BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCHCỤC DI SẢN VĂN HÓA

André Desvallées & François MairesseDịch giả: Nguyễn Thị Thu Hương
Hiệu đính: TS. Phạm Lan Hương

CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢNVỀ BẢO TÀNG HỌCNHÀ XUẤT BẢNVĂN HỌC

Các khái niệm cơ bảnvề bảo tàng họcBỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCHCỤC DI SẢN VĂN HÓA

André Desvallées & François MairesseDịch giả: Nguyễn Thị Thu Hương
Hiệu đính: TS. Phạm Lan Hương

CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢNVỀ BẢO TÀNG HỌCNHÀ XUẤT BẢN VĂN HỌCVới sự hỗ trợ của Bảo tàng Royal de Mariemontwww.musee-mariemont.beVà sự hỗ trợ của Ủy ban Bảo tàng học quốc tế của ICOMẢnh bìa:© 2009 Bảo tàng Louvre/Angèle Dequier© Uỷ ban Di sản Quốc gia, Singapore© Bảo tàng Auckland© Bảo tàng Ningbo© Armand Colin, 2010
ISBN: 978-2-200-25398-1

BAN BIÊN SOẠNFrançois Mairesse, André Desvallées, Bernard Deloche, Serge Chaumier, Martin
Schärer, Raymond Montpetit, Yves Bergeron, Noémie Drouguet, Jean Davallon.
Với sự tham gia của:Philippe Dubé, Nicole Gesché-Koning, André Gob, Bruno Brulon Soares, Wan
Chen Chang, Marilia Xavier Cury, Blondine Desbiolles, Jan Dolak, Jennifer Harris, Francisca Hernandez Hernandez, Diana Lima, Pedro Mendes, Lynn Maranda,
Monica Risnicoﬀ de Gorgas, Anita Shah, Graciela Weisinger, Anna Leshchenko,
tất cả đã đóng góp cho Hội nghị chuyên đề ICOFOM năm 2009 về chủ đề nàyhoặc đã đọc qua tài liệu này.
Suzanne Nash dịch từ bản tiếng Pháp sang bản tiếng Anh.
Nguyễn Thị Thu Hương dịch từ bản tiếng Anh sang bản tiếng Việt.
TS. Phạm Lan Hương hiệu đính.

LỜI TỰAXây dựng các tiêu chuẩn nghề nghiệp là một trong những mục tiêu cốt lõicủa ICOM, đặc biệt trong lĩnh vực cải tiến, chia sẻ và truyền đạt kiến thức khôngchỉ đến cộng đồng bảo tàng toàn cầu, mà còn đến những người xây dựng chínhsách liên quan đến công việc bảo tàng, những người chịu trách nhiệm quản lýcác khía cạnh pháp lý và xã hội về nghề bảo tàng; và, không kém phần quantrọng là những người tham gia trực tiếp hay gián tiếp và được hưởng lợi tử cáctiêu chuẩn này. Ra mắt vào năm 1993, do André Desvallées phụ trách, với sựcộng tác của François Mairesse, từ năm 2005 trở đi, Từ điển Bảo tàng học là mộtcông trình lớn, kết tinh từ nhiều năm nghiên cứu, phỏng vấn, phân tích, sửa đổivà tranh luận của Ủy ban Quốc tế về bảo tàng học (ICOFOM) thuộc ICOM, giúp
chúng ta hiểu biết hơn về thực tiễn và lý thuyết bảo tàng cũng như những côngviệc được thực hiện hằng ngày trong bảo tàng.
Vai trò, sự phát triển và quản lý bảo tàng đã thay đổi rất nhiều trong vài thậpkỷ qua. Các bảo tàng ngày càng tập trung vào du khách; và, một số bảo tàng lớnđang hướng tới mô hình quản lý doanh nghiệp trong công tác vận hành hằngngày. Do đó, nghề nghiệp và môi trường bảo tàng đã phát triển như một lẽ tất
yếu. Các quốc gia như Trung Quốc đã có sự gia tăng về số lượng bảo tàng; và,cũng có những bước phát triển quan trọng không kém diễn ra ở tầm vi mô, vídụ các tiểu quốc đảo đang phát triển (SIDS). Những thay đổi thú vị này dẫn đếnsự chênh lệch ngày càng tăng giữa các bản tiêu chuẩn thực hiện công việc và
các khóa đào tạo ở các nền văn hóa khác nhau. Trong bối cảnh này, một côngcụ tham khảo cho các chuyên gia bảo tàng và sinh viên nghiên cứu về bảo tànghọc lại càng cần thiết hơn bao giờ hết. Trong khi ấn phẩm Điều hành bảo tàng:Cẩm nang thực hành của ICOM/UNESCO cung cấp cho những người làm tronglĩnh vực bảo tàng một cẩm nang cơ bản về thực trạng bảo tàng hiện tại, thìcuốn Từ điển Bảo tàng học nên được coi như là một ấn phẩm đồng hành, đưađến một góc nhìn bổ sung về lý thuyết bảo tàng.
Mặc dù những thách thức của công việc hằng ngày khiến chúng ta khôngthể dừng lại và suy ngẫm về các cơ sở nền tảng trong lĩnh vực bảo tàng, thì nhu
cầu ngày càng tăng đối với các hoạt động ở mọi cấp độ mang lại sự rõ ràng vàdễ hiểu cho những người đặt câu hỏi về sự cần thiết của bảo tàng đối với xã
hội và người dân. Công trình quan trọng của ICOFOM được gói gọn trong Từđiển Bảo tàng học cung cấp một giải kiến tạo vững chắc, có cấu trúc và chắt lọcnhững quy tắc cốt lõi làm nền tảng cho công việc của chúng ta ngày nay. Mặcdù cuốn Từ điển Bảo tàng học trình bày một góc nhìn nặng Pháp ngữ vì lý do7Lời tựa

ngôn ngữ, các thuật ngữ tổng hợp ở đây được hiểu và/hoặc được sử dụng bởi
các nhà bảo tàng học ở một số nền văn hóa khác nhau. Ấn phẩm này, mặc dùkhông đầy đủ nhưng đã tổng hợp nhiều thập kỷ phát triển tri thức trong mộtcuộc điều tra có hệ thống về nhận thức luận, từ nguyên học của bảo tàng vàtrình bày chuyên sâu về các khái niệm cơ bản của bảo tàng học ngày nay, vớimột cái nhìn thực tế khéo léo về những rườm rà trong lịch sử và tranh cãi tronghiện tại, đã góp phần vào sự phát triển và mở rộng của ngành. ICOFOM, cácbiên tập viên và các tác giả của Từ điển Bảo tàng học cùng mang lại khả năngcảm thụ, nhận thức, tính chặt chẽ và cân bằng nhiệm vụ định nghĩa và giải thíchvề bảo tàng và thực hành bảo tàng.
Là bản xem trước của Từ điển Bách khoa toàn thư, tài liệu này đã được thiếtkế để công chúng tiếp cận rộng rãi nhất có thể, cả trong bối cảnh lịch sử và hiệntại, vì sự phát sinh và phát triển của các thuật ngữ rải rác trong ngôn ngữ ngày
nay. Trên tinh thần chính sách hoan nghênh sự đa dạng và thúc đẩy sự bao hàm,
ICOM dự đoán rằng, giống như Quy tắc Đạo đức bảo tàng của ICOM, việc xuấtbản ấn phẩm này sẽ khuyến khích những tranh luận trên diện rộng trong quátrình cập nhật và sửa đổi, thay vì bị bỏ quên trên giá sách. Vì vậy, Đại hội ba nămmột lần lần thứ 22 của ICOM, ở Thượng Hải, Trung Quốc là nơi ra mắt phù hợpcho công cụ tham khảo bảo tàng học vô giá này. Tập hợp các chuyên gia bảotàng của tất cả các quốc gia chính là nền tảng thiết lập các tiêu chuẩn và côngcụ tham chiếu như vậy cho các thế hệ ngày nay và mai sau.
Alissandra Cummins
Chủ tịchHội đồng Bảo tàng quốc tế (ICOM)

8LỜI NÓI ĐẦU
Theo các nguyên tắc cơ bản của ICOM, mục đích của Ủy ban Quốc tế về bảotàng học (ICOFOM) kể từ khi thành lập vào năm 1977 là phát triển thuyết bảotàng học như một nguyên lý khoa học và học thuật sẽ thúc đẩy sự phát triển củabảo tàng và nghề bảo tàng thông qua việc nghiên cứu, học hỏi và phổ biến các
trào lưu chính của tư duy bảo tàng.
Để đạt được mục đích này, một nhóm hoạt động đa ngành đã được thànhlập để thực hiện một phân tích phản biện về thuật ngữ bảo tàng, tập trung vào
các khái niệm cơ bản của bảo tàng học. Trong hai mươi năm, Nhóm Hoạt độngTừ điển đồng nghĩa đã sưu tầm được những tiểu luận và tóm tắt đáng chú ýqua công tác nghiên cứu khoa học. Tin tưởng vào tầm quan trọng của việc cungcấp cho công chúng một danh mục thuật ngữ cấu thành tài liệu tham khảo cơbản, ICOFOM đã quyết định - với sự hỗ trợ của Hội đồng Bảo tàng quốc tế - giớithiệu ấn phẩm này tại Đại hội ICOM sẽ được tổ chức ở Thượng Hải vào tháng 11
năm 2010. Tài liệu giới thiệu tóm tắt của 21 bài luận về thuật ngữ bảo tàng họccơ bản, sẽ được trình bày dưới dạng 'bản xem trước' của nội dung sẽ được xuấtbản đầy đủ trong Từ điển Bảo tàng học sắp ra mắt, kèm theo một từ điển chọnlọc giải thích gần 500 từ được đề cập trong đó.
Tôi muốn nhấn mạnh rằng, tài liệu này, với tư cách là phần giới thiệu về một côngtrình bao quát hơn nhiều, không nhằm mục đích liệt kê đầy đủ mà cho phép người
đọc phân biệt giữa các khái niệm được bao hàm trong mỗi thuật ngữ, để khám phácác ý nghĩa mới và các liên kết của chúng với toàn bộ lĩnh vực bảo tàng học.
Tiến sĩ Vinos Sofka đã không làm việc vô ích khi mà trong những năm đầutiên của ICOFOM, ông đã nỗ lực biến Ủy ban quốc tế này thành một diễn đànđể phản biện và tranh luận về bảo tàng học có thể phản biện lại nền tảng của
chính nó. Vì vậy, sản phẩm trí tuệ của Ủy ban, tiếp tục cho đến ngày nay, đã đượcbảo tồn thông qua ấn phẩm hằng năm của Chuỗi Nghiên cứu ICOFOM (ISS), đãlàm giàu lý thuyết bảo tàng học trong hơn ba mươi năm. Thư mục tham khảoquốc tế của tất cả các ấn phẩm ICOFOM là duy nhất và thể hiện một bức tranh
trung thực về sự phát triển của tư duy bảo tàng học trên khắp thế giới.
Từ các bài viết trong tài liệu này, chúng ta có thể thấy được sự cần thiết phảixem xét lại các nguyên lý cơ bản của bảo tàng học với một phương pháp tiếpcận tích hợp và đa chiều, được thiết lập bởi sự giàu có về mặt khái niệm của mỗi
từ. Các thuật ngữ được trình bày trong tập tài liệu này là một ví dụ rõ ràng vềcông trình của một nhóm chuyên gia đã có thể thấu hiểu và nâng cao cấu trúccơ bản của ngôn ngữ, di sản phi vật thể tuyệt vời của chúng ta. Phạm vi của11Lời nói đầuthuật ngữ bảo tàng học cho phép chúng ta trân trọng mức độ không thể táchrời giữa lý thuyết và thực hành. Để không đi vào lối mòn, các tác giả đã đưa vàonhững quan sát của riêng họ mỗi khi cần để thu hút sự chú ý đến một đặc điểmcụ thể của một thuật ngữ. Họ không cố gắng xây dựng hoặc xây dựng lại cầunối, mà là muốn bắt đầu từ việc kiểm tra các khái niệm khác chính xác hơn và
tìm kiếm những ý nghĩa văn hóa mới làm phong phú thêm nền tảng lý thuyết
của một ngành học rộng lớn như bảo tàng học, được định sẵn để củng cố vai
trò của bảo tàng và các chuyên gia bảo tàng trên toàn thế giới.
Với cương vị là Chủ tịch ICOFOM, tôi rất vinh dự và rất vui khi được có mặt tạibuổi ra mắt, thông qua tài liệu này, một tác phẩm sẽ sớm là một bước ngoặt
trong thư mục tham khảo bảo tàng học rộng lớn được tạo nên bởi các thànhviên của ICOFOM từ các quốc gia và chuyên môn khác nhau, tất cả thống nhấtvì một lý tưởng chung.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến tất cả những ai đã hào phóng đónggóp thời gian và tài năng của họ để biến những công trình nền tảng này thànhhiện thực: những người bạn và đồng nghiệp mà chúng tôi vô cùng tự hào:- tới ICOM, tổ chức hướng dẫn của chúng tôi, vì đã hiểu, nhờ sự ủng hộ tuyệt
đối của Tổng Giám đốc, ông Julien Anfruns, tầm quan trọng của một dự án đãbắt đầu từ lâu và giờ đây có thể được hoàn thành vì sự tận tâm của ông,- tới André Desvallées, tác giả và động lực của một dự án đã đạt được tầmquan trọng bất ngờ và vô cùng xứng đáng,- tới François Mairesse, người đã bắt đầu hành trình ở ICOFOM từ khi còn trẻ,mang đến tài năng của mình với tư cách là một nhà văn, nhà nghiên cứu tàinăng, là người cùng với André Desvallées, đã thành công trong điều phối hoạtđộng của Nhóm Hoạt động Từ điển đồng nghĩa và đã chỉnh sửa, hoàn thiện tàiliệu này cùng với Từ điển Bảo tàng học.
- tới tất cả các tác giả nổi tiếng quốc tế của các bài viết, các chuyên gia bảotàng học trong lĩnh vực tương ứng của họ,- và, cuối cùng là ba dịch giả của chúng tôi, những người đã làm một côngviệc cũng hết sức khoa học là dịch các thuật ngữ chuyên ngành từ tiếng Pháp
khi không phải lúc nào cũng có từ chuyển ngữ tương đương rõ ràng, dù là trongtiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, hay tiếng Trung...
Đối với tất cả những người đã đóng góp, mỗi người theo cách riêng củamình, vào công cuộc thực hiện ước mơ nay đã trở thành hiện thực, tôi xin bàytỏ lòng biết ơn chân thành nhất.
Nelly DecarolisChủ tịch
IFOCOM10GIỚI THIỆU
Bảo tàng là gì? Làm thế nào để chúng ta định nghĩa một bộ sưu tập? Thiết
chế là gì? Thuật ngữ 'di sản' bao hàm điều gì? Các chuyên gia bảo tàng đãtìm ra câu trả lời cho các câu hỏi như thế này trên nền tảng công việc, kiếnthức và kinh nghiệm của họ. Chúng ta có cần phải xem xét lại những điềunày không? Chúng tôi tin là có. Công việc bảo tàng thay đổi qua lại giữa thựchành và lý thuyết, với phần lý thuyết thường xuyên bị hy sinh để nhường chỗ
cho nghìn lẻ một nhiệm vụ hằng ngày. Tuy nhiên, thực tế vẫn cho thấy, suynghĩ là một bài tập kích thích cần thiết cho sự phát triển của mỗi cá nhâncũng như sự phát triển của giới bảo tàng.
Mục đích của ICOM, trên tầm quốc tế; và, hẹp hơn là trên tầm các hiệp hộibảo tàng quốc gia và khu vực, là phát triển các tiêu chuẩn và nâng cao chấtlượng của tư duy hướng dẫn giới bảo tàng và các dịch vụ mà nó (bảo tàng)cung cấp cho xã hội, thông qua những cuộc họp giữa các chuyên gia. Hơn bamươi ủy ban quốc tế làm việc về vấn đề chung này, mỗi nhóm gắn với mộtlĩnh vực cụ thể, xuất bản ra các ấn phẩm đáng chú ý. Nhưng làm thế nào đểnhững suy nghĩ phong phú về bảo tồn, công nghệ mới, giáo dục, công trình
lịch sử, quản lý, nghề nghiệp; và, hơn thế nữa hoà hợp được với nhau? Nóichung, cái mà người ta gọi là lĩnh vực bảo tàng được tổ chức như thế nào?
Đây là những câu hỏi được giải quyết bởi Ủy ban Bảo tàng quốc tế ICOM (ICOFOM) kể từ khi thành lập năm 1977, đặc biệt là thông qua các ấn phẩm (Chuỗi
nghiên cứu ICOFOM) nhằm mục đích kiểm kê và tổng hợp các quan điểm đadạng trong bảo tàng học. Kế hoạch thực hiện một bản tóm tắt các khái niệmcơ bản trong bảo tàng học do André Desvallées điều phối đã được đưa ra từnăm 1992 bởi Martin R. Schärer, Chủ tịch của ICOFOM trong bối cảnh nhưvậy. Tám năm sau, Norma Rusconi (qua đời năm 2007) và François Mairesseđã tham gia cùng với họ. Qua nhiều năm, họ đi đến một kết luận chung rằng,chúng ta nên cố gắng trình bày trong khoảng hai mươi thuật ngữ, một bức
tranh toàn cảnh về sự đa dạng của lĩnh vực bảo tàng. Công trình này đã ởtrên đà phát triển trong vài năm vừa qua. Một số phiên bản sơ bộ của các bàiviết đã được xuất bản (trong Chuỗi Nghiên cứu ICOFOM và trong bài đánh giá
Publics & musées, sau này trở thành Culture & musées). Chúng tôi đề xuất ởđây một bản tóm tắt về các thuật ngữ này, trình bày các khía cạnh khác nhau
11Giới thiệu

của từng khái niệm dưới dạng cô đọng. Mỗi thuật ngữ sẽ được giải thích và
phát triển thêm trong các bài viết dài khoảng mười đến ba mươi trang, cùngvới một từ điển khoảng 400 từ, sẽ xuất hiện trong Từ điển Bảo tàng học hiệnđang chuẩn bị xuất bản.
Dự án biên soạn Từ điển dựa trên tầm nhìn quốc tế của bảo tàng, đượcthúc đẩy bởi nhiều cuộc thảo luận trong ICOFOM. Các tác giả đến từ các nướcnói tiếng Pháp để đảm bảo sự mạch lạc trong ngôn ngữ: Bỉ, Canada, Pháp,Thụy Sĩ. Họ là Yves Bergeron, Serge Chaumier, Jean Davallon, Bernard Deloche, André Desvallées, Noémie D nhámuet, François Mairesse, RaymondMontpetit và Martin R. Schärer. Phiên bản đầu tiên của tác phẩm này đượctrình bày và thảo luận sâu sắc tại Hội nghị chuyên đề lần thứ 32 của ICOFOMtại Liège và Mariemont (Bỉ) năm 2009.
Hai điểm đáng được thảo luận ngắn gọn tại thời điểm này là: Thành phầnban biên soạn và việc lựa chọn hai mươi mốt thuật ngữ.
Thế giới bảo tàng nói tiếng Pháp trong cuộc đối thoại ICOMTại sao chúng tôi chọn một ủy ban hầu như chỉ có diễn giả nói tiếng
Pháp? Có nhiều lý do giải thích cho sự lựa chọn này, hầu hết nhưng khôngphải tất cả đều là lý do thực tiễn. Chúng tôi biết rằng, ý tưởng về một côngtrình quốc tế và tổng hợp hài hòa là một viễn cảnh không tưởng, khi khôngphải tất cả mọi người đều sử dụng một ngôn ngữ chung (khoa học hay
không). Các uỷ ban quốc tế của ICOM nhận thức rõ điều này, do đó, để tránh
gây bối rối, họ ủng hộ một thứ tiếng - tiếng Anh - ngôn ngữ chung của ngày
nay. Đương nhiên, việc lựa chọn mẫu chung nhỏ nhất có lợi cho những người
thông thạo ngôn ngữ này lại thường gây bất lợi cho nhiều người khác không
quá quen thuộc với ngôn ngữ mẹ đẻ của Shakespeare, bị buộc phải trình
bày suy nghĩ của họ qua một phiên bản chưa tròn vành rõ chữ. Sử dụng mộttrong ba ngôn ngữ của ICOM (tiếng Anh, Tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha)là không thể tránh khỏi, nhưng là ngôn ngữ nào? Quốc tịch của những cộngsự đầu tiên, dưới sự chỉ đạo của André Desvallées (người đã làm việc nhiều
năm với Georges Henri Rivière, Giám đốc đầu tiên của ICOM và là người sáng
lập bảo tàng học tại Pháp) đã nhanh chóng đưa đến việc lựa chọn tiếng
Pháp, nhưng cũng có những lập luận khác ủng hộ nó. Hầu hết những người
tham gia có thể đọc hiểu nếu không phải cả ba, thì ít nhất là hai trong số các
ngôn ngữ ICOM, mặc dù khả năng sử dụng ngôn ngữ có thể chưa hoàn hảo.
Chúng tôi hiểu rõ sự đóng góp quan trọng của người Anh - Mỹ trong lĩnh12Giới thiệu

vực bảo tàng, nhưng phải chỉ ra rằng, hầu hết những tác giả - với một sốngoại lệ đáng chú ý, chẳng hạn như những đại diện tiêu biểu là Patrick Boylan và Peter Davis, không đọc được cả tiếng Pháp lẫn tiếng Tây Ban Nha. Lựachọn tiếng Pháp, chúng tôi hy vọng, với vốn kiến thức khá tốt về văn họcnước ngoài, cho phép chúng tôi đón nhận, nếu không phải tất cả các đónggóp trong lĩnh vực bảo tàng thì ít nhất cũng là một số khía cạnh của nó, tuy
không thường được khám phá nhưng rất quan trọng đối với ICOM. Tuynhiên, chúng tôi nhận thức được giới hạn trong nghiên cứu của mình và hyvọng rằng, công trình này sẽ truyền cảm hứng cho các nhóm khác trình bàybằng ngôn ngữ của họ (ví dụ như tiếng Đức hoặc tiếng Ý), một cách tiếp cận
khác với lĩnh vực bảo tàng.
Mặt khác, lựa chọn một ngôn ngữ có ảnh hưởng đến việc hình thành tưtưởng - được minh họa bằng cách so sánh định nghĩa bảo tàng của ICOM
vào năm 1974 và vào năm 2007, bản gốc được soạn thảo bằng tiếng Pháp,
bản thứ hai bằng tiếng Anh. Chúng tôi biết tuyển tập này sẽ khác đi nếu đượcviết bằng tiếng Tây Ban Nha, tiếng Anh hoặc tiếng Đức, cả về cấp độ cấu trúcvà lựa chọn thuật ngữ, nhưng chắc hẳn cũng sẽ có một sự thiên vị lý thuyết
nhất định! Không có gì đáng ngạc nhiên khi hầu hết các hướng dẫn thựchành về bảo tàng đều được viết bằng tiếng Anh (chẳng hạn như cuốn sổ tayxuất sắc do Patrick Boylan biên tập Điều hành bảo tàng: Cẩm nang thực hành)và hiếm hơn nhiều ở Pháp hoặc ở các nước Đông Âu cũ, vốn ưa thích viếtluận, phát triển tư tưởng và lý thuyết.
Tuy nhiên, sẽ quá sai sót nếu ta phân chia rạch ròi văn học bảo tàng thànhmột thành phần thiết thực, chỉ toàn nghiêng về Anh - Mỹ và thành phần lýthuyết, gần với tư tưởng La-tinh hơn: Số bài luận lý thuyết do các nhà tưtưởng Anglo-Saxon viết về bảo tàng hoàn toàn trái ngược với bức tranh này.
Thực tế là có tồn tại một vài khác biệt; và, sự khác biệt luôn đáng học hỏi và
trân trọng. Chúng tôi đã cố gắng cân nhắc điều này.
Cuối cùng, điều quan trọng là phải tôn vinh, thông qua việc lựa chọn ngôn
ngữ Pháp, công trình lý thuyết nền tảng đã được kế tục nhiều năm bởi hai
giám đốc đầu tiên của ICOM, Georges Henri Rivière và Hugues de Varine, mànếu không có họ thì chúng ta sẽ không thể thấu hiểu được một phần lớn các
công trình về bảo tàng ở lục địa châu Âu, châu Mỹ và châu Phi. Một phản ánhcơ bản về giới bảo tàng là không thể bỏ qua lịch sử của nó, cũng như phải ghi
nhớ rằng, nguồn gốc của nó được bắt rễ ở thời kỳ Khai sáng; và, rằng: sự biến13Giới thiệu

đổi của nó (đó là thể chế hóa) xảy ra vào thời điểm Cách mạng Pháp, nhưng
đồng thời nền tảng lý thuyết ấy đã được đặt nền móng ở phía bên kia của Bứctường Berlin trong những năm 1960, khi thế giới vẫn còn bị chia cắt thành haikhối đối kháng. Mặc dù trật tự địa chính trị đã hoàn toàn bị lật ngược gầnmột phần tư thế kỷ trước, điều quan trọng là ngành Bảo tàng không nênquên lịch sử của chính nó- điều này sẽ là thật vô lý đối với một công cụ traotruyền văn hóa đến công chúng và các thế hệ tương lai! Tuy nhiên, vẫn có
nguy cơ trí nhớ rất ngắn chỉ giữ lại từ lịch sử bảo tàng cách thức điều hànhcác tổ chức như vậy và làm thế nào để thu hút khách quan…
Một cấu trúc không ngừng phát triển
Ngay từ đầu, mục đích của các tác giả không phải là viết một luận thuyết
‘tối hậu’ về thế giới bảo tàng, một hệ thống lý thuyết lý tưởng tách rời vớithực tế. Danh sách tương đối khiêm tốn bao gồm 21 thuật ngữ đã được chọnđể cố gắng đánh dấu một chuỗi suy nghĩ liên tục về lĩnh vực bảo tàng chỉvới một vài dấu cách. Người đọc sẽ không ngạc nhiên khi tìm thấy ở đây mộtsố thuật ngữ quen thuộc được sử dụng phổ biến, chẳng hạn như: bảo tàng,bộ sưu tập, di sản, công cộng, nhưng chúng tôi hy vọng, họ cũng sẽ khám
phá ra một số ý nghĩa và khía cạnh ít quen thuộc hơn của chúng. Họ có thểcảm thấy ngạc nhiên khi không thấy một số thuật ngữ khác, ví dụ như: "bảotồn", vốn được xếp dưới mục "bảo quản". Tuy nhiên, chúng tôi không tiếpthu tất cả những thành quả nghiên cứu của các thành viên thuộc Ủy ban Bảotồn quốc tế (ICOM-CC), đứng sau những công trình vượt xa kỳ vọng củachúng tôi trong lĩnh vực này. Các thuật ngữ lý thuyết khác nhìn qua có vẻhơi xa lạ với những người làm bảo tàng, như: tính bảo tàng, bảo tàng hoá,bảo tàng học, v.v. Mục đích của chúng tôi là trình bày cái nhìn rộng nhất có
thể về những gì có thể quan sát được trong giới bảo tàng, bao gồm một sốthực hành thông thường và một số khác thường hơn có thể có tác động đángkể đến tương lai lâu dài của bảo tàng, ví dụ như khái niệm về bảo tàng ảo và
bảo tàng mạng.
Đầu tiên, chúng tôi xin đặt ra giới hạn của công trình này: chúng tôi đangđề xuất một phản biện lý thuyết và phê bình về công việc bảo tàng theonghĩa rộng của nó, vượt ra ngoài các bảo tàng truyền thống. Tất nhiên, chúngta có thể bắt đầu với bảo tàng và cố gắng định nghĩa nó. Theo định nghĩa của
ICOM về bảo tàng thì nó (bảo tàng) là một tổ chức phục vụ xã hội và sự pháttriển của nó. Hai thuật ngữ cơ bản này có nghĩa là gì? Nhưng trên tất cả- và
14Giới thiệu

các định nghĩa về bảo tàng không trả lời câu hỏi này một cách rõ ràng - tạisao bảo tàng tồn tại? Chúng ta biết rằng, giới bảo tàng được liên kết với kháiniệm di sản, nhưng nó còn lớn hơn thế nhiều. Làm sao để chúng ta có thể đềxuất bối cảnh rộng lớn hơn thế? Bằng khái niệm về tính bảo tàng (hay trường
bảo tàng), là lĩnh vực lý thuyết giải quyết những vấn đề này, giống như chínhtrị học là lĩnh vực phản ánh chính trị, v.v. Việc kiểm tra lý thuyết và phê bìnhcủa trường bảo tàng là bảo tàng học, trong khi khía cạnh thực tế là thực hànhbảo tàng. Mỗi một thuật ngữ này thường không có một mà là một vài địnhnghĩa đã thay đổi theo thời gian. Các cách giải thích khác nhau của mỗi thuật
ngữ này được xem xét tại đây.
Giới bảo tàng đã phát triển rất mạnh trong những năm qua, xét cả về chứcnăng, về tính vật chất và các yếu tố chính làm nền tảng cho nó. Về mặt thựctiễn, bảo tàng làm việc với các hiện vật tạo thành các bộ sưu tập. Yếu tố conngười rõ ràng là cần thiết để hiểu cách thức hoạt động của bảo tàng, đối vớicả nhân viên làm việc trong bảo tàng - các chuyên gia và mối quan hệ của họvới đạo đức - đối với công chúng mà bảo tàng hướng tới. Chức năng của bảotàng là gì? Chúng thực hiện một hoạt động có thể được mô tả như một quátrình bảo tàng hoá và trực quan hoá. Tổng quát hơn, chúng ta nói về các chứcnăng của bảo tàng, qua thời gian đã được mô tả theo những cách khác nhau.
Nghiên cứu của chúng tôi dựa trên một trong những mô hình nổi tiếng nhất,được tạo ra vào cuối những năm 1980 bởi Reinwardt Academie ở Amsterdam, nơi có ba chức năng: bảo quản (bao gồm cả việc thu mua, bảo tồn vàquản lý các bộ sưu tập), nghiên cứu và truyền thông. Bản thân truyền thông,bao gồm giáo dục và trưng bày, chính là hai chức năng rõ rệt nhất của bảotàng. Về vấn đề này, chúng tôi thấy dường như chức năng giáo dục đã pháttriển đầy đủ trong vài thập kỷ qua để thêm thuật ngữ hòa giải vào đó. Mộttrong những khác biệt chính giữa công việc bảo tàng trước đây và ngày nay
là sự phát triển về tầm quan trọng gắn liền với các khái niệm quản lý. Vì vậy,chúng tôi nghĩ rằng, nhờ các đặc tính này, nó nên được coi là một chức năngcủa bảo tàng. Điều này có lẽ cũng đúng đối với kiến trúc bảo tàng, cũng đãtrở nên quan trọng đến mức đôi khi nó làm đảo lộn sự cân bằng giữa cácchức năng khác của bảo tàng.
Làm thế nào để định nghĩa một bảo tàng? Bằng cách tiếp cận khái niệm(bảo tàng, di sản, thể chế, xã hội, đạo đức, tính bảo tàng), cân nhắc lý thuyết
và thực tế (bảo tàng học, thực hành bảo tàng), các chức năng của nó (hiện15Giới thiệu

vật, bộ sưu tập, bảo tàng hoá), người chơi của nó (chuyên gia, công chúng),hoặc bởi các hoạt động diễn ra từ nó (bảo quản, nghiên cứu, giao tiếp, giáodục, trưng bày, hòa giải, quản lý, kiến trúc)? có nhiều quan điểm cần phải so
sánh để hiểu rõ hơn về hiện tượng bảo tàng, hiện đang phát triển nhanh
chóng, mà những diễn biến gần đây khiến không ai có thể làm ngơ.
Vào đầu những năm 1980, giới bảo tàng đã trải qua một làn sóng thay đổichưa từng có: Từ lâu (bảo tàng) đã được coi là tinh hoa và không phô trương,bây giờ, các bảo tàng như thể đang ra mắt, trưng ra kiến trúc ngoạn mục, tổchức các cuộc triển lãm lớn rườm rà, mong nổi tiếng và có ý định trở thànhmột phần của một kiểu chủ nghĩa tiêu dùng. Sự nổi tiếng của bảo tàng liêntục từ đó; và, chúng đã tăng gấp đôi về số lượng trong khoảng thời gian íthơn một thế hệ, trong khi các dự án xây dựng mới đáng kinh ngạc mọc lêntừ Thượng Hải đến Abu Dhabi vào buổi bình minh của những thay đổi địa
chính trị mới hứa hẹn trong tương lai. Một thế hệ sau, lĩnh vực bảo tàng vẫnđang thay đổi. Ngay cả khi homo touristicus (khách du lịch) dường như đã
thay thế khách tham quan trở thành mục tiêu chính của tiếp thị bảo tàng,chúng ta vẫn có thể tự vấn về triển vọng của họ và hỏi: Liệu có còn tương lai
cho các bảo tàng như chúng ta vẫn biết? Có phải nền văn minh vật chất đượckết tinh lại bằng việc bảo tàng trải qua thay đổi căn bản? Chúng tôi không thểkhẳng định sẽ trả lời những câu hỏi như vậy ở đây, nhưng chúng tôi hy vọngrằng, những người quan tâm đến tương lai của các bảo tàng nói chung, hoặcthực tế hơn là tương lai của bảo tàng của họ nói riêng, sẽ tìm ra trong vài
trang này một số yếu tố có thể làm phong phú thêm suy nghĩ của họ.
François Mairesse & André Desvallées

