Migracje z Ukrainy do Polski

stabilizacja trendu

Marta Jaroszewicz

WARSZAWAPAŹDZIERNIK 2018

Migracje z Ukrainy do Polski

Stabilizacja trendu

Marta Jaroszewicz

© Copyright by Ośrodek Studiów Wschodnich
im. Marka Karpia / Centre for Eastern Studies
REDAKCJA MERYTORYCZNA
Adam Eberhardt
REDAKCJAHalina Kowalczyk
WSPÓŁPRACA
Małgorzata Zarębska, Anna Łabuszewska
Wykresy
Wojciech Mańkowski, Piotr Bogdański
Opracowanie graficzne
Para-buchZDJĘCIE NA OKŁADCE
Oleksandr Berezko/Shutterstock.com
Skład
GroupMediaWYDAWCAOśrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia
Centre for Eastern Studies
ul. Koszykowa 6a, Warszawa
Tel.: + 48 /22/ 525 80 00
Fax: + 48 /22/ 525 80 40
osw.waw.pl
ISBN 978-83-65827-29-6

Spis treści
TEZY /5
I.

Globalny fenomen, ale czy stały? /6

II.	Migracja z Ukrainy w świetle nowych zasad
zatrudniania cudzoziemców /9
III. Zasoby migracyjne /11
IV.	Migracja do Polski w świetle badań ukraińskich /13
V.	Inne kraje docelowe ukraińskiej migracji /16
VI. Perspektywy /18

TEZY• Wzmożona fala migracyjna z Ukrainy do Polski, która rozpoczęła się

w 2014 roku, zaczyna powoli wyhamowywać. Migracja ta ma nadal głównie
czasowy charakter i trudno ocenić, w jakim stopniu może się przekształ­
cić w formę osiedleńczą. Zapewne z upływem czasu obecny cyrkulacyjny
model przestanie przyciągać nowe osoby. Polska pozostaje jednak głównym
krajem UE, w którym pracują Ukraińcy, co wynika z szeregu przewag kon­
kurencyjnych: rozbudowanych sieci migracyjnych oraz liberalnej proce­dury legalizacji pobytu i pracy (na krótki okres). Ponadto, mimo że płaceosiągane przez migrantów w Polsce są niewysokie w porównaniu z krajami
zachodniej części UE, niskie koszty życia pozwalają na regularne transfery
finansowe na Ukrainę.

• Ze względu na przeważający czasowy charakter migracji trudno oszacować

dokładną liczbę ukraińskich migrantów przebywających w Polsce. Według
danych Ministerstwa Pracy, Rodziny i Polityki Społecznej (MRPiPS)1, liczba
obywateli Ukrainy, posiadających 31 grudnia 2017 roku ważne oświadcze­
nia o zamiarze zatrudnienia cudzoziemca, wynosiła 517 tys. osób, a posia­dających zezwolenie na pracę – 208 tys. Do tego należy dodać liczącą około
100 tys. grupę obywateli Ukrainy, którzy przebywają w Polsce na stałe i nie
potrzebują zezwolenia na pracę lub też studiują albo przebywają w Polsce
z innych przyczyn niż zawodowe. W sumie daje to liczbę około 900 tys.
migrantów z Ukrainy przebywających w Polsce pod koniec 2017 roku. Pod
koniec 2018 roku liczby te będą najprawdopodobniej mniejsze ze względu
na wprowadzenie nowych zasad zatrudniania cudzoziemców, które ureal­niają skalę legalnego zatrudnienia migrantów.

cy dla obywateli Ukrainy, w tym Czechy poprzez zwiększenie kwoty dla
migrantów pracowniczych, a Węgry przez wprowadzenie ułatwionej pro­cedury uzyskania obywatelstwa. Jedynie w Niemczech Ukraińcy nadal
stanowią marginalną grupę cudzoziemską. Dalszy szybki wzrost migracjiz Ukrainy uniemożliwiają dramatyczna sytuacja demograficzna tego kra­ju, problemy na lokalnych rynkach pracy na zachodniej Ukrainie i kurczą­ce się zasoby osób w wieku produkcyjnym.

1

Autorka dziękuje Ministerstwu Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Departamentowi Rynku
Pracy, za udostępnione statystyki.

RAPORT OSW 10/2018• Kraje sąsiedzkie w ograniczony sposób zaczęły otwierać swoje rynki pra­

5

I.

Globalny fenomen, ale czy stały?

