөөг нэгтгэн дүгнэхэд төсөл хэрэгжүүлэх нь байгаль
орчинд сөрөг үр нөлөөгүйгээр эрчим хүч үйлдвэрлэн нийгэм, хүн амд эерэг үрнөлөөтэй байх нь харагдаж байна. Төслийг хэрэгжүүлэхгүй болох байгаль
орчны болон нийгмийн эерэг үр нөлөө харагдахгүй байна. Харин ч нийгэмд
сөрөг нөлөө үүсэж болзошгүй болох нь харагдаж байна.
4.3

Òөñлèйн байршлын хуâèлбарТөслийн байршлын хувьд урьдчилан сонгон харьцуулсан байршлын хувилбар
байхгүй. Төсөл хэрэгжүүлэгчийн хувьд дэд бүтцэд хамгийн ойр бөгөөд одоогоор
ашиглалтгүй

байгаа

талбайг

сонгон

зөвшөөрлөө

авсанбайна.

Энэ

авч

төсөл

байршлын

хэрэгжүүлэхээр

хувьдтөслийн

газрын
барилга

байгууламжийн материал, тоног төхөөрөмж тээвэрлэн ирэх дэд бүтцийн дэргэд
/төмөр ба авто замын/, үйлдвэрлэсэн цахилгаанаа нийлүүлэх дэд станц дэргэднь байгаа зэрэг газрын сонголтын давуу талуудтай байна. Байршлын сонголтод
одоогоор сул тал харагдахгүй байна.
159

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ4.4Òөñлèйн технèк, технологèйн шèйдлèйн хуâèлбарҮйлдвэрлэлийн үндсэн тоног төхөөрөмж болох нарны зайн сонголтын
хувилбар. Нарнаас эрчим хүч гарган авах үед нарны зайг төрөл бүрийн хагас
дамжуулагч материалаар хийж байгаагаас хамааран хэд хэдэн төрлийн нарнызай хийж байна.

4.2-р хүñнэгт. Нарны зайн ñонголтын хуâèлбарНарны зай төрлүүд
Кристалл цахиур нарны
зайДавуу талууд
Үйлдвэрлэх технологинь сайн хөгжиж, ашигт
үйлийн коэффициент
харьцангуй өндөр

Нимгэн хальсан аморф
цахиур нарны зайҮйлдвэрлэх технологи
ньсайнхөгжиж,материалын
зарцуулалт бага, үнэхямдНимгэн хальсан КадмийИндий-Селен нарны зай(CIS)Үйлдвэрлэх технологи
ньсайнхөгжиж,материалын
зарцуулалт бага, үнэхямдҮелэх системийн 3 ба 5бүлгийн элементүүдээр
хийсэн гетер бүтэцтэй
нимгэн хальсан нарны зайҮйлдвэрлэх технологинь сайн хөгжиж, ашигт
үйлийн коэффициент
хамгийн өндөр

Органик нарны зайҮйлдвэрлэх технологинь сайн хөгжиж, илүүболовсронгуй болсон

Полимер нарны зайҮйлдвэрлэх технологинь сайн хөгжиж, илүүболовсронгуй болсонСул талуудҮнэ харьцангуй өндөр

Ашиглалтын хугацаа багаАшиглалтын хугацаа бага,үйлдвэрийн явцад хортой
бодис ашигладагҮнэ өндөрҮнэ харьцангуй өндөрҮнэ харьцангуй өндөр

160

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊДээр дурдсан нарны зайн төрлүүдээс кристалл цахиур нарны зайн технологи
сайн хөгжиж технологи нь илүү боловсронгуй болсон тул 10 МВ-ын НЦС барих
төсөлд БНХАУ-ын Hareon Solar Тeсhnology нарны зайн үйлдвэрийн HR250
төрлийн 250 Вт-ын чадалтай поликристалл цахиуран нарны зайг ашиглахаар
төлөвлөсөн байна.
4.5

НЦÑ-ын нарны зайн ñуурèлуулалтын ñонголтын хуâèлбар.

Нарны станцын бүх эд анги хүчтэй салхи шуурга, цас бороо, газар хөдлөл зэрэг
байгаль цаг уурын ямар ч хүнд нөхцөлд саадгүй ажиллах шаардлага тавьдаг
байна.
НЦС-ын цахилгааны үйлдвэрлэл нарны зайг байрлуулах хазайлтын өнцөг,чиглэлээс эрс хамаардаг. Тиймээс нарны зайг суурилуулахдаа жилийн туршнарны эрчим хүчийг хамгийн их ашиглах боломжтойгоор нарны зайн хазайлтын
өнцөг, чиглэлийг сонгож байрлуулна.
Нарны зайг чанх өмнө зүгт чиглүүлэн 45°-ийн өнцгөөр байрлуулах нь хамгийних эрчим хүч үйлдвэрлэх нөхцөлийг хангаж байгаа тул нарны зайн налалтын
өнцгийг 45°-аар байрлуулахаар сонгосон байна.
Нарны зайн тулгуурын хийцийн шийдлийг сонгохдоо тэдгээрийн давуу ба султалыг харьцуулан үзэж сонголт хийсэн бана.
4.3-р хүñнэгт. Нарны зайн тулгуурын хèйцèйн ñонголт
Давуу талууудСул талууд
Тулгуурын хийцүүд
Хоёртэнхлэгээр  Эрчим
хүчний  Харьцангуй
өртөг
нарны
тусгалыг
үйлдвэрлэлтийг 40 %өндөртэй,дагаж эргэдэг
хүртэл
нэмэгдүүлэх  Элс,
цас,
салхи
давуу талтай
шуурганы
нөлөөгөөр
хөдөлгөөнт механик эданги нь элэгдэх Суурийг
эргүүлэхэд
өөрийн
үйлдвэрлэсэн
цахилгаанаас тодорхой
хэмжээний (1-3%) эрчим
хүчийг зарцуулдаг
Нарны зай нь нар  Бат бэх болж дээр нь  Суурь
хийхэд
ихдагажэргэдэггүй
хэмжээний
цемент,төмөрхийцугсрах
сонгосон бетон суурь
хайрга, элс шаардагдана.
боломж илүү сайн Газрын гадаргуу тэгш161

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊбайхад
ашиглахад
тохиромжтой.
Нар дагаж эргэдэггүй сонгосон
өнцөгөөр
налуулж
хөдөлгөөнгүй
байрлуулсан шурган
суурь


Нар дагаж эргэдэггүй сонгосон
өнцгөөр
налуулж
хөдөлгөөнгүй
байрлуулсан
шонхэлбэрийн
бетон
суурь







Газрын
хөрсөнд
шурагдан
суулгадаг
шураг шиг суурь хийхшийдлийг
өргөнхэрэглэж байна.
Бүх төрлийн хөрсөнд
суурилуулахад
тохиромжтой.
Салхи болон бусад
хүчин зүйлд нөлөөлөл
багаИхэвчлэн тухайн газрын
байршлаас
хамааруулан сонгосон
өнцгөөр
налуулж
хөдөлгөөнгүй
байрлуулсан
суурийг
практикт өргөн ашиглаж
байна.
Байгалийн
аливаа
үзэгдэл, салхи борооны
ачаалал сайн даана.
Газарт булах хэсэгт
ямарнэгхолбоос
шаардагдахгүйХад чулуутай газар
суурилуулахад
тохиромжтой
Материалын
зарцуулалт багаТээвэрлэхэд хялбар
Угсрах ажил хялбар








Хөрсний шинж чанараас
хамаарах нь их байдаг
Тусгай машин ашиглаж
суурилуулдаг
Манайд үйлдвэрлэхгүй тулимпортоор
авахшаардлагатай болно
Суурилуулах зардал ихтэй

Хөрсэлсэрхэг
болоннамгархаг бол бат бэхбайдал нь мууДээрх тулгуурын хийцүүдээс нар дагаж эргэдэггүй сонгосон өнцгөөр налуулж
хөдөлгөөнгүй байрлуулсан хийцийг ашигтай гэж үзсэн ба шон хэлбэрийн бетон
суурийг байгалийн аливаа үзэгдэл салхи, борооны ачаалал сайн даана, газарт
булах хэсэгт ямар нэг нэмэлт холбоос шаардагдахгүй, хад чулуутай газар
суурилуулахад

тохиромжтой,нэмэлт

газардуулгын

материал

ашиглах

шаардлагагүй, өртөг зардал багатай, тээвэрлэхэд хялбар, бат бэх зэрэг олонсайн талтай гэдгийг үндэслэн сонгон хэрэглэхээр төлөвлөсөн байна.

162

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

4.6

НЦÑ-ын ñүлжээнèй èнâертерèйн ñонголтын хуâèлбар.

НЦС-ын инвертерийг АНУ, Япон, ХБНГУ, БНХАУ-ын маш олон компаниуд хийжбайгаа боловч тэдгээрээс АНУ-ын General electric, БНХАУ-ын Sungrow, ХБНГУын SMA үйлдвэрийн инвертер чанар, найдвартай ажиллагаа, технологийн
ухаалаг шийдэл зэрэг олон үзүүлэлтээрээ дэлхийн улс орнуудад хүлээн
зөвшөөрөгдөн байна.
SMA группын SUNNY CENTRAL 500CP XT төрлийн 500кВт-ын сүлжээний
инвертерийг ашиглахаар сонгосон болно. Энэ инвертер нь найдвартай
ажиллагаа, баталгаат засвар үйлчилгээ, өндөр ашигт үйлийн коэффициент
зэрэг хэд хэдэн үзүүлэлтээрээ бусад энэ төрлийн инвертерүүдээс давуу тулстанцын найдвартай ажиллагааг хангах үүднээс инвертерийн сонголтыг
хийхдээ чанарыг гол шалгуур болгосон байна.

55.1

ДÓГÀÀР БҮЛЭГ. ОЛОН НИЙÒИЙН ОРОЛЦОО

Ñанал аñуулга, түүнèй дүнДархан-Уул аймгийн Хонгор сумын нутагт “Нарны цахилгаан станц байгуулах
төсөл”-ийн хүрээнд байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийн талаар нутгийн
иргэдийн санал бодлыг судлах зорилгоор 10 асуулт бүхий саналын хуудсаар
санал авав /Уг асуулгын дүнг дор нэгтгэснээс гадна саналын хуулбарыг
тайланд хавсаргав/.
Нарны цахилгаан станц байгуулах төслийн талаар нутгийн иргэдэд танилцуулж
санал авахад дараах байдалтай байна.
Àñуулт
1. Нарны цахилгаан станц барьж
байгуулах талаар та юу мэдэх вэ?

-Харèулт
Эрчим хүч нэмэгдэнэ
Мэдээлэл байхгүй
163

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

2. Нарны цахилгаан станц барих
газрын байгалийн талаар юу мэдэхвэ ?