16

A
ARCHITECTURE (KIẾN TRÚC)Danh từ. - Tương đương trongtiếng Pháp là: architecture; tiếng
Tây Ban Nha: arquitectura; tiếng
Đức: architektur; tiếng Ý: architettura; tiếng Bồ Đào Nha: arquitectura(Brazil: arquitetura).
Kiến trúc (bảo tàng) được địnhnghĩa là nghệ thuật thiết kế và lắpđặt hoặc xây dựng một không giansẽ được sử dụng cho các chức năngcụ thể của bảo tàng, cụ thể hơn là
các chức năng trưng bày và triển
lãm, bảo tồn tích cực qua phòng
ngừa và trị liệu, nghiên cứu, quản lývà đón tiếp khách tham quan.
Kể từ khi phát minh ra bảo tànghiện đại, từ cuối thế kỷ 18 và đầuthế kỷ 19, trong khi các tòa nhà disản cũ cũng được chuyển đổi để trở
thành bảo tàng, một kiến trúc cụthể đã phát triển gắn liền với yêucầu bảo tồn, nghiên cứu và truyền
thông về các bộ sưu tập thông quanhững cuộc trưng bày thường
xuyên hoặc ngắn hạn. Kiến trúc nàyđược thể hiện rõ ràng trong các bảotàng được xây dựng sớm nhất cũngnhư trong các bảo tàng đương đại.
Bản thân vốn từ vựng về kiến trúcđã ảnh hưởng đến sự phát triển củaý tưởng về bảo tàng. Do đó, hìnhthức của ngôi đền, với mái vòm và
mái hiên có cột đã được áp dụngcùng với phòng trưng bày, được coilà một trong những hình mẫu chính
cho các bảo tàng mỹ thuật, từ đó đãhình thành các tên gọi như: gallery,galerie, galleria và galerie ở Pháp, Ý,Đức và ở các nước Anh - Mỹ.
Mặc dù hình thức của tòa nhà
bảo tàng thường tập trung vào bảovệ các bộ sưu tập, nhưng nó đãđược mở rộng ra khi bảo tàng pháttriển các chức năng mới. Vì vậy, sau
khi tìm kiếm các giải pháp để cảithiện hệ thống chiếu sáng hiện vật(Soufflot, Brébion, 1778; J.-B. Le
Brun, 1787), phân phối các bộ sưutập tốt hơn trong khuôn viên bảotàng (Mechel, 1778 - 1784) và kiếntạo không gian trưng bày tốt hơn(Leo von Klenze, 1816 - 1830), vào
đầu thế kỷ 20, những người làm bảotàng nhận ra rằng, các trưng bàythường xuyên phải được giảm bớt.
Để đạt được mục tiêu này, họ đã tạora các khu vực kho, bằng cách hy
sinh các phòng trưng bày hoặc tìmchỗ trong tầng hầm, hoặc bằngcách xây dựng các cấu trúc mới.
Ngoài ra, mọi nỗ lực đã được thực17hiện để làm cho bối cảnh hiện vậtcàng trung lập càng tốt - ngay cả
khi phải hy sinh tất cả hoặc mộtphần phong cách trang trí lịch sửhiện có. Việc phát minh ra điện đãtạo điều kiện rất tốt cho những cảitiến này và cho phép thay đổi hoàn
toàn hệ thống chiếu sáng.
Các chức năng mới (của bảotàng) xuất hiện vào nửa sau thế kỷ20, đã dẫn đến những thay đổi lớnvề kiến trúc: sự gia tăng về số lượng
các cuộc trưng bày ngắn hạn dẫnđến sự phân bố khác nhau của các
bộ sưu tập giữa trưng bày thường
xuyên và không gian kho; sự pháttriển của các cơ sở vật chất dànhcho khách tham quan, không giangiáo dục trải nghiệm và các khu vựcnghỉ ngơi, đặc biệt là sự hình thànhcủa các không gian đa năng lớn; sựphát triển của các hiệu sách, nhàhàng và cửa hàng bán các mặthàng liên quan đến trưng bày.
Nhưng đồng thời, việc phân cấpbằng cách tập hợp lại và ký hợpđồng phụ một số hoạt động của
bảo tàng đòi hỏi phải xây dựnghoặc lắp đặt các tòa nhà tự trị cụthể: trước hết là các xưởng phụcchế và phòng thí nghiệm có thểchuyên môn hóa đủ để phục vụmột số bảo tàng, sau đó là các khu
vực kho nằm cách xa các không
gian trưng bày.
18Kiến trúc sư là người thiết kế, vẽ
các mặt bằng cho tòa nhà và làngười chỉ đạo xây dựng nó. Nói một
cách tổng quát hơn, là người thiết
kế cái vỏ bao bọc lấy bộ sưu tập,nhân viên và công chúng. Nhìn từ
góc độ này, kiến trúc ảnh hưởng
đến tất cả các yếu tố liên quan tớikhông gian và ánh sáng bên trong
bảo tàng, những khía cạnh tưởng
như có tầm quan trọng thứ yếunhưng lại được chứng minh là yếutố quyết định ý nghĩa của việctrưng bày (sắp xếp theo trình tựthời gian, khả năng hiển thị từ mọi
góc độ, phông nền trung tính, v.v.).
Vì thế, các bảo tàng được thiết kế
và xây dựng theo một chương trình
kiến trúc do các trưởng ban khoa
học và hành chính của bảo tàng đólập nên. Tuy nhiên, các quyết địnhvề hoạch định chương trình và giớihạn can thiệp của kiến trúc sưkhông phải lúc nào cũng đượcphân phối theo cách này. Kiến trúc,
với tư cách là nghệ thuật hayphương pháp xây dựng và lắp đặtbảo tàng, có thể được xem như mộttác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh,một công trình tích hợp toàn bộ cơchế của bảo tàng. Cách tiếp cậnnày, đôi khi được các kiến trúc sưủng hộ, chỉ có thể được hình thànhkhi phương án kiến trúc, bao gồmtất cả các vấn đề liên quan đến thực

hành bảo tàng, mà thực tế thường
không được như vậy.
Có thể xảy ra trường hợp, chương
trình được giao cho các kiến trúc sư,
bao gồm cả thiết kế nội thất, cho
phép họ - nếu không có sự phân biệtgiữa các khu vực sử dụng chung và
các khu vực sử dụng cho thực hànhbảo tàng - được tự do ‘sáng tạo’,điều này đôi khi mang lại sự thiệt hại
cho bảo tàng. Một số kiến trúc sưchuyên về dàn dựng trưng bày đãtrở thành nhà thiết kế sân khấu hoặcnhà thiết kế trưng bày. Những người
có thể tự gọi mình là ‘người thựchành bảo tàng’ hoặc chuyên gia
trong lĩnh vực bảo tàng là rất hiếm,trừ khi chuyên môn của họ bao gồmloại năng lực cụ thể này.
Những khó khăn hiện nay củakiến trúc bảo tàng nằm ở mâuthuẫn tồn tại một cách hợp lý giữamột bên là tham vọng của kiến trúc
sư (người sẽ thấy mình ở vị trí quantrọng do tầm nhìn quốc tế của loạicông trình này ngày nay) và mộtbên là những người liên quan đếnviệc bảo quản, trưng bày các bộ sưutập; và, cuối cùng, là sự thoải mái
của khách tham quan phải đượctính đến. Vấn đề này đã được kiếntrúc sư Auguste Perret nhấn mạnh:“Để một con tàu có thể nổi, khôngphải nó nên được thiết kế hoàn
toàn khác với một đầu máy xe lửa

hay sao? Những đặc tính của kiếntrúc bảo tàng là dựa vào kiến trúc
sư, người sẽ được truyền cảm hứngtừ chức năng của nó để tạo ra sảnphẩm” (Perret, 1931). Qua các sáng
tạo kiến trúc ngày nay cho thấy,ngay cả khi hầu hết các kiến trúc sư
cân nhắc các yêu cầu của dự án bảotàng, nhiều người vẫn tiếp tục ưachuộng vật thể đẹp đẽ hơn là côngcụ tuyệt vời.
▹PHÁI SINH: Chương trình
kiến trúc.
☞ TƯƠNG QUAN: Décor, thiết
kế triển lãm, thiết kế nội thất, ánhsáng, chương trình bảo tàng, thựchành bảo tàng.

19

C
COLLECTION (BỘ SƯU TẬP)Danh từ. - Tương đương trongtiếng Pháp là: collection; tiếng Tây Ban
Nha: colección; tiếng Đức: sammlung,kollektion; tiếng Ý: collezione, raccolta;tiếng Bồ Đào Nha: colecçāo (tiếng Braxin: coleçāo).
Nhìn chung, bộ sưu tập là một tậphợp các tư liệu vật chất hoặc phi vậtchất (ví dụ các tác phẩm, hiện vật, đồtạo tác, mẫu vật, tài liệu lưu trữ, dẫnchứng…) mà một cá nhân hay tổ chứcđã tập hợp lại, phân loại, lựa chọn và
bảo quản trong một điều kiện an toàn,để trưng bày giới thiệu cho côngchúng với quy mô tùy thuộc vào tínhchất của bộ sưu tập (sưu tập công hay
sưu tập tư nhân).
Để trở thành một bộ sưu tập thựcsự, các tập hợp hiện vật này phải có
mối liên hệ tổng thể (tương đối) nhấtquán và có ý nghĩa. Tuy vậy, điều quantrọng là cần phân biệt giữa bộ sưu tậpvới tập hợp tư liệu. Theo đó, tập hợptư liệu là một thuật ngữ lưu trữ đề cậpđến một sưu tập từ một nguồn duynhất (điều này trái ngược với bản chấtcủa bộ sưu tập). Nó dùng để chỉ toànbộ các tư liệu lưu trữ “được tập hợp,tạo ra và/hoặc tích lũy một cách tựđộng và được sử dụng bởi một cá
20

nhân hay gia đình nhằm phục vụ cho
các hoạt động và chức năng của họ”(Cục Lưu trữ Canada, 1992). Khác vớibộ sưu tập, tập hợp tư liệu được thuthập mà không có bất cứ sự lựa chọnnào và giữa các sự vật cũng không có
mối liên kết tổng thể.
Dù là vật thể hay phi vật thể, bộsưu tập luôn là vấn đề trung tâm trongmọi hoạt động của bảo tàng. “Các bảotàng có nhiệm vụ sưu tầm, bảo tồn vàquảng bá các bộ sưu tập của mìnhnhư một hình thức đóng góp vào việcbảo vệ di sản tự nhiên, văn hóa và
khoa học” (Bộ Quy tắc Đạo đức ICOM,
2006, Điều 2). Ngay cả định nghĩa của
ICOM về bảo tàng cơ bản vẫn gắn liềnvới nguyên tắc trên, qua đó củng cố
cho quan điểm lâu đời của Louis Réau,là: “Chúng ta hiểu rằng, bộ sưu tập
chính là mục đích xây dựng của các
bảo tàng. Điều này phải được nhìnnhận thống nhất xuyên suốt từ trong
ra ngoài. Nói cách khác, việc định hìnhvật chứa phải được quy định bởi nội
dung bên trong” (Réau, 1908). Tấtnhiên, khái niệm này không hoàn toànchính xác đối với một số mô hình bảotàng vốn không có các bộ sưu tậphoặc các bộ sưu tập không phải trọng
tâm trong công tác khoa học của họ.

Ngay cả khi chúng ta thường ưa sửdụng thuật ngữ “hiện vật bảo tàng”
như phân tích dưới đây, bộ sưu tậpvẫn là một trong những khái niệm phổbiến nhất trong giới bảo tàng. Kháiniệm này có thể được hiểu theo bacách, vốn có khả năng thay đổi theo
hai yếu tố: một là bản chất thiết chếcủa bộ sưu tập, hai là tính vật thể hoặcphi vật thể của bộ sưu tập.
1. Gần đây, chúng ta đã có nhiềunỗ lực để phân biệt giữa bộ sưu tậptrong bảo tàng và các loại hình bộ sưutập khác, do thuật ngữ 'bộ sưu tập'vốn rất phổ biến. Nói chung (vì đâykhông phải là trường hợp cho mọi bảotàng) bộ sưu tập bảo tàng - hay các bộsưu tập bảo tàng - vừa là nguồn gốcvừa là mục đích cho các hoạt động của
bảo tàng. Do đó, các bộ sưu tập có thểđược hiểu là “các đối tượng được sưutầm của một bảo tàng, được thu muavà bảo quản vì giá trị tiềm năng củachúng để làm ví dụ, tài liệu tham khảo,hoặc minh chứng cho các giá trị thẩmmỹ và giáo dục” (Burcaw, 1997). Nhưvậy, chúng ta có thể coi hiện tượng
bảo tàng là sự thể chế hóa một bộ sưutập tư nhân. Cần lưu ý rằng, nếu giámtuyển hoặc nhân viên bảo tàng khôngphải là nhà sưu tầm, thì họ luôn phảiduy trì mối quan hệ chặt chẽ vớinhững nhà sưu tầm. Theo ICOM, chínhsách sưu tầm của các bảo tàng nên đềcập đến chính sách về bộ sưu tập, cụthể là trong các bước bảo tàng lựachọn, sưu tầm, tập hợp và tiếp nhận.
Trong tiếng Pháp, động từ sưu tầmcollectionner hiếm khi được sử dụngvì nghĩa của nó liên quan chặt chẽ với
hành động của nhà sưu tầm tư nhânvà với các nghĩa phái sinh của nó (Baudrillard, 1968), bao gồm chủ nghĩa tậpthể và sự tích lũy, được gọi là 'tập thể- collectionitis'. Từ quan điểm này, cóthể coi bộ sưu tập vừa là kết quả, vừalà cơ sở của một chương trình khoa
học, với mục đích sưu tầm và nghiên
cứu những tư liệu vật thể và phi vậtthể về con người và môi trường. Tuyvậy, tiêu chí này không giúp phân biệtgiữa bảo tàng với bộ sưu tập tư nhân,
khi thực tế là bộ sưu tập tư nhân cũngcó thể là một tập hợp những tư liệuphục vụ cho mục đích khoa học và các
bảo tàng cũng có thể tiếp nhận mộtbộ sưu tập tư nhân nào đó vốn ban
đầu không được xây dựng nhằm mụcđích phục vụ khoa học. Trong trường
hợp này, bản chất thiết chế của bảotàng đã thể hiện ưu thế của nó trongviệc định nghĩa thuật ngữ này. Theo
Jean Davallon, tại một bảo tàng,“những hiện vật luôn là một phần củahệ thống và các danh mục phân loại”(Davallon, 1992). Trong số các hệthống liên quan đến thuật ngữ bộ sưutập, bên cạnh những văn bản kiểm kêvốn là yêu cầu tối thiểu đối với một bộsưu tập của bảo tàng, công tác lựachọn hệ thống phân loại thích hợp làhết sức cần thiết để phục vụ cho việc21

mô tả và tìm kiếm nhanh chóng giữahàng ngàn, hàng triệu hiện vật (ví dụnhư phân loại học - một ngành khoa
học nghiên cứu về việc phân loại các
nhóm sinh vật). Các hệ thống phânloại ngày nay đã và đang chịu tác
động mạnh mẽ của công nghệ thôngtin. Tuy vậy, công tác thu thập tài liệuvẫn luôn đòi hỏi kiến thức chuyên
môn cụ thể và chắc chắn. Cơ sở củahoạt động này dựa trên việc xây dựnghệ thống từ đồng nghĩa của các thuật
ngữ mô tả mối quan hệ giữa các danhmục hiện vật khác nhau.
2. Khái niệm bộ sưu tập cũng có
thể được nhìn nhận từ góc độ tổngquát hơn, bao gồm những nhà sưutầm tư nhân và các bảo tàng, với điềukiện xuất phát điểm của nó phải làtính vật chất giả định. Nguyên nhânbởi bộ sưu tập là một tập hợp củanhững hiện vật vật chất - như trongđịnh nghĩa gần đây của ICOM về bảotàng, rằng bộ sưu tập được xác địnhbởi vị trí của nó. Theo Krysztof Pomian,bộ sưu tập là “bất kỳ nhóm hiện vật tựnhiên hoặc nhân tạo nào đó được lưugiữ tạm thời hoặc lâu dài bên ngoàiphạm vi các hoạt động kinh tế, đượctrưng bày và bảo vệ dưới điều kiện đặcbiệt, trong một không gian thiết kếriêng biệt” (Pomian, 1987). Từ đó, Pomian đã định nghĩa bộ sưu tập dựatrên những giá trị đặc trưng cơ bảncủa nó. Tuy nhiên, điều này cũng làmmất đi tính hữu dụng hay giá trị của22hiện vật dưới góc độ là một vật để trao
đổi, thay vào đó, nó trở thành một vậttruyền tải nghĩa (“vật truyền tin” semiophore hay vật mang dấu hiệu) (xemthêm tại Hiện vật Object).
3. Sự phát triển gần đây trong giớibảo tàng, cụ thể là sự ghi nhận về di
sản văn hóa phi vật thể, đã nhấn mạnhtính chất phổ quát của bộ sưu tập,đồng thời cũng đặt ra nhiều tháchthức mới. Những bộ sưu tập phi vậtthể (như kiến thức truyền thống, các
nghi lễ và thần thoại dân tộc, những
cử chỉ hay màn trình diễn ngắn trongnghệ thuật đương đại) đã dẫn đến sự
phát triển những hệ thống sưu tầmmới. Thành tố vật chất của hiện vật giờđây đôi khi bị coi là thứ yếu. Trong khi
đó, công tác xây dựng hồ sơ quá trình
sưu tầm hiện vật - vốn luôn là yếu tốquan trọng trong khảo cổ học và nhânhọc, giờ đây đã đóng vai trò quantrọng nhất, không chỉ đối với nghiên
cứu mà cả với việc truyền thông đếncông chúng. Những mối liên hệ tronghồ sơ của các bộ sưu tập đã góp phầntạo nên sự liên kết giữa các bộ sưu tậptrong bảo tàng với nhau, cũng nhưnhững công tác liên quan khác. Chínhđiều này đã dẫn đến một ý nghĩa rộnghơn của bộ sưu tập. Theo đó, bộ sưutập được coi là một tập hợp những
hiện vật, dù mỗi hiện vật đều có bảnsắc riêng nhưng vẫn được kết nối một
cách có chủ đích với nhau theo một
logic nhất định. Đây được xem là cáchhiểu mang tính phổ quát nhất, khiến
một bộ sưu tập tăm xỉa răng khôngcòn đơn thuần là một bộ sưu tập bảotàng truyền thống, mà còn là bộ sưu
tập về lịch sử truyền miệng, về ký ức
hay thí nghiệm khoa học.
▹ PHÁI SINH: SƯU TẦM, BỘ SƯUTẬP, NHÀ SƯU TẦM, QUẢN LÝ SƯU TẬP.
☞ TƯƠNG QUAN: THU MUA, LẬP
DANH MỤC, CÔNG VIỆC BIÊN MỤC,BẢO TỒN, THANH LÝ, TƯ LIỆU HOÁ,BỐI CẢNH TRƯNG BÀY, TRƯNG BÀY,BẢO QUẢN, NGHIÊN CỨU, PHỤC CHẾ,TRẢ LẠI, PHỤC HỒI, STUDY.
_______________________________COMMUNICATION (TRUYỀN THÔNG)Danh từ. - Tương đương trongtiếng Pháp là: comunicación; tiếng
Đức: kommuni- kation; tiếng Ý: communicazione, tiếng Bồ Đào Nha: communicaçāo.
Truyền thông (C) là một quá trình
truyền đạt thông tin giữa một hoặcnhiều nguồn phát (E) với một hoặcnhiều người nhận (R) thông qua mộtkênh (theo mô hình ECR của Lasswellnăm 1948). Đây là một khái niệmchung và không giới hạn trong những
hoạt động trao đổi tin tức của conngười mà còn có thể ứng dụng đối với
máy móc, các loài động vật hay đờisống xã hội (Wiener, 1949). Thuật ngữnày có hai mức độ hàm ý khác nhau có
thể tìm thấy trong lĩnh vực bảo tàng,tùy thuộc vào việc hiện tượng đó có
tính tương hỗ (E ↔ C ↔ R) hay không (E→ C → R). Ở trường hợp thứ nhất,truyền thông được gọi là truyền thôngtương tác. Còn ở trường hợp sau,truyền thông chỉ là truyền thông mộtchiều và lan truyền theo thời gian chứkhông chỉ trong không gian, được gọilà truyền dẫn (Debray, 2000).
Trong bối cảnh bảo tàng, truyền
thông xuất hiện khi ta cần công bố kếtquả của quá trình nghiên cứu các bộsưu tập (các danh mục, bài viết, hộinghị, trưng bày) lẫn khi cung cấpthông tin về hiện vật trong các bộ sưu
tập (ví dụ những trưng bày cố định vàthông tin liên quan). Cách diễn giảinày nhìn nhận trưng bày vừa là mộtphần không thể thiếu của quá trình
nghiên cứu, vừa là một thành tố trong
hệ thống truyền thông tổng thể, bao
gồm cả những dẫn chứng hay những
ấn phẩm khoa học. Đây là cơ sở lý luậnphổ biến trong hệ thống PRC (bảoquản - nghiên cứu - truyền thông) doHọc viện Reinwardt tại Amsterdam đềxuất, trong đó nêu ra những chứcnăng của bảo tàng trong công tác
trưng bày, xuất bản và giáo dục dướigóc độ truyền thông.
1. Việc áp dụng thuật ngữ “truyền
thông” trong thực hành bảo tàng hiệnvẫn chưa rõ ràng, bất chấp những nỗlực của ICOM trong việc định nghĩa vềbảo tàng năm 2007. Theo đó, bảotàng “sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu,truyền thông và trưng bày các di sảnvật thể và phi vật thể của nhân loại và23

môi trường vì mục đích giáo dục, họctập và hưởng thụ”. Cho đến nửa cuốithế kỷ 20, chức năng cơ bản của bảotàng vẫn là bảo tồn những báu vậtvăn hóa và tự nhiên được tích lũy theothời gian; và, có thể cả trưng bày
chúng, mà không có bất cứ đề cập
nào đến việc truyền thông, hay truyền
đạt thông điệp hoặc thông tin đếnđông đảo công chúng. Vào thập kỷ 90
của thế kỷ trước, chúng ta đã đặt racâu hỏi: liệu có thể coi bảo tàng nhưmột phương tiện truyền thông haykhông (Davallon, 1992; Rasse, 1999),
bởi khi đó chức năng truyền thôngcủa bảo tàng chưa thực sự rõ ràng.
Trong khi đó, ý tưởng về thông điệpcủa bảo tàng xuất hiện khá muộn, khinhững cuộc trưng bày chuyên đề đặtra mục tiêu giáo dục công chúng, màcông chúng thì không có chút kiếnthức nào về lĩnh vực này trong suốtmột thời gian dài. Mãi đến gần đây,những nghiên cứu về khách thamquan bảo tàng cũng như những bàikhảo sát du khách mới dần trở nênphổ biến. Nhìn từ góc độ định nghĩa
của ICOM về bảo tàng, công tác
truyền thông bảo tàng có thể hiểu làviệc chia sẻ với nhiều nhóm côngchúng khác nhau về những hiện vậttrong các bộ sưu tập cũng như những
thông tin liên quan đến công tác
nghiên cứu những hiện vật đó.
2. Công tác truyền thông trong bảotàng có thể được xem xét cụ thể theo24

hai góc độ: (1) truyền thông thôngthường là quá trình một chiều, nghĩa
là không có khả năng nhận phản hồitừ công chúng, những người có tínhthụ động cao, như McLuhan và Parker(1969, 2008) đã nhấn mạnh. Điều này
không đồng nghĩa với việc kháchtham quan không được quyền tham
gia vào quá trình truyền thông này (dùcó tính tương tác hay không) (HooperGreenhill, 1991); (2) về cơ bản, truyền
thông không nhất thiết phải thôngqua ngôn ngữ; và, nó cũng khôngthực sự giống như việc đọc một vănbản (Davallon, 1992). Thay vào đó,truyền thông hoạt động qua việc cảmnhận sự hiện diện của hiện vật đượctrưng bày: “Nếu coi bảo tàng như mộthệ thống truyền thông, thì nó phụthuộc vào ngôn ngữ không lời củahiện vật cũng như hiện tượng quansát được. Về cơ bản, đó là ngôn ngữ thị
giác, đôi khi cũng là ngôn ngữ thínhgiác và xúc giác. Khi đó, sức mạnhtruyền thông của nó mạnh đến mứcvấn đề trách nhiệm đạo đức trong việcsử dụng nó trở thành mối bận tâm
hàng đầu đối với người cán bộ bảotàng” (Cameron, 1968).
3. Nhìn chung, đến cuối thế kỷ 20,
công tác truyền thông đã dần trở
thành động lực thúc đẩy cho hoạtđộng của bảo tàng. Điều đó có nghĩa
là bảo tàng giao tiếp theo một cáchthức cụ thể (sử dụng phương phápcủa riêng họ) nhưng đồng thời sửdụng những kỹ thuật giao tiếp khác.
Điều đó có thể khiến họ gặp rủi ro khi
đầu tư ít hơn vào những vấn đề trọng
tâm trong công việc. Nhiều bảo tàng,bao gồm cả những bảo tàng lớn, cóphòng quan hệ công chúng hoặc“phòng chương trình cộng đồng” để
xây dựng những hoạt động nhằmmục đích truyền thông và tiếp cậnvới những nhóm công chúng ít nhiều
là những đối tượng mục tiêu và kêugọi họ tham gia vào những hoạtđộng truyền thống hoặc đổi mới (cácsự kiện, buổi gặp mặt, xuất bản, hoạtđộng bên lề…). Khi đó, khoản tiềnkhổng lồ mà các bảo tàng đầu tư vào
trang web của mình là một phầnquan trọng trong logic truyền thôngcủa họ. Kéo theo đó là một loạtnhững trưng bày trực tuyến haytrưng bày mạng (một khía cạnh màbảo tàng có thể có chuyên môn thựcsự), những vựng tập on-line, những
diễn đàn trao đổi phức tạp hơn hoặcít phức tạp hơn và những nỗ lực xâmnhập vào hệ thống các mạng xã hội(YouTube, Twitter, Facebook,…).
4. Cuộc thảo luận về các phương
pháp truyền thông mà bảo tàng sửdụng đặt ra câu hỏi về vấn đề truyền
đạt. Sự thiếu tương tác thường xuyên
qua truyền thông trong bảo tàng đãkhiến chúng ta tự hỏi: làm cách nào để
có thể khiến khách tham quan trở nên
tích cực hơn, đồng thời làm thế nào để
khích lệ họ tham gia đồng hành cùngbảo tàng (McLuhan và Parker, 1969,2008). Tất nhiên, chúng ta có thể gỡbỏ những bài viết giới thiệu hay thậmchí cả mạch truyện để công chúngđược tự do diễn giải khi tham quantrưng bày, nhưng điều đó khiến chotruyền thông thiếu sự tương tác.
Những địa điểm hiếm hoi nơi mức độtương tác được cải thiện đáng kể (vídụ như Cung điện Khám phá Palais dela Découverte và Bảo tàng Khoa họcvà Công nghiệp Cité des sciences etde l'industrie ở Paris, hay Bảo tàng
Khám phá Exploratorium ở San Francisco) thì dường như lại giống với mộtcông viên giải trí, những địa điểm vuichơi hơn. Dẫu vậy, có vẻ nhiệm vụthực tế của bảo tàng vốn phải làtruyền tải, được hiểu dưới dạng truyền
thông một chiều lặp đi lặp lại nhằmgiúp mỗi cá nhân đều có thể tiếp thunhững kiến thức văn hóa, thứ hìnhthành nên nhân cách con người và
giúp họ xác lập chỗ đứng của mìnhtrong xã hội.
☞ TƯƠNG QUAN: HÀNH ĐỘNGVĂN HOÁ, TRƯNG BÀY, GIÁO DỤC,TUYÊN TRUYỀN, DIỄN GIẢI, TRUYỀN
THÔNG, TRUNG GIAN, TRUYỀN TẢI, SỰHIỂU BIẾT CỦA CÔNG CHÚNG, QUAN
HỆ CÔNG CHÚNG.

25

E
EDUCATION (GIÁO DỤC)Danh từ. (La-tinh: educatio, educere, hướng dẫn, dẫn dắt) - Tương tự
trong tiếng Pháp là: éducation;tiếng Tây Ban Nha: educación; tiếng
Đức: erziehung, museums- pädagogik; tiếng Ý: istruzione; tiếng BồĐào Nha: educaçāo.
Nhìn chung, giáo dục có nghĩa là
đào tạo và phát triển con người vànhững khả năng của họ bằng việc ápdụng những phương pháp phù hợp.
Công tác giáo dục bảo tàng có thểđược định nghĩa là một tập hợpnhững giá trị, khái niệm, tri thức vàthực tiễn được tạo ra nhằm đảm bảosự phát triển của khách tham quan; đólà một quá trình tiếp biến văn hóa nhờ
các phương pháp sư phạm, cũng nhưsự phát triển, hoàn thiện và tiếp thuđầy đủ những kiến thức mới.
1. Khái niệm giáo dục nên được xácđịnh trong mối quan hệ với những
thuật ngữ khác, trước tiên là truyền
dạy, “là trí tuệ và kiến thức được conngười tiếp thu, học tập và ứng dụngthành thạo” (Toraille, 1985). Giáo dục
có liên quan đến cả trái tim lẫn khối ócvà thường được hiểu là kiến thức mà
con người cập nhật trong mối quan hệkhiến cho kiến thức được lĩnh hội
26nhằm phát triển sự hiểu biết và tái đầutư cá nhân. Giáo dục cũng là hànhđộng phát triển các giá trị đạo đức, thểchất, trí tuệ, khoa học và kiến thức.
Trong đó, kiến thức, khả năng nhậnbiết, khả năng phân biệt và cách thứcphân biệt là bốn yếu tố cốt lõi tronglĩnh vực giáo dục. Thuật ngữ giáo dụcbắt nguồn từ “educere” trong tiếng Latinh, mang nghĩa dẫn dắt (ví dụ dẫndắt qua thời thơ ấu), có sự hỗ trợ tíchcực trong quá trình truyền dạy. Nó gắnvới ý niệm thức tỉnh, nhằm khơi gợi trítò mò, từ đó dẫn đến đặt câu hỏi và
phát triển khả năng tư duy. Do đó,mục đích của những hoạt động giáodục không chính thức là phát triển các
giác quan và nhận thức, đó là một quátrình phát triển tạo ra những thay đổivà biến đổi, thay vì chỉ đơn giản là nhớvà khắc ghi những khái niệm mà quátrình này có xu hướng chống lại. Dovậy, việc hình thành nhận thức diễn rathông qua sự truyền thụ những kiếnthức hữu ích; và, giáo dục làm cho kiếnthức có thể truyền dạy được mà cánhân có thể tái đầu tư để phát triển
hơn nữa quá trình hoàn thiện bản
thân của mỗi người.
2. Trong lĩnh vực bảo tàng, giáodục được hiểu là sự phát huy kiếnthức khởi nguồn từ bảo tàng và nhằmmục đích phát triển, hoàn thiện các cá
nhân thông qua việc tiếp nhận tri
thức, sự phát triển những tri giác mớivà thực hành những trải nghiệm mới.
“Sư phạm bảo tàng là một khung lýthuyết và phương pháp luận phục vụnhững hoạt động giáo dục trong môitrường bảo tàng nhằm mục đíchchính là để lan truyền kiến thức(thông tin, kỹ năng, thái độ) đến với
khách tham quan” (Allard và Boucher,1998). Học tập được định nghĩa là“hoạt động mà cá nhân tiếp nhận,tương tác và hiểu rõ về một sự vật,hiện tượng”, từ đó dẫn đến “sự tiếpnhận tri thức hay phát triển những kỹnăng hoặc thái độ” (Allard và Boucher,1998). Học tập thường là một hoạtđộng mang tính cá nhân khi kháchtham quan tìm hiểu về một chủ đề
nào đó. Đối với lĩnh vực khoa học giáodục, hay đào tạo trí tuệ, nếu phương
pháp sư phạm thường chủ yếu dànhcho trẻ em, thiếu niên và là một phầncủa quá trình trưởng thành, thì kháiniệm mô phạm/giáo huấn được coi làlý thuyết truyền bá tri thức, là phương
thức diễn đạt, truyền đạt kiến thứcđến với một cá nhân, bất kể độ tuổicủa họ. Trong khi đó, giáo dục có hàmnghĩa rộng hơn và nó chủ yếu hướng
đến quyền tự chủ của mỗi người.
Cũng có một số khái niệm liên quankhác góp phần làm sáng tỏ và đa dạnghóa các phương thức tiếp cận khác

nhau kể trên. Các khái niệm về hoạtđộng bảo tàng hay hoạt động văn hóa,tương tự như khái niệm diễn giải haytruyền đạt thường gợi liên tưởng đếncông việc gắn với công chúng trongnhững nỗ lực truyền tải của bảo tàng.
Một giáo viên có thể nói: “Cô đang dạy
các em”, nhưng một người truyền đạtsẽ nói: “Tôi đang giúp bạn hiểu” (Caillet
và Lehalle, 1995) (xem Mediation Truyền đạt). Sự phân biệt này phản ánhrõ điểm khác nhau giữa hoạt động đào
tạo và quá trình nâng cao nhận thứccủa mỗi cá nhân, ở đó, độ hoàn thiện
của quá trình này phụ thuộc vào mứcđộ hiểu biết và tiếp nhận thông tin của
họ. Công việc đào tạo có những hạn
chế và bắt buộc, còn bối cảnh bảotàng lại đề cao tính tự do (Schouten,1987). Tại Đức, thuật ngữ sư phạm, hay
pädagogik, thường được sử dụng phổbiến hơn và nó chính là một bộ phậncấu thành thuật ngữ chỉ giáo dục trong
bảo tàng, museumspädago-gik. Từ nàyđề cập đến tất cả các hoạt động củamột bảo tàng có thể cung cấp cho dukhách mà không cần quan tâm đến độtuổi, nền tảng giáo dục hay nền tảngxã hội của họ.
▹ PHÁI SINH: GIÁO DỤC NGƯỜI
LỚN, KHOA HỌC GIÁO DỤC, DỊCH VỤGIÁO DỤC, GIÁO DỤC SUỐT ĐỜI, GIÁODỤC CHÍNH THỨC HAY GIÁO DỤCKHÔNG CHÍNH THỨC, GIÁO DỤCNGHỀ NGHIỆP, GIÁO DỤC BẢO TÀNG,GIÁO DỤC PHỔ THÔNG.
27☞ TƯƠNG QUAN: THỨC TỈNH,HÀNH ĐỘNG VĂN HOÁ, HOẠT ĐỘNGVĂN HOÁ, SỰ PHÁT TRIỂN, BIỆNCHỨNG, THỰC TẬP, CHỈ DẪN, TRUYỀN
ĐẠT, SƯ PHẠM, GIẢNG DẠY, ĐÀO TẠO,TRUYỀN THỤ, CẬP NHẬT.
_______________________________ETHICS (ĐẠO ĐỨC)Danh từ. (Gốc từ Hy Lạp ethos:phong tục, tính cách) - Tương đương
trong tiếng Pháp là: éthique; tiếng Tây
Ban Nha: etica; tiếng Đức: ethik; tiếng
Ý: ethica; tiếng Bồ Đào Nha: ética.
Về cơ bản, đạo đức là những
nguyên tắc mang tính triết lý trongtriết học góp phần xác định các giátrị để định hướng hành vi của conngười, cả riêng và công. Không chỉ
đơn thuần là từ đồng nghĩa của
morality (đạo lý), ngược lại, ethics làsự lựa chọn những giá trị một cách tự
do mà không bị áp đặt bởi những
tiêu chuẩn cụ thể. Trong lĩnh vực bảotàng, cần phân định rõ sự khác biệtnày, bởi bảo tàng là một tổ chức tồntại theo một sự đồng thuận chung và
có thể bị thay thế.
Đối với bảo tàng, đạo đức có thểđược định nghĩa là một quá trình thảoluận nhằm mục đích xác định những
giá trị và nguyên tắc cơ bản làm nềntảng cho các hoạt động của bảo tàng.
Những giá trị đạo đức đó sẽ xây dựngnên những bộ quy tắc đạo đức củabảo tàng, mà bộ quy tắc ICOM là một
ví dụ tiêu biểu.
28

