Ver1.1

農業技能測定試験
Qishloq xo’jaligi bo’yicha mahoratni aniqlash teﬆ sinovi

テキスト 畜産農業全般《 O’quv qo’llanma Umumiy chorvachilik》

一般社団法人 全国農業会議所
Milliy Qishloq Xo’jaligi Palatasi

ウズベキスタン語版
O’zbek tilida sharhi

Qayta nashr qaydnomasi
Nashr raqami

Qayta ko’rish chiqilgan sana

Qayta nashr izohi

Qayta ko’rib chiqilgan qism

1.0

17 fevral 2020 yil

Ilk nashr chiqarildi

Ilk nashrga chiqarildi

1.1

7 avgust 2020 yil

Ba’zi iboralarga tuzatish
kiritildi① P7 - 3 qator<Qayta ko'rib chiqilishidan
avval>
Tug'ilgan vaqtdagi vazni
taxminan 30 kg< Qayta ko'rib chiqilishidan
so’ng>
Tug'ilgan vaqtdagi vazni
taxminan 40 kg② P57 - 3 qator<Qayta ko'rib chiqilishidan
avval>
Axtalangan sigirlarning
tug'ilgan vaqtidagi vazni< Qayta ko'rib chiqilishidan
so’ng>
Gibridning tug'ilgan
vaqtidagi vazni

So’z boshi

Yaponiyaning qishloq xo'jaligi ob'yektlarida ishchi kuchi tanqisligi sezilarli darajada jiddiylashmoqda.
Shu sababli, Yaponiyaning qishloq xo’jaligi, yer maydonlarida muhim o’rin tutuvchi xorijiy ishchi kuchi
kadrlarini jalb qilish uchun yangi yashash maqomi sifatida “Maxsus mahorat” ga muvofiqlik sertifikati
ishlab chiqildi. Chet-elliklarni maxsus mahorat dasturi asosida ta’lim olishidan tashqari, Yaponiya
qishloq xo’jaligini qo’llab quvvatlash va rivojlantirish kabi mexanizmlarining o’sishi kutilmoqda.
Chet-elliklarni ushbu loyiha asosida faoliyat yurita olishlari uchun Yaponiya hukumati tomonidan
belgilangan qishloq xo'jaligiga oid bilim va ko’nikmalarga yetarlicha ega bo’lishlari, talab qilinadi.
Shu sababli, 2019 yildan boshlab, Qishloq, O'rmon Xo'jaligi va Baliqchilik Vazirligi tomonidan, chetelliklarni Yaponiya davlatiga kelishidan avval, ulardagi bilim va ko’nikmalarni aniqlovchi va baholovchi(Qishloq Xo’jaligi boyicha mahorat testi) test sinovi, Milliy Qishloq Xo’jalik Palatasi tomonidan ishlab
chiqildi. Test sinovi 2 turdagi “Madaniy dehqonchilik” va “Chorvachilik” yo’nalishlarni o’z ichiga oladi.
Ushbu o’quv qo’llanmada, chorvachilik yo’nalishi bo’yicha test sinovi topshiruvchilariga keraklibilim va texnologiyalar yanada tushunarli bo’lishi uchun rasm va fotosur’atlar bilan boyitilgan. Umid
qilamizki, ushbu o’quv qo’llanma test sinovi qatnashuvchilari uchun foydali bo’ladi.
Umumiy chorvachilik bo’yicha test sinovi, Yaponiyada qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanish uchun
zarur bo’lgan yapon tili darajasini aniqlash va baholash test savollarini ham o’z ichiga oladi. Test
sinovidan o’tish va tayyorgarlik ko’rish uchun Milliy Qishloq Xo’jaligi Palatasi tomonidan yaratilgan,
yapon tili o’quv qo’llanmasidan foydalanishingiz mumkin.
Ushbu o’quv qo’llanmani yaratishda yaqindan yordam bergan, Miyao Yoshida (sog’in sigirlar), Koji
Misumi (cho’chqachilik), Akihiro Kinoshita (go’shtli qoramol) va Miki Sato (parrandachilik) a’zolariga,
Qishloq xo’jaligi bo’yicha mahoratni aniqlash testlarini ishlab chiqishda ko’maklashgan Kultivatsiya
qo’mitasiga o’z minnatdorchiligimizni bildiramiz.

sentabr 2019 yil
Milliy Qishloq Xo'jaligi Palatasi

Mundarija
Ⅰ
１

Sut xo’jaligi (sog’iladigan sigirlar)………………

1

２

Mol go'shtini yetishtirish (go'shtli qoramol)… …

6

３

Cho'chqachilik (cho'chqalar)……………………… 10

４

Parrandachilik… ………………………………………… 19

Chorvachilikning xususiyatlari① Tuxum qiladigan tovuq… ………………………………… 19② Go'sht uchun mo’ljallangan tovuqlar… ………………… 22

５

Boshqa… …………………………………………………… 25① Yengil ot… ………………………………………………… 25② Asalarichilik………………………………………………… 28

６Tekshirish uchun savollar va topshiriqlar…… 31

Ⅱ Chorvachilik va yem-ozuqa haqida asosiy bilimlar
１ Sog'in sigir………………………………………………… 34
２

Go'sht uchun mo’ljallangan qoramol… ……… 49

３

Cho'chqa… ………………………………………………… 58

４

Parrandachilik… ………………………………………… 64① Tuxum qiladigan tovuq… ………………………………… 64② Go'sht uchun mo’ljallangan tovuqlar… ………………… 86

５

Boshqa… …………………………………………………… 95① Yengil ot… ………………………………………………… 95② Asalarichilik………………………………………………… 98

６

Tekshirish uchun savollar va topshiriqlar…… 101

Ⅲ Kundalik chorvachilikni boshqarish ishlari
１ Fermer xo'jaligi gigiyenasi va xavfsizlik nazorati…… 105
２

sog'in sigir… …………………………………………… 109

３

Go’sht uchun mo’ljallangan sigirlar………… 117

４

Cho'chqa… ……………………………………………… 120

５

Parrandachilik (tuxum qo’yuvchi tovuqlar va go'sht uchun tovuqlar)…… 124

６

Boshqa… ………………………………………………… 131① Yengil ot… ………………………………………………… 131② Asalarichilik………………………………………………… 133

７

Boshqaruv ishlari va chorva mollarini kuzatishda asosiy jihatlari (amaliy imtixon uchun)…… 137

8

Tekshirish uchun savollar va topshiriqlar…… 140<Qo’shimcha ma’lumotlar>
Chorvachilik terminologiyasi, ko'pincha kundalik ishlarda qo'llaniladi…… 142

KirishYaponiyaga kelishda, ehtiyot choralar
Yaponiyaga kelganingizda, dehqonchilik yoki chorvachilik ish faoliyati
davomida, chorva mollarining yuqumli kasalliklari va zararkunandalarnikirib kelishini oldini olish maqsadida, quyidagi qoidalarga amal qiling.

◦ Yaponiyaga kelshingizdan 1 hafta avval, chorva mollariga
teginmang.
◦ Umumiy qoidaga asosan, mamlakatga kirib kelganingizdan so’ng,
1 hafta og’ilxona va uning atrofiga kirmang.
◦ C het-elda qo’llanilgan ish kiyimlari, ish uchun mo’ljallangan
oyoq kiyimlari, etiklar va shunga o’xshash boshqa narsalarni olib
kelmang.
◦M axsus guvohnomasi bo’lmagan go’sht maxsulotlari va barcha
kolbasa maxsulotlarini Yaponiyaga olib kelish mumkin emas.
◦O ila a’zolaringiz va yaqinlaringizdan, Yaponiyaga xalqaro pochta
xizmatlari orqali go’sht maxsulotlarini yubormasliklarini ayting.
◦S huningdek, qishloq xo’jaligi bo’yicha ma’sul xodimningko’rsatmalariga amal qilgan holda, xavfsiz ishni tashkillashtiring.

Ⅰ Chorvachilikning xususiyatlari

１

Sut xo’jaligi (sog’iladigan sigirlar)

1 Sog’in sigirlar
Aksariyat yapon sog’in sigirlari Golshteyn zotiga mansub bo’lib, (kelib chiqqan
mamlakati, Niderlandiya) oʻrtacha yillik sut mahsuldorligi 8000 kg dan oshadi.
Ko’p tuqqan sog’in sigirlarga tajribasi bor sigirlar, ilk bor tuqqan sigirlarga esa birinchi
marotaba tuqqan sigirlar, deyiladi.

Golshteyn zoti

Jersi qoramollari zoti

Sur’at, Chorvachilik Milliy Markazidan olingan

Sur’at, Chorvachilik Milliy Markazidan olingan

Jigarrang Shveytsariyalik qoramol zoti

2 Sut xo’jaligining shakli va ko'lami(1) Yaponiya sut fermalarining aksariyati oilaviy fermer xo’jaligidir.
(2) Biroq, so'nggi yillarda bir qancha fermerlar uyushmalari, korporativ va kompaniya
boshqaruvlariga uyushib, boshqarilib kelayotganlari ortib bormoqda.
(3) Bosh soni juda ko'p bo'lgan sut fermasi, mega ferma, deb ataladi.
 Yaponiyada sut xo’jaligi uylari soni har yili kamayib bormoqda, biroq fermer xo’jaligi
uylaridagi ishchilar soni ortib bormoqda..
Fermer xo’jaligining bir uyda boqiladigan g'unajinlar sonining o'zgarish ko’rsatkichi
2005 (Heisei 17) yil
38,1 bosh2010 (Heisei 22) yil 2014 yil (Heisei 26) yil
44,0 bosh48,0 bosh

3 Yapon g‘unajinlarining sut mahsuldorligi ko’rsatkichlari
Yaponiyada g'unajinlarning o'rtacha yillik sut berishi ortib bormoqda. 2014 yilda 8,316kg,
lekin 10 yil oldin, 2004 yil 7,619kg ga nisbatan oshib bormoqda.

1

4 Sog’in sigirlarning hayot tsikli
・Sog'in sigirlar taxminan 6 oylikgacha buzoqlar, so’ng 2 yoshga to'lgunga qadar o’smir
sigirlar va ilk tuqqan sigirlar, yetilgan sigirlar, deb ataladi.
・Odatda, sigirlar 14 ~ 15 oylikda, sun'iy urug'lantirish yordamida homilador bo'ladi.
・Sog'in sigirlarning tug'ish oralig'i 365 kun bo'lib, 1 yilda 1 marta ko’payishi mumkin,ammo yapon sog'in sigirlarining tug'ish davri uzoqlashib bormoqda. 1989 yil 405 kun
bo’lsa, 2015 yil 433 kunni tashkil etgan.
・Sog'in sigirlarning homiladorlik davri, 280 kundir (9,3 oy).
・G’unajinlarda buzoqlar tug'ilgandan so’ng, taxminan bir yil davomida, sut sog'iladi va bu
davr oralig’ida, keyingi homiladorlik uchun sog'in sigirlarda sun'iy urug'lantirish amalga
oshiriladi.
・Keyingi tug'ruqdan 2-3 oy avval, sut sog'ilishi to'xtatiladi va ozuqa moddalari ona va
homilaga yetib boorish ta’minlanadi.
・Sog'in sigirlar bu tsiklni 400 ~ 430 kungacha takrorlaydilar va ba'zi ona sigirlar 7 ~8gacha avlod beradi, lekin o'rtacha 4 ta avlodni tashkil qiladi.
Tug'ilish

6 oy

15 oy

2 yil

homiladorlik
1 ~ 2 oylik
emizikli Ilk tug'uvchi sigirlarni urchitish (280 kun)buzoqlar(Sun'iy urug'lantirish)
Ilk tug’uvchi sigir

26 oy

3 yil

Tug’ruq oralig'i(14,2 oy: 432 kun)
Sog'ish davri(11,9 oy: 361 kun)

4 yil

* Takroran (o'rtacha 3 marta)

O'rtacha xizmat ko’rsatish
muddati
Ikkinchi marotaba 6 ~ 7 yil (4 avlod)
Sutdan qolish davri tug’uvchi sigir Sut kelishining eng yuqori nuqtasi
3 ~ 4 avlodda(2,3 oy)

Sog’in sigirlarining hayot tsikli

5 Sog'in sigirlarning xizmat ko'rsatish muddati(1) Birinchi buzoqni tug'ish (birinchi tug'ilish) uchun sog'in sigirlarni urug’lash vaqti, odatda
14 ~15 oygacha bo’ladi.
(2) Tug'ilgach, homiladorlik bo’lmagan davri (urchitilmagan), davri bo'sh bachadon
kunlari, deb ataladi. Tug'ruq oralig'i – bo’sh bachadon kunlariga hamiladorlik davrining
qo’shilishiga, aytiladi.
(3) Masalan, bo’sh bachadon kunlarining soni 120 kun (4 oy) bo'lsa, tug’ruq davri oralig'i
13,3 oy (399 kun) bo'ladi.

2(4) Birinchi tug’ilgan buzoqdan so’ng, undan keyin tug’ilgan buzoqlar 2 avlod, 3 avlod, 4
avlod va hokazo deb ataladi, lekin bular keyingi tug'ilish, deb ataladi.
(5) Yaponiya sog’in sigirlari (ko’p tug’adigan sigirlar) ning tavsiya etilgan, xizmat qilishmuddati 2002 yilda 4,2 avlod, 2007 yilda 4,0 avlod, 2015 yilda 3,5 avlodga yil sayin
qisqrib bormoqda.
(6) Sog'in sigirlarning xizmat qilish muddatini qisqartirishi sabablariga, sut beruvchiorganlarining kasallanishi (mastit va boshqalar), reproduktiv kasalliklar, old va orqa tuyoq
kasalliklari (tuyoq kasalligi), ovqat hazm qilish tizimida buzilishlar, oyoqqa turolmaslik (sutturib qolganda, isitma ko’tarilishi) va boshqalar sabab bo'ladi.

6 Ozuqa-yemish
・Sog'in sigirlar uchun mo’ljallangan yemishning ikki turi mavjud: konsentrlangan yemishva qattiq turdagi yemishlar mavjud.
・Omuxta, asosan aralash ozuqa (omuxta) shaklida beriladi.
・Qattiq turdagi yemishlar, ozuqaga mahalliy ishlab chiqarilgan silos va xorijiy davlatlardan
olib kelingan va Yaponiyada ishlab chiqarilgan pichan kiradi.
・Omuxta- bu xorijdan keltirilgan makkajoʻxori, yemish tarkibidagi asosiy dondir.

7 Sut sifatini nazorat qilish・Har bir sigir sutining sifatida, farq mavjud.
・Fermerlar tomonidan jo'natilgan sutning sifati tekshirilib boriladi.
・Sut sifatini tekshirishda, tarkibidagi- sut yog'i nisbati, sut oqsili nisbati, yog'siz qattiq tarkib
nisbati va gigienik toza mahsulot sifatida, tarkibidagi somatik hujayralar va bakteriyalar
sonini nazorat qilishni o’z ichiga oladi.

8 Issiq yoz fali va sog'in sigirlar
・Golshteyn sigirlari issiqlikka chidamli bo’lib, qulay harorat oralig’i, 13 dan 18 °C gachadir.
・Yuqori namlik va harorat 30 °C atrofida ko'tarilganda, sog'in sigirlarda quruq yemish
iste'moli kamayadi va sut mahsuldorligi, tarkibiy qismlarining sifati pasayadi.
・S og'in sigirlarda birinchi oshqozoni, deb ataluvchi ozuqa parchalanadigan qopcha
hisobiga, tana harorati insonlarnikiga qaraganda yuqori yuradi, tana harorati mo’tadil
vaqtda 38,5 °C bo'ladi.
・Global isish ta’sirida, Yaponiya yoz fasli kunlari (maksimal harorat 30 °C yoki undan
yuqori kunlar) va issiq kunlari (maksimal harorat 35 °C yoki undan yuqori kunlar) mavjud.
・Yozning jazirama kunlaridan, sog'in sigirlar nobud bo'lishi mumkin. 2010 yilning yoz
kunlarida, jazirama tufayli nobud bo'lgan yoki tashlab ketilgan sigirlar soni 959 boshni
tashkil etgan.

3

・Quyidagi jadvalda 18 °C, 26 °C va 30 °C muhitda sog'in sigirlarning holati ko'rsatilgan.
Ozuqa yemishining iste'moli, vazn va sut berishi kamayadi.
・Atrof-muhitda harorat ko'tarilganda, tana harorati va nafas olish tezligi ham oshadi.

Atrof-muhit haroratining ko'tarilishi va sog'in sigirlarning holati (misol)
18℃

26℃

30℃

Omuxta iste’molikg / kun

12.0

10.3

8.4

Pichan iste’molikg / kun

6.1

4.5

3.7

Vazni (sinov oxirida)

kg

561

543

528

Tana harorati

°C

38.3

39.2

40.2

Nafas olish tezligi

marotaba / daqiqa

33.7

58.3

73.1

Sut mahsuldorligi

kg

27.5

23.3

19.3

Sog'in sigirlar uchun harorat issiqligi muammosini, qanday bartaraf etish yo’llari, sut
xo’jaligi chorvachiligidagi asosiy muammolardan biridir. Shu sababli, molxona tuzilishi,
ventilyatorlar va suv yordamida sovutish moslamalarini qo’llash va boshqarish, og’ilxona
atrofiga daraxt ekish va oziqlantirishni nazorat qilish muhim ahamiyatga ega.
Sog'in sigirlar, yirik suv ichuvchi, chorva mollari bo'lib, suv sifatiga sezgir bo’lganligi
sababli, ayniqsa yozning issiq oylarida, doimo toza va sovuq suvga talab katta bo’ladi.

9 Go'ngga ishlov berish・hid bilan bog'liq muammolar bo’lganligi sababli, qonunga ko’ra go'ngga to’g’ri ishlov
berish belgilab qo’yilgan.
・Sifatli kompost tayyorlash, uni yaylovlarda qo’llash, tog’li hududlarda dehqonchilik bilan
shug’ullanyotgan dehqonlar va sholichilarga, yetkazib berish muhim ahamiyatga egadir.
Fermerlar tomonidan boqiladigan sog‘in sigirlar soni ko‘paygani sari, fermerxo‘jaliklaridan chiqarib tashlanadigan chorva go‘ngi miqdori ham ortib bormoqda. Boshqa
tomondan, maysa va yem-xashak ekinlari maydoni, chorva soniga mutanosib ravishda
ko'payib boorish holatlari kam bo’lib, yaylovlarga qaytariladigan go'ng miqdori va go'ng
miqdorining ko'pligi, ko'pincha muammolarni tug'diradi.

4

.

Kompost tayyorlash inshooti

5

2

Mol go'shtini yetishtirish (go'shtli qoramol)

1 Go'shtli qoramol
Ko’p miqdorda boqiladigan Yapon qoramollarining zotlari – bu Yapon qoramoli (Vagyu),
sutdan chiqmagan buzoq (Golshteyn) va yapon qoramoli va sersut qoramoli duragaylari(F1) kabi zotlaridir. Har birining boqilish davri, farqlanadi.

2 Go'sht uchun boqiladigan chorva shakli
Yaponiyada go'sht uchun boqiladigan chorva boshqarishini, quyidagi uch turga ajratish
mumkin.
(1) Naslchilikni boshqarish
 Naslchilik uchun yapon urg‘ochi sigirlar, buzoqlar boqiladi va 10 oylik bo‘lgan sigirni,
chorva bozoriga jo‘natiladi.
 Fermerlar yiliga, bir marotaba buzoq yetishtirishni maqsad qiladilar. Naslchilik uchun
sigirlarning o'rtacha soni taxminan 7 ta, ba'zi fermerlarda esa 10 dan ortiq bo’ladi..

yaylovsigir(2) Bo’rdoqiga boqishni boshqarish
 Semiruvchi molar zotlari, Yapon sigiri, Vagyu (taxminan 10 oylikdan), sutdan
chiqmagan buzoq (buzoq) lar va gibrid (buzoq yoki taxminan 8 oylikdan so’ng) kabi
zotlari bo’rdoqiga boqilib, Yapon sigiri, Vagyu uchun, taxminan 30 oylik, sutdan
chiqmagan buzoqlar uchun 19 ~ 20 oylik va duragaylar uchun 25 oylikgacha bo’lganlari
jo’natiladi.
(3) Integratsiyalashgan boshqaruv
 Naslchilik va chorva mollarini boqish ishlarini, yagona boshqaruv organida, birvaqtning o’zida davom ettirish-integratsiyalashgan boshqaruv, deb ataladi, lekin Vagyu
mol go'shti uchun bunday boshqaruv turlari hali ko'p mavjud emas.

6davrioy)kg)(4) Boshqalar Sut xo’jaligi fermerlari, yapon sigirlarining urug‘ini sun’iy yo‘l bilan urg‘ochi sog‘insigirlarga urug‘lantirib, duragay buzoqlarni tug‘diradilar va bo’rdoqiga boqiladiganfermerlarga jo‘natadilar. Duragay buzoqlarning tug'ilgandagi vazni, taxminan 40 kg
bo’ladi, bu sog’in sigirlar buzoqlariga qaraganda, kichikroq (taxminan 45 kg) bo’lib,birinchi marotaba tug’ayotgan sigirlarda, tug’ruq jarayonidagi qiyinchiliklarni oldini olishafzalligiga ega..

■ Go'shtli qoramollar (buzoqlarni yetishtirish uchun g’unajinlar bo’lsa)
Tug'ilish

6 oy

16 ~ 18 oy

sutdan ajratish Birinchi marotaba tug’ish uchun urug’lantirish<tana vazni>(28 kg)(180 kg)(350 kg)

2 yil 25 oy
homiladorlik(285 kun)

Birinchi marotaba tug’ish(440 kg)

3 yil
Tug’ruq oraliq davri(taxminan 13 oy)■ Go'shtli qoramollar (buzoqlarni yetishtirish uchun g’unajinlar bo’lsa)

3 yil
Tug'ilish

6 oy

4 yil

16 ~ 18 oy■ Go'shtli qoramollar (qoramollarni boqish uchun bo’lsa)(450 ~ 500kg)

2 yil 25 oy

O'rtacha xizmat qilish27 oyTug’ruq
Tug'ilish
6 oy
10 oy
- 30 oyhomiladorlik
oraliq davri
Ikkinchi tug’ruq(285 kun) muddati(taxminan 13 oy)
sutdan ajratish Birinchi marotaba tug’ish uchun urug’lantirish
9 yilBirinchi(7 ta marotaba
avlod) tug’ish<tana vazni>
sutdankg) Chorva savdosi
Axtalangan(28 kg) axtalash (180(350 kg)(440 kg)(450Vagyuni~ 500kg)ajratishjo'natish<tana vazni>(30 kg)(270 ~ 300 kg)(650 ~ 700 kg)■ Go'shtli qoramollar (qoramollarni boqish uchun bo’lsa)
Tug'ilish<tana vazni>(30 kg)axtalash

6 oy

10 oy

27 oy - 30 oy

sutdanajratish

Chorva savdosi

Axtalangan Vagyuni
jo'natish(650 ~ 700 kg)(270 ~ 300 kg)

7

Ikkinchi tu

3 yil

Ikkinchi tu

3 Yemish va yemish berish shakllari(1) Buzoq, nasldor sigirlar
 Barcha duragay, Vagyu va axtalangan go’shtli buzoqlar yemishi, o’sib borishiga qarab,
ona sutidan → sut o'rnini bosuvchiga → sun'iy sutga→ pichan va aralash ozuqagao’zgarib boradi..

Buzoq(2) Bo’rdoqiga boqiladigan sigir
 Yapon qoramollarini semirtirib boqishda, asosan, omuxta yem va sholi somoni,
axtalangan buzoqlarda esa silos (sholi silosi, maysa silosi, makkajoʻxori silosi), pichan,aralash ozuqa beriladi, duragaylarga bo'lsa, silos, pichan, sholi somoni va aralash
yemish beriladi. Yem-xashak va konsentratli ozuqa nisbati bo‘yicha, bo‘rdoqiga
boqiladigan sigirlarda, aralash ozuqa nisbati yuqori bo‘ladi..

Mol go'shti (go'sht uchun boqiladigan)

4 Oziqlantirishni boshqarishdagi asosiy jihatlarGo‘shtli qoramollarni boqishda, oziqlantirishni boshqarishdagi masalalari quyidagilardan
iborat. Bu masalalarni doimo o’ylab, kundalik oziqlantirishni boshqarish muhimdir.

8

(1) Podada sigirlarning bir xilda vazn orttirishi
 To'g'ri oziqlantirish va barqaror ozuqa iste'molini hisobga olib, buqalarning o’zaro
kurashishini oldini olish orqali, tanasi katta og'ir va go'shti sifatli mollarni boqish
muhimdir. Ayniqsa, Vagyu mol go'shti misolida olinsa, “marmar” mol go'shti ishlab
chiqarish muhim ahamiyatga egadir.
(2) Buzoq salomatligini nazorat qilish Buzoqlar pnevmoniya va diareyaga moyilligi sababli, ularni kuzatish, parvarish qilishva to'g'ri davolash lozim.

Buzoqlar uchun mo’ljallangan isitgich (isitish kiyimi)(3) Viruslar tarqalishini oldini olish
Viruslarning fermaga tarqalishidan, juda ehtiyot bo'lish lozim.
(4) Go'ngga ishlov berish

 Sut xo’jaligining, 1 bob 9 bo’limida berilgan chora- tadbirlarni talab qiladi.

9

3

Cho'chqachilik (cho'chqalar)

1 Cho'chqa zotlari
Cho'chqalar - odamlar tomonidan, yovvoyi cho'chqalarni qo'lga o’rgatish va go'sht ishlab
chiqarish qobiliyatini oshirish uchun o'zgartirilgan hayvonlardir. Yaponiyada yetishtiriladiganasosiy cho'chqa zotlari – “Landrace”, “Large White” va “Duroc” zotlaridir.
Cho'chqa zotlari
Zotlari (qisqartmalari)

Landrace(L)

Katta oq cho'chqa
(W)

Durok
(D)

Berkshir(B)

Hempshir(H)

O’rta Yorkshir(Y)

Tashqi ko'rinishi

Xususiyat

Oq rangda, tanasi uzun. Yuzi,
ozg’in va cho’zinchoq, quloqlari
osilgan.

Avlod berishi ko’p. Cho'chqa
bolalarining ko’payish darajasi
yuqori.

Oq randa, quloqlari tikka
ko’rinishga ega.

Nasldorligi yuqori
darajada.

Jigarrangdan qora ranggacha
bo’lib, quloqlari pastga osilgan.

Go'sht sifati yaxshi,
kasalliklarga chidamli va tez
o'sadi.

Qora cho'chqa bo’lib, oyoq-qo'llarining
uchida, yuzida, dumning uchida oq
rangda. U “Rokuhaku”, deb ham ataladi.

Avlodlarining soni ham, rivojlanishi
ham yuqoridagi navlardan past,ammo go'sht sifati juda yaxshi.

Qora rangdagi tanasida, oq
rangdagi tasmasimon dog’imavjud.

Uchlamchi urchitilgan Duroc
zotining o'rniga, erkagi sifatida
qo’llaniladi.

Uning yuzining dahani qaytgan,
quloqlari tik holatda.

O'sishi sekindir. Go'sht sifati
yaxshi.

Bu uch navni chatishtirib (urchitib) duragay hosil qilinsa, naslchilik darajasi yuqori,o‘sishi tez, go‘sht sifati ham yaxshilanadi. Bu "uchlamchi urchitish", deb ataladi va butun
Yaponiyada keng qo'llaniladi. Avval, Landrace (L) va Katta oq cho'chqa (W) urchitiladi.
Ulardan tug‘ilgan urg‘ochilar boqilib, ko’paytirish uchun foydalaniladi. Urg’ochilarni
Durok (D) erkagi bilan chatishtirib, tugʻilgan choʻchqa bolalarini (LWD) boʻrdoqi choʻchqa
sifatida boqish odatiy holdir. Qisqacha qilib aytganda, Yaponiyadagi ko'plab cho'chqalar
10

duragaylardir. Navlarni shu tarzda chatishtirish orqali naslning qobiliyati (mahsuldorligi)
ortadi, bu esa geterozis, deb ataladi. Berkshire (qora cho'chqa), Hempshir va O’rta
Yorkshire boshqa zotlar ham mavjud.

×

Landrace ♀
（L)

Katta oq cho'chqa ♂
（W)

F1 gibrid ona cho'chqasi ♀

×
Duroc ♂
（D)

Uch tomonlama urchitilgan(LWD)

Odatiy uchlamchi urchitilgan kombinatsiyasi

Bundan tashqari, gibrid cho'chqalar, deb ataladigan bir nechta zotlarni chatishtirish
orqali ishlab chiqarilgan urg'ochi yoki erkak nasldor cho'chqalar va bo’rdoqiga boqiladigancho'chqalar ham mavjud. Bunday mehnatni talab etuvchi uchlamchi urchitishdan maqsad,
kamchiliklarini bartaraf etish va mukammal va bir xildagi, ko'p sonli nasldor cho'chqalarbilan ta'minlashdan iboratdir.

11

Cho'chqa tanasi qismlarining nomlanishi

2
1

5
3
22

7

6

4

14

8

21
9

13

16

11
17
18

12

10

19

15

20
23
1. Burun 2. Quloqlar 3. Yonoqlar 4. Bo'yin 5. Yelka 6. Bel 7. Bo’ksa
8. Biqin 9. Qo'ltiq osti 10. Pastki qorinning ikkinchi yarmi 11. Orqa
12. Son 13. Qorinning pastki qismi 14. Old oyoqlar 15. Orqa oyoqlar
16. Quyruq 17. Son burchagi 18. Orqa tizza 19. To’pig’i
20. Ulangan mushaklar 21. Ko'krak qafasi (shu jumladan qorin)
22. Ko'krak qafasining oldi 23. Ortiqcha barmoq

2 Cho'chqalarning hayot tsikli
Cho'chqalardan foydalanishga ko’ra, bo'rdoqi va nasldor cho'chqalarga bo'linadi.
Bo’rdoqi cho'chqalar - biz go'sht sifatida iste'mol qilinadigan cho'chqalar hisoblanadi.
Go'shtli cho'chqa, deb ham ataladi. Bo’rdoqi cho’chqaning asosiy ota-onasi –bu ona
cho’chqa, hisoblanadi. Ona cho'chqa sifatida yetishtiriladigan cho'chqalar - nasldor
cho'chqalar, deyiladi. “Urug’chi cho’chqa”, deb ham ataladi.Ona cho’chqalar bir xil tsiklni
qaytaradilar, juftlashish, homiladorlik, bolalash va laktatsiyani takrorlaydi.
Cho'chqalar hamma narsani yeydigan hayvonlar hisoblanib, turli xil yemlarni iste'mol
qiladilar. Cho'chqaning ovqat hazm qilish tizimining asosiy tuzilishi, odamlarniki bilan bir xil
bo'lib, ular ham hamma narsalar bilan oziqlanadi. Ozuqa avval oshqozonda hazm qilinadi,
so'ngra ingichka ichakda hazm qilinadi va so'riladi. Shundan so'ng, hazm bo'lmaydigan
moddalarning bir qismi fermentlanadi va yo'g'on ichakda so'riladi.
(1) Bo’rdoqi cho'chqalar (go'shtli cho'chqa)
 Bo’rdoqi cho'chqalar tug'ilgandan keyin ma'lum vaqt davomida, ona cho'chqa, urg'ochi
cho'chqalar tomonidan boqiladi. Tug'ilgandan taxminan 6 oy o'tgach, (taxminan 180
kundan keyin) uning vazni taxminan 115 kg ni tashkil qiladi va go'sht uchun so'yiladi.
Vazni taxminan 30 kg vazndan jo'natishgacha bo'lgan davr semirish (bo’rdoqi) davri, deb
ataladi.
(2) Ona cho'chqa (urg'ochi cho'chqa, hamda “Hahabuta”, deb ataladi) Urg’ochi cho’chqalar tug'ilganidan sakkiz oy o'tgach, vazni taxminan 120 kg ga ega

12bo’lib, birinchi urchitish amalga oshiradilar. Homiladorlik muddati 114 kunni tashkil qiladi.
Avlodlarning soni 10 ~15 tagacha bo'lib, tug’ruqdan so'ng 3~ 4 haftagacha bo'lgan
emizish davridan keyin yana urchitish amalga oshiriladi. Sog’lom, nazoratda bo’lgan ona
cho’chqa homilador bo'lib, 2 yil ichida 4-5 marta tug'ishi mumkin. Ona cho'chqalari, bu
tsiklni takrorlaydi, odatda 6~ 10-gacha cho'chqa tug’adi. Cho'chqalarning hayz ko’rish
davri 21 kundir.
(3) Urug’chi cho'chqalari (shuningdek, nasldor cho'chqalar, naslchilik cho'chqalari va“Nebuta”, deb ham ataladi) Urug’chi cho'chqalar, jinsiy yetuklikka taxminan 7 oy ichida erishadilar. Urchitishningikki turi mavjud: tabiiy urchitish (asosiy juftlash) va sun'iy urug'lantirish, (AI) va hozirgi
kunlarda sun'iy urug'lantirish kuchaymoqda.
Tug'ilish 1 oy

3 oy

7 oy

8 oy

1 yil

18 oy

homiladorlik(114 kun)sutdanajratish

2 yil

Tug’ruq oralig'i(6 oy)

Xizmat ko’rsatish
yillari
3 yil (6 ta avlod)

Urchitish Birinchi tug'ilishtug’ruq
Naslchilik

Voyaga yetgan cho'chqa

Cho'chqalarni ko'paytirish

Cho'chqa bolasi(120 kg)(tana vazni)(1,4 kg) (8 kg)
Semirtirish(bo’rdoqiga boqish)(tana vazni)(180 kg)(210 kg)(230 kg)

Bo’rdoqi cho’chqa

Cho'chqa bolasi(37 kg)(115 kg)

Nasldor cho’chqa (ona cho'chqasi: urug’chilik cho'chqasi) / bo'rdoqi cho'chqasining hayot tsikli

3 Cho'chqachilikni boshqarish
Cho'chqa xo'jaligini boshqarishning uchta turi mavjud: "integratsiyalashgan boshqaruv","naslchilikni boshqarish" va "bo’rdoqiga boqishni boshqarish"lardan iborat.
Naslchilikni boshqarish xo’jaligida, ona cho'chqalar va urug’chi cho'chqalar ko'paytiriladi
va cho'chqa bolalari bo’rdoqiga boqish uchun jo'natiladigan shakldir.
Bo’rdoqiga boqishni boshqarish xo’jaligida, naslchilikni boshqarish xo’jaligidan sotib
olinib, bo’rdoqiga boqish va jo'natish shaklidir.
Integratsiyalashgan xo‘jalik- bu xo‘jalik yuritish shakli bo‘lib, unda nasldor ona
cho‘chqalari, urug’chi cho‘chqalar va bo‘rdoqi cho‘chqalar ham ko‘paytirilib, boqish
uchun ko‘paytirish, izchil amalga oshiriladi. Hozirgi vaqtda, aksariyat boshqaruv bu
integratsiyalashgan boshqaruvdir. Buning asosiy sababi, kasalliklarni tashqaridan kirib
kelishining oldini olish va boshqarish ko‘lamini kengaytirishdan iboratdir.

13

Hozirgi kunda, naslchilikni boshqarish xo’jaligi, asosan, ona cho'chqalari va urug’chilik
cho'chqalarini ishlab chiqarish va yaxshilash, ularni integratsiyalashgan boshqaruv
xo’jaligiga sotish, shaklida amalga oshiriladi.
Boshqaruv xo’jaligining ko’lami, xodimlar soni 10 kishidan 100 kishigacha yoki undanko’proq bo’lgan, keng ko’lamli xo’jaliklardan tortib, kichik oilalar tomonidan boshqariladigankichik shakldagi boshqaruv xo’jaliklarigacha turli xildir. Keng ko’lamli boshqruv xo’jaliklari,ba'zan korporativ cho'chqachilik, deb ham ataladi.
Cho'chqachilik fermalarida ko’paytirishdan tashqari, go'sht mahsulotlarini ishlab
chiqarish, go'sht ulgurji va go'sht chakana savdosi, yagona uyushma tomonidan izchil
amalga oshirilishi mumkin va bu integratsiya, deb ataladi.
Sanitariya-gigiyenik nazorat nuqtai nazaridan, fermer xo'jaliklarining tasnifi sifatida,oddiy fermer xo'jaliklaridan tashqari sanitariya-gigiyenik nazorat kuchliroq bo’lgan " SPF(patogenlari mavjud bo’lmagan) fermasi" mavjuddir. SPF ga qaraganda, oddiy fermalar“an'anaviy fermalar”, deb ataladi.

4 Ozuqa va uni ishlab chiqarish, sotib olish, ozuqa shakli
Cho'chqalar uchun mo’ljallangan ozuqa moddalarining aksariyati, chet eldan keltiriladi.
Portga keltiriladigan, makkajo'xori kabi masalliqlar, ovqat hazm qilishni yaxshilash uchun
ozuqa zavodida mayda qilib maydalanib, cho'chqalarning o'sish bosqichiga mos keladiganozuqaviy muvozanatni hisobga olgan holda, aralashtiriladi va aralash ozuqa sifatida
sotiladi. Makkajo'xori va soya (yog'sizlangan soya) ko'pincha masalliq sifatida ishlatiladi.
Mayda shaklda maydalangan talqon, preslangan granulalar va maydalangan granulalar
kiradi. Suyuq holda ozuqa sifatida beriladigan, suyuq ozuqa ham qo’llaniladi.
Oziqlantirishning ikki turi mavjud: "uzluksiz oziqlantirish" va "cheklangan oziqlantirish"dir.
Uzluksiz oziqlantirish, shuningdek, erkin oziqlantirish, deb ham ataladi va cho’chqalarohirida doimo ozuqa mavjud bo’lib, cho'chqalar har qanday vaqtda ovqatlanishlari mumkinbo’ladi.
Cheklangan oziqlantirish - belgilangan miqdorda beriladigan, oziqlantirish usuli.
Bo’rdoqiga boqiladigan cho'chqalar, ko'pincha uzluksiz, nasldor cho'chqalar esa
ko'pincha, cheklangan oziqlantirish usuli bilan boqiladi.

talqongranulaOziqlantirish shakllari
14

suyuq ozuqa

5 Butun tana go'shti va go'sht qismlariJo’natilgangan bo‘rdoqi cho‘chqalar (go‘shtli cho‘chqalar) so‘yilib, “butun tana go‘shti”
ko’rinishida sotiladi.
Butun tana go'shti - bosh, old va orqa oyoqlar va ichki organlari butun tanadan olib
tashlangan holatidir. 115 kg og'irlikdagi cho'chqadan, taxminan 75 kg gacha tana go'shti
olinishi mumkin bo’lgan, butun tana go’shtlari mavjud. Tana go'shtining mahsuldorligi,
taxminan 65% ni tashkil qiladi. Butun tana go’shtini chap va o'ngga bo'lingan holatiga,
yarim dumaloq tana go’shti, deb ataladi. Tana go'shtlari, cho'chqa go'shti savdosi
standartlari asosida tasniflanadi va oliydan tortib, yaxshigacha, o'rta, o'rtacha vaboshqalarga bo’linib, baholanadi. Birinchi navbatda, tana go'shti (yarim dumaloq) vazni va
orqa yog'ning qalinligi, so'ngra tashqi ko'rinishi va go'sht sifatiga ko’ra baholanadi.
Tana go'shti qo'shimcha ravishda qisman go'shtlarga bo'linadi. Shundan so'ng, qisman
go'sht qo'shimcha ravishda to'g'ralgan va go'sht sifatida sotiladi yoki jambon, kolbasa va
boshqalarga qayta ishlanadi va keyin sotiladi.
orqa son

qorin
bel

qovurg'a

Yarim dumaloq tana go'shti

Yaponiyada cho'chqa go'shtining bo'lingan tana go’sht qismlariGo'sht va yog’ ranglarining uchun me’zonlar mavjud bo’lib, go’sht rangi juda to’q yoki
juda och (yengil) rangda bo’lsa to’g’ri kelmaydi, lekin go’shtning o'rtasida bir oz ochroq(yengil) tana ranglari bo'lsa, mukammal, deb ataladi. Baholash, cho'chqa go'shti rangi
me’zoniga asoslanadi. Oq yog' ma'quldir, aksincha sariq yog' to’g’ri kelmaydi. Yog’yumshoq bo'lsa, u yumshoq yog'li cho'chqa deb ataladi va baholanishi past bo'ladi.