-Мэдэхгүй
Мэдэхгүй
Мэдэхгүй
Мэдээлэл байхгүй
Ойлголттой байна
Ойлгож байна
Мэдээлэл байхгүй
Мэдээлэл байхгүй
Мэдэхгүй
Мэдэхгүй
Мэдэхгүй
Мэдэхгүй
ҮгүйМэдээлэл байхгүй
Хариулж мэдэхгүй
Мэдэхгүй
Өөрийн хэмжээнд
Хятад улсад үзэж байсан
Мэдэхгүй
Мэдэхгүй
Одоохондоо ойлгож мэдэх юм алгаМэдэхгүй
Байгаль орчинд нөлөөлөлгүй байхМалын бэлчээр
Мэдэхгүй
Малын бэлчээрийн газар
Мэдэхгүй
Бэлчээр нутаг
Бэлчээрийн нутаг
Зөвөө
Зөв
Малын бэлчээр
Малын бэлчээрийн газар
Мэдэхгүй
Эрүүл газар, малын бэлчээрт
саадгүй
Малын бэлчээрийн газар
ҮгүйМэдэхгүй
Хаягдалгүй цэвэр орчинг зөвшөөрнө
Мэдэхгүй
Боломжийн газар нутаг. Малын
бэлчээр
Хашаа хамгаалалт барьж цэвэр
байлгах
Мэдэхгүй
Мэдэхгүй байна
ҮгүйХүн амьтанд сөрөг нөлөөгүй байж
болох
164

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ-

3. Нарны цахилгаан станц барихад
байгаль орчин болон хүн ардад
хэрхэн нөлөөлөх вэ?

--

4. Нарны цахилгаан станц
анхаарах зүйл байна уу ?

барихад

-Орчин хүн ардад нөлөөлөл байхгүй
байхСайн мэдэхгүй. Нөлөөгүй байхНарны энергиэс болохоор нөлөөлөх
зүйл байхгүй байхМэдэхгүй
Нөлөөлөлгүй
Нөлөөлөхгүй
Нөлөөлөхгүй
Үгүй
Үгүй
НөлөөлөлгүйХүн ардад сайнаар нөлөөлөх болов
ууМэдэхгүй
Нөлөөлөх зүйл байхгүй
Мэдэхгүй
Нөлөөлөх зүйл байхгүйМаш хэрэгтэй
Байгаль битгий сүйтгэ
Мэдэхгүй
Нөлөөлөх зүйлгүйНэг их л нөлөөлөхгүй /хортой/Нөлөөлөхгүй
Тогны үнэ хямд байж болох
магадлалтай. Энэ хавийн иргэдэд
түгээвэл сайнаар нөлөөлж байна
Сайнаар нөлөөлвөл болж байна.
Өндөрт байрлавал сайн байна
Хашаа
сайн
барих.
Малоруулахгүйгээр
Малын бэлчээрийн газарт барих
болохоор малын хөлийг хорих
МэдэхгүйМал орохгүйгээр хашаагаа бариарай
Үгүй
Үгүй
Байхгүй
Байхгүй
Байхгүй
Сайн хамгаалагчтай байхАрд түмэнд, эх оронд сөрөг нөлөөгүй
байхБайхгүй
Малын бэлчээрийн аюулгүй байдалд
анхаарч хашаа битүүлж хийхБат бөх хашаа барих
Аюулгүй байдлыг хангах
Хашаагаа сайн бариарай
Үгүй
165

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ-

5. Нарны цахилгаан станц барих газар
орчимд анхаарч үзэх Түүх дурсгал,археологийн зүйлс байдаг уу ?

6. Нарны цахилгаан станц барих үйлажиллагаатай
холбогдуулан
төрзасгийн
болонолоннийтийн
байгууллагад тавих санал байна уу?

-Байхгүй
Аюулгүйн талаас
Орчин тойрноо цэвэр байлгаж гадны
нөлөөнөөс анхаарах
БайхгүйЭнэ хавийн айлуудын мал бэлчихэд
нөлөөлөхгүй байх хэрэгтэй
Хонгор, 3 шарын бүгд ард иргэддээ
нөлөөлж байвал сайн байна
Нарны цахилгаан станц барьвал
хобогдох
айл
өрхөд
бүрэн
хүртээмжтэй байхБайхгүй
БайхгүйЭнэ талаар мэдэхгүй байна
Байхгүй
Байхгүй
Үгүй
Үгүй
Зөвөө
Зөв. Байхгүй
Байхгүй
Байхгүй
Мэдэхгүй
Байхгүй
Үгүй
Үгүй
Үгүй
Байхгүй
ҮгүйБайхгүй
ҮгүйГадаадын улс оронд байдаг
Байхгүй
Мэдэхгүй. Байхгүй байхБайхгүй
Мэдэхгүй
Эрчим хүчний үнэ бууруулах
Байхгүй
Байгаль орчин агаарын бохирдолт
багатай байхБайхгүй
Байхгүй
Үгүй
Үгүй
Сайн
Сайн
Хэлэх зүйлгүй
Улсаас хөрөнгө мөнгө гаргах байхҮнэхээр хэрэгтэй зүйл бол төр засаг
166

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

7. Төлөвлөж буй Нарны цахилгаан
станцХонгорчууд
табүхний
амьдралд хэрхэн нөлөөлөх вэ?

-

8. Нарны цахилгаан станцыг барих үйлажиллагаанаас нөлөөлөх сайн зүйлсюу байхыг бичнэ үү?

-дэмжих
Станц барьвал төр засгаас дэмжлэг
үзүүлэх
Аюулгүй орчим, малын бэлчээр сайнанхаарвалТөр засаг нилээд анхаарч ажиллах
Хурдан бариасай
БайхгүйОйр орчинд амьдрах иргэдийн
аюулгүй талаас
Үүнийг дэмжвэл дээр дээБайхгүйХор нөлөөгүй зүйл байгуулах учраас
дэмжиж байна
Цахилгаан эрчим хүчээр тасралтгүй
найдвартай хангахад нэмэртэй
Дарханчууд бид бүхэнд сайнаар
нөлөөлж байвал сайн байна.
Нөлөөлөх зүйл байхгүй байхОдоогоор сайн мэдэхгүй байна
Байхгүй
СайнСайнГэрэл цахилгаан хэрэгтэй
Гэрэл хэрэгтэй
Сайнаар нөлөөлнө
Бидний амьдралд сайнаар нөлөөлөх
боловуу
Хэрэв сайн ажиллуулж чадвал
нөлөөлнө
СайнАмьдралд дэмжлэг болно
Гэрэл цахилгаан тасрахгүй
Сайнаар нөлөөлөх
Тоггүй байхад хэцүү байсан. Одоотогтой болохоор ямар байхыг сайнмэдэхгүй байна
Мэдэхгүй
Сайнаар
Тогны хүчин чадал нэмэгдэж байвал
сайн байна
Сайнаар
Нөлөөлнө. Тог цахилгааны хүчдэл
нэмэгдэж сайнаар нөлөөлнө
Хонгорын нутаг дэвсгэр дэх 3 шарынайл өрхөд хүртээмжтэй байлгах
Байхгүй
Хүмүүсийн амьдралд тус дэм болжбайвал болоо
Нарны энергиэр болохоор нөлөөлөх
хүчин зүйл бага гэж бодож байна.
167

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

-

-

-

9. Нарны цахилгаан станцыг барих үйлажиллагаанаас нөлөөлөх муу зүйлсюу байхыг бичнэ үү?

-Мэдэхгүй байна
Цахилгааны үнэ хямдарвал сайн
байна
Сайн
Цахилгааны нэмэгдэл сайн болно
Найдвартай
Найдвартай
Сайнаар нөлөөлнө гэж бодож байнаТог хүчний талаар сайн байхЦахилгаанаар гачигдахгүй болов ууХонхор, 3 шарын ойр орчмын
айлуудад
цахилгааны
саатал
гарахгүй гэж үзэж байна.
Ойрхон болох. Тогны хүчин чадал
сайн байх
Сайнаар нөлөөлнө
Сайн мэдэхгүй
Мэдэхгүй
Цахилгаан эрчим хүч хэмнэхТог нэмэгдвэл маш хэрэгтэйТог сайжирна
Тогны үнэ хямд тусаж магадгүй.
Тогны хүч сайн болох магадлалтай.
Байгаль орчинд ээлтэй зүйл байна
Төвөөс хол байдаг айл өрх бүрцахилгаанаар хангагданаМуу зүйл байхгүй байхБайхгүй
Мэдэхгүй байна
Мэдэхгүй
Мэдэхгүй
Үгүй
Үгүй
Үгүй
Үгүй
Үгүй
Байхгүй
Мэдэхгүй
Байхгүй
ҮгүйМэдэхгүй
ҮгүйМэдэхгүй
ҮгүйМэдэхгүй
Иргэдийн аюулгүй орчинг анхаарах.
Малын бэлчээрийг анхаарах
Байгуулгамжийн үеийн хөрс газар
шороог нөхөн сэргээх
Байхгүй
168

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ-

10. Нарны цахилгаан станц орчмын
байгалийг
хамгаалахад
юуганхаарах вэ?

--Байхгүй
3 шар орчимд мал бэлчээрт
нөлөөлөхгүй байхХашаа хороо сайн барьж. Барихдаа
тоос шороо бага гаргах
Малын бэлчээртэй ойролцоо
барихаар малын хөлийг сайн хорих,хашаа хийхСэргээлт
Тоос бага босгооройМал амьтан анхаарахМал амьтан
Зөвөө
Зөв
Мод сайн тарьвалГал түймрээс хамгаалах
Малын бэлчээр сүйтгэхгүй байхМалаасАрд иргэд хүн бүхэн аюулгүй
байдлыг анхаарах
Хашаа хорин малын бэлчээр.
Аюулгүй байдал сайн байхАюулгүй байдлыг
Байгальд нөлөөгүй шүү дээИх хэмжээний байгаль сүйтгэхийг
хориглоно
Мэдэхгүй
Аюулгүй байдалд анхаарах
Газардуулгаа сайн хийж байх.
Хугацаандаа мэргэжлийн хүмүүсээр
шалгуулж байх хэрэгтэй
Мэдэхгүй
НөлөөгүйМал хүндээ хор нөлөөгүй байхСтанц барьвал тусгаарласан хашаа
барихДархан-Уул аймгийн Хонгор сумын нутагт байгуулагдах Нарны цахилгаан
станцын талаарх санал асуулгад 25 иргэн оролцсон. Нутгийн иргэдийн өгсөн
саналыг асуулт тус бүрээр дүгнэхэд дараах байдалтай байна.
10 МВт-ын нарны цахèлгаан ñтанц барьж байгуулах талаар та юу мэдэх âэ? гэсэн асуултад нийт санал өгсөн иргэдийн 76 % нь буюу 19 иргэн мэдэхгүй,сайн мэдэхгүй, үгүй, хариулж мэдэхгүй, одоохондоо ойлгож мэдэх юм алга гэхзэрэг хариултыг өгсөн бол санал өгсөн иргэдийн 8 % буюу 2 иргэн ойлголттой
байна, 4 % буюу эрчим хүч нэмэгдэнэ, хятад улсад үзэж байсан, өөрийн