1. Mục đích của đạo đức là để địnhhướng hoạt động của bảo tàng. Nếu
xét thế giới dưới góc độ đạo lý thì hiệnthực tuân theo một trật tự đạo đức trật tự quyết định vị trí của từng cánhân. Trật tự này được đưa ra nhằmtạo nên sự hoàn hảo mà ở đó, mỗingười luôn nỗ lực phấn đấu hoànthành chức trách của mình một cáchhoàn hảo, điều này chính là đức hạnh(plato, cicero,…). Ngược lại, nếu xét
thế giới dưới góc độ đạo đức thì nóđược nhìn nhận dựa trên sự hỗn loạnvà mất trật tự, nó phó mặc cho tính
may rủi và không phụ thuộc cố địnhvào bất cứ điều gì. Đối mặt với một thếgiới hỗn độn như vậy, mỗi cá nhânphải tự đánh giá được điều gì là tốtnhất cho mình (Nietzsche, Deleuze);họ phải tự nhận định được đâu là tốtvà đâu là xấu. Giữa hai thái cực là trậttự đạo lý và những rối loạn đạo đức,giải pháp trung gian có thể tạm thờichấp nhận được đối với chúng ta làviệc tự do nhận thức những giá trịchung (ví dụ như những nguyên tắc
tôn trọng giữa người với người). Đây
chính là quan điểm đạo đức chi phốicách thức nền dân chủ hiện đại xácđịnh các giá trị. Sự khác biệt cơ bảnnày cho đến nay vẫn có tác động đếnsự phân biệt hai loại hình bảo tàng,
hay hai cách thức vận hành bảo tànghiện nay. Những bảo tàng mang tínhtruyền thống, ví dụ các bảo tàng nghệthuật, thường tuân theo một trật tựđịnh sẵn: các bộ sưu tập dường nhưrất linh thiêng, đóng vai trò xác lậptiêu chuẩn ứng xử cho nhiều cá nhânkhác nhau (giám tuyển và khách thamquan) cũng như tinh thần cống hiếncủa họ. Trong khi đó, một số bảo tàng
chú trọng hơn đến đời sống con người
lại không đặt ra những giá trị tiêuchuẩn tuyệt đối và liên tục xem xét
chúng. Đó có thể là các bảo tàng gắnchặt hơn với hiện thực cuộc sống, nhưcác bảo tàng nhân học, cố gắng bắtnhịp thực tiễn vấn đề dân tộc vốn luônbiến đổi không ngừng, hay là “các bảotàng xã hội” mà những vấn đề và sựlựa chọn thực tiễn (cả về chính trị vàxã hội) còn quan trọng hơn so với giátrị linh thiêng của các bộ sưu tập.
2. Mặc dù trong tiếng Pháp và tiếng
Tây Ban Nha, sự khác biệt giữa hai thuậtngữ đạo đức và đạo lý khá rõ ràng,nhưng với tiếng Anh thì lại không nhưvậy (từ éthique trong tiếng Pháp có thểđược dịch thành ethic (đạo đức) hoặcmoral (đạo lý) trong tiếng Anh). “BộQuy tắc Đạo đức ICOM” (2006) (tiếng
anh là ICOM Code of Ethics) khi dịchsang tiếng Pháp sẽ là “Code de déontologie”, còn tiếng Tây Ban Nha là“Código de deontología”. Bộ quy tắc
này thể hiện một quan điểm rất rõ ràngvà quy chuẩn (rất giống với bộ quy tắccủa Liên hiệp Bảo tàng Anh và Liênhiệp Bảo tàng Hoa Kỳ). Nó bao gồm 8chương, nêu rõ những phương thức cơbản để tạo nên sự phát triển hài hòa(một cách cần thiết) của bảo tàng vớixã hội, cụ thể:(1) Bảo tàng bảo vệ, tư liệu hoá vàphát huy những di sản văn hóa và tựnhiên của nhân loại (thể chế, cơ sở vậtchất và nguồn lực tài chính cần thiết
để thành lập một bảo tàng).
(2) Những bảo tàng lưu giữ các bộsưu tập cần khẳng định niềm tinrằng họ đang đóng góp những giá trịcho cộng đồng và sự phát triển của
chính các bảo tàng đó (những vấn đềliên quan đến sưu tầm và thanh lý bộsưu tập).
(3) Bảo tàng nắm giữ những giá trịnền tảng làm cơ sở cho việc xây dựngvà củng cố kiến thức (đạo đức học của
công tác nghiên cứu hay thu thậpbằng chứng).
(4) Bảo tàng tạo cơ hội để côngchúng chiêm ngưỡng, hiểu và biếtcách quản lý những di sản tự nhiên và
văn hóa (đạo đức học của trưng bày).
(5) Bảo tàng lưu giữ những nguồnlực để hỗ trợ cho những dịch vụ khác
và làm lợi cho công chúng (những vấnđề chuyên môn).
(6) Bảo tàng duy trì sự gắn kết vớinhững cộng đồng là nơi khởi nguồn
của các bộ sưu tập của bảo tàng, cũngnhư những cộng đồng mà những bộsưu tập này hướng đến (những vấn đềvề tài sản văn hóa).
(7) Bảo tàng hoạt động trong
khuôn khổ pháp luật (tôn trọng
những quy tắc luật pháp).
29

(8) Bảo tàng hoạt động một cáchchuyên nghiệp (ứng xử chuyên
nghiệp và những xung đột lợi ích).
3. Thuật ngữ đạo đức còn cómột ảnh hưởng thứ ba nữa tới lĩnhvực bảo tàng, đó là khái niệm vềbảo tàng học dưới góc độ đạo đứcbảo tàng. Ở đây, bảo tàng họckhông chỉ đơn thuần là một lĩnhvực khoa học đang phát triển (nhưđề xuất của Stránský). Lý do bởicông việc nghiên cứu về sự ra đờivà phát triển của bảo tàng không
tuân theo những phương phápnhư đối với con người cũng nhưnhững lĩnh vực khoa học xã hội
khác, do bảo tàng rất dễ bị ảnhhưởng và tái định hình. Tuy nhiên,với tư cách là một phương tiện củađời sống xã hội, bảo tàng đòi hỏiphải liên tục xây dựng mục đíchmà nó hướng tới là gì. Trongtrường hợp này thì mục tiêu cuốicùng mà một bảo tàng hướng tớikhông gì khác ngoài đạo đức. Vềmặt này, bảo tàng học có thể đượcđịnh nghĩa là những vấn đề đạođức bảo tàng, bởi đạo đức sẽ địnhhình một bảo tàng và mục tiêu nóhướng tới. Đây là cơ sở để ICOM
xây dựng bộ quy tắc đạo đức dànhcho việc quản lý bảo tàng, từ đó
phát triển bộ quy tắc đạo đứcchung dành cho lĩnh vực nghềnghiệp xã hội và được xem nhưmột khung hỗ trợ pháp lý.
30☞ TƯƠNG QUAN: THUỘC VỀ ĐẠOĐỨC, GIÁ TRỊ, ĐẠO ĐỨC.
_______________________________EXHIBITION (TRƯNG BÀY)Danh từ. (Khoảng đầu thế kỷ 15,tiếng Pháp cổ là: exhibicion, tiếng Latinh: exhibitionem, danh từ exhibitio,động từ exhibere ‘cho xem, bày,’ vănhọc - ‘phô bày,’ cũ - ‘bày ra ’ và habere‘giữ’) - Tương đương trong tiếng Pháp:(trong tiếng La-tinh: expositio, thôngthường: espoitionis: exposé, explication) exposition; tiếng Tây Ban Nha: exposición; tiếng Đức: austellung; tiếng
Ý: esposizione, mostra; tiếng Bồ Đào
Nha: exposição, exhibição.
Thuật ngữ ‘exhibition’ (trưng bày)chỉ kết quả của hành động bày mộtthứ gì đó, cũng như toàn bộ nhữngthứ được bày và nơi bày. “Chúng ta hãyxem xét khái niệm trưng bày (exhibition) được vay mượn từ bên ngoài màkhông phải do chúng ta tạo nên.
Thuật ngữ này, cùng với lối viết gọn‘exhibit’, mang nghĩa chỉ một hànhđộng bày các sự vật cho công chúng,
các hiện vật được bày (các cụm hiệnvật) và khu vực bày” (Davallon, 1986).
Vay mượn từ expositio trong tiếng Latinh, thuật ngữ tiếng Pháp exposition(tiếng Pháp cổ là exposicïun, đầu thếkỷ 12) ban đầu có nghĩa bóng là lờigiải thích, nghĩa đen là sự phơi bày(của một đứa trẻ bị bỏ rơi, hiện vẫn sửdụng trong tiếng Tây Ban Nha là từ expósito) và nghĩa chung là sự bày biện.

Kể từ thế kỷ 16, từ exposition trongtiếng Pháp có sự biến đổi về nghĩa,được hiểu là sự giới thiệu (hàng hóa),sau đó (thế kỷ 17) còn có nghĩa là sựbỏ rơi, lời giới thiệu ban đầu (để giảithích một tác phẩm) hoặc vị trí (củamột tòa nhà). Sang thế kỷ 18, từ exhibition trong tiếng Pháp có nghĩa
tương tự như trong tiếng Anh, là sựtrưng bày các tác phẩm nghệ thuật.
Tuy nhiên, tiếng Pháp sử dụng từ này
để nói đến việc bày biện tác phẩmnghệ thuật cho một cuộc triển lãm(exposition). Trong khi đó, từ exposition trong tiếng Anh khá đa nghĩa, bao
gồm (1) diễn giải một ý nghĩa hoặcmục đích, hoặc (2) một cuộc triển lãmthương mại, tương tự như những
nghĩa ban đầu của từ tiếng Pháp.
Ngày nay, cả hai từ exposition trongtiếng Pháp và exhibition trong tiếng
Anh đều có nghĩa giống nhau, chỉ việcsắp đặt hiện vật các loại tại một không
gian dành cho công chúng chiêm
ngưỡng, hoặc cũng có nghĩa là những
hiện vật và không gian diễn ra trưng
bày. Từ góc nhìn này, mỗi ngữ nghĩa
lại có một số điểm khác biệt.
1. Thuật ngữ ‘exhibition’ (trưngbày), nếu hiểu là nơi chứa đựng hoặcđịa điểm để bày (ví dụ bảo tàng vừa cónghĩa là một cơ quan chức năng, vừa
có thể là một tòa nhà), sẽ không đặctrưng bởi mặt kiến trúc mà là vị trí.
Ngay cả khi trưng bày được coi là mộttrong những đặc điểm của bảo tàng,thì nó vẫn bao hàm một lớp nghĩa
rộng hơn, bởi thực chất, những tổchức hoạt động vì lợi nhuận (như chợ,cửa hàng, phòng trưng bày nghệthuật) cũng có thể tổ chức trưng bày.
Trưng bày có thể tổ chức ở một không
gian kín hoặc mở (trong công viên haytrên đường phố), hoặc tại chỗ, hay nói
cách khác là không di chuyển hiện vậtrời khỏi vị trí gốc của nó là những vị trítự nhiên, lịch sử hay khảo cổ. Ở góc độnày, khu vực trưng bày không chỉđược hiểu là địa điểm, nội dung, màbao gồm cả người sử dụng - kháchtham quan và đội ngũ cán bộ bảotàng, tức là những người bước vào khutrưng bày cụ thể này và cùng chungtrải nghiệm với những khách thamquan khác tại đây. Như vậy, địa điểmtrưng bày là một nơi tương tác xã hộimà ảnh hưởng của nó có thể đánh giá.
Việc này được thực hiện thông quanhững nghiên cứu về khách thamquan và sự gia tăng của lĩnh vựcnghiên cứu cụ thể liên quan tới khíacạnh truyền thông của địa điểm và
toàn bộ các hoạt động tương tác vớiđịa điểm, hoặc những hình ảnh và ýtưởng mà địa điểm này gợi lên.
2. Nếu hiểu theo nghĩa là kết quảcủa hoạt động bày biện thì ngày nay,trưng bày được xem như một trongnhững chức năng chính của bảo tàng,theo định nghĩa mới nhất của ICOM, là“sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu, phát
huy và trưng bày những di sản vật thể31

và phi vật thể của nhân loại…”. Theomô hình PRC (Reinwardt Academie),trưng bày là một trong những hoạtđộng truyền thông của bảo tàng, cùngvới giáo dục và xuất bản. Ở khía cạnhnày, trưng bày được coi là đặc điểm cơbản của bảo tàng, góp phần biến bảotàng trở thành một địa điểm tuyệt vờiđể nâng cao nhận thức giác quan,thông qua các hoạt động giới thiệu
hiện vật để nhìn (tức là nghệ thuật thịgiác), trình diễn nghệ thuật (hoạtđộng trình diễn) và trưng bày (cơ bảnlà trưng bày các hiện vật có giá trị linhthiêng để thưởng ngoạn). Tại đây, dukhách được chứng kiến những hoàncảnh cụ thể được trưng bày bởi vai tròquan trọng của chúng (tranh ảnh, ditích), hay để gợi lên các khái niệmhoặc cấu trúc tinh thần (sự hoá thể,tính độc đáo). Nếu bảo tàng được địnhnghĩa là nơi để bảo tàng hoá và thỏamãn thị giác, thì các cuộc trưng bàyđược coi là “sự giải thích trực quan vềnhững sự thực không hiện hữu thôngqua các hiện vật và phương pháptrưng bày hiện vật, những thứ đượcxem như dấu hiệu của sự thực”(Schärer, 2003). Những tủ trưng bày và
các giá treo tranh chính là những kỹxảo để tạo ra sự phân cách thế giớithực và thế giới trong tưởng tượng
của bảo tàng. Vai trò duy nhất củachúng là đảm bảo tính khách quan,
duy trì khoảng cách (tạo ra mộtkhoảng cách như Bertolt Brecht từng32

nói về loại hình nhà hát) và giúp
chúng ta nhận thức được rằng, chúngta đang ở một thế giới khác, thế giớicủa nhân tạo và trí tưởng tượng.
3. Trưng bày với nghĩa là tổng thểnhững hiện vật được trưng bày, bao
gồm những hiện vật được bảo tànghoá, những hiện vật bảo tàng hoặc“những đồ thật”, cùng các hình thứcthay thế khác (như bản phôi, bảnphiên, ảnh chụp, v.v), các vật liệu trưng
bày (công cụ trưng bày, như tủ trưng
bày, vách ngăn, màn chiếu), các côngcụ cung cấp thông tin (như bài viết,phim hay các loại hình đa phương tiệnkhác) và hệ thống chỉ dẫn. Ở góc độnày, trưng bày vận hành như một hệthống truyền thông (McLuhan và
Parker, 1969; Cameron, 1968) được xâydựng dựa trên những “đồ thật” vànhững hiện vật hỗ trợ cho phép dukhách định hình rõ hơn ý nghĩa củachúng. Trong bối cảnh đó, mỗi yếu tốxuất hiện trong trưng bày (hiện vật bảotàng, vật thay thế, bài viết…) đều đượccoi là một vật bày (exhibit). Khi đó, việctái tạo lại hiện thực vốn không thể di
dời tại bảo tàng không còn là vấn đề
nữa (một “đồ thật” trong bảo tàng tự nó
đã là một sự vật thay thế cho hiện thực;và, một cuộc trưng bày chỉ có thể cungcấp những hình ảnh tương đồng vớithiện thực đó). Trưng bày giới thiệu
hiện thực thông qua cơ chế này. Các vật
bày trong một cuộc trưng bày đượcxem như những dấu hiệu (ký hiệu học)và trưng bày được giới thiệu như một
quá trình truyền thông, thường là đơnphương, không khép kín, có thể đượcdiễn giải theo nhiều hướng khác nhau.
Thuật ngữ trưng bày sử dụng ở đây
khác với trình bày. Trong khi trưng bàytương ứng với một sự diễn thuyết
mang tính thực thể và mô phạm, hoặcít nhất là một tập hợp các đồ vật khác
nhau được bày để xem, thì trình bày
gợi liên tưởng đến việc giới thiệu hàng
hóa tại chợ hay cửa hàng, có thể là bịđộng, mặc dù trong cả hai trường hợpđều cần đến chuyên gia (thiết kế bày
biện, thiết kế trưng bày) để đạt đượcchất lượng mong muốn. Hai mức độ trình bày và trưng bày - lý giải sự khác
nhau giữa thiết kế trưng bày và bày
biện. Với thiết kế trưng bày, người thiếtkế bắt đầu từ không gian và sử dụngcác vật bày để trang trí không gian đó,còn với bày biện, họ sẽ phải bắt đầu từ
các vật bày và tìm cách tốt nhất để thểhiện chúng, ngôn ngữ tốt nhất để làm
cho vật bày lên tiếng. Những điểmkhác nhau trong cách thể hiện trênthay đổi theo từng thời kỳ, tùy theophong cách, gu thưởng thức và vai tròcủa người sắp đặt không gian (người
trang trí, người thiết kế trưng bày,người thiết kế vật bày, thiết kế sânkhấu), nhưng đồng thời các phương
thức trưng bày cũng biến đổi dựa trênnhững quy định và mục đích của từngchương trình. Lời giải cho những vấnđề khác nhau liên quan đến “cho xem”

và “giao tiếp” trên bao hàm một nộidung rộng lớn và cho phép chúng taphác thảo nên lịch sử và loại hình cáctrưng bày. Chúng ta có thể hình dungnhững phương tiện đã từng được sửdụng (hiện vật, văn bản, ảnh động,không gian môi trường, công nghệthông tin kỹ thuật số, trưng bày đơnphương tiện và đa phương tiện), dựatrên việc trưng bày đó có mang tínhchất vì lợi nhuận hay không (là trưng
bày mang tính nghiên cứu, sự kiệnbom tấn, trưng bày mang tính trình
diễn sân khấu, triển lãm thương mại) và
dựa vào quan điểm tổng thể của nhàthiết kế bảo tàng (thiết kế trưng bày
cho hiện vật, cho một quan điểm haymột cách tiếp cận, v.v). Chúng ta thấyrằng, người xem ngày càng tham gianhiều hơn vào một loạt khả năng này.
4. Trong tiếng Pháp, hai từ exposition và exhibition có sự khác biệt, do
exhibition ngày nay mang nghĩa khátiêu cực. Khoảng những năm 1760, từ
exhibition trong cả tiếng Anh lẫn tiếng
Pháp đều để chỉ một cuộc triển lãm
tranh, nhưng nghĩa của từ này trongtiếng Pháp dần giảm đi để chỉ các hoạtđộng bày ra giới thiệu (các triển lãmthể thao), hoặc những hoạt độngkhông đứng đắn theo cái nhìn của xã
hội về nơi diễn ra triển lãm. Đây cũnglà nguyên do dẫn đến các từ phái sinh
exhibitionist (kẻ thích phô trương) và
exhibitionism (thói phô trương) trongtiếng Anh, những từ ngữ dùng để nói
33

cụ thể hơn về các hành vi không đứngđắn. Việc chỉ trích các trưng bàythường gay gắt nhất khi tiếp cận dướigóc độ trưng bày không đúng nghĩa
trưng bày - cùng với đó là điều mà mộtbảo tàng nên làm - mà trưng bày lạitrở thành một buổi biểu diễn bánrong, quá mang tính thương mại haytạo ấn tượng xấu cho công chúng.
5. Sự phát triển mạnh mẽ của côngnghệ và thiết kế bằng máy tính đã tạođiều kiện cho sự ra đời bảo tàng trênmạng, với các trưng bày chỉ có thể xemđược trên màn hình hoặc qua cácphương tiện truyền thông kỹ thuật sốtrở nên phổ biến. Ở đây, thay vì sử dụngthuật ngữ triển lãm ảo virtual exhibition(nghĩa chính xác của từ này là một trưng
bày có tính khả thi, tức là một tiềm năngđáp ứng được nhu cầu “trưng bày”),
chúng tôi cho rằng, nên sử dụng thuật
ngữ trưng bày kỹ thuật số hoặc trưng
bày trên mạng digital/cyber exhibition
để nói đến một hình thức trưng bày đặcbiệt được xem qua hệ thống mạng Internet. Chúng mở ra nhiều khả năng(sưu tầm hiện vật, phương thức trưng
bày mới, phân tích…) mà trưng bàytruyền thống về hiện vật vật chất khôngphải lúc nào cũng có được. Mặc dù ởthời điểm hiện tại, hình thức này vẫnchưa thể cạnh tranh với những trưng
bày hiện vật thật tại các bảo tàng truyền
thống, nhưng cũng không phải làkhông có khả năng sự phát triển củachúng sẽ tác động đến những phương
34thức trưng bày hiện đang được các bảotàng sử dụng.
▹ PHÁI SINH: TRƯNG BÀY NÔNGNGHIỆP, TRƯNG BÀY THƯƠNG MẠI,TRƯNG BÀY TRÊN MẠNG, VẬT BÀY,VỰNG TẬP TRƯNG BÀY, CURATORTRƯNG BÀY, THIẾT KẾ TRƯNG BÀY,NGƯỜI THIẾT KẾ TRƯNG BÀY, PHÒNG
TRƯNG BÀY, THỰC HÀNH TRƯNG BÀY,KỊCH BẢN TRƯNG BÀY, NGHIÊN CỨUTRƯNG BÀY, NGƯỜI LÀM TRƯNG BÀY,TRƯNG BÀY TẠI CHỖ, TRƯNG BÀYQUỐC TẾ, TRƯNG BÀY QUỐC GIA,
TRƯNG BÀY NGOÀI TRỜI, TRƯNG BÀYTHƯỜNG XUYÊN (TRƯNG BÀY DÀI HẠNHOẶC NGẮN HẠN), TRƯNG BÀY TẠMTHỜI, TRƯNG BÀY LƯU ĐỘNG, LÀMTRƯNG BÀY, TRƯNG BÀY PHỔ BIẾN.
☞ TƯƠNG QUAN: TRUYỀN THÔNG,NGƯỜI TRANG TRÍ, TRÌNH DIỄN, HIỆNVẬT MANG TÍNH GIÁO DỤC, KHU VỰCTÁI TẠO, BÀY, CÔNG CỤ BÀY, TRƯNG
BÀY, HỘI CHỢ, HÌNH ẢNH THỰC TẾ,PHÒNG TRƯNG BÀY, TREO, DÀNDỰNG, KHÔNG GIAN DÀN DỰNG,CÔNG CỤ, CƠ CHẾ, PHƯƠNG TIỆNTRUYỀN THÔNG, THÔNG ĐIỆP, ẨN DỤ,QUẢN LÝ, KHAI MẠC, KHAI THÁC, GIÁ
TREO TRANH, DÁN LÊN TƯỜNG, TRÌNH
BÀY, QUẢN LÝ DỰ ÁN, THỰC TẾ, GIỚITHIỆU, DÀN DỰNG SÂN KHẤU, TỦTRƯNG BÀY, KHÔNG GIAN XÃ HỘI,KHÔNG GIAN, THIẾT KẾ KHÔNG GIAN,
THIẾT KẾ SÂN KHẤU, TRỰC QUAN.

HHERITAGE (DI SẢN)Danh từ. - Tương tự trong tiếng
Pháp là: patrimoine; tiếng Tây Ban
Nha: patrimonio; tiếng Đức: naturund kulturerbe; tiếng Ý: patrimonio;tiếng Bồ Đào Nha: patrimônio.
Theo quy định của luật pháp
Roman, khái niệm “di sản” patrimonium đề cập đến toàn bộ tài sản tiếpnhận theo hình thức thừa kế, do chamẹ để lại cho con cháu, những tài
sản của gia đình, mà không phảinhững tài sản có được từ hôn nhân.
Sau đó, từ này được hiểu theo hainghĩa ẩn dụ. (1) Thuật ngữ “di sản ditruyền” genetic heritage, gần đâyđược sử dụng để miêu tả những đặcđiểm di truyền của một sinh vật; (2)trước đó, khái niệm “di sản văn hóa”
cultural heritage được cho rằng xuấthiện lần đầu vào thế kỷ 17 (Leibniz,
1690) và sau đó được phổ biến rộngrãi hơn từ cuộc Cách mạng Pháp
(Puthod de Maisonrouge, 1790;
Boissy d’Anglas, 1794). Tuy nhiên,thuật ngữ này ít nhiều cũng bao
hàm nghĩa rộng hơn. Do bản chất từnguyên học, kể từ những năm 1930,thuật ngữ và nội hàm mà nó ám chỉđược phổ biến rộng rãi hơn ở những
quốc gia nói tiếng Roman (Desval-lées, 1995) so với nhóm quốc gia
Anglo-Saxon, những nơi vốnchuộng sử dụng khái niệm tài sản(hàng hóa) trước khi tiếp nhận kháiniệm di sản (heritage) trong khoảng
những năm 1950 và phân biệt nó
với di sản thừa kế (legacy). Tương tự,mặc dù là một trong những nướcđầu tiên công nhận thuật ngữ patrimonio, Chính phủ Ý vẫn tiếp tục sửdụng khái niệm “hàng hóa văn hóa”
beni culturali. Ý niệm về di sản hiểnnhiên không thể tránh được mốiliên hệ với khả năng biến mất hoặcmất mát, như đối với trường hợp saucuộc Cách mạng Pháp, đồng thờicũng phải gắn với mong muốn bảotồn những hàng hoá đó. “Di sảnđược nhận ra khi sự mất mát của nóđồng nghĩa với sự hy sinh và việcbảo tồn nó đồng nghĩa với việc tiênliệu trước khả năng hy sinh” (Babelo
và Chastel, 1980).
1. Kể từ cuộc Cách mạng Pháp vàxuyên suốt thế kỷ 19, khái niệm disản chủ yếu mang nghĩa bất độngsản và thường xuyên bị nhầm lẫnvới khái niệm di tích lịch sử. Trongkhi đó, di tích, với nghĩa gốc ban
đầu là một công trình được xâydựng nhằm mục đích tưởng nhớ35đến một nhân vật hoặc sự kiện nào
đó. Aloÿs Riegl đã chia di tích thànhba loại: di tích được xây dựng có chủđích để “tưởng niệm một dấu mốccụ thể hoặc một sự kiện lịch sử phứctạp trong quá khứ”, “di tích đượcchọn dựa trên sự ưa thích chủ quan”(di tích lịch sử) và “tất cả những
công trình của nhân loại được tạo rakhông phụ thuộc vào ý nghĩa hoặcmục đích nào” (di tích cổ) (Riegl,
1903). Theo nguyên tắc lịch sử, lịchsử nghệ thuật và khảo cổ học thìloại hình thứ hai và thứ ba có thể
xếp vào vào nhóm di sản cố định.
Mới gần đây, Tổng cục Di sản của
Pháp, với chức năng chính là bảotồn các di tích lịch sử, đã được táchra khỏi Tổng cục Bảo tàng Pháp (BanBảo tàng Pháp). Thực tế là hiện nay,không lạ khi khá nhiều người đồngtình với sự phân tách này, mặc dùchưa thật sự nghiêm ngặt. Bằngchứng là ngay cả khi được phổ biếnrộng rãi trên toàn thế giới dưới sựbảo trợ của UNESCO và đặc biệt là
ICOMOS, một tổ chức của ICOM về
các di tích lịch sử, khái niệm di sảnvẫn được phát triển dựa trên địnhnghĩa về các di tích và nhóm các ditích. Công ước về di sản văn hóa thếgiới cũng quy định: “Dựa theo mụcđích của Công ước này, khái niệm di
sản văn hóa được hiểu là: - những ditích: kiến trúc, tượng đài hoặc tác
36phẩm mỹ thuật, […] - những nhóm
công trình: nhóm của những kiếntrúc kết nối hoặc tách rời, […] dựatrên những đặc điểm kiến trúc, […] những địa điểm: do con người xâydựng hoặc kết hợp giữa tự nhiên và
nhân tạo, […]. Dựa theo mục đíchcủa Công ước này, khái niệm di sảntự nhiên được hiểu là: mang nhữngđặc điểm tự nhiên, […] - hình thànhdo sự biến đổi địa chất […] - nhữngđịa điểm hoặc khu vực tự nhiên”(UNESCO 1972).
2. Từ những năm 1950, địnhnghĩa di sản đã dần được hợp nhấtvới khái niệm là toàn bộ những
bằng chứng vật chất của con người
và môi trường xung quanh, khiến
khái niệm này trở nên rộng hơn. Vìlẽ đó, những di sản dân gian, di sản
khoa học và cả di sản công nghiệp
cũng được gộp vào cùng với kháiniệm di sản. Định nghĩa về di sản tạivùng Québec nói tiếng Pháp đã thểhiện khuynh hướng đó: “Di sản cóthể được hiểu là toàn bộ những sựvật hoặc nhóm các sự vật, vật thểhoặc phi vật thể, được cộng đồngcông nhận hoặc đề cao giá trị củachúng với tư cách là bằng chứng vàký ức lịch sử xứng đáng được bảo vệ,bảo tồn, phát huy” (Arpin, 2000).
Định nghĩa này bao hàm tất cảnhững đồ vật và giá trị, tự nhiên hay
do con người tạo nên, dù là vật thểhay phi vật thể, không bị giới hạnbởi thời gian hay không gian, cho
dù chúng đơn giản là được kế thừatừ thế hệ trước hay được tập hợp và
gìn giữ để truyền lại cho thế hệ sau.
Di sản là một tài sản của cộng đồng,việc bảo tồn nó cần được cộng đồngchung tay thực hiện trong trường
hợp cá nhân không đảm đương
được. Các đặc điểm văn hoá và tựnhiên của từng khu vực riêng biệtgóp phần tạo nên nhận thức và đặcđiểm chung của di sản. Có thể thấy,khái niệm di sản khác với khái niệmthừa kế ở vấn đề thời gian và sựkiện: Trong khi thừa kế có thể đượcxác định ngay sau sự qua đời củamột người hoặc khi tài sản đượctruyền từ thế hệ này sang thế hệ
khác, thì di sản được hiểu là toàn bộnhững tài sản được nhận hoặc tậphợp lại và giữ gìn bởi những thế hệtrước sẽ được truyền lại cho các hậuduệ của mình. Ở một mức độ nhấtđịnh, di sản có thể xem là một
nhánh của thừa kế.
3. Vài năm trước, khái niệm disản, vốn ban đầu được định nghĩa
dựa trên khái niệm của phương Tâyvề sự trao truyền, đã chịu tác độngcủa sự toàn cầu hóa về ý tưởng, vídụ như khái niệm di sản phi vật thểgần đây. Khái niệm này, với nguồn
gốc từ phương Đông (cụ thể là NhậtBản và Hàn Quốc), được hình thànhdựa trên ý tưởng về sự trao truyền,để có hiệu quả, phải được thực hiệnbởi những người nắm giữ di sản, từđó nảy sinh khái niệm về báu vậtnhân văn sống: “Báu vật nhân vănsống là những vượt trội hơn những
người khác trong việc trình diễn âmnhạc, múa, các trò chơi, các vở diễnvà các hoạt động tín ngưỡng, vớinhững giá trị nghệ thuật, lịch sử tiêubiểu đại diện cho quốc gia của họđã được ghi nhận trong Khuyến nghịvề việc bảo vệ văn hóa truyền thống
và văn hóa dân gian” (UNESCO,
1993). Nguyên tắc này đã được cácquốc gia công nhận và thông qua
trong Công ước về bảo vệ di sản văn
hóa phi vật thể năm 2003. Theo đó,“Di sản văn hóa phi vật thể đượchiểu là các tập quán, các hình thứcthể hiện, biểu đạt, tri thức, kỹ năng cũng như những công cụ, đồ vật, đồtạo tác và các không gian văn hóa
có liên quan - mà các cộng đồng,các nhóm người và trong một sốtrường hợp là các cá nhân, côngnhận là một phần di sản văn hóa củahọ. Được chuyển giao từ thế hệ nàysang thế hệ khác, di sản văn hóa phi
vật thể được các cộng đồng và các
nhóm người không ngừng tái tạo để
thích nghi với môi trường, với mốiquan hệ qua lại giữa cộng đồng vớitự nhiên và lịch sử của họ, đồng thờihình thành trong họ một ý thức về37bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệsự tôn trọng đối với sự đa dạng văn
hóa và tính sáng tạo của con người.
Vì những mục đích của Công ướcnày, chỉ xét đến những di sản văn
hóa phi vật thể phù hợp với các vănkiện quốc tế hiện hành về quyền
con người, cũng như những yêu cầuvề sự tôn trọng lẫn nhau giữa cáccộng đồng, các nhóm người và cánhân và về phát triển bền vững”(UNESCO, 2003).
4. Di sản là lĩnh vực đang ngàycàng trở nên phức tạp. Trong vài
năm trở lại đây, những băn khoăn
liên quan đến vấn đề truyền đạt kháiniệm này khiến chúng ta cần tậptrung suy nghĩ lại về cơ chế xâydựng và mở rộng di sản: chính xác
thì quá trình xây dựng di sản là gì?
Phần lớn các nghiên cứu hiện nay
đều không phân tích các thể chế về
xây dựng di sản dưới góc độ nghiên
cứu thực nghiệm, mà thay vào đó,họ nhìn nhận nó như kết quả củacác chiến lược và biện pháp canthiệp chủ yếu về dấu hiệu, ký hiệu(đóng khung). Do đó, ý niệm xâydựng di sản là yếu tố cần thiết đểhiểu rõ vai trò của di sản trong xãhội, tương tự như khi ta đề cập đếný niệm “nghệ thuật hóa” khi bàn vềtác phẩm nghệ thuật. “Di sản là một
quá trình hay một sự trình diễn văn
hóa liên quan đến các loại hình sản38xuất và thương lượng về bản sắc văn
hóa, ký ức cá nhân và cộng đồng,cũng như các giá trị xã hội và vănhóa” (Smith, 2007). Nếu chúng tacông nhận di sản là kết quả của sựhình thành một lượng nhất định các
giá trị đồng nghĩa với việc chấpnhận những giá trị đó là nền tảngcủa di sản. Những giá trị đó cầnđược kiểm chứng và đôi khi cần
tranh cãi.
5. Thiết chế di sản đôi khi cũngkhông tránh khỏi những kẻ gièm
pha: những người đặt nghi vấn vềnguồn gốc của di sản và nghi ngờ
giá trị “sùng bái” gắn với các hìnhthái văn hóa nền tảng, dưới tên gọichủ nghĩa nhân văn phương Tây. Vớinghĩa chuẩn nhất của từ này, tức lànghĩa nhân học, di sản văn hóa củachúng ta được hình thành từ nhữngkỹ năng và thực hành cơ bản. Suyrộng hơn, nó dựa trên khả năng chế
tạo và sử dụng công cụ, nhất là khichúng được cố định như những hiệnvật bên trong tủ trưng bày bảo tàng.
Chúng ta thường quên rằng, côngcụ tinh vi và mạnh mẽ nhất mà conngười tạo ra chính là ý tưởng, côngcụ để phát triển tư duy, một thứ rất
khó để sắp xếp trong một tủ trưng
bày. Việc nhìn nhận di sản văn hóa
như một tổng thể những bằngchứng chung của nhân loại gần đâyđã bị một trường phái giáo lý mớichỉ trích nặng nề (Choay, 1992)
trong bối cảnh một xã hội không
còn những tôn chỉ tôn giáo. Bêncạnh đó, có thể liệt kê những bướctiếp theo của việc tạo ra sản phẩmnày: chiếm đoạt di sản (Vicq d’Azyr,
1794), ý nghĩa tâm linh (Hegel,
1807), ý niệm bàng quan (Renan,
1882) và cuối cùng là chủ nghĩa
nhân văn (Malraux, 1947). Khái niệmdi sản văn hóa tập thể, vốn chuyểntừ lĩnh vực pháp lý và kinh tế sanglĩnh vực đạo đức, dường như vẫncòn chưa hoàn toàn đáng tin cậy và
có thể được phân tích như một phầncủa hệ tư tưởng Mác và Ăng-ghen,tức là một sản phẩm phụ của nềnkinh tế xã hội nhằm phục vụ nhữnglợi ích đặc biệt. “Việc quốc tế hóa
khái niệm di sản [...] không chỉ sailầm mà còn nguy hiểm ở chỗ người
ta áp đặt toàn bộ hệ tri thức vànhững định kiến với tiêu chí dựatrên những giá trị tư tưởng thẩmmỹ, đạo đức và văn hóa, nói gắn gọnlà ý thức hệ của một giai cấp trongxã hội có cấu trúc không tương
thích với cấu trúc xã hội của thế giớithứ ba nói chung và các nước châu
Phi nói riêng” (Adotevi, 1971). Thậmchí, còn có nhiều nghi ngờ vì kháiniệm này tồn tại song hành với bảnchất tư nhân của tài sản kinh tế vàdường như nó được sử dụng để anủi những người bị tước đoạt.