6 Oziqlantirishni boshqarishdagi asosiy jihatlar(1) Cho'chqa bolalarini nazorat qilish Cho'chqa bolalarining vazni taxminan 1,4 kg ni tashkil qiladi. Yangi tug'ilgan
15

cho'chqa bolalarining teri osti yog’ qavati yupqa va tana termoregulyatsiya funktsiyasi
rivojlanmagan bo’ladi. Tasodifiy o'lim va o'sishdan to’xtab qolish holatlarini oldini olishuchun ko’paytirish muhitida haroratni to'g'ri nazorat qilish lozim. Xususan, tug'ilgandan
keyingi birinchi hafta davomida, 30 °C yoki undan yuqori haroratni saqlab qolishmaqsadga muvofiqdir.

Cho'chqa bolalarini isitish

32

Atrof-muhit harorati (°C)

28

24
A so'roviga ko'ra muqobil harorat oralig'i

20

B so'rovi bo'yicha muqobil harorat oralig'i○ bilan belgilangan nuqtalar muqobil haroratdir
0

ＡＢ

ＡＢ

ＡＢ

ＡＢ

ＡＢ

Ａ

3-4

6-7

10-11

17-18

24-25

31-32

Yoshi

Har bir yoshdagi cho'chqa bolalari uchun muqobil harorat oralig'ini baholash(2) Tana vaznini oshishi natijalari Cho'chqalar o'sgan sari, ozuqa iste'moli ham ortadi. Kuniga tana vaznini ortish miqdori"kunlik kilogramm ortishi (DG, kunlik o'sish)", deb ataladi. Sutdan ajratilgach, tanavazni ozuqani iste’mol qilishiga qarab ko’payib boraveradi va kunlik tana vazning ortishio’rtacha 30kg ~ 50kg lar uchun 0.78Kg ni, 50kg ~ 115Kg lilarga esa 0.85kg ni tashkil
qiladi.
 1 kg tana vazni ko’payishi uchun zarur bo'lgan ozuqa miqdori "talab etiladigan ozuqa
16nisbati", deb ataladi. Odatda 3,2 ~3,6 gacha yuklamada bo'ladi. Agar undan ko'p bo'lsa,
ozuqa tarkibini ko'rib chiqish lozim.

１

2

3

4

5

Ko’rsatkich

sharoit1

Juda ozg’in

2

Ozg’inKaf bilan bosib, son va umurtqa pog'onasini osongina his qilish mumkin.

3

Mukammal

Qo'lning kafti bilan qattiq bosib, son va umurtqa pog'onasini his qilish mumkin.

4

Semiz

5

Tana shakli
Son va umurtqa pog'onasini ko'z bilan ilg’ab olish mumkin

Son va umurtqa pog'onasi his qilinmaydi

Haddan tashqari semiz Son va umurtqa pog'onasi qalin va yog' bilan qoplangan
Ona cho'chqa tanasi holatining ko’rsatkichi(3) Yuqumli kasalliklar
 Cho‘chqalarning ko‘plab yuqumli kasalliklari mavjud bo‘lib, rasmiy ravishda yuqumlikasalliklar sifatida ko‘rsatilgan, oyoq va og‘iz kasalligi, cho‘chqa o’lati yoki epidemik
ensefalit kabi kasalliklari paydo bo‘lsa, bu haqida zudlik bilan chorvachilik gigiyena
xizmati markaziga xabar berilishi va qonun hujjatlariga muvofiq davolanishi shart.
 Odamlarni, ozuqa va materiallarni ko'chirishda, qat'iy epidemiyaning oldini olishtizimiga rioya qilish lozim.
 Cho'chqa fermalarida, turli xil cho'chqa kasalliklari mavjud bo’lib, emlash samarali
bo'lganlari, emlanadi. Hozirgi vaqtda, o’tkir, simptomli, qisqa vaqt ichida o'limga olib
keladiganlari kam bo’lib, surunkali kasalliklar ko'pdir. Odatiy kasallikni qo’zg’atuvchilar,transmissiv gastroenterit (TGE), virusli kasalliklar sifatida, naslchilik, nafas olish buzilishi
sindromi (PRRS), bakterial kasalligi sifatida, mikoplazma, ichak tayoqchasi va Lenza
tayoqchasi hamda parazit sifatida yumoloq qurtlardir.
(4) Cho'chqaxonadagi hid va go'ngga ishlov berish
 Cho‘chqa ko’paytirishda, kuniga 2-3 kg najas va 5,5 kg peshob, bo’rdoqi cho‘chqalaresa 1,9 kg najas va 3,5 kg peshob chiqaradi. Najasdan kelib chiqqan bu yomon hid,chorvachilik xo’jaligidan kelib chiqqan ifloslanish sifatida eng ko'p shikoyatlarga ega va
17

u cho'chqachilik sanoati haqidagi taassurotini yanada yomonlashtiradi va xo’jalikning
ish faolitini davom ettirishiga ta'sir qiladi. Faqatgina bular emas, balki cho'chqalar va
odamlarning sog'lig'iga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi va chivin kabi zararkunandalarning
jalb qilinishi va ko'payishi, kabi atrof-muhitning ifloslanishiga olib keladi, shuning uchun
epidemiyalogik muhitni nazorat qilish lozim.
 Cho'chqaxonadagi hidlar asosan najas va peshobdan hosil bo'lgan ammiak va
oltingugurt birikmalari hamda butirik kislota, propion kislotasi, sirka kislotasi kabiuchuvchi yog'li kislotalardir. Bu cho'chqalar uchun ham, ularni boshqaradigan odamlar
uchun ham zararli, shu sababli ularni kamaytirish lozim. Buning uchun, najas va
peshobdagi fermentlar orasidagi reaktsiyani bostirish uchun, ular iloji boricha aralashib
ketmasligi lozim hamda najas va peshobni ajratib olish lozim.
 Go'ngga to'g'ri ishlov berish muhim bo’lib, odatda, najasni kompostlash inshootida,peshobga esa tozalash inshootida ishlov beriladi. Yana bir usul mavjud bo’lib, najas va
peshob aralashmasiga ishlov berish bo’lib, bu go'ng aralashmasi- atala, deb ataladi.
 Kompostning ko'p qismi mikrobial organizmlardan iborat bo’lib, najasdagi aerob
mikroorganizmlar, asosan, chirigan organik moddalarni parchalaydi va ko'paytiradi.
Kompost tayyorlashda, kislorod talab qiladigan aerob mikroorganizmlarga mos muhit
yaratish muhimdir.
(5) Issiq va sovuq
 Cho'chqalarda ter bezlari degeneratsiyaga uhragan bo'lib, tana issiqligini teridan
chiqarib yuborishiga qiynaladi. Ayniqsa, yoz faslida, Yaponiyada yuqori harorat
va yuqori namlik tufayli issiqlik atrofga tarqalib ketmaydi. Shuning uchun, yozda
cho'chqaxonalardan namlikni ventelyatorlar yordamida bartaraf etish lozim.
 Yoz faslining jaziramasidan kelib chiqadigan yuqori haroratli muhit, cho'chqalarni
ko'paytirishga, ayniqsa salbiy ta'sir ko'rsatadi. Erkak cho’hqalarda, spermatozoidlar
sonining kamayishi, sperma hayotiyligining pasayishi, juftlashishga bo’lganhoxishning pasayishi, urg'ochilarning esa hayz davrining kechikishi, o'lik cho’chqa
bolalarining tug'ilishi, tug'ilish vaznining pasayishi va ishtahaning pasayishi tufayli, sut
mahsuldorligining kamayishi kabi umumiy reproduktiv qobiliyatining pasayishi kabi salbiyoqibatlar kelib chiqadi..
 Bo’rdoqiga boqiladigan cho'chqalarda ham ishtaha kamayadi, bu esa tananing vazn
olishiga ta'sir qiladi. Agarda, harorat keskin ko'tarilsa, issiqlik urishidan ham nobud
bo’lishi mumkin.
 Boshqa tomondan, qish faslida harorat va namlik past bo'lishi, yozdan farqlio'laroq, tanadan issiqlik chiqishi haddan tashqari ko'tariladi. Shuning uchun, qishda,
cho'chqaxonalarda haroratini nazorat qilish, ayniqsa, sovuqqa chidamsiz bo'lgancho'chqa bolalari haroratini nazorat qilishga, e'tibor berish lozim.

18

4Parrandachilik① Tuxum qiladigan tovuq
1 Tovuqlar zoti
Yaponiyada yetishtiriladigan, tuxum zotlarining eng keng tarqalgan vakili (tovuq zoti)
bir tojli oq “Leghorn” zotidir (yetishtirilgan mamlakati, Italiya). Oq tuxum qo’yuvchi tovuq
sifatida bu oq “Leghorn” yoki uning gibridi keng boqiladi. Bundan tashqari, jigarrang tuxum
qo’yuvchi tovuqlar sifatida “Rod-Aylend” qizil zotlari (yetishtirilgan mamlakati AQSh) yoki
ularning duragaylari, shuningdek, oq va jigarrang rangining o’rtacha rangli tuxum qo’yuvchi
zotlari (tovuq zotlari) ham ko'paytiriladi.

Bir tojli, oq Leghorn zotlari

Rod-Aylend qizil zotlari

2 Tuxum qo'yuvchi tovuqlarni ko'paytirish va boshqariuv shakli2018 yil, 1 fevral holatiga ko’ra 139,03 million dona urg’ochi jo’jalarning yetishtirilib, shu
20 yil oralig’ida kata o’zgarishlar yuz bermadi. Boqiladigan tovuqlar soni 2200 ta boʻlib,
ayniqsa mayda tovuqlar yil sayin kamayib bormoqda.
Tovuqlarning 75 foizi fermer xoʻjaligiga, 25 foizi esa kompaniyalar orqali boshqariladi.
Garchi kompaniyalar tomonidan boshqariladigan, parrandachilik xo'jaliklari soni kam
bo'lsa-da, ular umumiy parrandalar sonining, qariyb 70 foizini boshqaradi. Ko'pgina
kompaniyalar shaxsiy yoki oilaviy biznes hisoblanadi.
Boshqaruv shaklida, jo’jalarni boqishni, jo’jalarni yetishtiruvchi tadbirkorlarga topshirilib,o’rta yoki katta jo’jalarni yetishtirishni tadbiq qilib, voyaga yetgan tovuqlarni boshqarishga
asosiy e’tibor qaratilib, boshqaruv amalga oshiriladi va jo’jalardan tortib voyaga yetgan
tovuqlargacha bo’lgan ketma-ketlikda, shaxsiy xo’jaliklarda nazorat qilinib, boshqarilib
boriladi.

19

3 Tovuqlarning hayot tsikli
Tovuqlar na’munadagidek yetishtirilganda, 5 yildan 15 yilgacha umr ko’radilar. Iqtisodiyjihatdan, tuxum qo’yuvchi tovuq misolida tovuqning hayot tsikli chizmada ko’rsatilgan.
Tovuqning jo’ja ochadigan tuxumlari (urug'langan tuxum) tegishli harorat va namlik
sharoitida isitilsa, 21- kuni tuxumdan jo’jalar ochib chiqadi. Bu jo’jalarning urg'ochisi,
taxminan 150 kun ichida yetilgan tovuqga (voyaga yetgan tpvuq) aylanadi va tuxum
qo'yishni boshlaydi (tuxum qo'yishni boshlaydi). Tug'ilgandan so’ng, taxminan 210 kun
o'tgach, yanada ko'proq tuxum qo'yishni boshlaydi (urug'lanish cho'qqisi). Shundan so'ng,
taxminan bir yildan bir yarim yilgacha tuxum qo'yadi, lekin u asta-sekin tuxum qo'yishni
to'xtatganligi sababli, taxminan ikki yil ichida qayta ishlov beriladigan go'sht (qari tovuq)
sifatida jo'natiladi.
Tuxum qo’yish inkubatsiya

2 kun

30 kunTuxumdan chiqish davri (21 kun)
Yangi ochib
chiqqan jo’ja<tana vazni> 40 g

60 kun150 kunTuxum qo’yishni boshlash

210 kun ( 6 ~7 oy atroﬁda)Tuxum qo’yish cho'qqisi

jo’ja bolasi O’rta hajmdagi Katta jo’ja(jo’ja)jo’ja (jo’ja)(jo’ja)310 g

790 gr550 kunVoyaga etgan
tovuq

1,700 gr

1,750 gr

2,000 gr

<Tuxum vazni>

48 g

58 g

66 g

<Tuxum qo'yish ko’rsatkichi>

50%

90%

65%
(Yillik o‘rtacha 75 ~ 80%)

Tovuqlarning hayot tsikli

4 Ozuqa va uni ishlab chiqarish, sotib olish, ozuqa shakli
Tovuqlarni yetishtirish uchun ko'plab parrandachilik fermalari, o'sish jarayoni va
qo'llanilish usullarini uyushtirgan holda, bir nechta masalliqlarni aralashtirilib, sotiladiganaralash ozuqalardan foydalanadilar.
Masalliq sifatida, makkajo'xori, supurgi donlarining aralashmasi va soya kabimasalliqning asosiy qismi xorijdan import qilinadi.
Turlicha ozuqa ishlab chiqaruvchilar tomonidan, omuxta va aralash mahsulotlar sotilsada, Yaponiyada ishlab chiqarilgan parrandachilik uchun omuxta yemi, hozirda jami ozuqa
ishlab chiqarishning 42 % ni tashkil qiladi, va yanada bu ko’rsatkich o’sib bormoqda.
Parrandalar uchun mo’ljallangan, omuxta yemining 58,2 foizi tuxum qo'yuvchi tovuqlar
va kattalar tovuqlar yemlarini tashkil qilsa, 7,8 foizini esa jo'ja yemlaridir. Parrandachilik
fermalarida, ozuqaning 66 foizi tovuqlar yemiga to’g’ri keladi.
Ozuqa yetishtiruvchi korxonalarga tayanmagan holda, shaxsiy parrandachilik fermasi
uchun omuxta yemini ishlab chiqaruvchi ozuqa turiga- mustaqil aralash ozuqa, deb ataladi.
20

Katta tovuqlar uchun omuxta yem tarkibida energiya manbai sifatida 60 foizini donli
makkajoʻxori va supurgi donlari, oqsil manbai sifatida 15 foizini oʻsimlik yogʻi qoldigʻi soya
uni, 10 foizini chorva yemining baliq uni, 5 foizini makkajoʻxori kleykovina ozuqasi va 10 %noorganik moddalar, vitaminlar va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Omuxta nisbati, masalliq,
ingredientlar va boshqalar tovuqning zoti, yoshi va yetishtirish muhitiga qarab o'zgaradi.

5 Oziqlantirishni boshqarishdagi asosiy jihatlar(1) Gigiyenaga rioya qilish To'liq profilaktik gigiyenaga rioya qilish. Dastavval, yetishtirish hududiga
patogenlarning kirib kelishining oldini olish va ko’paytirish hududida salbiy muhitni
yaxshilash. Uy hayvonlarida yuqumli kasalliklarni nazorat qilish to'g'risidagi qonunining,yetishtirishda gigiyenaga rioya qilish standartlariga muvofiq, patogenlarning kirishinioldini olish uchun gigiyena nazorati hududlari tashkil etilishi lozim.
 Parrandaxonalar kattalashib, ko'plab parrandalarni ko'paytirar ekan, tovuq
parrandasining tana sog'lig'ini nazorat qilish, parrandaxonalarda atrof-muhitni
moslashtirish, defekatsiya va tozalash kabi gigiyena qoidalari yetarli bo’lmaganligi
sababli, kasallik va kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin bo’lgan zararni bartaraf etish
lozim.
 arrandachilik va boshqa inshootlarning gigiyenasini boshqarish①P
 To'liq defekatsiya, tozalash, tozalash va dezinfeksiya qilish② Tovuq salomatligini nazorat qilish Atrof muhitning o'zgarishi natijasida, kelib chiqadigan nafas olish kasalliklariga e'tibor
qaratish lozim.
 Tovuqlar uchun o'ta yuqumli kasalliklarga qarshi emlash dasturi tuziladi va emlashga
qat’iyan rioya qilib amalga oshiramiz.
(2) Parranda grippi
 Chorvachilik epidemiyalari haqidagi soʻnggi maʼlumotlarni kuzatib borish, ayniqsa
chorvachilik gigiyena markazi tomonidan taqdim etilgan yuqori patogenli parranda grippi
haqidagi maʼlumotlarni kuzatib borish va chorvachilik gigiyena markazi koʻrsatmalariga
amal qilish muhimdir. Yetishtirish hududlarida, yovvoyi qushlarning kirib kelishini to'liq
oldini olish uchun parrandalar xonasida, qush to'ri o'rnatilishi, tovuqlarning sog'lig'ini
kuzatish, har qanday anormallik yoki o'ziga xos alomatlar haqida darhol xabar berish
lozim. Bundan tashqari, parrandaxona yaqinida, yovvoyi qush o’lik tanasini topsangiz,
darhol ma'muriyatga xabar berish muhimdir.

21

② Go'sht uchun mo’ljallangan tovuqlar
1 Go'sht uchun mo’ljallangan tovuq zoti
Go'sht uchun mo’ljallangan tovuqlar tezroq o'sadi va qisqa vaqt ichida jo'natilishi uchun
go’shti yaxshi bo’lgan, yuqori darajada yaxshilangan yosh go'shtli tovuqlar (broylerlar)bo'lib, ular 85 % dan ortig'ini tashkil qiladi. Bu zotlar amaliy tovuqning F1 gibridi bo'lib,
oq “Plimut Rok” zotli urg'ochi va oq “Kornish” erkak zotining chatishishidan hosil bo’lgan.
Mahalliy tovuqlarning, go'sht uchun mo’ljallangan tovuqlari atigi 1% kam miqdorni tashkil
qiladi, ammo go'sht sifatini yaxshilash uchun “Shamo” tovuqi, “Nagoya” zoti va qizil“Rod-Ayland” zoti kabi mahalliy zotlardan foydalangan holda, duragaylar sifatida ishlab
chiqarilgan, yuqori sifatli go'sht uchun mo’ljallangan tovuqlardir.

Oq “Kornish” zoti

Oq “Plimut Rok” zoti

2 Go'sht uchun mo’ljallangan, yosh tovuqlarni (broylerlarni) ko'paytirish va boshqarish shakli2018 yil, 1 fevral holatiga ko’ra, yetishtirish xo’jaliklari soni 2260 donani tashkil qiladi,parrandalarni yetishtirish xo’jaliklari soni 138,77 millionni tashkil etib, shulardan bir dona
xo’jalikda yetishtirilayotgan parrandalar soni 61400 dan to’g’ri keladi. Har bir xo’jalikda
yetishtiriladigan parrandalar soni yildan-yilga ortib, xo‘jalik yuritishni yanada samaraliyo‘lga qo‘yish maqsadida, ko‘lami kengayib bormoqda.
Ko‘pchilik broylerlarni yetishtirishda, umumiy savdo shirkatlari, qishloq xo‘jaligi
kooperativlari va jismoniy shaxslar tomonidan boshqarilib, yetishtirishdan tortib, ishlov
berish va tarqatishgacha bo‘lgan barcha bosqichlar birlashtirilib, shartnoma asosida,
fermerlarda yetishtirishni amalga oshirish taklif etiladi. Bundan tashqari, supermarketlar
kabi ommaviy chakana savdo do’konlarining tezda rivojlanishi tufayli, distribyutorlar
broylerlarni yetishtirib, butun bir jarayonga aylantiradigan usul ham mavjud.

3 Go'sht uchun mo’ljallangan yosh tovuqning (broyler) hayot tsikli
Rasmda, go'sht uchun ishlatiladigan, yosh go'shtli tovuqlarning (broylerlarning) hayot22

tsikli ko'rsatilgan. Tuxumdan yorib chiqqandan so’ng, kichkina jo'jalar taxminan 7 hafta
davomida boqiladi va taxminan 2,3 kg og'irlikda jo'natiladi. Katta vazndagi jo’jalar,
taxminan 8 hafta davomida boqiladi va taxminan 3,0 kg og'irlikda jo'natiladi. Mahalliy
tovuqlar uchun 80 kun yoki undan ko'proq vaqt yetishtirish davri talab qilinadi va ularning
go’shtiga t’am kirishi va go’shtni iste’mol qila olish uchun 4 oydan 5 oygacha yetishtiriladi
va jo'natiladi.

Yetishtirish jarayoni (og'irlik)
Tuxum
ochib
qo’yishchiqish 2 kun(21)

30 kunYangi ochib
chiqqan jo’ja

O’sishningerta davri

Jo’ja bolasi(jo’ja)<tana vazni> 40 g

O’rta hajmdagi
jo’ja (jo’ja)

49 kun56 ~ 59 kun

O’sishning ikkinchi yarim yilligi
Katta jo’ja(jo’ja)1,100 g2,200 ~ 2,300 g

2,700 ~ 3,000 g

Kichik davrda
jo'natish

8 haftalik (taxminan 2 oy) da katta
hajmda jo'natish

Go'sht uchun mo’ljallangan yosh tovuqning hayot tsikli

4 Ozuqa va uni ishlab chiqarish, sotib olish, ozuqa shakli
Ko'plab broylerlar yetishtirilishiga ko'ra, bir nechta masalliqni aralashtirish yo'li bilan
ishlab chiqarilgan, sotuvda mavjud bo'lgan, omuxta ozuqalar yordamida yetishtiriladi.
Turli xil aralash mahsulotlar, ozuqa ishlab chiqaruvchilari tomonidan sotiladi. Ayni
vaqtda, Yaponiyada ishlab chiqarilgan broilerning omuxta yemi, jami omuxta yem ishlab
chiqarishning 14 foizini va parranda omuxta yemining 34 foizini (umumiy ozuqaning 42
foizini) tashkil etadi.
Broylerlar uchun omuxta ozuqa energiya manbasi sifatida, eng ko'pini donli makkajo'xori
va supurgi urugini, o'z ichiga oladi, shuningdek, oqsil manbai sifatida soya uni kabi o'simlik
moyi qoldig’i va chorva uchun ozuqa-yemi baliq unlarini o’z ichiga oladi. Bundan tashqari,guruch kepagi, noorganik moddalar va vitaminlar, makkajo'xori kleykovina yemini ham o'z
ichiga oladi. Omuxta nisbati, masalliq, ingredientlar va boshqalar, tovuqning zoti, yoshi va
yetishtirish muhitiga qarab o'zgaradi.

23

5 Oziqlantirishni boshqarishdagi asosiy jihatlar(1) Gigiyenaga rioya qilish To'liq profilaktik gigiyenaga rioya qilish. Dastavval, yetishtirish hududiga
patogenlarning kirib kelishining oldini olish va ko’paytirish hududida salbiy muhitni
yaxshilash. Uy hayvonlarida yuqumli kasalliklarni nazorat qilish to'g'risidagi qonunining,yetishtirishda gigiyenaga rioya qilish standartlariga muvofiq, patogenlarning kirishinioldini olish uchun gigiyena nazorati hududlari tashkil etilishi lozim.
 Broylerlarni yetishtirish sezilarli darajada yaxshilandi, ayniqsa, vazn ortishi
ko'rsatkichlari ko’paydi. Parrandalarning ko’p miqdorda ko’payishi bu odatiy bo’lib,
ko'payish davri qisqa, shuning uchun yetishtirishni boshqarishda tezkor chora-tadbirlarni
tadbiq qilishda, kechikish alomatlari mavjud. Shuning uchun kundalik oziqlanishni
boshqarishda, zarar keltiruvchi yoki salbiy ta'sir ko'rsatuvchi omillarni bartaraf etish
muhimdir.
① Inshoot gigiyenasini boshqarish
 Parrandaxonalar, kasallikni keltirib chiqaruvchi mikroorganizmlar, antisanitariya
hasharotlari va antibakterial moddalardan tozalanadi va dezinfektsiya qilinadi.
② Tovuq salomatligini nazorat qilish Tez o'sadigan broylerlar yaxshi ventilyatsiya nazorati ostida bo’lib, nafas olish yo’li
kasalliklaridan ogoh bo’ladilar.
 Parrandalar uchun o'ta yuqumli kasalliklarga qarshi emlash dasturini ishlab chiqish va
emlashga rioya qilish muhimdir.
(2) Qush grippiga qarshi chora-tadbirlar
 Tovuqlar uchun bir xil choralar-tadbirlar (21- bet) muhimdir.

24

５

Boshqa① Yengil ot
1 Yengil ot (zotli)
・Yengil otlarning besh turi mavjud: toza zotli, Arab otlari, Anglo-Arab otlari va Arabiston
zotli otlari bo’lib, Yaponiyada boqiladigan engil otlarning aksariyati, zotli otlardir.
・Har yili 7000 dona (2018 yilda) toza zotlarning ishlab chiqarilishining asosiy hududlari
Hokkaydo, Tohoku va Kyushu hisoblanadi. Ular orasida, yetishtirishning 98 % dan ortig'i,
Hokkaydo hududi hissasiga to'g'ri keladi.
・Toza zotli otlar, poygaga tayyorlangandan so'ng, asosan poyga otlari sifatida ishlatiladi.
・Poygalarda ishlatiladigan zotli otlarning zotlari, tabiiy urchitish natijasida olingan zotlar
bilan cheklanadi.
Sun'iy urug'lantirish orqali olingan otlardan, ot poygalarida foydalanish mumkin emas.
・Sof zotli otlar - nasl-nasabini ro'yxatga olish orqali, qat'iy nazorat qilinadi. Ro'yxatga
olingan ayg’ir otlardan (ota) va biyalardan (ona) tug'ilgan otlargina, zotli ot sifatida
qayd etilishi mumkin. Shuningdek, nasl-nasabi qayd etilmagan otlar, poyga otlari bo‘laolmaydi. Zotdormotlar ro‘yxatidan o‘tkazilgan otlarga, ro‘yxatga olish organi tomonidan
guvohnoma beriladi.

2 Hayot tsikli・Otning yoshi o'ziga xos tarzda, tug'ilgan yili aytilib, ikkinchi va undan keying yillari esa 1
va 2 yosh, deb ataladi.
・Sof zotlarning homiladorlik davri, taxminan 11 oyni tashkil qiladi va ularning aksariyati,
Yaponiyada fevral va may oylari orasida tug'iladi.
・Tug'ilganidan to yoz fasligacha otlar, ona otlari bilan birgalikda boqiladi, lekin kuzda,(tug'ilgandan keyin taxminan 6 oy o'tgach) ular sutdan ajratiladi, keyin esa faqat
toychoqlar bilan birgalikda boqiladi.
・Birinchi yoshining kuzidan boshlab, egar va jabduqlar kiyishga o‘rgatish, odamlarni
mindirishga o‘rgatish (egarlash) boshlanadi.
・Minishga moslashgandan so'ng, jismoniy kuchini oshirish uchun mindirib, yugurish
mashqlari (o’rgatish) o’tkaziladi.
・2 yoshga to’lgan, o'rgatilgan otlar, poyga fermasi yoki mashq-o’quv markaziga ko'chibo'tadi, poyga otlari sifatida ro'yxatga olinadi va poygaga chiqish uchun qo'shimcha
mashg’ulotlar o’tkaziladi.
・Poygadan iste’foga chiqqan otlardan, yaxshi poyga ko’rsatkichlariga ega otlar va zotli
otlar, nasldor otlar sifatida yetishtirish fermasiga qaytadi.

25

① Urchitish (mart-may oylari)(Homiladorlik davri: 11 oy)② Tug'ilish(keyingi yilning fevral-may oylari)③ Emizish (~ 6 oylik)④ Kuz fasli
Sutdan ajratish (taxminan 5-6 oylik)⑤ Qish-yoz fasli  Toychoqlarni birgalikda ushlash (erkak va urg'ochilari alohida)(6 oydan 1 yoshgacha, yoz fasli)⑥ 1 yoshli, kuz fasli
Egarlangan⑦ 1 yoshli qish ~ 2 yosh
Mashq qilish⑧ 2 yosh aprel ~Ilk bor poygaga chiqishi⑨ Iste’foga chiqish
Ba'zilari ko’paytirish uchun ishlatiladi

26

3 Ferma xo'jaligini boshqarish shakli
Yengil ot ferma xo’jaligida, boshqaruvning ikkita asosiy turi mavjud.
・Ishlab chiqarish fermasi
Biyalarni boqib, toychoqlarni yetishtirish, kim oshdi bozorida sotish.
・IYetishtirish fermasi
Toylarni egarlash va shug’ullantirish.
Bundan tashqari, ishlab chiqarish va yetishtirish xo'jaliklarini uyushtirgan holda ishlarni
olib boruvchi, chorvachilik xo'jaliklari ham mavjud..

Ishlab chiqarish fermasi

Yetishtirish fermasi

27

② Asalarichilik
1 Asalarilarning turlari va xususiyatlari(1) Turi Yaponiyada asalarilarning ikki turi mavjud: gʻarbiy asalarilar va yapon asalarilari, lekinuy hayvonlarining koʻpchiligi asalarilar (keyingi oʻrinlarda asalarilar deb yuritiladi).
(2) Xususiyatlari Asalarilar guruhlarda yashaydilar va guruh ichida o'z rollariga ega.
・Ishchi ari (ayol)
 Ishchi asalarilar oddiy uyalarda (asalari uyalarini tashkil etuvchi olti burchakli
kameralar) boqiladi. Lichinkalar davrida birinchi yarmida shohona jele, ikkinchi
yarmida polen va asal beriladi va u taxminan 21 kun ichida katta bo'ladi. Umr muddati(omon qolish davri) taxminan bir oy, ammo sovuq qish oylarida u taxminan yarim
yil yashashi mumkin. Voyaga yetgandan so‘ng dastlab uya tozalanadi, shundanso‘ng lichinkalar ko‘tariladi va nihoyat uyadan chiqib oziqlanadi (gullardan nektar va
gulchang yig‘adi) ko‘payadi.
・Qirolicha ari (ayol)
 Malika ari lichinkalar orasida faqat qirollik suti bilan oziqlanadigan qirollik
poydevori deb ataladigan maxsus uyada o'sadi. Qirolicha ari, odatda, 1- guruhdagi
uy hayvonlaridan birida, faqat urug'lantirish bilan shug'ullanadi. Malika asalari vazni
ishchi aridan kattaroq va umri 2-3 yil.
・Erkak ari
 Erkak asalarilar malika asalari juftlash davrida tug'iladi (apreldan iyungacha
Yaponiyada eng maqbul vaqt) va o'sha paytda ishchi asalarilar uyada erkak
asalarilarga bag'ishlangan uya yaratadilar. Erkak asalarilar uyada ishlamaydi va
havoda malika ari bilan juftlashadi.

28

0 kunNest qurish
15 kunDarvoza qo'riqchisi

3 kun

20 kunTozalash

10 kunSaqlash xodimi

7 kun
Bolalarni parvarish qilish

Ishchi asalarilar uyasi(olti qirrali kichik yacheykalar)Ona ariErkakasalari

Voyaga yetgan ari
tuxum (juftlashish)
Taxminan 16 kun

Voyaga yetgan ari
tuxum (juftlashish)

Oziqlantirish

Ishchi ari hayoti

Tuxum qo’ yishni
boshlashi(1 kun 2 mingta)

Tuxum qo’ yishni
to’ xtatishi

Tuxum qo’ yishni
boshlashi(1 kun 2 mingta)

Yangi ona ari bilan
almashtirish(Tashqi havo harorati past) (Tashqi havo haroratining ko'tarilishi) (Tashqi havo harorati past) (Tashqi havo haroratining ko'tarilishi)oktabr-noyabr oylari
fevral-mart oylarioktabr-noyabr oylari
fevral-mart oylarihech narsa
qilmaydi

nobud bo’ lish

Oktabr atrofida

Ona ari va erkak ari hayoti

29

2 Asalarilarning bir yillik faoliyati
mavsumFaoliyat mazmuni

Bahor fasli(qurilish)

Bahordan yozgacha ko'plab gullar gullaydi, asalarilar oziqlanadi va ko'payadi.
Guruhlar ma'lum bir kattalikka yetganda, nasldor erkak asalarilarni ishlab
chiqarish va qirollik poydevori yasalishi boshlanadi. Qirollik poydevoridan,
yangi ona ari tug'ilishidan bir necha kun oldin eski ona ari ishchi asalarilarning
taxminan yarmi bilan uyadan chiqib, boshqa joyda yangi uya quradi. Bu
arilarni bo’linishi, deb ataladi.

Yoz fasli
Kuz fasli(yoz fasli davomida)

Gullari ko’p yaylovlardan tashqari, boshqa yerlarda gullar soni kam bo’lib,asalarilar uchun eng qiyin vaqt hisoblanadi. Natijada, asalarilar uyadan
qochib, yangi yerlarni qidirib, qaytmasliklari mumkin. Bunday holatga- uyadan
qochish, deyiladi.
Bu qish faslidan oldin yetarli miqdorda, asal g’amlab olish (uyada asalni
saqlash) kerak bo'lgan vaqt hisoblanadi. Insonlar hidini yoqtirmaydigangullardan ham asal yig'adilar.

Qish fasli(qishlash)

Asalarilar, sovuqqa dosh berish uchun uyalarida, bir-biriga ishqalanib
isinadilar. Qish mavsumida, tuxum qo’yish va bola arilarni tarbiyalash
to'xtaydi, lekin bahor yaqinlashganda, tuxum qo’yish boshlanadi. Shuningdek,
bu davrda asalarilar asal yetishmasligi, oziq-ovqat yetishmasligi tufayli ham
ochlikdan nobud bo’lishlari mumkin.

Qurilish

Qishlash

Ko’ payish davri

Ishchi ari
Erkak ari
Qari ona ari
Yangi ona ari

Uyadagi asalarilarning bir yillik faoliyati va soni
30

QishlashYoz fasli davomida

Ajralish

６

Tekshirish uchun savollar va topshiriqlar

Quyidagi topshiriqda, berilgan fikr to'g'ri bo'lsa “○”, noto'g'ri bo'lsa “×” belgisini qo’ying.
<Sigir>1. Yapon sog'in sigirlarining, o'rtacha yillik sut mahsuldorligi, taxminan 5000 kg ni
tashkil qiladi.
2. Golshteyn sigirining homiladorlik davri 280 kunni tashkil qiladi.
3. Sog'in sigirlarning sut sifati, barcha sigirlar bilan bir xildir.
4. Yozning issiq oylarida sigirlarning ozuqalanishi kamayadi, sut berishi ham
pasayadi.
5. Og’ildagi go‘ngni, dalada qoldirilishi ma’qul.
6. Yaponiyada boqiladigan barcha go'shtli qoramollar, yapon qora mollaridir.
7. Yapon qora mollarini boshqarishda, 10 oylik chorva mollari, bozorda sotib olinadi
va 30 oygacha bo'qiladi.
8. Bo’rdoqiga boqiluvchi qoramollarda, qattiq turdagi ozuqa miqdori,konsentrlangan (aralash) yemga nisbatan yuqori bo‘ladi.
<Cho’chqa>
1. Yapon cho'chqasining o’sishi tez bo’lib, 5~6 oy ichida, 100 ~ 110 kg tana vazniga
ega bo'ladi.
2. Yaponiya ona cho’chqasi, bir vaqtning o'zida 5 tagacha avlod beradi.
3. Tuqqan ona cho’chqa, yangi tug’ilgan cho’chqa bolasi bilan 2 oy davomida
birgalikda ushlanadi. 
4. Yaponiya ona cho’chqasi, 2 yil ichida 4-5 marta homilodor bo’lib, tug'ishi mumkin.
5. Yaponiyadagi cho'chqa fermalarida kasallik kam bo'lib, emlashni talab qilmaydi.
<Parranda>
1. Jo'jalarning rivojlanishi to'rt bosqichga bo'linadi: balog'atga yetmagan (jo’ja),o'rta (jo’ja), yirik (jo’ja) va katta tovuqdir.
2. Tuxum qo’yuvchi tovuqlarga, ozuqa sifatida omuxta yemi ishlatiladi.
3. Tovuqlar parranda grippi bilan kasallanganda, nobud bo’lmaydi.
4. Go'shtli tovuqlar (broylerlar) tuxum qo'yadigan tovuqlarga qaraganda, sekinroq
o'sadi.5. 7 haftalik broyler xo’rozlar vazni taxminan 5 kg ega.31(     )
(     )
(     )
(     )
(     )
(     )
(     )
(     )

(     )
(     )
(     )
(     )
(     )

(     )
(     )
(     )
(     )
(     )

javob<Sigir>1. × (Sabab: Yapon sog'in sigirlari va Golshteyn zotlarining o'rtacha sut mahsuldorligi 8000
kg dan oshadi.)
2. ○3. × (Sabab: S igirlarning sut sifati har bir sigir uchun har xil bo’ladi.)
4. ○5. × (Sabab: to'g'ri kompost qilish, qonun bilan belgilangan.)
6. × (Sabab: Yapon qoramolidan tashqari, uchta turdagi sog’in sigirlar va duragaylar
mavjud (F1).)
7. ○
8. × (Sababi: bo’rdoqiga boqish davrida, omuxta yemining nisbati yuqori.)<Cho’chqa>
1. ○2. × (Sabab: y apon on cho’chqasining avlodlari soni 10 dan 15 gacha bo’ladi.)
3. × (Sababi: cho'chqa bolasining emish davri 3-4 hafta bo’ladi.)
4. ○5. × (Sabab: c ho'chqachilik fermalarida turli kasalliklar mavjud va tegishli emlashlarni talab
qilinadi.)<Parranda>
1. ○
2. ○
3. × (Sabab: Agar yuqori patogen virus bilan kasallangan bo'lsa, u bir hafta ichida nobud
bo’ladi)4. × (Sabab: B roylerlarning o'ziga xos xususiyati shundaki, ular tovuqlarga qaraganda
tezroq o'sadi.)
 o’roz broylerlar 7 haftaligida, taxminan 3,3 kg bo’ladi.)
5. × (Sabab: X

32

Chorvachilikvayem-ozuqaⅡhaqida asosiy bilimlar

33

１

Sog'in sigir

1 Sog'in sigirlarning tabiati
Sog'in sigirlar hushyor hayvonlar bo’lib, tarang asabga ega, shuning uchun odamlarularga yumshoq munosabatda bo'lishlari lozim.
Sog'in sigirlar ba'zan qattiq turdai yemlardan ko'ra, konsentrlangan yemlarni afzal
ko'radilar, bu "tanlab oziqlanish", deb ataladi.
Yozning issiq oylarida, sigirlar tana haroratini ko'tarilishini oldini olish maqsadida, nafas
olishi tezlashadi va tanadan suvni ko’p miqdorda bug'lab chiqaradilar.
Sog'in sigirlarning tana harorati, odatda anus(orqa kanal)ga termometrni kiritish orqali
o'lchanadi.
Sog'in sigirlarning sut mahsuldorligi tug’ruqdan so’ng keskin o’sadi, lekin 5-7 hafta ichidasutkalik sut mahsuldorligi maksimal darajaga yetadi, sutkalik sut mahsuldorligi taxminan
50 kg ni tashkil qiladigan sigirlar ham ko’pdir.
Tug’ruqdan taxminan 60 kun oldin sog’ish ishlari tugaydi (to'xtatiladi) va sutdan qolish,
davr boshlanadi.

2 Og’il tuzilishi
Sog'in sigirlarni saqlashning ikki yo'li mavjud: o'tloqda "o'tlatish" va og’ilda "soyada
saqlash" bo’lib, ammo Yaponiyada ko'plab sog'in sigirlar soyada, og’ilda saqlanadi.
Og’ilda saqlashning uchta usuli bor: "Bog’lab boqish", va "Erkin molxona"(Free burn),"Erkin yotoqqa ega molxona"(Free Stall).
Bog'lab boqish - bu sog'in sigirlarni ustunlar, arqonlar, zanjirlar va boshqa narsalar bilan
bog'lab, mahkamlash usulidir.
Suv idishlari sifatida, ko'pincha suv dispenserlari qo’llaniladi. Sog‘ish ishlari, sigirlar
bog‘langan joyda amalga oshiriladi va sut sigirlar ustidan o’tgan, sut naychasi orqali
muzlatgichga (quyma sovutgich) quyiladi..

Bo’limlarga bo’lingan molxona

Nyu-York uslubidagi bo’yinbog’ yordamida saqlash34

Bog‘langan sigirni, sog‘ish jarayoni

Vakuum o'lchagichi
Vakuum sozlagichi

Vakuumli naycha
Sut naychasi

Pulsator

Sut tushuvchi idish(Sut qabul qiluvchi)
Vakuumli bak

TutqichYelin so’ rg’ ichlari

Vakuum pompasi
Ommaviy sovutgich
Sut oqimi

Sog'ish tizimi

Erkin molxona (Freeburn) - bu sog'in sigirlarni bog'lamasdan, katta yopiq inshootda
erkin harakatlanishiga imkon berib, boqishning bir usuli. Maxsus qoplama materiali,
oziqlanish joyidan tashqari, butun molxona ustiga yotqiziladi. Ko'pincha qoplama sifatida
qipiq (yog'och qipig’i) va qaytarilgan kompost (fermentlangan va qizitib,quritilgan kompost)
ishlatiladi. Suv idishlari sifatida, suv dispenserlari ishlatiladi. Sog'ish ishlari, alohida sog'ish
xonasida, amalga oshiriladi.