169

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊхэмжээнд гэх мэт хариултыг тус бүр 1 иргэн /4 %/ буюу нийт санал асуулгад
оролцсон иргэдийн 12 хувь нь дээрх хариултыг өгчээ.
Нарны цахèлгаан ñтанц барèх газрын байгалèйн талаар юу мэдэх âэ?
гэсэн асуултанд санал асуулгад хамрагдсан иргэдийн 36 %буюу 9 иргэн

мэдэхгүй, үгүй, 36 % буюу 9 иргэн малын бэлчээр нутаг, 8 % буюу 2 иргэн зөвгэсэн хариултыг өгсөн бол байгаль орчинд нөлөөлөлгүй байх, хаягдалгүй цэвэр
орчинг зөвшөөрнө, хашаа хамгаалалт барьж цэвэр байлгах, хүн амьтанд сөрөг
нөлөөгүй байж болох зэрэг хариултыг гэсэн хариултыг тус бүр 1 иргэн буюусанал өгсөн иргэдийн 16 хувь буюу 4 иргэн, 1 иргэн санал асуулгад оролцсон
боловч энэ асуултад хариулаагүй байна.
Энэ газарт Нарны цахèлгаан ñтанц барèхад байгаль орчèн болон хүнардадхэрхэн нөлөөлөх âэ? гэсэн асуултанд санал асуулгад оролцсон

иргэдийн 44 % буюу 11 иргэн нөлөөлөхгүй, нөлөөлөлгүй, нарны энергиэс
болохоор нөлөөлөх зүйл байхгүй байх, орчин хүн ардад нөлөөлөл байхгүй байх,24 % буюу 6 иргэн үгүй, мэдэхгүй гэх зэрэг хариултыг өгсөн бол тогны үнэ хямдбайж болох магадлалтай. Энэ хавийн иргэдэд түгээвэл сайнаар нөлөөлж байна,сайнаар нөлөөлбөл болж байна, андөрт байрлавал сайн байна, маш хэрэгтэй,байгаль битгий сүйтгэ, хүн ардад сайнаар нөлөөлөх болов уу гэх зэрэг
хариултыг тус бүр 1 иргэн /нийт 28 % буюу 7 иргэн/ өгсөн бол 1 иргэн
хариулаагүй байна.
Нарны цахèлгаан ñтанц барèхад анхаарах зүйл байна уу ? гэсэн асуулгад
оролцсон нийт иргэдийн 40 % буюу 10 иргэн байхгүй, мэдэхгүй, үгүй гэсэн
хариултыг өгсөн бол хашаа сайн барих /мал оруулахгүйгээр/, малын
бэлчээрийн газарт барих болохоор малын хөлийг хорих, мал орохгүйгээр
хашаагаа бариарай, сайн хамгаалагчтай байх, ард түмэнд, эх оронд сөрөг
нөлөөгүй байх, малын бэлчээрийн аюулгүй байдалд анхаарч хашаа битүүлж
хийх, бат бөх хашаа барих, аюулгүй байдлыг хангах, хашаагаа сайн бариарай,аюулгүйн талаас, орчин тойрноо цэвэр байлгаж гадны нөлөөнөөс анхаарах, Энэхавийн айлуудын мал бэлчихэд нөлөөлөхгүй байх хэрэгтэй, Хонгор, Гурван
шарын бүх ард иргэддээ нөлөөлж байвал сайн байна, нарны цахилгаан станц
170

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊбаривал хобогдох айл өрхөд бүрэн хүртээмжтэй байх гэх зэрэг хариултыг тус
бүр 1 иргэн өгсөн /тус бүр 4%/ нь санал өгсөн иргэдийн 56 хувь, 1 иргэн
хариулаагүй байна.
Нарны цахèлгаан ñтанц барèх газар орчèмд анхаарч үзэх түүх дурñгал,археологèйн зүйлñ байдаг уу? гэсэн асуултанд 23 иргэн буюу санал асуулгад
оролцсон иргэдийн 92 % нь байхгүй, мэдэхгүй, үгүй гэсэн хариулт өгсөн болгадаадын улс оронд байдаг, зөв гэсэн хариултыг тус бүр 4 % буюу 1 иргэн нийт8 %-ийн санал өгсөн байна.
Нарны цахèлгаан ñтанц барèх үйл ажèллагаатай холбогдуулан төрзаñгèйн болон олон нèйтèйн байгууллагад таâèх ñанал байна уу? гэсэн
асуултад 7 иргэн буюу 28 % нь байхгүй гэсэн хариултыг өгсөн бол доорх
хариултуудыг тус бүр 1 иргэн буюу нийт 12 иргэн, санал асуулгад оролцсон
иргэдийн 48 %-ийг эрчим хүчний үнэ бууруулах, байгаль орчин агаарын
бохирдолт багатай байх, хэлэх зүйлгүй, улсаас хөрөнгө мөнгө гаргах байх,үнэхээр хэрэгтэй зүйл бол төр засаг дэмжих, станц баривал төр засгаас
дэмжлэг үзүүлэх, аюулгүй орчин, малын бэлчээр сайн анхаарвал, төр засаг
нилээд анхаарч ажиллах, хурдан бариасай, ойр орчинд амьдрах иргэдийн
аюулгүй талаас, үүнийг дэмжвэл дээр дээ гэсэн хариулт өгсөн иргэд эзэлж
байгаа бол сайн гэсэн хариултыг 2 иргэн өгсөн нь 8 %, 4 иргэн хариулт өгөөгүй
байна.
Òөлөâлөж буй Нарны цахèлгаан ñтанц Хонгорчууд та бүхнèй амьдралд
хэрхэн нөлөөлөх âэ? гэсэн асуултанд 36 % буюу 9 иргэн сайн, сайнаар
нөлөөлнө, бидний амьдрал сайнаар нөлөөлөх боловуу гэх зэрэг хариултыг
өгсөн бол цахилгаан эрчим хүчээр тасралтгүй найдвартай хангахад нэмэртэй,Дарханчууд бид бүхэнд сайнаар нөлөөлж байвал сайн байна, гэрэл цахилгаан
хэрэгтэй, гэрэл хэрэгтэй, хэрэв сайн ажиллуулж чадвал нөлөөлнө, амьдралд
дэмжлэг болно, гэрэл цахилгаан тасрахгүй, тоггүй байхад хэцүү байсан. одоотогтой болохоор ямар байхыг сайн мэдэхгүй байна, тогны хүчин чадал
нэмэгдэж байвал сайн байна, Хонгорын нутаг дэвсгэр дэх 3 шарын айл өрхөд
хүртээмжтэй байлгах зэрэг хариултыг тус бүр 1 иргэн буюу нийт 11 иргэн буюу171

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

44 %, 4 иргэн буюу 16 % мэдэхгүй, одоогоор сайн мэдэхгүй байна, нөлөөлөх
зүйл байхгүй байх зэрэг хариултыг өгсөн бол 1 иргэн асуултанд хариулаагүй
байна.
Нарны цахèлгаан ñтанцыг барèх үйл ажèллагаанааñ нөлөөлөх ñайн зүйлñюу байхыг бèчнэ үү? гэсэн асуултанд 16 % буюу 4 иргэн байхгүй мэдэхгүй, 12% буюу 3 иргэн сайн, сайнаар нөлөөлнө гэж бодож байна, сайнаар нөлөөлнө, 8% буюу 2 иргэн найдвартай гэсэн хариултыг өгсөн бол хүмүүсийн амьдралд тусдэм болж байвал болоо, нарны энергиэр болохоор нөлөөлөх хүчин зүйл багагэж бодож байна, цахилгааны үнэ хямдарвал сайн байна, цахилгааны нэмэгдэл
сайн болно, тог хүчний талаар сайн байх, цахилгаанаар гачигдахгүй болов уу,Хонгор, 3 шарын ойр орчмын айлуудад цахилгааны саатал гарахгүй гэж үзэжбайна, ойрхон болох, тогны хүчин чадал сайн байх, цахилгаан эрчим хүчхэмнэх, тог нэмэгдвэл маш хэрэгтэй, тог сайжирна, тогны үнэ хямд тусаж
магадгүй. тогны хүч сайн болох магадлалтай, байгаль орчинд ээлтэй зүйлбайна, төвөөс хол байдаг айл өрх бүр цахилгаанаар хангагдана гэх зэрэг
хариултыг тус бүр 1 иргэн өгсөн нь санал асуулгад оролцсон иргэдийн 64 %-ийгэзэлж байна.
Нарны цахèлгаан ñтанцыг барèх үйл ажèллагаанааñ нөлөөлөх муу зүйлñюу байхыг бèчнэ

үү? гэсэн асуултанд 92 % буюу 23 иргэн үгүй, байхгүй,мэдэхгүй гэсэн хариултыг өгсөн бол иргэдийн аюулгүй орчинг анхаарах, малын
бэлчээрийг анхаарах, байгуулгамжийн үеийн хөрс газар шороог нөхөн сэргээх
гэсэн хариултыг тус бүр 2 иргэн өгсөн нь санал асуулгын 8 хувийг эзэлж байна.
Нарны цахèлгаан ñтанц барèх газар орчмын байгалèйг хамгаалахад юуганхаарах âэ? гэсэн асуултанд 36 % буюу 9 иргэн 3 шар орчимд мал бэлчээрт
нөлөөлөхгүй байх, хашаа хороо сайн барьж, барихдаа тоос шороо бага гаргах,малын бэлчээртэй ойролцоо барихаар малын хөлийг сайн хорих, хашаа хийх,малын бэлчээр сүйтгэхгүй байх, мал хүндээ хор нөлөөгүй байх, станц баривал
тусгаарласан хашаа барих, мал амьтан анхаарах

зэрэг хариулт өгсөн болаюулгүй байдлыг хангах талаас 24 % буюу 6 иргэн гал түймрээс хамгаалах, ардиргэд хүн бүхэн аюулгүй байдлыг анхаарах, газардуулгаа сайн хийж байх.
172

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊхугацаандаа мэргэжлийн хүмүүсээр шалгуулж байх, хашаа хорин малын
бэлчээр, аюулгүй байдал сайн байх гэх зэрэг хариулт, 20 % буюу 5 иргэн
мэдэхгүй, нөлөөгүй, нөхөн сэргээлт талаас 8 % буюу 2 иргэн сэргээлт хийх, модтарих, зөв гэсэн хариултыг 8 % буюу 2 иргэн, их хэмжээний байгаль сүйтгэхийг
хориглоно, Тоос бага босгоорой гэсэн хариултыг тус бүр 1 иргэн өгсөн бол 1иргэн хариулаагүй байна.
Дээрх асуулт хариултаас үзэхэд иргэд ихээхэн дэмжиж байгаа нь харагдаж
байна. Тухайлбал байгаль орчиндоо хор нөлөөгүй, ээлтэй, цахилгааны
тасалдалгүй тогтвортой болох, хүч нь нэмэгдэнэ, үнэ нь буурна, Дарханчууд
бидэнд тус нэмэр болно зэргээр ихэнх иргэд төслийн эерэгээр үнэлсэн байна.
Харин станцыг барихдаа малын бэлчээрт барих тул аюулгүй байдлыг хангах
үүднээс малын хөл хорьсон сайн хашаа барих, иргэдийн аюулгүй орчныг
бүрдүүлэх, хөрс газар шороог нөхөн сэргээх зэрэг барьж байгуулах үеданхаарах асуудлуудыг санал болсон байгааг төслийн сөрөг нөлөөллийг
бууруулах арга хэмжээнд зохих хэмжээгээр нэмж тусгасан болно.
5.2