Według najnowszego International Migration Outlook 2018, publikowanego
corocznie przez OECD, w 2017 roku Polska stała się globalnym liderem, jeśli
chodzi o napływ cudzoziemskiej, sezonowej, krótkoterminowej siły roboczej(większym niż Stany Zjednoczone)2. Jest to o tyle nietypowe, że Polska nigdy
nie była krajem imigracyjnym i nadal pozostaje krajem emigracji. Obecnynapływ migrantów krótkoterminowych był możliwy dzięki specyficznemu
zetknięciu się czynników przyciągających (bardzo liberalny system zatrud­
niania cudzoziemców w Polsce nastawiony na jeden kierunek geograficzny:kraje Partnerstwa Wschodniego – PW) z czynnikami wypychającymi: sytua­
cją szokową, jaka nastąpiła na Ukrainie po wybuchu wojny i załamaniu go­
spodarczym w latach 2014–2015. Ponadto w związku z rosyjską agresją wielu
migrantów ukraińskich opuściło Rosję na rzecz Polski. Ważnymi czynnikami
przyciągającymi obywateli Ukrainy do Polski są również: niskie koszty po­dróży, możliwość utrzymywania więzi z rodziną na Ukrainie, rozbudowane
sieci migracyjne, a także podobieństwa językowe i bliskość kulturowa. Dlate­go też jednym z określeń, jakie nadano obecnej fali migracyjnej z Ukrainy do
Polski, jest termin „lokalna mobilność”, oznaczający specyficzny system czę­stych i krótkoterminowych przyjazdów zarobkowych do Polski przy jednocze­
snym ograniczaniu wydatków w kraju przebywania i koncentrowaniu swojej
aktywności życiowej na Ukrainie, podczas gdy migracja w klasycznym rozu­
mieniu zakłada stałą zmianę centrum działalności życiowej. Ten konglomerat
czynników zaowocował zauważalnym globalnie boomem w sektorze migracji
krótkoterminowej.

RAPORT OSW 10/2018

Największy napływ Ukraińców do Polski (objawiający się w liczbie wyda­
nych oświadczeń uprawniających do pracy krótkoterminowej3 oraz zezwo­
leń na pracę) odnotowano w latach 2014–2016, kiedy to tempo wzrostu liczby
wydawanych dokumentów rosło o kilkadziesiąt, a często i 100% rocznie. Jed­
nak w 2017 roku, w porównaniu z 2016, odnotowano już mniejszy, choć nadal

62International Migration Outlook 2018, OECD, https://read.oecd-ilibrary.org/social-issues-migra­
tion-health/international-migration-outlook-2018_migr_outlook-2018-en#page1

3

Od 2008 roku w Polsce obowiązuje tzw. system oświadczeń, na mocy którego obywatel/ka
Ukrainy chcący/a pracować czasowo (tj. przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy w ciągu ko­
lejnych 12 miesięcy) w Polsce jest zwolniony/a z konieczności uzyskiwania zezwolenia na pra­cę. Wystarczy, że będzie posiadać oświadczenie o zamiarze powierzenia pracy zarejestrowane
przez przyszłego pracodawcę w powiatowym urzędzie pracy, a praca będzie wykonywana na
podstawie pisemnej umowy na warunkach określonych w oświadczeniu. Liczba oświadczeń
nie równa się liczbie migrantów. Jedna osoba może mieć kilka oświadczeń.

znaczący – 40-procentowy wzrost liczby wydanych oświadczeń zezwalają­cych na pracę krótkoterminową (wzrost z 1,3 mln do 1,8 mln, zob. Wykres 1).
Nieco większy wzrost widoczny był w przypadku liczby wydanych zezwo­
leń na pracę, jednak nastąpiło zatrzymanie rosnącego od pięciu lat udziału
obywateli Ukrainy wśród cudzoziemców, którym wydawane są zezwolenia
na pracę w Polsce (Wykres 2)4. Zapewne 2018 rok przyniesie dalsze zahamo­
wanie tempa wzrostu, jednak ze względu na istotne zmiany w przepisach
prawnych dane te będą trudne do porównania ze statystykami z lat wcze­śniejszych (o czym poniżej).
Wykres 1. Liczba oświadczeń o zamiarze powierzenia pracy wydanych
obywatelom Ukrainy w latach 2013–2017
2000[tys. oświadczeń]1714,891

1500
1262,845

1000
762,700

500
372,346
217,571

0

2013

2014

2015

2016

2017

4

Dane Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.