Erkin molxona

Sog'ish xonasi

Sog'ish roboti

35Erkin yotoqqa ega bo’lgan molxona (Free Stall) - bu fotosuratda ko'rsatilganidek,
alohida ajratilgan yotoq (sigir to'shaklari) mavjud. Bu erkin molxona (Freeburn) dan farqi
hisoblanadi.

Erkin yotoqqa ega bo’lgan molxona ohiri(yem yeyish uchun maxsus idish)

Erkin yotoqqa ega bo’lgan molxona yotog’i(sigir yotog’i)

Erkin va yotoqqa ega bo’lgan molxonalarda, kuchli sigirlar, zaif sigirlarni siqib chiqarishi
mumkin va buning natijasida ozuqa kam iste’mol qilinishi mumkin.

3 Sog’in sigirlarining ovqat hazm qilish tizimi
・Sog'in sigirlarning oshqozoni 4 kamerali bo’ladi.
・Eng katta oshqozon qorin bo'shlig'i bo'lib, u shirdon deb ataladi.
・Ko'p mikroorganizmlar shirdonda yashaydi va mikroorganizmlar ozuqani parchalaydi va
sog'in sigirning tanasiga ozuqa moddalarini (uchuvchi yog'li kislotalar) yetkazib beradi.
・S og‘in sigirlar yegan yemlarini og‘ziga qaytaradi, tishlari bilan maydalab, mayda
bo‘laklarga bo‘lib, yana yutib yuboradi.Buni kovsh qaytarish va chaynash, deyiladi.
・K o v s h q a y t a r i s h v a c h a y n a s h o r q a l i o z u q a n i m a y d a l a y d i v a s h i r d o n d a g imikroorganizmlarning parchalanishi va hazm bo'lishi tezlashadi.
・Sog'in sigirlarning qorin bo'shlig'ida, donli kraxmal va qo'pol ozuqa tolalaridan uchuvchi
yog' kislotalari (sirka kislotasi, propion kislotasi, butir kislotasi) ishlab chiqariladi va ular
sog'in sigirlarning tanasiga so'riladi va sut ishlab chiqarish va tanani saqlab turishga
yordam beradi.
・Sog'in sigirlarda sut ishlab chiqarish va tanani saqlab turish uchun zarur bo'lgan oqsilla,ringichka ichakdan so'rilgan aminokislotalardan hosil bo'ladi.

4 Ozuqa- yemish・Qattiq turdagi ozuqa sifatida keng qo’llaniladiganlari-bu maysa silosi, makkajoʻxori silosi,
pichan silosi, dagʻal achitilgan sholi (butun sholi donasi silosi), sholi somoni va boshqalar
kiradi.

36

・Konsentrlangan ozuqa sifatida ko'pincha aralash ozuqa (omuxta), makkajo'xori, soya uni,kolza uni, kepak, oziq-ovqat ishlab chiqarishda qo'shimcha mahsulotlari (tofu uni, lavlagiuni), lavlagi granulasi va boshqalar ishlatiladi.
・Omuxta - bu turli xil, aralash yem ingredientlarini, ozuqa tayyorlash zavodida aralashtirish
orqali, ishlab chiqarilgan ozuqa bo’lib, makkajo'xori ko'pincha don sifatida ishlatiladi va
soya uni ko'pincha siqib olingan, yog’li ozuqa sifatida ishlatiladi.
・Silos - o't, sholi yoki makkajo'xori (poya, barg va donlari aralash), kislorod (havo)siz
idishda, zich yopilib, saqlash orqali olinadigan ozuqa.
・Erta o’rilgan o'tlar, kech o’rilgan o'tlarga qaraganda, yuqori protein va tolalar (kletchatka)
ning hazm bo'lishiga ega va to'yimli hisoblanadi.
Ozuqa turipichansilos

Konsentrlangan ozuqa

Ozuqa-yemi inshooti

Silos minorasi

Silos bunkerlari

37

Omuxta ozuqa baki

5 Ozuqa-yemining ozuqaviylik qiymati(1) Yemning tarkibiy qismlari sifatida, xom protein, xom yog', uglevodlar, minerallar va
vitaminlar ko'rsatilgan.
(2) Sog'in sigir ozuqasining ozuqaviylik qiymati (energiyasi), Yaponiyada TDN (hazmqilinadigan ozuqa moddalarining umumiy miqdori) bilan belgilangan.
(3) Yormalar yuqori TDN tarkibiga ega, sababi ular tarkibida ko'p miqdorda, yuqori
darajada hazm bo'ladigan kraxmallar mavjud va makkajo'xori tarkibidagi TDN miqdori
quruq mahsulotlarda 93,6 % ni tashkil qiladi.
(4) Maysa tarkibida, juda ko'p tola (kletchatka) ni o'z ichiga oladi, lekin uning
hazm bo'lishi, don kraxmaliga qaraganda past, shuning uchun uning TDN tarkibi
makkajo'xoridan ham past bo’ladi.
(5) Jadvalda ko'rsatilganidek, maysaning xom protein tarkibi va tola (kletchatka)ning
hazm bo'lishi, maysaning o’rim vaqtiga qarab o'zgaradi. Erta o’rilgan o'tlar, ko'proq
to'yimli bo'ladi.

O'tni o’rish vaqti va ozuqaviylik qiymati (Italiya javdari, ajriqbosh)
Quloqlashdan avval

Quloqlash davri

Gullash davri

Quruq mahsulotlarda, xom protein miqdori %

18.4

13.7

8.3

Tola (kletchatka)ning umumiy hazm bo'lishi %

75

60

50

Quruq mahsulotlarda, xom protein miqdori %

17.5

10.0

8.8

Tola(kletchatka)ning umumiy hazm bo'lishi %

70

60

47

Italiya javdar o'ti

Ajriqbosh o’ti

38

6 Ozuqani ishlab chiqarish(1) Silos - o't, guruch, makkajo'xori (poya, barg, donlari aralash) va boshqalarni
kislorodsiz, havo kirmaydigan muhitda saqlash va ularni sut kislotasi bilan
fermentatsiyalash orqali, tayyorlangan saqlanivchi ozuqadir.
(2) Yaxshi silos qilish uchun masalliqni mayda bo'laklarga bo'lish va yetarli darajada
siqish va bostirish muhimdir.
Maysa silosini tayyorlash
Taxlangan silos

Harakatlanadigan o’roq bilan o’rish

Yaylov yig'im-terim ishlari

Taxlangan siloslarini tayyorlash

Taxlangan silos

Harakatlanadigan o’roq bilan o’rish

Rolikli presslash mashinasi bilan qadoqlash ishlari

O'rash mashinasi bilan o'rash

O'ramli silos

Maysa silosining
rulonli toy ko’rinishi

39

7 Oziqa-yemi bilan ta’minlash
・Qattiq turdagi yem va konsentrlangan yemni, alohida-alohida oziqlantirish usuliga, bo’lib
oziqlantirish, deyiladi, har ikkalasini oldindan mikser (mikser) bilan aralashtirish va ularnibirga berish usuli aralash oziqlantirish (TMR) deb ataladi.
・Emizuvchi sigirlarda (sog'in sigirlar) tug’ruqdan so’ng sut mahsuldorligi oshishi bilan
yem-xashak iste’moli ham ko'payadi.
・Sut mahsuldorligi oshgani sari konsentrlangan ozuqa iste'moli ham ortadi, lekin bo’lib
oziqlantirishda, qattiq turdagi va konsentrlangan ozuqa nisbati (muvozanati) hisobga
olinishi lozim va konsentrlangan ozuqani ortiqcha iste'mol qilmaslikka e’tibor berish lozim.
Shu nuqtai nazardan, aralash oziqlantirish (TMR) ikkala iste'molni ham muvozanatli
tarzda, amalga oshirishni ta’minlaydi.
・B o’lib oziqlantirishda, avval pichan, silos kabi qattiq ozuqalarni, keyin esa
konsentratsiyalangan ozuqani berish lozim.
Quyidagi jadvalda sog'in sigirlar uchun ozuqa berish misoli keltirilgan.
Hokkaydo sutkalik sut mahsuldorligi 40 kg
Maysa silosi 10 kg, makkajo'xori silosi 14 kg, omuxta 10 kg, beda
pichanlari 2 kg, lavlagi granulasi 3 kg
Ibaraki prefekturasi Kunlik sut mahsuldorligi 28 kg
Ajiriq pichani 4 kg, beda pichani 2,9 kg, Bermud pichani 3,4 kg, omuxta
6,3 kg, lavlagi granulasi 3 kg

8 Sut sifati va mastit (yelin kasalligi)(1) Sut sifati, jo'natilgan sigir sutlarining aralashmasi (bir qancha sigirlar suti
aralashmasi) bilan aniqlanadi.
(2) Sutning tannarxi, aralash sutning sinov natijasiga qarab o'zgaradi.
(3) Agarda, podalarda sut sifati sinovi o’tkazilsa, har bir sigir sut sifati, har oyda bir marta
tekshiriladi.

40Sut sifati me’zonlari (misol)
Yuqori sut sifati

Standart sut sifati Yaxshilanishi zarur bo’lgan sut sifati

Sutdagi yog'lar nisbati% 3.9 yoki undan yuqori

3.5-3.89

3.0-3.49

Sut oqsillari darajasi

% 3.4 yoki undan yuqori

3.1-3.39

2.8-3.09

Yog'siz qattiq moddalar miqdori % 8.8 yoki undan yuqori

8.5-8.79

8.0-8.49

Somatik hujayralar o'n  minglab / ml

10-29

30-99, ko'proq

10 dan kam

・Tug'ruqdan so’ng, ilk sut kelishi, og’iz suti, deb ataladi.
・Og’iz sutining tarkibiy qismlari, odatdagi sut (normal sut) dan farqli bo'lgani uchun,
tug’ruqdan so’ng, 5 kun davomida sutni jo'natib bo'lmaydi.
・Mastit - bu sog'in sigirlarning yelinida, patogen bakteriyalarning ko'payishi natijasida,
yuzaga keladigan kasallik hisoblanadi. Mastit ko'krakning yallig'lanishiga olib keladi,bu esa isitma, ko'krakning shishishi va og'riq kabi klinik belgilarga olib keladi. Ko'krak
patogen bakteriyalar bilan ifloslangan bo'lsa, oq qon hujayralari soni ko'payadi va oq qon
tanachalari, sutdan ajralib chiqadigan bakteriyalar kabi begona moddalarni zararlaydi va
somatik hujayralar sonini oshiradi. Sutdagi somatik hujayralar, ushbu oq qon hujayralariva sut bezining teri hujayralarining eksfoliatsiyalangan qismlaridan iborat. Sog'lom
sigirlarning somatik hujayralari soni odatda, 200000 / ml ni tashkil qiladi. Bundantashqari, sutdagi somatik hujayralar soni, sutning gigiyenik sifatini baholash uchun
hizmat qiladi.

9 Ovqat hazm qilish va tuyoq kasalliklari(1) Sog'in sigirlar dastlab, o'txo'r va o't yeyuvchi hayvonlar bo'lgan, ammo hozirgi kunda
yuqori sut ishlab chiqarishi uchun donli kraxmal miqdori oshirilmoqda.
(2) Donli kraxmal, o't tolalariga qaraganda, qorin bo’shlig’ida tezroq hazm bo’ladi va
uning yuqori ozuqasi ko’p miqdorda uchuvchi yog’ kislotasi va sut kislotasini ishlab
chiqaradi.
(3) Shuning uchun, don ozuqasi yuqori bo'lsa, qorin bo’shlig’ining pH (vodorod ionlarikontsentratsiyasi) pasayadi va oshqozon atsidozi va tuyoq kasalliklarini rivojlanish
xavfi mavjud.
(4) Yaponiyada tuyoq kasalliklari (laminit, tuyoq kasalligi) tufayli, ko'pincha mollardan
voz kechiladi.
(5) Tuyoq kasalliklari, sog'in sigirlarning konsentrlangan ozuqani tanlab oziqlantirish(tanlab iste'mol qilish) natijasida ham paydo bo'lishi mumkin.
(6) Quyidagi jadvalda, orqa qorin ko'chishi, qorin bo’shlig’ining atsidozi va laminit bilan
kasallangan qoramollarning holati ko'rsatilgan.

41

Sog’in sigirlarining ovqat hazm qilish organi kasalliklari va laminit
Kasallik

Kelib chiqish sababi

Sog’in sigirlarda kasallik alomatlari

Tug’ruqdan so'ng, qattiq turdagi ozuqaning
Orqa qorinningsiljishi

Qorin bo’shlig’i
atsidozi

Laminityetishmasligi va konsentrlangan
ozuqaning ko’p miqdorda berilishi tufayli
yuzaga keladi
Yorma kraxmalini ko'p iste'mol qilishtufayli, sut kislotasi qorin bo'shlig'ida
to'planadi va pH keskin pasayadi.

Qorin bo’shlig’i atsidozidan hosil bo'lgan
sut kislotasi va gistamin tuyoq dermasining
kapillyarlariga ta'sir qilib, yallig'lanishni
keltirib chiqaradi.

Ishtaha yo'qolishi, holsizlik, sutdan
qolishIshtahaning yo'qolishi, qorin
bo'shlig'i faoliyatining pasayishi, sut
mahsuldorligining pasayishi, jigar
faoliyatining pasayishi
Yurishga qiynalish oqibatida, suv
idishlari va suv dispenserlariga
yaqinlasha ololmaslik, ozuqa iste'moli
kamayishi, sut mahsuldorligining
pasayishi(Sigir kasalliklarini o'rganish, Modern Publishing Co., Ltd., 1980)

 Sog’in sigirlarini ko’paytirish
・Tug'ruqdan so’ng, sog'in sigirlar o'rtacha har 21 kunda, bir marta hayz ko’radi.
・Hayz kelishni e'tiborsiz qoldirmasdan, sun'iy urug'lantirishni amalga oshirish muhimdir.
So'nggi vaqtlarda, nafaqat sun'iy urug'lantirish, balki yapon qora molining urug'langan
tuxumdonlari ko'chiriladigan - tuxumdonlar transplantatsiyasi ham mashhur bo'lmoqda.
・Ko'pincha muzlatilgan urug’lar (spermalar) ishlatiladi.
・Sog'in sigirlar hayz ko’rish vaqtida, tashqi jinsiy a’zosi lablari qonga to’lib ishadi va
shilimshiq suyuqlik ajralib chiqadi.
・Hayzning eng yuqori cho'qqisida, boshqa buqalar tomonidan minishga harakat qilinsa
ham, bunday holatga ijozat beriladi (doimiy hayz) va bunday holatni kuzatish juda
muhimdir.
・Homiladorlikni tasdiqlash, homiladorlik testini o'tkazish orqali amalga oshiriladi.
・Sog'in sigirlar uchun muqobil tug’ruq oralig'i, yiliga bir marta.

42

Sun'iy urug'lantirish

 Tug’ruq
・Sog'in sigirning tug'ish vaqtida, buzoqning vazni taxminan 45 kg ni tashkil qiladi.
・Tabiiy tug'ruq, muqobildir, ammo tug'ruq qiyin kechsa, veterinar talab qilinadi.
・Veterinar tug’ruq vaqtida, ona sigirning tug‘ilish yo’liga zarar yetkazmasligi yoki bakterial
infeksiyani keltirib chiqarmaslik uchun ehtiyot bo‘lish lozim.
・Buzoq tug'ilgandan keyin taxminan 6 soat ichida, yo’ldosh (tug'ruqdan keyin) chiqariladi.
・Ona sigir, tug'ilgan buzoqni tana yuzasini quritish uchun yalaydi, lekin buzoqni quruq
yotoqqa o'tkazish juda muhimdir.

 Og’iz sutini berilishi
・Tug’ilgan buzoqqa, immunitetini yaxshilash uchun ko'p miqdorda immunoglobulin bo'lganog’iz sutidan berish muhimdir.
・Buzoqlar tug'ilgandan so’ng, kamida 3 kun davomida og’iz suti bilan boqish tavsiya
etiladi.

 Buzoqlarni boqish va ko'paytirish(1) 6 haftalik yoshda, erta sutdan ajratish usuli tavsiya etiladi, ammo bu holda
oziqlantirish usuli quyidagi jadval asosida olib boriladi.

43Erta sutdan ajratish usuliga ko’ra oziqlantirish (misol)
Og'iz suti

Tug’ilganidan so’ng 4 soat ichida 1 ~ 2 litr, 4 ~ 6 soat oralig'ida 2 litr

Sut o’rnini bosuvchi, ona

Sut o’rnini bosuvchi suyuq ozuqa bo’lsa, 1 kuniga 600 g (iliq suvda eritilgan),suti
Buzoqlarga qo’shimcha
sut ozuqasi

ona suti yordamida oziqlantirilsa, 1 kuniga 4.5kg - bu 6 haftagacha beriladi
Sutdan ajratilgan buzoqlar uchun konsentrlangan ozuqa (sun'iy sut) taxminan
1 haftalikdan boshlab beriladi.
1 ~ 2 haftalik

0,1 kg / kun

2 ~ 3 haftalik

0,2 kg / kun

3 ~ 4 haftalik

0,5 kg / kun

4 ~ 5 haftalik

0,8 kg / kun

5 ~ 6 haftalik

1,2 kg / kun(So’ngra, 3 oylikgacha asta-sekin oshirib boriladi, maksimal 2,5 kg / kuniga)
PichanSifatli pichan bilan erkin boqish(“Yaponiyada mollarni yetishtirish me’zonlari”, “Sog'in sigir”, “Yetishtirishda veterinariya tibbiyot tizimi”, “Sog'in sigir 1 nashri”)(2) Sog’in sigirlarni yetishtirish davrida, quyidagi ikki maqsadga erishish lozim.
① Yuqori sifatli, qattiq turdagi ozuqalar bilan boqilishi natijasida, birinchi oshqozon
yetarlicha rivojlangan.
 e’yori jismoniy mashqlar yordamida, mushaklar va skeletlarni to'liq rivojlantirish.
②M

 Buzoq sog'lig'ini saqlash・Buzoqlar diareya, sepsis va pnevmoniyaga moyildir.
・B uzoqlarni, yaxshi shamollatiladigan, quyoshli va toza muhitda boqish muhim
ahamiyatga ega.
・Buzoqlarni boqishda ko'pincha, buzoq lyuklari va buzoqlar uchun maxsus kataklari
ishlatiladi.
・Buzoq lyuklari va buzoqlar uchun maxsus kataklariga maxsus qoplama materialini ko'p
miqdorda qo;llash va uni toza saqlash muhimdir.

44

Buzoq lyuklari Tana holati ko’rsatkichi(1) Tana holati, sog'in sigirlarda teri osti yog'ining to'planish darajasini bildiradi.
(2) Tana holatining raqamli ko’rsatkichi, tana holati ko’rsatkichi, deb ataladi va BCS bilan
ifodalanadi.
(3) BCS 2,0 ~5,0 gacha belgilanadi.
(4) BCS ko’rsatkichi, son suyagi, bel burchagi, chanoq suyagi, biqin kuraklari, orqa
kurak paylari va kesishgan paylarni kuzatish orqali aniqlanadi.
(5) BCS, sut ishlab chiqarish va reproduktiv ko'rsatkichlar bilan chambarchas bog'liq
bo'lganligi sababli, sog'in sigirlarning ko’payish davriga ko’ra, quyidagi maqsadliqiymatlar belgilanadi.
① Tug’ruq vaqtida ko’rsatkich oralig’i, taxminan 3,50 va 3,25~3,75 gacha.
② Emizish boshlanganidan so’ng, maksimal pasayish 0,75~ 1,0 gacha.
③ Tug'ruqdan so’ng, kech bo’lsa ham taxminan 100 kundan keyin tiklanish
boshlanishi lozim.
④ Sutdan qolish davrida, 3,25 ~3,75 oralig’ida qilinadi.

45

Tana holati<Oddiy tana holatini baholash namunasi>
  Oddiy BCS = 2 Ozib ketish

Butun tanasi: Sur’atda, juda ozib ketgan, deb baholanadi.
    Quvvatsizlik, qorin tepaga so’rilib ketgan va o’zini tutib
    olishiga umid yo’q.

Dumba: V shaklida
    Son a orqa kuraklari burchakli.

  Oddiy BCS = 3 Oddiy

Butun tana: Fotosur’atda, ozgina yog’ to'planishi ko'rsatilgan, ammo u normal,     deb topilgan.
     Tananing har bir qismi aniq konturga ega va tanada yetarlicha quvvat mavjud.

Dumba: V shaklida
    Son a orqa kuraklari dumaloq.
     Oddiy BCS = 4 Haddan tashqari boqilgan

Butun tana: Sur’atdagi mol, haddan tashqari boqilgan, deb topilgan.
     Teri osti ortiqcha yog’ to'plangan va konturlar juda noaniq.
Tug’ruqdan so’ng muammolar tug’ilishi xavfi mavjud.

Dumba: U shaklida
    Son a orqa kuraklarini yog’ bosgan.
   Fotosur’atlar (butun tana sur’atlari, 3 dona) taqdim etilgan: “Milliy qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat tadqiqotlari” tashkiloti,
katta ilmiy xodimi, Akiko Nishiura
Fotosur’atlar (dumba holati sur’atlari 6 dona) taqdim etilgan: Tochigi prefekturasi, “Chorvachilik sut sanoati ilmiy markazi”

46

 Go'ng turlari
・Sog'in sigirlarning go'ngi uch xil bo'ladi: qattiq, shlak va suyuq.
・Qattiq – peshobdan ajratilgan bo'lib, najas va qoplama materiali aralashmasi bo'lib,undan kompost tayyorlanadi.
・Suyuq - bu najasdan ajratilgan, peshob.
・Shlak - bu najas va peshob aralashmasi bo'lib, u baklarda saqlanadi va o'g'it va metan
gazni ishlab chiqarish uchun qo’llaniladi.

Najas va qoplama material aralashmasini,konveyer yordamida molxonadan olib chiqish

Go’ng uchun mo’ljallangan katta baklar

 Kompostni tayyorlash va undan foydalanish
・Kompost - bu sog’in sigirlarining najasi va qoplama materialining aralashmasi aerob(kislorodga boy muhitda) muhitida parchalanadi, suv miqdorini kam bo’lgan mahsulotdir.
・S ifatli kompost qilish uchun, yetarli miqdorda havo berish kerak va buning uchun
ag’darish (qo’zg’atish, aralashtirish) amalga oshiriladi.
・Kompost o'g'it sifatida qo’llaniladi. Quritilgan compost, ba'zan qaytadan, molxonaga
yotqiziladigan qoplama materiali sifatida ishlatiladi, bu "qaytarilgan kompost", deb ataladi.
・Kompost tarkibida suvning eng muqobil ko’rsatkichi 60~65 % darajasigacha bo’lib, bunga
erishish uchun uni tayyorlashda qo’shimcha materiallardan foydalaniladi.
・Agarda, kompostlash muvaffaqiyatli davom etsa, harorat ko'tariladi. Bunday holda,
harorat 70~80 °C gacha ko'tariladi va yuqori harorat patogen bakteriyalarni, parazitlarni
va begona o't urug'larini o'ldiradi.

47

Kompost inshooti48

２

Go'sht uchun mo’ljallangan qoramol

1 “Vagyu” (Yapon qoramoli)
Vagyu- Yaponiyaga hos qoramoli bo’lib, uzoq vaqt davomida yetishtiruvchilar tomonidan
ko'paytirilib, zoti mukammallashtirilib, kelinmoqda va u Yaponiyada himoya qilib
kelinadigan hayvondir. Yapon qora zoti (qoramoli), yapon jigarrang zoti (jigarrang), yapon
kalta junli qoramoli va yapon shoxsiz qoramollari mavjud, lekin eng keng yetishtiriladiganturi, yapon qoramoli bo'ladi. Yapon qoramoli, tabiatan yumshoq turlarga kiradi.
(1) Nasldor sigirlarni oziqlantirishni boshqarish
 asldor sigirlarni, tabiiy oziqlantirishdagi ozuqa nazorati①N〇 Homiladorlikning so’nggi oylarida
・Tug'ilishdan 2 oy oldin, homila tez rivojlanadi.
・Ona sigir tanasini qo’llab-quvvatlash uchun zarur bo'lgan oziquqalar va homila
tanasining rivojlanishi uchun zarur bo'lgan ozuqalar talab qilinadi.
〇 Emizish davri・Ozuqani, sut mahsuldorligiga qarab, berish kerak.
・Ona sigirning oziqlanish holatiga qarab, yem miqdorini oshirish yoki kamaytirish
lozim.
② Sun'iy oziqlantirishda, nasldor sigirlarning ozuqaviy nazorati
 Tabiiy ozuqa bilan oziqlanadigan ona sigirlarga nisbatan, emizish (laktatsiya) davri
deyarli bo’lmaydi.
〇 Homiladorlik davri
・Tabiiy ozuqa bilan oziqlanadigan ona sigirlarga o'xshaydi.
〇 Laktatsiya davri・Ozuqa-yemini, homiladorlikning ohirgi davrlarida ham davom ettirish mumkin.
・Ona sigirning oziqlanish holatiga mos keladigan miqdorda ozuqa-yemi berilishi
lozim.
(2) Go’sht uchun mo’ljallangan (go’shtli sigirlar) g’unajinlarni ko’paytirish
・Tug'ruqdan so’ng, go'shtli sigirlar, o'rtacha har 21 kunda hayz ko’radilar.
・Hayz davrini e'tiborsiz qoldirmasdan, sun'iy urug'lantirishni amalga oshirish muhimdir.
・Yapon qora molining (Vagyu) urug'i va urug'langan tuxumdonlari, yapon chorva
yetishtiruvchilari uchun juda muhim hisoblanadi, shuning uchun ularni to'g'ri nazorat
qilish muhim bo’lib, masalan, ularni yo'qotmaslik uchun qulflangan joyda saqlash lozim.
・Go'shtli qoramollar g’unajinlarida, hayz davrida, tashqi jinsiy organlari lablari qontalash
bo’lib shishadi va shilimshiq suyuqlik ajraladi.

49

・Hayzning eng yuqori cho'qqisida, boshqa buqalar tomonidan minishga harakat qilinsa
ham, bunday holatga ijozat beriladi (doimiy hayz) va bunday holatni kuzatish juda
muhimdir.
・Homiladorlikni tasdiqlash uchun, homiladorlik testini o'tkazish orqali amalga oshiriladi.
・Go'shtli qoramollar g’unajin sigirlari uchun muqobil bolalash oralig' davri, yiliga bir martahisoblanadi.

Hayz davri xatti- harakati(3) Tug’ruq
・Go'shtli qoramollarining tug’ruq vaqtidagi, buzoq tana vazni, taxminan 30 kg ni tashkil
qiladi.
・Tabiiy tug'ruq, muqobildir, ammo tug'ruq qiyin kechsa, veterinar talab qilinadi.
・Veterinar tug’ruq vaqtida, ona sigirning tug‘ilish yo’liga zarar yetkazmasligi yoki bakterial
infeksiyani keltirib chiqarmaslik uchun ehtiyot bo‘lish lozim.
・Buzoq tug'ilgandan keyin taxminan 6 soat ichida, yo’ldosh (tug'ruqdan keyin) chiqariladi.
・Ona sigir, tug'ilgan buzoqni tana yuzasini quritish uchun yalaydi, lekin buzoqni quruq
yotoqqa o'tkazish juda muhimdir.
(4) Yapon qoramollarini boshqarish① Tug'ilgan vaqtdagi vazni
 Yapon qoramolining tug'ilgan vaqtidagi vazni, taxminan 28 kg ni tashkil qiladi.

Tug’ruqdan so’ng

Tabiiy ozuqalar bilan oziqlantirish

50

Sun'iy oziqlantirish

② Og’iz sutining berilishi
 Og’iz suti, tug'ilgandan 2-3 kun o'tgach beriladi. Og’iz sutini emganligini nazorat
qilish lozim, chunki u buzoq kasalliklarini yuqtirish olishiga chidamli bo’lgan,
immunoglobulinlarni o'z ichiga oladi.
③ Tug’ilishdan so’ng oziqlantirish dasturi
 Quyidagi jadvalda, yapon go’shtli qoramollarini yetishtirish bo’yicha belgilanganme’zon asosida, erta sutdan ajratilgan buzoqlar uchun (og’iz sutidan so’ng) oziqlantirish
dasturi ko'rsatilgan (2008 yil nashri).
 Sut o'rnini bosuvchi moddalarga yog'sizlangan sut kukuni, quritilgan sut zardobi
va yorma uni kiradi. Sun'iy sut emizish davrida, qattiq ozuqa sifatida, bug'doy, arpa,
makkajo'xori va soya unini o'z ichiga oladi.
Tug’ilgandan so’ng yosh ko’rsatkichi

Sut o’rnini bosuvchi ozuqa miqdori

Sun'iy sut berilishi miqdori(Havoda quritilgan mahsulot g / kun) (Havoda quritilgan mahsulot g / kun)

8-13 kun

400

14-17 kun

500

18-21 kun

500

100

22-28 kun

500

200

29-35 kun

500

300

36-42 kun

500

500

43-49 kun

250

800

7－8 hafta

（250）

1200

8－9 hafta（250）（1000）

9－10 hafta

（250）

1400

10－11 hafta（1200）

11－12 hafta

1500

12－13 hafta（1300）

13－14 hafta

1600

pichanErkin oziqlantirish

1700
1800
1900
( ) ichida: 7 haftalik yoshdan keyin ham, ona suti bilan boqilayotgan buzoqlar uchun ozuqa-yemi
miqdoriSut o'rnini bosuvchi: sut o’rnini bosuvchi, suvda eritiluvchi ozuqaning, suv harorati, ko’krag suti
harorati bilan o’xshash 38 ~ 40 °C bo’lishi lozim. Shu sababli, 45~50°C gachabo'lgan, issiq suvda eritish tavsiya etiladi. Sut o’rnini bosuvchi ozuqani eritganda,
issiq suv tayyorlash, unga sut ozuqasini solib, aralashtirib, eritish lozim. (“Milliy
qoramol go'shtini ko'paytirish jamg'armasi” / “Markaziy chorvachilik uyushmasi”,"Go'shtli qoramollarni boshqarish texnologiyasi", 2006 yil)51

④ Buzoqlarni boshqarishda asosiy jihatlari Yangi tug‘ilgan buzoqlar, patogen mikroorganizmlarga chidamsiz bo’lib, ona
sigirlardan bakterial infeksiyalar yuqishining oldini olish uchun, ularni buzoq lyuklari kabi
faqat buzoqlar uchun mo‘ljallangan muassasalarga o‘tkazish yo‘li bilan nazorat qilinadi(Sog’in sigirlar, 44- bet, “  Buzoq salomatligini nazorat qilish”ga qarang).
 Har kuni, yangi tayyorlangan sun'iy sut va pichan bilan boqish lozim. Yaxshi, sifatlipichan berilishi lozim.
 Ich ketishda va yumshoq najas holatlarini kuzatish lozim.
 Pnevmoniya qoʻzgʻatuvchisi quyidagi sharoitlarda yuzaga kelishi mumkin: “stressva ozuqa moddalarining yetishmasligidan, immunitetning zaiflashishi”, “sovuq va
quruqlikdan, bronxlar shilliq qavatining shikastlanishi”, “ammiak gazi taʼsirida shilliq
qavatining shikastlanishi”, sharoitida rivojlanadi. Buning oldini olish uchun “molxonadagi
ammiak gazini bartaraf qilish”, “molxonani tozalash”, “buzoqni issiqlikda tutish”,“stressni kamaytirish uchun yetarli miqdorda ozuqa berish”, “og’iz sutini berish” muhim
ahamiyatga egadir.

(5) O’sish davri boshqaruvidagi asosiy jihatlari
O’sish davri deganda, bo’rdoqiga boqiladigan go’shtli qoramollarda, sutdan ajratilgandan
boshlab, ozuqa-yemini berishni boshlanishigacha, bo'lgan davrdir. Ushbu davrda, ichki
organlarni rivojlantirish, mushaklar va skeletni kuchaytirish uchun yetarli darajada, yuqori
sifatli qattiq turdagi ozuqa bilan ta'minlash muhimdir.
Buqalarni axtalash yoshi kamida, 4-5 oylik bo'lishi lozim.
(6) Bo’rdoqiga boqish
Yapon qoramolini bo’rdoqiga boqish davri, 10 oylik bo'lib, taxminan 300 kg dan
boshlanadi va bir to'dada (qorada) bir nechta boshli guruhlarda saqlanadi. Bo’rdoqiga
boqish, asosan konsentrlangan ozuqada, taxminan 20 oy davomida amalga oshiriladi.
① Yapon qoramollarining bo’rdoqiga boqish davrida, ozuqa bilan oziqlantirish Bo’rdoqiga boqish davridagi ozuqa, asosan donli (makkajo'xori, arpa) dan tashkil
topgan, konsentrlangan ozuqa bo'lib, qattiq turdagi ozuqa bilan boqishning birinchi
yarmida, pichan va sholi somoni (10 oydan 16 oygacha), undan keyin esa guruch
somoni bilan oziqlantiriladi. Bo’rdoqiga boqish davridan avval va boqish davrida, guruch
somonining miqdori taxminan 2 kg ni tashkil qiladi, boqishning ikkinchi yarmida esa,
taxminan 1 kg ni tashkil qiladi.

52

② Bo'rdoqiga boqish davrida, ozuqani iste'mol qilish va natijalar (sinov namunasi)
Ozuqani qabul qilish miqdori(Quruq mahsulot kg /kun)

Kundalik vazn ortishi Jo’natish vaqtidagi vazni
kg / kun

Konsentrlangan ozuqa

Guruch somoni

Birinchi bosqich

6.2

1.8

0.97

Ikkinchi yarim yillik

7.2

0.9

0.67

Birinchi bosqich 10 oydan 18 oygacha

kg

725

Keyingi bosqich 18 oydan 27 oygacha③ Bo’rdoqiga boqish davrini boshqarishda asosiy jihatlari Bo’rdoqiga boqishning keyingi bosqichlarida, ozuqa iste'moli doimiy bo'lmaydi va
ma'lum bir vaqtda ishtahaning birdaniga pasayishi mumkin, bu "iste’mol uzulishi",
deb ataladi. Kundalik oziqlanishdagi o'zgarishlarni diqqat bilan kuzatib borish
lozim va "iste’mol uzulishi" aniqlanganda, sababini o'rganish uchun veterinar bilan
maslahatlashish va uni oziqlantirish usulida aks ettirish lozim. Iste’mol uzulishining kengtarqalgan sabblaridan biri – bu Oshqozon atsidozi bo’lishi mumkin. Bu donli ozuqani
ko'p berish natijasida, yuzaga keladigan kasallik.
 Urolitiyoz - bu bo’rdoqiga boqiladigan hayvonlarda keng tarqalgan, siydik yo'llari
kasalligi hisoblanadi. Dastlab, jinsiy a'zolari hududida, mayda kulrang-oq toshlar
kuzatiladi. Og'ir holatlarda bel og'rig'i va siydikni ushlab turish paydo bo'lishi, ishtaha
yo'qolishi, siydik pufagining yorilishi va uremiya tufayli o'limga olib kelishi mumkin. Buni
erta aniqlash va veterinar tomonidan erta bosqichda tashxis qo'yilishi lozim.
 Bo’rdoqiga boqish davridagi boshqa kasalliklar orasida, urolitiyoz va oshqozon
atsidozidan tashqari, boqiladigan qoramollarda, dam bo’lish mavjud. Bu alomat
oshqozonda hosil bo'lgan gazlar yaxshi chiqarilmaganda, paydo bo'ladi.
 Sigirlar to'rt oyoqlari bilan katta vaznni ushlab turadi, shuning uchun tuyoqlarni yaxshi
holatda saqlash, bo'rdoqiga boqiladigan sigirlarning sog'lig'ini saqlash uchun juda
muhimdir, bu esa muntazam ravishda tuyoqlarni kesishni talab qiladi.

53

Muqobil uzunlikdagi tuyoqlar

Juda uzun tuyoqlar④ Yapon qoramoli (Vagyu) ning tana go'shti Mol go'shti savdosi, butun tana go'shtining baholanish ko'rsatkichlariga asoslanadi.
Butun tana go'shti-bu sigir tanasining ichki a'zolari va terisi olib tashlangan qismidir.
Baholashda, butun tana go‘shtining 6~7 qovurg‘alari orasidan kesma qilinib, undagi
yog’lar kesishma to’ri, go‘sht rangi, go‘shtning zichligi va teksturasi, yog‘ rangi va sifatini
baholab, baholash lozim. Yapon qoramollarining o‘ziga xos xususiyati shundaki, yog’larkesishma to’ri darajasi, boshqa qoramollarga (gibrid va golshteyn qoramollari) nisbatan
yuqori bo’ladi.
 Yapon qoramollarining boqish davrining uzoq davom etishining sabablaridan biri,ularning yog’lar kesishma to’rining yuqori darajasini talab qilinishidadir. Yog’lar kesishma
to’ri chorvachilikda “marmarligi”, deb ham ataladi.
 Yog’lar kesishma to’ri darajasini oshirish uchun, A vitaminini rejali berish, amalga
oshiriladi.

2 Golshteyn axtalangan buqalari
Sog’in sigirlarning Golshteyn buzoqlari, axtalanadi va go'shtli qoramol sifatida boqiladi.
Bu odatda, Golshteyn axtalangan molini boqish, deb ataladi.
(1) Golshteyn buzoqlarini boshqarish① Golshteyn buzoqlarining tug'ilgan vaqtidagi vazni
 Golshteyn buzoqlarining o'rtacha tug'ilish vazni, taxminan 45 kg ni tashkil qiladi.
② Og’iz sutini berilishi
 Yapon qora mollari uchun, oldingi bo'lim (51- bet) bilan bir xilda amalga oshiriladi.
Og’iz sutini berish, sog'lom sigirlarni ko'paytirishning birinchi bosqichi, hisoblanadi.
③ Tug’ilishdan so’ng, oziqlantirish dasturi Yapon qoramollari kabi, emizish davridagi ozuqa dasturi ham xuddi shunday
jarayonga amal qiladi. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, og’iz sutni yetarli darajada
berilgandan so'ng, sut o'rnini bosuvchi ozuqa, aralashma va pichan bilan boqilishi
lozim (oldingi bo'limga qarang). Og’iz sutidan, sut o’rnini bosuvchi ozuqaga o'tganda,
buzoqlarda ich ketish holatlari tez-tez uchraydi, shuning uchun ozuqani birdaniga
54almashtirish o'rniga, sut o’rnini bosuvchi ozuqa bilan og’iz sutini navbatma-navbat
aralashtirib berilib, buzoqning holatini kuzatiladi va asta-sekinlik bilan almashtirib
boorish mumkin.
 Quyidagi jadvalda, yangi tug'ilgan buzoqlarning normal najas holati ko'rsatilgan.
Buzoqning normal najasi
Najasning tasnifi
Tug'ilgandan keyin
1-hafta

Sut o’rnini
bosuvchi ozuqaga
almashtirilgandan so’ng

Najas xususiyatlari
Najasning rangi- sariqdan och jigarranggacha, qattiqligi- bo'tqadan
yog’ga oxshash yog’liq, yopishqoq hamda tarkibida durdasimon
qattiq donachalar mavjud emas. Chiqishdagi shaklini saqlagan.
Najasning rangi- sariqdan kul ranggacha bo’ladi. Pichan yoki
somonni iste'mol qilishni boshlasa, qattiq tarkibiy qismlarni o'z
ichiga olgan, yog'ga o'xshash yog'li, yopishqoq hamda kukunsimon
qattiqlikka ega bo'ladi.

(2) Buzoqlarni boshqarishda asosiy jihatlar
Bu avvalgi bo'limdagi, yapon qora qoramollarining "Buzoqlarni boshqarishda asosiyjihatlari" (50- bet (4)) bilan bir xil, amalga oshiriladi. Quyidagi fotosur’atda, buzoq
lyukidaboqilayotgan holat ko'rsatilgan.