Иргэдèйн дунд хèйñэн хэлэлцүүлгèйн дүнСаналасуулгад

оролцсон

иргэдэд

төслийн

үйлажиллагааны

талаар

танилцуулж тэдэнтэй ярилцахад дэвшүүдсэн асуудлуудыг танилцуулъя.
Иргэн Замбатив: манайхаас хойш 20 айл бий. Энэ хавийнхан маань тогны
асуудалтай. Хэрэв энэ станц баригдвал хамгийн ойр байгаа тог сайн ирэх байх.
Иргэд саналаа өгөх байхаа.
Иргэн Аранжин: станц нэмж барьж байгаа юм чинь тог найдвартай байвал
болоо. Тог найдвартай байснаар хөдөлмөрчдийн бүтээмж нэмэгдэж үйлдвэр
хөгжиж, сум аймаг орон нутаг хөгжинө.
Иргэн Саятхаан: энэ станцын цахилгаанаа 3 шарын айлуудад түгээвэл бидний
амьдралд хэрэгтэй байна. тиймээс энэ хавийн айлуудад түгээх боломж байдаг
болов уу гэсэн саналтай байна.

173

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊИргэн Банзрай: Тог найдвартай болоход үйлдвэр болон хөдөлмөрчид гэрлээр
найдвартай байна. болж өгвөл 3 шардаа түшээдэг болвол сайн байна. ажлын
байр гарах магадлалтай юм байна гэсэн саналуудыг өгсөн.

6ДÓГÀÀР БҮЛЭГ. ÒӨÑЛИЙН ÑӨРӨГ НӨЛӨӨЛЛӨӨÑ ÓРЬДЧИЛÀНÑЭРГИЙЛЭХ, БÓÓРÓÓЛÀХ, ÀРИЛГÀХ, ЗÀЙЛÑХИЙХ ÀРГÀ ХЭМЖЭЭНЦС байгуулах төслийн байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ хийхявцад холбогдох нарийн мэргэжлийн экспертүүд, төслийн талбайн байгаль
орчны төлөв байдлыг судалсан дүн болон төслөөс байгаль орчин, нийгэм,хүний эрүүл мэндэд үзүүлж болох сөрөг нөлөөллийг тодорхойлж үнэлэн
дүгнэсэн ажил зэрэгт тулгуурлан төсөл хэрэгжүүлэгчид дараах зөвлөмжийг өгчбайна.
Төслийг аль болох сөрөг нөлөө багатайгаар хэрэгжүүлэхийн тулдгүйцэтгэсэн байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний
тайлангийн өмнөх бүлгүүд дэх судалгаа, үнэлгээний дүн болон энэхүү
зөвлөмж, “Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө” зэргийг тулгуур
хэрэглэгдэхүүн болгон ашиглаж байгаль хамгаалах жил бүрийн ажлыг
нарийвчлан тогтоож хэрэгжүүлэх,Баримт бичгүүдэд тусгагдсан арга хэмжээнд шаардагдах зардлыг
тооцож жил бүрийн үйлдвэрлэл санхүүгийн төлөвлөгөө, төсөвтөө
тусгаж байх,НЦС-ын үйл ажиллагааг өргөтгөж, шинэчлэх тохиолдолд байгаль
орчны нөлөөллийн ерөнхий үнэлгээ хийлгэж, холбогдох арга хэмжээавч байх,174

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНийт ажиллагсдад байгаль хамгаалах талаар хууль тогтоомжийг
танилцуулан энэ талын мэдлэг эзэмшүүлэх, амьдрал дээр хэрэгжүүлэх
талаар байнга арга хэмжээ авч байх,НЦС-ын төслөөс байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд
үзүүлэх сөрөг нөлөөг бууруулах, арилгах, зайлсхийх ажлыг дараах
чиглэлээр нарийвчлан хийж гүйцэтгэх нь зүйтэй.

6.1

Байгаль орчèн

6.1.1 Àгаар орчèнБарьж байгуулах үед:“Нарны цахилгаан станц барих төсөл”-ийн хүрээнд станцын барилга
байгууламжуудыг барьж байгуулах үйл ажиллагааны үед салхи багатай
өдрийг сонгон ажиллах нь тоос, хорт хийн тархалтаас зайлсхийх аргахэмжээ болох бөгөөд тоос дарах зорилгоор ялангуяа орчны хөрсийг
чийглэх арга хэмжээ авч болно.

Тээврийн хэрэгслийн утаатай хаягдах хорт бодисын хэмжээ бензин бадизель түлшний чанар, хөдөлгүүрийн ажиллагааны горим, түүний
техникийн байдал, автомашины жин, замын эсэргүүцэл (автомашины
дугуй, явах анги, хүч дамжуулах агрегатын хийц, техникийн байдал баавто замын хийц, түүний эвдрэл, гэмтэл, замын эгц, уруу, эргэлт гэх мэт),ашиглалтын нөхцөл, машины техникийн хурд, жолоодлогын ур чадвар
зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаардгийг харгалзан машин, механизмыг
сонгох нь чухал юм.

Барьж байгуулах ажилд оролцох тээврийн хэрэгсэл, механизмуудыг
сонгохдоо

техникийн

үзлэг,

оношлогоонд

бүрэнхамрагдсан,ажиллагааны үеийнх нь утаан дахь хорт хийн ялгарал MNS 5014:2009/Дизель хөдөлгүүртэй автомашин утааны тортогжилтын зөвшөөрөгдөх
дээд хэмжээ ба хэмжих арга/, MNS 5013:2009 /Бензин хөдөлгүүртэй
автомашин утааны найрлага дах хорт бодисын зөвшөөрөгдөх дээдхэмжээ ба хэмжих арга/ стандартуудын зөвшөөрөгдөх хэмжээнд байгаа

175

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊэсэхийг нь хянан, дээрх шаардлагыг хангасан болон техникийн бүрэн
бүтэн байдлыг хангасан бол ажилд оруулна.
Үйл ажиллагааны үед:Нарны зайн цахилгаан үйлдвэрлэх үйл ажиллагаанаас хүлэмжийн хийболон бусад хорт бохирдуулагч агаарт ялгаруулдаггүй, үйлчилгээнд
хэрэглэгдэх цөөн тооны тээврийн хэрэгслийг эс тооцвол өөр агаар
бохирдуулагч эх үүсвэр байхгүй байх боломжтой тул агаарын бохирдол
бууруулах тусгайлсан арга хэмжээ шаардлагагүй байх боломжтой.

6.1.2 Дуу шуугèанБарьж байгуулах үед:Өрмийн болон хүнд даацын машинууд болон газар шорооны бусад
ажлын үед үүсэх дуу шуугиан нь орчны шуугианы түвшнийг нэмэгдүүлэхэх үүсвэр болох тул шуугиан бага байлгах техник, технологийн
хувилбаруудыг сонгон ажиллах хэрэгтэй.

Шуугианы эх үүсвэрүүд, тэдгээрээс суурьшлын бүсүүдийн чиглэл тус бүр
рүү 200 м тутамд шуугианы хяналтын хэмжилтийг мониторингийн
хөтөлбөрт заасны дагуу хийж дүгнэлт гаргаж байхТөслийн талбайд ажиллагсдыг шуугианаас хамгаалах арга хэмжээг
хөдөлмөрийн аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуйн талаар хэрэгжүүлэх аргахэмжээний хүрээнд төсөл хэрэгжүүлэгч хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээнэ.

Талбайн зүүн хэсэгт Эрдэнэт-Дарханы 220 кВ-ын цахилгаан дамжуулахдэд станцын тоног төхөөрөмжийн тасралтгүй ажиллах шуугианы улмаас
шуугианы түвшин 71.7 дБА байсан нь энэ хэсэгт шуугианы түвшин ихтэй
байхыг анхаарч оффис-үйлчилгээний байрыг шуугианы хамгаалалттай
барих, эсвэл түүнээс зайтай газарт сонгох нь зүйтэй.

Үйл ажиллагааны үед:Техник, технологи нь дуу шуугиан үүсгэдэггүй төсөлд хамрагддаг тулшуугианыг бууруулах арга хэмжээ шаардлагагүй болно.
176

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

6.1.3 Орчны үзэмж
Барьж байгуулах болон үйл ажиллагааны үед:Газрын гадарга дээр ажлын талбайн төлөвлөлт зохион байгуулалтыг
сайн хийж энд тэнд овоолго асгац үүсгэхгүй байх, нүх, суваг шуудуу
үлдээхгүй байх, орчны бохирдлыг үүсгэхгүй байх зэрэг арга хэмжээ авахнь чухал болно. Ялангуяа нүхнээс гарсан хөрс шороог орон нутгийн
байгууллагын зөвшөөрлийн дагуу Бууралт уул болон Өнгөт гурван толгой
ууланд уурхайн ажиллагаагаар үүссэн нөхөн сэргээгдээгүй ухашнуудад
булшилж нөхөн сэргээлт хийх хэрэгтэй.

Нарны зайн шиллэгээ, хүрээ зэрэг нь гялбааны эсрэг бүрхүүлгүй болурдаас хойш авто хөсгөөр зорчих тээврийн хэрэгслийн жолооч нарт хэсэг
газар гялбаа үүсэж болзошгүй тул гэрлийн ойлтгүй PV модуль сонгох
хэрэгтэй.

6.1.4 Óñан орчèнБарьж байгуулах үед:Төслийн талбайг барилгын ажлын үед хог хаягдалгүй байлгах ньгадаргын урсацаар бохирдол тархахгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
Барьж байгуулах үйл ажиллагааны үед хэрэглэгдэх машин механизм,техник хэрэгслүүдийн засвар үйлчилгээг зориулалтын засварын талбайд
хийж байх талаар ажиллагсаддаа зааварчилгаа өгөх хэрэгтэй.

Газар доорх усны бохирдлоос сэргийлэхийн тулд шатахууны алдагдлаас
сэргийлж, техник хэрэгслийн засвар үйлчилгээг тогтмол хийж, шатахууны
алдагдал гаргахгүй байх явдал юм.

Энэ үед ус ашиглалтыг хотын ус хангамжийн байгууллагатай гэрээгээр
зохицуулах ба газрын доорх усны нөөцөд шууд ба дам нөлөөлөл
үүсэхгүй тул тусгайлсан арга хэмжээ шаардлагагүй.