RAPORT OSW 10/2018Źródło: Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

7

Wykres 2. Liczba zezwoleń na pracę wydanych obywatelom Ukrainy w latach
2013–2017200[tys. zezwoleń]192,547150

100

103,20850

050,465
20,4162013

20,9452014

2015

RAPORT OSW 10/2018Źródło: Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

8

2016

2017

II. Migracja z Ukrainy w świetle nowych zasad
zatrudniania cudzoziemców
1 stycznia 2018 roku weszły w życie znaczące zmiany prawne dotyczące zatrud­
niania cudzoziemców w Polsce. Przede wszystkim zawężona została kategoria
prac, które można wykonywać na podstawie oświadczenia o zamiarze zatrud­
nienia cudzoziemca. Są to obecnie wszystkie prace, które nie mają charakteru
sezonowego i mogą być wykonywane przez obywateli krajów PW w ciągu sze­ściu miesięcy w okresie 12 miesięcy. Zaszły także zmiany w systemie wyda­
wania oświadczeń: zaczęła być pobierana opłata za ich wydanie; pracodawca
musi też zawiadomić, czy pracownik, któremu wystawił oświadczenie, podjął
u niego pracę. Wprowadzono także nowy typ zezwolenia na pracę: zezwolenie
na pracę sezonową, które uprawnia każdego cudzoziemca (nie tylko obywateli
krajów PW) do podjęcia pracy przez okres nie dłuższy niż dziewięć miesięcy
w ciągu roku.

W tym samym czasie w powiatowych urzędach pracy złożonych zostało ok.
157 tys. wniosków o zezwolenie na pracę sezonową; dotyczyły one ok. 147 tys.
cudzoziemców (w 98% obywateli Ukrainy). Jednocześnie zezwoleń wydano
zaledwie 58 tys., co zapewne wynika z faktu, że jest to nowy typ zezwolenia
w praktyce administracyjnej, z którego zarówno urzędy, jak i migranci muszą
nauczyć się korzystać. Do końca czerwca 2018 roku obywatelom Ukrainy wy­
dano także ponad 110 tys. „klasycznych” zezwoleń na pracę, co pokazuje niecowiększy niż w ubiegłym roku poziom zainteresowania tym typem zezwolenia.
Nowe przepisy utrudniają porównanie obecnych danych na temat liczby wy­
danych oświadczeń z tymi wydanymi przed 1 stycznia 2018 roku, dlatego że po­
przednia procedura (której nie uzupełniono o odpowiedni system weryfikacji)

RAPORT OSW 10/2018

Według danych MRPiPS za pierwsze półrocze 2018 roku liczba oświadczeń,które wpłynęły do powiatowych urzędów pracy, wynosiła 820 tys., jednak
do ewidencji wpisanych zostało ok. 756 tys. oświadczeń. Dotyczyły one ok.
687 tys. cudzoziemców (w tym 92% to obywatele Ukrainy). Jednak liczba osób,
które realnie podjęły pracę na podstawie oświadczeń, była mniejsza, ponieważ
zgodnie z wprowadzonym systemem weryfikacji okazało się, że w przypadku
około jednej trzeciej oświadczeń wpisanych do ewidencji złożone zostało po­
wiadomienie o niepodjęciu pracy przez cudzoziemca. Ponadto część oświad­czeń mogła zostać wydana na późniejszy okres. Oznacza to, że realna liczba
obywateli Ukrainy pracujących w pierwszej połowie 2018 roku na podstawieoświadczenia o pracę wynosiła ponad pół miliona.

9

RAPORT OSW 10/2018

nie świadczyła o liczbie obywateli Ukrainy realnie pracujących w Polsce, alepokazywała skalę zainteresowania podjęciem pracy. Interpretacja i porówna­nie danych za 2018 rok mogą być trudne także dlatego, że utworzono nowy
rodzaj zezwolenia na pracę sezonową, oraz że „nowe” oświadczenia mają róż­ne okresy ważności. Niemniej wstępna analiza posiadanych danych pokazuje,
że liczba wydanych oświadczeń i zezwoleń na pracę sezonową nie przekracza
liczby wydanych oświadczeń z pierwszej połowy 2017 roku (948 tys.), a jest
zdecydowanie mniejsza (ok. 600 tys.).