Golshteyn buzog’i va maxsus lyuk-kataklari① Shoxlarni kesish
 Sigirlarni podada boqishda, shoxlar o’sgan holicha qoldirish, “boshqaruvchi uchunxavf” tug’dirib, “sigirlarning o’zaro suzishi oqibatida kelib chiqadigan jarohatlar” ga olib
kelishi mumkin, shuning uchun Golshteyn buzoqlari shoxlari, 3 oygacha shoxlari kesib
tashlanadi.
② Axtalash Buqalar o'rtasidagi raqobatni kamaytirish va go'sht sifatini yaxshilash uchun, 3oylikdan so’ng axtalash lozim.
55

(3) O’sish davri boshqaruvidagi asosiy jihatlari
4~10 oygacha bo'lgan davrda, o'sish davridagi boshqaruvning asosiy jihatlari, "kavsh
qaytaruvchi hayvonlarning oshqozonini rivojlantirish va qorin bo'shlig'ining o'sishinirag'batlantirish" va "mushaklar va skeletni kuchaytirish"dan iboratdir. Shuning uchun,yuqori sifatli pichanni, doimiy ravishda berish bilan birga, to'g'ri miqdordagi omuxtani berish
muhimdir. Omuxtaning muqobil berilish miqdori, 5 oylikda 5 kg, 6 oylikda 6 kg kabi me’zoni
belgilangan.
(4) Golshteyn axtalangan buzoqlarini boqish
Golshteyn buzoqlarini bo’rdoqiga boqish davri, 7~8 oylikdan boshlanadi, og'irligi
taxminan 280 kg bo’lib birinchi bosqichda, 20 oylikda so’yiladi.
Kyushu hududida, Golshteyn buzoqlarini boqishda, ozuqa bilan oziqlantirish misoli
quyida ko'rsatilgan.
Kyushu vhududidagi bo’rdoqiga boquvchi xo’jaliklarda, yem-xashak bilan oziqlantirish misoli
Bo’rdoqiga boqish yoshi

7-11

11-18

18-22

Davrining tana vazni ortishi kg / kunda

1.3

0.7

0.8

Guruch somoni 

kg / kuniga

３

１

0.6

Pichan kg/ kuniga

１

０

０

Omuxta yemi kg / kuniga

４

10-11

12

(5) Bo’rdoqiga boqish davrini boshqarishning asosiy jihatlari
Yapon qora mollarini boqish bo'limida aytib o'tilganidek, har kuni oshqozon atsidozi va
urolitiyozni kuzatish, veterinar bilan maslahatlashish va tibbiy davolanish talab etiladi.

3 Duragay (F1)
Sog'in sigirlarning Golshteyn zoti urgo’chisi, yapon qora moli bilan sun'iy ravishda
urug'lantiriladi va tug'ilgan buzoq- duragay, (F1) deb ataladi. Duragayning tug'ilish vazni,
taxminan 40 kg ni tashkil qiladi, bu yapon qora mollari va golshteyn zotlari o’rtasidagi
ko’rsatkich hisoblanadi. Golshteyn zotiga qaraganda, kichikroq bo'lib, birinchi tug’ayotgansigirga, Golshteyn zotini tug'ishini osonlashtiradigan afzalliklarga egadir.
(1) F1 sigiridan maqsad
Chorvachilikda yetishtirishdan maqsad, yapon qoramollariga xos bo‘lgan, go‘shtli
qoramollarining butun tanasida, “marmar” go’shti va go‘shtli qoramollarga xos bo‘lgan,og’ir vaznga ega bo‘lgan Golshteyn qoramollari xususiyatlarini o’zida jamlagan, go‘shtli
qoramollarni yetishtirishdan iboratdir.
56

(2) Buzoqlarni boshqarish, ko’payish davrini boshqarish, bo’rdoqiga boqishni boshqarish
Bu haqida, yuqorida aytib o'tilgan yapon qora mollari va Golshteyn buzoqlari bo’limi bilan
bir xil bo’lib, duragaylash bilan shug'ullanmoqchi bo’lsangiz, o'sha bo’limga asoslaning.
(3) Duragay qoramollarni boqish
Duragay mollarini boqish, 7 oylikdan boshlanadi va vazni taxminan 250 kg ni tashkil
qiladi hamda standart jo'natish uchun 25 oylik va taxminan 730 kg, me’yor hisoblanadi.
Quyida, duragay qoramollari uchun boqish tizimi na’munasi keltirilgan.

Duragaylarni boqish tizimi (misol)
Birinchi bosqich

O'rta bosqich

Ikkinhi yarim yillik

7 oydan 11,5 oygacha 11,5 dan 18,5 oygacha 11,5 dan 25 oygachakg

1,0~1,17

1,17~0,83

0,67~0,33

kg / kuniga

5,0~8,5

9,0~11,0

8,5~7,5

Beda granulalari

1,2~0,70,5 (~ 13,5 oy)

０

Guruch somoni

0,6~1,01,00,8~0,6

Kunlik vazn ortishi 
Omuxta yemi * Omuxta yemi: arpa oxirgi 22 dan 25 oygacha kiritilgan

57

３

Cho'chqa

1 Cho'chqalarning reproduktiv fiziologiyasi va ularni boshqarish
Urg’ochi cho’chqa hayz tsikli 21 kunni tashkil etadi va hayz belgilari kuzatilmaydiganerta hayz davri, kech hayz davri va hayzdan qolish davri, takrorlanadi. Urgʻochi nasldorchoʻchqalar, juftlashtirishga mos vaqtda juftlashtiriladi. Tabiiy juftlash yoki sun'iy
urug'lantirish (AI) yoki ikkalasi ham amalga oshirilishi mumkin. Juftlashgandan so’ng,
yigirma bir kun o'tgach, hayz bo'lmasa, homilador ekanligini aniqlash mumkin.
Homiladorlik davrida, cho‘chqalar alohida cho’chqaxonasiga o’tkaziladi va tug‘ishyaqinlashganda, panjara bilan o’ralgan maxsus tug’ruq xonasiga o‘tkaziladi.
Cho'chqalar tug'ilishida qiyinchiliklar kam uchraydi va cho'chqalar taxminan 10 daqiqalik
oraliq bilan birma-bir tug’iladi. Birinchi cho'chqa bolasi tug'ilgandan so’ng, keyingi tug'ruq
boshlanadi va 2-3 soat ichida tugaydi. Cho’chqa bolasi tug'ilgandan so'ng, cho'chqa
bolasini emizishda hayz bo'lmaydi. Cho'chqa bolasi vazni og'irlashganda, hayz 4-5 kundan
keyin takrorlanadi.
Homilador cho'chqalarning semirib ketishi, homila o'sishiga olib kelib, tug’ruqdagi
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, shuning uchun jismoniy holatni kuzatigan holda,
ovqatlanishni cheklash lozim. Homiladorlikning ohirgi davrida, homila o'sishini ta’minlashuchun oziqlantirish miqdori biroz oshiriladi.
Emizish davrida, ko’paytiriladigan cho'chqalari laktatsiya tufayli, vazn yo'qotishga moyil
bo'lib, bu davrda ko'proq ozuqa berilishi lozim.
Tug'ilgandan so'ng, oziq-ovqat miqdorini asta-sekin oshirib borish, iste'mol oziquqa
miqdori ko’paymasa, ozuqani berish sonini ko'paytirish, kabi choralar ko'riladi. Cho'chqa
bolasini sutdan ajratib, oziqlantirishni tugatgandan so'ng, ona cho'chqaning jismoniyholatiga e'tibor bergan holda, ozuqani moslashtirish lozim.
Erkak cho'chqalarning (ko’paytirilgan cho'chqalar) urug’lari (sperma) sonini va sifatinini
tekshirish uchun urug’ testlaridan foydalaniladi. Tabiiy juftlash orqali ko'paytirishda,
urg'ochilar bilan solishtirganda, tana o'lchamida katta farq bo'lmasligi uchun tana kattaligi
o'sishini bostirish uchun oziqlantirishni boshqarish lozim.

2 Sut emizish va nasldor cho'chqalar
cho'chqa bolalarini emizish davrida va sutdan ajratilgandan so'ng baxtsiz hodisalarko’rsatkichi yuqori bo'ladi. Rivojlanib ulgurmagan organism bilan tug’ilgan cho’chqa
bolalari, organizm immunitetini va ovqat hazm qilish qobiliyatini tezda moslashtiradi va
sutdan ajratilganda, u tez o‘sib, tug‘ilishdagidan 6 baravar ko‘proq vaznga yetadi. Shuning
sababli, tana muvozanatni yo'qotish oson bo’lishi mumkin. Agar cho'chqaning dumi pastga
osilib qolsa, o’zini yaxshi his qilmayotgan bo’ladi. Sog'lom cho'chqalar ko’zlaridan suyuqlik
ajralmaydi, burunlari o'rtacha namlangan, dumlari jingalak, juni yaxshi holatda bo’ladi.
58

Cho'chqa bolasi tug'ilgandan so’ng, darhol ona cho'chqasidan yetarli miqdorda sut(og’iz suti) bilan oziqlanishi lozim. Og’iz suti - bu tug'ilgandan so’ng, darhol beriladigan,
ikkinchi kungacha bo’lgan ona sutidir. Birinchi sut tarkibida, turli kasalliklarga qarshi
antikorlar (immunoglobulinlar) mavjud bo'lganligi sababli, uni iste’moli, tashqi kasalliklarga
chidamlilikni paydo qiladi.
Bundan tashqari, agarda, qondagi qizil qon hujayralari uchun ozuqa bo'lgan temir
moddasi yetarli bo’lmasa, zarur bo’lsa, temir moddasini oshiruvchi preparatlari qo'llaniladi.
Tug'ilgandan bir necha kun o'tgach, emizish jarayoni ham bir vaqtda, qisqa vaqt
ichida boshlanadi. Odatda, kuniga taxminan 24 marta emiziladi. Ona cho’chqa sog'lig'iva emizishi, cho'chqa bolalarining rivojlanishi bilan chambarchas bog'liq. Tug'ilgandan
so’ng, taxminan bir hafta o'tgach, ona sutidan tashqari, qattiq turdagi ozuqa(sun'iy sut)ga
moslashish uchun beriladi.
Cho’chq bolalarini sutdan ajratish odatda, tug'ilgandan 3-4 hafta o'tgach, amalga
oshiriladi. SEW, deb ataladigan erta sutdan ajratish holatlari ham mavjud, ammo ikki
haftadan kamroq vaqt ichida sutdan ajratish ona cho’hqaning qayta hayz ko’rishi va
urug’lanish tezligiga salbiy ta'sir qiladi.
Sutdan ajratilgandan so'ng, ozuqa sifatda “A” sun'iy sut beriladi, lekin sutdan
ajratishgacha, bir necha kun davomida boqish uchun sun’iy ozuqa ham aralashtiriladi.

50
45
40
35

kg
50
Tug'ilgandan so’ ng
15 ~ 20 kun

tana vazni
7 ~ 8 kg

<oziqlantirish> “A” s+un'iysuti“B” s+un'iy suti

sutdan ajratish

Oziqlantirish

Sut

Og'irligi (kg)

20
15

5kg

Tug'ilish 10 kunlik 20 kunkunlik 1 oylik

10kg

ch
Cho'

o
qa b

l

g

Cheklangan ozuqa berish yoki
Doimiy oziqlantirish

2 oylik

Gijjalarga
qarshivosita0

3 kg<tana vazni>

3 0k

Yosh cho'chqalarni boqish uchun ozuqa

higjlanis
20k obil rivo
uq
ng m
asini

Gijjalarga
qarshivosita10
5

Cho'chqalarni boqish uchun ozuqa
Doimiy oziqlantirish

30
25

40kg

15 kg

3 oylik

Cho'chqa bolalarining rivojlanishi va ko’paytirishni boshqarishga misollar

59

4 oylik3 Bo’rdoqiga boqiladigan cho’chqalarni saqlash ob’yektlari va jihozlari
Odatda, cho'chqalar 10 bosh yoki undan ortiq sonda guruhlarda (podada) boshqariladi.
Bo’rdoqiga boqiladigan cho'chqachilikda (go'sht uchun cho'chqachilik), odatda
panjarasimon polga ega, cho’chqaxonalari hisoblanadi. Ko’payishi tufayli, zichlik oshgach,stress va kurashlar kelib chiqmasligi uchun bir bosh cho’chqaning 50 kg vazn og’rligiga, 0.7㎡ , og’rligi 100 kg cho’chqa uchun 1.0 ㎡ joyni ta’minlash lozim. Agarda, zichlik kamayib
borsa, unumdorlikka salbiy ta'sir qilishi mumkin.
Umumiy qoidaga ko'ra, bo’rdoqiga boqiladigan cho'chqalarga uzluksiz ozuqa beriladi.
Ozuqa-yemi idishlari sifatida, doimiy ozuqani ta’minlab beruvchi idishlar qo’llanilib(o’zini mustaqil oziqlantirish), doimiy ravishda yemni iste’mol qila olish usuli qo’llaniladi.
Cho'chqaxonalarda, ozuqa-yemi idishlari (ozuqa baklari)gacha, avtomatik oziqlantirish
moslamasi bilan jihozlangan bo’ladi. Ozuqa-yemi idishlari, uzluksiz oziqlantirish uchun
mos tuzilishga ega bo’lb, suyuq ozuqasi uchun suvni aralashtirib, iste’mol qila oladigantuzilishga ega.

4 Cho'chqalar o’zlarini tutishi va cho'chqalarga qanday munosabatda bo'lish lozim
Cho'chqalar poda hayvonlari bo'lib, podalarni hosil qilish xususiyati bor. Podalarniboqishda, kuchli va zaif cho’chqalar tug’ilganligi sababli, zaif cho'chqalar yetarli miqdorda
ozuqa iste'mol qilishlari lozim. Cho’chqalar, yumshoq tabiatga ega, odamlarni tanishi va
odamlarni farqlash qobiliyatiga ega. Burundagi hid bilishi va quloqlarning eshitish qobiliyati,
ayniqsa rivojlangan. Bundan tashqari, cho’chqalar tezda hurkib ketuvchi va harakat,
tovushlarga sezgir bo'ladi. Shuning sababli, cho'chqalarga yumshoq muomala bo’lish va
qo’rqitib yubormaslik lozim. Jo’natish vaqtida, cho'chqalarni stress olmasliklari uchun ularni
nazorat qiling. Stress holati, cho’chqa go'shti sifatiga ham ta'sir qiladi.
Cho’chqalarni yotoq joylarini, axlat va peshob chiqariladigan, belgilangan joylaridan
ajratish lozim. Qoidaga ko’ra, namligi baland bo’lgan joy, peshob chiqarish joyi hisoblanadi.
Bundan tashqari, qo'shni poda cho'chqalari o'rtasida, raqobatbardosh munosabatlar
mavjud bo'lganda, bir-birining chegarasi bo'lgan, panjara atrofida axlat chiqarish, odati
mavjud.

5 Cho'chqa ozuqa-yemiТэжээл нь тооройд зориулсан хиймэл сүү, бойжуулах тэжээл, таргалуулах тэжээл
гэжOzuqa-yemi, cho'chqa bolalari uchun sun'iy sut, boqish ozuqasi va bo'rdoqiga
boqish, ozuqaga bo'linadi. Kerakli oziq moddalar miqdori, cho'chqaning o'sish bosqichiga
qarab o'zgargarishi sababli, har biriga mos keluvchi, ozuqa rejasi mavjud. Talab
etiladigan miqdorni, ko’paytirish me’zoniga qarang. Oziq moddalarda ozuqaviylik quvvati
elementlarini aniqlab olish lozim, bular (asosan uglevodlar va yog'lar), oqsillar, minerallarva vitaminlardir.
60

Sun'iy sut cho'chqa bolalari uchun, kukunli ozuqa bo'lib, ko'p miqdorda kukunli,
yog'siz sutni o'z ichiga oladi. Bunda, sun’iy ozuqa kukuni, sun’iy sut “A”, sun’iy sut “B”
va boshqalarga bo’linadi hamda ushbu ketma-ketlikda, 15 kg gacha bo'lgan vazndagi
cho’chqalarni oziqlantiradi. “A” sun’iy suti, erta sutdan ajratish davriga, “B” sun'iy suti
esa, kech sutdan ajratish davriga to'g'ri keladi. So'ngra, cho’chqa bolalarini, tarkibida ko'p
miqdorda makkajo'xori bo’lgan boquv ozuqasi, bo’rdoqiga boqiladigan cho’chqalarning
boshlang’ich faza ozuqasi va keying faza ozuqasi bilan boqiladi. Cho'chqalarni boqishda
so’nggi faza tarkibida, antibakterial ozuqa qo'shimchalari bo'lmasligi lozim.

Sun’iy sut

Semirtiruvchi ozuqa

6 Ozuqa-yem xarajatlarini kamaytirishda tadbirkorlik jihatlar
Cho'chqachilikda, ozuqa sotib olish xarajatlari yuqori bo'lib, ishlab chiqarish
xarajatlarining 60-70% ni tashkil qiladi. Shu sababli, yaqin atrofda, arzon narxlarda
olinadigan ozuqa masalliqlaridan foydalangan holda, ozuqa xarajatlarini kamaytirish
maqsadga muvofiqdir. Oddiy misol - oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish va sotish
vaqtida, hosil bo'lgan oziq-ovqat qoldiqlari, bo’lishi mumkin. Shu vaqtda, oziqlanish
rejasiga e'tibor berish lozim. Ayniqsa, ozuqaning yog'liqligi yuqori bo'lsa, go'sht sifatiga
salbiy ta'sir qilishi mumkin. Yapon naslchilik me’zoniga asoslanib, cho'chqaning o'sish
bosqichiga qarab, zarur miqdordagi ozuqaviy komponentlar aralashtiriladi va oziqlantiriladi.
Xususan, ozuqaviylik quvvati bilan (TDN yoki DE) proteinli ozuqasini muvozanatlashtirilib,
kaltsiy va fosfor kabi minerallarning yetishmasligiga e'tibor bering.

7 Bo’rdoqiga boqish davri yoki vazn ortishi va ozuqa miqdori
Jo’natilishigacha, tana og'irligi 30 kg dan 110 ～ 120 kg gacha bo'lgan bo’rdoqiga boqish
davrida,ozuqa iste’moli orttishi bilan tana vazni ham tez ortadi. Agarda, 50 kg dan oshsa,
kuniga 2 kg dan ortiq yem iste'mol qilishi va oxir-oqibat 3 kg dan ortiq ozuqa iste'mol qilishi
mumkin. Ushbu davrda, kunlik vazn ortishi 0,85 kg ni tashkil qiladi.
Tananing rivojlanishi suyaklar, mushaklar (qizil go'sht) va yog' tartibida rivojlanadi.
Shu sababli, semirishning dastlabki bosqichida, mushaklar uchun zarur bo'lgan protein
yetishmasligini oldini olish uchun oziqlantiriladi. Keyingi bosqichlarda, to'plangan yog'
miqdori ortadi va oqsil miqdori kamaytiriladi, ta'mi yaxshi va o'rtacha qattiqlikka ega bo'lgan61

cho’chqa yog'i hosil bo’lishi uchun ko'p miqdorda, kraxmalli ozuqa beriladi.
Cho'chqaning boyi balandligini o’lchash usuli

Bu yerdan o'lchang

8 Cho'chqa kasalliklari va ularni oldini olish
Cho'chqa kasalliklariga qarshi, uch nuqtai nazardan chora ko'riladi.
① Infektsiya manbai bo'lgan kasal cho'chqalar, ya’ni infektsiyalangan, tashuvchi
cho'chqalarni izolyatsiya qilish Patogenlarning tarqalishini oldini olish uchun davolash yoki sellektsiya qo'llaniladi.
② Infektsiyalanish yo'llarini berkitish
 Patogenlarning odamlarga, sichqonlarga, yovvoyi qushlarga, transport vositalariga,
yemga, suvga, asbob-uskunalarga va boshqalarga yopishib olishi va kirib kelishini oldini
olish. Dezinfektsiya - bu infektsiya tarqalish yo'lini oldini olish, patogenlarni o'ldirish
uchun maxsus probirkadagi vositalardan foydalanish. Jismoniy jihatdan oldini olish usuli
sifatida, faqat cho'chqachilik uchun mo’ljallangan ish kiyimlari va etiklar qo'llaniladi, ular
tashqarida ishlatilmaydi. Cho'chqaxonaga begonalarning kirishi ta’qiqlanadi. Agarda,
kirish zarur bo’lsa, maxsus epidemiyaga qarshi kiyim va etiklardan foydalaniladi.
Maqsadga ko'ra, tegishli dezinfektsiyalash vositasi tanlanadi va foydalaniladi. Oyoqlar
uchun dezinfeksiya maxsus idishi bilan yaxshilab dezinfeksiya qilinadi. Bu sichqonlarni
yo'q qiladi va qushlar hamda boshqa hayvonlarni kirishidan saqlaydi.
③ Kasallik yuqmagan cho'chqalarda, qarshilikni kuchaytirish
 Emlash orqali, patogenlar bilan kasallanmagan sog'lom cho'chqalarning immunitetini
va kasallikka qarshilikni mustahkamlanadi. Emlashlar, cho'chqa fermasi kasalligiga
muvofiq ravishda, emlash dasturi asosida, tizimli ravishda amalga oshiriladi.
 SPF xo'jaligida, SPF cho'chqalari- bu “yuruvchi pnevmoniya”, cho'chqa dizenteriyasi,
AR (atrofik rinit), Aujeszky kasalligi, qutirish va toksoplazmoz kasalligi bo’lmagan,cho’chqalar hisoblanadi. Ota-ona sifatida, ona cho'chqalaridan kesercha kesish
yoki bachadon amputatsiyasi yo'li bilan olingan, patogenlarga ega bo'lmaganlaridan
foydalaniladi. Bu juda samarali bo’lib, kasallik tufayli ko’paytirishda, hech qanday to'siq
bo’lmaydi. Ushbu gigiyenani saqlash uchun oddiy cho'chqachilik fermasiga nisbatan,
tashqaridan izolyatsiya va qattiq dezinfeksiyani talab qiladi.
62

9 Go'ngga ishlov berish usuli
Najas, go'ngni tozalash vositasi (qirib oluvchi ish quroli) bilan yig'iladi va kompostlanadi.
Tom bilan yopilgan joyda, ish amalga oshirilishilishi lozim. Go’ngni, qarovsiz qoldirish
mukin emas.
Kompostlash uchun asosiy jihatlar, quyidagilardir.
① Kislorod bilan ta'minlash
 Aerob mikroorganizmlarning faoliyatini engillashtirish uchun, yetarli miqdorda kislorod
ta'minoti talab qilinadi.
② Namlikni moslashtirish
 Agar suv juda ko'p bo'lsa, havo o'tkazuvchanligi yomonlashadi, shuning uchun
suv miqdorini taxminan 60% ga moslashtirish maqsadida, yordamchi materiallarni
aralashtirish orqali suv miqdori kamaytiriladi.
③ Kompost haroratini ko'tarilishi
 Mikroorganizmlarning faol faoliyati natijasida, kompostning haroratini oshiradi. Bu
parazit tuxumlarini, patogenlarni, begona o'tlar urug'larini va boshqalarni yo’q qiladi
hamda xavfsiz kompost sifatida, qo’llanilishi mumkin.
 Cho'chqaxonaning oqava suvlari, shu jumladan siydik, oqizishdan oldin tozalanadi.
Siydik va najasni, qattiq moddalarni, suyuqlikdan ajratishdan so'ng, quyqasi chokkandan
so'ng, shaffof suyuqlikni chiqarish uchun biologik tozalash amalga oshiriladi.

63

４Parrandachilik① Tuxum qoyuvchi tovuq
1 Tuxum qo'yadigan tovuqlarni boqish usuli va inshootlar, jihozlar(1) Boqish usuli
Tovuqlarni boqishning ikki usuli mavjud: qafasda, yoki to’r bilan o’ralgan katakda hamda
to’r bilan o’ralgan ochiq joyda- parrandaxonalarda ko'paytirish usullari mavjud, lekinko'pchilik qafasda, kataklarda saqlaydilar.
① Qafas katakda, boqish usuli
 Bitta qush, bir qafasda saqlanadigan bittalik qafaslar va ikki yoki undan ortiq
qush saqlanadigan, qo'sh qafaslar mavjud. Tuproq va hayvon najaslaridan uzoqda
joylashganligi sababli, axlatdan yuqadigan kasalliklar bilan kasallanish ehtimoli kamroq
bo’ladi. Odatda, kataklar bir necha qatlamlarda yig'iladi, bu iqtisodiy jihatdan samarali
bo’lib, naslchilik zichligini oshirishi mumkin, ammo tovuq sog'lig'iga salbiy ta'sir
ko'rsatishi mumkinligini ham hisobga olish lozim.

Qafas katakda ko'paytirish usuli② Tekkislikda ko’paytirish usuli
 Bu tovuqlarning asl xulq-atvoriga mos keladigan, ko’paytirish usuli bo’lib, tuproqda va
tekkis polda, ma'lum darajada erkin harakatlanishi mumkin. Biroq, parrandalar guruhi,
raqibni tumshug'i bilan cho’qishi yoki baland sakrashi va raqibini oyog’i bilan tepish kabi
hujumkor harakatlar qilishi mumkin. Bunday instinktiv harakatlar, individlar orasidagi
qatlamni belgilab beruvchi harakatlar bo’lib, guruhning ijtimoiy hayotini saqlaydi. Bu“cho’qish tartibi”, deb ataladi. Bundan tashqari, tor joyda, yuqori harorat va namlik
kabi muhitda yoki ozuqa moddalari yetishmasa, parrandalar bir-birini yoki boshqa
parrandaning orqasini (dumg'azani cho’qish) cho’qiydi. Qattiq cho’qisa, raqibni o'ldirishi
mumkin, agar qarovsiz qolsa, butun guruhga tarqalishi mumkin. Bu “kannibalizm”, deb
ataladi. Gigiyena nuqtai nazaridan, yerdagi go'ng bilan bevosita aloqada bo'lganligi
64sababli, parrandalar ko'pincha go'ngdan to'g'ridan-to'g'ri uzatiladigan kasalliklar bilan
kasallanadi. Shuning sababli, soni ko’p parrandalarni ko'paytirish uchun mos kelmaydi.

Tekkislikda ko’paytirish usuli(2) Tovuqxona ko’rinishi
Parrandaxonalariga, yorug'lik to'g'ridan-to'g'ri kiradigan, ochiq parrandachilik uylari va
yorug'lik tushmaydigan, oynasiz parranda uylari mavjud.
① Ochiq parrandachilik uyi
 Parrandaxonalarning tashqi tomoni, derazalar yoki to’siqlar bilan ajratilgan bo’lib,
harorat, shamol, yomg'ir, quyosh nuri kabi tashqi muhitning o'zgarishiga bevosita
ta'sirchandir.
② Oynasiz parrandachilik uyi
 Quyosh nurlarini to’g’ridan-to’g’ri tushmasligi uchun devorlarning atrofida oynalaribo'malgan parrandachilik uylari hisoblanib, devorlar va shiplari (tom) issiqlikni ushlab
turuvchi material bilan qoplangan bo’ladi. Yorug'lik nazorati, chiroq bilan amalga
oshiriladi, shamollatish esa ventilyatsiya vositalari tomonidan amalga oshiriladi. Ochiq
parrandachilik uylariga qaraganda, yuqori zichlikda yetishtirilishi mumkinligi sababli, uni
mexanizatsiyalash oson va yirik parrandachilik fermalariga mos keladi.
(3) Parrandachilik uyi jihozlari va uskunalariKo‘p sonli parrandalar boqiladigan yirik parrandachilik xo‘jaliklarida, ozuqa berish,suv bilan ta’minlash, tuxum yig‘ish, defekatsiyalar mexanizatsiyalashgan bo‘lib, turli
joylarda avtomatlashtirish ishlari olib borilmoqda. Biroq, parrandalarning sog'lig'iga zarar
yetkazmaslik va ishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun qo’llanmaga muvofiq,
to'g'ri foydalanish muhimdir.
① Oziqlantiruvchi idish
 Qafasni ko'paytirish usulida, tarnov shaklidagi oziqlantiruvchi idish o’rnatilgan, ammo
oziqlantirish moslamalari sifatida, oziqlantirish miqdori va vaqtini o'rnatishi mumkinbo'lgan o'ziyurar oziqlantiruvchilar va avtomatik oziqlantiruvchilar mavjud.
 Tekkislikda ko’paytirish usulida, yumaloq oziqlantiruvchi idish bilan qo'lda oziqlantirish65

(qo'lda oziqlantirish) va bunkerdan avtomatik oziqlantirish ham, keng tarqalgan.
② Suv dispenseri Qafasda ko'paytirish usullarining aksariyati, quvur shaklidagi suv dispenserlari yoki
nipel bog'lovchilari, deb ataladigan kichik suv dispenserlaridan foydalaniladi.
 Bularga qo'shimcha ravishda, tekkislikda ko’paytirish usulida, qo'ng'iroq shaklidagi,
osilgan suv dispenseri ham mavjud.
③ Avtomat ravishda, tuxum yig'uvchi
 Tekkislikda ko’paytirish usulida, tuxum qo'yadigan qutining tagini qiyalashtrilgan
bo’lib, tuxumlar lenta bo’ylab dumalab tushadi.
④ Defekatsiya avtomat qurilmasi Najasni yig'ish plitasini, sim arqon bilan tortib, bir tomondan najasni yig'adigan qirg'ich
turi va qafaslarda tarmoqli konveyer kabi aylanadigan to'r o’rnatilgan.

2 Ovqat hazm qilish organining tuzilishi va ozuqaning hazm bo'lishi, so'rilishi(1) Kerakli ozuqa moddalari
Tovuqlar o'z ozuqalaridan oqsil, yog', uglevodlar, vitaminlar va minerallar, kabi ozuqalarni
oladi va ularni tana o'sishi, parvarishi hamda tuxum ishlab chiqarish uchun sarflaydilar.
Shunday ozuqa moddalarida yetishmovchilik bo’lmasligi uchun oziqlantirish muhimdir.
Yaponiya naslchilik me’zonida, yetishtirishda zarur bo'lgan ozuqaviy moddalar miqdorini
ko'rsatilgan.

66

(2) Ovqat hazm qilish organing tuzilishi
Ovqat hazm qilish tizimining tuzilishi, quyidagi rasmda ko'rsatilgan.
jigar

o't pufagi

halqumkekirdak

ko'richakbuqoq

tumshug'itil
traxeyaqizilo'ngach
bezli oshqozon
oshqozon mushaklari

to'g'ri ichak

Kloakao'n ikki barmoqli ichak

ingichka ichakoshqozon osti bezi

Parranda ovqat hazm qilish tizimi(3) Ovqat hazm qilish tizimining xususiyatlari① Tumshuq
 Tovuq og'zining tishlari mavjud emas, lekin uning uchi keratinlangan va qattiq bo'lib,
yer va yerdagi don mevalari va hasharotlarini terib, oziqlanish uchun mos shaklga
egadir.
② Buqoq Qizilo'ngachning o'rtasida joylashgan bo'lib, u ozuqani vaqtincha saqlash
funktsiyasiga ega va ozuqani suv bilan, shuningdek, og’iz va qizilo'ngach shilliq qavatibilan yumshatadi.
③ Oshqozon
 Bezli oshqozon va mushak oshqozoni mavjud. Bezli oshqozon, oshqozon kislotasi va
ovqat hazm qilish sharbatini chiqaradi. Mushakli oshqozon, kuchli mushaklar qisqarishi
harakati bilan ozuqani maydalaydi va qo'zg'atadi. Erkin yuradigan tovuqlar toshlarni(to'rlarni) cho’qiydilar va mushak va oshqozonida saqlaydi hamda ularni don kabi qattiq
yemlarni maydalash uchun ishlatadilar. So’nggi kunlarda, asosan, makkajo'xoridan
tashkil topgan, don yemlari uchun mayda toshlarni berish shart emas, lekin guruch
po'stlog'i bilan donni oziqlantirilsa, mayda toshlar berish lozim.

67

④ Ichak trakti Yutilgan ozuqa, hazm qilish traktida (asosan ingichka ichakda) hazm bo’ladi va
so'riladi. Ingichka ichak uzunligi va hajmi jihatidan, boshqa chorva mollariga qaraganda,
qisqa bo’ladi. Shuning uchun, ozuqa qisqa vaqt ichida, ichak trakti orqali chiqariladi.
Omuxta ozuqasining ajralib chiqishi, oziqlantirishdan 2,5 soat o'tgach boshlanadi va
barchasi, oziqlantirishdan 7 soat o'tgach chiqariladi. Shu sababli, hazm qilish uchun
uzoq vaqt talab qilinadigan masalliqlar, masalan, tola(kletchatka)ning hazm bo'lishi,
boshqa chorva mollarinikiga nisbatan, juda sekin bo'ladi. Biroq, boshqa masalliqlar,
mollar va cho'chqalardan unchalik farq qilmaydi hamda donli mahsulotlarning hazm
bo’lishidan, ancha yaxshidir.
⑤ Ko'richak Ozuqaning bir qismini o’ziga olib, nisbatan uzoq vaqt saqlaydigan, yetarlicha hazm
qilib, so’rib, so’ngra chiqarib yuboradigan, juft ko’r ichaklar mavjud. Bunda, najas jigarrangva juda yopishqoq bo'lib, kuniga 4-5 marta chiqariladi va kuchli yomon hidga ega bo’ladi.
⑥ Yo'g'on ichak, to'g'ri ichak Yo'g'on ichak va to'g'ri ichak juda qisqa bo'lib, najas bir marta kloakada saqlanadi va
siydik bilan chiqariladi.
(4) Ozuqa turlari va xususiyatlari
Tovuqlar, tolali (kletchatka) ozuqani hazm qilishda kuchsiz bo’lganligi sababli, tovuq
ozuqasi asosan uglevodlar va oqsillarga boy va oson hazm bo'ladigan konsentrlangan ozuqa
hisoblanadi. Tovuqlar qoramol va cho'chqalarga qaraganda, kontsentratlangan ozuqa iste’molinatijasida, tuxum va go'sht kabi chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishga qodirdir.
① Donlar Bularga, parranda ozuqasida eng ko'p bo'lgan,makkajo'xori va supurgi donlari kiradi. U asosanenergiya manbai sifatida, qo’llaniladi. Xususan,
makkajo‘xori parranda ozuqasi uchun muhim
masalliqlardan biridir.
makkajo'xori② O'simlik yog'i qoldig'i U asosan, protein manbai sifatida qo’llaniladi.
Soya loviyasi ko'pincha qo’llaniladi, ammo soya
unida muhim aminokislotalar metionin yetishmasligi
sababli, baliq uni bilan birgalikda beriladi. Bundantashqari, paxta chigiti va kolza yog'i qoldiqlari ham
qo’llaniladi.
Soya uni68

③ Kepak Avvaldan, quvvatni muqobillashtirish va mikroelementlarni to'ldirish uchun, don va
sabzavot bo’tqasiga, qo'shimcha sifatida qo’llaniladi. Yog'sizlangan guruch kepagi,
guruch kepagidan, yog’ni siqib olingan ozuqadir..
④ Hayvon oqsili manbai
 Baliq ovqati yaxshi aminokislota tarkibiga ega, ayniqsa lizin va metioninga boy bo’lib,
ko'pincha ozuqa moddasi sifatida qo’llaniladi.
⑤ Boshqa ozuqa-yemi masalliqlari
 Qashqarbeda granulalari yemi, ko’plab qo’llaniladi, chunki u ko’kat bo’lib, parhez
sifatida turli vitaminlar va ksantofillarni o'z ichiga olgan. Yashil sabzavotlar, o'tlar va
yovvoyi o'tlar ham tanish ozuqa moddalari hisoblanadi. Tovuqlar ko'p kaltsiy va fosforga
muhtoj bo'lganligi sababli, noorganik ozuqa sifatida mollyuskalar, kaltsiy karbonat,kaltsiy fosfat va boshqalar beriladi. Bundan tashqari, tuz berishni unutmaslik lozim.

3 Tovuqlar ozuqasi (o'sish davrida zarur bo'lgan ozuqaviy moddalar miqdori va aralash
ozuqaning konsentratsiyasi hamda ozuqlantirish miqdori)(1) Ozuqa moddalariga qo’yilgan talablar
Tovuqlarning aralash ozuqasi, hayvon, o'simlik va mineral moddalardan iborat bo'lib,tarkibida- energiya, oqsil, minerallar va vitaminlar kabi barcha ozuqa moddalarni, o'z ichiga
oladi.
Yem tarkibidagi ozuqa moddalar, hazm bo'ladigan va hazm bo'lmaydigan qismlargabo'linadi. Hazm qilingan va so'rilgan ozuqalar moddalri, parrandalar tanasiga qo’’lanilib
parchalanadi, qo’llanilmasdan, tashqariga (peshob) chiqib ketadigan, moddalarga bo'linadi.
Ulardan parrandalar tanasida qo’llaniladiganlari tanani ushlab turishi, o'sishi va tuxum
ishlab chiqarishi uchun ishlatiladi va ortiqcha yog' sifatida to'planadi.
Tovuqlar ozuqa moddalari iste’molida, energiya iste'molini birinchi o'ringa qo'yganligi
sababli, ozuqa iste'moli, energiya iste'moli bilan belgilanadi. Shuning uchun, boshqa
ozuqa moddalar iste'molida, me’yorga muvofiq, haddan tashqari ortiqcha miqdorda yoki
tanqislikka olib kelishini oldini olish lozim. Buni hisobga olgan holda, Yaponiya naslchilik
me’zoni, tovuqlarning ozuqa moddalariga bo'lgan ehtiyojlarini qondira oladigan, ozuqa
tarkibini (stavkasini) ko'rsatadi. Yaponiya oziqlantirish me’zoni bo’yicha, jo’jalarga - xom
oqsili (CP) va metabollanadigan energiyaga (ME talablari) qo’yilgan talab, CP19 %, ME2,
900kkal, o’rta kattalikdagi jo’jalar uchun CP16 %ni, ME2,800kkal tashkil etib, katta jo’jalar
uchun CP13 %, ya’ni ME2, 700kkal hamda tuxumdan yorib chiqqan davr uchun CP15,5 %,ME2,800kkal ko’rsatilgan.

69

Yosh jo’jalar uchun

O'rta va katta jo’jalar uchun

Voyaga yetgan tovuqlar uchun

Parranda ozuqasi(2) Omuxtaning kontsentratsiyasi va miqdori
Odatda, tuxum qo'yadigan tovuqlar, bozorda mavjud bo'lgan (omuxta) aralash ozuqa
bilan oziqlanadi. Ko’payish davrida, rivojlanish bosqichiga ko'ra, katta tovuqlar uchun
urug'lanish davriga mos, omuxta (aralash) ozuqalar savdoda mavjud. Savdoda mavjud
bo'lgan aralash ozuqalar, bir oz yuqoriroq CP va ME ga ega va nafaqat aralashma nisbati,
balki ozuqa shakli ham xom ashyo pyuresi, granulalar va qo’pol maydalangan granulalar
orqali tayyorlangan, maydalagichlarni o'z ichiga oladi. Ularning ko'pchiligi, yaxshi hazm
bo'lishi uchun ishlab chiqilgan.
Qoidaga ko’ra, o’sish davrida oziqlantirish, (CP22 %, ME3,150 kkal) erkin oziqlantirish
ko’rinishida, yosh jo’jalar uchun oziqlantirish (CP21 %, ME2,950 kkal) kuniga 35 g
miqdorda, erkin holda oziqlantiriladi.
So’ngra, o’rta kattalikdagi jo’jalar ozuqasidan (CP18 %, ME2,800 kkal) katta jo’jalar
ozuqasiga (CP15 %, ME2,800 kkal) tana vazni holatiga qarab, almashtiriladi.Shundanso’ng, tovuqlarga qo’yilgan me’yoriy vaznini olishi uchun me’zon qo'llanmasiga muvofiq
oziqlantiriladi.
Voyaga yetgan tovuqlar ozuqasi (tuxum qo’yish davrida), (CP18 %, ME2,850 kkal)
miqdori, tovuq turlariga asoslanib beriladi, lekin qo’llanmaga binoan, kuniga 115g oralig’ida
beriladi. Omuxta yemiga qarab, erta tuxum qo‘yish davr uchun (CP18,5 %, ME2,870 kkal)
ozuqasi va kech tuxum qo‘yuvchi davr (CP17 %, ME2,870 kkal) uchun bo’lib boqish usuli
ham mavjud. Bundan tashqari, aralashma nisbati (yozgi CP 18,5 %, qishki CP 17,5 %),mavsumga qarab o'zgarishi mumkin.

4 Urug'lik tuxumini yig'ish va inkubatsiya davri(1) Urug'lik tuxumlarini yig'ish
Urug'li tuxum (urug'langan tuxum), erkak va urg'ochi juftlash orqali olinadi. Tekkis joyda
ko’paytirishda, urchitish tabiiy sodir bo'ladi va 10~15 tovuqlarni, bir dona xo’roz uchun
guruhlarga ajratilib, urug’langan tuxumlar olinadi. Sun'iy urug'lantirish, qafasda amalga
oshiriladi. Juftlashlashishdan so’ng, taxminan 3 kundan keyin tuxum qo'yiladi va bitta
urug'lantirish natijasida, taxminan 10 kun davomida tuxum qo'yiladi.
Muqobil shakldagi, kattaligi 54 ~ 65 g gacha bo'lgan chiroyli tuxum tanlanadi. Tuxumlarni
70dezinfektsiyalab, 15 ~20 °C gacha haroratda, namligi 40 ~70 % gacha bo'lgan joyda,
to'mtoq uchini yuqoriga qaratib saqlanadi. Tuxumni saqlash muddati bir haftadan kam
bo'lib, so'ngra, inkubatsiya tezligi asta-sekin kamayadi.