Үйл ажиллагааны үед:177

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊЭнэ үед ашиглах усны тооцооны үндсэн дээр Дархан хотын усхангамжийн байгууллагатай гэрээгээр ашиглалт явуулах боломжтой багазрын доорх усны нөөцөд шууд ба дам нөлөөлөл үүсэхгүй тултусгайлсан арга хэмжээ шаардлагагүй.

6.1.5 Хөрñөн бүрхэâчБарьж байгуулах үед:Тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнийг төсөл хэрэгжихээс эхлэн журамлан
хөрсний нягтрал, элэгдэл, эвдрэлийг бага байлгах арга хэмжээ авахгүйбол угаасаа элсэнцэр хүрэн хөрс эвдрэлд орох нь хялбар байгааг онцгой
анхаарах хэрэгтэй.

Санамсаргүй байдлаар шатахуун, тос, тосолгооны материал асгарч
алдагдвал хөрсийг бохирдуулах тул бохирдлыг саармагжуулах, арилгах
арга хэмжээ авах хэрэгтэй болно. Тухайлбал хөрсөнд нефть бүтээгдэхүүн
алдагдсан тохиолдолд бохирдсон хөрсийг хуулан тусгай талбай дээрхурааж, түүнийг 18-22 %-ийн хлорт уусмалаар нэвчтэл норгож, уг хөрсшорооны нефть бүтээгдэхүүний агууламж 0.07 мг/кг- аас ихгүй, 4 этилтхар тугалганы агууламж 0.05 мг/кг- аас ихгүй болсон тохиолдолд байсан
газарт нь буцааж хийж болох юм.

Хөрсөнд лабораторын шинжилгээгээр нефть, нефтийн бүтээгдэхүүн, 4этилт хар тугалга байх ёсгүй, хар тугалга 0.8 мг/кг-аас хэтрэхгүй байхёстой.

Барилга

байгууламжийг

барихад

хуулсан

шимтхөрсийг

нөхөнсэргээлтийн арга хэмжээнд авч ашиглах хэрэгтэй. Энд үүссэн 23300
ширхэг тулгуурын бетон шонгийн эргэн тойрны 10 см орчим зайнхонхорыг шимт хөрсөөр дүүргэх, мөн сайжруулсан хайрган хучилт хийх60 м авто замын далангийн хажуу, эвдэрсэн хэсгүүдэд шимт хөрсөөр
хучилт хийж ургамал ургах нөхцөлийг бүрдүүлэх хэрэгтэй.
Барьж байгуулах үйл ажиллагааны төгсгөлд бусад газарт эвдэрсэн
хөрсийг хуучин байдалд нь оруулж шимт хөрсөөр хучилт хийж нөхөн
сэргээх хэрэгтэй.
178

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊҮйл ажиллагааны үед:Нарны зайн хавтанд сүүдэрлэгдсэн талбайн хөрсний чийгшил багасаж,ургамалжилт нь муудсаны улмаас үржил шим нь буурахаас сэргийлж,ажиглалт мониторинг хийж байх хэрэгтэй бөгөөд шаардлага гарвал
усалгаа, тарилт хийх нь чухал болно.

Инвертер, трансформаторт тосон таслуур хэрэглэвэл тэдгээрийн гэмтэл,засвар үйлчилгээний үед асгарч хөрс бохирдуулах магадлалтай тултосгүй таслуурууд /вакуум, хийн г м/ сонгон авч угсарвал зохино.

Хөрсний элэгдэл хязгаарлагдмал орчин байх боловч гадаргын урсацыг
хянаж, хязгаарлаж байх нь зүйтэй болно. Ялангуяа нарны зайн нүүрийг
даган урсах хур борооны болон цэвэрлэгээний усыг урсгалгүй шингэх
нөхцөлийг бүрдүүлж байх нь чухал юм.

6.1.6 Бèологèйн төрөл зүйлБарьж байгуулах үед:Төсөл хэрэгжүүлэгч байгууллага ургамал хамгаалах талаар байгаль
орчныхолбогдох

хууль,

дүрэм,

журам,

стандарт

шаардлагуудыг

ажиллагсад, ойр орчмын нутгийн хүмүүсийн сэтгэлгээний онцлог
байдалд тохируулан ойлгуулж идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулбал
орчны ургамлын талхлагдлаас сэргийлж чадна. Үүнийг анхаарч ажилхэрэг болгох нь чухал юм.
Станцын материал, хөрс шороо ачих, тээвэрлэх, буулгах үед олон салаазам гаргахгүй байх хэрэгтэй.

Станцтай холбогдсон барилга, байгууламжийн орчмын авто болон явган
хүний замыг засаж тохижуулан ургамал бүрхэвчийг хамгаалах хэрэгтэй.

НЦС-ыг барихдаа малын бэлчээрт барих тул аюулгүй байдлыг хангах
үүднээс малын хөл хорьсон сайн хашаа барих талаар иргэдийн саналыг
харгалзан үзвэл зохино.

Ургамлан нөмрөг нь хөрс бэхжүүлж, тогтворжуулах, хөрсийг ус, салхины
угаагдал, үлээгдлээс хамгаалахад багагүй үүрэг гүйцэтгэдэг тул барьж

179

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊбайгуулах үйл ажиллагааны төгсгөлд нөхөн сэргээж ургамалжуулах ньчухал юм.
Биологийн нөхөн сэргээлтийн зардалд 1 га талбайд тарих ургамлын үнэ,ажилчдын цалин, усалгааны зардал, тээврийн зардал, хөрс сайжруулах
зэрэг зардлууд багтах юм.

6.1-р хүñнэгт. Нөхөн ñэргээлтэд хэрэглэж болох олон наñт өâñлөг ургамлууд
д/д

Ургамлын нэр1.

Царгас (Medicago falcata)Хүцэнгэ (Onobrychis L )Хошоон ( Melilotus Hill)Согоовор (Bromis inermis)Өлөнгө ( Elymus sp )Ерхөг (Agropyron
cristatum)

2.
3.
4.
5.
6.

1 га талбайд
орох хэмжээ,кгНэг кг-ийнүнэ,мян.төгНэг га талбайд
орох үрийн үнэ,мян.төг

8

10.5

84.0

25
15

10.5
10.5

262.5
157.5

18

10.0

180.0

15

10.0

150.0

15

10.0

150.0

Тухайн нутгийн байгаль цаг уурын нөхцөлийг харгалзан тарих ургамлыг 1 гаталбайд тарих хэмжээтэй нь үзүүлэв.
6.2-р хүñнэгт. 1 га талбайд тарèх олон наñт өâñлөг ургамлын үнэд/дЗардлын
нэрУргамлын
нэр

1 га талбайд
дангаар
тарих хэмжээ,кг

1.

Олон наст
ургамлын
үрЦаргас
Өлөнгө
ЕрхөгСогоовор

8-10
15-25
15-18
18

Дүн

1 га талбайд
олон наст
ургамлуудыг
хольж тарих
хэмжээ, кг
5
6
6
6
23

Үрийн үнэ, төг
1 кг-ийн
үнэ,
мян.төг

Бүгд үнэ,мян.төг

20.0
20.0
20.0
20.0
-

100.0
120.0
120.0
120.0
460.0

Дээрх хүснэгтээс харахад 1 га талбайд дунджаар 23 кг олон наст ургамал хольж
тарихад тохиромжтой. 1 га талбайд тарих олон наст ургамлын үнэ нь 230.0мянган төгрөг болж байна. Энд шонгийн нүх тойрсон нийт 2200 м2, замын
далангийн 3000 м2 талбайг ургамалжуулна гэж үзэв.
6.3-р хүñнэгт. НЦÑ-ын талбайд бèологèйн нөхөн ñэргээлт хèйх нèйт зардлын дүн180Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНөхөн сэргээлт хийх талбайн хэмжээ, гаЗардлын
хэмжээ,мян.төг
0.52Олон наст ургамлын үнэ

230.0Ургамлын нийт үнэ
1 ажилчны нэг өдрийн цалин
Нийт ажилчдын нэг өдрийн цалин
(3 хүн * 30.0 мян.төг)

240.0
30.0
90.0

Нийт ажиллах хугацааны ажилчдын цалин
(30 хоног * 30.0 мян.төг*3 хүн)Ажиллагсдын цалинд ногдох нийгмийн даатгалын
шимтгэл

2700.0300.0Тээврийн зардал(үр тээвэрлэх зардал+ажилчид зөөх)1800.01 га талбайн усалгааны зардал

100.0Усалгааны нийт зардал

52.0Усалгааны зардал

Тээврий
нзардал

Ажилчдын цалин

Зардлын нэр

5092.0Нийт дүн, мян.төг

Эвдэрсэн газар биологийн нөхөн сэргээлт хийх нийт зардал 5092.0 мянган төгрөг болжбайна.

Үйл ажиллагааны үед:Нарны цахилгаан станцын үйл ажиллагааны үед ургамлан бүрхэвч
муудахаас сэргийлж мониторинг байнга хийж дээрх нөхцөлд тэсвэртэй
ургамлаар нөхөн сэргээлт хийж байх нь ургамал хамгаалах, орчныг
бохирдол багатай байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.

Нарны зайн хавтангийн сүүдэрлэгдсэн талбайд ургамлын ургалтад
мониторинг хийвэл зохино. Чийгийн хангамжийн дутагдлаас сэргийлж
усалгаа хийх нь ургамлын ургах нөхцөлийг сайжруулах ач холбогдолтой.

Дээрх орчинд ургамлын ургалт доройтох шинж илэрвэл нөхөн тарилт,усалгаа хийх хэрэгтэй. Сүүдэр газар тэсвэртэй хиаг, сөөгнүүд, тухайлбал
нарийн

навчит

харганыг

тарьжургалтад

ньмониторинг

хийж,ургамалжилтыг сайжруулбал зохино.

181

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊЭмзэг экосистемтэй амьдрах орчингүй тул энэ талаар авах арга хэмжээ
байхгүй болно.

Элсэрхэг энгэрдүү газрын сул хөрсийг салхины нөлөөллөөс хамгаалахын
тулд нарны зайн хавтангуудыг сүүдэрлэхээргүй зайд мод, сөөг ургамлаар
зурвас байгуулбал үр дүнтэй болно. Ойн зурвас байгуулах талаар доравч үзье. Талбайн баруун, хойд салхин талд салхины хамгаалалт
байдлаар ойн зурвас байгуулахдаа мод сөөгийг 4 ба түүнээс дээшэгнээгээр тарина. Тухайн талбайд бэлтгэсэн мод ба сөөг ургамлуудаас
улиас, хайлаас, шинэс, чацаргана, монос, үдлэг харгана зэрэг ургамлын
суулгацыг ашиглана. Мөн элсний нүүлтээс сэргийлж тухайн орчинд
ургадаг нарийн навчит харганыг ч салхин талд нягтруулан тарьж болох
юм.