▹ PHÁI SINH: NGHIÊN CỨU,THỪA KẾ.
☞ TƯƠNG QUAN: CỘNG ĐỒNG,TÀI SẢN VĂN HOÁ, DI TÍCH VĂN HOÁ,VẬT BÀY, BẰNG CHỨNG, BẢN SẮC,HÌNH ẢNH, DI SẢN, BÁU VẬT NHÂNVĂN SỐNG, VĂN HOÁ VẬT CHẤT, KÝỨC, THÔNG ĐIỆP, DI TÍCH, BẢO VẬTQUỐC GIA, HIỆN VẬT, DI SẢN, HIỆNTHỰC, VẬT MANG NGHĨA (XEM OBJECT-HIỆN VẬT), CHỦ THỂ, LÃNHTHỔ, ĐIỀU, GIÁ TRỊ, NHÂN CHỨNG.

39

I
INSTITUTION (THIẾT CHẾ)Danh từ. (Từ tiếng La-tinh institutio, quy ước, thiết lập, thành lập,sắp xếp).
Tương tự trong tiếng Pháp là: institution; tiếng Tây Ban Nha: institución;tiếng Đức: institution; tiếng Ý: istituzione; tiếng Bồ Đào Nha: instituiçaō .
Nói chung, thiết chế chỉ một quyước được thiết lập thông qua sự thoảthuận chung giữa mọi người, vì thế nó
mang tính tự nguyện, nhưng cũng cólịch sử lâu dài. Thiết chế là những yếu
tố trong loạt giải pháp mà con người
đã sáng tạo ra để giải quyết các vấn đềnảy sinh do những nhu cầu tự nhiên
của cuộc sống trong xã hội (Malinowsky, 1944). Cụ thể hơn, thiết chếđể chỉ một tổ chức/cơ cấu cộng đồnghoặc cá nhân, được thiết lập bởi xã hộiđể đáp ứng một nhu cầu cụ thể nào
đó. Bảo tàng là một thiết chế với nghĩa
là nó được điều hành bởi một hệthống luật pháp được xác định bởiluật công hoặc luật tư (xem thuật ngữ
management - quản lý và public công chúng). Cho dù nó được dựa trênquan niệm về sự tín nhiệm của côngchúng (public trust) (trong luật AngloSaxon) hay sở hữu công (public ownership) (ở Pháp từ thời kỳ Cách mạng),vượt trên những khác biệt về quy ước,nó vẫn cho thấy một sự thống nhất40

chung giữa con người trong xã hội,chính là thiết chế.
Trong tiếng Pháp, khi thuật ngữđược gắn với từ chung “museal” thuộc tính bảo tàng (thiết chế bảotàng, với nghĩa chung là liên quan tớibảo tàng), nó thường được sử dụngnhư một từ đồng nghĩa với “bảotàng”, chủ yếu nhất là tránh nhắc lạitừ “museum” (bảo tàng). Khái niệm“thiết chế” có ba nghĩa chính xácchấp nhận được, vì thế mà nó làtrung tâm cho những tranh luận liênquan đến bảo tàng.
1. Có hai cấp độ của thiết chế, tuỳvào bản chất của nhu cầu mà nó cầnthoả mãn. Nhu cầu này, trước hết có
thể là về sinh học (cần ăn, sinh sản,ngủ, v.v), hoặc sau đó là kết quả củanhững nhu cầu sống trong xã hội (cầncó tổ chức, bảo vệ, sức khoẻ, v.v). Hai
cấp độ này phù hợp với hai loại thiết
chế có giới hạn không bình đẳng: mộtbên là bữa ăn, hôn nhân, nhà ở và mộtbên là nhà nước, quân đội, trường học,bệnh viện. Với nghĩa là chúng phảiđáp ứng nhu cầu của xã hội (mối liênhệ về giác quan với hiện vật) thì bảotàng thuộc vào loại thứ hai.
2. Hội đồng Bảo tàng quốc tế(ICOM) định nghĩa bảo tàng là mộtthiết chế tồn tại lâu dài nhằm phụcvụ xã hội và sự phát triển của xã hội.

Với nghĩa này, thiết chế là một côngtrình được con người trong lĩnh vựcbảo tàng lập nên và được tổ chức để
tham gia vào mối quan hệ với hiệnvật. Thiết chế bảo tàng được sáng lậpvà duy trì bởi xã hội, dựa trên một tậphợp các tiêu chuẩn và nguyên tắc(bảo quản phòng ngừa, cấm khôngđược sờ vào hiện vật hoặc trưng bày
vật thay thế mà giới thiệu như hiệnvật gốc) được thành lập dựa trên mộthệ thống giá trị: bảo tồn di sản, giớithiệu tác phẩm nghệ thuật và cáchiện vật đặc sắc, truyền bá tri thứckhoa học hiện tại, v.v. Nhấn mạnhvào bản chất thiết chế của bảo tàng
có nghĩa là nhấn mạnh vào vai tròchuẩn mực và thẩm quyền mà nó có
trong khoa học và mỹ thuật, hayquan niệm cho rằng, bảo tàng tồn tại“nhằm phục vụ xã hội và sự pháttriển của xã hội.”3. Ngược lại, với tiếng Anh, vốnkhông phân biệt chính xác giữa thuật
ngữ thiết chế và tổ chức (và nhìnchung là với cách chúng được sử dụngở Bỉ và Canada nữa), thuật ngữ thiết
chế và tổ chức không đồng nghĩa. Bảotàng, với tư cách là một thiết chế, khác
với bảo tàng với tư cách là một tổchức, một địa điểm cụ thể: “Tổ chứcbảo tàng là một dạng thức cụ thể củathiết chế bảo tàng” (Maroevic, 2007).
Nên nhớ rằng, sự nghi vấn về thiết
chế, thậm chí chỉ đơn giản là từ chốinó (như trường hợp bảo tàng tưởng
tượng của Malraux hay bảo tàngtưởng tượng của hoạ sĩ Marcel

Broodthaers) không có nghĩa là nó
cho phép lĩnh vực bảo tàng có thểvượt qua được khung thiết chế. Trongnghĩa hẹp, thuật ngữ bảo tàng ảo (tồntại về bản chất mà không phải trongthực tế) chú trọng vào những trảinghiệm bảo tàng bên lề của hiện thựcmang tính thiết chế.
Chính vì thế mà ở nhiều quốc gia,
đặc biệt là Canada và Bỉ, người ta dùngthuật ngữ “thiết chế bảo tàng” để xácđịnh một tổ chức không có đầy đủ
tính chất của một bảo tàng truyền
thống. “Với thuật ngữ thiết chế bảotàng, chúng tôi muốn nói đến những
tổ chức phi lợi nhuận, bảo tàng, trưng
bày và các trung tâm thông tin, bêncạnh chức năng sưu tầm, bảo quản,nghiên cứu và quản lý sưu tập mà mộtsố tổ chức có, điểm chung là chúngđều là nơi giáo dục và truyền bá nghệthuật, lịch sử và khoa học” (Hiệp hộiBảo tàng Quebec, Cục Văn hoá vàcộng đồng Quebec).
4. Cuối cùng, thuật ngữ “thiết chếbảo tàng” có thể được định nghĩa như“thiết chế tài chính” (Quỹ Tiền tệ quốctế hoặc Ngân hàng Thế giới) là các cơquan quốc gia hay quốc tế quản lý sựvận hành bảo tàng, như ICOM hoặc Uỷban Bảo tàng Pháp.
▹ PHÁI SINH: THUỘC VỀ THỂ CHẾ,THỂ CHẾ BẢO TÀNG.
☞ TƯƠNG QUAN: TỔ CHỨC,LĨNH VỰC CÔNG, SỞ HỮU CÔNG, SỰTÍN NHIỆM CỦA CÔNG CHÚNG, BẢOTÀNG ẢO.

41

M
MANAGEMENT (QUẢN LÝ)
Danh từ. - Tương tự trong tiếng
Pháp là: gestion; tiếng Tây Ban Nha:ges- tión; tiếng Đức: verwaltung, administratio, tiếng Ý: gestione; tiếng BồĐào Nha: gestāo.
Ngày nay, thuật ngữ quản lý bảotàng được định nghĩa là hành độngđảm bảo sự vận hành của công việchành chính; và, nói khái quát hơn là
chỉ mọi hoạt động không liên quantrực tiếp tới lĩnh vực cụ thể trong các
công việc của bảo tàng (bảo quản,nghiên cứu và truyền thông). Theonghĩa này, quản lý bảo tàng chủ yếu lànhiệm vụ liên quan đến tài chính (kếtoán, kiểm soát quản lý, tài chính) vànhững trách nhiệm pháp lý nhằm đảmbảo an ninh và an toàn, quản lý nhân
sự, marketing và các chiến lược, kếhoạch tổng thể của hoạt động bảotàng. Thuật ngữ quản lý cũng là từ có
gốc Anglo-Saxon (mặc dù thuật ngữ
Anglo-Saxon có nguồn gốc từ quản lýcủa Pháp manège và ménage) và hiệnđược sử dụng trong tiếng Pháp vớicùng nghĩa. Những hướng dẫn hay“phong cách” quản lý cho thấy một sốquan niệm về bảo tàng - đặc biệt là
trong mối quan hệ với dịch vụ công.
Theo truyền thống, thuật ngữ administration (quản lý hành chính) (từ42gốc La-tinh administratio, dịch vụ, hỗtrợ, xử lý) được sử dụng để định nghĩa
loại hoạt động bảo tàng này, nhưng
phổ biến hơn, tất cả các hoạt độngcần thiết để tạo nên sự vận hành củamột bảo tàng. Luận thuyết về bảotàng học của George Brown Goode,Quản lý bảo tàng (1896), xem xétnhững khía cạnh liên quan tới việcnghiên cứu việc trưng bày sưu tập vàviệc quản lý hằng ngày, đồng thời đềcập tới toàn bộ tầm nhìn chung của
bảo tàng và sự tham gia của bảo tàngvào xã hội. Xuất phát từ dịch vụ công,hành động quản lý, cho dù trong lĩnhvực công hay lĩnh vực tư, đều có nghĩa
là nó đảm bảo sự vận hành đúng cáchtrong khi chịu trách nhiệm đề xuất vàtriển khai mọi hoạt động. Khái niệmdịch vụ (công), hay với nghĩa nhẹnhàng hơn mang tính tôn giáo là sựcống hiến, gần nghĩa với quản lý.
Chúng ta cũng biết nghĩa liên quanmang tính hành chính của thuật ngữ“quản lý” bởi vì nó được sử dụng trongmối quan hệ với (dys) chức năng củaquản lý công. Vì vậy, không có gì đángngạc nhiên là sự phát triển chung củalý thuyết kinh tế trong vòng một phầntư thế kỷ qua đề cao nền kinh tế thịtrường đã dẫn đến việc sử dụngthường xuyên quan niệm quản lý, mộtthuật ngữ vốn đã được sử dụng từ lâu
trong các tổ chức vì lợi nhuận. Những
quan niệm về việc khai mở thị trường
và marketing bảo tàng, cũng như sự
phát triển các công cụ cho bảo tàngđều bắt nguồn từ kinh doanh (xácđịnh chiến lược, tập trung vào côngchúng/khách tham quan, quản lýnguồn lực, gây quỹ, v.v.) đã làm thayđổi đáng kể các bảo tàng. Vì vậy, mộtsố xung đột liên quan tới thiết chế bảotàng và các chính sách bị ảnh hưởng
trực tiếp bởi xung đột trong nội bộbảo tàng, giữa lý luận về thị trường và
lý luận mang tính truyền thống hơn vềsự quản lý bởi các cơ quan côngquyền. Kết quả là sự phát triển của các
mô hình tài chính mới (sự mở rộng củahàng loạt cửa hàng lưu niệm, cho thuêcơ sở vật chất, vé vào cửa, phát triển
các trưng bày tạm thời - những sự kiệnbom tấn - hay thậm chí cả việc bánhiện vật trong sưu tập của bảo tàng.
Dần dần, những nhiệm vụ mà khởiđầu chỉ là phụ này đã bắt đầu cónhững ảnh hưởng thực sự tới việcthực thi những nhiệm vụ khác của bảotàng tới mức mà đôi khi nó còn gây hại
cho những hoạt động liên quan tớicông tác bảo quản, nghiên cứu, haythậm chí cả truyền thông.
Đặc tính của công tác quản lý bảotàng, một mặt có thể được cấu trúc
xung quanh những logic đôi khi mâuthuẫn hoặc lai căng của thị trường, mặtkhác là các cơ quan công quyền, cónguyên nhân từ thực tế là nó được kếtcấu xung quanh logic của việc biếutặng (Mauss, 1923), thông qua việc tặnghiện vật và tiền hay hoạt động tìnhnguyện và hội những người bạn củabảo tàng. Mặc dù hoạt động biếu tặnghay tình nguyện được cân nhắc kỹlưỡng nhưng nó ít bị xem xét vì phương
thức và ảnh hưởng lâu dài của nó đốivới hoạt động quản lý bảo tàng.
▹ PHÁI SINH: NHÀ QUẢN LÝ,QUẢN LÝ SƯU TẬP.
☞ TƯƠNG QUAN: HÀNH CHÍNH,BOM TẤN, BAN GIÁM ĐỐC, PHÍ VÀOCỬA, NGHIÊN CỨU TÍNH KHẢ THI, GÂYQUỸ, BẠN, NHÂN SỰ, TUYÊN BỐ VỀ SỨMỆNH, MARKETING BẢO TÀNG, HỘIĐỒNG QUẢN TRỊ BẢO TÀNG, TỔ CHỨCPHI LỢI NHUẬN, NHÀ TIẾP THỊ HIỆUSUẤT, DỰ ÁN, KẾ HOẠCH, CHIẾN
LƯỢC, TÌNH NGUYỆN VIÊN.
_______________________________MEDIATION (INTERPRETATION) TRUYỀN ĐẠT (DIỄN GIẢI)Danh từ. (Từ thế kỷ 15, tiếng Latinh thông tục: mediatio, de mediare)Tương tự trong tiếng Pháp là: médiation; tiếng Tây Ban Nha: mediación;tiếng Đức: vermittlung; tiếng Ý: mediazione; tiếng Bồ Đào Nha: mediaçāo.
Sự truyền đạt (meditation) dịch từnguyên bản tiếng Pháp méditation, cónghĩa tương tự như “diễn giải” (interpretation) đối với bảo tàng. Diễn giảiđược định nghĩa là hành động nhằmgiảng hoà các bên hay đưa họ tới sựthoả thuận. Trong bối cảnh bảo tàng,đó là sự thoả thuận giữa công chúng43của bảo tàng và những gì bảo tàngcho công chúng xem; can thiệp, diễndịch, hoà giải. Về từ nguyên học,chúng tôi tìm thấy trong từ meditationcó gốc từ med, có nghĩa là trung gian(middle), một gốc từ có thể tìm thấytrong nhiều ngôn ngữ gốc Anh (tiếng
Tây Ban Nha là medio, tiếng Đức là
mitte) và nhắc nhở chúng ta rằng, việcdiễn giải liên quan tới ý niệm ở vị trí
trung gian, rằng một yếu tố thứ ba
nằm giữa hai đầu khoảng cách vàhành động như người trung gian. Vị trí
này đặc trưng cho các khía cạnh pháplý của việc hoà giải, nơi người tathương thảo để hoà giải với kẻ thù và
tìm kiếm một (người trung gian), điềuđó cũng có nghĩa, khái niệm này xuấtphát từ khía cạnh văn hoá và khoa họccủa bảo tàng học. Ở đây, sự diễn giảicũng đóng vai trò trung gian, cố gắngthu hẹp khoảng trống, tạo ra sự kếtnối hoặc chấp thuận.
1. Khái niệm diễn giải biểu hiện ởmột số mức độ khác nhau: ở mức độtriết học, nó giúp Hegel và những họctrò của ông mô tả sự vận động của lịchsử. Biện chứng, động lực của lịch sử,
phát triển bởi những diễn giải liêntiếp: một ý tưởng đầu tiên (chính đề)phải vượt qua sự diễn giải của ý tưởng
đối lập của nó (phản đề) để tạo nênmột ý tưởng mới (hợp đề) lưu giữđược những gì là tinh hoa của cả hai ýtưởng trước đó.
Quan niệm chung về diễn giảicũng khiến chúng ta nghĩ thiết chế44

văn hoá như một sự trao truyền di sản
chung kết nối các thành viên trongcộng đồng mà ở đó họ thừa nhậnchính mình. Với nghĩa này của từ meditation, chính nhờ sự trao truyền văn
hoá mà các cá nhân nhận thức và hiểuđược thế giới và bản sắc của họ; mộtsố nhà văn nói về sự trao truyền mangtính biểu tượng. Trở lại với lĩnh vực văn
hoá, hành động diễn giải nhằm phântích “sự công bố công khai” các ýtưởng và sản phẩm văn hoá - đượcthực hiện bởi truyền thông - và để môtả sự vận động của nó trong lĩnh vựcxã hội. Văn hoá được coi là lĩnh vựcnăng động, mơ hồ mà ở đó các sảnphẩm pha trộn lẫn nhau và tiếp quảnnhau. Ở đây, sự lý giải lẫn nhau của các
sản phẩm văn hoá dẫn đến khái niệmvề sự can thiệp, mối quan hệ giữaphương tiện truyền thông và cáchmột phương tiện truyền thông truyền hình hay điện ảnh - chuyển thểhình thức sản xuất sang một dạngphương tiện truyền thông khác (mộttiểu thuyết được chuyển thể cho điệnảnh). Những sáng tạo này đạt tới mụctiêu nhờ một hoặc nhiều hỗ trợ kỹthuật truyền tải. Từ góc độ này, những
phân tích chỉ ra, nhiều sự truyền tảiđược vận hành bởi một chuỗi phứctạp các đơn vị nhằm đảm bảo chấtlượng nội dung trong lĩnh vực văn hoá
và đảm bảo nội dung đó đến được vớiđông đảo công chúng.
2. Trong bảo tàng học, thuật ngữdiễn giải được sử dụng nhiều trongtiếng Pháp và khu vực châu Âu nóitiếng Pháp từ hơn một thập kỷ nay, khi
nói về “diễn giải văn hoá”, hay “diễngiải khoa học” và “người diễn giải”. Vềbản chất, nó nói đến tổng thể hàngloạt hành động được thực hiện trong
bảo tàng nhằm xây dựng cầu nối giữanhững gì được trưng bày (nhìn) và ýnghĩa mà những hiện vật hay khu ditích đó mang theo (kiến thức). Diễngiải đôi khi nhằm chia sẻ kinh nghiệm
và tương tác xã hội giữa khách thamquan, chia sẻ về sự xuất hiện những tàiliệu tham khảo chung. Đây là mộtchiến lược truyền thông giáo dục, sửdụng những công nghệ khác nhau
xoay quanh bộ sưu tập được trưng
bày nhằm cung cấp cho khách thamquan phương tiện để hiểu hơn một số
khía cạnh của những sưu tập này và
để chia sẻ về sự chiếm đoạt.
Vì vậy, thuật ngữ này đề cập tớiquan niệm trong lĩnh vực bảo tàng vềtruyền thông và quan hệ công chúng,đặc biệt là diễn giải, hiện hữu nhiều
trong thế giới bảo tàng nói ngôn ngữ
Anglo-Saxon và Bắc Mỹ khi thuật ngữđó trùng với khái niệm meditation. Interpretation, cũng như meditation,
bao gồm sự khác biệt, khoảng cáchcần phải vượt qua giữa những gì nhậnthức được ngay và ý nghĩa ẩn sâu củahiện tượng tự nhiên, văn hoá và xã hội.
Cũng như những phương tiện diễngiải, interpretation hiện thực hoá
trong những hành động giữa conngười với con người và trong sự hỗ trợ

phát huy việc trưng bày trực diện củahiện vật để gợi ý nghĩa và tầm quantrọng của nó. Ra đời trong bối cảnhcác công viên tự nhiên của Mỹ, kháiniệm diễn giải được mở rộng để chỉbản chất thông diễn của trải nghiệm
tham quan bảo tàng và di tích. Vì vậy,có thể được định nghĩa, diễn giải là sựtiết lộ và gợi mở, dẫn dắt khách thamquan để họ hiểu, từ đó đánh giá cao
và cuối cùng là bảo vệ di sản mà nó coinhư đối tượng.
Cuối cùng, meditation bao hàmmột khái niệm trọng tâm trong triết
học là thông diễn ngôn và phản hồi(Paul Ricoeur). Nó giữ vai trò quantrọng trong sự tìm kiếm kiến thức bản
thân của mỗi khách tham quan, kiểukiến thức mà bảo tàng có thể hỗ trợ.
Khi người xem đứng đối diện với tácphẩm do người khác chế tác, chínhnhờ sự diễn giải mà người đó có thểđạt tới sự chủ quan đặc biệt giúp nhậnthức về bản thân và hiểu về cuộcphiêu lưu của chính mình. Cách tiếpcận này làm cho bảo tàng, nơi lưu giữnhững bằng chứng và dấu tích của
nhân loại, một trong những nơi tuyệt
vời nhất cho sự diễn giải không thể
tránh khỏi, tạo mối liên hệ với thế giớicủa những sản phẩm văn hoá, dẫn dắtmỗi người trên con đường tìm hiểubản thân mình và thực tại.
▹ PHÁI SINH: SỰ DIỄN GIẢI,NGƯỜI DIỄN GIẢI, DIỄN GIẢI☞ TƯƠNG QUAN: HOẠT ĐỘNG,GIÁO DỤC, CAN THIỆP, LÝ GIẢI, CÔNG45

CHÚNG HOÁ, QUAN HỆ CÔNGCHÚNG, TRẢI NGHIỆM CỦA KHÁCH
THAM QUAN_______________________________MUSEAL (THUỘC VỀ BẢO TÀNG,TÍNH BẢO TÀNG)Tính từ. - Tương tự trong tiếng
Pháp là: muséal; tiếng Tây Ban Nha:
museal; tiếng Đức: museal; tiếng Ý:
museale; tiếng Bồ Đào Nha: museal.
Từ này có hai nghĩa trong tiếng
Pháp (khi nó dùng như một tính từ để
chỉ “bảo tàng” và nghĩa nữa khi nóđược sử dụng như danh từ), nhưng chỉ
có một nghĩa trong tiếng Anh, bây giờít được sử dụng, để xác định một lĩnhvực rộng hơn thuật ngữ cổ điển “bảotàng”. Trường “museal” không chỉ bao
gồm sự sáng tạo, phát triển và vận
hành của một thiết chế bảo tàng, màcòn phản ánh sự thành lập và vấn đềcủa nó. Trường tra cứu bảo tàng đượcxác định bởi một cách tiếp cận cụ thểtạo nên một quan điểm về hiện thựcvới thế giới di sản (xem xét điều gì đótừ góc nhìn bảo tàng học có nghĩa làtự hỏi liệu có thể bảo tồn nó để bày
cho công chúng xem được hay
không). Vì vậy, có thể định nghĩa, bảotàng học là những nỗ lực để lý thuyết
hoá hoặc tư duy phản biện về lĩnh vựcbảo tàng, hay đạo đức và triết học của
cái gì đó thuộc về bảo tàng.
1. Museal (bảo tàng) xác định một“mối liên hệ cụ thể với hiện thực”(Stránský, 1987; Gregorová, 1980).
Điều này xếp nó vào cùng với chính46