Urug'li tuxumlar inkubator tuxumdoniga tizilgan holati(2) Yorib chiqish① Yo’rib chiqish jarayoni
 Urug'lik tuxumlariga doimiy harorat (37,8 °C) va namlik (60%) berilganda, embrionlar
rivojlanadi. Avval, blaskodisk o'sadi va nervlar, qon tomirlari hosil bo'ladi. Keyinchalikskelet, miya, nafas olish a'zolari, qon aylanish a'zolari va boshqalar hosil bo'ladi hamda
21- kuni tuxum qobig'idan tumshug'ining uchi (qobiq tishlari), tuxum qobig'ini yorib, boshvaoyoqlar tuxumni yoriqb chiqadi.
② Inkubator turlari
 Barcha amaliy tovuqlar, inkubator bilan sun'iy ravishda chiqariladi.inkubatorlar ikki xil
bo’ladi: ikki o'lchovli va uch o'lchovli inkubatorlardir. Ikki olchovlilarining aksariyati kichikbo'lib, eksperimental holatlar uchun ishlatiladi. Uch o'lchovli turi katta bo’lib, ba'zilari esa
o'n minglab tuxumlarni sig'dira oladi.
③ Yorib chiqishigacha bajariladigan ishlar Inkubatorni ishlatishdan oldin uni tozalab, suv bilan yuvib, dezinfektsiya qilinadi va
harorat, namlik regulyatorini tekshiriladi. Urug'li tuxumlar ishqor darajasi katta bo’lgan
sovun, fenolik dezinfektsiyalash vositalari va boshqalar bilan dezinfektsiyalanadi.
④ Yorib chiqish vaqtida, nazorat
 Tuxumlarni to'mtoq uchini tepaga qaratib, tovoq yoki patnisga qo'yiladi, ularni zoti va
turini belgilab va tuxum chiqarish boshlanadi. Bu davrda, tuxumlar ventilyatsiya qilinadi
va toza havo yuboriladi. Bundan tashqari, embrion tuxum qobig’iga yopishib qolmasligi
uchun, tuxumlar o’girilib turiladi, tuxum qo’yilgandan so’ng, 1 kunda,10~ 20 martagacha
amalga oshiriladi.
⑤ Tuxumni tekshirish Urug'lanmagan tuxumlarni va o'sishda to'xtatgan tuxumlarni olib tashlash bo'yicha
ishlarga- tuxumni tekshirish, deb ataladi va ko'pincha tuxum qo'yilganidan keyin, 7-kuni
71amalga oshiriladi. Tuxumni tekshirish jarayoni, qorong'u xonada, tuxumning ichki
qismining to'mtoq uchini elektr chirog’i bilan yoritilib,amalga oshiriladi.
⑥ Yangi ochib chiqqan jo’jalarni jinsiga ko’ra ajratish va jo’natish
 Endigina chiqqan jo'jalar- birinchi tug'ilgan jo'jalar, deb ataladi va inkubatorda ohib
chiqqan jo’jalar, olingan jo'jalar xonasiga ko'chiriladi, u yerda erkak va urg'ochi jinslariga
ajratiladi. Jo'jalarning jinsini aniqlashning ikki turi mavjud: jinsiy organi orqali ajratish
va jo'janing kloaka shakliga ko'ra ajratish, patlariga ko’ra ajratish, oyoq rangi va asosiyqanotlarning o'sish tezligiga qarab ajratish, usullari mavjud. Tanlangan jo‘jalar emlanadi
va parrandachilik fermasiga jo‘natiladi. Jo’jalar, tumshug'i kaltalanganidan so’ng,
jo'natilishi mumkin.

5 Tuxum qo'yadigan tovuqlar jo'jalarining o'sishi
Kelajakda jo'jalarni tuxum qo'yadigan tovuq sifatida ishlatish boqish(o’stirish), tuxum
qo’yadigan jo’jalar, deb aytiladi. Oziqlanishdan boshlab, urug'lantirishgacha bo'lgandavr o'sish davri, deb ataladi, ya'ni balog'atga yetmagan (yosh) davri (taxminan 0~4
haftagacha), o'rta (o'rta) davri (4~10 haftagacha) va katta jo’jalar davri (10~20 haftagacha,
tuxum qo’ygunicha), kabi 3 bosqichga bo'linadi. Boshqaruv asoslari, jo'jalar uchun maqbul
ekologik sharoitlarni yaratish va ularni baquvvat o'stirishdan iborat. Bundan tashqari,kasallikning paydo bo'lishining oldini olish uchun emlash kabi gigiyena nazoratini, tizimli
ravishda amalga oshirish muhimdir.
(1) Tuxum qo’yadigan jo’jalarni o’stirish① Quti shaklidagi idish yordamida o’stirish usuli
 Qutida o’stirish usulida, yog'och qutidan foydalanilib, u issiqlik manbai bo'lgan eng
oddiy jihozdir. Taxminan 50~100 gacha jo’jalarni yetishtirish uchun mo’ljallangan.
② Issiq batareyalik xonalarda o’stirish
 Issiq batareyalik xonalarda o’stirish - bu nisbatan ko'p sonli jo'jalarni yetishtirish uchun
mos bo'lgan, joyni tejaydigan ob'ekt bo'lib, issiqlik manbai mavjud bo’lib, polda metal
to'r, to'r yoki drenajdan yasalgan katakchalar mavjuddir. Jo’jalar o'sib ulg'aygan sayin,o'rta kattalikdagi qafasga va ko'paytirish uchun katta o'lchamdagi katakka ko'chiriladi.
Hech qanday xarajat talab qilinmaydi, lekin qish faslida, bir xil harorat ta'minotini ushlab
turish, qiyin bo'lishi mumkin.

72

③ Tekkis joyda jo’jalarni o’stirish usuli
 Xonadagi polda o'stirish usulida, soyabon shaklidagi issiqlik manbai yordamida pol
yoki qafas ostiga yotqizilgan issiq suv quvuri bilan isitish (polni isitish) yoki issiq havobilan butun uyni isitish mumkin. Ko'p sonli jo’jalarni ko'paytirish uchun mos keladi va
u katta qafasga yoki to'g'ridan-to'g'ri katta jo’jalar qafasiga joylashtirilgunga qadar,o'stiriladi. Harorat bir xilda bo’lib, dezinfeksiya kabi ishlar mehnatni tejaydi, lekinxarajatlari mavjud.
(2) Yosh jo’jalar davrida nazorat① Kirish (jo'jalarni qabul qilish)
 Endi tuxumdan ochib chiqqan jo’jalarni, parrandachilik fermasiga yetib kelishi uchun
ancha vaqt talab etiladi, shuning uchun u kelishi bilanoq ularga suv berilib, jismoniykuchini tiklash uchun qorong‘i xonada bir muddat tinch qo‘yib qo’yiladi. Jo’jalarni o’stirish
uchun mo’ljallangan, batareya tipidagi, tekkis joyda, soyabon shaklidagi isitgichlarbilan jihozlangan usulda bo’ladimi (himoya to’siqlarini qo’llash) yoki poldagi haroratni
ta'minlash uchun (himoya to’siqlarini qo’llash) jihozlash bo’ladimi, oldindan taxminan
32~35 °C gacha isitish lozim, va namlik 65 % atrofida bo'lishi lozim. U jo'jalarning
holatini kuzatish uchun jo’jalar o'sadigan idishga joylashtiriladi. Agarda, zaiflari bo'lsa,
tanlab olib tashlanadi. Bunga jo’jalarni kirish davri, deb aytiladi. Himoya to’siqlari balandligi taxminan 30 sm bo'lgan dumaloq korpus bo'lib, unda yosh jo’jalar, isitilib
boqiladi.

Baquvvat jo’ja

Zaif jo'ja

73

② Oziqlantirish
 Oziqlantirish vaqti odatda, inkubatsiyadan so’ng, jo'janing tanasida qolgan tuxum
sarig'ining ko'p qismi hazm bo'lganda 25~60 soatgacha bo’ladi, lekin aslida, oziqlanish
vaqti ko'pincha, inkubatorda belgilanadi.
 Jo’jalarning kirish davrida, yosh jo’jalar uchun ozuqani suv bilan aralashtirib, isitgichbilan jihozlangan boquv xonasining poliga, chetlari baland bo’lmagan, quti (likobcha)
ni ichiga solib bering. Bu oziqlantirish, deb ataladi. Oziqlantirish soni 3 kun davomida,
kuniga 5~6 martagacha, keyinchalik esa kuniga 4 martaga kamaytirilishi lozim.
Oziqlantiruvchi idishlarni va suv dispenserlarini navbatma-navbat joylashtiring, shunda
jo'jalar, erkin, bo'sh joyda oziqlanishlari mumkin. Bir hafta yoki undan ko'proq vaqt
davomida, oziq-ovqat va ichimlik suvi qayerdaligini ko'rishingiz uchun chiroqlarni yoqib,
yoritilsa yaxshi bo'ladi.
③ Tumshuq (kaltalash yoki tumshug'ini kesish) O'rta jo’jalar bosqichidan so'ng, patlarni yulib tashlash va choqish kabi yomon
odatlarning oldini olish chorasi sifatida, samarali hisoblanadi. 1/2 haftagacha bo'lgan
davrda, yuqori va pastki tumshug'ining 1/2 qismini, maxsus uskunasi “kaltalovchi” bilan
kesish odatiy holdir.
④ naslchilik zichligi
 Ochiq parrandachilik uyi bo'lsa, batareya-isitgichli qafasda ko’paytirish uchun me’zon
bo’yicha, 6 haftagacha 33 ~ 44 ta gacha parrandalar / m2, tekkis joyda ko’paytirish
uchun esa 6 haftagacha, 18~ 20 ta gacha parrandalar / m2 zichlini talab qiladi. Bundantashqari, oynasiz parrandachilik uyida, ochiq parrandachilikka qaraganda, yaxshiroq
ekologik sharoitga ega bo’lganligi sababli, ko’paytirsh zichligi yuqori bo’ladi.
(3) O'rta davrdagi jo’jalarni boshqarish
O’rta davrda, iloji boricha jismoniy jihatdan harakatlantirb, tashqi muhitga ko’niktirish
bilan birgalikda, baquvvat tanani rivojlantirishga harakat qilish lozim. Batareyali jo’ja
isitiladigan xonalarda, jo’jalar 4 haftalik bo'lganida, o'rta yoshli jo’jalar batareyali xonasigao'tishi mumkin. Bir batareya bo'limiga joylashtirilishi mumkin bo'lgan jo’jalar soni,
quyidagicha bo’lishi lozimki, barcha jo'jalar oziqlantiruvchi idishda osongina tizilishi mumkinbo’lsin. Ko’paytirishda, jo’jalar zichligi, jo'jalarning keyingi rivojlanishi va sog'lig'iga ta'sir
qiladi. Bundan tashqari, o'rta davrdagi jo’jalarga beriladigan ozuqaga o'tish vaqti hamda
ko'chirish, jo'jalar uchun katta stress bo’lganligi uchun uni ehtiyotkorlik bilan bajarish
lozim. Shuningdek, stressni bartaraf etish va kasallikni oldini olish uchun antibiotiklar va
vitaminlarni suvda eritib, 2-3 kun davomida berish lozim.
① Jo'jalarning o'sishi
 O'sish davrining birinchi yarmida, jo'jalarning o'sishi juda tez sodir bo’ladi. Xususan,o'sishning birinchi haftasida, 65 g va undan ko'p, ikkinchi haftada, 120 g va undan ko'p,
uchinchi haftada esa 190 g va undan ko'proqga o'sadi. So'ngra, tana vaznining o'sish
tezligi, asta-sekin kamayadi, lekin sutkalik vazn ortishi taxminan 10 haftalik (vazn 850
74

g va undan ortiq) gacha tez o'sib boradi va o'sish davrining ikkinchi yarmida, jinsiy
yetuklikning boshlanishi bilan tana vazni kamayadi va o'sish sekinlashadi.
② Jo'jalarning vaznini o'lchash va o'rtacha og'irligi
 Tana vaznini o’lchash juda muhim, chunki parrandalar qo'llanmasida ko'rsatilgan
me’yoriy vaznga erishish muhimdir. Jo'jalarning vazni juda yengil bo'lishi mumkinemas, lekin jo’jalarning katta yoki kichik vaznga ega bo’lishiga qaraganda, guruhda
o’zgaruvchanlik (bir xillik) kamroq bo’lgani muhimdir.

(4) Katta davrdagi jo’jalarni boshqarish
Katta davrda jo’jalarni ko’paytirishdan maqsad, uzoq muddatli urug'lantirishga
yaraydigan tanani olish va uni mos yoshda urug'lantirishni boshlash uchun ko'paytirishdir.
Batareya-isitgich kataklarida, jo’jalarni batareya qafasiga o'tkazish uchun bir xil darajada,
rivojlanishi o’xshash bo’lishi muhimdir. Bir bo’linmaga joylashtirilgan jo’jalar soni shunday
bo'lishi kerakki, barcha jo'jalar o'rta yoshdagi davrda bo’lsa ham oziqlantiruvchi idishga
osongina qatorlana olsin.
Oziqlantirish, o'rta davr oziqlantirishidan, katta davr oziqlanishiga o'tkaziladi. Og'irligi
ortishi bilan ko'proq oziqlanadi va ko'proq najas chiqarashi tabiiydir. Agarda, najasga ishlov
berilmasa, ammiak kabi zaharli gaz hosil bo'lishi mumkin, shu sababli najasni tozalash
ishlari amalga oshiriladi. Erta yetiladigan katta jo’jalar, taxminan 130 kunlik, tuxum
qo'yishni boshlaydi, shu sababli, ungacha ularni katta parranda uylariga ko'chiriladi.
① Naslchilik zichligi
 Ochiq parrandachilik uyida, batareyali-isitgich qafasida,18 haftaliklari 22~25 ta gacha/m2, tekkis joyda esa 18 haftaliklari, 7~8 ta gacha zichlikda boqiladi. Bundan tashqari,oynasiz parrandachilik uylarida, ochiq parrandachilik uylariga qaraganda, yaxshiroq
ekologik sharoitga ega bo’lganligi sababli, naslchilik zichligi yuqori bo’ladi.
② Yoritishni boshqarish
 Katta jo’jalar davrida, parrandachilik uyi yoritiladi va yorug'lik nuri kunduziga
moslashtirilib (uzoq kun + yorug'lik vaqti), nazorat qilinadi. Bu jo'jalarning jinsiy
yetukligini tartibga solish bo’lib, kun qisqarganligi sababli, jinsiy yetilish sekinroq va
kun uzayshida, tezroq sodir bo’ladi. Umuman olganda, amaliy tovuqlar tezroq jinsiy
yetuklikka ega bo’lib, ularda jinsiy yetuklikni bostirish uchun ochiq parrandachilik
uylarida, yoritish nazorat qilinadi. O'sish davridagi yoritish ishlari, belgilangan yoshda
jinsiy yetuklikka erishish uchun qo’llaniladi (tuxum qo’yishni boshlanishi). Jinsiy
yetuklikning to'g'ri yosh davri, zotga bog'liq bo’lib, u bu zot uchun tavsiya etilgan jinsiy
yetuklik yoshini belgilab olish yaxshidir.
 Oynasiz parrandachilik uyilarida, uzoq kun vaqtlari ta'sir qilmaydi, shuning uchun
yoritishni tizimli ravishda boshqarish mumkin. Yorug'lik ko’rsatkichlari, parrandaning
holatida, taxminan 5~10 lyuksgacha bo'ladi va yetilish bosqichidan so’ng, yorug'lik
vaqtini qisqartirmaslik yaxshidir.
75

③ Og'irlikni o'lchash va ozuqa berishda cheklovlar
 Katta jo’jalar vaznini boshqarish juda muhim va ko'pincha me’yoriy vaznga
yaqinlashish natijasida, yaxshi tuxum qo'yish natijalariga erishish mumkin. Har hafta,vanni o’lchab, keying hafta oziqlanish miqdorini aniqlab boorish lozim. Agarda, me’yoriy
vazndan oshib ketgan bo’lsa, u holda oziqlanishda cheklovlar qilish lozim.

6 Tuxum qo’yish va yetilgan tovuqlarni boshqarish(1) Tuxum qo’yishni boshlanishi
Tuxum qo'yadigan tovuqlar, taxminan 18 haftalikda (taxminan 130 kun), tuxum qo'yishni
boshlaydilar, so’ng tuxum qo'yish 2~4 oygacha eng yuqori darajada bo'ladi va keyin astasekinlik bilan kamayadi. Tovuqning tuxum qo'yishga o'tishi, tuxum qo'yish na’munasi, deb
ataladi. Tovuqlarda birinchi tuxum qo’yish kuni, ilk tuxum qo'yish davri, deb ataladi, bu
ham jinsiy yetuklik davri, hisoblanadi. Erta va kech jinsiy yetuklik, keyingi tuxum qo’yish
ko'rsatkichlariga katta ta'sir qiladi. Erta va kech jinsiy yetuklikka, irsiy moyillik, kunlarning
uzayishi va ozuqa bilan ta’minlash ham kuchli ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun, tegishli
yoshda, jinsiy yetuklikkka erishish uchun, yorug'lik nazorati va oziqlantirishni boshqarish
usuli orqali erishiladi.

76

① Tuxumning shakllanishi va ovulyatsiya Tuxum qo'yishni boshlagan tovuqlarning
Yetilmagan
Tuxumdonfollikulatuxumdonlarida, rivojlanishning turli
Follikulabosqichlaridagi diametri 1~35 mm gacha
follikullar bo'ladi. Follikul rivojlanib, eng
Bachadon trubasi
katta hajmga yetganda, tashqi membrana
yirtilib, tuxum (sarig'i) ovulyatsiya bo’ladi
va bachadon fallop naychasiga kiradi.
Katta qismi(tuxum oqi
Tuxum sarig'ida, tuxum oqining katta qismi
sekretsiya qismi) Fallop
naychalarimavjud bo’lib, tuxum qobig'i pardasi qinda
hamda tuxum qobig'i bachadon bo'yni
Qintomonida, hosil bo'ladi va tuxum to'g'ridanBachadon(tuxumishlabto'g'ri umumiy chiqish joyidan chiqadi.
chiqarish vaqtida)
VaginaAytishlaricha, birinchi ovulyatsiyadan
To'g'ri ichak
Teri
ikkinchisiga 25~26 soatgacha vaqt ketadi.
Kloaka② Tuxum qo’yish tsikli
 Tovuqning tuxum qo’yishi, bir necha
Tovuqning reproduktiv organlari
kun davom etgach, bir kun (yoki 2~3kun) dam oladi va keyin yana bir necha kun davomida, tuxum qo’yishni davom ettiradi.
Bunday tsikl tuxum qo’yish davri, deb ataladi va uzluksiz ketma-ket tuxum qo’yish, deb
ham ataladi.
③ Tuxum qo’yishning mavsumiy o'zgarishi
 Tovuqlar ko'pincha, uzoq kun fasllarida yaxshi tuxum qo'yadi va tabiiy kun uzunligida,bahorda ko'proq, kuzda esa kamroq tuxum qo'yadi. Shu sababli, tuxum qo’yishna’munasi, tuxum qo'yish tartibi har xil bo'lib, bahor va kuzda, qish va yozda tuxumdan
chiqqan jo'jalarda farqlanish bo’ladi. Tuxum qo’yish uchun mos bo'lgan harorat, 12~25°C gacha, deb aytiladi.
(2) Voyaga yetgan tovuqlar davrini boshqarish① Ozuqa ta'minoti, suv ta'minoti
 Voyaga yetgan tovuq uchun ozuqa odatda, ertalab va tushdan keyinga bo'linadi
va ozuqa tovuqning holati hamda oziqlanish sharoitlarini kuzatgan holda, beriladi.
Avtomatik oziqlantiruvchini qo'llash orqali, kuniga bir necha marta oziqlantirish, tanlovli
oziqlantirishni va ozuqani qolib ketishini bartaraf etib, ozuqa miqdorini barqarorlashtirish
mumkin.
 Tuxum q’yishning dastlabki bosqichida, o'sayotgan tovuqlarda tuxum qo’ishni
tezlashtrish uchun yuqori proteinli ozuqa beriladi va tuxum qo’yish hamda o'sish
darajasiga qarab, o'rta bosqichdan (taxminan 40~60 haftalik) kechki bosqich (taxminan
60 ~ yoki undan keyin) gacha, qattiq protein (CP) ozuqa darajasini pasaytiradigan,77

oziqlantirish usuli qo'llaniladi.
 Suvni, har qanday vaqtda iste’mol qila oladigan qilib, ayniqsa yozda, cheklanmasdan
beriladi va suvning harorati ko'tarilmasligi, aksincha qishda suv muzlab qolmasligi
uchun uni nazorat qilish muhimdir.
② Tuxum yig'ish Tuxum qo'yish, deyarli ertalabga tugaydi. Avtomatik tuxum yig'uvchilar bilanjihozlangan parrandachilik fermalarida, tuxum kuniga bir necha marta yig'iladi va
jo'natiladi. Avtomatik tuxum yig'uvchisi bo'lmagan parrandachilik fermalarida, tuxumlarni,
tuxum yig'ish savatchasi yoki tuxum patnisi va tuxum konteyneridan foydalanib,
tuxumlarni yangi holda saqlash uchun kuniga imkon qadar ko'p marta qo'lda yig'iladi.
③ Najasni olib tashlash, tozalash Parrandachilik uyini toza saqlash uchun muntazam ravishda, najasdan tozalash,ishlarini bajarish lozim. Ayniqsa, bahor-kuz mavsumida, chivinlar ko’p bo'lganda, tovuq
go'ngi tezda olib tashlanadi va darhol tovuq go'ngini qayta ishlash zavodida, qayta
ishlanadi. Bundan tashqari, tovuqlar atrofidagi kataklarni, idishlarni, shiftlarni, devorlarni
va boshqa axlat hamda changlarni tozalash, olib tashlash muhim ahamiyatga ega,sababi ular ektoparazitlarning yashash muhiti hisoblanadi.
④ Atrof-muhitni nazorat qilish Sog'lom, voyaga yetgan tovuqlarning tana harorati, taxminan 41°C ni tashkil qiladi.
ⅰ issiq havo va yoz fasliga javoban boshqaruv
 Harorat ko'tarilganda, tovuqlar tana haroratini tarqatib yuborish uchun tumshuqlarini
ochib nafas oladilar, nafas olish tezligini oshiradilar (havo tiqilib chiqishi) qanotlarini
ochgan holatda nafas oladilar. Bundan tashqari, iste'mol qilinadigan suv miqdori
ortadi va najas suyuq bo'ladi. Aytishlaricha, agar harorat 30 °C dan oshsa, bu tuxum
ishlab chiqarish tezligi va tuxum sifatiga, ta'sir qilishi mumkin. Boshqacha qilib
aytadigan bo'lsak, harorat qanchalik yuqori bo'lsa, ozuqa iste'moli shunchalik pastbo'ladi, buning natijasida, tuxum vazni kamayadi va tuxum qobig'i ingichkalashadi.
ⅱ sovuq harorat va qish fasliga javoban boshqaruv
 Harorat pasayganda, tovuqlar issiqlikning chiqib ketishiga yo'l qo'ymasligi uchun
hurpayib va patlarini ko’tarib oladi. Ozuqa iste'moli ortadi, lekin tuxum qo'yilishi
kamayadi.
ⅲ yoritishni boshqarish
 Bunda, parrandachilik uyini yoritish va tegishli yorug'lik vaqtini (uzoq kun + yorug'lik
vaqti) ta’minlab berish orqali, jinsiy yetuklikni nazorat qiluvchi va tuxum qo’yishni
rag'batlantiradigan, boshqaruv texnologiyasidir. Voyaga yetgan tovuq davrida, ochiq
parrandachilik uyida, yorug'lik tuxum qo’yishning boshida, 14~15 soatgacha (uzoqkun + yorug'lik vaqti) belgilangan muddatga o'rnatiladi va yorug'lik vaqti kamaygan
paytdan boshlab, asta-sekin oshiriladi, tuxum qo’yish kamaygani sezilsa, asta sekinlikbilan yoritish vaqti cho’ziladi (asta-sekin o'sish: 2 hafta, 30 daqiqadan), 17 soatga

78yetganda, ushbu me’yorda davom ettiriladi. Yorug'lik muddati bundan ham ko’proqqa
uzaytirilsa ham tuxum qo'yish, davom etmaydi.
 Oynasiz parrandachilik uyida, yorug'lik vaqti ovqatlanishdan keyin 2 hafta davomida
24 soat yoritilib, parranda 2 haftalik bo’lganida, 19 soat, keyin esa har 2 haftada 30
daqiqaga qisqartirilib boriladi (asta-sekinlik bilan pasayish), 18 haftalikda, 14,5 soat
yoritish belgilangan. Keyinchalik, voyaga yetish davrida, ochiq parrandachilik uyi bilan
bir xilda bo'ladi.
ⅳ parrandalarda majburiy pat almashinuvi va bajarish usuli
 Yangi tuxumdan ochib chiqqach, taxminan 1 yildan so’ng, tuxum qo’yish jarayoni
pasayadi, tuxum qobig'i ham ingichkalashib, tuxum sifati yomonlashadi. Kuzdan
qishgacha, kunlar qisqa bo'lganda, 2~4 oygacha dam olish davri bo’lib, bu davrda
eski patlar tabiiy ravishda tushib, yangi patlar bilan almashtiriladi. Tabiiy pat
almashshinishigacha, sun'iy ravishda, pat almashinuvi orqali, tuxum qobig'i sifatini
yaxshilash va tuxum yig'ish muddatini uzaytirish mumkin. Bu usul majburiy pat
almashinuvi, deb ataladi.
 60 xaftalikda, yozda 10~14 kungacha, qishda esa 7~10 kungacha oziqlantirish
bilan bir vaqtda, yoritish ham to’xtatillishi odatiy holdir. Ozuq cheklanishi tugatilgandan
so’ng, bir necha kun davomida, ozuqa asta-sekin oshirilib boriladi.
ⅴ yomon tovuqlarni tanlab olish Tuxum qo’yishi kamaygan yoki sog'lig'i yomon bo'lgan tovuqlar, boqilsa ham tuxum
qo’yish ko’rsatkichlari tiklanmaydi va ular boshqaruv nuqtai nazaridan foydali emas.
Bunday yomon tovuqlar, kundalik nazorat vaqtida topiladi va tanlab olinadi.

7 Tuxum sifati
Ko'pchilik tovuq tuxumlari, savdo-sotiq me'yorlariga ko'ra, qanday qo’yilgan bo’lsa,
shunday holatida jo’natiladi. Tovuq tuxumining sifati tuxum qobig'i, sarig'i, oqsili va boshqa
holatiga ko’ra baholanadi.
(1) Tovuq tuxumi standarti va sifati
Standart turlari va standartlari quyidagilardir: LL og'irligi 70 g va undan ko'p va 76 g dan
kam, L - 64 g yoki undan ko'p va 70 g dan kam, M - 58 g yoki undan ortiq va 64 g dan
kam, MS - 52 g yoki undan ortiq va 58 g dan kam, S -46 g yoki undan ortiq va 52 g dan
kam, SS- 40 g. dan ortiq va 46 g dan kam.
Tuxu shakli to’g’ri, toza, qobig'i silliq va qattiq, yoriqlarsiz bo'lishi lozim. Shuningdek,
tuxum chaqilganda, qalin tuxum oqi ustiga suzib chiqib, begona moddalar (qon, go'sht
dog'lari) aralashmasligi lozim.

79

Yuborilishi mumkin bo'lgan tuxumlar

Yuborib bo'lmaydigan tuxumlar(2) Sifatni belgilovchi omillar
Tuxum sifatiga, genetik omillar, ozuqa, mavsum, tovuqlarning yoshi va naslchilik muhiti,
ta'sir qiladi.
① Tuxum qobig'i
 U asosan kaltsiy karbonatdan iborat bo'lib, tuxum qobig'i qanchalik zich va qalinroq
bo'lsa, u kuchliroq bo'ladi.
 Tuxum qobig'ining kuchi, odatda ozuqa moddalari, ayniqsa kaltsiy, minerallarning
etishmasligi, yoz faslining issig’i va qarigan tovuqlar kabi omillar tufayli kamayadi.
② Tuxum oqi
 U shaffof va och sariqdan och sarg'ish yashil rangga ega, suvli qismi (suvli tuxum oqi)
va quyuq qismi (quyuq tuxum oqi) mavjud. Tuxum oqi qanchalik baland bo'lsa, shuncha
yaxshi. Qalin tuxum oqi ko’tarilish balandligi, saqlangan sari kamayadi, shuning uchun
u yangi yoki eski tuxum ekanligini ko’rsatuvchi, o'lchovdir. Bundan tashqari, tovuqning
yoshi, qanhalik yosh bo’lsa, tuxumning oqi balandligi shunchalik yuqori bo’ladi.
 Shu sababli, o’lchov birligi, deb qabul qilingan, qalin tuxum oqining balandligi vavazniga qarab o'rnatilgan, tuxumning yangiligini ko’rsatadigan, ko’rsatkich sifatida
qo’llaniladi. Tuxum oqida ifloslangan oz miqdordagi qon (qon dog'lari) yoki go'shtga
o'xshash bo'laklar (go'sht dog'lari) ayniqsa bezovtalanmaydi, lekin bu afzal emas.
③ Tuxum sarig'i
 Sariq pigment, makkajo'xori va yashil ozuqa tarkibidagi pigmentlarni, tuxum sarig’iga
o’tkazishdir. Sarig'i qanchalik elastik bo'lsa, u yumaloq va ko'tarilgan bo'ladi. Kunlar
o'tishi bilan bu shish tekislanadi va oxir-oqibat sarig'i pardasi yirtilib, oqib chiqadi.

80

Ozuqa sifatida, makkajo'xori
asosidagi tuxum

Ozuqa sifatida, guruch uni
bilan oziqlangan, tuxum

8 Tovuq kasalligi(1) Tovuqlarni kuzatish va kasal tovuqlarni aniqlash
Parrandachilik uyining hajmi kattalashib, ko'p sonda parrandalar ko'paytirilsa, havo
aylanishi yomon bo’lib, zaharli gaz va namlik ko'payadi, nafas olish yo'llari kasalliklari
ko'proq paydo bo'ladi. Shuni ham yodda tutish lozimki, agarda boshqaruvchi ishchilar soni
kam bo'lsa, kunlik boshqarishdagi, najasni olib tashlash, sog'lig'ini kuzatish va gigiyena
qoidalariga rioya qilish, yetarli bo'lmasligi mumkin.
Kasalliklarlarda eng muhim narsa shuki, “rasmiy yuqumli kasalliklar” sifatida, uy
hayvonlarining yuqumli kasalliklarini nazorat qilish to'g'risidagi qonun va qoidalarga
muvofiq bo'lishi lozim. Rasmiy yuqumli kasalliklarga, parranda vabosi, yuqori patogenliparranda grippi, Nyukasl kasalligi va parranda salmorella infektsiyasi (pullorum kasalligi)
kiradi.
① Kasal tovuqning xatti-harakati
・Quvvati yo'qligi sababli, harakatlari sekinlashadi va ozuqa iste'mol qilmaydi.
・Najas miqdori kamayadi, rangi o'zgaradi, diareya paydo bo'ladi.
・Voyaga yetgan tovuqlarda, tuxum qo’yish to'xtaydi, yumshoq va noto'g'ri
shakllangan tuxum qo'yadi.
・Ba'zida g'alati ovozlar chiqaradi.
② Kasal tovuqning ko'rinishi
・Patlar hurpaygan, qanotlari esa pastga osilib turadi.
・Tojining rangi ochroq bo'ladi. Yoki u to'q binafsha rangga kiradi.
・Ko'zlari yoshlanadi, burni ifloslanadi, burnimdan suyuqlik oqadi. Ko'zlar ko'pincha
yopiq bo’ladi.
・Tumshug’ini ochib, nafas oladi.

81

(2) Tovuq kasalliklariga qarshi choralar① Patogenlarning kirib kelishi va tarqalishini oldini olish Ba'zi yuqumli kasalliklar, yaxshi muhit saqlansa, rivojlanmaydi, ammo ba'zilari
juda yuqumli va oldini olish ilojsizdir. Birinchidan, parrandachilik inshootidagi
qo‘zg‘atuvchilarni yo‘q qilish, qo‘zg‘atuvchilarning tashqaridan kirib kelishini oldini olish(yovvoyi hayvonlarga qarshi choralar), o’zi bilan olib kelmaslik (odamlar, transport
vositalari, yem, materiallar va boshqalar). Bundan tashqari, ish boshqaruvchilar,
har bir parrandaxonada, qo'l va oyoqlarni dezinfeksiya qiladi va patogenlar, keyingi
parrandachilik uyiga o'tmasligi uchun maxsus ish kiyimi va poyabzalni tayyorlab
kiyadilar.
 Uy hayvonlarida, yuqumli kasalliklarini nazorat qilish to'g'risidagi qonunga muvofiq,
tovuq naslchilik gigiyenasini boshqarish me’zonlarinilarini belgilab beradi va bu
me’zonlarga rioya qilishni ta'minlash muhimdir.
② Vaktsinalar va profilaktika vositalari bilan kasalliklarni nazorat qilish Emlash samarali bo'lgan kasalliklar uchun (Nyukasl kasalligi, tovuq yuqumli bronxit,
suvchechak, Marek kasalligi), emlash dasturini tuzib chiqish va uni ishonchli va doimiyravishda (emlash) amalga oshirish lozim. Emlash usullari ichimlik suvi, burun tomchilari,ko'z tomchilari, spreylar, in'ektsiya va funktsiyani o'z ichiga oladi, ammo eng to'g'ri usul,emlash turi va tovuqning yoshi yoki sog'lig'iga qarab tanlanadi.
 Bukri pashshalar tomonidan yuqadigan, tovuq leykotsitozoonid kasalligi, ozuqaga
yoki ichimlik suviga, sulfa preparatini qo'shish bilan davolanadi, ammo tungi bukri
pashshalar tarqalishini bostirish va hasharotlarni yo'q qilish choralarini ko'rish zarur.
Tylosin va spiramitsin nafas yo'llariga ta'sir qiluvchi mikoplazma infektsiyalariga,
profilaktik ta'sir ko'rsatadi. Bundan tashqari, qafasli, batareya-isitgichli ko’paytirish
joylarida kam uchrasada, tekkis joylarda boqishda, ichak trakti protozoyalar tomonidan
hujm qilingan tovuqlarda, koksidiozi keng tarqalgan. Yosh jo’jalar va o’rta yoshdagi
jo’jalarda, o’tkir tarzda va katta jo’jalarda, surunkali tarzda kechishi mumkin. Sulfa
preparatlari davolash uchun samarali bo’lib, boquv jarayonidagi ozuqa tarkibiga qo’shibberilsa, samaraliroq bo'ladi.

82

(3) Zararkunandalariga qarshi kurashda sanitariya
So'nggi vaqtlarda, ektoparazitlar bo'lgan, qizil kanalar
ko'p tarqalib, qizil kanalardan asosiy zarar, bu hashorot
ekskrementlari va qonining yopishib qolishi natijasida,
ifloslangan tuxumlarning paydo bo'lishidir, buning
oqibatida, tovuqlarning nobud bo'lishi, kamqonlik, tuxum
ishlab chiqarishning kamayishi, ish boshqaruvchilarning
noroziligi tufayli ish tashlashlar hamda yuqumli kasalliklar
odaam va hayvonlarga tarqalishiga olib kelmoqda.
Bunday holatlarni oldini olish chora-tadbirlar, qizil
kanalarmi erta aniqlash, erta yo'q qilish, hujumini oldini
Qizil kanani yo'q qilish texnikasi
olish, har kuni tozalash ishlarini olib borish, insektitsidlarni
purkashdan iboratdir. Bundan tashqari, tovuq kanalari va tovuq mitti pashshalari(leykotsitozoon kasalligini yuqtiruvchi) bilan xuddi shu tarzda kurashish lozim.
(4) Yovvoyi hayvonlarni nazorat qilish
Kalamush va yovvoyi qushlar kabi yovvoyi hayvonlarning najaslari, parrandachilikningoziqlantiruvchi jihozlari, suv ta’minoti jihozlari va ozuqa saqlash joylariga, aralashib
ketishiga yo‘l qo‘ymaslik, hamda parrandalar bosqinining oldini olish uchun parrandachilik
uyiga to‘r o‘rnatish zarurdir. Sichqonlar tomonidan ko'plab zararlar keltirilib, masalan,ozuqa yo'qolishi, tuzilmalarning eskirishi va zoonoz kasalliklarning patogenlarini
yuqtirishidan iboratdir. Nazorat choralari sifatida, kirib borish yo'llarini, tuzoqlar bilan to'sib
qo'yish va rodentitsidlardan foydalanish va boshqa choralari mavjud. Xususan, yovvoyi
qushlarning hujumi, qush grippining tarqalishi bilan chambarchas bog'liq va xavf tug'diradi,
shuning uchun puxta nazorat choralari talab etiladi.

9 Qush grippi va undan himoyalanish(1) Qush grippi
Parranda grippi, gripp virusi (AI virusi) infektsiyasi natijasida, kelib chiqqan bo’lib,jumladan parrandalar kasalligi ham hisoblanadi. Tovuqlarda, kasallik qo'zg'atuvchi
virusning tabiati yoki darajasiga ko'ra "yuqori patogen" va "kuchsiz patogen" largatasniflanadi. "Kuchli zaharli turi" " va "Zaiflashtirilgan turdagi" toksiklik farqiga ko'ra,tasniflanadi. "Yuqori patogen" va "kuchli zaharli tipdagi" AI viruslari, avj olgandan so’ng 4-5
kun ichida 100 % o'limga olib keladi.
(2) Qush grippidan himoya qilish choralariParranda grippi, "Uy hayvonlarida, yuqumli kasalliklarini nazorat qilish to'g'risida" giqonun bilan rasmiy yuqumli kasallik sifatida belgilangan va kasallikning paydo bo'lishi va
tarqalishini oldini olish uchun, naslchilik gigiyenasini boshqarish me’yorlari belgilangan,
83shuning uchun unga rioya qilish lozim.
① Yovvoyi qushlarni, parrandachilik uyiga kirib kelishini oldini olish② Taftish qilish orqali, erta aniqlash va hokazo.
③ Virus tarqalgan vaqtida, erta tanlovni amalga oshirish (kuchli zaharlanishni oldini olish)④ Monitoringni amalga oshirish⑤ Parrandachilik uyini gigiyenik holatda saqlang⑥ Tovuqlarning sog'lig'iga e'tibor berish⑦ Yuqori patogen parranda grippining, o'ziga xos kasallik belgilarini aniqlash
Kasallik belgilari: Yagona parrandachilik uylarida, kunlik parranda o’lim ko’rsatkichi,
odatiy o’lim ko’rsatkichlariga nisbatan ikki baravar ko’p bo’ladi.

 Tovuq najsiga ishlov berish usuli
Bugungi kunda, tovuq najasining ko'pchiligi, fermentlanadi va kompost sifatidaishlatiladi. Fermentatsiya usullariga, sedimentatsiya, ochiq joyda aralashtirish va yopiq
joyda aralashtirish, usullari kiradi. Biroq, parranda najasini quritish inshootida, moslamao’rnatilgan sharoitda bo’lsa, issiq va oraliq joylarda quritilgan tovuq go'ngini, ishlab
chiqarish ma’quldir. Tovuq go'ngi kompostidan foydalanganda, agar ko’paytirish shkalasi
10 000 dona yoki undan kam bo'lsa, suv konditsioneridan foydalanish va kompost uyi yoki
quti tipidagi fermentatsiya moslamasidan foydalanish lozim. Lekin, qushlarning soni 30 000
dan oshsa, aralashtirgich bilan jihozlangan, ochiq turdagi yoki yopiq turdagi fermentatsiya
moslamasi talab qilinadi va ochiq turdagi namlagichni va yopiq turdagi isitish moslamasini
ishlatish xavfsiz hisoblanadi.