Модлог ургамал. Элсний нүүлт, тоосжилтоос хамгаалах зорилгоор салхины хаалт
болгон хамгийн хурдан ургадаг, тэсвэртэй, уг орчинд зохицсон моднуудыг сонгон
таривал зохино.
Улиас (Popolus sp). Манай оронд 5 зүйл улиас ургадгаас хэд хэдэн зүйлийг нь тарьж
ургуулдаг. Эдгээрээс лавар навчит улиас, анхил улиасыг тарьж болох юм. Улиас ньхэд хэдэн онцлогтой. Тарих арга. 2 настай 120 см-ээс багагүй өндөртэй улиасыг ойнзурвас, салхины хаалт болгон тарилт хийх хэрэгтэй. Ургамал хооронд 3 метр, эгнээ
хооронд 4 м зайтайгаар тариад усалж арчилна. Улиасыг 5-р сарын II-III арав хоногт
багтаан тарина.
Усалгаа арчилгаа. Талбайг тарихаас өмнө усалж, тарьсны дараа ханатал усална. Цагагаар, хур тунадасны байдлыг харгалзан 7-14 хоног тутам усална.
Хайлаас (Ulmus). Хайлаас нь хээрийн нөхцөлд зохицон ургах чадвар сайтай. Ойнзурвас, хамгаалалтын зурваст эгнээ хооронд 2-3 м, ургамал хооронд 2.5 м зайтайгаар
тарина. Улиасны хооронд суулгах байдлаар тарьж болно. 6-р сарын I, II арав хоногт
багтаан тарина.
Усалгаа арчилгаа. Усалгааг 7 хоног тутам 1-2 удаа хийнэ.
Шинэс (Larix). Шинэс нь 26 м дундаж өндөртэй учраас ойн зурваст их тохиромжтой,улиас, хайлаастай хослуулан тарьц суулгацаар нь үржүүлэх нь чухал юм. Шинэсний
тарьц, суулгацаа эгнээ маягаар суваглаж суулгац хооронд 2 м, эгнээ хооронд 3-3.5 м

182Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊзайтай тарьж усалгаа арчилгаа хийнэ. Намар 9-р сарын 25 наас 10-р сарын 10-ныдотор, хавар 4-р сарын 25-наас 5-р сарын 20-ны хооронд тарих нь хамгийн
тохиромжтой. Намар тарьсан нөхцөлд тариад сайн услах, хашаа хамгаалалт сайн хийххэрэгтэй.
Усалгаа арчилгаа. Хавар суулгацаа тарьсныхаа эхний сард 7 хоногт 1-2 удаа услах
шаардлагатай. Харин цаашид байгаль цаг уурын тухайд нөхцөлийг харгалзан 10-14хоног тутам услах хэрэгтэй юм. Харин усны ууршилтыг сааруулахын тулд модныхоо
тогооны дээд хэсэгт усалсны дараа гялгар хальсан бүрхүүл хийж шороогоор өнгөлжөгч болох юм.
Модлог-сөөг ургамал. Талбай орчимд Монгол оронд ургах модлог-сөөг ургамлуудыналь нь ч ургах боломжтой. Төлөөлөх зарим ургамлын талаар товч авч үзье.
Чацаргана (Hippophae rhamnoides L). Чацаргана нь хамгаалалтын зурваст тарихад
онцгой тохиромжтой. Ялангуяа элс тогтоох хөрс бэхжүүлэхэд түүний үндэсний өнгөн
хэсгээр хааж ургах үндэсний системээс олон тооны үндэслүүрийн цухуйц гардаг ньхамгийн тохиромжтой нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Түүнчлэн чацарганы жимс хүнс,эмчилгээний чухал ургамал учраас түүнийг ойн зурвас, хамгаалалтын зурваст
ашиглахын зэрэгцээгээр жимс авах, суулгац бойжуулах чиглэлээр хосолмол байдлаар
үржүүлэх нь чухал юм. Чацарганыг тарихдаа эгнээ хооронд 4 м, ургамал хооронд 2 мзайтай эгнээгээр тарина. Улиас, хайлаасны 2-р эгнээнд чацарганыг тарихад салхийг
хаах чадвар сайтай. Хавар суулгацыг 4-р сарын 20-ноос 5-р сарын 20-ны хооронд
тарина.
Усалгаа арчилгаа. Суулгацаа тарьсныхаа эхний сард 7 хоногт 1-2 удаа услах
шаардлагатай. Харин цаашид байгаль цаг уурын тухайн нөхцөлийг харгалзан 10-14хоногт тутам услах хэрэгтэй юм. Нэмж бордох, хөрс сийрүүлэх, зэрлэг ургамал устгах,хатсан мөчир, үндэснээс ургасан найлзуурыг тайрах зэрэг ажиллагаа хэрэгтэй.
Монос (Padus Will). Монос нь хамгаалалтын зурваст тарихад онцгой тохиромжтой.
Моносыг эгнээ хооронд 3 м, ургамал хооронд 2 м зайтай эгнээгээр тарина. Улиас,хайлаасны 2-р эгнээнд тарихад салхи хаах ач холбогдолтой. Хавар суулгацыг 5-рсарын 20-ны дотор тарина.
Усалгаа арчилгаа. Суулгацаа тарьсныхаа эхний сард 7 хоногт 1 удаа услах
шаардлагатай. Харин цаашид байгаль цаг уурын тухайд нөхцөлийг харгалзан 10-14хоногт тутам услах хэрэгтэй.

183

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊҮдлэг харгана (Caragana arborescens). Мөчрөөр үржүүлнэ. Үрээрээ ургахдаа маш сайн.
Суулгацыг тарихдаа сөөлжүүлэн 10-15 см зайтайгаар тарина. Усалгаа сайнтохиромжтой нөхцөлд 7 м хүртэл өндөр ургана. Ийм суулгацаа ойн зурваст мод модны
хооронд буюу 2-р ташингид тарих нь тохиромжтой. Ихэвчлэн 5-р сард багтаан тарина.
Усалгаа арчилгаа. Суулгацаа тарьсныхаа эхний сард 7 хоногт 1 удаа, цаашид байгальцаг уурын тухайн нөхцөлийг харгалзан 10-14 хоног тутам услах хэрэгтэй юм.
Цаашид байгаль цаг уурын тухайн нөхцөлийг харгалзан 10-14 хоногт тутам услах
хэрэгтэй юм. Нэмж бордох, хөрс сийрүүлэх, зэрлэг ургамал устгах, хатсан мөчир,үндэснээс ургасан найлзуурыг тайрах зэрэг ажиллагаа хэрэгтэй.

Элсний нүүлтээс хамгаалах зориулалтаар нийтдээ 900 м урт, 6 м өргөн зурвас
талбайд мод сөөг хольж таривал зохино. Энэ ажлын зардалд мод сөөгний
тарьц худалдаж авах, зурвас байгуулах талбайн хөрс боловсруулалт, бордоо
хийх, нүх бэлтгэх, суулгацыг суулгах, суулгацыг услах (жилд 9 дээш удаа),намрын цэнэг усалгаа, нөхөн тарилт хийх зэрэг зардалд дундаж үнээр
тооцоолоход одоогийн зах зээлийн үнэ ханшаар 5 саяас дээш төгрөг
зарцуулахаар байна. Энд анхаарах гол зүйл бол модлог ургамлаас аль болох
намхан ургадаг модыг сонгох, тайралт хийж байх зэргээр нарны зайн хавтанг
сүүдэрлэхгүй байхыг бодолцох хэрэгтэй болно.
6.4-р хүñнэгт. Элñнèй нүүлтээñ хамгаалах ойн зурâаñ байгуулах ажлын зардал
№Гүйцэтгэх ажил1Тарьц худалдаж авахМод /шинэс, улиас, хайлаас г.м/Сөөг /чацаргана, монос г.м/Үдлэг харгана
Зурвас байгуулах талбайн хөрсболовсруулалт, бордоо хийх/Бууц/
Нүх бэлтгэх
Суулгацыг суулгах
Суулгацыг услах (жилд 9 дээшудаа*2070)
Намрын цэнэг усалгаа
Нөхөн тарилт хийхНийт зардал

2
3
4
5
6
7

Тоо
ширхэг

Нэгжийн үнэ, төгБүхзардал,мян.төг

720
450
900

800-1500/1150
2000-2500
1250

828.0
1012.01125.0

6 тн
2070
2070

200.0
500
100

1035.0
207.0

93 тн

93.0

20 тн

20.0
500.0
5020.0184Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

6.1-р зураг. НЦÑ-ын талбайг элñнèй нүүлтээñ хамгаалах ойн зурâаñ

6.1.7 Хаягдлын менежмент
Барьж байгуулах үед:Багаж тоног төхөөрөмжийн сав баглаанаас үүсэх цаас, хөөсөнцөр,хуванцар, мод, төмөр, шил болон шаазан материалууд, мөн барилгын
ажлаас гарах шавар, бетон, мод, төмөр, хуванцар, будаг зэрэг хэмжээ
бага биш, эдгээрийг ангилан ялгаж хаягдлын зах зээл болон хаягдлын
төвлөрсөн цэгт нийлүүлэх боломжтой.

Хортой хаягдал болох тос, тосолгооны материал, тэдгээрийн хуванцар
савнууд,хэрэглэсэн

батерей

байна.

Эдгээр

хаягдлаар

орчныг

бохирдуулахгүй ангилан хадгалж. хаягдлын зах зээлд нийлүүлэх,Түүнчлэн инвертер ба трансформаторын цахилгаан таслагчинд тосон
таслуур

хэрэглэх

тохиолдолд

тэдгээрийн

эвдрэл

гэмтэл,засвар

185

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊүйлчилгээний үед алдагдвал удаан задардаг химийн хортой бодис агуулж
болзошгүй тос гарах тул тосон таслуураас татгалзах шаардлагатай.
Нефтийн бүтээгдэхүүн асгарч алдсан тохиолдолд бохирдсон хөрсийг
саармагжуулан хор нөлөөгүй болгох, нөхөн сэргээх ажлыг гүйцэтгэж
байх,



Шингэн хаягдал болох хоолны газар, цэвэрлэгээ, усанд орох газар
зэргээс гарсан бохир ус, түүнээс гадна ажиллагсдын ахуйн бохир ус гарахба стандартын дагуу хийсэн бохирын цооног эсвэл зориулалтын тусгай
саванд хуримтлуулан зайлуулна.

Хуримтлуулсан хаягдал усаа цэвэрлэх байгууламжийн хамгийн ойрорших ариутгах татуургын худагт Дарханы Ус сувгийн байгууллагатай
хийсэн гэрээний үндсэн дээр зөөж нийлүүлэх арга хэмжээ авч байна.

Хатуу ба шингэн хаягдлыг тухай бүр зайлуулах арга хэмжээ авахгүй болхөрс ургамал, үзэгдэх орчин, цаашилбал ажиллагсдын эрүүл мэндэд чнөлөөлөх үр дагавар үүсэх тул хаягдын менежментийн асуудлыг
тодорхой боловсруулж нөлөөллийг бууруулах хэрэгтэй.