10III. Zasoby migracyjne
Wydaje się, że w sytuacji dużego poziomu skomplikowania zbieranych w Pol­sce typów danych administracyjnych o cudzoziemcach należy posiłkować się
danymi o zasobach migracyjnych (tj. o liczbie migrantów przebywających tu
w ściśle określonym czasie). Według danych MRPiPS na 31 grudnia 2017 roku,
liczba obywateli Ukrainy posiadających w tym dniu ważne oświadczenia o za­
miarze zatrudnienia cudzoziemca wynosiła 517 035, a liczba Ukraińców po­
siadających zezwolenie na pracę – 207 927. Jeśli uwzględni się pewną liczbę
obywateli Ukrainy, którzy przebywają w Polsce nie w celach zarobkowych lub
nie potrzebują zezwolenia na pracę, okaże się, że szacunki Narodowego Ban­ku Polskiego z grudnia 2017 roku mówiące o ok. 900 tys. Ukraińców5 średnio
przebywających w Polsce w danym momencie w 2017 roku dobrze oddają skalę
ukraińskiej migracji.
Danymi o zasobach migracyjnych posługuje się Urząd ds. Cudzoziemców. We­
dług stanu na połowę sierpnia 2018 roku, 168 tys. obywateli Ukrainy posiadało
dokumenty uprawniające do czasowego lub stałego pobytu w Polsce6 (w tym
jednolite zezwolenia na pobyt i pracę, zezwolenia na pobyt czasowy wydanez innych przyczyn oraz zezwolenia na pobyt stały wydawane m.in. ze względu
na posiadaną Kartę Polaka). 77% z nich przebywało w Polsce na podstawie ze­zwolenia na pobyt czasowy, 21% – zezwolenia na pobyt stały, niespełna 3% torezydenci długoterminowi UE. Zezwolenia związane z jedną z form ochrony(status uchodźcy, ochrona uzupełniająca, pobyt tolerowany, pobyt humani­
tarny) ma około 850 osób7. Dane te, w największym skrócie, niejako obrazują
skalę migracji długoterminowej z Ukrainy do Polski.

5

Obywatele Ukrainy pracujący w Polsce. Raport z badania, Narodowy Bank Polski, Warszawa 2018,https://www.nbp.pl/aktualnosci/wiadomosci_2018/obywatele-Ukrainy-pracujacy-w-Polsce­-raport.pdf

6

Nie włączając wiz krajowych typu „D”, które uprawniają do pobytu (kilku pobytów) w Polsce
do trzech miesięcy w ciągu roku.

7

Informacja o działalności Urzędu w okresie 10.08.2018–16.08.2018, Urząd ds. Cudzoziemców.

RAPORT OSW 10/2018

Za potencjalnie bardzo wartościowe należy uznać dane Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych (ZUS) o liczbie cudzoziemców odprowadzających w Polsce składki
na ubezpieczenie zdrowotne i emerytalne. Do niedawna większość obywateli
Ukrainy była zatrudniona w Polsce na podstawie umów o dzieło (niewymaga­jących odprowadzania składek), dlatego też dane ZUS były mało miarodajne,

11jeśli chodzi o całość napływu migracyjnego. Według stanu na lipiec 2018 roku,
403 tys. Ukraińców było ubezpieczonych w ZUS8.
Jednym ze źródeł informacji o liczbie, ale przede wszystkim o strategiach mi­
gracyjnych i wpływie migracji ukraińskiej na polską i ukraińską gospodarkę,są dane Narodowego Banku Polskiego o transferach finansowych od migran­tów. Transfery te wyniosły w 2017 roku 11,7 mld PLN (szerzej zob. Wykres 3),
zaś w pierwszym kwartale 2018 roku 2,9 mld PLN (wzrost o 500 mln w porów­
naniu z analogicznym okresem ubiegłego roku). Przekazy ujmowane w staty­
stykach międzynarodowych to te, które są transferowane poprzez banki lub
wyspecjalizowane firmy świadczące usługi finansowe, natomiast – jak poka­zują badania ukraińskich migrantów – z racji cyrkulacyjności migracji zarob­ki są zwykle przywożone przez nich osobiście. Dlatego też na razie dane NBP
dostarczają nam jedynie bardzo wycinkowego obrazu ukraińskiej migracji.
Wykres 3. Transfery dochodów migrantów w 2017 roku
20

[mld PLN]
16,3

15
10
5
0

Ukraińcy
z Polski
Polacy do Polski

Inni obcokrajowcy
z Polski
-1,3

3,3

SALDO

-5
-10
-11,7

-15

RAPORT OSW 10/2018Źródło: Narodowy Bank Polski

128

L. Kostrzewski, A. Rozwadowska, Obcokrajowy ratują ZUS. Składki na ubezpieczenie społeczne
płaci już 403 tys. Ukraińców, „Gazeta Wyborcza”, 30.07.2018.