 Naslchilik rejasi va samaradorligini baholash(1) Naslchilik rejasi
Jo'jalar soni va joriy etilgan jo'jalar soni, butun parrandachilik fermasida, tuxum
yetishtirishni hisobga olgan holda aniqlanadi, biroq har bir parrandaxonada, bir xil
miqdordagi jo'jalar, to'liq almashtirilishi (hammasi bilan) maqbul hisoblanadi.
(2) Samaradorlikni tekshirish va baholash① Tuxum qo'yish ko’rsatkichi Tuxum qo'yish ko’rsatkichi - bu tovuqlar guruhining, ma'lum bir davrida qo'yilgan
tuxumlar sonini, shu davrda boqilayotgann tovuqlar soniga bo'linib, 100 ga (foizbilan ko'rsatilgan) ko'paytirilishi natijasida, amalda tuxum qo'ygan tovuqlarning foizini
ko'rsatadi. Masalan, odatiy tuxum qo’yish ko’rsatkichi bilan, agarda, 100 ta tovuq kuniga
90 ta tuxum qo'ysa, tuxum qo’yish ko’rsatkichi darajasi, 90 % ni tashkil qiladi.
 Tuxum qo'yish ko’rsatkichi, birinchi tuxumdan ochib chiqishdan taxminan, 200
kunlik bo’lgach, taxminan 90 % gacha ko'tariladi va eng yuqori darajaga yetadi, lekinyuqori ko’rastkichi, taxminan 60 kun davom etgandan so'ng, u asta-sekinlik bilan
84

kamayadi va 550 kunlik davridagi seleksiya vaqtida, 65 % ga yetadi. Jo’jalar yoshi bilan
birgalikda, tuxum vazni ham ortadi. Tuxum qo’yish ko’rsatkichini oshirish, parrandachilik
texnologiyasida eng muhim narsa bo'lib, u boshqaruv vaqtidagi foydasida ko’rsatkichida,katta farq qiladi.
② Tuxum qo’yish miqdori Tuxumning vazni, birinchi tuxum qoyishdan boshlab, bir yil ichida, asta-sekinlik bilano'sib boradi, o'rtacha 61~65g ni tashkil qiladi. Ishlab chiqarilgan tuxumlarning umumiy
miqdori, yiliga bir dona parranda uchun 17~20 kg gacha bo’ladi. Bir guruhda, bir kundaqo‘yiladigan tuxumlarning umumiy miqdori, boqilayotgan tovuqlar soniga bo‘linadi
va bir sutkada qo‘yilgan tuxum miqdori, bir kunlik qo‘yilgan tuxum miqdori, deyiladi.
Tuxumning kunlik miqdori, tovuqlarning ozuqa moddalariga bo'lgan ehtiyoji bilan
bog'liq bo'lib, qo'yiladigan tuxum miqdoriga mos ravishda, ozuqa yetarlicha bo’lmasa,
qo'yiladigan tuxum miqdori ham asta-sekinlik bilan kamayadi.

85

② Go'sht uchun yetishtiriladigan tovuq
1 Go'sht uchun yetishtirilgan tovuqlarni boqish usuli va inshooti, jihozlari(1) Qanday saqlash kerak
Broylerlar tuxum qo'yadigan tovuqlarga qaraganda, tezroq o'sadi va ko'pincha 8 haftalik
yoshda jo'natiladi. Bu broylerlar uchun me’yoriy ko’paytirish usuli hisoblanadi, sababi
odatda, ular tekkis yerda boqiladi, parranda guruhini boshqarish uchun mos keladi va kuch
ishini tejash uchun mexanizatsiyalash osondir. Biroq, tuxum ishlab chiqarishning ko'payishi
tufayli, naslchilik zichligi yuqori bo'ladi va tovuq sog'lig'ini nazorat qilishga e’tibor berish
lozim. Shuning parrandachilik uyi poliga, qalinligi 10 sm yoki undan ko'p bo'lgan, taxta
qirindilari, qipig’ va kesilgan somon kabi, yaxshi namlikni o’ziga so’rib oluvchi qoplama
materiali bilan qoplanadi. Bunda broylerlar vazni tez oshgani tufayli, oyoqlarga tushadiganortiqcha yukni kamaytirish, ta'siriga ega. Bundan tashqari, broylerlar o'tirganda, xuddi shu
yuk ko’krag qafasiga ham tushishi tufayli yallig'lanish (shish) paydo bo'lishi mumkin, shusababli ham qolama materiali bunday holatlarni, oldini olishga yordam beradi.

Broyler yetishtiriladigan joy

Mahalliy tovuqlar go'sht ishlab chiqarishda, broylerlarga qaraganda past, lekin yuqori
sifatli go’sh uchun yetishtiriladigan jo’jalarni ishlab chiqarish maqsadida, 80~150 kungacha
va undan ko'proq vaqt davomida, uzoq muddat ko'paytiriladi va tekkis joyda ko'paytirish
usuli, erkin ko'paytirish usuli, past zichlikdagi ko’paytirish usulidan foydalanilib, maxsus
ozuqa masalliqlari bilan oziqlantiriladi.
(2) Tovuq uylari ko’rinishi① Ochiq parrandachilik uyi
 Parrandaxonalarning tashqi tomoni, derazalar yoki to’siqlar bilan ajratilgan bo’lib,
harorat, shamol, yomg'ir, quyosh nuri kabi tashqi muhitning o'zgarishiga bevosita
ta'sirchandir.

86

② Oynasiz parrandachilik uyi
 Quyosh nurlarini to’g’ridan-to’g’ri tushmasligi uchun devorlarning atrofida oynalaribo'malgan parrandachilik uylari hisoblanib, devorlar va shiplari (tom) issiqlikni ushlab
turuvchi material bilan qoplangan bo’ladi. Yorug'lik nazorati, chiroq bilan amalga
oshiriladi, shamollatish esa ventilyatsiya vositalari tomonidan amalga oshiriladi. Ochiq
parrandachilik uylariga qaraganda, yuqori zichlikda yetishtirilishi mumkinligi sababli, uni
mexanizatsiyalash oson va yirik parrandachilik fermalariga mos keladi.
(3) Issiqlik ta'minoti usuli
Issiqlik ta'minotining 2 xil usuli mavjud bo’lib, soyabon shaklidagi isitgich shiftga osib
qo’yaladi va isitiladi, polni isitish ususuli ham mavjud.
① Soyabon shaklidagi / quymoq shaklidagi isitgichda,ko’paytirish usuli
 Soyabon shaklidagi yoki quymoq shaklidagi isitgich, yuqori shift qismidan issiqlikni
ta'minlash uchun osiladi.
 Ko'pchiligi, yoqilg'i sifatida gazdan foydalanadi va jo'jalarning holatiga ko'ra issiqlik
quvvatini sozlash lozim. Polga qalin qilib qoplama materiali solinadi, lekin maydo katta
bo'lsa, muqobil bir xil muhitni ushlab turish qiyin va polda namlik va sovuqni oldini olishuchun issiqlik izolyatsion materialini o’ylab toppish muhimdir..
② Xona poli yuzasidagi issiqlikni ta'minlash usuli
 Katta inshootlarda, quvurlar beton poli ostidan o’tkaziladi va u yerdan issiq suv o’tib,
pol yuzasini isitadi. Garchi, moliyaviy ta’minotni talab qilsada, namlik darajasi yuqori
bo'lgan, Yaponiyaga mos keladi, jo'jalarni kuzatish oson bo’lib, ularni bir xil ekologik
sharoitlarda yetishtirish mumkin bo’ladi. Bunday jo‘jalar tez o‘sadi, go‘shti yaxshi
bo‘lishiga yordam beradi. Buning yordamida, najasni quritish va boshqarish afzalligi bor,
lekin namlikni nazorat qilish muhim, sababi najas quriganda, nafas olish kasalliklariga
olib kelishi mumkin.
(4) Jihoz va uskunalar① Himoya to’siqlari
 Endi tuxumdan ochib chiqqan jo'jalarni o'stirish uchun qo’llaniladigan, 30 sm
balandlikdagi korpus (uzun galvanizli temir) jo'jalarni aylana shaklida o'rab oladi va
unga to'shak, issiqlik manbai, oziqlantiruvchi va suv dispenseri joylashtiriladi. Soyabon
shaklidagi isitgichni, polning o'rtasiga qo'yiladi va isitgichdan 50 sm masofa uzoqligida,himoya to’siqlari bilan o'rab olinadi. Xuddi shunday, pol yuzasi harorati ta'minoti uchun
himoya to’siqlaridan foydalanish mumkin.
 Himoya to’siqlari, 4-kundan boshlab, har kuni jo’jalar o’sishiga moslab, doirani astasekinlik bilan kengaytirilib boriladi. Yozda 10 kunlik yoshda, qishda esa 13 kunlik
yoshda, olib tashlanadi.

87

② Oziqlantiruvchi
 Oziqlantirish uchun tekkis qirrali, sayoz quti (tik plastinka) dan foydalaniladi.
 Avtomatik oziqlantiruvchilar bo'lsa, parrandachilik uyining shiftiga,oziqlantirish
liniyasini parrandachilik uyining shiftiga osib qo’yiladigan, ozuqani shiftdan
oziqlantiruvchi idishiga tushiradigan, yuqori turdagi oziqlantirish jihozi va past turdagi
oziqlantiruvchi, tovuq bo’yo balandligiga moslashgan holda, uning o’sishiga qarab
yuqori va pastga tushadigan, oziqlantiruvchi turlari mavjud. Har qanday holatda,
oziqlantirish liniyasini, oziqlantiruvchi balandligini va bunkerdagi oziq-ovqat miqdorini
parrandalarga ko’ra moslashtirilishi lozim.
③ Suv dispenseri
 Oziqlantirish vaqtida, jo'jalarga suv ichishni osonlashtirish uchun suv dispenserini
yoki mahkamlanadigan ichimlik moslamasidan foydalaniladi.
 Nipel va qo'ng'iroq shaklidagi suv dispenserlarni barcha jo’jalar suv icha olishlariuchun balandligi va suv bosimini sozlash kerak.

Oziqlantirish qutisi (tik plastinka)

Mahkamlanadigan suv moslamasi

2 Go'sht uchun yetishtirilgan tovuqlarni boqish (o'simlik davrida, zarur bo'lgan ozuqaviy
moddalar miqdori va aralash ozuqaning konsentratsiyasi hamda ozuqa miqdori)
Broylerlarga doimiy ravishda, savdoda mavjud bo'lgan cheksiz miqdordagi aralash
ozuqalar (birinchi bosqich va ikkinchi bosqich ozuqa) beriladi (uzluksiz oziqlantirish, erkinoziqlantirish) va ozuqa mahsuloti sifatida jo’natilganda, antibiotiklar va boshqa dorilar,
oziqlantirishda (dorisiz ozuqa) kamida 7 kun oldin beriladi.
2011 yil nashr etilgan, Yaponiya naslchilik me’zoniga ko'ra, broylerlarning ozuqa
moddalariga bo'lgan ehtiyoji, birinchi davrda, (0~3 haftagacha) metabolik energiya (ME)
3100 kkal, xom protein (CP) 20,0 % va ikkinchi darvrda, ME3 (3 haftalikdan so'ng),
100kcal, CP16.0 %, tijorat ozuqalarining CP ko’rsatkichi taxminan 2 % ga ko’proq bo’ladi.
Yem tarkibiga, masalliq pyuresi, granulalangan va maydalangan granulalar kiradi, ammo
broylerlar ko'pincha yaxshi iste’mol qiladigan ozuqa turi, granulalar va ushoqlardir. Bundantashqari, yetishtirish davrida, 1 dona parrandaga 6.3kg ozuqa miqdori to’g’ri keladi. (ozuqa
88iste'moli, jo’natish vaqtidagi tana vazniga qaraganda, 3.0kg ni 2,1 marta ortiq).
Mahalliy tovuqlar broylerlarga qaraganda rivojlanishi sekin va ko‘payish davri uzoqroqbo‘lgani, ozuqa xarajatlari ortib ketishi va ortiqcha yog‘larni ko‘payishiga yo‘l qo‘ymaslikuchun yuqori oqsilli, yuqori quvvatli ozuqalarni talab qilmaydi, ozuqa moddalari biroz
past, ko‘pincha arzon yemlardan foydalaniladi. Yuqori proteinli ozuqalar, odatda, katta
xarajatlariga olib keladi va yuqori kaloriyali ozuqalar natijasida, ortiqcha yog’lar yig’iladi.
Bundan tashqari, go'sht sifatini yaxshilash uchun mo'ljallangan ba'zi yemlarda, viski uchun
mo’ljallangan, pivo va alkogolli fermentlar mavjud bo’ladi. Baliq yog'i kabi qo'shimchalar
sog'liq uchun foydali va funktsional oziqlantirish sifatida qo’llaniladi.

3 Go'shtli tovuqlarning o'sishi va vaznining o'zgarishi(1) Go'sht uchun yetishtiriladigan, yosh tovuqlarning o'sishi (broylerlar)
Broylerni rivojlanishining dastlabki bosqichi, (0~3 haftagacha) skelet va ichki
a'zolar rivojlanib, ozuqa kam iste'mol qiladigan va ovqat hazm qilish qobiliyati hali
to'liq shakllanmagan davr, hisoblanadi. Tana vazni taxminan 40 g bo'lsa, 3 haftalikda,
ovqatlanish mqdori 850g bo'ladi. Vazn orttiradi, harorat o'zgarishiga sezgir bo'ladi va
ko'proq ventilyatsiyani talab qiladi. Ikkinchi va yakuniy bosqichlarda, (4~8 haftagacha)
mushaklar rivojlanadi va tana, har kuni tez o'sadi. Termoregulyatsiya funktsiyasi va patalmashtirish jarayoni tugaydi. Jo'jalarning butun guruhi kengayib bormoqda va ularning
atrof-muhitga moslashuvi bilan birgalikda, parranda uyining zichligi ortib bormoqda hamda
atrof-muhitning yomonlashishi ehtimoli mavjudligi sababli, havo almashinishini boshqarish,
muhim ahamiyatga egadir. 7~8 haftaligida jo'natilganda, u taxminan 3,0 kg og'irlikda
bo’ladi.
(2) Mahalliy tovuqlarning o'sishi
Mahalliy tovuqning zoti va markasiga qaraganda, farqlar mavjud bo'lsa-da, erkaklar va
urg'ochilar o'rtasidagi vazndagi farq, uzoq naslchilik davri tufayli, katta bo'ladi. 20 haftalik
yoki undan katta yoshdagi xo’rozlar 3,0 kg va urg'ochilar 2,0 kg bo’lib, o'rtasida taxminan
1,0 kg farq mavjud. Tabiiyki, naslchilik davrida, ozuqa iste'moli yuqori, xo’rozlar uchun
taxminan 13,0 kg va urg'ochilar uchun taxminan 10,0 kg ni tashkil qiladi.

89

4 Yetishtirishni boshqarish (kirishdan jo'natishgacha)
Kirish davridagi, oziqlantirishdan 3 haftalikgacha bo'lgan davr, birinchi yarm yillik, undan
keyingi davr esa ikkinchi yarm yillik, deb ataladi. Odatda, broyler xo’rozlarda, 3 kg dan
ortiq og'irlikda, 8 haftalik urg’ochilarda, deyarli 3 kg gacha o'sadi.
Broylerlarni yetishtirish, asosan tovuqlarni yetishtirish bilan bir xil, ammo broylerlar
boquvga qaratilgan. Shu sababli, maydon birligi nisbatida sonini ko’aytirirsh uchun,ko'pincha yetishtirish zichligini oshirish, jismoniy mashqlarni cheklash va yuqori proteinli,
yuqori kaloriyali ozuqa berish kabi nosog'lom sharoitlarda, yetishtiriladi. Boshqaruv
tanqisligida, kasalliklarni keltirib chiqarish mumkinligiga e’tibor berish lozim.
(1) Birinchi yarim yillikni boshqarish
Broylerning birinchi yarm yilligida, tekkis joyda yetishtirish holatida, parrandachilikuyining poliga, qoplama materialini qo’yish va uni 2~4 haftagacha isitish moslamasi
bilan isitish lozim. O'sib borayotgan haroratni nazorat qilish juda muhim va harorat pastbo'lganida, astsit (qorin bo'shlig'ining kengayishi) paydo bo'lishi mumkin. Bundan tashqari,rivojlanishda ortda qolgan parrandalarda, oyoqlari g'ayritabiiy bo'lib, ular tezda saralab
olinadi.
① Kirish (jo'jalarni qabul qilish) Tekkis joyda ko’paytirish bo'lsa, soyabon shaklidagi, polni isistib, issiqlik ta’minoti
atrofida, aylana shaklida, xavfsizlik to’siqlari bilan o’raladi va harorat oldindan
moslashtirilgan bo’ladi. Kelgan jo'jalar, tik qo’yilgan xavfsizlik to’siqlari ichiga
joylashtiriladi va dam beriladi. Xavfsizlik to’siqg’i ichidagi harorat va namlik muhim
ahamiyatga ega, harorat va namlik jo'jalarga yoqimli (32 °C) va namlik (65 % atrofida)tarqalib ketishi uchun sozlanishi zarur.
② Oziqlantirish
 Oziqlantiruvchi uchun oziqlantirish qutisi (tik plastinka) yoki tekkis qirrali va sayoz
qirrali oziqlantiruvchi plastinkadan foydalaniladi, shunda najasdan ham xavfsiz bo'ladi.
Suv dispenseri uchun nipel suvdoni yoki qo'ng'iroq shaklidagi suv dispenseri o’rnatiladi,
lekin ichishni osonlashtirish uchun mahkamlanadigan ichimlik idishi ham qo’yiladi.
Bunda, Oziqlantiruvchi idishlarni va suv dispenserlarini navbatma-navbat joylashtiring,shunda jo'jalar, erkin, bo'sh joyda oziqlanishlari mumkin. Oziqlantiruvchi ozuqani
qorilgan xamir sifatida bo’laklab berish, oz-oz miqdordan, tez-tez oziqlantirish orqali,
oziqlantirishni yaxshilash kerak. Broylerlarni oziqlantirishdan so’ng, parrandalarni
boshqarish bo'yicha amaliy qo'llanmaga muvofiq, oziqlanishi kerak.
③ Naslchilik zichligi
 Ko'paytirish zichligi, binoning 1 m2 maydoniga, taxminan 15 ta parranda to’g’ri kelishi
kerak. Aytishlaricha, jo'jalarni jinsiga ko’ra o'stirish osonroq va tana o'sishi natijalariyaxshilanadi, ammo jinsiy jihatdan ajratishdagi qarovdagi ovoragarchiliklardan xalos
bo'lish uchun aralash naslchilik keng tarqalgan.
90

④ Namlikni nazorat qilish Issiqlik ta'minoti vaqtida, namlikni saqlab qolish qiyin bo'lgani uchun hamda tekkis
joyda boqishda havo juda quruq bo'lgani sababli, vaqti-vaqti bilan najasning markaziyqismiga suv sepiladi. Isitish vaqtida namlik (50 % yoki undan ko'p), keyingi o'sish
davriga, katta ta'sir qiladi.
⑤ Haroratni nazorat qilish Jo'jalarni holatiga qarab, haroratni pasaytirish lozim. 7 kunlik jo’jalarda, haroratni
asta-sekin 29°C ga tushirish kerak. Jo'jalar bir tekkis tarqalgan joyda, harorat
oralig'ini moslashtirish muhim. Agar, jo'jalar kiritilgandan so'ng, bino ichidagi harorat
pasaytirilmasa, atrof- muhitdagi harorat 2-3 kunlik jo’jalarning boqilish davridagi
harotaga nisbatan, yuqori bo’ladi va yuqori harorat oziqlanish miqdoriga ta’sir etib,kamaytiradi, keyinchalik, vazn ortishi, va individual vaznda katta farqga olib kelishi
mumkinligini unutmaslik lozim.
⑥ Foydasiz issiq harorat Issiqlik ta'minotini to'xtatish oqibatida, kelib chiqadigan harorat, qoldiq harorat,
deyiladi. Ochiq parrandachilik uyida, yoz faslida jo’jalar, taxminan 2 haftalik, qishda
esa taxminan 3 haftalik bo’ladilar. Biroq, oynasiz parrandachilik uyida, qoldiq harorati
haqida, aniq tasavvur mavjud emas va parrandachilik uyidagi harorat va shamollatish
hajmi o'rtasidagi muvozanat muhim ahamiyatga ega.
⑦ Oziqlantirish, suv ta'minotini boshqarish
 Jo'jalar tez o'sganligi sababli, nipel suvdoni va qo'ng'iroq shaklidagi suv dispenserlari,jo’jalar o'sishi bilan, ularning balandligi, suv bosimi, suv darajasini moslashtiriladi.

Nipel suvdoni: ichishga oson bo’lganbalandlikda

Oziqlantiruvchi: likopchaning chetini, urg'ochi
jo'janing buqog’i balandligiga moslashtiring

91

Qo'ng'iroq shaklidagi suv dispenseri: likopchaning
pastki qismi, urg'ochi jo'ja yelkasining balandligida⑧ Xavfsizlik to’siqlari nazorati
 Oziqlantirishdan so'ng, jo'jalar o'sishi bilan doira kengaytiriladi. 10~13 kunlik
jo’jalar davrda, xavfsizlik to’sig’idan o'tib ketadi, shuning uchun uni o'sha vaqtda, olib
tashlanadi.
⑨ Shamollatish Shamollatishgaga alohida e'tibor berish lozim, sababi, naslchilik zichligi yuqori va
guruh katta bo’lishi mumkin.
⑩ Yoritishni boshqarish
 Oynasiz parrandachilik uyi uchun yorug'lik 1 haftalikgacha, 5 lyuks yorug'lik bilan 24
soat, 2~3 haftagacha 3 lyuks va undan keyin, taxminan 0,5 lyuks past yorug'lik bilan 23
soat yoritiladi. Ochiq parrandachilik uyida, kunduzi tabiiy yorug'lik, kechasi yuqoridagi
yorug'lik bilan yoritiladi.
(2) Ikkinchi yarim yillik boshqaruvi
Jo’jalar 4 haftaligida, ozuqaning erta bosqichi, naslchilik bosqichidan kechki bosqichigava ohirgi bosqichga o'tkaziladi. Jo'jalar o'sadi, ko'proq ovqatlanadi va ko'proq najas
chiqaradi. Bundan tashqari, bu vaqtda zichligi kam bo’lgan holatda bo'lgani uchun
ventilyatsiya qilishga harakat qilinadi. Ayniqsa, tekkis joyda ko’paytirishda, havoning
pastga tushishini o'ylab ko'rish muhimdir. Natijada, najas to'g'ri quritiladi va zararli gaz
hosil bo'lishi kamayadi.
Keyingi bosqichlarda, tana vaznining ortishi bilan harakatlar asta-sekin sekinlashadi
va xo’roz va tovuqlar o'rtasidagi o'sish farqi ortadi. Ushbu davrda, bino ichidagi harorat
19~23°C gacha, va ozuqa iste'mol qilish miqdori yuqori bo'ladi hamda shunga mosravishda, tananin og’rligi ortadi. Biroq, yozning issiq oylarida, issiqdan himoya qilishchoralarini ko'rish zarur, masalan, havoni haydash va issiq yoz oylarida ovqatlanishni
cheklash, kabi choralardir. Harorat to'satdan 30°C dan oshsa, issiqlik urishi sodir bo'lishi
mumkinligiga, e’tibor berish zarur.

92

(3) Jo’natish
Urg'ochi jo'jalar, taxminan 6~7 haftagacha (ichi bo’sh, olib tashlangan) jo'natiladi. Buning
sababi shundaki, urg'ochilar keyingi rivojlanishini sekinlashtiradi. Erkak jo’jalarini ichinibo’shatishda, qorni kengaytirilib ochiladi. Bo'shatilgandan so'ng, barcha jo'jalar 9 haftalik
yoshida jo'natiladi. Ichi bo'sh jo’jalar, 1 m2 ga 32 ~35 kg gacha tana og'irligida jo’natish,
me’yoriy hisoblanadi.

5 Go'sht uchun mo’ljallangan tovuqlarni, gigiyena bilan boshqarish (kompleks bajariladiganishlar va dezinfeksiya qilish)(1) Jo’natishdan so’ng va kirishdan oldin tozalash
Broylerlar odatda, “hammasi bittaga, hammasi bittada”, deb ataydilar, ularda faqat bir
xil inkubatsiya davridagi jo'jalar, bitta parrandaxonaga joylashtiriladi (hammasi bittaga),broylerlar yetishtiriladi va jo'natiladi (hammasi bittada).
Parrandachilik uyi ma'lum vaqt davomida, ko’paytirishni boshqarish uchun (kirishdan
jo'natishgacha) qayta-qayta foydalanilganligi sababli, vaqt o'tishi bilan turli patogenlar
qolishi mumkin. Dezinfeksiyaning maqsadi, oxirgi marta yetishtirilgan tovuqlar tomonidan
qoldirilgan patogenlar, patogen mikroorganizmlar, zararkunandalar va boshqalarni
risoladagidek, yo’q qilishdir. Bo'sh qolgan parrandachilik uyi, jo'natish tugagandan so'ng,
darhol defekatsiya qilinadi. Keyingi jo'jalarni qo'yishdan avval, barcha najaslarni olib
tashlash, insektitsidlash, suv bilan yuvish va dezinfektsiya qilish lozim. Bundan tashqari,hasharotlardan tozalash va o'ldirish, nafaqat parrandaxonaning ichki qismini, balkiparrandachilikning atrofini ham yuvish va dezinfeksiya qilish lozim.
(2) Yovvoyi hayvonlarni nazorat qilish
Kalamushlar va yovvoyi qushlarning parrandaxonaga kirishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun sim
to‘rlari va qushlar uchun to‘rlar o‘rnatiladi.
(3) Emlash va profilaktika vositalaridan foydalanish
Emlash, Nyukasl kasalligi, yuqumli bronxit, yuqumli laringeal bronxiti, yuqumli Fabrikius
qop kasalligi, parranda chechagi, Marek kasalligi va boshqalar uchun samarali bo'lib,emlash dasturi har bir emlash uchun rejali amalga oshiriladi. Broylerlar odatda, tirik
vaktsinalar bilan emlash dasturiga kiritilgan.

93

6 Sigir go'ngini qanday davolash kerak
Bugungi kunda, tovuq najasining ko'pchiligi, fermentlanadi va kompost sifatidaishlatiladi. Fermentatsiya usullariga, sedimentatsiya, ochiq joyda aralashtirish va yopiq
joyda aralashtirish, usullari kiradi. Broyler najaslarini qayta ishlash usullari ko'pincha
ochiq fermentatsiya inshootlari hisoblanadi. Broyler tovuq go'ngi aralashmalari ko'pincha,
namligi past bo'ladi, shuning uchun fermentatsiya jarayoni kompost uyida yoki quti tipidagi
fermentatsiya inshootida amalga oshirilsa, dastlabki namlikni sozlash talab qilinadi.
Bundan tashqari, najasga ishlov berish, yopiq fermentatsiya inshootida tez bajarilsada,qirindi kabi qoplama materiallarda, maddalar parchalanish xususiyati yetarli darajada
emasligini e’tiborga olish lozim.

7 Naslchilik rejasi va samaradorligini baholash(1) Naslchilik rejasi
Hozirgi kunda, broylerlarning ko‘pchiligi, ozuqa korxonalari va savdo kompaniyalari bilan
shartnoma asosida, yetishtirilmoqda. Kiritilgan kundan boshlab, joriy qilinadigan parranda
soni, jo'natish yoshi va boshqalar shartnoma bilan belgilanadi, ob'ekt va ish tartibi,
oldindan ko'rib chiqiladi.
(2) Samaradorlikni tekshirish usuli
O’sishi tez va ko'payish davri qisqa bo'lgani uchun har hafta tortiladi va ozuqa iste'molio’lchanadi. Natijada, vazn ortishi kabi qobiliyati hisoblanadi. Jo’natish tezligiga (jo'natish
mumkin bo'lgan mahsulotlar sonining, qo'yilgan mahsulotlar soniga nisbati), jo’natishdagi
og’irligiga (bir hudud maydoning, jo'natilgan tirik organizmlarning og'irligiga nisbati) va
hokazolarga qarab, ancha farlanadi.

94

５

Boshqa① Yengil ot
1 Zotli otlarning xususiyatlari・Toza zotli otlar, hushyor hayvonlardir. Uni boshqarayotgan odamning, to'satdan qilingan
harakatidan hurkib ketishi va qochishi yoki tajovuz qilishni boshlashi mumkin. Ot bilan
muomala qilganda, unga old tomondan yaqinlashib, otni tinchlantirish uchun yumshoq
ovoz bilan gapirish, muhimdir.
・Ot ichaklari boshqa hayvonlarga qaraganda uzunroq va kolikaga (qorin og'rig'iga) moyil
bo'ladi, shuning uchun oziqlantirishda, ehtiyot bo'lish kerak.

2 Zotli turlarining, asosiy tana nomlari (odamlardan farqli o'laroq)
①

②

③

④

⑤

⑥

▲

⑦

⑧
⑨
⑩
⑪

⑫
⑬
① Old yoli

⑧ Orqa tizza (inson tizzasi)② Yoli⑨ Tirsak (inson tirsagi)③ Bukuri⑩ Bilagi (inson bilak)④ Beli⑪ To’pig’i (odam to'pig'i)⑤ Dumba⑫ Barmoq asosi (inson barmog'i asosi)⑥ Dumi⑬ Tuyoq (odamning o'rta barmoq tirnog’i)⑦ Balandligi

95

3 Individual identifikatsiya
Zotli otlarning individual identifikatsiyasi, jungining rangi, o’ziga xos belgilari (oqdog'lar, burmalar va boshqalar), mikrochiplar va boshqalar bilan amalga oshiriladi. Ushbu
ma'lumotlarni, naslchilikni ro'yxatga olish guvohnomasida, topish mumkin.
(1) Junining rangi
Zotli otlar jungining rangi 8 xildir.

KashtanJigarrang

Bug’u rang

Qorong'i ko'rfaz

Ko’z va burun qismlari jigarrang,
tanasi qora

Qora ot

Kulrang ot

Oq ot(2) Xususiyatlari・Xususiyatlari, yuz va old-orqa oyoqlaridagi oq dog’lar va butun tanadagi burmalarga
tegishli.
(3) Mikrochip
・Naslchilikni ro'yxatga olishdan oldin, chap bo'yinning o'rtasiga implantatsiya qilinadi.
・Mikrochip raqami, naslchilik guvohnomasida chop etiladi.
・Ot poygalarida, zotli otlardan foydalanish uchun mikrochip o'rnatish kerak.

4 Ozuqa-yemi
・Sof zotli otlar, konsentrlangan yemini va qattiq turdagi ozuqa bilan boqiladi.
・Konsentrlangan ozuqalarga, jo'xori va kepak kabi donlardan tashqari, aralash ozuqalar
ham kiradi.
・Qattiq turdagi yemga, xorijiy davlatlardan olib kelingan va o‘zimizda ishlab chiqarilgan
maysa somoni kiradi.

96

5 To’shaladigan qoplama materiali
・Otxonada ajratilgan xona, ot dastasi, otxonaga yotoq sifatida yotqizilgan somon esa
to’shaladigan qoplama material, deb ataladi.
・Qoplama materiali uchun asosan guruch somoni, bug'doy somoni, o'zida o’stirilgan
maysa, yog'och qirindilari va qipig’ ishlatiladi.
・Yetishtirish fermalarida, guruch somoni va o'zida o’stirillgan o'tlardan foydalaniladi,
lekin naslchilik xo'jaliklarida bug'doy somoni, yog'och qirindilari va qipig’lar, qoplama
materialini iste’molini oldini olish uchun ishlatiladi.

97

② Asalarichilik
1 Uyalarining tuzilishi(1) Quti uyalari / qo'shma quti
Asalarilar uyada ko'paytiriladi (guruh
sifatida sanaladi). Oddiy uyada, 8~10
gacha uya taxtasi bo'lishi mumkin va 20000 ga yaqin ishchi asalarilar yashaydi.
Bundan tashqari, guruh kattalashganda,
asalarilar sonining ko'payishini ta'minlashuchun uyaning tepasiga qo'shma quti, deb
ataladigan tubsiz quti qo'yiladi.

Quti uyalar(2) Uya taxtasi (uya)Uyalarning yig'indisi uyalar taxtasi(yacheyka uyalar), deb ataladi. Bu asalariuyasining asosiy qismi bo‘lib, guruhningo‘lchami, uya qutisiga qo‘yiladigan uya
taxtalari soniga yoki guruhning kattaligigako‘ra, uya taxtalari soniga qarab,belgilanadi.

Qo'shma quti

(3) Oziqlantiruvchi
Oziqlantiruvchi - asalarilarni ozuqa(qandli suv va boshqalar) bilan boqish
uchun qurilma. Uni uya qutisiga qo'yganda,
uya taxtasining eng chetiga qo'yiladi va
oziqlantiriladi.

Asal uyasi taxtasi

Oziqlantiruvchi

2 Asalarilar uchun ozuqa va oziqlantirish(1) Gul nektari va gulchangi
Asalarilar uchun yagona ozuqa, nektar va gulchangidir. Gul nektarlari quvvat manbai,
gulchanglar esa mineral va oqsillardir. Ona asalarilar va lichinkalarga beriladigan ona suti,

98

gulchang bilan oziqlanadigan ishchi asalarilar tomonidan chiqariladi.
(2) Ozuqani berish
Asalarilarni har kuni oziqlantirish, shart emas. Biroq, gullarning nektarlari yig'ilmaganda,
asalarilarning o'zlari omon qolish uchun ozuqa (shakar suvi va boshqalar) bilan oziqlanishi
mumkin. Bundan tashqari, gulchangi kam bo'lganida, ozuqa o'rniga, savdoda mavjud
bo'lgan, ozuqa (o'rnini bosuvchi ozuqa) berilishi mumkin.

3 Asalarilarning ozuqa qidirish harakatlari
Asalarilar, nektar va gulchanglarni yig'ish uchun ketganlarida, odatda, taxminan 2
km radiusda uchadilar, lekin atrofida gullar bo'lmasa, ular 10 km gacha ucha oladilar.
Asalarilar, shakar va nektar ko'p bo'lgan gullarni afzal ko'radilar. Bundan tashqari, quvvatni
isrof qilmaslik uchun, uyadan bir xil masofada, yaxshi gul bilan unchalik yaxshi bo’lmagan
nektar gullari bo'lsa, yaxshi bo’lmagan gullarga e'tibor bermaydi. Gullarning “sifati, miqdoriva masofasi” kabi, uchta omili har tomonlama baholanadi va qaysi gulga boorish, atrofdagi
gullarning holatiga qarab belgilanadi.
Bundan tashqari, asalarilarning alohida asal yig'uvchilari va gulchangi yig’uvchilarimavjud bo’lib, vaziyatga qarab, ular ikkalasini ham to'plashlari mumkin.

Asal uyasi taxtasi

Quti uyalar
Oziqlantiruvchi
Asalarilar yashaydigan uyalar qutisi va yacheykalar

Uyadagi nektar va gulchanglar

4 Asalarilar kasalligi(1) Miyoz (Amerika va Evropa cherish kasalligi)
Chirish kasalligi bilan kasallanganda, lichinka va pilla bosqichida, nobud bo'ladi. Amerika
cherish kasalligidan nobud bo'lgan lichinkalar, chirigan, yopishqoq bo'lib, o'tkir hid (yelimhidi)ni chiqaradi. Boshqa tomondan, Evropa turida, lichinkalar yopishqoq emas va kislotali
hidga ega bo'lib, bu Amerika turidan farq qiladi.
Yaponiyada, cherish kasalligiga qarshi, profilaktika dori sifatida,Tyran- suvda eruvchan
kukuni tasdiqlangan, ammo miyoz kasalligi rivojlangan guruhni yoqish zarur.

99

(2) Varroa kasalligi (Varroa destruktor sindromi)
Varroa destruktorining yuqishi natijasida, yuzaga kelgan anormalliklarga Varroa kasalligi
deyiladi. Asalari qoni (katta asalarilar, lichinkalar, pilla) varroa destruktori tomonidan
so'riladi va asalari tanasi zaiflashib qoladi. Bundan tashqari, ko'plab viruslar, shomil orqali
uzatiladi.
Yaponiyada shomillarni yo’q qiluvchi vosita sifatida, Nihon Apistan va Apivar kabi
vositalari tan olingan.
(3) Boshqalar
Yuqoridagilardan tashqari, nosemoz (ishchi asalarilar diareyaga o'xshash belgilarni
ko'rsatadi va guruhni zaiflashtiradi) va bo'r kasalligi (pillalar oq va qotib qolgan bo'rga
o'xshash holatda o'ladi) kabi, boshqa kasalliklar ham mavjud.

Amerika miyoziga chalingan lichinkalar

Evropa miyoziga chalingan lichinkalar(Fotosur’at manbaasi: AQSh Qishloq xo'jaligi Departamenti)(Fotosur’at manbaasi: AQSh Qishloq xo'jaligi Departamenti)

Varroa shomili bilan kasallangan lichinkalar

Varroa shomili bilan kasallangan katta asalarilar

100

6

Tekshirish uchun savollar va topshiriqlar

Quyidagi topshiriqda, berilgan fikr to'g'ri bo'lsa “○”, noto'g'ri bo'lsa “×” belgisini qo’ying.
<Sigir>
1. Issiq bo'lganda, sog'in sigirning nafas olish tezligi oshadi.

(     )

2. ”Free Stall” molxonasida yotoqlar mavjud emas, lekin “Free Burn”
molxonasida, alohida uxlash mumkin bo'lgan, yotoqlar mavjud.
3. Sigirlarda, xuddi odamlar kabi bitta oshqozoni mavjud.

(     )
(     )

4. Chorva mollarini boqishda, "iste’mol to’xtashi" yem-xashakni, ortiqcha(     )

iste'mol qilganda sodir bo'ladi.
5. Mastitli sigirlarda, somatik hujayralar soni kamayadi.
6. Tug’gan sigirlarda, o'rtacha har 21 kunda, bir marta hayz takrorlanadi.
7. Buzoqni og’olxona ichiga qo'yib, quyosh nurini to'sib qo'yish lozim.

(     )
(     )
(     )

<Cho’chqa>
1. Yaponiyada yetishtiriladigan asosiy cho'chqa zotlari - Landrace, Large(     )White va Hempshir, zotlaridir.2. Yapon cho'chqalari, faqat tabiiy ravishda juftlashgan.
3. Cho'chqalar tug'ilishida qiyinchilik kam uchraydi.
4. Cho'chqa bolasining normal tug'ilgan vazni, taxminan 0,5 kg ni tashkil qiladi.
5. Cho'chqalar og’iz sutidan, turli kasalliklarga qarshilik ko'rsatish qobiliyatini oladi.
6. Bo’rdoqiga boqiluvchi cho'chqalarga, kuniga bir marta, qabul qilingan
miqdorda ozuqa beriladi.

(     )
(     )
(     )
(     )
(     )

7. Cho'chqalar podalarni hosil qiluvchi, hayvonlar bo'lganligi sababli, barcha
cho'chqalar podada bo'lsa ham, bir xil miqdorda ovqat eyishi mumkin.(     )

<Parranda>
1. Urug'lik tuxumlari, sun'iy inkubatorda 10 kun ichida chiqadi.
2. Tovuqlar ko'pincha, kunning uzoq kunlarida tuxum qo'yadi.

(     )
(     )

3. Tovuqlar bir necha kun davomida, tuxum qo'yishda davom etadilar, keyin
1-3 kun dam olishadi va yana bir necha kun tuxum qo'yishda davom etadilar.
4. Mahsulot sifatida, tovuq tuxumining o'rtacha og'irligi 30 g ni tashkil qiladi.

(     )
(     )

5. Tovuqning tuxum qo'yish ko’rsatkichi, 13~14 oylik tovuqlarda, jadallik bilan(     )

tezlashadi.
101

6. Tovuqlar qizib ketganda, ularning ozuqa iste'moli kamayadi.

(     )

7. P arrandachilikning ikki turi mavjud: quyosh nurlari kiradigan ochiq
parrandachilik va yorug'likni to'sib qo'yadigan oynasiz parrandachilik uylari.