Үйл ажиллагааны үед:Нарны цахилгаан станцын үйлдвэрлэлийн технологийн ажиллагаанаас
хортой шингэн хаягдал үүсдэггүй тул энэ үед зөвхөн 1.6 м3/хоног бохир
усыг бохирын цооног буюу зориулалтын саванд хуримтлуулж, түүнийг
Дархан хотын Ус сувгийн байгууллагатай хийсэн гэрээний үндсэн дээрцэвэрлэх

байгууламжийн

ариутгах

татуургын

хамгийн

ойрхудагт

нийлүүлнэ.
Хатуу хог хаягдлыг ангилан ялгаж, дахин ашиглах хаягдлыг зах зээлд
нийлүүлж, булшлах хаягдлыг гэрээний үндсэн дээр зөвшөөрөл бүхий
байгууллагаар төвлөрсөн цэгт хүргүүлэх арга хэмжээ авч байх хэрэгтэй.

6.2

Нèйгэм

Барьж байгуулах үед:186

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊХувийн хөрөнгө оруулалтаар 10 МВт-ын НЦС барьж байгуулах төсөл
хэрэгжихэд хүмүүсийг ажилтай болгоход болон бизнесийн орчин бийболоход улс, орон нутгийн зүгээс дэмжиж, төслийн эерэг нөлөөллийг
нэмэгдүүлэх хэрэгтэй.

Дархан хотын ус хангамжид нөлөөлөхгүй байх боломж байгааг бүрэн
ашиглах хэрэгтэй.

Газрын хэвлийг хөндөхөд археологийн ба палеонтологийн олдвор, түүхсоёлын дурсгал илэрвэл тухайн үед нь орон нутгийн захиргаанд
мэдэгдэж холбогдох арга хэмжээ авах үүргийг соёлын өвийн тухай
хуулийн дагуу төсөл хэрэгжүүлэгч хүлээнэ.

Үйл ажиллагааны үед:

6.3

Энэ үед нийгэмд сөрөг нөлөө үзүүлэх үйл ажиллагаа явагдахгүй.
Хүн амын эрүүл мэндБарьж байгуулах үед:Барилгын ажлын үед ажиллагсдыг нутгийн иргэдтэй харьцах, тэдэндэй
аливаа халдварт өвчний контакт үүсгэхгүйгээр үйл ажиллагаа явуулах
удирдлага зохион байгуулалтын арга хэмжээ авбал халдварт өвчний
үүсэлгүй, тархаахгүй байх боломжтой.

Төсөл хэрэгжүүлэгч ажиллагсдын эрүүл мэнд, аюулгүй ажиллагаа, эрүүл
ахуйнталаар

тогтсон

системийн

/байгууллагын

дээрхтөрлийн

мэргэжлийн албад ажилладаг/ дагуу холбогдох арга хэмжээ авч,ажиллагсдыг осол бэртэл гэмтэлгүй, өвчлөлгүй байлгах үүрэг хүлээх тулбайгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээнд дээрх асуудлыг
давхардуулан авч үзэх шаардлагагүй гэж үзлээ.
Станцад хэрэглэгдэх материал болон ажиллагсдыг тээвэрлэх үйлажиллагааны үед ажиллагсад болон иргэдэд болзошгүй осол эрсдэлээс
сэргийлэх талаар холбогдох арга хэмжээ авч байвал зохино.

Үйл ажиллагааны үед:187

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊНЦС-ын үйл ажиллагаа явуулах үед хорт бодис гаргахгүй, дуу шуугиан
үүсгэхгүй тул иргэдийн эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөлөхгүй.

Сөрөг нөлөөлийг бууруулсны дараах үлдэгдэл нөлөөлөл:Төслийн сөрөг нөлөөллийг бууруулах дээрх арга хэмжээнүүдийг бууруулах аргахэмжээ авсны үр дүнд байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд үлдэгдэл
сөрөг нөлөөлөлгүйгээр төслийг хэрэгжүүлэх боломж байна.
ҮНЭЛГЭЭНИЙ ЕРӨНХИЙ ДҮГНЭЛÒНарны цахилгаан станц байгуулах төслийн байгаль орчны нөлөөллийн
нарийвчилсан үнэлгээ хийсэн дүнд үндэслэн дараах дүгнэлт хийж байна:Тус төслийн барьж байгуулах болон үйл ажиллагаа явуулах үед байгаль
орчны хууль эрхзүйн баримт бичгүүдийн холбогдох зүйл, заалтуудыг
мөрдөн ажиллаж байгаль орчинд ээлтэй байх нөхцөлийг бүрдүүлэн
ажиллавал зохино.

Тус төслийн барьж байгуулах болон үйл ажиллагаа явуулах үедболзошгүй

нөлөөллийг

тодорхойлж,нөлөөллийг

магадлан

жагсаах,урьдчилан

матрицын

тооцон

аргуудаар

таамаглаж,улмаар

нөлөөллийн үр нөлөөг дүгнэн үзэхэд дараах байдалтай байна.
1.
2.

Барьж байгуулах үед:Энэ үед төсөл байгалийн физик нөөцөд нөлөөлөл илүү сөрөг байжболох, тухайлбал агаарын чанар, хөрсөн бүрхэвчид газар шорооны
ажлын үед нөлөөллийн эрчим илүү байх ба энэ барьж байгуулах
ажлыннөлөөллийг

чухалчилж

үзэххэрэгтэй

байгаа

ньтодорхойлогдсон.
3.

Экологи, биологийн олон янз байдалд нөлөөлөл нь зөвхөн энэ үедэлбэг зүйл ургамалд нөлөөлөх байдлаар илэрч байна.

4.

Нийгмийн байдалд эерэг нөлөөлөл үзүүлэх ба хүн амын эрүүл мэндэд
шууд нөлөөлөл илрэхгүй байна. Гагцхүү тээвэрлэлтийн ажиллагааг
осол авааргүй явуулах хэрэгтэй юм.

188Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ5.

Тээврийн хэрэгсэл, газар шорооны ажил гүйцэтгэх механизмууд агаарт
хорт хий ялгаруулж бохирдуулна. Задгай талбайд ялгарлын агууламжих биш учраас тархалтаар агууламж нь буурч, төслийн талбайгаас
гадагш нөлөөлөлгүй болно. Тээвэр хийх, газар шорооны ажлын үедтоос босно. Нөлөөлөл нь богино хугацааны тасралттай байх, голлож
талбайд хязгаарлагдмал байдлаар үүсэхээр байна. Үүсэх тоосны
ялгарал их биш учраас сарнилын агууламж талбай орчимдоо багасаж,оршин суугчдад нөлөөлөл нь бага байх боломжтой гэж үзэж байна.

6.

Төслийн зүгээс шуугианы нөлөөлөл нь тухайн газартаа түр зуурын
шинжтэй байна. Харин дэргэдэх дэд станцын дуу шуугианы түвшнийг
тооцож ажиллах хэрэгтэй.

7.

Газар шорооны ажил нь тухайн үедээ гадаргын гоо сайханд нэлээд
таагүй харагдах орчныг бүрдүүлэх боловч түр зуурын байх энэнөлөөлөл зөвхөн талбай дээр барилгын ажил хийж буй хүмүүсээр лхязгаарлагдах ба нөхөн сэргээснээр орчны үзэмж хэвийн болно.

8.

Төслийн ажил гадаргын урсацын горим нөөцөд нөлөөлөхгүй, газар
доорх усны түвшин хүртэл ажил хийгдэхгүй тул нөлөөлөлгүй болно.
Барьж байгуулах болон үйл ажиллагаа явуулах үед хэрэглэх усыггэрээний үндсэн дээр төвлөрсөн ус хангамжийн сүлжээнээс авчашиглах ба газар доорх усны нөөцөд үзүүлэх нөлөө бага, ус сувгийн
байгууллагын ажилд дарамт болохгүй.

9.

Нарны зайн хавтангийн 20 бүлийн бэхэлгээний 23320 ширхэг төмөр
бетонон шонгийн нүхэнд нийтдээ 2930 м2 талбайн 5127 м3 орчим хөрсшороо хуулагдана. Үүнээс 7.7 мянга орчим м3 шороон түр овоолго
үүсэж хөрс, ургамлыг түр хугацаагаар дарна. Авто замыг 600 м орчимм зайд сайжруулж хайрган хучилттай болгоход 4.2 мян.м2 талбайн хөрсхуулагдана. Хөрсний эвдрэл үүсэх, нягтрах, элэгдэх, мөн хөрсдарагдах нөлөөнд орохоор байна. Ийм учраас барьж байгуулах үедхөрсөн бүрхэвчид үзүүлэх нөлөө байж болохоор байна. Санамсаргүй
байдлаар түлш шатахуун асгарвал хөрсний бохирдлыг арилгах,саармагжуулах ажиллагаа явуулбал сөрөг үр дагаваргүй болно.
189

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ10.

Нарны зайн хавтангийн 20 бүлийн бэхэлгээний 23320 ширхэг шонгийн
нүхэнд нийтдээ 2930 м2 талбайн ургамалыг устгана. Үүнээс гадна
тэдгээр нүхний дэргэд түр шороон овоолго үүсгэж ургамалыг дарна.
Авто замын 0.6 орчим км зайд 6 мянга орчим м2 талбайн ургамлан
нөмрөг арчигдан дарагдана.
Газар шорооны ажлаас 7.5 мянга гаруй м3 хөрс шороо хаягдал болно.

11.

Тоног төхөөрөмжийн сав баглаа боодол, барилгын материалын
хаягдал, тос тосолгооын материал зэрэг хоргүй, хортой хаягдал үүсэхба ангилан ялгаж хаягдлын зах зээл, хаягдлын төв цэг зэрэгт
нийлүүлэх хэрэгтэй болно. Ахуйн бохир усыг зориулалтын цооног буюусаванд хуримтлуулж ариутгах татуургад нийлүүлнэ.

Төсөвт дарамт үзүүлэхгүй, улсын хөгжилд хувийн хөрөнгийн эх

12.

үүсвэрээр хувь нэмэр болох төсөл болж байна. Барьж байгуулах үйлажиллагаанд

ороннутгаас

хүмүүсийг татан оролцуулах,ажиллагсад

авах,

мөн

мэргэжлийн

хүмүүсийн амьжиргаанд ашигтай,амьдрал ахуйгаа дээшлүүлэхэд тус дэм болно. Бизнесийн шинэболомжууд нээгдэнэ.
Төслийн үйл ажиллагаанд химийн хорт бодис хэрэглэхгүй тул иргэдэд

13.

хорт бодисийн нөлөөлөл үүсэхгүй. Харин материал болон зорчигч
/ажиллагсад/тээвэрлэлтийн

үйлажиллагаанаас

иргэдийг

осолбэртлийн болзошгүй сөрөг нөлөөлөл, эрсдэлээс сэргийлэх хэрэгтэй.
14.

Байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд төслийн барьж
байгуулах үеийн нөлөөллийн үр нөлөө /significance/ -г үнэлэн
дүгнэснээс үзэхэд төслийн энэ үе шатны үйл ажиллагаа нь байгалийн
физик болон экологийн нөөцийн ихэнх бүрдэл хэсгүүдэд дунд зэргийн
сөрөг үр нөлөөтэй, харин нийгмийн байдалд дунд зэргийн эерэг үрнөлөөтэй, хүн амын эрүүл мэндэд бараг сөрөг нөлөөлөлгүй байжболохоор байна.
2.