trị và cùng mức độ với đời sống xãhội, tôn giáo, dân số, kinh tế, v.v. Mỗi
ví dụ là một lĩnh vực hoặc một khíacạnh độc đáo mà ở đó vấn đề nàođược nêu lên sẽ được trả lời bằngnhững quan niệm. Như vậy, hiệntượng tương tự có thể tìm thấy tạithời điểm khi một số mức độ gặpnhau, hay nói theo thuật ngữ phântích số liệu đa chiều, nó sẽ phảnchiếu tự thân vào một số lĩnh vực
nhân văn khác. Ví dụ, GMO (sinh vậtbiến đổi gien) có thể đồng thời là
một vấn đề về kỹ thuật (kỹ thuật sinhhọc), một vấn đề về sức khoẻ (nguycơ liên quan đến sinh quyển), mộtvấn đề chính trị (các vấn đề sinh thái)và cũng là một vấn đề liên quan đếnbảo tàng: một số bảo tàng xã hộiquyết tâm tổ chức trưng bày vềnhững nguy cơ và vấn đề của sinhvật biến đổi gien.
2. Vị trí của museal (bảo tàng) vớitư cách là lĩnh vực lý thuyết tra cứumở ra những phương cách để mởrộng tư duy, bởi vì bảo tàng với tư
cách thiết chế ngày nay dường nhưchỉ là sự minh hoạ hoặc ví dụ cho
toàn ngành. Điều này có hai hậu quả:(1) không phải bảo tàng làm cho bảotàng học phát triển, mà thay vào đólà bảo tàng học đã tạo ra bảo tàng(sự tiến triển copernican); (2) Điềunày cho chúng ta hiểu, những trảinghiệm có bản chất khác với trảinghiệm bảo tàng (sưu tập, toà nhà,thiết chế) đều là các bộ phận củacùng một vấn đề, để chúng ta chấpnhận loại hình bảo tàng của các vậtthay thế, bảo tàng không có sưu tập,bảo tàng bên ngoài bảo tàng, thị trấncũng là bảo tàng (Quatremere deQuincy, 1796) và bảo tàng sinh thái,
hay thậm chí là bảo tàng mạng.
3. Đặc tính của lĩnh vực bảo tàngrõ ràng so với những ngành kế cậnnằm ở hai khía cạnh sau: (1) các trưng
bày liên quan đến giác quan làm cho
bảo tàng khác với văn bản quản lýtrong thư viện vốn cung cấp tư liệudựa vào phương tiện viết lách(thường là bản in, sách) và không chỉđòi hỏi kiến thức về một ngôn ngữ
nào đó mà còn khả năng biết đọcnữa. Như vậy, nó cung cấp một trảinghiệm trừu tượng hơn và đồng thờicũng lý thuyết hơn. Ngược lại, bảotàng không đòi hỏi bất cứ năng lựcnào, bởi vì nguồn tư liệu mà bảo tàngđề xuất vượt trên mọi giác quan, cóthể nhận thức được bởi thị giác và
đôi khi là thính giác, thậm chí là cả ba
giác quan là sờ, nếm và ngửi. Như thế
có nghĩa là: một người không biếtđọc, hay thậm chí một đứa trẻ vẫnluôn có thể thu lượm được điều gì đótừ chuyến tham quan bảo tàng,trong khi nó sẽ không có khả năng sửdụng nguồn tài liệu ở thư viện. Điềunày cũng lý giải cho những trảinghiệm tham quan bảo tàng phù
hợp với người mù hoặc người khiếm
thị. Khi đó, những giác quan khác có
thể phát huy (nghe, đặc biệt là sờ) đểkhám phá các khía cạnh giác quancủa trưng bày. Một bức tranh haytượng được làm ra trước hết đểngắm, việc tham chiếu bài viết (hoặcđọc một bản giới thiệu nếu có) vốnchỉ có sau đó và không hoàn toàncần thiết. Vì vậy, chúng ta có thể biếtkhi nào một bảo tàng thực hiện“chức năng tư liệu giác quan” (Deloche, 2007). (2). Gạt hiện thực ra bênlề bởi vì bảo tàng “cụ thể hoá nó
trong khi tách biệt nó” (Lebensztein,1981). Khác với lĩnh vực chính trị có
thể lý thuyết hoá việc quản lý conngười cụ thể trong xã hội thông quaphương tiện là các thiết chế như nhànước, thì bảo tàng phục vụ việc lýthuyết hoá phương thức tạo ra mộtthiết chế bằng cách tách biệt và loạibỏ khỏi bối cảnh, nói tóm lại là đặt
nó vào hình ảnh, một không gian chotrưng bày cảm giác “bên lề của mọihiện thực” (Sartre). Đó là bản chấtcủa một sự không tưởng, có nghĩa là
một không gian hoàn toàn tưởng
tượng, chắc chắn mang tính biểutượng nhưng không nhất thiết là phi
vật thể. Điểm thứ hai này xác định cái
mà người ta gọi là chức năng khôngtưởng của bảo tàng, bởi vì để thay
đổi thế giới, người ta phải tưởng
tượng về nó, vì thế mà phải táchmình ra khỏi nó - điều này có nghĩa
là: không tưởng với tư cách là mộttruyện viễn tưởng không nhất thiết
là sự thiếu hụt mà là sự tưởng tượngvề một thế giới khác.
47▹ PHÁI SINH: TRƯỜNG BẢOTÀNG, HIỆN VẬT BẢO TÀNG, GIÁ TRỊBẢO TÀNG, BẢO TÀNG HOÁ.
☞ TƯƠNG QUAN: BẢO TÀNGHỌC, BẢO TÀNG, BẢO TÀNG HOÁ(NGHĨA TIÊU CỰC), THỰC TẾ, TRƯNG
BÀY GIÁC QUAN, TRẢI NGHIỆM GIÁCQUAN, QUAN HỆ CỤ THỂ.
_______________________________MUSEALISATION (BẢO TÀNG HOÁ)Danh từ. - Tương tự trong tiếng
Pháp là: muséalisation; tiếng Tây Ban
Nha: musealisación; tiếng Đức: musealisierung; tiếng Ý: musealizazione;tiếng Bồ Đào Nha: musealisaçāo.
Với sự hiểu biết chung về thuật
ngữ này, bảo tàng hoá có nghĩa là sựsắp xếp trong bảo tàng, hay rộnghơn là biến một trung tâm đời sống,có thể là một trung tâm diễn ra cáchoạt động của con người hay một ditích tự nhiên thành một loại bảotàng. Cách nói “di sản hoá” mô tả rõhơn nguyên tắc này, chủ yếu là bảotồn một hiện vật hoặc một địa điểmmà không nêu toàn bộ quy trình bảotàng. Thuyết tân học về “bảo tànghọc” sử dụng nghĩa tiêu cực của từ“hoá đá” (hoặc ướp xác) một khu vựcsống, có thể là kết quả của quá trình
nêu trên và có thể tìm thấy trong các
bài phân tích về “bảo tàng hoá thếgiới”. Từ quan điểm bảo tàng học
chính xác, quá trình bảo tàng hoá làsự cố gắng chắt lọc vật chất hay
quan niệm từ môi trường tự nhiên và
văn hoá và cho nó tư cách bảo tàng,48biến đổi nó thành bảo tàng hoặc“hiện vật bảo tàng”, điều đó có nghĩa
là đưa nó vào lĩnh vực bảo tàng.
Quá trình bảo tàng hoá không bao
gồm việc lấy một hiện vật và đặt nó
vào vị trí được gọi là bảo tàng, như
Zbyneˇk Stránský lý giải. Qua việc thayđổi bối cảnh và quá trình lựa chọn vàtrưng bày, tình trạng của hiện vật thay
đổi. Cho dù đó là hiện vật tôn giáo,hiện vật hữu dụng hay hiện vật để giảitrí, động vật hay thực vật, thậm chí cáigì đó có thể không nhận diện rõ rànglà hiện vật, một khi đã ở trong bảotàng, nó trở thành bằng chứng vật thểvà phi vật thể của con người và môitrường, là nguồn nghiên cứu và trưng
bày, vì vậy đòi hỏi một thực thể văn
hoá cụ thể.
Năm 1970, việc nhận ra sự thay đổivề bản chất này đã giúp Stranský đềxuất thuật ngữ musealia nhằm xácđịnh những hiện vật đã trải qua quátrình bảo tàng hoá và có thể nói, đó làtình trạng của hiện vật bảo tàng.
Thuật ngữ được dịch sang tiếng Pháplà muséalie (xem Object - Hiện vật).
Bảo tàng hoá bắt đầu bằng giaiđoạn phân tách (Malraux, 1951) hoặctreo (Déotte, 1986): hiện vật hoặc đồ
vật (hiện vật thật) được tách ra khỏibối cảnh gốc để nghiên cứu nhưnhững tư liệu đại diện cho hiện thựcchúng thuộc về trước đó. Một hiện vậtbảo tàng không còn là một vật để sửdụng hay trao đổi nữa, mà bây giờ nó
sẽ cung cấp bằng chứng xác thực vềhiện thực. Sự di chuyển (Desvallées,1998) khỏi hiện thực là dạng thức đầutiên của việc thay thế. Một vật bị táchkhỏi bối cảnh thực của nó trên thực tếkhông khác gì vật thay thế cho hiệnthực mà nó được tin nó chính là bằngchứng. Tách khỏi môi trường gốckhiến cho sự chuyển đổi này khôngtránh khỏi bị mất thông tin, chủ yếu là
qua việc khai quật khảo cổ phi pháp,nơi bối cảnh của hiện vật bị mất hoàn
toàn khi nó được đào lên khỏi mặt đất.
Chính vì lý do đó mà việc bảo tànghoá, với tư cách là quy trình khoa học,cần thiết phải bao gồm những hoạtđộng cốt yếu của bảo tàng là: bảo tồn(lựa chọn, sưu tầm, quản lý sưu tập,bảo quản), nghiên cứu (bao gồm việclàm hồ sơ hiện vật) và truyền thông(thông qua trưng bày, xuất bản…),
hay, từ góc nhìn khác, những hoạtđộng xoay quanh việc lựa chọn, sưutầm và trưng bày những gì đã trở
thành musealia (hiện vật bảo tàng).
Nhiều nhất thì việc bảo tàng hoá cũngchỉ tạo ra một hình ảnh phụ cho hiệnthực mà từ đó hiện vật được lựa chọn.
Sự thay thế phức hợp này, hay là môhình của hiện thực (được dựng lên
bên trong bảo tàng) mang giá trị bảotàng, tức là một giá trị cụ thể phản ánhhiện thực, nhưng bản thân nó không
có cách nào là hiện thực.
Việc bảo tàng hoá vượt trên logic
của những bộ sưu tập và là một phầncủa truyền thống được tạo dựng từ
quá trình tư duy phát triển cùng với sựra đời của những khoa học hiện đại.
Hiện vật chứa thông tin hoặc hiện vậttư liệu, một khi được bảo tàng hoá, trởthành cốt lõi của hoạt động khoa họctrong bảo tàng như cách nó đã pháttriển từ thời kỳ phục hưng. Mục đíchcủa hoạt động này là khám phá hiệnthực bằng những công cụ tư duy giácquan, thử nghiệm và nghiên cứu các
bộ phận hợp thành. Góc nhìn khoa
học này xem xét điều kiện khách quanvà nghiên cứu về những gì được gán
cho hiện vật, vượt ra khỏi hào quanglàm mờ đi ý nghĩa của nó. Không mơmàng, mà rõ ràng: một bảo tàng khoa
học không chỉ trưng bày những hiệnvật đẹp mà nó còn kích thích người
xem suy nghĩ về ý nghĩa của chúng.
Hành động bảo tàng hoá đưa bảotàng rời xa khỏi một ngôi đền để biếnnó thành một phần của quá trình đếngần với phòng thí nghiệm.
☞ TƯƠNG QUAN: SƯU TẦM,TRUYỀN THÔNG, BÀY, HIỆN VẬT TƯ LIỆU,TÍCH TRỮ, HIỆN VẬT ĐƯỢC BẢO TÀNGHOÁ, GIÁ TRỊ BẢO TÀNG, HIỆN VẬT BẢOTÀNG, BẢO QUẢN, NGHIÊN CỨU, DI
TÍCH, LỰA CHỌN, TÁCH RỜI, TREO.
_______________________________
MUSEOGRAPHY (MUSEUM PRACTICE) - THỰC HÀNH BẢO TÀNGDanh từ. (Nguồn gốc La-tinh là
museographia) - Tương tự trong tiếng
Pháp: muséographie, tiếng Tây Ban
Nha: museo- grafía; tiếng Đức: Museographie; tiếng Ý: museografia; tiếngBồ Đào Nha: museografia.
49Thuật ngữ thực hành bảo tàng(museography) xuất hiện lần đầu vào
thế kỷ 18 (Neikel, 1727) và trước thuật
ngữ bảo tàng học (museology), có 3nghĩa cụ thể:1. Hiện nay, thuật ngữ thực hànhbảo tàng chủ yếu được hiểu như khíacạnh thực hành hoặc áp dụng của bảotàng học, tức là những kỹ thuật đượcphát triển để triển khai sự vận hànhbảo tàng, đặc biệt là việc lập kế hoạch
và lấp đầy nội thất của toà nhà bảotàng, công tác bảo quản, phục chế, anninh và trưng bày. Ngược lại với bảotàng học, thuật ngữ thực hành bảotàng từ lâu được dùng để xác địnhnhững hoạt động cụ thể gắn với bảotàng. Thuật ngữ này thường được sửdụng trong thế giới nói tiếng Pháp, ít
khi sử dụng trong thế giới nói tiếng
Anh, nơi mà thuật ngữ thực hành bảotàng (museum practice) được ưachuộng hơn. Nhiều chuyên gia bảotàng ở miền Trung và Đông Âu sửdụng thuật ngữ bảo tàng học ứngdụng, điều đó có nghĩa là việc ứngdụng thực hành kỹ thuật là kết quảcủa công tác nghiên cứu bảo tànghọc, một khoa học đang phát triển.
2. Trong tiếng Pháp, thuật ngữthực hành bảo tàng (museography)dùng để chỉ nghệ thuật (hoặc kỹthuật) trưng bày. Trong một vài năm,thuật ngữ expography (thiết kế trưngbày) được đề xuất để chỉ những kỹthuật liên quan tới trưng bày, cho dù làtrưng bày trong bảo tàng hay ở nơi
50

không phải là không gian bảo tàng.
Nhìn chung, “museographical programme” (chương trình thực hànhbảo tàng) bao gồm cả định nghĩa vềnội dung của trưng bày và những yêucầu của nó, cũng như mối liên kết vềchức năng giữa không gian trưng bày
và những khu vực khác của bảo tàng.
Định nghĩa này không có nghĩa là
museography (museum practice thực hành bảo tàng) được xác định chỉbởi những bộ phận của bảo tàng màkhách tham quan nhìn thấy được.
Museographer (nhà thiết kế bảo tànghoặc nhà thiết kế trưng bày), cũngnhư những chuyên gia bảo tàng khác,
chú trọng tới chương trình khoa học,việc quản lý sưu tập và hướng tới bàynhững hiện vật được lựa chọn bởi curator theo cách thức phù hợp. Họ phảibiết phương pháp bảo quản và làm
thế nào để kiểm kê hiện vật bảo tàng.
Họ tạo bối cảnh cho nội dung và đềxuất hình thức ngôn ngữ, kể cảphương tiện truyền thông để giúpngười xem dễ hiểu hơn. Họ quan tâm
tới nhu cầu của công chúng và sửdụng các phương pháp truyền thôngphù hợp nhất để chuyển tải thôngđiệp của trưng bày. Vai trò của họthường là chủ nhiệm dự án nhằm điềuphối các nhà khoa học và các chuyên
gia kỹ thuật làm việc cùng nhau trong
một bảo tàng: tổ chức họ, thậm chí đôi
khi gây xung đột và phân xử. Những vị
trí cụ thể khác đã được tạo ra để hoànthành nhiệm vụ này: sự quản lý các tácphẩm nghệ thuật hoặc hiện vật đượcgiao cho những người làm công tác
kiểm kê, trưởng bộ phận an ninh chịutrách nhiệm theo dõi và thực hiệnnhững nhiệm vụ do bộ phận này đảm
trách, người bảo quản tu sửa làchuyên gia trong bảo quản phòng
ngừa và các biện pháp bảo quản tu
sửa, kể cả phục chế. Chính trong bốicảnh này và trong mối liên hệ vớinhững phòng ban khác nhau mànhững người thực hành bảo tàng gắnhọ với những nhiệm vụ trưng bày.
Thực hành bảo tàng khác với dàn cảnh(thiết kế trưng bày hoặc thiết kế sânkhấu), vốn được hiểu là mọi kỹ thuật
cần thiết để dàn dựng và lấp đầykhông gian trưng bày, khác xa so vớithiết kế nội thất. Chắc chắn là thiết kế
sân khấu và thiết kế nội thất bảo tànglà một phần của thực hành bảo tàng,công việc đưa bảo tàng đến gần hơnvới những phương pháp hình dung,nhưng những yếu tố khác cũng cầnđược chú trọng, như công chúng, sựhiểu biết về thông điệp và việc bảotồn di sản. Những yếu tố này khiến
cho người thực hành bảo tàng (haynhững chuyên gia trưng bày) trở
thành trung gian giữa người quản lýsưu tập, kiến trúc sư và công chúng.
Tuy nhiên, vai trò của họ thay đổi, tuỳtheo việc bảo tàng hay địa điểm trưng
bày có curator làm chủ dự án hay
không. Vai trò của một số chuyên gia
trong bảo tàng càng lớn (kiến trúc sư,hoạ sĩ, curator trưng bày…) thì càngdẫn đến sự thay đổi vai trò của người
thực hành bảo tàng với tư cách làngười trung gian.
3. Trước đây, theo từ nguyên học,museography (thực hành bảo tàng)chỉ mô tả nội dung của một bảo tàng.
Nếu tài liệu tham khảo là một trongnhững bước cơ bản của nghiên cứu
khoa học, museography (thực hànhbảo tàng) được cho là một cách để hỗtrợ nghiên cứu về nguồn gốc tư liệuhiện vật nhằm phát triển nghiên cứumột cách hệ thống. Nghĩa này kéo dàisuốt thế kỷ 19 và vẫn được duy trì tới
ngày nay trong một số ngôn ngữ, đặcbiệt là tiếng Nga.
▹ PHÁI SINH: NGƯỜI THỰC HÀNHBẢO TÀNG, THUỘC VỀ THỰC HÀNHBẢO TÀNG.
☞ TƯƠNG QUAN: THIẾT KẾTRƯNG BÀY, THỰC HÀNH TRƯNG BÀY,THIẾT KẾ NỘI THẤT, CHỨC NĂNG BẢOTÀNG, VẬN HÀNH BẢO TÀNG, THỰCHÀNH BẢO TÀNG.
_______________________________
MUSEOLOGY (MUSEUM STUDIES) - BẢO TÀNG HỌC (NGHIÊN CỨU
BẢO TÀNG)Danh từ. - Tương tự trong tiếng
Pháp là: muséologie; tiếng Tây Ban
Nha: museología; tiếng Đức: museologie, museumswissenschaft, museumskunde; tiếng Ý: museologia; tiếng BồĐào Nha: museologia.
Nói theo từ nguyên học thì museology là “nghiên cứu về bảo tàng” (haylà bảo tàng học) và không phải là thực51

hành bảo tàng, từ đó là museography.
Nhưng thuật ngữ museology và từphái sinh museological với nghĩa rộnghơn trong những năm 1950 có 5 nghĩa
phân biệt rõ ràng:
1. Nghĩa đầu tiên và được côngnhận nhiều nhất là ứng dụng thuật
ngữ museology vào bất cứ thứ gìliên quan đến bảo tàng và những gìđược liệt kê trong từ điển này dướitiêu đề museal. Vì thế, người ta có
thể nói về phòng bảo tàng của mộtthư viện (bộ phận lưu trữ hoặc khotiền cổ), những vấn đề bảo tàng (liênquan tới bảo tàng) và, v.v. Đâythường là nghĩa được sử dụng trong
các nước Anglo-Saxon, thậm chí lanra cả Bắc Mỹ và các quốc gia châu Mỹ
la-tinh. Vì thế, ở đâu không có nghềnghiệp cụ thể nào được công nhận,chẳng hạn như ở Pháp khi mà thuật
ngữ chung curator (conservateur)được sử dụng, thì thuật ngữ museologist (nhà bảo tàng học) áp dụngcho toàn bộ nghề nghiệp bảo tàng(ví dụ ở Québec), đặc biệt là những
người tư vấn được giao nhiệm vụthiết kế một dự án bảo tàng hoặc tạora một trưng bày. Cách sử dụng này
không được ưa thích ở đây.
2. Nghĩa thứ hai của thuật ngữđược chấp nhận ở nhiều hệ thống
trường đại học ở phương Tây và gầnvới nghĩa gốc của từ là nghiên cứubảo tàng/bảo tàng học. Định nghĩa
được sử dụng nhiều do Georges
Henri Rivière đề xuất: “Bảo tàng học:52

một khoa học ứng dụng, khoa học vềbảo tàng. Bảo tàng học nghiên cứulịch sử của bảo tàng, vai trò của nó
trong xã hội, các hình thức cụ thể củanghiên cứu và bảo tồn, các hoạtđộng và quảng bá, tổ chức và vận
hành, kiến trúc mới hoặc bảo tànghoá, địa điểm được nhận hoặc đượcchọn, loại hình và nghĩa vụ” (Rivière,
1981). Đôi khi, bảo tàng học đốingược với thực hành bảo tàng, thuật
ngữ chỉ những thực hành gắn vớibảo tàng học. Người Anh - Mỹthường do dự khi chấp nhận sự sángtạo của những “khoa học” mới và
thích cách diễn giải museum studies(nghiên cứu bảo tàng), đặc biệt là ởVương quốc Anh, nơi thuật ngữ
museology - bảo tàng học vẫn rất ítkhi được sử dụng cho tới ngày nay.
Cho dù thuật ngữ này được sử dụngthường xuyên ở tầm quốc tế kể từnhững năm 1950, cùng với sự quantâm ngày càng tăng đối với bảo tàng,nó vẫn ít khi được sử dụng bởi những
người sống với bảo tàng hằng ngày,sử dụng thuật ngữ chủ yếu là những
người quan sát bảo tàng từ bên
ngoài. Việc sử dụng từ museologyđược chấp nhận rộng rãi bởi những
nhà chuyên môn, đã dần được hìnhthành trong các quốc gia Romancetừ những năm 1960, thay thế chothuật ngữ museography.
3. Từ những năm 1960 ở miềnTrung và Đông Âu, museology dầnđược coi là một ngành nghiên cứukhoa học (mặc dù mới là một khoahọc đang phát triển) và là mộtchuyên ngành độc lập nghiên cứuhiện thực. Với góc nhìn này, vốnchịu ảnh hưởng rất lớn từ ICOFORM
trong những năm 1980 -1990, giớithiệu museology như sự nghiên cứuvề mối quan hệ cụ thể giữa conngười với hiện thực, một nghiên cứu
mà ở đó bảo tàng, một bối cảnh đặcbiệt trong một thời gian cụ thể, chỉlà một trong số rất nhiều biểu hiệncó thể có. “Bản thân Museology tựphân tách, trở thành một chuyên
ngành khoa học độc lập, đối tượng
là thái độ cụ thể của con người đốivới hiện thực được thể hiện kháchquan dưới nhiều hình thức bảo tàngtrong suốt chiều dài lịch sử, một sựthể hiện và một phần quan trọng
của hệ thống ký ức. Museology bảotàng học, về bản chất là một khoa
học xã hội, liên quan đến ngànhkhoa học trí nhớ và tư liệu, có đónggóp cho sự hiểu biết của con người
trong xã hội” Stransky, 1980). Cáchtiếp cận đặc biệt này bị chỉ trích (vìquyết tâm áp đặt museology thànhmột khoa học và bao trùm toàn bộlĩnh vực di sản), nhưng ít nhiều nócũng có ích khi được áp dụng. Nhưvậy, đối tượng của bảo tàng họckhông phải là bảo tàng, bởi vì đó là
sự sáng tạo khá gần đây so với lịchsử của nhân loại. Lấy đây là điểmkhởi đầu, quan niệm về một “mốiquan hệ khăng khít giữa con người

với thiện thực”, đôi khi gọi là museality (Waidacher, 1966) dần đượcxác định. Sau đó là sự đánh thức củatrường phái Bruno cho thấy, trước
kia người ta có thể định nghĩa bảotàng học như “một khoa học nghiên
cứu mối quan hệ cụ thể của conngười với hiện thực, bao gồm việcsưu tầm có mục đích và hệ thống,nhằm bảo quản những tư liệu, độngsản, chủ yếu là những hiện vật bachiều phản ánh sự phát triển củathiên nhiên và xã hội” (Gregorova,
1980). Tuy nhiên, việc coi bảo tànghọc như một khoa học - thậm chíchưa phát triển - đang dần bị loại bỏ
bởi vì cả đối tượng nghiên cứu lẫnphương pháp nghiên cứu đềukhông thực sự phù hợp với những
tiêu chí nhận thức luận của một
cách tiếp cận khoa học cụ thể.
4. Bảo tàng học mới the newmuseology (trong tiếng Pháp là lanouvelle muséologie, nơi khởi xướng
quan niệm này) đã ảnh hưởng rộngrãi tới bảo tàng học trong những
năm 1980, đầu tiên là tập hợp một số
nhà lý thuyết người Pháp và sau đó
lan rộng ra quốc tế từ năm 1984. Mộtsố nhà tiên phong đã xuất bảnnhững bài viết đổi mới từ năm 1970,
trào lưu tư tưởng này nhấn mạnh về
vai trò xã hội của bảo tàng và tínhchất liên ngành của nó, cùng vớinhững phong cách biểu hiện vàtruyền thông mới. Bảo tàng học mớiđặc biệt quan tâm tới những loại53

hình bảo tàng mới, được coi là ngược
với mô hình cổ điển - coi sưu tập làtrọng tâm của mọi sự quan tâm.
Những bảo tàng mới này là các bảotàng sinh thái, bảo tàng xã hội, trungtâm khoa học và văn hoá, nhìnchung, hầu hết đều hướng tới sửdụng di sản địa phương để giúp pháttriển địa phương. Trong tài liệu bảotàng tiếng Anh, thuật ngữ bảo tànghọc mới xuất hiện vào cuối những
năm 1980 (Virgo, 1989) và là diễnngôn quan trọng về vai trò xã hội vàchính trị của bảo tàng - gây nên mộtsố nhầm lẫn về sự lan toả của thuật
ngữ tiếng Pháp, vốn ít được biết đếntrong cộng đồng nói tiếng Anh.
5. Chúng tôi thích nghĩa thứ nămcủa thuật ngữ này bởi vì nó bao
gồm tất cả những nghĩa khác, bảotàng học bao trùm lĩnh vực rộnghơn, gồm mọi nỗ lực lý thuyết hoá
và tư duy phản biện về lĩnh vực bảotàng. Nói cách khác, chỉ số chungcủa lĩnh vực này có thể được địnhnghĩa như mối quan hệ cụ thể giữacon người với thực tại, được biểuhiện bằng tư liệu hoá những gì làthật và có thể nắm giữ được thôngqua sự tiếp xúc của các giác quan.
Định nghĩa này không phủ nhậnmột ưu tiên bất cứ hình thức bảotàng nào, bao gồm cả hình thức cổxưa nhất (Quiccheberg) và hình thứcmới nhất (bảo tàng ảo) bởi vì nó có
xu hướng quan tâm tới bản thân vớimột lĩnh vực mở tự do đối với mọi54thử nghiệm trong lĩnh vực bảo tàng.
Nó cũng không giới hạn ở những ai
tự gọi mình là những nhà bảo tànghọc. Chúng ta cần lưu ý rằng, một sốngười phản đối đã chọn bảo tànghọc là lĩnh vực lựa chọn và tự giớithiệu mình là những nhà bảo tànghọc, những người khác chỉ gắn vớilĩnh vực chuyên môn của mình khi
họ tiếp cận với thế giới bảo tàng vàthích giữ khoảng cách đối với những
nhà “bảo tàng học”, mặc dù họ đãhoặc đã từng là nhân tố ảnh hưởngcơ bản tới sự phát triển của lĩnh vựcnghiên cứu này (Bourdieu, Baudrillard, Dagognet, Debray, Foucault, Haskell, McLuhan, Nora hay
Pomian). Bản hướng dẫn trong sơđồ của mục museal có thể được hiểutheo hai hướng: hoặc là theo hướng
chức năng chính thừa hưởng củalĩnh vực này (tư liệu hoá, sưu tầm,trưng bày và lưu giữ, nghiên cứu,truyền thông), hoặc bằng cách cânnhắc sự khác nhau trong ngành trithức nghiên cứu về bảo tàng họctừng thời kỳ.
Với góc nhìn này, Bernard Delocheđề xuất định nghĩa bảo tàng học làtriết học bảo tàng. “Bảo tàng học làtriết học về lĩnh vực bảo tàng gồm hainhiệm vụ: (1) nó phục vụ như thiên
thạch cho ngành khoa học tài liệu cụthể trực quan, (2) nó điều chỉnh đạođức cho mọi cơ quan chịu trách nhiệm
quản lý chức năng tài liệu trực quan”(Deloche, 2001).

▹ PHÁI SINH: THUỘC VỀ BẢOTÀNG HỌC, NHÀ BẢO TÀNG HỌC.
☞ TƯƠNG QUAN: THUỘC LĨNHVỰC BẢO TÀNG, THỰC TẾ BẢO TÀNG,BẢO TÀNG HOÁ, THỰC HÀNH BẢOTÀNG, BẢO TÀNG, HIỆN VẬT BẢOTÀNG, BẢO TÀNG HỌC MỚI, THỰC TẠI.
_______________________________MUSEUM (BẢO TÀNG)Danh từ. (Tiếng Hy Lạp là mouseion, ngôi đền của những vị thần). Tương tự trong tiếng Pháp là: musée;tiếng Tây Ban Nha: museo; tiếng Đức:Museum; tiếng Ý: museo; tiếng Bồ Đào
Nha: museu.
Thuật ngữ 'bảo tàng' có thể cónghĩa là một tổ chức, cơ sở hay địađiểm thường được thiết kế để lựachọn, nghiên cứu và trưng bày cácbằng chứng vật chất và vô hình về conngười và môi trường của họ. Hình thứcvà chức năng của các bảo tàng đã thayđổi đáng kể qua nhiều thế kỷ. Nội
dung của bảo tàng đã được đa dạnghoá, cũng như sứ mệnh, cách thứchoạt động và quản lý.
1. Hầu hết các quốc gia đã đưa rađịnh nghĩa về bảo tàng thông qua các
văn bản lập pháp hoặc do các cơ quannhà nước ban hành. Định nghĩa
chuyên nghiệp về bảo tàng được côngnhận rộng rãi nhất hiện nay ban hànhnăm 2007 trong Quy chế của Hội đồngBảo tàng quốc tế (ICOM): “Bảo tàng là
một tổ chức phi lợi nhuận, tồn tại lâu
dài để phục vụ xã hội và sự phát triển
của xã hội, mở cửa đón công chúng,bảo tàng sưu tầm, bảo quản, nghiên
cứu, truyền thông và trưng bày các di
sản vật thể và phi vật thể của nhân loạivà môi trường vì mục đích giáo dục,học tập và hưởng thụ”. Định nghĩa này
thay thế cho định nghĩa đã được sửdụng làm thuật ngữ tham chiếu tronghơn 30 năm trước đó: “Bảo tàng là mộttổ chức phi lợi nhuận, tồn tại lâu dài đểphục vụ xã hội và sự phát triển của xãhội, mở cửa đón công chúng, sưu tầm,bảo tồn, nghiên cứu, truyền thông vàtrưng bày vì mục đích giáo dục, họctập và hưởng thụ các bằng chứng vậtchất của con người và môi trường.”(Quy chế ICOM, 1974).
Thoạt nhìn, sự khác biệt giữa haiđịnh nghĩa này hầu như không đángkể - chỉ là di sản phi vật thể được thêmvào và một vài thay đổi trong cấu trúctuy nhiên, nó chứng minh sự ưu việtcủa logic Anh - Mỹ trong ICOM, mặtkhác lại làm giảm vai trò của nghiên
cứu trong bảo tàng. Về cơ bản, địnhnghĩa năm 1974 được viết bằng tiếng
Pháp và dịch thoáng sang tiếng Anhđể phù hợp hơn với tư duy Anh- Mỹ vềcác chức năng của bảo tàng - mộttrong số đó là việc trao truyền di sản.
Tiếng Anh đã trở thành ngôn ngữ phổbiến được sử dụng rộng rãi nhất trong
các cuộc họp hội đồng; và, ICOM, cũngnhư hầu hết các tổ chức quốc tế, hiệncũng làm việc bằng tiếng Anh; có vẻnhư việc soạn thảo định nghĩa mới đãdựa trên bản dịch tiếng Anh này. Cấu
trúc của định nghĩa tiếng Pháp năm55