102(     )

Javoblar<Sigir
1. ○2. × (Sabab: har bir sigir uchun alohida yotoqlari mavjud molxona turi “Free
Stall” bo’lib, “Free Burn” molxonasida, sigirlar uchun yotoqlar mavjud emas.)
3. × (Sabab: s igirlarda, to'rtta oshqozon mavjud.)4. × (Sabab: “iste’mol uzulishi” boshoqli o'simliklarga asoslangan, aralash(omuxta) ozuqani ko'p oziqlantirish tufayli yuzaga keladi.)
5. × (Sabab: m astit sigirlarida, ko'proq somatik hujayralar mavjud.)
6. ○ uzoqlar yaxshi shamollatiladigan va quyoshli muhitda boqiladi.)
7. × (Sabab: b<Cho’chqa>
1. × (Sabab: Landrace, Large White, Duroc.)
2. × (Sabab: tabiiy juftlash va sun'iy urug'lantirish (AI) amalga oshirilmoqda.)
3. ○4. × (Sabab: c ho'chqa bolasining o'rtacha tug'ilish vazni, 1,4 kg.)
5. ○ sosan, cho'chqalar uzliksiz ravishda boqiladi.)
6. × (Sabab: a
7. × (Sabab: ularni podada saqlasansa, ehtiyot bo'lish lozim, sababi ba'zi
cho'chqalar yetarlicha ovqatlana olmaydi va yomon o'sadi.)<Tovuq>
1. × (Sabab: urug'lik tuxumi 21 kun ichida chiqadi.)
2. ○
3. ○
4. × (Sabab: t uxum savdosida MS oʻlchami (52 dan 58 g gacha), Moʻlchamiga (58 dan 64 g gacha) va L oʻlchamiga (64 dan 70 g gacha) kiradi.
5. × (Sababi: t uxum qo’yish ko’rsatkichida, 13 ~14 oylikda tuxum qo’yish
tezda pasayib, patlarni almashtirish boshlanadi.)
6. ○
7. ○

103

Kundalikchorvachilikni
Ⅲboshqarish ishlari

104

１

Fermer xo'jaligi gigiyenasi va xavfsizlik nazorati

1 Xatarli, yuqumli kasalliklar holati(1) Yaponiyada oyoq va og'iz kasalligi, 2010 yilda sodir bo'lgan va ko'plab cho'chqalar va
qoramollar so'yilgan.
(2) 2007 yilda Yaponiyada, yuqori patogenli parranda grippi avj oldi.
(3) Yaponiyada cho'chqa epidemiyasi bo’lgan, diareyaning tarqalishi, 2013 yildan beri turli
joylarda muammo bo'lib kelmoqda.
(4) Yuqoridagi uchta yuqumli kasalliklarning barchasi, viruslar keltirib chiqaradigan yuqumlikasalliklardir.
(5) Yaponiyaning qo'shni mamlakatlarida ham oyoq va og'iz kasalligi va yuqori patogenliparranda grippi uchraydi.
(6) So'nggi yillarda, mamlakatlar o'rtasida kelib-ketadigan odamlar, narsalarning soni ortib
bormoqda va Yaponiyaga xavfli yuqumli kasalliklarning kirib kelishi xavfi ham, ortib
bormoqda.

2 Fermada e'tibor berish kerak bo'lgan 2 narsa(1) Molxonaga kirish va chiqishda, etik va ish kiyimlarini yaxshilab dezinfektsiya qilinadi.
(2) Chorva mollarining holatini diqqat bilan kuzatib boriladi va agarda, biror narsa noto'g'ri
ekanligini sezilsa, ferma rahbariga xabar beriladi.
(3) Yovvoyi qushlar va sichqonlar, kabi yovvoyi hayvonlarning molxonaga bostirib
kirishining oldini olish zarur.
(4) Pashshalarni yo'q qilish muhim, chunki pashshalar viruslar va patogen bakteriyalarni
uzatadi va pashsha lichinkalarining tarqalishi, yovvoyi qushlarni ham to'playdi.

3 Ferma hududi
Fermer xo'jaligi hududi, sanitariya nazorati zonasi bo'lib, patogenlar kirib kelishining
oldini olib, boshqarilishi kerak.
Fermer xoʻjaligida 2 hudud mavjud: chorvachilik hududi (molxona va ochiq og’il) va nazorat
qilinadigan hudud (ozuqa baklari, ozuqa ombori, yoʻlak, idora va boshqalar) mavjud, ammo
bu ikki hududga, odamlar va transport vositalarining kirishi qatʼiy tartibga solinishi lozim.
(1) Fermer xo‘jaligiga kelgan mijozlarning molxonaga ruxsatsiz kirishiga yo‘l qo‘ymaslik va
bunday paytlarda ferma rahbarini xabardor qilish zarur.
(2) Fermer xo'jaligiga tashrif buyurgan mijozni molxonaga olib borishda, poyabzalga
bahilani (vinildan qilingan) kiyib, ularga toza ish kiyimlarini kiydirib, pog'onali
dezinfeksiya idishida dezinfektsiya qilib, keyin molxonaga kiritish mumkin.

105

4 Sanitariya nazorati hududiga kirish, chiqish, dezinfektsiyalash inshooti(1) Avtomobillarning kirishi va chiqib ketishi“Avtomobillarni dezinfektsiya darvozasi”, “Dezinfeksiya purkagichi”, “Avtomobillarni
dezinfektsiyalovchi idish”, “Ohak lentasi” kabi, dezinfeksiya inshootlari mavjud.
Fermaga kirib, chiqadigan avtomashinalar uchun shinalarni dezinfektsiyalovchi
purkagichi yoki transport vositasini dezinfektsiyalash uchun idish yordamida, dezinfektsiya
qilinadi.
(2) Odamlarning kelib, ketishi
Biror kishi sanitariya nazorati ostidagi hududga, masalan, chorvachilik zonasi yokinazorat qilinadigan hududga kirganda va undan chiqib ketganda, oyoqlarini (etiklarini) va
ish kiyimlarini "dezinfektsiyalovchi purkagich", "dezinfektsiyalovchi idish", "ohak kamari" vaboshqalar bilan dezinfektsiyalash, lozim.

Bosqichli dezinfektsiya idishi

5 Dezinfektsiyalash vositalarini, dezinfektsiyali idishlarni va dezinfektsiya lentasini boshqarish(1) Avtomobilni dezinfeksiya qilish darvozasi
Avtomobil ichkariga kirganda, sensor ochiladi, kimyoviy eritma yuqoridan, pastdan,
chapdan va o'ngdan purkaladi va avtomobilning pastki qismi bilan birga, butunligicha,
dezinfektsiya qilinadi. Har kuni dezinfektsiyalash vositasini to'ldirish va purkalash
mashinasini nazorat qilish lozim.
(2) Dezinfektsiyalovchi purkagich mashinasi
Avtotransport vositasida, avtomobil atrofidagi maydon va shinalar qo'lda dezinfeksiya
qilinadi, odamlarda esa oyoqlar dezinfektsiyalanadi. Dezinfektsiyalash vositasini har doim
to'ldirish lozim.

106

(3) Avtomobilni dezinfeksiya qilish uchun idish
Avtomobil asta-sekin dezinfektsiyalash vositasidan o'tadi va asosan shinalar
dezinfektsiya qilinadi. Dezinfektsiyalash vositasining kuchi, vaqt o'tishi bilan pasayadi,
shuning uchun haftada 2-3 marta dori eritmasini yangilash lozim. Bundan tashqari, agar
dezinfektsiyali eritmaga loy yoki qum aralashsa, dezinfektsiyalash effekti kamayadi,
shuning uchun tozalash ishlari ham talab qilinadi.
(4) Bosqichli dezinfektsiya idishi
Etiklarni dezinfektsiyalovchi vosita bilan to’ldirilgan idishga 15~30 soniyaga tushirish
lozim. Dezinfektsiyalovchining ta'siri vaqt o'tishi bilan kamayadi, shuning uchun kimyoviyvositani yangilash kerak. Kimyoviy eritma, juda ifloslangan bo’lsa, har kuni yangilanadi.
(5) Ohak tasmasi (dezinfektsiya tasmasi)
Avtotransport vositalarining shinalarini, odamlarda esa etiklar tagini dezinfeksiya qilishuchun eshik oldiga, ohak sepiladi. Ohakni sepish, har kuni amalga oshirilishi lozim.

6 Dezinfektsiyalash vositalaridan foydalanish bo'yicha, ehtiyot choralariDezinfektsiyalash vositalaridan foydalanganda, "foydalanish usuli va me’yorga amal
qilish, "dezinfektsiyalash vositasini, qo’llash vaqtida tayyorlash", "dezinfektsiyalash
vositasini, (suyultirilmagan eritmani) quruq qorong'i joyda saqlash", "boshqa
dezinfektsiyalash vositalari bilan aralashtirmaslik"ishlaganda gigiyenik qoʻlqoplar va
purkashda niqob kiyish”qoidalariga, rioya qilishingiz kerak. Dezinfektsiyalashda ishkiyimini kiyish, dezinfektsiyalovchining tanaga tushmasligiga hushyor bo’lish, agar
dezinfektsiyalash vositasi tanaga tushsa, uni suv bilan yaxshilab yuvish lozim.

Dezinfektsiyalash vositalarini saqlash

107

Xavfsizlik kiyimini kiying.
Xavfsizlik kiymini to'g'ri kiyish na’munasi
bosh kiyimniqob

Iloji boricha,chekkalarini yopib turuvchi bosh kiyimi

O’ lchash, miqdorni moslashtirish va purkash paytida, niqob taqing

Himoya ko'zoynagi

Rezina qo'lqoplar

Yuzni yopib olishMaxsus ko’ zoynaklardan
foydalanish

Qo'lqopning uzun yenglarini
qo’ lqopning ustiga tushirib qo’ yiladi

Xavfsizlik kiyimi
Etiklar

Uzun yengli va uzun shim kiying

Kimyoviy moddalar kiyimingizga
kirmasligi uchun ish poyabzalingizni
shimingizning ichiga tiqib oling.

7 Omborning xavfsizligini nazorat qilish(1) Yoqilg'i, elektr energiyasi
Yoqilg'i (moy, benzin va h.k.) bilan ishlaganda, atrofingizda olov yo'qligiga ishonch hosilqilib va olovdan ehtiyot bo'lish lozim.
Ayniqsa, sigaret olovi va zajigalka bilan ehtiyot bo'lish kerak. Hech bir vaziyatda,
yaqinlashtirmaslik lozim.
(2) Elektr tizimi
Elektr rozetkasi nam bo'lsa, tok urish xavfi mavjud.
Tozalash ishlarida, rozetkani namlanishidan ehtiyot bo'lish kerak.

108

2

sog'in sigir

1 sutchi fermerning bir kuni
ertalabpeshinkech

chorvachilik ozuqa ohiri (idishi)ni tozalash

yemni supurish

yo'lakni tozalash

suvdon va suv idishini tozalash

Go'ngni qayta ishlash

sog'ishsog'ish(Ozuqa berish)

oziqa-yemini berish
yemni supurish

oziqa-yemini berish
yemni supurish
yo'lakni tozalash

2 Inshootni boshqarish(1) Yo’laklar
Sigirlar o'tadigan, o'tish yo’laklari toza bo’lishi va toyinchoq bo’lmasligi muhimdir.
(2) Ozuqa ombori
・Yovvoyi qushlar yoki sichqonlar, ozuqa omboriga kirishiga yo'l qo'ymaslik lozim.
・Har doim tozalash ishlarini olib borib, toza tutish lozim.
・Ozuqada mog'or yo’qligini tekshirish kerak.
(3) Ozuqa ohiri (idishi)
・Ertalab oziqlantirishdan avval, idishni tozalash va toza tutish lozim.
・O ziqlantirish idishning yuzasi nuqsonlarsiz, mayda chuqurchalar yoki teshiklar
bo’lmasligi va u silliq bo’lishi lozim.
(4) Yemni supurish
Ozuqani sigirning og‘ziga yaqin tutish muhimdir, shunda sigir uni oson yeyishi mumkin.

109

Yemni tozalash ishlari(5) Suvdon va suv idishini tozalash
・Ertalab, sigir toza suv ichishi uchun suvdon yoki suv
idishidagi yemni tozalash lozim.
・Yozning issiq oylarida, sovuq suv ichishi uchun
suvdondagi suvni almashtirish tavsiya etiladi.

suvdon(6) Molxonani shamollatish qilish・Sovuq havoda, yelvizaklarni oldini oling.
・Issiq havoda, ventilyator bilan havo aylanishini, ta’minlash muhimdir.
・Issiq havoda, orqa yo’g’on ichak harorati ko'pincha, 39 °C dan yuqori ko'tariladi, bu
nafas olish tezligini oshiradi va ozuqa iste'molini kamaytiradi.

Molxonani shamollatish qilish110(7) Sigir yotog’i
・Sigir yotog’ini (turish joyi) toza va quruq holda saqlash.
・Sigirning oyoqlariga zarar yetkazmaslik va qulaylikni ta'minlash uchun mustahkam
qoplama materialini polga yozing..

Sigir yotog’i(8) Ektoparazitlarni nazorat qilish・Molxonada turg‘un pashshalar, uy pashshalari va hokazolarning ko‘payishiga yo‘lqo‘ymaslik kerak.
・Buning uchun najasni tozalash va olib tashlash, qoplama materialini almashtirish va
chirigan yemni olib tashlash zarur.
(9) Sigirlarni kuzatish"Kuchli va zaif sigirlar o'rtasidagi raqobat", "zaif sigirlarni aniqlash", "sigirlar", "ozuqa
tanlash (tanlab oziqlantirish)", "diareya kabi najas holati" ni kuzating.

3 Sog'ish tartibi(1) Tayyorgarlik va tamoyillar
・Sog'ishdan oldin, sog'ish uskunasini tekshiriladi, tozalaymiz va sterilizatsiya qilinadi.
・Somatik hujayralar soni yuqori bo'lgan va mastitli sigirlar, oxirida sog'ilishi kerak.

(2) Oldindan sog’ib ko’rish・Oldindan sog'ib ko’rish, "sutda qattiq moddalarni aniqlash", "oldingi sog'ishdan keyin,
yelinda bakterial ifloslanish ehtimoli yuqori bo'lgan sutni siqib tashlash" va "oldingi
sog'ishdan keyin, so'rg'ichda qolgan suyuqlikni siqib tashlash" kabilarni o'z ichiga
oladi.
・Qo'lni dezinfektsiyalash va sog'ish qo'lqoplari: qo'l yuvish uchun chelak va qo'lni artish
uchun sochiqni tayyorlash lozim.

111

Oldindan sog’ib ko’rish

・E lakli idish: sutda qattiq moddalar boryo'qligini tekshirish uchun har bir ko'krakni
oldindan siqib, sog’ib olinadi. Agar, elak
yuzasi juda iflos bo'lsa, avval yelin tozalanadi.

Elakli idish(3) Oldindan ishlov berish (yelinda, dog'lar kamroq bo'lgan, fermalar tomonidan amalga oshiriladi)① Oldindan sog’ib olingandan so'ng, keyingi "yelinni tozalash" o'rniga, bakteritsid
qo'llaniladi.
② “Dipping”- "kimyoviy eritmaga botirish" degan, ma'noni
anglatadi.
③ K imyoviy eritmaga botirishdan maqsad, ko'krak uchini
sterilizatsiya qilish va yelin yuzasini himoya qilishdir.
④ Botiriladigan kimyoviy eritma tarkibida, bakteritsid va yelin
yuzasini himoya qiluvchi material (glitserin va boshqalar)mavjud.
⑤ Tugatgandan so'ng, kimyoviy eritma, sutda qolib ketmasligi
uchun uni bir martalik qog'oz sochiq bilan artib olinadi.
Botiriladigan kimyoviy eritma

112

(4) Yelin yuzasini tozalash
・Antiseptik eritmasiga botorilgan, namlangan sochiq bilan yelin artiladi.
・Tozalashdan maqsad "sog'ishni rag'batlantirish" va "so'rg'ich yuzasini sterilizatsiya
qilish".
・Har bir sigir uchun bir yoki bir nechta sochiq tayyorlash va ishlatilganlarini boshqa
chelakka solib qo’yish lozim.
・Mato sochiq o'rniga, bir marta ishlatiladigan qog'oz sochiqlardan foydalanish mumkin.

Yelinn yuzasini tozalash(5) Quruq yelin so’rg’ichlari
Yelinni tozalagandan so’ng, yoki oldindan kimyoviy vositaga botirilgandan so'ng,
so’rg’ichlarni bir marta ishlatiladigan qog'oz sochiq bilan artib olish va uni qurishiga qo’yib
berish lozim.

113

(6) So'rg'ich idishini ulash, sog'ish va tortib olish・Oldindan sog’ib chiqarishni bajargandan so’ng, 1-2 daqiqa o'tgach, so'rg'ich idishio’rnatiladi.
・Jihoz to'rtta so’rg’ichga to'g'ridan-to’g’ri biriktiriladi.
・Sog'ish 5 daqiqa ichida, amalga oshirilishi kerak.
・Qolgan sutni sog’ib olish uchun (mashinada tozalash) haddan tashqari, ko’p sog’ib
yuborish kerak emas. yo'q.
    Buning sababi, ko'krak so’rg’ichining ochilishi va kanaliga zarar yetkazishi mumkin.
Juda ko'p siqish mumkin emas.
・Sog'ishdan so’ng, bir vaqtning o'zida, 4 ta so’rg’ichdan, sog’ish idishlari chiqariladi.

So’rg’ich idishini ulash

To'g'ri sog'ish usuli

Mashinada siqishni to'xtatish (yomon na’muna)Vakuumni o'chiring, biroz kuting va keyin erkinholda bir vaqtning o'zida 4 sorg’ichni ajratib oling.

Haddan tashqari ko’p siqish tufayli, yelinso’rg’ichlari og’zining atrofini zararlanishi.

114

(7) Sog’ishdan so’ng, so’rg’ichlarni botirish
・So’rg’ich idishidan ajratilgandan so’ng, so’rg’ichlarni imyoviy vositalariga botirish ishi.
・Bundan maqsad, keyingi sog'ish oldidan, yelin so’rg’ichida bakterial infektsiyasini
oldini olishdir..

So’rg’ich idishi

So’rg’ichlarni botirish(8) Ommaviy sovutgichning haroratni nazorat qilish・Birinchi in’ektsiya, sog'ishdan so’ng, 1 soat ichida haroratni 10°C dan, yana 1 soat
ichida 4,4 °C dan past ushlab turish lozim.
・Qo'shimcha in'ektsiya vaqtida, harorat 10 °C dan oshmasligini nazorat qilish lozim.

Ommaviy sovutgich

4 Hayz davrini aniqlash(1) Hayz tsikli
Sog'in sigirning hayz davri, 21 kun.
(2) Kuzatish
・Hayz yaqinlashganda, sigir bezovtalanib, boshqa sigirlarga va odamlarga ishqalanadi
va hatto boshqa sigirlar tinch turganda ham, kechasi atrofida yuradi.

115

・Hayz davrining davomiyligi, qadimda, 12~18 soatgacha, deb aytilar edi, lekin sog’in
sigirlarda sut samaradorligi oshdi, va ohirgi vaqtda, hayz davomiyligi 7~8 soat
me’yoriy, deb aytiladi.
・Erta tongda va kechasi hayz xatti-harakatlarini (doimiy hayz va boshqalar) kuzatish
lozim.
・Doimiy hayz - boshqa sigirlar minmoqchi bo'lganida, uni rad etmay, shundayligichaqoldirish. Haqiqiy hayz, deb hisoblanadi.
(3) Bog'lab boqilganda, hayzni aniqlash
Bo’limlarga bo’lingan molxonalar va boshqalarda, bog’lab
boqilayotgan mollarda, quyidagi vaziyatlarni tekshirish lozim.
・Ishtahaning yo'qolishi
・Sut mahsuldorligining pasayishi
・Bezovtalanishi
・Bo'kirish
・Hayz shilliq qavatining oqishi
・Jinsiy organ lablarining shishishi

Jinsiy organ lablari qontalash
bo’lib kattalashishi

5 Tug’ruqdan so’ng, buzoqlarni emizish (tayyorlash)• Buzoq tug'ilishidan oldin toza, quruq, emizish qafasida, yetarli miqdorda, qoplama
materialiga ega bo'lishi muhimdir.
• Buzoqning homila suyuqligini artib tashlash uchun toza sochiq, transport uskunalari va
dezinfektsiyalash vositasi (yod damlamasi va boshqalar) bo'lishi muhimdir.

116

３

Go’sht uchun mo’ljallangan sigirlar

1 Inshootni tekshirish
Ⅲ bobning, 2- bo’lmining, 2 -qismidagi "Inshootni boshqarish" bilan bir xildir.
Yuqoridagi qismdan foydalaning.

2 Salomatlik tekshiruvi(1) Ishtaha
 Oshqozon-ichak kasalliklariga, isitma va tish kasalliklariga, quyidagi hollarda
shubhalaniladi.
・Ozuqa idishiga yaqinlashmaydi
・Ko'p ovqat qoldiqlari bo’ladi
・Podadan uzoqda(2) Nigohi sustlashgan,quvvatsizmi?
 Anemiya, sariqlik va respirator kasalliklarning dastlabki bosqichlarida, quyidagi
hollarda kasallikka gumon qilinadi:
・Quvvatning yo'qligi
・Shilliq qavat anemiyasi
・Shilliq qavatining giperemiyasi
・Shilliq qavatining sarg'ayishi
・Yiringli kon'yunktivit
・Ko'p miqdorda ko'z yoshlanishi, revmatizm(3) Burun holati
 Nafas olish kasalliklariga yoki febril kasalliklariga, quyidagi hollarda shubhalaniladi.
・Burundan suv oqishi
・Sariq-oqdan, sariq-yashil ranggacha, burun oqishi
・Burunning qurishi(4) O’zini tutishi va shubha qilingan kasalliklar, muammolar・Bezovtalanish, fluxizm, bruksizm, g'azab, tirnash, tushkin holatda, qoringa qismiga
qaragan→Visseral og'riq, tobelik

117

・Depressiya, g'ayritabiiy hayajon, burilishlar, asabiylashish, konvulsiyalar, falaj va
boshqa shu kabi ruhiyatning buzilishi ・Nevrologik alomatlar→
Yuqumli kasalliklar, B1 vitamini yetishmovchiligi
 qsoq・O→
Tuyoq kasalligi
・Ko'karish, burilish, artrit→
Molxona yerining notog’ri tuzilishi
・Siydik chiqarish, najas paytida orqa va to’pig’ning g'ayritabiiy egriligi→
Metabolik kasallik
・Tanani devor va ustunlarga ishqalash→
Teri kasalligi
・Yelka, belning chayqalishi→
Ensefalit, tobelik・Yomon tuklar, oyoq-qo'llarning shishishi, ekzoftalmos, ko'rishning pasayishi→
A vitamini etishmovchiligi(5) Dumg’uza va najas holati
・Dumg’uzadagi junlar taqir va to‘kilgan・Sariq-oq yoki qora-jigarrang iflosliklar dumg’uzaga yopishgan
・Dum butunlay ifloslangan(6) Nafas olish holati
 Nafas olish kasalliklariga, quyidagi hollarda shubhalaniladi.
・Ochiq og’iz bilan nafas olish, og’ir nafas olish・Nafas olish tezligining oshishi
・Qorin bo'shlig'ida, nafas olish(7) Yo'talayotganda Shubhali aspiratsiya (tasodifan begona jismni yutib yuborish) yoki nafas olishkasalliklariga, gumon qilish.

118

(8) Tana harorati (rektal harorat) 40°C va undan yuqori isitma va butun tananing titrashi nafas olish kasalliklari, deb
taxmin qilinadi.
(9) Jun holati
・Qo'pol va yaltiramaydigan→Ozuqaga to’ymayotganligiga, gumon qilish・Uzoq davom etuvchi asabiylik, burilish→
Parazitar infektsiyaga shubha qilingada.
・Jun to'kilishi→
Shubhali teri kasalligi.
・Kichik,oq toshlarning yon bosh tuklari uchiga yopishishi→
Urolitiyozga shubha qilinganda.

119

４

Cho'chqa

1 Ko'krak suti bilan boqish vaqtida, ehtiyot choralari
Chap va o'ng tomonda, ikki qatorda, jami 12 yoki undan ko'p ona cho'chqa so’rg’ichlarimavjud. Boshning yaqinidagi so’rg’ichda ko'proq sut bo’ladi. Tug'ilgandan bir necha kun
o'tgach, har bir cho'chqa bolasining so’rg’ich holati (so'rg'ichning tartibi) aniqlanadi va bir
xil ko'krak so’rg’ichlaridan emizish, mumkin bo'ladi. Emizish taxminan, soatiga bir marta
amalga oshiriladi. Haqiqiy emish vaqti 10~20 soniyagacha.
Oziqlantirish vaqtida, cho'chqa bolalari, ona cho'chqasi ostida qolib ketib, ezilib o'lib
qolgan, ko'plab baxtsiz hodisalar mavjud. Ona cho’chqani bu holat ajablantirmasligi
tabiiydir, lekin quyidagi uchta jihatga e'tibor berib, uni nazorat qilish mumkin.
・Ona cho’chqaning oziqlanishi yetarli darajada nazorat qilinmaganligi tufayli,emizishda
sutning kamligi uchun cho’chqa bolalari, ona cho’chqadan uzoqlashmaydilar.
 na cho'chqaga, suv ichish qiyin bo'lgani uchun u qayta-qayta o’rnidan turadi va uxlaydi.
・O・Cho'chqa bolalariga issiqlik darajasi yetarli bo’lmaganligi uchun cho'chqa bolalari
ona cho'chqa tana haroratiga ehtiyoj sezib yopishadilar va uxlaganda, ona cho’chqatagida ezilib, nobud bo’ladilar.

2 Cho'chqa bolalarini boqish vaqtida isitish haqida
Cho'chqalar uchun tana harorat yuqori bo’lishi va tana haroratini tartibga solish qobiliyati
hali rivojlanmaganligi uchun yetarlicha isitish kerak. Tana harorat oralig'i, o'sish bilano'zgarganligi sababli, har safar mos keladimi yoki yo'qligini baholash lozim. Tug'ilganda
muqobil harorat 36°C, 1 haftadan so’ng 30°C, 2 haftada 28°C, 3 haftada 26°C bo’lib, astasekinlik bilan pasayib boradi. Agarda, cho'chqalar to'g'ridan-to'g'ri isitgich ostida, bir-birining
ustiga qo’yilsa, u sovuq hisoblanadi. Boshqa tomondan, agar siz isitgichdan uzoqda
qo’ysangiz, u issiq deb baholanadi. Cho'chqalarni mos ravishda, tarqoq holda saqlanadi.
Issiqlik moslamalari bilan ishlashda, ehtiyot bo'lish lozim. Cho'chqachilikda, sodir
bo'lgan yong'in hodisalarining aksariyati, isitgichning yiqilishi va isitgichdan yong'in chiqishi
natijasida sodir bo'ladi.

Cho'chqa bolasi

Go’sht uchun
mo’ljallangan cho’chqa
Voyaga yetgan cho'chqa

Tug’ilgandan so’ng yosh ko’rsatkichi, tana vazni

Tegishli harorat

Tug'ilgandan 1-3 kun o'tgach

30-32℃

4-7
8-30
31-45

28-30

15-50kg
50-100100kg yoki undan ko'p

Cho'chqalar uchun muqobil harorat oralig'i
120

22-25
20-22
20-25
18-20
15-18

3 Cho'chqa bolalarini nazorat qilish bo'yicha, ehtiyot choralari
Cho'chqa bolalari kasalliklarga moyil bo'lib,ko'pincha oshqozon-ichak anomaliyalarini(diareya) va nafas olish anomaliyalarini(pnevmoniya) kelib chiqadi. Bundan tashqari,
ona cho'chqalaridan o’tgan parazitlar,o'sishni sekinlashtiradi, shuning uchun ona
cho'chqalaridagi parazitlarni, pazarazitlarga
qarshi vositalar bilan tozalash, emlash onalarva bolala cho’chqalarida amalga oshiriladi.

Cho'chqa bolalarini boqish

4 Cho'chqa bolasini axtalashda, ehtiyot choralari
Erkak cho'chqa bolalari axtalanadi, keyin esa bo'g'iladi. Bu erkak hidining cho'chqa
go'shtiga, o'tishiga yo'l qo'ymaslikdir. Axtalash, tug'ilgandan keyin bir necha kundanboshlab, sutdan ajratishgacha amalga oshiriladi, lekin ko'pincha bir hafta davomida
amalga oshiriladi.

5 Cho’chqa naslchiligida hayz, juftlashish, tug’ruq vaqtida, yodda tutish kerak bo'lgan jihatlar
Hayz, cho'chqa bolalarini sutdan ajratilgach, ko’p vaqt o’tmay yana qaytariladi.
Hayz tsikli, 21 kunni tashkil qiladi va individual farqlar mavjud bo'lsa-da, u 2 dan 3
kungacha davom etadi. Hayz belgilari, minish, ishtahani yo'qotish, dumini ko'tarish, jinsiyorganlarning shishishi va shilimshiqlik kuzatiladi. Jinsiy organ lablari, hayz davrining
boshida, shishib ketgandan aniqlanadi va u qizg'ish rangga kirganda, mos keladiganjuftlash vaqtida, juftlashtirish amalga oshiriladi. Juftlashishda, urug’lanishning eng yuqori
ko’rsatkichi, hayzning 10~25 soatdan so’ng, deb hisoblanadi. Naslchilik cho'chqasi, hayz
davriga kirganda, cho'chqaning orqa va belini ikki qo'l bilan bosib, orqa bosim reaktsiyasi
testi o'tkazilganda, tinch holatda bo’ladi. Shuningdek, erkagi yaqinlashganda, urg'ochi
cho’chqa minishga ham ruxsat berib, harakatsiz va jim bo'lib, quloqlarini ko'taradi. Hali
tug'magan cho'chqalarda, hayzning noaniq belgilari bo'lishi mumkin.

Hayz

Hayzning tasdiqlanishi

Jinsiy organning qizarishi va shishishi(Sur’at: chorvachilik milliy markazidan olingan)121

(1) hayzning birinchi bosqichi: 2
 .7 kunda, jinsiy a’zolarning qizarishi va shish paydo
bo'lishi(2) hayz: 2.4 kunda, erkak cho’chqani qabul qilinishining boshlanishi va tugashi(3) kechki hayz: 1
 .8 kunda, jinsiy a’zolarning qizarishi va shishning qaytishi
 4.1 kunda(4) hayzning to’xtashi: 1

Jinsiy a’zosining qizarishi va shishishi

hayzning birinchi bosqichidagi kunlar

Urug’lanish darajasi

Erkak cho’chqaga ruxsat berish davri
Hayzning birinchi Hayz (erkak cho’chqaga
Kech hayz davri
ruxsat berish) davri
bosqichiHayz davri uzoq bo'lganligi sababli, cho'chqalarda
yuqori urug’lanish darajasi bo’lganligi sababli, bitta
urg’ochi cho’chqani hayz vaqtida, tabiiy yoki sun’iy
ravishda, 2 marta urug’lantirishga harakat qilinadi.
Homiladorlikning tasdiqlanishi 21 kundan keyin,hayzning takrorlanmasligi bilan yoki homiladorlik
diagnostikasi qurilmasi bilan aniqlanadi. Homiladorbo'lganida, ko'plab cho'chqalar bosiq bo’lib qolib,
ishtahani oshiradi.
Tug’ruqxonasiga, cho’chqalarni o’tkazishdan
avval, ularni tozalash, dezinfektsiyalash va quritish
kerak. Cho'chqalarning tug'ishi oson va kamdankam hollarda, tug’ruq vaqtida qiyinchilikka uchraydi.
Bundan tashqari, agar cho'chqa bolasi nafas olmasa,
sun'iy nafas oldirilishi kerak.

1 kun

vaqt
0
10
25
36
48

2 kun
％
100

Juftlashishning muqobil vaqti

46

Ovulyatsiya davri

50
0

72

3 kun

81

4 kun

Eng
yaxshi

5 kun
6 kun
7 kun

Hayz bilan bog'liq bo'lgan vulva belgilari o'rtasidagi
bog'liqlik va o'z vaqtida juftlash (urug'lantirish)(tabiiy juftlash va suyuq urug'lik bilan sun'iy
urug'lantirishda)

6 Issiq vaqtda, qarshi ehtiyot choralari
Cho'chqa bolalari sovuqqa chidamsiz, o'sib, semirgan cho’chqalar, semiz va nasldor
cho'chqalar issiqlikka chidamsizdir
Cho'chqalarni semirtirish, cho'chqalarni boqish uchun mos ko’paytirish muhiti taxminan
20°S ni tashkil qiladi. Har xil muqobil harorat diapazoniga ega bo'lgan cho'chqa bolalariva nasldor cho'chqa bolalari (ona cho'chqalar) tug'ilishdan oldin va keyin yuqori harorat
ta'sirida bo'lsa, cho'chqa balalariga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Issiq havoda, ayniqsa, polga yaqin joyda ventilyatsiyani saqlab turish uchun majburiyshamollatish ventilyatori tomonidan, amalga oshiriladi. Bu cho'chqa tanasini sovutib va
namlikni olib tashlashga qilinadi. Na’muna sifatida, shamol tezligi 1,0 m / sek yoki undan
ko'p bo'lishi kerak. Cho'chqaxonadagi shamol yo'nalishi, ma'lum bir yo'nalishda bo'lishi
122uchun ventilyatsiya yo’nalishini ehtiyotkorlik bilan tartibga solish lozim. Havo ta'minoti
issiq bo'lsa va shamollatish effekti past bo'lsa, sovuq havo moslamasi yordamida kanalli
ventilyatsiyadan foydalanish mumkin. Yaponiyada yozda, issiq va nam muhit, Evropa
va Qo'shma Shtatlardagi yozda, issiq kuchliroqdir, shuning uchun ko'pincha chet-elda
issiqlikni boshqarish texnologiyasidan foydalanib bo’lmaydi.

7 Ohir (ozuqa idishi), ichimlik suvini boshqarish
Asosan, bo’rdoqiga boqiladigan cho'chqalar, doimiy ravishda oziqlanadi. Ozuqani doimo,
ohirda(ozuqa idishi) saqlash lozim. Cho'chqalar ovqatlanayotganda, suv qo'shiladigansuvli oziqlantiruvchilar bo'lsa, qolib ketgan ozuqani buzilishidan ehtiyot bo'lish lozim.
Qushlarning bostirib kirishini oldini olish uchun ozuqani o’lchab qo'yish va kalamushlarni
muntazam ravishda yo'q qilish lozim. Suvdan, erkin ichishga ruxsat bering.Suv bosimiga
qarab, suv moslamalarining bosib chiqariladigan va tomchilab tushadigan turlarida, kerakli
miqdorda, yetarli darajada suv olish imkoni bo’lmasligi mumkinligiga, e’tibor berish lozim.

8 Yemni saqlash va qayta ishlash bo'yicha, ehtiyot choralari
Yemni iloji boricha salqin va qorong'i joyda saqlash va yuqori harorat, yuqori namlik
muhitidan saqlash lozim. Xususan, sun'iy sut yomon bo’lib qolishga moyil, shuning uchun
uni tez-tez ishlatib tugatish lozim. Mog'orlangan yem bilan oziqlantirmang. Uni omborda
saqlash orqali sichqonlar, qushlar va hasharotlar tomonidan ozuqaga zarar yetkazilishinioldini olish zarur.

9 Cho'chqaxona muhiti va gigiyenani boshqarish
Cho'chqaxonalar uchun gigienik muhitni yaratish, nafaqat cho'chqa kasalliklarini oldini
olish va sog'lig'ini saqlash, balki ishchilarning sog'lig'ini saqlash uchun ham muhimdir.
Cho'chqaxonalarda, gigiyenik muhitni saqlash, ishchilar uchun ish muhitini saqlashdir.
Cho'chqaxonalarning gigiyenasini boshqarish, ozuqaa-yemi gigiyenasi va atrof-muhitning
ifloslanishining oldini olish nuqtai nazaridan muhimdir.
Cho'chqachilik hududini va boqish hududini ajratishdan maqsad, cho'chqaxonadagi
oqimni bir tomonlama qilishdir. Tashqaridan olib kelingan, nasldor cho’chqalar, karantin
cho’chqaxonasida bo’ladi. Umumiy rejaga asoslanib, bo'rdoqi cho'chqaxonalarni, tashqi
muhitga qaragan joyga joylashtiriladi, hatto patogenlar bostirib kirsa ham, cho'chqalar
zarar ko'rmaydi.
Cho'chqa kasalligining belgilari turli shakllarda bo'lishi mumkin. Kasallikning biron bir
alomati bo'lsa, darhol cho'chqachilik fermasida veterinarga xabar berish va qaror qabul
qabul qilish lozim.

123

5

Parrandachilik (tuxum qo’yuvchi tovuqlar va go'sht uchun tovuqlar)

1 Boqish uskunasini boshqarish(1) Haroratni nazorat qilish Yangi tuxumdan ochib chiqqan jo’jalar, kichik tanaga ega, tana harorati past va
atrof-muhit haroratiga javob berish qobiliyati zaif bo’lib, uni o'sishi uchun issiqlik bilan
ta'minlash lozim.Parrandachilik uyining uslubida (ochiq parrandachilik yoki oynasiz
parrandachilik uyi) va boqish uylari usulida (batareyali qafas, soyabon tipidagi
selektsioner va polni isituvchi) qay birida bo’lmasin, yosh jo’jalar holatini kuzatib borilib,
kirish vaqtida haroratni asta-sekin 32 ~35 °C gacha pasaytirrib, 3-4 haftadan keyin xona
haroratida yashashi uchun uni iqlimga moslashtiring va keyin issiq haroratni to’xtatish
lozim.
(2) Namlikni nazorat qilish Yangi tuxumdan ochib chiqqan jo’jalar, asta-sekinlik bilan namlik 65 % bo'lganmuhitdan, ichki namlikka moslashadi. Kirish vaqtida 65 % namlikni 35 °C da ushlab
turish uchun har qanday isitish qurilmasiga, idishda suv qo'yib namlash kerak. Biroq,
taxminan bir hafta o'tgach, najas miqdori ko'payadi va najasdan bug'langan suv miqdori
ko'payadi, shuning uchun suv in'ektsiya miqdorini mos ravishda kamaytirish lozim.
Aksincha, suvni taxminan 10- kundan boshlab quritish lozim.
(3) Shamollatishni boshqarish
 Har qanday o’stirish xonasining harorati yuqori bo'lsa, xona haroratidan, farqi bo'ladi,
shuning uchun shamollatish tabiiy ravishda sodir bo'ladi, lekin ortiqcha shamollatish,o’stirish xonasi ichidagi haroratni pasaytiradi. Jo'jalarning holatini kuzatayotganda,
issiqlik izolatsiyasi bilan uyg'unlikka e'tibor bering.

2 Oziqlantiruvchi va suv dispenserini boshqarish(1) Yosh jo’jalar Hatto batareyalili qafas yoki o’stirish qafasi bo'lsa ham (xavfsiz to’siq ichida), kirishda
oziqlantirishni yaxshilash uchun oziqlantirish qutisida (tekis va past qirrali) oz miqdorda,
oldindan boshlang'ich ozuqa moslamasidan, miqdori kam-kamdan berilish soni ko’p,sochib qo’yib oziqlantirish lozim. Suv dispenseridan, ichishni osonlashtirish uchun
suv idishi va mustahkamlanadigan idishdan foydalanish lozim. Oziqlantiruvchi va suv
dispenserini bir-biriga yaqin tutish lozim, chunki yosh jo’jalar, tez-tez ovqatlanadilar va suv
ichadilar.
 Agar harorat to'g'ri tartibga solinsa, (kirishda, harorat yoqilganda asta-sekin 32~35 °C
dan keyinchalik pasaytirib boriladi), jo'jalar kunlar o'tishi bilan harorat ta'minoti qismidan,
124

xona harorati bo'limiga o'tib, oziqlanadilar va suv ichadilar. Oziqlantirishdan so’ng, 2kundan keyin xona haroratida (batareyali xona turi bo'lsa, sayir qilish joyi va tekkis joyda
ko’paytirish turi bo'lsa, xavfsizlik to’sig’i ichida, issiqlik manbasidan uzoqda joylashgan
qismda) yem va ichimlik suvini tayyorlash lozim. Jo'jalarning ko'pchiligi, xona haroratida
ovqatlana boshlaganda, harorat ta'minoti qismida ovqatlanish va sug’orishni to’xtatish
kerak.
 Yosh jo’jalar, doimo ozuqa va ichimlik suvi bilan ta’minlangan, erkin ovqatlanish va suv
ichishlariga ruxsat beriladi. Oziqlantiruvchiga qo'yiladigan ozuqa miqdori, taxminan yarmi
bo'lishi kerak va oziqlantirish paytida ozuqa to'kilmasligi kerak. Jo'jalar oziqlantiruvchiga
kirishiga yo'l qo'ymaslik uchun soyabon yoki ajratgichni biriktirganingizga ishonch hosil
qilish lozim. Ichimlik suvi, doimiy ravishda to'ldiriladi, lekin suv idishi sifatida, suvni
saqlaydigan qo'ng'iroq shaklidagi suv dispenserida yem va najas aralashib ketganligi
tufayli, uni kuniga bir marta tozalash va almashtirish kerak. Tomchilab sug’oriladigan suv
moslamasi, gigiyenik hisoblanadi, sababi jo'jalar to'g'ridan-to'g'ri, so’rg’ich uchidagi suv
tomchilariga qarab, suv ichishadi. So’rg’ichli suv moslmasi ham, qo'ng'iroq shaklidagi
suv dispenseri ham jo'janing o'sishiga qarab, balandligi va suv darajasini moslashtirish
lozim.