Үйл ажиллагааны үед:190

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

1.

Энэ

үед

төслийн

үйлажиллагаа

ихэнхдээ

эерэг

байх

нь

тодорхойлогдсон. Энд нийгэмд чухал эерэг нөлөөтэй, байгалийн физик
нөөцөд үзүүлэх нөлөө бага гэж үзсэн.
2.

Энэ үед ашиглагдах үйлчилгээний цөөн тооны тээврийн хэрэгслийг эстооцвол агаар бохирдуулах өөр эх үүсвэр байхгүй байх боломж байна.

3.

Нарны цахилгаан станц нь ажиллах явцдаа дуу шуугиан гаргадаг эхүүсвэрт тооцогддоггүй. Эрчим хүч үйлдвэрлэлийн дуу шуугианыг
багасгах гол чухал технологи болдгоороо дэвшилттэй юм.

4.

Нарны зайн гялбааны эсрэг бүрхүүлтэй загвар нь гэрлийг дотроо
шингээдэг тул гялбаа үүсгэхгүй хавтан сонгосноор гэрлийн ойлт,гялбааны нөлөөлөлгүй байх боломжтой.

5.

Нарны цахилгаан станцад жилд унд ахуйн зориулалтаар 593 м3, нарны
зайн хавтан цэвэрлэх зориулалтаар 245 м3 нийтдээ 838 м3 ус хэрэглэх
тооцоо гарч байна. Технологийн болон унд ахуйн усыг Дархан-Уулаймгийн ус хангамжийн нэгдсэн сүлжээнээс орон нутгаас авсан
зөвшөөрөл,гэрээний

үндсэн

дээрхангана.

Дархан

хотынусхангамжийн сүлжээний үйл ажиллагаанд тус станцын усны хэрэглээ ньдарамт үүсгэхээргүй байна.
6.

Нарны зайн хавтанд түүний доорх хөрс сүүдэрлэгдэж, хөрсний үржил
шим /ялзмаг/ багасах хандлага үүсэж болно. Цаг хугацааны хувьд
удаан явцтай бага зэргийн нөлөөлөл гэж үзэх боломжтой.

7.

Нарны зайн хавтан нь сүүдэрлэгдсэн газрын ургамлын ургалтад
сөргөөр

нөлөөлөх

хүчин

зүйл

болно.

Сүүдэрлэгдсэн

ихэнх/ойролцоогоор 7 орчим га/ талбайн ургамлан нөмрөг доройтох
нөлөөлөл үүсэхээр байна.
8.

Шуугиан гаргадаггүй, технологиос бохирдол үүсгэдэггүй, хүлэмжийн
хийн ялгаруулалтгүй эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаагаараа орчин үеийн
хамгийн их эрэлт хэрэгцээ ихтэй, ногоон хөгжлийг дэмжих төсөл болжбайгаа юм. Ахуйн бохир усыг зориулалтын цооног буюу саванд
хуримтлуулж ариутгах татуургад нийлүүлнэ.

191

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊЖилд 1520000 кВт/цаг үйлдвэрлэсэн эрчим хүч нь импортыг багасгах,9.

өсөн нэмэгдэж байгаа хэрэгцээг хангахад ашиглагдана. Хүн амынамьдрах, ажиллах орчин, бизнесийн орчинг сайжруулахад эерэг нөлөө
үзүүлнэ. ТЭЗҮ-д тооцсоноор 12 жилд хөрөнгө оруулалтын зээлээ төлж,цаашид үр ашигтай ажиллаж улсад оруулах орлого нь нэмэгдэнэ.
Хорт бодисын ялгаралгүй, дуу шуугиан үүсдэггүй зэрэг нь иргэдийн

10.

эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөгүй эрчим хүчний үйлдвэрлэл гэж үзэжболно. Эрчим хүчний үйлдвэрлэл нэмэгдэж тогтвортой ажиллагааг
хангах үйл ажиллагааных нь үр дүнд эрүүл мэндийн үйлчилгээний
байгууллагуудын чадавх дээшилж, чанар нь сайжрах эерэг нөлөөтэй
юм.
Байгаль орчин, нийгэм, хүн амын эрүүл мэндэд төслийн үйл ажиллагаа

11.

явуулах үеийн нөлөөллийн үр нөлөөг үнэлсэн дүнгээс үзэхэд төслийнэнэ үе шатны үйл ажиллагаа нь байгалийн физик болон экологийн
нөөцөд эерэг болон сөрөг үр нөлөөгүй буюу нөлөөлөл бага байх,түүнээс зайлсхийж болохоор байгаа бол нийгмийн байдалд дундзэргийн эерэг үр нөлөөтэй, хүн амын эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөлөлгүй,эрчим хүчний хангалт, найдвартай ажиллагаа хангагдсанаар шууд бусбайдлаар эрүүл мэндийн үйлчилгээний чанар сайжрах үр нөлөөтэй
байж болохоор байна.
3.

Төслийн барьж байгуулах болох үйл ажиллагааны үе шатанд

хуримтлагдах нөлөөлөл үүсэхгүй, тодорхой бус буюу үнэмшилгүй
үнэлэгдсэн нөлөөлөл байхгүй болно.
4.

Төслийн эрсдэлийг үнэлсэн дүнд тулгуурлан түүнийг бууруулах

арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх хэрэгтэй.
5.

Төслийн барьж байгуулах болон үйл ажилагааны үе шатанд сөргөн

нөлөөллөөс сэргийлэх, бууруулах, арилгах, зайлсхийх арга хэмжээг энэтайланд заасны дагуу хэрэгжүүлэх хэрэгтэй.
6.

Төслийн нөлөөллийг бууруулах арга хэмжээний дараа үлдэгдэл

сөрөг нөлөөлөл үүсэхгүй байх боломжтой байна.

192

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ7.

Энэхүү тайланд авч үзсэн байгаль орчин, нийгэм, эрүүл мэндийн

талаарх арга хэмжээг хэрэгжүүлэн ажиллавал зохино.
8.

Төслийн “Байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөө”-ний дагуу

тухайн жилийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулж
холбогдох журмын дагуу хэрэгжүүлэх хэрэгтэй болно.

ХЭВЛЭЛ, МЭДЭЭЛЛИЙН ЭХ ÑÓРВÀЛЖ

1. Байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээ хийх аргачлал., УБ, 2014
2. Байгаль орчин-5. Усны тухай хууль тогтоомж. УБ,1997
3. Батсүх Н. Байгалийн ус, геологи орчны судалгаа Улаанбаатар, 2010
4. Байгаль орчны хуулийн эмхтгэл. Улаанбаатар, 20125. Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээний аргачлал. УБ, 20146. Грубов В.И. Определитель сосудистых растений Монголии, Л-1982
7. Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын 10 МВт –ын нарны цахилгаан станцын
төслийн байгаль орчны төлөв байдлын үнэлгээний тайлан. “САТУ” ХХК,УБ, 2014193Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

8. Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын 10 МВт –ын нарны цахилгаан станцын
техник эдийн засгийн үндэслэл. Солар повер интернейшнл ХХК, УБ, 20149. Дарханы дулааны цахилгаан станцын байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын
нарийвчилсан үнэлгээний тайлан. “САТУ” ХХК, УБ, 201310. Дашжамц Д, Зулзагабаатар Ж, Намхайжанцан Г, Биндэръяа З. Монгол
орны геотехникийн нөхцөл, “Инженерийн лавлах”УБ,2009.37.5 х.х,х452.
11. Доржготов Д, Батбаяр Д. БНМАУ-ын хөрсний ангилал зүй, УБ. 1986
12. Дуламцэрэн С. 1970. Монгол орны хөхтөн амьтан тодорхойлох бичиг.
Улаанбаатар, 240 х.
13. Лигаа У, Даариймаа Ш нар. Монгол орны нэн ховор ургамлын зурагт
лавлах, УБ., 200814. Лигаа У, Ш Даариймаа нар. Монгол орны ховор ургамлын зурагт лавлах,УБ., 200915. Монгол орны физик газарзүй. Редактор академич Ш.Цэгмид. УБ,1969
16. Монгол орны гадаргын ус. Редактор Б.Мягмаржав, Г.Даваа. УБ,1999
17. Монгол улсын үндэсний атлас. ШУА, Газарзүйн хүрээлэн, 200918. Намхайжанцан Г. Монгол орны техникийн уур амьсгалын нөхцөл. Усныбодлогын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний бүтээл. № 1.УБ,1996. х.179189.
19. Өлзийхутаг Н. БНМАУ-ын бэлчээр, хадлан дахь тэжээлийн ургамал таних
бичиг., УБ,1985
20. Өлзийхутаг Н. Монгол орны ургамлын аймгийн тойм., УБ,1989
21. Соколов

В.Е.,

Орлов

В.Н.

1980.

Определитель

млекопитающих

Монгольской Народной Республики. Москва, ‘’Наука’’, 350с.
22. CITES-Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон зүйлийг олонулсын хэмжээнд худалдаалах тухай конвенци –Лавлах. Улаанбаатар,2001.284 х.
23. Түвшинтогтох И. Геоботаник, УБ., 2005
24. Clark, E.L., Мөнхбат Ж, Дуламцэрэн С., Bailie,J,E.M., Батсайхан Н.,Самъяа,Р., Stubbe M., (эмхэтгэгчид ба редакторууд). (2006). Монгол
улсын хөхтөн амьтны улаан данс. Бүс нутгийн улаан дансны цуврал.

194

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊБоть 1, Лондоны амьтан судлалын нийгэмлэг, Лондон хот (Монгол, Англи
хэлээр).
25. http://www.researchgate.net/publication/229040136_ENVIRONMENTAL_IMP
ACT_ASSESSMENT_OF_SOLAR_ENERGY_SYSTEMS_RESULTS_FROM_A_LIFE_CYCLE_ANALYSIS
26. http://www.bni.gov/pv/files/pdf/229_rser_wildlife_2011.pdf
27. http://www.csir.co.za/eia/docs/valleydora/D4_Soil%20&%20Land%20and%20
Agricultural%20Potential%20Impact%20Assessment%20Report%20.pdf
28. http://www.sgurrenergy.com/services/risk-advisory-services/
29. http://dms.caribbeanclimate.bz/MFiles/openfile.aspx%3Fobjtype%3D0%26docid%3D4518
30. http://www.tandfonline.com/loi/tiap20

195Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊХÀВÑРÀЛÒÓÓД

196

Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ197Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ198Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ199Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ200Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ201Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ202Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ203Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ204Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ205Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ206Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ207Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ208Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ209Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ210Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ211Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ212Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ213Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ214Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ215Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ216Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ217Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ218Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

219Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ220Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ

221Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ222Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ223Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ224Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ225Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ226Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ227Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ228Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ229Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ230Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ231Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ232Байгаль орчны нºлººллèйн нарèйâчèлñан үнэлгээ
“ÑÀÒÓ” ÕÕÊ233