1974 nhấn mạnh nghiên cứu, đượcgiới thiệu như là động lực của bảotàng: “Le musée est une institution
permanente, sans but lucratif, au service de la société et de son développement, ouverte au public et qui fait desrecherches concernant les témoinsmatériels de l’homme et de son environnement, acquiert ceux-là, les conserve, les communique et notamment
les expose à des fins d’études, d’éducation et de délectation” (Bảo tàng làtổ chức tồn tại lâu dài, phi lợi nhuận,phục vụ xã hội và sự phát triển của xãhội, mở cửa cho công chúng và thựchiện các nghiên cứu liên quan đến cácbằng chứng vật chất của con người và
môi trường, thâu tóm những thứ đó,bảo tồn chúng; và, đặc biệt là sử dụngchúng cho các mục đích học tập, giáo
dục và vui chơi. (Quy chế ICOM, 1974).
Dịch theo nghĩa đen, nhưng khôngphải là bản chính thức, sẽ là: “Bảo tànglà một tổ chức phi lợi nhuận, tồn tại lâu
dài phục vụ xã hội và sự phát triển củaxã hội, mở cửa đón công chúng, thựchiện nghiên cứu về bằng chứng vậtchất của con người và môi trường...”,
Năm 2007, nguyên tắc nghiên cứu(được sửa đổi trong tiếng Pháp bằngtừ étudier - để nghiên cứu) đã đượcđưa vào danh sách các chức năngchung của bảo tàng, như trong bảntiếng Anh năm 1974.
2. Đối với nhiều nhà bảo tàng học,đặc biệt là những người tuyên bố
tuân thủ khái niệm về bảo tàng học56được giảng dạy trong những năm1960 - 1990 theo trường phái Séc(Brno và Trại hè quốc tế về bảo tànghọc), bảo tàng chỉ là một phương tiệntrong số rất nhiều điều chứng thực“mối quan hệ cụ thể giữa con người
và hiện thực”, một mối quan hệ đượcxác định bằng “việc tập hợp có mụcđích và có hệ thống và việc bảo tồn
các hiện vật vô tri, vật chất, di động và
chủ yếu là hiện vật ba chiều phản ánhsự phát triển của tự nhiên và xã hội”(Gregorová, 1980). Trước khi bảotàng được định nghĩa như vậy vào thếkỷ 18, theo một khái niệm vay mượntừ thời cổ Hy Lạp và sự hồi sinh của nó
trong thời kỳ Phục hưng phương Tây,mỗi nền văn minh đều có một số địađiểm, tổ chức và cơ sở ít nhiều giống
với những nơi mà ngày nay chúng ta
nhóm dưới cùng một từ. Về mặt này,định nghĩa của ICOM được coi là đánhdấu rõ ràng theo thời gian và bối cảnhphương Tây của nó, nhưng cũng quá
mang tính quy định, vì mục đích của
nó về cơ bản là thiên về ngữ liệu. Theonghĩa này, một định nghĩa 'khoa học'về bảo tàng phải tự giải phóng khỏimột số yếu tố do ICOM quy định,chẳng hạn như khía cạnh phi lợinhuận của một bảo tàng: một bảotàng thu lợi nhuận (chẳng hạn nhưBảo tàng Grévin ở Paris) vẫn là mộtbảo tàng, ngay cả khi nó không đượcICOM công nhận. Do đó, chúng ta có
thể định nghĩa rộng rãi hơn và kháchquan hơn như sau: Bảo tàng là “mộtthiết chế (bảo tàng) vĩnh viễn, là nơilưu giữ các bộ sưu tập “tài liệu vậtchất” và cung cấp kiến thức về chúng”(Van Mensch, 1992). Về phần mình,Schärer định nghĩa: Bảo tàng là “nơimà những thứ và các giá trị liên quanđược bảo tồn, được nghiên cứu vàtruyền đạt, như là những dấu hiệudiễn giải cho sự thực không hiện hữu”
(Schärer, 2007) hoặc, theo cách thoạt
đầu có vẻ căng thẳng, như nơi diễn racác hoạt động bảo tàng. Theo nghĩa
rộng hơn nữa, bảo tàng có thể đượccoi là một “miền ký ức” (Nora, 1984;
Pinna, 2003), một “hiện tượng”(Scheiner, 2007), bao gồm các tổchức, địa điểm hoặc lãnh thổ khácnhau, trải nghiệm và cả những không
gian phi vật thể.
3. Từ quan điểm vượt ra ngoài tínhchất hạn chế của bảo tàng truyền
thống, nó được định nghĩa là mộtcông cụ do con người nghĩ ra với mụcđích lưu trữ, hiểu biết và truyền tải.
Một người có thể, như Judith Spielbauer (1987) nói rằng: Bảo tàng làmột công cụ để nuôi dưỡng “nhậnthức của một cá nhân về sự phụthuộc lẫn nhau của thế giới và xã hội,mỹ thuật và tự nhiên mà anh ta đangsống bằng cách cung cấp thông tin
và trải nghiệm, bồi dưỡng kiến thứcbản thân trong bối cảnh rộng lớn hơn
này. "Bảo tàng cũng có thể là “mộtchức năng cụ thể có thể đảm nhậnhoặc không các tính năng của một tổchức, mục tiêu của nó là thông quatrải nghiệm giác quan, đảm bảo việclưu giữ và trao truyền văn hóa, đượchiểu là toàn bộ quá trình tiếp thu tạonên con người từ một sinh vật có bảnchất người” (Deloche, 2007). Những
định nghĩa này bao gồm trong nó các
bảo tàng được gọi một cách không
chính xác là bảo tàng ảo (đặc biệt lànhững bảo tàng trên giấy, trên CDROM hoặc trên Web) cũng nhưnhững bảo tàng truyền thống hơn,thậm chí bao gồm cả bảo tàng cổ vậtvốn thiên về trường phái triết họchơn là sưu tập theo đúng nghĩa đượcchấp nhận của thuật ngữ.
4. Việc sử dụng thuật ngữ bảo tàngcuối cùng này đưa chúng ta đến cácnguyên tắc của bảo tàng sinh tháitheo quan niệm ban đầu của nó, nghĩa
là một thiết chế bảo tàng phục vụ sự
phát triển của cộng đồng, kết hợp bảotồn, trưng bày và lý giải về di sản văn
hóa và thiên nhiên do chính cộngđồng này nắm giữ; bảo tàng sinh tháiđại diện cho một môi trường sống và
làm việc trên một lãnh thổ nhất định,và các nghiên cứu liên quan đến nó.
“Bảo tàng sinh thái [...] trên một lãnhthổ nhất định, thể hiện mối quan hệgiữa con người với thiên nhiên thôngqua thời gian và không gian trên lãnhthổ này. Nó bao gồm tài sản có lợi ích
khoa học và văn hóa được công nhận,đại diện cho cộng đồng mà nó phụcvụ: bất động sản không xây dựng,không gian hoang dã tự nhiên, không
gian tự nhiên do con người chiếm giữ;57

bất động sản xây dựng; động sản;hàng hóa có thể thay thế được. Nógồm một trung tâm hành chính, trụ sởcủa các cơ sở chính như: tiếp tân,nghiên cứu, bảo tồn, trưng bày, hànhđộng văn hóa, hành chính, cụ thể làmột hoặc nhiều phòng thí nghiệm
thực địa, cơ quan bảo tồn, hội trường,công trình văn hóa xã hội, nhà ở, v.v.;
các con đường mòn và các điểm quansát để khám phá lãnh thổ; các yếu tốkiến trúc, khảo cổ và địa chất khác
nhau... được chỉ ra và giải thích một
cách hợp lý ”(Rivière, 1978).
5. Với sự phát triển của máy tính và
thế giới kỹ thuật số, khái niệm bảo tàngmạng, thường được gọi không chính
xác là ‘ảo’, dần dần được chấp nhận;một khái niệm thường được định nghĩa
là “một tập hợp các đối tượng kỹ thuật
số có liên quan về mặt logic được tạora bằng nhiều phương tiện khác nhau,
thông qua khả năng kết nối và tínhchất đa truy cập của nó, cho phép vượtqua các phương pháp truyền thống để
giao tiếp và tương tác với khách truy
cập...; nó không có địa điểm hoặckhông gian thực sự; các đối tượng của
nó và các thông tin liên quan có thểđược phổ biến trên toàn thế giới”(Schweibenz, 1998). Định nghĩa này, cólẽ xuất phát từ khái niệm tương đối gầnđây về bộ nhớ máy tính nguyên vẹn,dường như bị hiểu sai. Chúng ta phảinhớ rằng ‘ảo’ không đối lập với ‘thực’, vìchúng ta có xu hướng tin quá dễ dàng,mà ngược lại với ‘thực tế’ theo nghĩa
58

gốc của nó là ‘hiện đang tồn tại’. Mộtquả trứng là một con gà ảo; nó đượclập trình để trở thành một con gà và sẽtrở thành một con gà nếu không có gìcản trở sự phát triển của nó. Theo nghĩa
này, bảo tàng ảo có thể được coi là tấtcả những bảo tàng có thể hình dungđược, hoặc tất cả các giải pháp có thểhình dung được áp dụng cho các vấnđề mà các bảo tàng truyền thống đãgiải đáp. Do đó, bảo tàng ảo có thểđược định nghĩa là một “khái niệm xácđịnh toàn cầu các lĩnh vực/vấn đề củatrường thuộc tính, nghĩa là các tácđộng của quá trình loại bỏ bối cảnh;một bộ sưu tập các sản phẩm thay thế
có thể là một bảo tàng ảo cũng giống
như một cơ sở dữ liệu được máy tínhhóa; nó là bảo tàng vận hành bên ngoài
nhà hát” (Deloche, 2001). Bảo tàng ảolà gói giải pháp có thể được áp dụngcho các vấn đề của bảo tàng và đương
nhiên bao gồm bảo tàng mạng, nhưng
không giới hạn ở đó.
▹ PHÁI SINH: BẢO TÀNG ẢO.
☞ TƯƠNG QUAN: BẢO TÀNGMẠNG, THUỘC VỀ BẢO TÀNG, HIỆNVẬT ĐƯỢC BẢO TÀNG HOÁ, BẢOTÀNG HÓA, NGƯỜI THỰC HÀNH BẢOTÀNG, THỰC HÀNH BẢO TÀNG,THUỘC VỀ BẢO TÀNG HỌC, NHÀ BẢOTÀNG HỌC, BẢO TÀNG HỌC, BẢOTÀNG HOÁ (NGHĨA TIÊU CỰC),NGHIÊN CỨU BẢO TÀNG, BẢO TÀNGMỚI, TRƯNG BÀY, THIẾT CHẾ, SƯU TẬPTƯ NHÂN, SỰ THẬT.

OOBJECT [MUSEUM OBJECT] ORMUSEALIA - HIỆN VẬT [HIỆN VẬT
BẢO TÀNG] HAY VẬT ĐƯỢC BẢOTÀNG HOÁ
Danh từ. - (Từ tiếng La-tinh objectum, past partici- ple objectare, tothrow against) - Tương tự trong tiếng
Pháp là: objet; tiếng Tây Ban Nha: objeto; tiếng Đức: objekt, gegenstand;tiếng Ý: oggetto; tiếng Bồ Đào Nha:objecto, (tiếng Brazin: objeto).
Thuật ngữ hiện vật bảo tàng museum object đôi khi được thay thếbằng thuật ngữ tân học thuyết làmuselia, được mô phỏng theo danhtừ riêng trong tiếng La-tinh là
Monasalium với muselia ở số nhiều.
Các từ tương đương trong tiếng
Pháp: muséalie (hiếm khi được sửdụng), muselia; tiếng Tây Ban Nha:muselia; tiếng Đức: musealie, museumsobjekt; tiếng Ý: muselia; tiếng BồĐào Nha: muselia.
Theo nghĩa triết học đơn giảnnhất, từ này chỉ một đối tượng tự nó
không phải là một dạng thức củahiện vật mà là một sản phẩm, mộtkết quả hoặc một sự tương đương.
Nói cách khác, nó có nghĩa là cáiđược xếp đặt hoặc ném về phía trước
(objectum, gegenstand) bởi một chủthể, người đối xử với nó khác với
chính mình, ngay cả khi anh ta coimình như một khách thể. Sự phânbiệt chủ thể và khách thể này pháttriển tương đối muộn và là một nét
đặc trưng của văn hóa phương Tây.
Theo đó, hiện vật khác với sự vật, cóliên quan đến chủ thể như một phầntiếp theo hoặc một ứng dụng (ví dụ,công cụ là phần nối dài của bàn tay
là một sự vật chứ không phải mộthiện vật).
Hiện vật bảo tàng là một cái gìđó được bảo tàng hoá; còn một vật
có thể được định nghĩa là bất kỳ loạivật nào của hiện thực nói chung. Từtrước đến nay, cụm từ ‘hiện vật bảo
tàng’ gần như có thể là một cáchgọi chung vì bảo tàng không chỉ lànơi cất giữ hiện vật mà còn là nơi cósứ mệnh chính là biến mọi thứ
thành hiện vật.
1. Trong mọi trường hợp, hiện vậtkhông phải là một vật thô, thực tế
hay chỉ đơn giản là một vật phẩmnhất định đủ tiêu chí sưu tầm để trở
thành một phần trong bộ sưu tậpcủa bảo tàng, như cách người ta thuthập vỏ sò trên bờ biển. Nó là mộttrạng thái bản thể học, trong những
hoàn cảnh nhất định, một sự vật cụ59thể sẽ được coi là hiện vật, dựa trênsự hiểu biết rằng sự vật đó sẽ khôngđược coi là một hiện vật trongnhững hoàn cảnh khác. Sự khác biệtgiữa sự vật và hiện vật nằm ở chỗ sựvật đã trở thành một phần cụ thểcủa cuộc sống và mối quan hệ màchúng ta có với nó là mối quan hệtình cảm hay cộng sinh. Điều nàyđược tiết lộ bởi thuyết vật linh của
các xã hội thường được coi là‘nguyên thủy’: đó là mối quan hệ vềkhả năng sử dụng, như trường hợpcủa công cụ được thích nghi với hìnhdạng của bàn tay. Ngược lại, mộthiện vật luôn luôn là cái mà chủ thểđặt xuống trước mặt mình và táchbiệt khỏi anh ta; do đó, nó là nhữnggì đang "đối mặt" và khác biệt.
Theo nghĩa này, hiện vật mangtính trừu tượng và chết, khép kín,được chứng thực bởi một loạt hiệnvật, chính là một sưu tập (Baudrillard,1968). Ngày nay, cách hiểu này vềhiện vật được coi là một sản phẩmthuần túy phương Tây (Choay, 1968;
Van Lier, 1969; Adotevi, 1971), bởi vì
chính phương Tây đã phá vỡ lối sốngvà suy nghĩ kiểu bộ lạc và nghĩ vềkhoảng cách giữa chủ thể và kháchthể ngay từ lần đầu tiên (Descartes,
Kant, sau đó là McLuhan, 1969).
2. Thông qua công việc sưu tầm,nghiên cứu, bảo quản và truyền
thông, các bảo tàng có thể được coi
60

là một trong những cơ quan chínhtrong việc "sản xuất" các hiện vật.
Trong trường hợp này, hiện vật bảotàng - museumlium hay museumlia không có bất kỳ hiện thực nội tạinào, ngay cả khi bảo tàng khôngphải là công cụ duy nhất để "sảnxuất" các hiện vật. Trên thực tế, cácphương pháp tiếp cận khác là 'phảnbiện đối tượng' như trường hợp cụthể đối với các quy trình khoa họcnhằm thiết lập các tiêu chuẩn thamchiếu (ví dụ, thang đo lường) hoàn
toàn độc lập với chủ thể, do đó, rấtkhó để xử lý đối tượng đang tồn tạinhư vậy (Bergson ) bởi vì nó có xuhướng biến nó thành một hiện vật,điều này nói lên sự khó khăn của
sinh lý học so với giải phẫu học.
Hiện vật bảo tàng được tạo ra đểđược nhìn thấy, với toàn bộ khốilượng hàm ý tiềm ẩn của nó, bởi vìchúng ta có thể trưng bày nó đểkhuấy động cảm xúc, để giải trí hoặcđể dạy dỗ. Hành động trưng bày này
rất cần thiết để biến một thứ thànhmột hiện vật bằng cách tạo rakhoảng cách này, trong khi đó, ưutiên trong các hoạt động khoa họclà yêu cầu tính đến mọi thứ trong
một bối cảnh dễ hiểu.
3. Các nhà tự nhiên học và dân
tộc học, cũng như các nhà bảo tànghọc, thường chọn những thứ mà họđã gọi là hiện vật, theo tiềm năng

có thể làm bằng chứng, chính làchất lượng thông tin (điểm đánhdấu) mà họ có thể cung cấp đểphản ánh các dấu vết của hệ sinhthái hoặc nền văn hóa mà họ muốnbảo tồn. “Musealia (hiện vật bảotàng) là những vật thể chuyển độngđích thực, là bằng chứng không thểchối cãi cho thấy sự phát triển củatự nhiên và xã hội” (Schreiner1985). Sự phong phú của thông tin
mà chúng cung cấp đã khiến các
nhà dân tộc học như Jean Gabus(1965) hay Georges Henri Rivière(1989) gán cho chúng cái tên làhiện vật - nhân chứng mà họ giữ lại
khi chúng được trưng bày. Georges
Henri Rivière thậm chí còn sử dụngthuật ngữ hiện vật - biểu tượng để
mô tả một số hiện vật nhân chứng
chứa đựng nhiều nội dung có thểtuyên bố là tổng hợp cả một nềnvăn hóa hoặc thời kỳ. Kết quả củaviệc biến mọi thứ thành hiện vậtmột cách có hệ thống là chúng có
thể được nghiên cứu tốt hơn nhiều
so với khi chúng vẫn ở trong bốicảnh ban đầu (điền dã dân tộc học,bộ sưu tập tư nhân hoặc phòng
trưng bày), nhưng nó cũng có thểtrở thành tín ngưỡng: mặt nạ nghi
lễ, trang phục nghi lễ, một công cụcầu nguyện v.v. nhanh chóng thay
đổi trạng thái khi chúng vào bảotàng. Chúng ta không còn ở trong

thế giới thực nữa, mà đang ở trong
thế giới tưởng tượng của viện bảotàng. Ví dụ, du khách không đượcphép ngồi trên một chiếc ghế trong
bảo tàng nghệ thuật trang trí, nơigiả sử có sự phân biệt rõ ràng giữachiếc ghế chức năng và chiếc ghế hiện vật. Chức năng (gốc) củachúng đã bị loại bỏ và chúng đãđược 'đưa ra khỏi bối cảnh', cónghĩa là từ bây giờ chúng sẽ khôngcòn phục vụ mục đích ban đầu củachúng nữa mà đã đi vào một trật tựtượng trưng mang lại cho chúng ýnghĩa mới. Krzysztof Pomian gọi cáchiện vật như vậy là semiophores(vật mang nghĩa) và để gán một giátrị mới cho chúng - trước hết là giá
trị thuần túy nhưng có thể trở
thành giá trị kinh tế. Do đó, chúngtrở thành bằng chứng thiêng liêng
(được thánh hóa) của văn hóa.
4. Các cuộc trưng bày phản ánhnhững lựa chọn này. Đối với các nhà
ký hiệu học như Jean Davallon thì“Musealia có thể được coi là ít mangtính sự vật (theo quan điểm củahiện thực vật lý) hơn là bản thể
ngôn ngữ (chúng được định nghĩa,công nhận là xứng đáng được bảovệ và trưng bày), có tác dụng hỗ trợcho các thực hành xã hội (chúngđược sưu tầm, lập danh mục, trưng
bày, v.v.)” (Davallon, 1992). Do đó,hiện vật có thể được sử dụng làm
61dấu hiệu, giống như các từ trong bài
phát biểu, khi chúng được sử dụngtrong một cuộc trưng bày. Nhưng
hiện vật không chỉ là dấu hiệu, vì chỉ
qua sự hiện diện của chúng, chúng
có thể được nhận thức trực tiếpbằng các giác quan của chúng ta. Vìlý do này, thuật ngữ đồ vật thậtthường được sử dụng để chỉ mộthiện vật bảo tàng được trưng bày vìsức mạnh của nó là “sự hiện diệnđích thực”, đó là “Những đồ vật thậtcủa ngôn ngữ bảo tàng, là những
thứ mà chúng ta trình bày nhưnhững gì chúng vốn có, không phảilà mô hình hoặc hình ảnh hay đạidiện của một cái gì đó khác."(Cameron, 1968). Vì nhiều lý do khác
nhau (tình cảm, thẩm mỹ, v.v.),
chúng ta có một mối quan hệ trựcquan với cái được trưng bày. Danhtừ trưng bày dùng để chỉ một vậtthực được trưng bày, nhưng cũng đểchỉ bất cứ thứ gì có thể bày được(âm thanh, tài liệu ảnh hoặc phim,ảnh ba chiều, tái hiện, mô hình, sắpđặt hoặc mô hình khái niệm) (xemTrưng bày).
5. Một sự căng thẳng nhất địnhtồn tại giữa vật thật và vật thay thếcủa nó. Về điều này, chúng ta phảilưu ý rằng: đối với một số người,semiophore (vật mang nghĩa) chỉ là
vật mang ý nghĩa khi nó được trình
bày cho chính nó mà không thông
62

qua một vật thay thế. Nhìn rộng rathì có vẻ như khái niệm thuần túy
duy tân này không tính đến nguồn
gốc của các bảo tàng trong thời kỳPhục hưng (xem Bảo tàng) hay sựphát triển và đa dạng của bảo tànghọc trong thế kỷ 19. Nó cũngkhông cho phép chúng ta tính đếnhoạt động của một số bảo tàng chủyếu dựa trên các hệ thống hỗ trợ
khác, như internet hoặc cácphương tiện truyền thông sao
chép, hay nói chung là tất cả các
bảo tàng được làm bằng vật liệuthay thế như bảo tàng về phôi(gypsotheques), bộ sưu tập môhình, bộ sưu tập tái tạo sáp(ceratheques) hoặc trung tâm khoa
học trưng bày hầu hết các mô hình.
Vì những hiện vật này được coi làyếu tố của một ngôn ngữ, chúng có
thể được sử dụng để tạo một trưng
bày bài giảng, nhưng không phảilúc nào chúng cũng đủ để duy trì
toàn bộ bài giảng. Do đó, chúng ta
phải xem xét các yếu tố khác củamột ngôn ngữ thay thế. Khi vậttrưng bày thay thế một vật thựchoặc vật thể đích thực, thông quachức năng hoặc bản chất của nó, sự
thay thế được gọi là vật thay thế.
Nó có thể là một bức ảnh, một bứcvẽ hoặc một mô hình của vật thật.
Vì vậy, vật thay thế sẽ được cho là
mâu thuẫn với vật thể 'đích thực',mặc dù nó không hoàn toàn giống
với bản sao của bản gốc (chẳng hạnnhư phôi của một tác phẩm điêukhắc hoặc bản sao của một bức
tranh) vì vật thay thế có thể đượctạo ra trực tiếp từ một ý tưởng hoặcmột quy trình chứ không chỉ bằngcách tạo ra một bản sao hoàn hảo.
Tuỳ vào hình dáng và cách sử dụngcủa vật thật, vật thay thế có thể là
hai chiều hoặc ba chiều. Phù hợpvới hình thức của tài liệu gốc và
cách sử dụng nên được tạo ra từ nó,
vật thay thế có thể là vật hai hoặcba chiều. Ý tưởng về tính xác thực,đặc biệt quan trọng trong các bảotàng mỹ thuật (kiệt tác, bản sao vàhàng giả), ảnh hưởng đến phần lớn
các câu hỏi gắn liền với tình trạng
và giá trị của các hiện vật bảo tàng.
Tuy nhiên, chúng ta phải lưu ý là: cónhững bảo tàng có các bộ sưu tậpchỉ được làm từ các sản phẩm thaythế; và, nói chung, chính sách về
các sản phẩm thay thế (bản sao,phôi thạch cao hoặc sáp, mô hìnhhoặc hình ảnh kỹ thuật số) mở ralĩnh vực hoạt động của bảo tàng rấtrộng và dẫn đến việc chúng ta nghi
vấn về tất cả các giá trị hiện tại củabảo tàng theo quan điểm của đạođức nghề nghiệp bảo tàng. Hơnnữa, từ quan điểm rộng hơn đã đềcập ở trên, bất kỳ hiện vật nào đượcbày trong bối cảnh bảo tàng đềuphải được coi là vật thay thế chothực tế mà nó thể hiện bởi vì nó là
một vật được bảo tàng hóa, hiệnvật bảo tàng là vật thay thế cho thứnày (Deloche , 2001).
6. Trong bối cảnh nghiên cứu bảotàng học, đặc biệt là trong lĩnh vựckhảo cổ học và dân tộc học, cácchuyên gia quen với việc gán vàohiện vật ý nghĩa họ đã phát triển từnghiên cứu của chính họ. Nhưng
điều này làm nảy sinh một số vấn đề.
Trước hết, các hiện vật thay đổi ýnghĩa của chúng trong môi trường
ban đầu theo ý thích của mỗi thế hệ.
Tiếp theo, mỗi du khách có thể tự dogiải thích chúng theo văn hóa củariêng mình. Kết quả là thuyết tươngđối được Jacques Hainard tóm tắt
vào năm 1984 trong một câu đã trởnên nổi tiếng: “Hiện vật không phảilà chân lý của bất cứ thứ gì. Đầu tiênlà đa chức năng, sau đó là đa nghĩa,nó chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong
ngữ cảnh" (Hainard, 1984).
☞ TƯƠNG QUAN: HIỆN VẬT, TÍNHXÁC THỰC, BỘ SƯU TẬP, SAO CHÉP, TÍNVẬT, VẬT THẬT, BẢN PHIÊN, NHÂN BẢN,MẪU VẬT, VẬT THAY THẾ, VẬT, HIỆNVẬT CHUYỂN ĐỔI, HIỆN VẬT - NHÂNCHỨNG, TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT.

63

P
PRESERVATION (BẢO QUẢN)Danh từ. - Tương tự trong tiếng Pháp
là: préservation; tiếng Tây Ban Nha:
preservación; tiếng Đức: bewahrung,erhal- tung; tiếng Ý: preservazione;tiếng Bồ Đào Nha: preservaçaō .
Bảo quản có nghĩa là bảo vệ mộtvật hoặc một nhóm đồ vật khỏi các
mối nguy hiểm khác nhau, như pháhủy, hư hỏng, phân tách hoặc thậmchí trộm cắp; sự bảo vệ này được đảmbảo bằng cách tập hợp bộ sưu tập vào
một nơi, kiểm kê nó, che chở nó, làm
cho nó được an toàn và tu sửa nó.
Trong bảo tàng học, bảo quản bao
gồm tất cả các hoạt động liên quankhi một hiện vật được đưa vào bảotàng, nghĩa là tất cả các hoạt động sưutầm, nhập kho, ghi vào danh mục, đưavào lưu trữ, bảo tồn và phục hồi nếucần thiết. Công tác bảo quản di sảnthường dẫn đến một chính sách bắtđầu bằng cách thiết lập thủ tục và tiêuchí để sưu tầm được di sản vật thể và
phi vật thể của nhân loại và môitrường của nó và tiếp tục với việc quảnlý những thứ đã trở thành hiện vật bảotàng, cuối cùng là bảo tồn chúng.
Theo nghĩa này, khái niệm bảo quảnthể hiện chức năng cơ bản trong các
bảo tàng, bởi vì việc xây dựng các bộsưu tập cấu thành sứ mệnh của các
bảo tàng và sự phát triển của chúng.
64Bảo quản là một trục của hoạt độngbảo tàng, trục còn lại là truyền thôngđến công chúng.
1. Chính sách sưu tầm, trong hầuhết các trường hợp, đây là một phầncơ bản của phương thức vận hành vớibất kỳ bảo tàng nào. Sưu tầm, tronglĩnh vực bảo tàng là tập hợp tất cả cácphương tiện mà nhờ đó bảo tàng sởhữu di sản vật thể và phi vật thể của
nhân loại: sưu tầm, khai quật khảo cổ,
quà tặng và kế thừa, trao đổi, muabán, đôi khi là các phương pháp gợinhớ đến việc cướp bóc và bắt cóc (đấutranh bởi ICOM và UNESCO - Khuyến
nghị năm 1956 và Công ước năm 1970).
Việc quản lý các bộ sưu tập và giám sát
các bộ sưu tập bao gồm tất cả cáchoạt động liên quan đến việc xử lý
hành chính đối với các hiện vật trong
bảo tàng, nghĩa là việc ghi chúng vào
danh mục của bảo tàng hoặc đăng ký
vào sổ kiểm kê bảo tàng để chứng
nhận chúng là tài sản của bảo tàng mà, ở một số quốc gia, đưa đến chochúng một địa vị pháp lý cụ thể, vì cáchiện vật đã được nhập vào kho, đặcbiệt là trong các bảo tàng thuộc sởhữu công, không thể chuyển nhượng
và không thể chuyển nhượng được. Ởmột số quốc gia như Hoa Kỳ, các bảotàng đặc biệt có thể hủy bỏ hiện vậtbằng cách chuyển đến một cơ sở bảo

tàng khác, tiêu hủy hoặc bán. Lưu trữvà phân loại cũng là một phần củaquản lý sưu tập, cùng với việc giám sátmọi chuyển động của các hiện vậttrong và ngoài bảo tàng. Cuối cùng,mục tiêu của bảo tồn là sử dụng tất cảcác phương tiện cần thiết để đảm bảotình trạng của một hiện vật chống lạibất kỳ hình thức thay đổi nào nhằm đểlại di sản cho các thế hệ tương lai.
Theo nghĩa rộng nhất, những hànhđộng này bao gồm hệ thống an ninhtổng thể (bảo vệ chống trộm cắp và
phá hoại, hỏa hoạn và lũ lụt, động đấthoặc bạo loạn), các biện pháp chungđược gọi là bảo quản phòng ngừa,hoặc “tất cả các biện pháp và hànhđộng nhằm tránh và giảm thiểu sự hưhỏng hoặc mất mát trong tương lai.
Chúng được thực hiện trong bối cảnhhoặc môi trường xung quanh của mộthiện vật, nhưng thường là một nhómhiện vật, bất kể độ tuổi và tình trạng
của chúng. Các biện pháp và hànhđộng này là gián tiếp - chúng không
can thiệp vào chất liệu và cấu trúc củahiện vật. Chúng không thay đổi hìnhdáng bên ngoài của hiện vật” (ICOMCC, 2008). Ngoài ra, bảo quản trị liệu là“tất cả các hành động được áp dụngtrực tiếp lên một hiện vật hoặc một
nhóm hiện vật nhằm ngăn chặn các
quá trình gây hư hại hiện tại hoặccủng cố kết cấu của chúng. Những
hành động này chỉ được thực hiện khi
các hiện vật ở trong tình trạng mongmanh hoặc xuống cấp với tốc độ có
thể khiến chúng bị biến mất trong

một thời gian tương đối ngắn. Những
hành động này đôi khi làm thay đổihình thức của các hiện vật” (ICOM-CC,
2008). Phục chế bao gồm “tất cả các
hành động được áp dụng trực tiếp lênmột hiện vật đơn lẻ và ổn định nhằmmục đích tạo điều kiện thuận lợi choviệc đánh giá, hiểu và sử dụng nó.
Những hành động này chỉ được thựchiện khi hiện vật đã mất đi một phần ýnghĩa hoặc chức năng của nó do bịthay đổi hoặc xuống cấp trong quá
khứ. Chúng dựa trên sự tôn trọng đốivới chất liệu gốc. Thông thường,những hành động như vậy sẽ làm thayđổi hình thức của hiện vật” (ICOM-CC,
2008). Để bảo toàn tính toàn vẹn của
các hiện vật càng lâu càng tốt, những
người phục chế chọn các biện pháp
can thiệp có thể lấy ra được và có thểdễ dàng xác định được.
2. Trong thực tế, khái niệm bảo tồnthường được ưu tiên hơn khái niệmbảo quản. Đối với nhiều chuyên gia
bảo tàng, bảo tồn, có nghĩa là cả hànhđộng và ý định bảo vệ tài sản văn hóa,dù là vật thể hay phi vật thể, là sứmệnh cốt lõi của bảo tàng. Điều nàygiải thích việc sử dụng từ người bảotồn conservateur trong tiếng Pháp(trong tiếng Anh là curator, ở Vương
quốc Anh là keeper) xuất hiện vàothời điểm Cách mạng Pháp. Trongmột thời gian dài (ít nhất là trong suốtthế kỷ 19) từ này dường như đã mô tảtốt nhất chức năng của một bảo tàng.
Hơn nữa, định nghĩa hiện tại về bảotàng của ICOM (2007) không sử dụng65

thuật ngữ bảo quản để bao hàm các
khái niệm sưu tầm và bảo tồn. Từ góc
độ này, khái niệm bảo tồn có lẽ nênđược hình dung theo một nghĩa rộnghơn, bao gồm vấn đề kiểm kê và lưu
trữ. Tuy nhiên, khái niệm này va chạmvới một thực tế khác, đó là việc bảotồn (ví dụ, trong Ủy ban Bảo tồnICOM) có mối liên hệ rõ ràng hơnnhiều với công việc bảo tồn và tu sửa,như đã mô tả ở trên, hơn là với côngviệc của quản lý hoặc giám sát các bộsưu tập. Các lĩnh vực chuyên môn mớiđã phát triển, đặc biệt là các nhà lưu
trữ và đăng ký bộ sưu tập. Khái niệmbảo quản có tính đến tất cả các hoạtđộng này.
3. Ngoài ra, khái niệm bảo quảncó xu hướng khách quan hóa những
căng thẳng không thể tránh khỏi tồntại giữa các chức năng này (chưa kểđến những căng thẳng giữa bảoquản và truyền thông hoặc nghiêncứu), thường là mục tiêu của nhiều
chỉ trích: “Ý tưởng bảo tồn di sản đưachúng ta quay trở lại cái trôn của xãhội tư bản chủ nghĩa ”(Baudrillard,
1968; Deloche, 1985, 1989). Ví dụ,một số chính sách sưu tầm lại bao
gồm chính sách thanh lý (Neves,2005). Vấn đề lựa chọn của người
phục chế và nói chung là các lựachọn cần thực hiện liên quan đếnhoạt động bảo tồn (giữ cái gì và loạibỏ cái gì?), cùng với việc thanh lý làmột số vấn đề gây tranh cãi nhấttrong quản lý bảo tàng. Cuối cùng,các bảo tàng ngày càng tăng cường
66

sưu tầm và bảo tồn di sản phi vậtthể, điều này đặt ra những vấn đề
mới và buộc họ phải tìm ra các kỹthuật bảo tồn có thể thích ứng với
các loại hình di sản mới này.
☞ TƯƠNG QUAN: SƯU TẦM, TÀILIỆU, HẠNG MỤC, DI TÍCH, HÀNG HOÁ,TÀI SẢN, VẬT MANG NGHĨA, ĐỒ VẬT,DI TÍCH (MANG TÍNH TÔN GIÁO), TÁCPHẨM; DI SẢN, PHI VẬT THỂ, VẬT LIỆU;THỰC TẾ; CỘNG ĐỒNG; BẢO QUẢNPHÒNG NGỪA, BẢO QUẢN TRỊ LIỆU,BẢO VỆ; QUẢN LÝ SƯU TẬP, GIÁM SÁTSƯU TẬP, NGƯỜI QUẢN LÝ SƯU TẬP,CURATOR, NGƯỜI BẢO QUẢN, KIỂMKÊ, NGƯỜI PHỤC CHẾ; THANH LÝ,PHỤC HỒI.
_______________________________PROFESSION (NGHỀ NGHIỆP)Danh từ. - Tương tự trong tiếng
Pháp là: profession; tiếng Tây Ban
Nha: profesión; tiếng Đức: beruf;tiếng Ý: professione; tiếng Bồ Đào
Nha: profissāo.
Nghề nghiệp được xác định trước
hết trong một bối cảnh xã hội xácđịnh, chứ không phải theo mặc định.
Nghề nghiệp không cấu thành mộtlĩnh vực lý thuyết: một nhà bảo tànghọc có thể tự gọi mình là một nhàlịch sử nghệ thuật hoặc một nhà sinhvật học theo nghề nghiệp, nhưng
anh ta cũng có thể được coi - và đượcxã hội chấp nhận như một nhànghiên cứu chuyên nghiệp. Để mộtnghề tồn tại, lâu dài hơn, nó phải tựđịnh nghĩa nó như vậy và cũng đượcnhững người khác công nhận nhưvậy, điều này không phải lúc nàocũng xảy ra trong giới bảo tàng.
Không phải chỉ có một nghề, mà có
một số nghề nghiệp (Dubé, 1994),nghĩa là một loạt hoạt động gắn liềnvới bảo tàng, được trả tiền hoặckhông được trả tiền, nhờ đó người ta
có thể xác định một người (đặc biệtlà hộ tịch của anh ta) và xếp anh ta
vào một phạm trù xã hội.
Nếu chúng ta đề cập đến khái niệmbảo tàng học như được trình bày ởđây, hầu hết các nhân viên bảo tàngcòn lâu mới được đào tạo về chuyên
môn như chức danh của họ và cũngrất ít người có thể tự xưng là nhà bảotàng học nếu chỉ đơn giản vì họ làmviệc trong bảo tàng. Tuy nhiên, cónhiều vị trí yêu cầu chuyên ngành cụthể. ICTOP (Ủy ban Quốc tế về đào tạonhân sự của ICOM) đã liệt kê hai mươitrong số đó (Ruge, 2008).
1. Nhiều nhân viên, thường làphần lớn những người làm việc trong
tổ chức, theo đuổi con đường sựnghiệp chỉ có mối quan hệ tương đốivề mặt pháp lý với nguyên tắc củabảo tàng - trong khi đối với côngchúng, họ nhân cách hóa các bảotàng. Đây là trường hợp của các nhânviên an ninh hoặc bảo vệ, nhân viênchịu trách nhiệm giám sát các khutrưng bày trong bảo tàng, những
người tiếp xúc chính với công chúngnhư các lễ tân. Tính đặc thù của việcgiám sát bảo tàng (các biện phápchính xác cho công tác an ninh, sơtán công chúng và các sưu tập, v.v.)