IV. Migracja do Polski w świetle badań ukraińskich
Nowe światło na ostatnią falę migracji z Ukrainy do Polski rzuca – pierwsze
od czasu wybuchu wojny na Ukrainie – badanie reprezentatywne Państwowe­go Komitetu Statystycznego Ukrainy (PKSU)9 na temat zewnętrznej migracji
zarobkowej obywateli ukraińskich. Celem badania przeprowadzonego w la­tach 2015–2017 było przede wszystkim oszacowanie liczby migrantów zarob­
kowych przebywających w tym okresie za granicą oraz porównanie uzyska­
nych danych z wcześniejszymi wynikami badań dokonanych według tej samej
metodologii. Wydaje się, że uzyskany wynik, czyli 1,3 mln obywateli Ukrainy
pracujących w ciągu ostatnich dwóch lat za granicą, jest raczej niedoszacowa­
ny, zwłaszcza jeśli porówna się go z danymi polskimi oraz wcześniejszymi ba­
daniami.
Wykres 4. Obywatele Ukrainy pracujący za granicą według wyników badańPKSU z lat: 2008, 2012 i 2017
1,6

[mln]

1,50

1,4
1,2

1,20

0,51

1,0
0,8

0,79

0,6

-1,3

0,4

W tym w Polsce
Obywatele Ukrainy
pracujący za granicą

0,2
0,0

Zapewne wynika to ze specyfiki migracji ukraińskiej po 2014 roku, której najnow­
sze badanie nie było w stanie uwzględnić. Komitet Statystyczny badał bowiem
jedynie tych migrantów zarobkowych, którzy powrócili do ojczyzny lub też ro­dziny migrantów pracujących za granicą. Nie uwzględniono migracji stałej, gdy
za granicę wyjechały całe rodziny. Oszacowanie tej grupy na Ukrainie jest szcze­
gólnie trudne, gdyż najprawdopodobniej co najmniej 1 mln Ukraińców (według
danych przekazanych przez Rosję mińskiej grupie kontaktowej przy OBWE, od
kwietnia 2014 roku do lutego 2018 aż 1,7 mln Ukraińców zwróciło się do władz ro­syjskich z wnioskiem o nadanie statusu uchodźcy lub innej formy ochrony oraz
9Зовнішня Трудова Міграція Населення (за результатами модульного вибіркового обстеження),Державна Служба Статистики України, Kijów 2018.

RAPORT OSW 10/2018Źródło: Państwowy Komitet Statystyczny Ukrainy

13

z wnioskiem o obywatelstwo)10 wyjechało za granicę z objętego wojną Donbasu,
a siłą rzeczy badanie nie mogło odbyć się w warunkach wojennych.
Mimo to najnowsze badanie dostarcza wiele cennych informacji; przede wszyst­
kim pozwala lepiej zrozumieć, skąd obywatele Ukrainy napływają do Polski.
Pewną część stanowią nowe osoby, nieposiadające wcześniejszego doświadcze­
nia migracyjnego, na co zresztą wskazuje reprezentatywne badanie migrantów
ukraińskich pracujących w sektorze rolnym, przeprowadzone przez Narodowy
Bank Polski w 2017 roku11. Z drugiej strony, dzięki danym ukraińskim po raz
pierwszy można udowodnić, że pewna część nowych migrantów w Polsce toosoby, które zmieniły kraj docelowy emigracji z Rosji na Polskę. Porównaniebadań z 2008, 2012 oraz 2017 roku wyraźnie pokazuje, w jaki sposób nastąpiła
ta reorientacja z Rosji do Polski. W 2017 roku do Polski kierowało się 39% bada­
nych migrantów (w 2012 roku 14,3%), zaś do Rosji wyjechało pracować już tylko
26% badanej zbiorowości (w 2012 roku 43%) (szerzej zob. Wykres 5).
Wykres 5. Najbardziej popularne kraje, w których pracują ukraińscy migranci, według wyników badań PKSU z 2008, 2012 i 2017 roku
Portugalia