trong suốt thế kỷ 19 đã dần áp đặt
các tiêu chí tuyển dụng cụ thể, đặcbiệt là các tiêu chí cho một bộ phậntách biệt với phần còn lại là các nhânviên hành chính. Cùng lúc đó, curator xuất hiện như một nghề đặc biệtđầu tiên của nghề bảo tàng. Trongmột thời gian dài, curator phụ tráchtất cả các công việc liên quan trựctiếp đến các hiện vật trong bộ sưutập, đó là bảo quản, nghiên cứu vàtruyền thông (mô hình PRC, Reinwardt Academie). Việc đào tạo của
curator trước hết được gắn với côngtác nghiên cứu các bộ sưu tập (lịch sửnghệ thuật, khoa học tự nhiên, dântộc học, v.v.) ngay cả khi, trong vài
năm nay gần đây, nó đã bao gồmphần đào tạo mang tính bảo tànghọc hơn do một số trường đại học tổ
chức. Nhiều curator chuyên nghiên
cứu về các bộ sưu tập - lĩnh vực hoạtđộng chính của họ vẫn chưa đượckiểm chứng - không thể tự gọi mìnhlà nhà bảo tàng học, hay nhà thựchành bảo tàng (người thực hành bảotàng), ngay cả khi trong thực tế, mộtsố người trong số họ dễ dàng kếthợp các khía cạnh khác nhau này củacông việc bảo tàng. Ở Pháp, khônggiống như các quốc gia châu Âu
khác, đội ngũ curator thường đượctuyển dụng bằng cách cạnh tranh vàthường đến từ một trường đào tạocụ thể (Institut national du Patrimoine/Viện Di sản quốc gia).
2. Thuật ngữ nhà bảo tàng học cóthể được áp dụng cho những người
67

nghiên cứu mối quan hệ cụ thể giữacon người và thực tại, được đặctrưng như việc tư liệu hoá hiện thựcbằng nhận thức cảm tính trực tiếp.
Lĩnh vực hoạt động của họ về cơ bảnliên quan đến lý thuyết và tư duyphản biện trong lĩnh vực bảo tàng, vìvậy, họ có thể làm việc ở nơi khác
ngoài bảo tàng, ví dụ như trongtrường đại học hoặc ở các trung tâmnghiên cứu khác. Thuật ngữ nàycũng được áp dụng mở rộng cho bấtkỳ người nào làm việc cho bảo tàngvà giữ chức vụ trưởng dự án hoặcngười điều hành dự án trưng bày. Vìvậy, các nhà bảo tàng học khác vớinhững curator và cũng khác vớinhững người thực hành bảo tàng,những người chịu trách nhiệm thiết
kế và tổ chức chung của bảo tàng và
an ninh, cơ sở vật chất, vật tư bảoquản tu sửa, cùng với các phòng
trưng bày thường xuyên hay tạmthời. Những người thực hành bảotàng, với các kỹ năng kỹ thuật cụ thểcủa họ, có tầm nhìn chuyên môn vềtất cả các cách thức hoạt động của
bảo tàng - bảo quản, nghiên cứu vàtruyền thông - và bằng cách đưa ra
các thông số kỹ thuật thích hợp, họ
có thể quản lý thông tin liên quanđến công việc tổng thể của bảotàng, từ bảo quản phòng ngừa đếnthông tin được phổ biến cho côngchúng khác nhau. Nhà thực hànhbảo tàng khác biệt với nhà thiết kếvật bày; một thuật ngữ dùng để chỉngười có tất cả các kỹ năng cần thiết
68để tạo ra các trưng bày, cho dùchúng được đặt trong bảo tàng hay
trong một khung cảnh bên ngoài
bảo tàng, khác với nhà thiết kế trưng
bày, những người dùng kỹ thuật đểthiết lập bối cảnh cho trưng bày và
có thể thấy mình có kỹ năng dàndựng một trưng bày (xem Thực hànhbảo tàng). Nghề thiết kế vật bày vàthiết kế trưng bày từ lâu đã liên quanđến người trang trí, tức là trang tríkhông gian. Nhưng công việc trang
trí nội thất tại các khu chức năng liênquan đến hoạt động bình thường
của trang trí nội thất lại khác vớinhững yêu cầu đòi hỏi đối với trưng
bày, đó là đòi hỏi trong lĩnh vực thiếtkế vật bày. Trong các cuộc trưng bày,công việc của họ có xu hướng làm
đầy không gian bằng cách sử dụngcác vật bày làm yếu tố trang trí, thayvì bắt đầu từ các vật bày để thể hiệnchúng và làm cho chúng có ý nghĩa
trong không gian trưng bày. Nhiều
nhà thiết kế vật bày hoặc nhà thiết
kế trưng bày tự gọi họ là kiến trúc sư
hay người thiết kế nội thất, nhưng
điều này không có nghĩa là bất kỳkiến trúc sư hay người thiết kế nộithất nào cũng có thể khẳng địnhmình là nhà thiết kế vật bày, hoặcnhà thiết kế trưng bày, hay nhà thựchành bảo tàng. Trong bối cảnh này,
curator phụ trách triển lãm và trưng
bày (một vai trò thường do curator
đảm nhiệm, nhưng đôi khi do mộtngười ở bên ngoài bảo tàng đảmnhiệm) mang đầy đủ ý nghĩa của nó,

người đó thực hiện dự án khoa họccho cuộc trưng bày và điều phốitoàn bộ dự án.
3. Cùng với sự phát triển của lĩnhvực bảo tàng, một số nghề nghiệp đãdần xuất hiện và trở nên độc lập, đồngthời cũng để khẳng định tầm quantrọng và ý chí của họ để trở thành mộtphần trong định mệnh của bảo tàng.
Hiện tượng này về cơ bản có thể đượcquan sát thấy trong lĩnh vực bảo quảnvà truyền thông. Trong công tác bảoquản, trước hết là người bảo quản, vớitư cách là một chuyên gia có năng lực
khoa học và hơn hết là các kỹ thuật
cần thiết để xử lý vật lý đối với các hiệnvật trong sưu tập (phục chế, bảo quảnphòng ngừa và bảo quản trị liệu),người yêu cầu phải được đào tạochuyên môn cao (theo các loại chấtliệu và kỹ thuật), những năng lực màcurator không có. Tương tự như vậy,các nhiệm vụ do công tác kiểm kê đặtra, liên quan đến quản lý kho và việcdi chuyển hiện vật, gần đây đã tạo ra vị
trí kiểm kê viên, người chịu tráchnhiệm về việc di chuyển của hiện vật,vấn đề bảo hiểm, quản lý kho và đôi
khi cả việc chuẩn bị và dàn dựng mộtcuộc trưng bày (trong trường hợp này,người kiểm kê trở thành curator phụ
trách trưng bày).
4. Về công tác truyền thông, các
cán bộ trực thuộc phòng giáo dụccùng với tất cả các cán bộ làm côngtác quan hệ công chúng đã đượchưởng lợi từ sự xuất hiện của một số
ngành nghề cụ thể. Không nghi ngờgì nữa, một trong những nghề lâu đờinhất trong số này là hướng dẫn viênthông dịch viên, giảng viên hướng
dẫn hoặc giảng viên, những người đicùng với khách tham quan (thường là
theo nhóm) qua các phòng trưng bày,cung cấp cho họ thông tin về trưng
bày và các hiện vật trên trưng bày, vềcơ bản là theo nguyên tắc chuyến
tham quan có hướng dẫn. Kiểu tháptùng đầu tiên này gần đây có sự tham
gia của chức năng hoạt náo viên,người phụ trách hội thảo hoặc các trảinghiệm khác theo phương thứctruyền thông của bảo tàng, sau đó làđiều phối viên các dự án văn hóa,người trung gian giữa các bộ sưu tậpvới công chúng. Mục đích của họ là đểdiễn giải các bộ sưu tập và khuyến
khích công chúng quan tâm đếnchúng hơn là giảng dạy cho côngchúng một cách hệ thống theo mộtnội dung đã được thiết lập trước. Chủtrang web ngày càng đóng vai trò cơbản trong các nhiệm vụ truyền thôngvà giao tiếp của bảo tàng.
5. Các nghề liên quan hoặc nghềphụ trợ khác đã được thêm vào danhsách nghề nghiệp trong bảo tàng.
Trong số này có người đứng đầuhoặc người quản lý dự án (người có
thể là nhà khoa học, hoặc người thựchành bảo tàng), người chịu tráchnhiệm về tất cả các phương phápthực hiện những hoạt động của bảotàng và là người tập hợp quanh mìnhcác chuyên gia bảo quản, nghiên cứuvà truyền thông để thực hiện các dự69

án cụ thể, chẳng hạn như trưng bày
tạm thời, một phòng triển lãm mới,một kho mở, v.v.
6. Nói một cách tổng quát hơn, rất
có thể các nhà quản lý hoặc quản lýbảo tàng, những người đã có ủy banriêng trong ICOM, sẽ nhấn mạnh các
kỹ năng cụ thể trong chức năng củahọ bằng cách phân biệt nó với các tổchức khác, vì lợi nhuận hay không.
Điều này cũng đúng đối với nhiều
nhiệm vụ quản trị khác, như hậu cần,an ninh, công nghệ thông tin, tiếp thịvà quan hệ truyền thông, tất cả đềuđang ngày càng trở nên quan trọng.
Giám đốc bảo tàng (những người
cũng có hiệp hội, đặc biệt là ở Hoa Kỳ)là những người mà hồ sơ của họ bao
gồm một hoặc nhiều thành tựu nêutrên. Họ là biểu tượng của quyền lựctrong bảo tàng. Hồ sơ của họ (ví dụnhư người quản lý hoặc curator)thường được giới thiệu như một chỉdẫn về chiến lược phát triển và hànhđộng mà bảo tàng sẽ áp dụng.
☞ TƯƠNG QUAN: HOẠT NÁOVIÊN, NHÀ TRUYỀN THÔNG, BẢOTỒN, CURATOR, ĐIỀU PHỐI VIÊN DỰÁN VĂN HÓA, NHÀ GIÁO DỤC, NHÀĐÁNH GIÁ, THỰC HÀNH TRƯNG BÀY,NGHIÊN CỨU TRƯNG BÀY, NHÀ THIẾT
KẾ TRƯNG BÀY, BẢO VỆ, NGƯỜI
HƯỚNG DẪN, HƯỚNG DẪN, NHÀHƯỚNG DẪN THIẾT KẾ, NHÀ NGHỆTHUẬT, NHÀ NGHỆ THUẬT THỰCHÀNH BẢO TÀNG, NGHIÊN CỨU BẢOTÀNG, QUẢN LÝ DỰ ÁN, NHÀ NGHIÊN
CỨU, NHÀ QUẢN LÝ, NHÂN VIÊN AN
70

NINH, NHÀ THIẾT KẾ GIAI ĐOẠN, KỸTHUẬT, TÌNH NGUYỆN VIÊN.
_______________________________PUBLIC (CÔNG CHÚNG)Danh từ., tính từ. (La-tinh publicus,
populus: people hoặc population)Tương tự trong tiếng Pháp là: public,
audience; tiếng Tây Ban Nha: público;tiếng Đức: publikum besucher; tiếng Ý:
pubblico; tiếng Bồ Đào Nha: público.
Thuật ngữ này có hai nghĩa đượcchấp nhận, tùy thuộc vào việc nó đượcsử dụng như tính từ hay danh từ:
1. Tính từ ‘công cộng’ - như trong‘bảo tàng công cộng’ - giải thích mốiquan hệ pháp lý giữa bảo tàng vàngười dân trong khu vực mà nó tọa
lạc. Bảo tàng công cộng thực chất là
tài sản của người dân; nó được tài trợvà quản lý bởi người dân thông qua
các đại diện của nó và bởi sự ủy quyền,thông qua việc quản lý của nó. Hệthống này hiện diện mạnh mẽ nhất ở
các nước La-tinh: bảo tàng công cộngvề cơ bản được tài trợ bởi thuế và các
bộ sưu tập của nó là một phần của sởhữu công (về nguyên tắc chúng
không thể bị bỏ đi hoặc thanh lý, haytình trạng của chúng không thể bị
thay đổi trừ khi phải tuân thủ một quytrình nghiêm ngặt). Các quy tắc làmviệc nói chung là các quy tắc của dịchvụ công, đặc biệt là nguyên tắc liêntục (dịch vụ được yêu cầu hoạt độngliên tục và thường xuyên, không bịgián đoạn ngoài những gì đã đượcquy định), nguyên tắc có thể thay đổi(dịch vụ phải thích ứng trước những

thay đổi theo nhu cầu của lợi ích
chung và không có trở ngại pháp lý
nào đối với những thay đổi cần thựchiện nhằm mục đích này), nguyên tắcbình đẳng (để đảm bảo rằng mỗi côngdân được đối xử bình đẳng). Cuốicùng, nguyên tắc minh bạch (thôngbáo các tài liệu về dịch vụ cho bất kỳ ai
yêu cầu và lý do dẫn đến các quyết
định nhất định) chứng tỏ rằng bảotàng mở cửa cho tất cả mọi người vàthuộc về tất cả mọi người; bảo tàng làđể phục vụ xã hội và sự phát triển củaxã hội.
Trong luật Anh - Mỹ, khái niệm dịchvụ công không rộng rãi bằng khái niệmsự tín nhiệm của công chúng mà cácnguyên tắc là yêu cầu những người
được ủy thác phải cam kết chặt chẽ vớibảo tàng, thường được tổ chức nhưmột doanh nghiệp tư nhân với tư cáchlà một tổ chức phi lợi nhuận. Và, cáchoạt động của hội đồng quản trị lànhằm vào một số công chúng nhấtđịnh. Điểm tham chiếu chính của bảotàng này, đặc biệt là ở Hoa Kỳ, là một ýtưởng về cộng đồng hơn là công cộng,thuật ngữ cộng đồng thường đượchiểu theo nghĩa rất rộng (xem Xã hội).
Nguyên tắc lợi ích công này khiến
các bảo tàng trên toàn thế giới nhìnthấy các hoạt động của họ được thựchiện, nếu không dưới sự bảo trợ củacác cơ quan công quyền, thì ít nhất làphải tham khảo họ - Thông thường là
do các cơ quan này điều hành mộtphần, do đó, bắt buộc các bảo tàngphải tôn trọng một số quy tắc ảnhhưởng đến hoạt động quản lý của họvà một số nguyên tắc đạo đức. Trongbối cảnh này, câu hỏi về bảo tàng tưnhân và bảo tàng được quản lý nhưmột doanh nghiệp thương mại cho
phép giả định rằng, các cơ quan khác
nhau liên quan đến quyền sở hữu nhànước và bản chất của các cơ quan côngquyền nói trên sẽ không gặp phảivướng mắc. Chính từ quan điểm này,định nghĩa của ICOM về bảo tàng đã
cho rằng bảo tàng là một tổ chức phi
lợi nhuận và nhiều điều khoản trong
quy tắc đạo đức của bảo tàng đã đượcsoạn thảo theo bản chất công này.
2. Là một danh từ, từ 'công
chúng' dùng để chỉ những người sửdụng bảo tàng (công chúng của bảotàng), nhưng cũng mở rộng từ côngchúng thực tế tới toàn bộ người dânmà bảo tàng hướng tới. Khái niệmcông chúng là trung tâm của hầuhết các định nghĩa hiện nay về bảotàng: “thiết chế... phục vụ xã hội vàsự phát triển của xã hội, mở cửa chocông chúng” (ICOM, 2007). Nó cũnglà một “sưu tập,... bảo tồn và phát
huy lợi ích của cộng đồng và nhằmmục đích phục vụ kiến thức, giáo
dục và thụ hưởng của công chúng”(Luật Bảo tàng của Pháp, 2002), haymột lần nữa là “một tổ chức sở hữuvà sử dụng các hiện vật vật chất,bảo quản chúng và trưng bày chúng
cho công chúng theo giờ mở cửathường xuyên ”(Hiệp hội Bảo tàng
Hoa Kỳ, Chương trình Công nhận,1973); định nghĩa được xuất bản71năm 1998 bởi Hiệp hội Bảo tàng(Anh) đã thay thế tính từ ‘công cộng’bằng danh từ ‘mọi người’.
Chính quan niệm về công chúngliên kết chặt chẽ các hoạt động của
bảo tàng với những người sử dụng nó,
ngay cả những người có mục đíchhưởng lợi từ nó nhưng không sử dụngcác dịch vụ của bảo tàng. Đối với ngườisử dụng, tất nhiên chúng tôi muốn nói
đến khách tham quan - công chúngnói chung - về những người mà chúng
tôi nghĩ đến đầu tiên, mà quên rằng họkhông phải lúc nào cũng đóng vai trò
trung tâm mà bảo tàng quan tâm ngàynay, bởi vì có nhiều công chúng cụ thể.
Các bảo tàng chỉ dần dần mở cửa chotất cả mọi người, trước hết là nơi đàotạo nghệ thuật và lãnh thổ của những
người uyên bác và học thuật. Việc mởrộng này, đã khiến nhân viên bảo tàngngày càng quan tâm đến tất cả những
người đến xem và cả những người
không tham quan bảo tàng, đã thúc
đẩy sự phát triển của các cách diễn giảivề bảo tàng cho tất cả mọi người, nhưchúng ta có thể thấy những từ mớiđược sử dụng theo thời gian: mọingười, công chúng nói chung, khôngphải công chúng, công chúng ở xa, tàn
tật hoặc yếu đuối; người dùng, kháchtham quan, nhà quan sát, nhà đầu cơ,người tiêu dùng, khán giả, v.v. Sự pháttriển chuyên môn của các nhà phêbình triển lãm, nhiều người trong số họtự giới thiệu mình là “người ủng hộcông chúng” hoặc “vì tiếng nói củacông chúng”, là bằng chứng của xu
72hướng hiện tại này nhằm củng cốquan niệm cho rằng, công chúng là cốtlõi của các hoạt động bảo tàng nói
chung. Về cơ bản, kể từ cuối những
năm 1980, chúng ta nói về một hànhđộng thật sự “hướng tới công chúng”
trong hoạt động bảo tàng, để cho thấytầm quan trọng ngày càng tăng của
các chuyến thăm bảo tàng và tính đến
nhu cầu và mong đợi của du khách(tương ứng với cái mà chúng ta cũnggọi là “xu hướng thương mại của các
bảo tàng ”, ngay cả khi cả hai khôngnhất thiết phải đi cùng nhau).
3. Trong các mô hình bảo tàngcộng đồng và bảo tàng sinh thái, côngchúng đã được mở rộng để bao gồm
toàn bộ người dân trong các khu vựcmà chúng được thiết lập. Người dân làcơ sở của bảo tàng và trong trường
hợp của bảo tàng sinh thái, họ trở
thành nhân tố chính và không còn là
mục tiêu của việc thành lập bảo tàngnữa (xem Xã hội).
▹ PHÁI SINH: CÔNG CHÚNG TÀNTẬT, CÔNG CHÚNG THIỂU SỐ, KHÔNG
PHẢI CÔNG CHÚNG, CÔNG CHÚNG
NÓI CHUNG, QUAN HỆ CÔNG CHÚNG,QUẢNG CÁO, CÔNG CHÚNG MỤC TIÊU.
☞ TƯƠNG QUAN: ĐỐI TƯỢNG,ĐÁNH GIÁ, CỘNG ĐỒNG, KHÁCH
HÀNG, BẢO TÀNG SINH THÁI, ĐÁNHGIÁ, NGƯỜI ĐÁNH GIÁ, TOÀ NHÀ THỂHIỆN SỰ TRUNG THÀNH, CON NGƯỜI,DÂN SỐ, TƯ NHÂN, XÃ HỘI, NHÀ PHÁTTRIỂN, YÊU CẦU, KHÁCH DU LỊCH,NGƯỜI DÙNG, THAM QUAN, KHÁCH
THAM QUAN.

R
RESEARCH (NGHIÊN CỨU)Danh từ. - Tương tự trong tiếng
Pháp là: recherche; tiếng Tây Ban Nha:
investigación; tiếng Đức: forschung;tiếng Ý: ricerca; tiếng Bồ Đào Nha:pesquisa, investigaçāo.
Nghiên cứu bao gồm việc khám
phá các lĩnh vực được xác định trước
với mục đích nâng cao kiến thức vềnhững lĩnh vực đó và hành động có
thể thực hiện được. Trong bảo tàng,nghiên cứu bao gồm các hoạt độngtrí tuệ và công việc nhằm mục đíchkhám phá, phát minh và nâng caokiến thức mới liên quan đến các bộsưu tập của bảo tàng, hoặc các hoạtđộng mà nó thực hiện.
1. Đến năm 2007, ICOM đã đưa
khái niệm nghiên cứu vào phiên bảntiếng Pháp (và chính thức) về địnhnghĩa bảo tàng, với tư cách là độnglực thúc đẩy hoạt động của bảo tàng,mục tiêu của bảo tàng là thực hiệnnghiên cứu về bằng chứng vật chấtcủa con người và xã hội, đó là lý do tại
sao bảo tàng “sưu tầm, bảo tồn vàtrưng bày” bằng chứng này. Địnhnghĩa chính thức này đã coi bảo tàngnhư một loại phòng thí nghiệm (mởcửa cho công chúng) không còn đạidiện cho thực tế bảo tàng ngày nay,vì một phần lớn những nghiên cứunhư thế đã chuyển từ bảo tàng đếnphòng thí nghiệm và trường đại học
trong khoảng một phần ba thời giancuối thế kỷ 20. Giờ đây, bảo tàng “sưutầm, bảo tồn, nghiên cứu, truyền đạtvà trưng bày di sản vật thể và phi vậtthể của nhân loại” (ICOM, 2007). Địnhnghĩa này, ngắn hơn định nghĩa trước
(và với thuật ngữ “fait des recherches”[làm nghiên cứu] trong tiếng Phápđược thay thế bằng “étudier” [nghiên
cứu]) nhưng vẫn cần thiết cho hoạtđộng chung của bảo tàng. Nghiên
cứu là một trong ba hoạt động của
mô hình PRC (bảo tồn - nghiên cứu truyền thông) do Reinwardt Academie (Mensch, 1992) đưa ra nhằm xácđịnh chức năng của các bảo tàng; nódường như là một yếu tố cơ bản cho
các nhà tư tưởng khác biệt như
Zbyneˇk Stránský hay Georges Henri
Rivière và nhiều nhà bảo tàng học
khác từ Trung và Đông Âu, như Klaus
Schreiner. Tại Bảo tàng quốc gia vềnghệ thuật và truyền thống dân gian,và chính xác hơn là thông qua tác
phẩm Aubrac, Rivière đã minh họa cụthể những hậu quả của chương trình
nghiên cứu khoa học đối với tất cảcác chức năng của bảo tàng, đặc biệtlà các chính sách sưu tầm, xuất bản vàtriển lãm.
73

2. Với cơ chế thị trường ưa thíchcác triển lãm tạm thời gây bất lợi đếntrưng bày thường xuyên, một phầncủa nghiên cứu cơ bản đã được thaythế bằng nghiên cứu ứng dụng, đặcbiệt là trong việc chuẩn bị các trưng
bày tạm thời. Nghiên cứu trongphạm vi hoạt động của bảo tànghoặc gắn liền với nó có thể đượcphân loại thành bốn hạng mục(Davallon, 1995), tùy theo việc nó làmột phần trong hoạt động của bảotàng (công nghệ của nó) hay tạo rakiến thức về bảo tàng.
Loại nghiên cứu đầu tiên, chắcchắn là phát triển nhất, là bằngchứng trực tiếp về hoạt động truyền
thống của các bảo tàng và dựa trêncác bộ sưu tập của bảo tàng, chủ yếu
dựa vào các bộ môn tham khảo liênquan đến nội dung của các bộ sưu
tập (lịch sử nghệ thuật, lịch sử, khoa
học tự nhiên, v.v.). Việc xây dựng các
hệ thống phân loại, nhằm xây dựngbộ sưu tập và sản xuất các vựng tập,là một trong những ưu tiên nghiên
cứu hàng đầu trong bảo tàng, đặcbiệt là trong các bảo tàng khoa họctự nhiên (đây là bản chất của phânloại học), trong bảo tàng dân tộc học,khảo cổ học và tất nhiên là trong bảotàng mỹ thuật.
Loại nghiên cứu thứ hai liên quanđến khoa học và các ngành nằm bên
ngoài lĩnh vực nghiên cứu của bảotàng học (vật lý, hóa học, khoa họctruyền thông, v.v.), được theo đuổi74

để phát triển các công cụ cho thựchành bảo tàng (được coi là kỹ thuật
bảo tàng): vật liệu và các tiêu chuẩnvề bảo tồn, nghiên cứu hoặc tu sửa,khảo sát công chúng, phương phápquản lý, v.v.
Mục đích của loại nghiên cứu thứba, có thể được gọi là nghiên cứubảo tàng học (ví dụ, đạo đức bảotàng), là kích thích suy nghĩ về sứmệnh và hoạt động của các bảotàng, đặc biệt là thông qua công việccủa ICOFOM. Các ngành học liênquan về cơ bản là triết học và lịch sử,hoặc bảo tàng học theo định nghĩa
của trường phái Brno.
Cuối cùng, loại nghiên cứu thứ tư,cũng có thể được coi là bảo tàng học(được hiểu là tất cả các tư duy phảnbiện liên quan tới bảo tàng) đề cậpđến những phân tích về thể chế, cụthể là thông qua các khía cạnhtruyền thông và di sản của nó. Các
ngành khoa học được sử dụng để xâydựng nên hiểu biết về bản thân bảotàng là lịch sử, nhân học, xã hội họcvà ngôn ngữ học, v.v.
▹ PHÁI SINH: TRUNG TÂMNGHIÊN CỨU BẢO TÀNG HỌC, NHÀNGHIÊN CỨU.
☞ TƯƠNG QUAN: CURATOR,TRUYỀN THÔNG, BẢO TÀNG HỌC,NGHIÊN CỨU BẢO TÀNG, BẢO TÀNG,CHƯƠNG TRÌNH KHOA HỌC CỦABẢO TÀNG, NGHIÊN CỨU.

S
SOCIETY (XÃ HỘI)Danh từ. - Tương đương trongtiếng Pháp là: société; tiếng Tây Ban
Nha: sociedad; tiếng Đức: gesellschaft,bevölke- rung; tiếng Ý: società; tiếngBồ Đào Nha: sociedade.
Theo cách hiểu phổ biến nhất, xãhội là nhóm người được nhìn nhậnmột cách tổng thể trong hệ thống
những mối quan hệ và trao đổi nhấtđịnh. Dưới góc độ bảo tàng, xã hội làmột cộng đồng những cá nhân (trong
một không gian và thời gian nhấtđịnh) được hình thành dựa trên những
tổ chức chính trị, kinh tế, pháp luật và
văn hóa, mà ở đó, bảo tàng là mộtphần của nó với những hoạt độngriêng biệt.
1. Từ năm 1974, dựa trên tuyênbố tại Santiago (Chile), bảo tàng đãđược ICOM coi là một thiết chế“phục vụ xã hội và sự phát triển củaxã hội”. Từ nhận định này đã dẫn đếnsự ra đời khái niệm “đất nước đangphát triển” vào những năm 70 của
thế kỷ trước, với những đặc điểm vềmột nhóm các quốc gia nằm giữachâu Á và phương Tây. Tại đây, họ
coi bảo tàng là một nhân tố cho sựphát triển xã hội, dù là về văn hóa(thuật ngữ này đã được mở rộngnghĩa để bao hàm cả nghĩa gốc ban
đầu và những nghĩa phái sinh trong

bối cảnh phát triển nông nghiệp)hay du lịch và kinh tế. Thực tế điềunày vẫn đúng cho đến ngày nay.
Theo đó, xã hội có thể được hiểu là
toàn bộ những cư dân sinh sốngtrong một hoặc nhiều quốc gia, haythậm chí là trên toàn thế giới Trường hợp UNESCO, một tổ chứcquốc tế thúc đẩy sự bảo tồn và pháttriển các giá trị văn hóa, sự tôn trọngđa dạng văn hóa, cũng như thúc đẩysự phát triển của hệ thống giáo dụcmột lĩnh vực mà bảo tàng có vai tròhết sức quan trọng.
2. Nếu ban đầu, xã hội được địnhnghĩa là một cộng đồng với trật tự
tuân theo các thiết chế, thì khái niệmvề cộng đồng sẽ được tách bạch với
khái niệm xã hội, do cộng đồng vốnlà một nhóm những người sốngcùng nhau hoặc có liên hệ với nhau
và có chung một số đặc điểm (vềngôn ngữ, tôn giáo, phong tục) màkhông có những ràng buộc về những
cấu trúc thể chế. Suy rộng ra, xã hộivà cộng đồng được phân biệt bởi
quy mô của chúng: cộng đồng đượcdùng để chỉ những nhóm nhỏ hơn vàđồng nhất (ví dụ, cộng đồng người
Do Thái, cộng đồng người đồng tínhnam… trong một thành phố hayquốc gia); trong khi đó, xã hội là một
khái niệm rộng hơn và không nhất75

thiết có sự đồng nhất (ví dụ xã hộicủa một đất nước, xã hội tư sản). Cụthể hơn, thuật ngữ cộng đồngthường được dùng ở các nước Anh Mỹ. Nó không có khái niệm tương
đương trong tiếng Pháp do phổnghĩa rộng, đề cập đến “một tập hợpnhững công dân hay những bên liênquan: 1) khán giả, 2) học giả, 3)những nhóm công chúng khác, nhưgiới báo chí, nghệ sĩ, 4) nhà sản xuấtchương trình - những nhóm nghệthuật, 5) những cơ quan lưu trữ, nhưthư viện, trung tâm bảo tồn, bảotàng” (Hiệp hội Bảo tàng Hoa Kỳ,2002). Do vậy, khái niệm này thường
được dịch sang tiếng Pháp thành collectivité (tập thể) hoặc population locale (cư dân địa phương) hoặccommunauté (cộng đồng) (theonghĩa hẹp), hoặc cũng có thể là milieu professional (nơi làm việc).
3. Trong vài thập kỷ trở lại đây, hailoại hình bảo tàng là bảo tàng xã hộivà bảo tàng cộng đồng đã và đangphát triển nhằm mục tiêu hiện thựchóa mong muốn gắn kết với côngchúng của các bảo tàng. Những bảotàng này, mà tiền thân là các bảotàng dân tộc học, đều nhận thứcđược vai trò quan trọng của mìnhtrong mối liên hệ với công chúng và
coi công chúng là trung tâm cho cáchoạt động của mình. Mặc dù mụctiêu của hai loại hình bảo tàng này vềbản chất là tương tự nhau, nhưng
cách thức vận hành của họ lại khác
nhau do sự khác biệt về mối liên hệ76

của họ với công chúng. Cụ thể, bảotàng xã hội là “những bảo tàng cóchung mục tiêu: nghiên cứu sự tiếnhóa của nhân loại về mặt xã hội vàlịch sử, đồng thời xem xét những
điểm chuyển giao các giai đoạn vàđiểm tham chiếu, từ đó hiểu rõ về sựđa dạng văn hóa và xã hội” (Vaillant,
1993). Những mục tiêu này là cơ sởđể thành lập ra các bảo tàng như mộtkhông gian liên ngành thực sự, là nơiđể giới thiệu các trưng bày với nhiềuchủ đề khác nhau, như khủng hoảngvề bệnh bò điên BSE, vấn đề nhập cư,
sinh thái học… Trong khi đó, những
bảo tàng cộng đồng có thể được coilà một phần của bảo tàng xã hội do
các bảo tàng này tập trung hơn vàonhững nhóm công chúng xã hội, vănhóa, nghề nghiệp và địa lý. Mặc dùthường được quản lý một cáchchuyên nghiệp, nhưng cũng cónhững lúc họ lắng nghe sáng kiếncủa địa phương và tinh thần cốnghiến. Các vấn đề họ giải quyết liênquan trực tiếp đến hoạt động và bảnsắc của cộng đồng; và, điều này đặcbiệt đúng đối với các bảo tàng địaphương neighbourhood museum và
bảo tàng sinh thái ecomuseum.
▹ PHÁI SINH: BẢO TÀNG MANG
TÍNH XÃ HỘI, BẢO TÀNG XÃ HỘI.
☞ TƯƠNG QUAN: CỘNG ĐỒNG,PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG, BẢO TÀNGCỘNG ĐỒNG, CHƯƠNG TRÌNH PHÁTTRIỂN, BẢO TÀNG SINH THÁI, BẢNSẮC, ĐỊA PHƯƠNG, BẢO TÀNG KHUPHỐ, CÔNG CỘNG.