1,6
1,8
2,6

Węgry

1,3
2,9
3,2
9,4

Czechy

2017
2012
2008

11,9
12,9
11,3
13,2
13,4

WłochyPolska

8,0

88,9

14,3
26,3

Rosja
0

10

20

43,2

30

40

48,1

50%

RAPORT OSW 10/2018Źródło: Państwowy Komitet Statystyczny Ukrainy

14

Omawiane badanie potwierdza także i rozwija niektóre prawidłowości uzy­skane już w badaniach polskich. M.in. pokazuje ono, że w migracji do Polski
10С начала конфликта в Донбассе убежище в РФ попросили 1,7 млн украинцев, „Российская
газета”, 8.02.2018, https://rg.ru/2018/02/08/s-nachala-konflikta-v-donbasse-ubezhishchev-rf-poprosili-17-mln-ukraincev.html

11

Narodowy Bank Polski, op. cit.

przeważają mieszkańcy zachodniej Ukrainy (73,7%), a rozszerzenie obszaru
geograficznego, z którego rekrutują się migranci, nastąpiło głównie poprzezwłączenie do procesów migracyjnych centralnej Ukrainy (11%) oraz północy
(7,7%) i południa (6,9%), podczas gdy skala migracji ze wschodniej części kraju
nadal pozostaje bardzo niewielka (0,9%). Badanie potwierdziło także cyrku­
lacyjność i krótkoterminowość migracji do Polski. 70% badanych migrantów
przebywało w Polsce od jednego do sześciu miesięcy, a ponad 50% odbywałowięcej niż jeden wyjazd w ciągu roku.
Badanie pokazało także pozytywny wpływ liberalnego prawodawstwa Polski
dotyczącego czasowego zatrudnienia cudzoziemców – jedynie 19% ukraiń­skich respondentów wskazało, że nie posiadało w Polsce uregulowanego sta­tusu prawnego (szerzej zob. Wykres 6).
Wykres 6. Poziom nieuregulowanej migracji wśród ukraińskich migrantów
pracujących za granicą według wyników badania PKSU z 2017 roku
60

56,2

2012

2008

2017

50
40
30
20

36,2
27,0

29,8

25,3 26,6

24,6
19,7

19,4
14,8

17,4

19,8

18,8

20,7

10
2,4

0

PolskaWłochyCzechyPortugalia

Rosja

Popularność Polski wśród ukraińskich migrantów wynika także w dużym
stopniu z ogromnej aktywności firm pośrednictwa pracy, dostępnych niemal
w każdym ukraińskim regionie. Jest to jeden z dynamiczniej rozwijających się
sektorów gospodarki zarówno w Polsce, jak i na Ukrainie. Jak jednak pokazu­ją badania migrantów, jest on nadal zbyt słabo uregulowany i kontrolowany
i zbyt wielu migrantów pada ofiarą nieuczciwych pośredników.

RAPORT OSW 10/2018Źródło: Państwowy Komitet Statystyczny Ukrainy

15

V. Inne kraje docelowe ukraińskiej migracji
Podobnie jak sektor rolny w Polsce stanowi pierwsze miejsce, w którym ukra­ińscy migranci nabywają doświadczenia migracyjnego, a następnie przenoszą
się do innych sfer zatrudnienia, tak też Polska bywa często traktowana jako
poligon doświadczalny, z którego podejmowane są próby migracji do innychkrajów UE. Badacze ukraińscy podkreślają, że migracja ta zachodzi przy pomo­
cy polskich sieci migracyjnych, w tym polskich pośredników. W szczególności
w badaniach czeskich widać wyraźnie tzw. polski ślad, gdy migranci ukraiń­scy w Czechach deklarują, że przyjechali z Polski. Prasa czeska wielokrotnie
donosiła o kontrolach legalności zatrudnienia, podczas których ujawniano
migrantów z polskimi oświadczeniami pracodawcy o zamiarze zatrudnienia
pracownika, które nie upoważniają do pracy w Czechach. Bezpośrednia mi­
gracja ukraińska do Czech jest utrudniona, jako że kraj ten prowadzi od 2012
roku bardzo restrykcyjną politykę migracyjną, praktycznie zamykającą moż­liwości przybycia do Czech nowych migrantów zarobkowych. Pewnym wyło­
mem w tej praktyce było uruchomienie w lipcu 2016 roku programu rządowe­go „Režim Ukrajina” dla wykwalifikowanych migrantów, w ramach którego
pracuje w Czechach 13,3 tys. Ukraińców (w ramach kwoty 20 tys.)12. Ogólnie
można szacować – według stanu na koniec maja 2018 roku – że w Czechach le­galnie pracuje ok. 85 tys. Ukraińców13. Liczba ta na razie jest niewielka, jednakrząd czeski traktuje uruchomienie obecnego programu kwotowego jako test
dla ewentualnej dalej idącej liberalizacji w przyszłości.