Danh mục tài liệuDANH MỤC TÀI LIỆUADOTEVI S., 1971. “Bảo tàng trong
hệ thống văn hóa và giáo dục đương
đại” (Le musée dans les systèmes éducatifs et culturels contemporains), trongKỷ yếu Đại hội Icom lần thứ IX (Actes de laneuvième conférence générale de l’Icom),
Grenoble, tr. 19 - 30.
HIỆP HỘI CÁC BẢO TÀNG ALBERTA,
2003. Chỉ dẫn Thực hành Tiêu chuẩn
cho các bảo tàng (Standard Practices
Handbook for Museums), Alberta, Hiệphội Các Bảo tàng Alberta, tái bản lần 2.
ALEXANDER E. P., 1983. Những bậcthầy bảo tàng: Bảo tàng của họ và ảnhhưởng của họ (Museum Masters: theirMuseums and their Inﬂuence),
Nashville, Hiệp hội Lịch sử tiểu bangvà địa phương Hoa Kỳ (American Association for State and Local History).
ALEXANDER E. P., 1997. Hệ thống
bảo tàng tại Hoa Kỳ, những nhà đổi mớivà tiên phong (The Museum in America,
Innovators and Pioneers), Walnut Creek,
Nxb. Altamira Press.
ALLARD M. et BOUCHER S., 1998.
Giáo dục tại bảo tàng. Mô hình lý thuyếtvề sư phạm bảo tàng (Éduquer aumusée. Un modèle théorique de pédagogie muséale), Montréal, Hurtubise.
ALTSHULER B., 2008. Salon to Biennial - Những cuộc triển lãm tạo nênlịch sử nghệ thuật (Salon to Biennial Exhibitions That Made Art History),
London, Phaidon.
AMBROSE T., PAINE C., 1993. Nhữngvấn đề cơ bản về bảo tàng (Museum Basics), London, Routledge.

HIỆP HỘI CÁC BẢO TÀNG HOA KỲ [Ủyban EDCOME về giáo dục], 2002. Thựctiễn xuất sắc. Các nguyên tắc và tiêu chuẩn
giáo dục bảo tàng (Excellence in Practice.
Museum Education Principles and Standards), Washington, Hiệp hội Các Bảotàng Hoa Kỳ. Truy cập tại: http://www.
edcom.org/Files/Admin/EdCom-BookletFinalApril805.pdf.
ARPIN R. et al., 2000. Di sản củachúng ta, hiện tại từ quá khứ (Notre Patrimoine, un présent du passé), Québec.
BABELON J.-P., CHASTEL A., 1980. “Ýniệm về di sản (La notion de Patrimoine)”,Đánh giá nghệ thuật (La Revue de l’Art).
BARKER E., 1999. Văn hóa đương
đại về trưng bày (Contemporary Cultures of Display), New Haven, Yale
University Press.
BARROSO E. et VAILLANT E. (dir.),
1993. Bảo tàng và hiệp hội, Kỷ yếu củahội nghị Mulhouse-Ungersheim(Musées et Sociétés, actes du colloque
Mulhouse-Ungersheim), Paris, DMF,Bộ Văn hóa.
BARY M.-O. de, TOBELEM J.-M.,
1998. Cẩm nang thiết kế trưng bày bảotàng (Manuel de muséographie), Biarritz, Séguier Atlantica - Option Culture.
BASSO PERESSUT L., 1999. Bảotàng. Kiến trúc 1990 - 2000 (Musées. Architectures 1990 - 2000), Paris/ Milan,
Actes Sud/Motta.
BAUDRILLARD J., 1968. Hệ thống
các hiện vật (Le système des objets),
Paris, Gallimard.
BAZIN G., 1967. Thời của bảo tàng
(Le temps des musées), Liège, Desoer.
77Danh mục tài liệuBENNET T. 1995. Sự ra đời của bảotàng (The Birth of the Museum), London, Routledge.
BOISSY D’ANGLAS F. A., 1794. Mộtsố ý tưởng về nghệ thuật, về sự cần thiết
của việc khuyến khích, về các thiết chếđảm bảo việc cải thiện… (Quel-ques
idées sur les arts, sur la nécessité de les
encourager, sur les institutions qui peuvent en assurer le perfectionnement…),
25 pluviôse an II.
BROWN GOODE G., 1896. “Nguyên
tắc quản lý bảo tàng (The principles ofmuseum administration)”, Báo cáo về
các bài phát biểu được đọc tại cuộc họpĐại Hội đồng thường niên lần thứ sáu,được tổ chức tại thành phố Newcastle
upon Tyne, ngày 23 - 26 tháng 7 (Reportof Proceedings with the papers read at
the sixth annual general meeting, heldin Newcastle- upon-Tyne, July 23rd26th), London, Dulau, tr. 69-148.
BUCK R.,GILMORE J. A., 1998.
Những phương pháp kiểm kê mới tạibảo tàng (The New Museum Registration Methods,) Washington, Hiệp hội
Các Bảo tàng Hoa Kỳ.
BURCAW G. E., 1997. Giới thiệu vềcông tác bảo tàng (Introduction to Museum Work), Walnut Creek/ London,
Nxb. Altamira Press, tái bản lần 3.
BUREAUCANADIEN
DES
ARCHIVISTES, 1990. Quy tắc mô tả tàiliệu lưu trữ (Règles pour la description
des documents d’archives), Ottawa.
CAILLET E., LEHALLE E., 1995. Tiếpcận bảo tàng, hòa giải văn hóa (Àl’approche du musée, la médiation78

culturelle), Lyon, Presses universitaires de Lyon.
CAMERON D., 1968. “Một góc nhìn:Bảo tàng với tư cách là hệ thống
truyền thông và những ứng dụngtrong giáo dục bảo tàng (A viewpoint:
The Museum as a communica- tionsystem and implications for museum
education)”, trong Giám tuyển (Curator), số 11, tr. 33 - 40: kỳ 2.
CASSAR M., 1995. Kiểm soát môitrường (Environmental Management),
London, Routledge.
CHOAY F., 1992. Câu chuyện về di
sản (L’allégorie du patrimoine), Paris,
Le Seuil.
CHOAY F., 1968. “Thực trạng hiệnvật và ‘chủ nghĩa hiện thực’ của nghệthuật đương đại (Réalité de l’objet et“réalisme” de l’art contemporain)”,trong KEPES G. (dir.), Vật thể nhân tạo(L’objet créé par l’homme), Bruxelles, La
Connaissance.
DANA J. C., 1917 - 1920. Bảo tàng mới,những bài viết chọn lọc (New Museum, Selected Writings) của John Cotton Dana,
Washington/Newark, Hiệp hội Các Bảotàng Hoa Kỳ/Bảo tàng Newark, 1999.
DAVALLON J., 1992. “Bảo tàng cóthực sự là một phương tiện hay
không? (Le musée est- il vraiment un
media)”, Công chúng và bảo tàng (Public et musées), số 2, tr. 99 - 124.
DAVALLON J., 1995. “Bảo tàng và
bảo tàng học. Giới thiệu sơ lược(Musée et muséologie. Introduction)”, trong Bảo tàng và nghiên cứu(Musées et Recherche), Kỷ yếu của hộiDanh mục tài liệunghị tổ chức tại Paris, ngày 29, 30
tháng 11 và ngày 1 tháng 12 năm
1993 (Actes du colloque tenu à Paris,les 29, 30 novembre et 1er décembre1993), Dijon, OCIM.
DAVALLON J., 1999. Trưng bày tạinơi làm việc (L’exposition à l’œuvre),
Paris, L’Harmattan.
DAVALLON J., 2006. Món quà của disản. Một cách tiếp cận truyền thông đểphát triển di sản (Le don du patrimoine.
Une approche communicationnelle dela patrimonialisation), Paris, Lavoisier.
DAVALLON J. (dir.), 1986. Có thể xem
như một sự thâu tóm toàn vũ trụ: Dàndựng trưng bày (Claquemurer pour ainsi
dire tout l’univers: La mise en exposition),
Paris, Trung tâm Georges Pompidou.
DEAN D., 1994. Trưng bày bảo tàng. Lýthuyết và thực tiễn (Museum Exhibition.
Theory and Practice), London, Routledge.
DEBRAY R., 2000. Sơ lược về ngànhphương tiện truyền thông (Introduction
à la médiologie), Paris, Presses universitaires de France.
DELOCHE B., 1985. Bảo tàng học.
Những mâu thuẫn và logic của bảo tàng(Museologica. Contradictions et logiques
du musée), Mâcon, Éd. W. et M.N.E.S.
DELOCHE B., 2001. Bảo tàng ảo (Lemusée virtuel), Paris, Presses universitaires de France.
DELOCHE B., 2007. “Định nghĩa vềbảo tàng (Déﬁnition du musée)”, in
MAIRESSE F. và DESVAL- LÉES A.,Hướng tới việc định nghĩa lại bảo
tàng? Vers une redéﬁnition du musée?,Paris, L’Harmattan.

DÉOTTE J.-L., 1986. “Tạm hoãn - Lãngquên (Suspendre - Oublier)”, 50, Phố
Varenne (Rue de Varenne), số 2, tr. 29 - 36.
DESVALLÉES A., 1995. “Sự xuất hiệnvà phát triển của từ ‘di sản’ (Émergenceet cheminement du mot ‘patrimoine’)”,Bảo tàng và các bộ sưu tập công tại Pháp
(Musées et collections publiques deFrance), số. 208, tháng 9, tr. 6 - 29.
DESVALLÉES A., 1998. “Một trămbốn mươi thuật ngữ về bảo tàng học
hay một danh sách từ vựng sơ lược vềtrưng bày (Cent quarante termesmuséologiques ou petit glossaire del’exposition)”, trong DE BARY M.-O., TOBELEM J.-M., Cẩm nang về thực hành bảotàng (Manuel de muséographie), Paris,
Séguier - Option culture, tr. 205 - 251.
DESVALLÉES A., 1992 và 1994.
Những suy nghĩ mơ hồ. Tuyển tập những
khái niệm về bảo tàng học (Vagues. Une
anthologie de la nouvelle muséologie),
Mâcon, Éd. W. et M.N.E.S., 2 vol.
DUBÉ P., 1994. “Động lực đào tạobảo tàng học trên quy mô quốc tế (Dynamique de la formation en muséologie à l’échelle international)”, Các bảotàng (Musées), kỳ. 16, số 1, tr. 30 - 32.
FALK J. H., DIERKING L. D., 1992. Trảinghiệm bảo tàng (The Museum Experience), Washington, Whalesback Books.
FALK J.H., DIERKING L.D., 2000. Họctại bảo tàng (Learning from Museums),
New York, Nxb. Altamira Press.
FERNÁNDEZ L. A., 1999. Sơ lượcvề bảo tàng học mới (Introduccion ala nueva museología), Madrid,
Alianza Editorial.
79Danh mục tài liệuFERNÁNDEZ L. A., 1999. Bảo tànghọc và thực hành bảo tàng (Museologíae Museografía), Barcelona, Ediciones
del Serbal.
FINDLEN P., 1989. “Bảo tàng: từnguyên cổ và ngữ hệ của nó trong thờikỳ Phục hưng (The Museum: its classical etymology and Renaissance genealogy)”, Tạp chí Lịch sử các bộ sưu tập(Journal of the History of Collections),
kỳ. 1, số1, tr. 59 - 78.
GABUS, J., 1965. “Các nguyên tắcthẩm mỹ và công tác chuẩn bị triển
lãm giáo dục (Principes esthétiques etpréparation des expositions pédagogiques)”, Bảo tàng (Museum), XVIII,số 1, tr. 51 - 59 và số 2, tr. 65 - 97.
GALARD J. (dir.), 2000. “Cái nhìngiáo dục, hành động giáo dục và hànhđộng văn hóa trong bảo tàng (Le regard instruit, action éducative et action culturelle dans les musées)”, Kỷyếu hội thảo tổ chức tại Bảo tàng Louvre ngày 16 tháng 4 năm 1999 (Actes ducolloque organisé au musée du Louvre
le 16 avril 1999), Paris, tài liệu tiếng
Pháp (La Documentation française).
GOB A., DROUGUET N., 2003. Bảotàng học. Lịch sử, sự phát triển và các
vấn đề hiện tại (La muséologie. Histoire,dévelop- pements, enjeux actuels), Paris,
Armand Colin.
GREGOROVÁ A., 1980. “Bảo tànghọc - một ngành khoa học hay chỉ ứngdụng thực tế trong công tác bảo tàng
(La muséologie - science ou seulement travail pratique du musée)”,MuWoP- DoTraM, số 1, tr. 19 - 21.
80

HAINARD J., 1984. “Sự đối đầu của
cán bộ quản lý bảo tàng (La revanche
du conservateur)”, trong HAINARD J.,
KAEHR R. (dir.), Hiện vật giả định, hiệnvật bị thao túng (Objets prétex- tes, objets manipulés), Neuchâtel, Bảo tàng
Dân tộc học (Musée d’ethnographie).
HEGEL G. W. F., 1807. Hiện tượng
học của tinh thần (Phénoménologie
de l’esprit), tr. fr. BOURGEOIS B.,
Paris, J. Vrin, 2006.
HOOPER-GREENHILL E. (Ed.), 1994.
Vai trò giáo dục của bảo tàng (The Educational Role of the Museum), London, Routledge.
HOOPER-GREENHILL E. (Ed.),
1995. Bảo tàng, truyền thông vàthông điệp (Museum, Media, Message). London, Routledge.
ICOM, 2006. Quy tắc đạo đức đối vớibảo tàng (Code of Ethics for Museums).
Paris. Truy cập tại: http://icom. museum/ code2006_eng.pdf
ICOM-CC, 2008. Nghị quyết trình lên
các thành viên ICOM-CC. Thuật ngữ môtả đặc điểm công tác bảo tồn di sản văn
hóa vật thể (Resolution submitted to the
ICOM-CC membership. Terminology tocharacterise the conservation of tangible cultural heritage). Tại Hội nghị ba
năm lần thứ 15 (15th Triennial Conference), New Delhi 22-26/9/2008. Truycập tại: ICOM-CC Reso- lution on Terminology English.pdf
JANES R. R., 1995. Bảo tàng vànghịch lý về sự thay đổi. Một nghiên cứuđiển hình về sự thích ứng khẩn cấp (Museums and the Paradox of Change. ADanh mục tài liệuCase Study in Urgent Adaptation), Calgary, Bảo tàng Glenbow.
KARP I. và cộng sự. (Tái bản), 2006.
Những va chạm trong lĩnh vực bảotàng (Museum Frictions), Durham, Đạihọc Duke.
KLÜSER B., HEGEWISCH K. (dir.),
1998. Nghệ thuật trưng bày (L’art del’exposition), Paris, ấn bản của Regard(Éditions du Regard).
KNELL S., 2004. Bảo tàng và tương
lai của công tác sưu tầm (The Museum
and the Future of Collecting), London,
Ashgate, tái bản lần 2.
LASSWELL H., 1948. “Cấu trúc và chứcnăng của truyền thông trong xã hội (The
Structure and Function of Communication in Society)”, trong BRYSON L. (Ed.),Truyền thông ý tưởng (The Communication of Ideas), Harper và Row.
LEIBNIZ G. W., 1690. Toàn bộ bài viếtvà văn bản. Hàng đầu tiên. Phản hồichung về chính trị và lịch sử (Sämtliche
Schrif- ten und Briefe. Erste Reihe. Allgemeiner politischer und historischer
Briefwechsel), kỳ. 5 [1687 - 1690].
Berlin, Akademie Verlag, 1954.
LENIAUD J. M., 2002. Quá khứ, disản và lịch sử của các quần đảo (Lesarchipels du passé, le patrimoine et son
histoire), Paris, Fayard.
LUGLI A., 1998. Naturalia và
Mirabilia, những ngăn tủ kỳ thú ởchâu Âu (Naturalia et Mirabilia, lescabinets de curiosité en Europe),
Paris, Adam Biro.
MALINOWSKI, B., 1944. Lý thuyết
khoa học về văn hóa (A Scientiﬁc Theoryof Culture), Chapel Hill, Nxb. Đại học
North Carolina Press.
MALRAUX A., 1947. Bảo tàngtưởng tượng (Le musée imaginaire),
Paris, Gallimard.
MALRAUX A., 1951. Thanh âm của
im lặng - Bảo tàng tưởng tượng (Lesvoix du silence - Le musée imaginaire), Paris, NRF.
MAROÉVIC´ I., 1998. Sơ lược về bảotàng học - Góc tiếp cận từ châu Âu (Introduction to Museology - the European Approach),
Munich, Verlag Christian Müller-Straten.
MAROEVIC´ I., 2007. “Hướng tớiđịnh nghĩa mới của bảo tàng (Vers lanouvelle déﬁnition du musée)”, trong
MAIRES- SE F., DESVALLÉES A. (dir.),Hướng tới việc định nghĩa lại bảo tàng?
(Vers une redéﬁnition du musée?), Paris,
L’Harmattan, p.137 - 146.
MAUSS M., 1923. “Luận văn về quàtặng (Essai sur le don)”, trong Xã hội
học và nhân học (Sociologie et anthropologie), Paris, PUF, 1950, tr. 143 - 279.
MCLUHANM., PARKERH.,
BARZUN J., 1969. Bảo tàng phi tuyến
tính. Khám phá các phương pháp,phương tiện và giá trị của truyền thôngvới công chúng thông qua bảo tàng (Lemusée non linéaire. Exploration desméthodes, moyens et valeurs de la communication avec le public par le musée),tr. fr. par B. Deloche et F. Mairesse avec
la collab. de S. Nash, Lyon, Aléas, 2008.
VAN MENSCH P., 1992. Về phương
pháp luận của bảo tàng học (Towards a
Methodology of Museology), Đại học Zagreb, Khoa Triết học, luận án tiến sĩ.
81Danh mục tài liệuMIRONER L., 2001. Một trăm bảotàng gặp gỡ công chúng (Cent muséesà la rencontre du public), Paris, Bảntiếng Pháp (France Édition).
MOORE K. (dir.), 1999. Công tác quảnlý trong bảo tàng (Management in Museums), London, Nxb. Athlone Press.
NEICKEL C. F., 1727. Thực hành bảotàng hay những chỉ dẫn về thuật ngữ
chính xác và sự sáng tạo hữu ích của bảotàng, hay các phòng hiếm gặp Museographia or instructions for the right termand useful creation of the Museorum, or
rarities chambers (Museographia oderAnleitung zum rechten Begriﬀ und nützlicher Anlegung der Museorum, oder
Raritäten-Kammern), Leipzig.
NEVES C., 2005. Vấn đề quan tâm
cốt lõi. Quản lý các bộ sưu tập củaSmithsonian (Concern at the Core. Managing Smithsonian
Collections),
Washington, Viện Smithsonian, tháng
4. Truy cập tại: http://www.si.edu/
opanda/studies_of_resources.html.
NORA P. (dir.), 1984 - 1987. Nơitưởng niệm. Cộng hòa, quốc gia, nướcPháp (Les lieux de mémoire. La
République, la Nation, les France), Paris,
Gallimard, 8 kỳ.
OBSERVATOIRE DE LA CULTURE ET
DESCOMMUNICATIONSDUQUÉBEC, 2004. Hệ thống phân loại cáchoạt động văn hóa và truyền thông ở
Quebec (Système de classiﬁcation desactivités de la culture et des communications du Québec). Truy cập tại:http://www.stat.gouv. qc.ca/observatoire/scaccq/princi- pale.htm.
82

PERRET A., 1931. “Ưu tiên kiến trúc!
(Architecture d’abord!)”, trong Các bảotàng. Giới văn học, khoa học và nghệ thuật
(Musées. Les Cahiers de la République desLettres, des Sciences et des Arts) của
WILDENSTEIN G., kỳ. XIII, Paris, tr. 97.
PINNA G., 2003. [Đề xuất về việcđịnh nghĩa bảo tàng - tham gia thảoluận trên diễn đàn ICOM-L (Propositionde déﬁnition du musée - participation àla discussion sur le forum ICOM-L)],
ICOM-L, 03/12. Truy cập tại: http://
home.easel
soft.com/scripts/
wa.exe?A1=ind0312&L=icom-l.
PITMAN B. (dir.), 1999. Sự tồn tại của
trí tuệ. Các bảo tàng và tinh thần hiếuhọc (Presence of Mind. Museums andthe Spirit of Learning), Washington,Hiệp hội Các Bảo tàng Hoa Kỳ.
POMIAN K., 1987. Những nhà sưu tập,những người nghiệp dư và những kẻ tò
mò: Paris, Venise, thế kỷ 16 - 18 (Collectionneurs, amateurs et curieux: Paris, Venise,
XVIe-XVIIIe siècles), Paris, Gallimard.
POMMIER E. (dir.), 1995. Các bảo tàngchâu Âu trong đêm khai trương của Louvre (Les musées en Europe à la veille de l’ouverture du Louvre), Kỷ yếu hội nghị, 03 05/6/1993, Paris, Klincksieck.
POULOT D., 1997. Bảo tàng, quốcgia, di sản (Musée, nation, patrimoine),
Paris, Gallimard.
POULOT D., 2005. Lịch sử các bảotàng của Pháp (Une histoire des muséesde France), Paris, La Décou- verte.
POULOT D., 2006. Lịch sử di sản ởphương Tây (Une histoire du patrimoineen Occident), Paris, PUF.

Danh mục tài liệuPREZIOSI D., 2003 FARAGO C., Nắmbắt thế giới, ý tưởng về bảo tàng (Grasping the World, the Idea of the Museum),London, Ashgate.
PUTHOD de MAISONROUGE, 1791.
Đài kỷ niệm hay cuộc hành hương lịchsử (Les Monuments ou le pèlerinage historique), số 1, Paris, tr. 2 - 17.
QUATREMÈRE DE QUINCY A., 1796.
Thư gửi Miranda về việc di dời các tượng
đài nghệ thuật đến Ý (1976) (Lettres à
Miranda sur le déplace- ment des monuments de l’art en Italie (1796)), Paris,
Macula, 1989.
RASSE P., 1999. Bảo tàng dưới ánh
sáng của không gian công cộng (Lesmusées à la lumière de l’espace public),
Paris, L’Harmattan.
RÉAU L., 1908. “Tổ chức bảo tàng(L’organisation des musées)”, Đánh giálịch sử (Revue de synthèse historique), t.
17, tr. 146 - 170 và 273 - 291.
RENAN E., 1882. Quốc gia là gì?
(Qu’estce qu’une nation?), Hội nghị tại
Sorbonne, ngày 11/3.
RICO J. C., 2006. Hướng dẫn thựchành về bảo tàng học, thiết kế trưng bày
bảo tàng và triển lãm (Manual práctico
de museología, museografía y técnicas
expositivas), Madrid, Silex.
RIEGL A., 1903. Der Moderne
Denkmalkultus, tr. Fr. Sự sùng bái hiệnđại đối với di tích. The modern cult ofmonuments (Der Moderne Denkmalkultus, tr. fr. Le culte moderne desmonuments), Paris, Seuil, 1984.
RIVIÈRE, G.H., 1978. “Định nghĩavề bảo tàng sinh thái (Déﬁnition de l’é-

comusée)”, trích từ “Bảo tàng sinh thái,một mô hình đang phát triển (L’écomusée, un modèle évolutif)”, trongNhững suy nghĩ mơ hồ. Tuyển tậpnhững khái niệm về bảo tàng học(Vagues. Une anthologie de la nouvellemuséologie) của DESVALLÉES A., 1992,ấn bản của Mâcon, Éd. W. và M.N.E.S.,
kỳ 1, tr. 440 - 445.
RIVIÈRE, G.H., 1981. “Bảo tàng học(Muséologie)”, được đề cập trong Bảotàng học theo Georges Henri Rivière (Lamuséologie selon Georges Henri Rivière)của RIVIÈRE, G.H. và cộng sự, 1989,
Paris, Dunod.
RIVIÈRE G. H. và cộng sự, 1989. Bảotàng học theo Georges Henri Rivière (Lamuséologie selon Georges Henri Rivière),Paris, Dunod.
RUGE A. (dir.), 2008. Kho lưu trữchâu Âu cho công tác chuyên môn
bảo tàng (Référentiel européen desprofessions muséales), ICTOP. Truycập trên Internet.
SCHÄRER M. R., 2003. Triển lãm - Lýthuyết và minh họa (Die Ausstellung Theorie und Exempel), München,
Müller-Straten.
SCHEINER T., 2007. “Bảo tàng và bảotàng học. Các định nghĩa hiện tại (Muséeet muséologie. Déﬁnitions en cours)”,
trong Hướng tới việc định nghĩa lại bảo
tàng? (Vers une redéﬁnition du musée?)của MAIRESSE F. et DESVALLÉES A., Paris,
L’Harmattan, tr. 147 - 165.
SCHREINER K., 1985. “Những hiệnvật gốc và những tư liệu phụ trợ trong
bảo tàng (Authentic objects and auxil83

Danh mục tài liệuiary materials in museums)”, Loạtnghiên cứu của ICOFOM (ICOFOM Study
Series), số 8, tr. 63 - 68.
SCHULZ E., 1990. “Những lưu ýtrong lịch sử sưu tầm và bảo tàng
(Notes on the history of collecting andof museums)”, Tạp chí Lịch sử sưu tầm(Journal of the History of Collections), kỳ2, số 2, tr. 205 - 218.
SCHWEIBENZ W., 2004. “Bảo tàngảo (Le musée virtuel)”, Tin tức ICOM(ICOM News), kỳ 57 [định nghĩa lần đầunăm 1998 (première déﬁnition en1998)], số 3, tr. 3.
SHAPIRO R. 2004. “Nhân tạo là gì?
(Qu’est-ce que l’artiﬁcation?)”, trong Cánhân xã hội (L’individu social), Đại hội lầnthứ XVII của AISLF, Ủy ban Nghiên cứu
18, Xã hội học về nghệ thuật, thành phố
Tours, tháng 7 năm 2004 (XVIIe Congrès
de l’AISLF, Comité de recherche 18, Sociologie de l’art, Tours, juillet 2004). Truycập tại: http://halshs.archives- ouvertes.fr/docs/00/06/71/36/ PDF/ArtiﬁcHAL.pdf.
SCHOUTEN F., 1987. “Giáo dụctrong bảo tàng: một thách thứcthường trực (L’Éducation dans lesmusées: un déﬁ permanent)”, Bảo tàng(Museum), số 156, tr. 241 sq.
SMITH L. (dir.), 2006. Di sản văn hóa.
Những khái niệm quan trọng trong cácnghiên cứu về truyền thông và văn hóa(Cultural Heri- tage. Critical Concepts inMedia and Cultural Studies), London,
Routledge, 4 kỳ.
SPIELBAUER J., 1987. “Bảo tàng và
bảo tàng học: Phương thức cho bảo84

tồn tích hợp tích cực (Museums andMuseology: a Means to Active Integrative Preservation)”, Loạt nghiên cứu
ICOFOM (ICOFOM Study Series), số 12,
tr. 271 - 277.
STRÁNSKÝ Z. Z., 1980. “Bảo tàng họcdưới góc độ khoa học (luận văn) (Museology as a Science (a thesis))”, Bảo tànghọc (Museologia), 15, XI, p. 33 - 40.
STRÁNSKÝ Z. Z., 1987. “Liệu bảotàng học có phải là hệ quả của sự tồntại của các bảo tàng hay nó tồn tạitrước đó và quyết định tương lai củanhững bảo tàng? (La muséologie estelle une conséquence de l’exis- tence
des musées ou les précède- t-elle etdétermine [-t-elle] leur avenir?)”, Loạtnghiên cứu ICOFOM (ICOFOM Study Series), số 12, tr. 295.
STRÁNSKÝ Z. Z., 1995. Bảo tàng học.
Giới thiệu về các nghiên cứu (Muséologie. Introduction aux études), Brno, Đạihọc Masaryk.
TOBELEM J.-M. (dir.), 1996. Bảo tàng.
Quản lý theo cách khác. Một quan điểmquốc tế (Musées. Gérer autrement. Un regard international), Paris, Bộ Văn hóa và
Tài liệu Pháp (Ministère de la Culture et
La Documentation française).
TOBELEM J.-M., 2005. Kỷ nguyên
mới của bảo tàng (Le nouvel âge desmusées), Paris, Armand Colin.
TORAILLE R., 1985. Hoạt hình giáodục ngày nay (L’Animation pédagogique aujourd’hui), Paris, ESF.
UNESCO, 1972. Công ước về bảo vệ di
sản tự nhiên và văn hóa thế giới (Convention concerning the Protection of theDanh mục tài liệuWorld Cultu- ral and Natural Heritage),
Paris, 16 tháng 11. Truy cập tại: whc.unesco.org/archive/ convention-en.pdf.
UNESCO, 1993. Xây dựng hệ thống
“tài sản văn hóa sống” (báu vật nhânvăn sống) tại UNESCO (Establishment ofa system of “living cultural properties”(living human treasures) at UNESCO),
thông qua bởi Ban Chấp hành UNESCO tại kỳ họp thứ 142 (Paris, 10
tháng 12 năm 1993). Truy cập tại:http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000958/095831eo.pdf.
UNESCO, 2003. Công ước về bảo vệdi sản văn hóa phi vật thể (Convention
for the Safeguarding of the Intangible
Cultural Heritage). Paris, 17 tháng 10
năm 2003. Truy cập tại: http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001325/132540e.
VAN LIER H., 1969. “Hiện vật và cái
đẹp (Objet et esthétique)”, Truyền thông(Communications), số 13, tr. 92 - 95.
VERGO P. (dir.), 1989. Bảo tàng họcmới (The New Museology), London,
Nxb. Reaktion books.
VICQ d’AZYR, F., POIRIER, DOM G.,
1794. Hướng dẫn về cách kiểm kê và
bảo quản, trên toàn miền đất nước cộnghòa, tất cả các hiện vật có thể được sửdụng cho nghệ thuật, khoa học và giáodục (Instruction sur la manière d’inventorier et de conserver, dans toute l’étendue de la République, tous les objets qui
peuvent servir aux arts, aux sciences età l’ensei- gnement). Rééd. Trong Văn
hóa sans-culotte (La Culture des sansculotte) của DELOCHE B., LENIAUD J.-

M., 1989, Paris/Montpellier, ấn bảnParis/Nxb. Presses du Langue- doc, tr.
175 - 242, tr. 177 và 236.
WAIDACHER F., 1996. Sổ tay tổngquan về bảo tàng học (Handbuch derAllgemeinen Museologie), Wien, Böhlau
Verlag, tái bản lần 2.
WEIL S., 2002. Bàn về bảo tàng
(Making Museums Matter), Washington, Smithsonian.
WIENER N., 1948. Điều khiển học:Hoặc điều khiển và giao tiếp trong giớiđộng vật và máy móc (Cybernetics: Or
Control and Communication in the Animal and the Machine), Paris/Cambridge,
Librairie Hermann & Cie/MIT Press.
ZUBIAUR CARREÑO F. J., 2004.
Khóa học về bảo tàng (Curso de museología), Gijón, Trea.

85

18 Nguyễn Trường Tộ - Ba Đình - Hà Nội* Điện thoại: 024.37161518 - 024.37163409 * Fax: 024.38294781
Website: www.nxbvanhoc.com - www.nxbvanhoc.com.vn
Email: info@nxbvanhoc.com.vn* Chi nhánh tại Thành phố Hồ Chí Minh
290/20 Nam Kỳ Khởi Nghĩa - Quận 3Điện thoại: 028.38469858 * Fax: 028.38483481* Văn phòng đại diện tại thành phố Đà Nẵng344 đường Trưng Nữ Vương - thành phố Đà NẵngĐiện thoại - Fax: 0236.3888333
Chịu trách nhiệm xuất bản:GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP
TS. NGUYỄN ANH VŨBiên tập:Vẽ bìa:Trình bày:Sửa bản in:NGUYỄN PHƯƠNG THÙYSÔNG ĐÁY
NGUYỄN THỨCPHƯƠNG THÙYTHÔNG BÁO BẢN QUYỀN
Bản gốc được xuất bản ở Pháp với tên gọi:Concepts cles de museologie By André DESVALLEES & François MAIRESSE© Armand Colin, Paris, 2010
ARMAND COLIN is a trademark of DUNOD Éditeur 11, rue Paul Bert - 92240 MALAKOFF

In: 1.000 cuốn, khổ 16 x 24 cm.
Tại: Công ty TNHH In TM và DV Nguyễn Lâm,
352 Giải Phóng, P. Phương Liệt, Q. Thanh Xuân, Hà Nội.
Số ĐKXB: 2871-2021/CXBIPH/01-150/VH, cấp ngày 10-8-2021.
Số QĐXB: 752/QĐ-VH ngày 10-8-2021.
Mã ISBN: 978-604-323-847-1.
In xong và nộp lưu chiểu năm 2021.

ISBN: 978-604-323-847-1

SÁCH KHÔNG KINH DOANH