RAPORT OSW 10/2018

Krajem, który może być potencjalnie atrakcyjny dla ukraińskich migrantów,
są także Węgry. Stosują one jednak zupełnie inną niż Polska i Czechy politykę
migracyjną. Główną metodą przyciągnięcia migrantów jest zliberalizowana
w 2011 roku polityka przyznawania węgierskiego obywatelstwa osobom po­
czuwającym się do więzi etnicznych z państwem węgierskim. Zgodnie z dany­
mi z lipca 2017 roku 845 tys. mieszkańców innych państw otrzymało węgier­skie obywatelstwo, a 145 tys. było w trakcie procedury. W liczbie tej znalazło się
około 100 tys. obywateli Ukrainy (głównie z zamieszkanego przez mniejszość

16

12

Bilanční TK ke dvěma letům od spuštění vládního Režimu Ukrajina, „Hospodářská Komora”,
30.06.2018, https://www.komora.cz/files/uploads/2018/07/20180730_PODKLADY_Re­%C5%BEim-Ukrajina_GRAFY.pdf

13

Według szacunków Czeskiego Urzędu Statystycznego; https://www.czso.cz/docu­
ments/10180/67292846/29002717_t3-01.pdf/6b869934-2304-416f-baab-9e03d980be81?ver­sion=1.1

węgierską Zakarpacia)14. Co ciekawe, dotychczas rząd węgierski nie zabiegałjednak, by nowo naturalizowani obywatele przenosili się na Węgry, zamiast
tego często korzystali oni z obywatelstwa węgierskiego podczas migracji doinnych państw UE. Sytuacja ta zaczyna się powoli zmieniać, gdyż Węgry rów­nież zaczęły odnotowywać niedobory na rynku pracy.
W wielu badaniach przeprowadzonych przez firmy zajmujące się pośrednic­
twem pracy w Polsce wybrzmiewa obawa przed odpływem ukraińskich pra­cowników z Polski do Niemiec. Na przykład według ostatniego badania ankie­
towego, przeprowadzonego przez firmę Personnel Service w lipcu 2018 roku,aż 60% ukraińskich migrantów pracujących obecnie w Polsce chciałoby pra­
cować w Niemczech15. O ile nie chodzi o zatrudnienie na czarno, to na razieszanse na zmianę ustawodawstwa migracyjnego dla Ukraińców w Niemczech
są niewielkie. Niemcy postawiły sobie w tej chwili za zadanie integrację i ak­
tywizację zawodową miliona uchodźców przybyłych na fali kryzysu migra­
cyjnego 2015–2016. Z drugiej strony, Niemcy ostatnio zaczęły prace nad nowąpolityką migracyjną, która powinna ułatwić napływ wykwalifikowanej siły
roboczej z krajów spoza UE, w tym potencjalnie z Ukrainy. Zadanie to jest jed­
nak bardzo trudne, gdyż niemieckie przepisy są bardzo wyśrubowane i nie­elastyczne i z reguły nie uznają nieunijnych dyplomów ukończenia wyższych
uczelni czy otrzymania kwalifikacji zawodowych16.

14

J. Toth, The curious case of Hungary: why the naturalisation rate does not always show how inclusive
a country is, European University Institute, Global Governance Programme, http://globalcit.
eu/the-curious-case-of-hungary-why-the-naturalisation-rate-does-not-always-show-howinclusive-a-country-is/

15

Barometr Imigracji Zarobkowej, Personnel Service, II półrocze 2018 roku, http://personnelse­
rvice.pl/en/press-office/reports

16

Szerzej zob. 2018 MEDAM Assessment Report on Asylum and Migration Policies in Europe,
Flexible Solidarity: a comprehensive strategy for asylum and immigration in the EU, 2018 Kiel In­
stitute for the World Economy.

17Трудовая миграция в Литву выросло вдвое за счет украинцев, „Экономическая правда”,
21.05.2018, https://www.epravda.com.ua/rus/news/2018/05/21/637005/

RAPORT OSW 10/2018

Nowym krajem, który dotychczas był nieobecny na mapie ukraińskiej migra­
cji w Europie, jest Litwa. Są to nadal niewielkie liczby, niemniej w ciągu roku
liczba obywateli Ukrainy posiadających prawo pobytu na Litwie gwałtownie
wzrosła. O ile w ciągu całego 2017 roku takich osób było 3,6 tys., o tyle w pierw­
szym kwartale 2018 roku już 11,3 tys.17.

17VI. Perspektywy
Wszystkie przedstawione czynniki czynią dalsze przewidywania na temat
dynamiki migracji z Ukrainy do Polski niezwykle trudnymi. Nie wiadomo,
czy w średnim horyzoncie czasowym (5–7 lat) zostanie utrzymana dynamika
migracji cyrkulacyjnej i czy nadal będzie ona atrakcyjna dla mieszkańców za­
chodniej Ukrainy. W każdym kraju docelowym zwykle jakaś część migrantów
decyduje się osiedlić na dłużej. W tej chwili migracja długoterminowa z Ukra­
iny do Polski także rośnie, ale w znacznie wolniejszym tempie. Czy te propor­
cje pomiędzy migracją czasową a długoterminową zmienią się – to zależy od
wielu czynników, zarówno od polskiej polityki migracyjnej18, jak też polityk
migracyjnych innych krajów docelowych. Na razie nie można zaobserwować
zasadniczego przeorientowania geograficznego migrantów ukraińskich z Pol­ski do innych krajów UE, jednak widać wyraźnie, że głównym potencjalnym
konkurentem Polski w tym zakresie są Czechy. Duże znaczenie ma też śred­nia wielkość zasobów finansowych, jakie obywatele Ukrainy mogą zgroma­
dzić, pracując w Polsce. W tej chwili, m.in. dzięki różnicom kursowym oraz
relatywnie niskim kosztom życia w Polsce, migracja cyrkulacyjna do Polski
jest opcją zdecydowanie bardziej opłacalną niż praca na Ukrainie czy migra­
cja osiedleńcza, która wymaga większych środków na sprowadzenie i utrzy­
manie rodziny.

RAPORT OSW 10/2018

Warto pamiętać, że na poziomie makro obecna fala migracyjna z Ukrainy do
Polski jest społeczną reakcją na sytuację szokową (wybuch konfliktu zbrojne­
go i gwałtowne pogorszenie się sytuacji gospodarczej) i nie należy jej trakto­
wać jako tendencji długoterminowej. Ukraina, sama borykająca się z poważ­nymi problemami demograficznymi i deficytem na rynku pracy, być może już
wkrótce nie będzie w stanie zasilać polskiego rynku pracy. Liczba osób w wie­
ku produkcyjnym na Ukrainie systematycznie maleje (według stanu na poło­wę 2017 roku grupa ta wynosiła 17,2 mln19), a do tego Ukraina charakteryzuje
się stosunkowo wysokim poziomem zatrudnienia ludności (ok. 60% populacji
w wieku produkcyjnym, nie wliczając szarej strefy). Według ocen Narodo­

18

18

31 lipca 2018 roku Rada Ministrów przyjęła dokument „Polityka migracyjna Polski – stan obec­
ny i postulowane działania”, który ma na celu sformułowanie kierunków działania oraz syste­
mowych rozwiązań i wytycznych dla administracji publicznej w zakresie migracji. Nowa kon­
cepcja przewiduje uproszczenie przepisów dotyczących zasad pobytu i pracy cudzoziemców
w Polsce, w tym preferencyjne rozwiązania prawne w zakresie pobytu i pracy na terytorium
RP dla wybranych grup cudzoziemców oraz opracowanie i wdrożenie skutecznego programu
integracji cudzoziemców.

19

Dane Państwowego Komitetu Statystycznego Ukrainy.

wego Banku Ukrainy, migracja zarobkowa osiągnęła już tak wysoki poziom(przy spadającej liczbie ludności), że hamuje wzrost PKB Ukrainy; głównie
poprzez brak siły roboczej do pracy w budownictwie, przemyśle, rolnictwie
i transporcie20.

20Трудовая миграция тормозит рост экономики — НБУ, „Экономическая правда”, 5.08.2018,https://www.epravda.com.ua/rus/news/2018/08/5/639329/

RAPORT OSW 10/2018

MARTA JAROSZEWICZ

19