So’rg’ichlisuv
moslamasi

Xavfsizlik to’sig’i：Suv dispenseri：Ozuqa qutisi：Suv dispenseri

Xavfsizlik to’sig’i himoyasidagi, oziqlantiruvchilar va suv dispenserlarini joylashtirish(2) O'rta va katta davr
① Oziqlantiruvchi boshqaruvi
 Bu davrda, oziqlanish joyi yetarli bo'lmaydi, shuning uchun batareyali katak,sayr qilish hududiga o’tkaziladi, tekkis joyda xavfsizlik to’sig’i bilan kengaytiriladi
va oziqlantiruvchi idish yordamida to'ldiriladi. So'ng, batareyali turidagi qafasning125yon tomoniga, quvur tipidagi oziqlantiruvchi o'rnatiladi va qafas yuzi ochiq holda,
ovqatlanishga yo'naltiriladi. Tekkis joyda boqish turida, himoya to’sig’i olib tashlangan
vaqtga qadar, bak ko’rinishidagi oziqlantiruvchi ishlatiladi va oziqlantirish tasmasi
bo’lgan tovuqxonalarda, qo'lda oziqlantirishdan, asta-sekin avtomatik oziqlantirishgao'tkaziladi. Avtomatik oziqlantirish - bu oziqlantirish tasmasiga, quvurlar bilan o'tkazilgan
oziqlantiruvchi bo’lib, batareyali boqish xonasida, quvur tipidagi oziqlantiruvchida, tekkis
joyda ko’paytirish turida esa likopcha ko’rinishidagi oziqlantiruvchi idishda beriladi(likopcha shaklida).
 Jo'jalarning o'sishi va oziqlanish holatini kuzatib, oziqlantiruvchi balandligini va quvur
yoki idishdagi oziq-ovqat miqdorini sozlash kerak. Avtomatik oziqlantiruvchining ozuqa
tepsisi, ozuqani bir tekkisda berishi va jo'jalar oson ovqatlanishi muhimdir. Batareya
qafas turida, jo'jalar oziqlantiruvchi ichiga (quvur) kirmaydi, lekin tekkis joyda o’stirish
turida, jo'jalar oziqlantiruvchi ichiga kirmasligi uchun soyabon, separator, spiral va
boshqa yechimlarni o’ylab toppish kerak.
② Suv dispenserini boshqarish
 Sayr hududi yoki himoya to’sig’i kengayishi yoki olib tashlanishi bilan suv dispenserlarisonini ko'paytiring va ularni bir tekkis joylashtiriladi. Sorg’ichli suv moslamalarining
sonini hisobga olgan holda, ko'krak qafasining balandligiga mos ravishda, jo'janing
ko'rish chizig'idan bir oz balandroq bo'lishi kerak va suv bosimi uni ichish uchun qulay
bo'lishi uchun sozlanishi kerak. Tekkis joyda ko’paytirish turida, qo'ng'iroq shaklidagi
suv dispenseri plastinkasining joylashuvi, jo'ja ko'kragining balandligi bilan mos kelishi
kerak. Broylerlar uchun esa, ayniqsa, urg'ochi jo'jalarga mos keladigan tarzda sozlanish
zarur. Ichimlik suvi miqdori ortib borayotganligi sababli, suv ta'minoti uskunasini (suvta'minoti qurilmasi, suv ta'minoti trubkasi, pastki idish va boshqalar) boshqarish va uni
muntazam yuvish muhimdir.

3 Tumshqni (kesish)kaltalash
O'sish davrida, jo'jalarda ko'pincha dumbani cho’qish kuzatiladi. Jo'jalar kichik bo'lsa-da,
dumba atrofida tirnashlar paydo bo’lib, yangi tuxumdan ochib chiqqan jo’jalrda, zararlanish
ichakgacha yetib boorish hollari mavjud. Ushbu zararlarni oldini olish uchun tumshug'ini
kaltalash, odatiy holdir.
Yuqori va pastki tumshuqlardan, tumshug‘i s(kaltalsh mashinasi) yordamida kesiladi,
tuxum qo’yuvchi tovuqlarda esa ko‘pincha, 3~10 kunligida amalga oshiriladi. Broylerlar
bir kunlik yoshda yoki imkon qadar erta amalga oshiriladi, lekin inkubatorda ham amalga
oshirilishi mumkin.
Tumshuqning kaltalanishi, yomon odatlarning rivojlanishiga to'sqinlik qiladi va
to'killadigan ozuqa miqdorini kamaytiradi. Voyaga yetgan tovuq bo’lganidan so'ng,
ovqatlanish tufayli tuxum yo'qotilishi kamayadi.

126

Tumshuqni kaltalash (Debeek) holati

4 Og'irlikni o'lchash
Tana vazni, tuxum qo’yuvchi jo'jalarning rivojlanishi va keyinroq tuxum qo'yish qobiliyati
ko'rsatkichidir, shuning uchun ularni har 1~2 haftada, tasodifiy tanlash orqali o’lchanadi.
Bundan tashqari, broyler jo'jalarini jo’natishni rejalashtirishda, go'sht uchun mo’ljallangan
jo'jalarining tana vazni ortishi uchun oziqlantirish muhimdir.
Oziqlanishning to'g'ri ekanligini bilish uchun tuxum qo’yish boshlanganidan so’ng, har
to'rt haftada bir marta tortish va tana vaznining o'zgarishini tekshirish kerak. Voyaga
yetgan tovuqlarni alohida o’lchash lozim.

5 Yemni qabul qilish, saqlash va qayta ishlash bo'yicha, ehtiyot choralari(1) Yemni qabul qilish Ozuqa idishi yoki ombori, ozuqa keltirilgunga qadar tozalanadi va yem-xashak
mashinasi, fermaning kirish qismida, to'g'ri dezinfeksiya qilinishi lozim. Ozuqaning tashqikoʻrinishi, rangi, taʼmi va sifati boʻyicha hech qanday qoidabuzarlik boʻlmasligi, begona
moddalar bo’lmasligi, ozuqani salmonella parazitlariga muntazam tekshiriladigan,zavoddan boʻlishi va tekshirish natijalari ilova qilingan bo’lishi zarur. Shuningdek, omuxta
ozuqasining nomi yoki ozuqa qo'shimchasi tarkibiy qismlari nomi va jo'natishda amal
qilish muddatini bilish ham muhimdir.
(2) Yemni saqlash
 Yem sotib olish rejasi, oldindan belgilangan va uzoq muddatli inventarizatsiyadan
qochish uchun ehtiyot bo'lish kerak.
 Ozuqa mog'or bilan ifloslanmagan, ozuqa tarkibiy qismlari (oqsillar, lipidlar va
boshqalar) o'zgarmasligi (buzilmasligi), vitaminli premiks kabi qo'shimchalar (agentlar)
salqin va qorong'i joyda saqlanishi kerak.Bundan tashqari, saqlash joyida kalamush yoki
127

kalamushning axlati topilmasligi muhimdir.
(3) Yem bilan ishlash Yem-xashakni to'g'ri rejalashtirish uchun yem-xashak tarkibiy qismlari aniqlanganbo’lib, fermada ozuqa qo'shimchalarini qo'shganda, ularni yemga bir tekis aralashtirilishi
va ozuqaning ishlatilishi, o’lchamiga qarab, berilishi muhimdir. Xususan, oziqlantirishdan
keyin haftalik oraliqlarda, vaznni o'lchash orqali tovuqning o'sishi va tuxum qo’yishbosqichiga qarab, ozuqa rejasi (ozuqa tizimi) bo'yicha turli xil yemlar berish mumkin.
Bundan tashqari, tovuq mahsulotlari (tuxum, go'sht) sifatiga bevosita ta'sir ko'rsatadiganozuqa qo'shimchalarini berishni cheklash va ozuqa sifatiga e'tibor berish (tashqi
ko'rinishi, rangi, ta'mi, mog'orlanishi, o'zgarishi va boshqalar), muhim hisoblanadi.
 Oziq-ovqatlarni boshqarish bo'yicha, qaydnoma daftari, kamida 2 yil davomida
saqlanishi kerak.

6 Issiq havo vaqtida boshqaruv
Yozda, tuxum qo'yadigan tovuqlarning ochiq parrandachilik uyida ba'zi tovuqlar hatto
32 ~33°C gacha bo'lgan tashqi haroratda ham issiqlikdan nobud bo’lishi mumkin. Tomlar
va devorlar quyosh nurlari bilan qiziydi va oqibatda ichki harorat, tashqi haroratdan 5°C yoki undan ko'proq ko'tarilishiga olib kelishi mumkin hamda tovuq tanasi atrofidagi
harorat, yanada yuqori bo'ladi. Shuning uchun, issiqlikdan himoya qilish choralari talab
qilinadi. Ochiq parrandachilikda, parrandachilik uyi ichidagi ventilyatsiyani yaxshilash va
shamol tarqalib ketmasa, shamol tezligini 0,5~0,8 m / sek gacha qilish lozim. Tikka quyoshnurlaridan qochish uchun daraxtlar bilan soya yaratish muhimdir. Haroratni pasaytirishda,
parrandaxona ichiga suv purkash ham samarali hisoblanadi. Parrandachilik uyidagi harorat
ko'tarilganda, ichimlik suvining harorati ham ko'tariladi va iliq ichimlik suvi ichilmay qoladi,
shuning uchun iloji boricha, sovuq qilib berish lozim.
Oynasiz parrandachilik uyida, parrandaxona ichidagi harorat imkon qadar bir xil va
tashqi havo haroratidan past bo'lishi uchun shamollatish usulini o'ylab toppish kerak.
Odatda, u havo aylanishini oshiradi va tovuqlarning sezgir haroratini pasaytiradi. Shift va
devorlarning issiqlik izolatsiyasi sifati bunga ta'sir qiladi va issiqlik izolatsiyasi qanchalikyaxshi bo'lsa, tashqi havo haroratining ta'siri kamroq bo'ladi.
Broylerlar uchun yozgi issiqlikdan himoya qilish, muhim nazoratni talab qiladi.
Shamollatish, jo'jalar uchun hayotiy muhimdir. Shuning uchun, issiq havoda, shamollatgich
quvurlari ulanadi va havo to'g'ridan-to'g'ri binoga yuboriladi. Bundan tashqari, kun
davomida issiqlikning eng yuqori cho'qqisida, suv sepiladi va bug'lanish issiqligi binoichidagi haroratni pasaytiradi. Issiqlik tufayli, issiq urush sababli nobud bo’lgan jo’jalar
asosan, jo'natish oldidan ko'proq sodir bo'ladi. O'sha vaqtda, tovuq tanasi atrofidagi
harorat, xona haroratidan taxminan 5 °C ga yuqori bo’ladi. Issiq urushi, to'satdan sodir
bo'ladi, shuning uchun issiq kunlarda, erta choralar ko'rish kerak.
128

7 Sovuq havo vaqtida, boshqaruv
Ochiq parrandachilik uylarida, sovuq shamolning esmasligi uchun to’siqlar bilan sovuqqa
qarshi, choralar ko'rish lozim. Shamol urushini oldini olish uchun ularni yopish lozim.
Oynasiz parrandachilik uyida, shamol hajmini kamaytiradi, ammo shamol urushiga olib
kelmaslik uchun ehtiyot bo'lish lozim.

8 Tovuq salomatligini nazorat qilish
Boqilayotgan tovuqlarni dumba dog'lari, zaif oyoqlar, anormal nafas tovushlari,g'ayritabiiy yurish va g'ayritabiiy klinik belgilarini kuzatish muhimdir. Harorat, namlik va
ventilyatsiya, tovuq turlarining naslchilik yoshiga qarab, shamollatish jarayoni, parranda
yoshi va harorati (xona harorati), ko’paytirish hududi mos ravishda, ta’minlanishi kerak.
Ish boshqaruvchi, har kuni ko’paytirish xonasin, g'ayritabiiy va o'lik tovuqlar yo’qligini
kuzatishi, harorat, namlik va ventilyatsiyani o'lchashi, ozuqa va ichimlik suvi to'g'ri
berilganligini, boshqaradi.

9 Tuxumlarni yig’ishdan so’ng, jo’natish
Tuxum deyarli, ertalab qo'yiladi. Tuxum yig'ish → saralash → tekshirish → yuvish →jo’natish ishi kabi bosqichlardan iborat bo’lib, tuxum yig'ish parrandachilik fermasining
ko'lami va ob'ektidan qat'iy nazar amalga oshirilib, avtomatik tuxum yig'uvchilar, avtomatik
saralash va tuxum yuvish mashinalari kabi mashinalar o'rnatilganligiga qarab, mehnat
turini, mexanik ish va qo'lda ishiga, bo'lish mumkin.
Tuxumlar bir-biri bilan to'qnashmasligi va tovuqlar tuxumga zarar bermasligi (tuxum
iste'mol qilish odati) yoki ifloslanmasligi (dumning ifloslanishi) uchun darhol, tuxumni yig'ibolish, muhimdir. Yoriqlar bo’lgan, nuqsonli tuxumlarni olib tashlash, tuxum tovoqlariga
tuxum yig'ish va ularni konteynerlarda jo'natish, odatiy holdir. Fermada tuxumni yuvishva saralash (standart vazn bo'limi), qadoqlash, qutilarga solish va uyga yetkazib berish,
to'g'ridan-to'g'ri sotish kabi turli usullar mavjud. Oqimli yig'ish lentasi- tuxum yig'ish
parrandachilik uyiga ulagan, GP markaziga (tuxum yig'ish, saralash, tuxum yuvish,
qadoqlash inshooti) ulangan tizimdir.
Yuk tashishdan avval, tuxum parrandaxonadan uzoqda saqlanadi va tashqi harorat bilan
solishtirganda, tuxumda kondensatsiya hosil bo'lmasligi uchun saqlash joyining harorati
nazorat qilinadi. Saqlash muddatini iloji boricha qisqa bo’ladi.
Ishchilar, ish boshlashdan avval, barmoqlarini tozalaydi va dezinfektsiya qiladi.
Yuvilgan va dezinfektsiyalangan tuxum yig'ish savati, tuxum tepsisi va tuxum idishidan
foydalaniladi. Tuxum yig'ish moslamasi, mashinasining normal ishlashini nazorat qilish va
tegishli tayyorgarlik ko'rish lozim. Tuxum yig'uvchilar va mashinalar, muntazam ravishda,
tekshiriladi, tozalanadi va dezinfeksiya qilinadi. Qo'lda yig'ilgan tuxum bo'lsa, ularni yangi
holatda saqlash uchun kuniga, imkon qadar ko'p marta tuxum yig’iladi.
129 Go'sht uchun yosh tovuqlarni (broyler) jo'natish
Jo'natishdan avval, 7 kun davomida dori vositalaridan dam oldirilishini (antibakterial
moddalarni o'z ichiga olmagan ozuqani berish) ta'minlash lozim. Ko’paytirish vaqtida,
antibakterial moddalarni qabul qilsa, tashish cheklovi muddati tugaganiga ishonch hosil
qilinishi lozim. Yoritish ishlari, jo'natilishdan oldin 7 kundan boshlab, 24 soat davomida,
yoritiladi. Oziqlantirish, rejalashtirilgan ishlov berish vaqtidan, 12 soat oldin (oziqlantirishni
to'xtatish) to'xtatiladi. Jo'natish vaqtiga ko'ra parrandalarni ovlash boshlanadi, ammo
ozuqa qoldiqlarini yopishib qolganligini tekshirib tana yuzasi sezilarli darajada ifloslangan
tovuqlarni tovuqlarni chiqarib tashlaymiz, sog'lom va toza tovuqlarni jo'natiladi.

 Inshoot va jihozlarga texnik xizmat ko'rsatish va gigiyenani boshqarish
Parrandachilik inshootlari, yem-xashak saqlash, kompost saqlash, chiqindi saqlashva yordamchi inshootlar bo‘lib, ular tovuqlarni gigiyenik jihatdan parvarish qilish imkonini
beradigan ko’rinishda, tashkil etilishi, muhim ahamiyatga ega. Inshootni har kuni nazorat
qilish lozim, shunda u zarar ko'rmaydi yoki noqulay bo'lmaydi, chang yoki ifloslanish tufayli
antisanitariya holati yuzaga kelmaydi.

130

６

Boshqalar① Yengil ot
1 Sog'liqni saqlashni nazorat qilish(1) Tana harorati (rektal harorat)
 Oddiy tana harorati, 37,5 ~ 38,4°C dir. Agar u 38,5°C yoki undan yuqori bo'lsa, isitma
hisoblanadi.
(2) 4 ta oyoqlarini tekshirish
 Oyoqlar, jarohatdan, bakterial infektsiya tufayli shishishga moyil bo'lib, bu
mashg'ulotlarga xalaqit berishi mumkin. O'tlash va mashq qilishdan oldin va keyin diqqat
bilan kuzatib borish va har qanday yaralarni imkon qadar tezroq davolash kerak.

2 Temirchi
・Davomiy mashg’ulotlarda, tuyoq ko'proq yemiriladi, shuning uchun tuyoqni himoya qilishuchun taqa taqiladi.
・Taqani almashtirish muddati, odatda 3 haftadan 1 oygacha.

3 Yaylovlarni boshqarish(1) Tozalash va o’rish Yaylovlar muntazam ravishda, tozalanadi va o'simlik balandligi qisqartiriladi.
 Otlar kalta maysalarni, afzal ko'rganliklari sababli ozuqalanishi yaxshi bo’lishi uchun
begona o'tlarni nazorat qilish lozim.
(2) Gigiyenani nazorat qilish Yaylovlardan, ot go'ngini yig'ish, parazitlarning tarqalishini oldini oladi.

4 Oziqlantirishni boshqarishda, asosiy jihatlar(1) Yetishtirish fermasiini boshqarish
・U muman olganda, yaylovni nazorati, toychoqlar va urg’ochi otlar uchun amalga
oshiriladi. Asosiy yetishtirish hududi bo'lgan, Hokkaydo, qishki harorati past va qor ko'p
bo'lganligi sababli, faqat qishda, otlar faqat kunduzi o'tlaydi va boshqa vaqt otxonada
saqlanadi, lekin boshqa vaqtlarda kunduzi va kechasi yaylovlarda o’tlaydilar.
・O txonada boqilganda, konsentrlangan yem berilsa-da, emizish davrida va kech
homiladorlik davrida, ozuqa miqdori oshiriladi.
・Oʻtlash, guruh bo’lib amalga oshiriladi, sutdan ajratilgandan keyin, urg’ochi va toylar
alohida o’tlanadi.
131

Kunduzgi o’tlash

Kechki o'tlash(2) Ko’paytirish fermalarini boshqarish
・K onsentrlangan ozuqa miqdorini, chavandozlik mashg'ulotlari yuklamasiga qarab
oshiriladi.
・C havandozlik mahorati yuqori boʻlgan otlar, tuyogʻiga taqa taqib yuriladi, jarohatolmasliklari uchun ular podalarda emas, kichik o’ralgan yaylovlarda saqlanadi.

132

② Asalarichilik
1 Yillik ish tartibi (misol)
Mavsum Oy

Qish fasli

Bahor fasli

Yoz fasli

Ish mazmuni

1

Uyadagi asalni aniqlash, uya qutisidagi haroratni nazorat qilish2

Uyadagi nektarni tekshirish, asalarichilik vositalarini zararsizlantirish vata'mirlash, uyada asalarilarni tekshirish, ozuqa va dori-darmonlar bilan
oziqlantirish

3

Uyadagi taxtalarni ko'paytiring, uyadagi asalarilarni tekshiring

4

Uyadagi taxtalarni ko'paytiring, uyadagi asalarilarni tekshiring

5

Asalni yig’ish

6

Asalni yig’ish

7

Uyadagi haroratni nazorat qilish, ozuqa, dori-darmon berish

8

Uyadagi haroratni nazorat qilish, ozuqa va dori-darmonlarni berish, uyada
taxtasini kamaytirish, qovoq arilarni yo’q qilish9

Oziqlantirish, uya qutilarida, taxtalarni kamaytirish, qovoq arilarni yo’q qilish

Kuz fasli 10

11Qish fasli 12

Ozuqa, dori-darmonlarni berish, uyalar taxtasini saqlash, qovoq arilarni yo’qqilishOzuqani berish
Uyalar ichidagi haroratni, nazorat qilish* qovoq arilar= asalarilar dushmani

2 Maxsus kiyim
Uyadagi asalarilarni tekshirishda yoki asal yig'ishda, yuz mato bilan yopiladi (yuzni
himoya qiluvchi) va qo'lqop kiyiladi hamda teri ko'rinmaydigan, yorqin kiyimlarda ishbajariladi.

3 Asalarichilik uskunalari(1) Tutun qurilmasi
 Asalarilarga tutunni puflash va ularning tajovuzkorligini kamaytirish uchun ishlatiladi.
Zig'ir, qog'oz va tushgan barglarni yoqish uchun ishlatiladi.

133

(2) Uya vositasi
 Bu temir qirg’ich bo'lib, uya qutisiga yopishib qolgan, uya taxtasini ajratishda
ishlatiladi.
(3) Asalari cho'tkasi Asalarilarni, uya taxtasidan yoki uya qutisidan olib tashlash uchun ishlatiladi.

Asalari cho'tkasi

Yuz matosi

Uya vositasi
Tutun qurilmasi

Qo'lqop

Asalarichilik ishlari holati

4 Asal ishlab chiqarish uchun uskunalar(1) Asal pichog’i Uya taxtasida, asal yig‘ilganda, asal to‘planib qolgan qismidagi asal mumini yupqa
qilib kesish uchun ishlatiladigan pichoq. Issiq suv bilan isitib ishlatiladi, lekin elektr
yordamida isitiladigan turi ham mavjud.
(2) Santrifuga
 Bu asal to’plangan, asal taxtasini ichiga joylashtirib, uni aylantiradigan va markazdan
qochma kuch bilan asalni chiqaradigan mashina.
(3) Asal filtri
 Asalni santrifugadan, asal saqlovchi idishiga o'tkazishda, uya qoldiqlarini olib tashlashuchun ishlatiladigan elak.
(4) Shakar miqdorini o'lchagich Asalda, shakar konsentratsiyasini o'lchash uchun ishlatiladi.

134

Asal filtri

Santrifuga

Asal pichog’i

Shakar miqdori o'lchagichi

5 Nektar ishi

Tutun qurilmasining
tutuni bilan asalarilarni
tinchlantiriladi.
Uni sentrifugaga
solib, aylantirilsa,
pastdan asal
chiqadi.
Uya taxtasi olib tashlanadi.
Bitta uya taxtasida 2000 ga
yaqin asalari bo’ladi.

Asal qopqog'ikesib tashlanadi.

Asal tayyor bo’lgunicha

135

Toza va sof asal olish uchun
to'r bilan ishqalanadi!

6 Asalarilarning qishloq xo‘jaligida qo‘llanilishi
Asalarilar ozuqa uchun gullarga qo’nadilar, lekin bunda ular, gulchanglarni guldangulga olib o’tadilar. Shuning uchun, asalarilar qulupnay, qovun, tarvuz, gilos va boshqa
sabzavotlar o'sadigan qishloq xo'jaligi ishlab chiqarish hududlarida qo'llaniladi.

Qulupnay gulchanglarini olib ketayotgan asalarilar

Qulupnay uyida o'rnatilgan uyalar

136

７

Boshqaruv ishlari va chorva mollarini
kuzatishda asosiy jihatlari (amaliy imtixon uchun)

Xo’jalikning kundalik ishlarida, to'g'ri ish uslubini o'rganish va ishlayotganda, chorva
mollarini kuzatish va boshqaruvchidan quyidagilarni o'rganish muhimdir.

1 Sigir・Sigirlarga qanday yaqinlashish, tortib olish va bog’lash
・Sog'lom sigirlar va zaif sigirlarni ajratish usuli
・Tuyoqning holati va tuyoqni kesish usuli
・Inshoot nomi va ahamiyatini aniqlash (kompost taxtasi, silos, erkin turdagi molxona,
yotoqli molxona, sog'ish xonasi va boshqalar)・Sog'in sigirlarida, ishlatiladigan asbob-uskunalar va qurilmalarning nomlari vavazifalarini aniqlash
・Sog'ish vaqtida, gigiyena qoidalariga rioya qilish va sog'uvchi kosalarni ulash, ajratish
usullari・Najas xususiyatlarini kuzatish (oddiy najasni, ich ketish, yumshoq najasni ajratish)・Ozuqa turi va nomini aniqlash (qattiq turdagi va konsentrlangan yem o'rtasidagi farq)
・Qattiq turdagi va kontsentrlangan ozuqalarni berish, ajratilgan va aralash ozuqa (TMR)o'rtasidagi farq
・Sog'in sigirlarni alohida boqishda, qattiq va konsentratlangan ozuqani berishdagi
ketma-ketlik
・Suvdon va suv dispensirlarini kundalik nazoratda asosiy jihatlar
・Hayz belgilarini kuzatish
・Qanday qilib axtalash kerak
・Qanday qilib shoxni tozalash kerak・Buzoqni qanday emizish kerak
・Og’iz suti va oddiy sutni, qanday ajratish mumkin・Bosqichli dezinfektsiya idishini tayyorlash va undan o'tishni usullarini kuzatish

2 Cho'chqachilik
・Cho'chqalarni qanday boshqarish lozim
・Sog'lom va sog'lom bo'lmagan cho'chqalarni qanday ajratish mumkin・Ozuqa turi va nomini aniqlash
・Tug'ilgan cho'chqa bolasini qanday boqish kerak
・Najas xususiyatlarini kuzatish (oddiy najasni, ich ketish, yumshoq najasni, qanday
ajratish mumkin)・Axtalash usuli
・Ko’paytiriladigan va bo’rdoqiga boqiladigan cho'chqalar o'rtasidagi farqni farqlash
137

・So’rg’ichning muqobil joylashishini kuzatish va aniqlash
・Jo’natish vaqtida, cho'chqa kattaligini aniqlash
・Cho'chqa zotlari・Cho'chqaning butun tana go'shtini kuzatish
・Bosqichli dezinfektsiya idishini tayyorlash va undan o'tishni kuzatish

3 Parrandachilik (tuxum qo’yuvchi tovuq)
・Najas xususiyatlarini kuzatish
・Ifloslangan tuxumlarni saralash
・Urug'lik tuxumlarini, inkubator joyiga qanday joylashtirish kerak
・Urug'langan tuxumni qanday ajratish mumkin・Sog'lom va zaif jo'jalarni qanday ajratish mumkin・Jo’janing rivojlanish jarayoni
・Jo'jalarni boshqarish xonasidagi haroratni, jo'jalar to'plamini va tarqoqlik holatini
kuzatish・Suv dispenseri va oziqlantiruvchi idishlar ko’rinishi va tozalash
・Emlash usuli
・Tumshuqni kaltalsh usuli
・Tovuqlarning ovqatlanish holati va sog'lig'ini qanday tekshirish mumkin (ko'krak
mushaklarini kuzatish usuli)
・Tuxum qo’yuvchi tovuqlarning urug'lanishini kuzatish
・Tuxum patnisidan qanday foydalanish kerak
・Tuxum qo’yuvchi tovuq turini va tuxum rangini tekshirish
・Tuxumni chaqib, tuxum sifatini aniqlash
・Jo'jalar, o'rta kattalikdagi jo’jalar va kattalar tovuqlar uchun ozuqani aniqlash
・Bosqichli dezinfektsiya tankini tayyorlash va undan o'tishni kuzatish138

4 Gigiyenani boshqarish
1. Molxonaga kirayotganda, kiyimni tekshirish (bosh kiyim, qo'lqop, ish kiyimi, sochiq, etik)
2. Ferma tashqarisidagi odamlardan, bahila so'rash.
3. Tekshirish kerak bo'lgan narsalar (yovvoyi qushlar va sichqonlar kabi mayda
hayvonlarning bostirib kirishi, silosdagi mog'or, fermadagi begonalar)
4. Zararkunandalarga qarshi kiyimni, qanday qilib to'g'ri kiyish kerak
5. Dezinfektsiyalash vositasini, qanday suyultirish kerak
bosh kiyimniqob

Iloji boricha,chekkalarini yopib turuvchi bosh kiyimi

O’ lchash, miqdorni moslashtirish va purkash paytida, niqob taqing

Himoya ko'zoynagi

Rezina qo'lqoplar

Yuzni yopib olishMaxsus ko’ zoynaklardan
foydalanish

Qo'lqopning uzun yenglarini
qo’ lqopning ustiga tushirib qo’ yiladi

Xavfsizlik kiyimi
Etiklar

Uzun yengli va uzun shim kiying

Kimyoviy moddalar kiyimingizga
kirmasligi uchun ish poyabzalingizni
shimingizning ichiga tiqib oling.

139

８

Tekshirish uchun savollar va topshiriqlar

Quyidagi topshiriqda, berilgan fikr to'g'ri bo'lsa “○”, noto'g'ri bo'lsa “×” belgisini qo’ying.
<Sigir>(
1. Suvdon va suv idishini doimo toza saqlash kerak.
2. Sog'in sigirlarini yemish bo'yinlarini cho'zadi, shuning uchun tankdagi
yemni, supurishga hojati yo'q.
(3.Hatto issiq yoz oylarida ham, sog'in sigirlarning tana harorati 39 °C dan oshmaydi. ((4. Sigirda diareya bo'lsa, butun dumi iflos bo'ladi.
(5. Ortiqcha sutni sog’ib olmang (mashinada tozalash).
6. Sog'ishdan so'ng, so'rg'ichlarni birma-bir sorg’ich kosalaridan olib tashlang.
((7. Sog'in sigirlar issiqda bezovta bo'ladi.
<Cho’chqa>
1. Emish vaqtida, cho'chqa bolasiga issiqlik yetarli emasligi, ezilish natijasida,
baxtsiz hodisalarga olib keladi.
(2. Cho'chqa bolalari sovuqqa chidamli, lekin yetilgan cho'chqalar issiqlikka chidamsiz.((3. Agarda, pog'onali dezinfektsiya idishi bo'lsa, etiklarni yuvish shart emas.
(4. Cho'chqalar uchun faqat bitta turdagi, sun'iy sut mavjud.
5. C ho'chqaxonalarda, yomon hidlarni oldini olish uchun go'ngni
cho'chqaxonada saqlamaslik kerak.
(<Parranda>
1. Agarda, parrandachilik uyi yonida o'lik yovvoyi qush topilsa, darhol uni
axlatga tashlang.
2. Ko'p sonli qushlarni ko'paytirishda shamollatish yomon bo'lib, shuning
uchun nafas olish kasalliklariga ehtiyot bo'lish kerak.
3. Issiq yoz oylarida, iliq suv ichirish, muhim ahamiyatga ega.
4. O'rta yoshdagi jo’jalar, boshqa jo'jalarni cho’qib, ularga zarar yetkazishlari
kuzatiladi.
5. Go'sht uchun tovuqlar (broylerlar) jo'natishdan bir kun oldin, antibakterial
moddalarni o'z ichiga olgan, aralash ozuqa bilan oziqlanishi mumkin.

140

)
)
)
)
)
)
)

)
)
)
)
)

(

)

(
(

)
)

(

)

(

)

Javoblar<Sigir>1. ○2. × (Sababi: ozuqa, sigirlar yeyishi oson boʻlgan joyga supurilib, to’planadi.)
3. × (Sababi: Harorat 30°C atrofida bo'lsa, rektal harorat 40°C ga yetishi mumkin.)
4. ○
5. ○
6. × (Sababi: 4 ta ko'krak so’rg’ich kosasini, ko'krak uchidan birdaniga olib tashlanadi.)
7. ○<Cho’chqa>
1. ○
2. ○
3. × (Sababi: etikdagi loy kabi kirlarni yuvgandan so'ng, bosqichli dezinfektsiya idishiga
bosing.)
4. × (Sababi: sun'iy sut, cho'chqa bolasining o'sishiga qarab tanlanadi va beriladi.)
5. ○<Parranda>
1. × (Sababi: oʻta patogen parranda grippidan ehtiyot boʻlish uchun fermerni xabardor
qilish va chorva sogʻlomlashtirish markaziga va hokazolarga murojaat qilishkerak.)
2. ○3. × (Sababi: issiq yoz oylarida, sovuq suv ichish muhim.)
4. ○5. × (Sababi: so'yishdan 7 kun oldin, tovuqlarga antibakterial moddalar bo'lgan ozuqa
berilmasligi kerak.)

141

<Qo’shimcha ma’lumotlar><Sigir>Chorvachilik terminologiyasi, ko'pincha kundalik ishlarda qo'llaniladi

Ozuqa---Ozuqalanish.
Oziqlantirish---Chorva mollarini boqish.
Tanlovli oziqlanish---Chorva mollari faqat o'zlari yoqtirgan narsalarni iste’mol qilishadi va
ozuqa idishidagi ozuqadan, o'zlari yoqtirmagan narsalarni qoldiradilar.
Tilla stafilokokki---Ko'krak so’rg’ichlarida mastit bo’lsa, uni davolash qiyin bo'ladi.
Quruq moddalarni iste’mol qilish---Tarkibida suv boʻlmagan ozuqa, quruq modda, birsutkada iste’mol qilingan quruq modda miqdori (kg), quruq modda iste’lom miqdori,
deb ataladi.
Sigir podasi tekshiruvi---Bu har oyda, fermerlar bir marta, sog‘in sigirlarining sut
mahsuldorligi, sut sifati, naslchilik holati va hokazolarni tekshiradigan tizimdir.
Iste’mol uzulishi---Mollarda, ozuqa iste'moli birdan kamayib ketadigan holat.
Bo’sh kunlari soni---Tug'ruqdan so’ng, urug’lantirishgacha bo'lgan, kunlar soni.
Yaqinlashish davri---Bu sog'in sigirlarning sutdan qolishining kechki bosqichiga, aytiladi.
Tug’ruqdan 3 hafta oldin bo'lgan davr. Bu perinatal davr, deb ham ataladi.
Oyoq va og'iz kasalligi---Bu juda yuqumli, oʻtkir yuqumli kasallik boʻlib, burun va ogʻizshilliq pardalarida, tuyoq terisida pufakchalar paydo boʻladi, oyoq va ogʻiz kasalligi
virusi sabab boʻladi. Bu rasmiy ravishda, yuqumli kasallik sifatida belgilangan.
Qoplama materiali---Qirindilar, guruch qobig'i va bug'doy qobig'i ko'pincha chorva
mollariga qulaylik yaratish va shu bilan birga go'ngni kompostlashni rag'batlantirish
uchun qoplanadigan material sifatida, ishlatiladi. Molxonadan qoplama materialini olib
chiqish, yamash deyiladi.
Og'iz suti---Tug'ilgandan keyin, br necha kun o'tgach, chiqadigan sut.
Sun'iy urug'lantirish---Homiladorlik uchun ayolning jinsiy a'zolariga, urug’ni sun'iy
ravishda yuborish.
Stres---Bu chorva mollarini, ruhiy tushkunlik holati.
To’rtinchi oshqozonni siljishi---To’rtinchi oshqozon, normal holatidan, chapga
yoki o'ngga siljishi oqibatidagi kasallik, buning natijasida, ozuqa iste'moli va sut
mahsuldorligi kamayadi.
Laminit---Bu sigirning tuyogʻi tiqilib qoladigan va qattiq ogʻriq bilan kechadigan, harakat
buzilishi bilan kechadigan kasallikdir.
Embrion ko’chirilishi---Homiladorlik uchun ayol jinsiy a'zolariga, embrionni (urug'langan
tuxumni) sun'iy ravishda yuborish.
Hayz---Urg'ochilar, erkaklarning juftlashishiga, imkon beradigan holat. Ushbu hayz davrida,
sun'iy urug'lantirish amalga oshiriladi.
Kavsh qaytaruvchi---Sigirning qorin bo'shlig'idagi (shirdon) ozuqani tupurib, chaynash va
yana yutib yuborish harakati.
Quyuqlashgan moddalar---Mastitli sigirlarning sutida mavjud bo'lgan, katta va kichik
quyuqlashgan moddalar.
142

Tug’ruq---Buzoqning tug’ilishi.
Tug’ruq oralig'i---Ikki yoki undan ortiq sigirlarning tug'ilish sanasi oralig’i yoki undan
oldingi tug'ilish sanasi oralig’i.
Emizish---Bu suyuq oziqlantirish bo’lib, tug'ilgandan so'ng darhol sutdan ajratishgachabo'lgan davr.
Tana holati---Bu teri osti yog'ining to'plangan holatining raqamli qiymati bo'lib, chorva
mollarining ortiqcha vaznli yoki juda yengilligini aniqlash uchun asos sifatida
qo’llaniladi. Qiymat qanchalik baland bo'lsa, shuncha ko'p yog' to'plangan bo’ladi.
Mega fermasi---O'ta yirik, korporativ fermasi, nazarda tutiladi.
TDN---Bu ozuqada, hazm bo'ladigan ozuqa moddalarining umumiy miqdori bo'lib, yuqori
qiymatga ega bo'lgan ozuqalar, yuqori quvvat tarkibiga ega.
<Cho’chqa>
Suyuq oziqlantirish---Ozuqa va suvni aralashtirish va ularni yorma holatida, oziqlantirish
usuli.
Ozuqa---Oziqlanish.
Oziqlantirish---Chorva mollarini boqish.
Oziqlantirish---Tug'ilgandan keyin, ilk marotaba o'smirlarni oziqlantirish uchun sun'iy sut
qo’llamiladi.
“Ogako” cho'chqaxonalari---Najas, siydik va qoplama materiali ajratilmagan
cho'chqaxona.
Ozuqa uzulishi---Cho'chqalarda, ozuqa iste'moli keskin pasayib ketadigan holat.
3 karra urchitilgan, cho'chqa---Bu uchta zot yoki uchta shtamm yordamida, gibrid
cho'chqalarni yetishtirish usuli. Ikki zot orasiga, uchinchi zot erkak cho’chqasi bilan
ikki zot urchitilishidan hosil bo’lgan urg’ochi cho’chqalarning chatishtirishi natijasida,
hosil qilingan cho'chqa.
Qoplama materiali---Qirindilar, guruch qobig'i va bug'doy qobig'i ko'pincha chorva
mollariga qulaylik yaratish va shu bilan birga go'ngni kompostlashni rag'batlantirish
uchun qoplanadigan material sifatida, ishlatiladi.
Og'iz suti---Tug'ilgandan keyin bir necha kun o'tgach, chiqadigan sut.
Sun'iy sut---Emizish davrida, cho'chqa bolasiga ikki xil ozuqa beriladi : tana vazni 10 kg
gacha bo'lganda, beriladigan sun'iy sut “A” va tana vazni 30 kg gacha bo'lganidan
keyin, beriladigan sun'iy “B”..
PRRS---Cho'chqachilik, respirator kasallik sindromi
PED---Cho'chqa epidemiyasi- diareya (ich ketish)
SPF cho'chqa---Muayyan patogenga ega bo'lmagan cho'chqalar. SPF cho'chqalarining
asosi,to'g'ridan-to'g'ri ona cho'chqa qornidan, kesarcha kesish yo'li bilan, sun'iy
ko'paytirish yo'li bilan, cho'chqalar boqish yo'li bilan amalga oshiriladi.
(Eslatma) Bo’rdoqiga boqilgan cho‘chqalar, nasldor cho‘chqalar, ona cho‘chqalar va nasldorcho‘chqalar “hiikubuta”, “hanshokubuta”, “hahabuta”, “tanebuta”, deb ham ataladi.
143

<Parrandalar>
Yosh jo’jalarni boqish---Tuxumdan chiqqan jo'jalarni boqish.
Ozuqa---Oziqlanish.
Oziqlantirish---Chorva mollarini boqish.
Ozuqa berish---Ko’p yoki kam oziqlanish holati.
Oziqlantirish---Ozuqa idishidagi, ozuqa tarkibiy qismlariga o’zgartirish kiritib, tuzatish.
Oziqlantirish---Tug'ilgandan keyin, ilk marta o'smirlarni oziqlantirish. Jo'jalarga, ozuqa suv
bilan aralashtirilib beriladi.
Pat almashtirish (tashash)---Yangi patlarning o'sishi va eski patlarni tushirishi,
almashishi. Yozning oxiridan, kuzgacha kuzatish mumkin. Tuxum qo’yuvchi
tovuqlarning ta'tilga chiqishi, odatiy holdir.
Kannibalizm---Bir guruhdagi tovuqlar, noqulay muhit va to'yib ovqatlanmaslikdan
ta'sirlanadi va tovuqlar bir-birlarini cho’qiydi. Bunda boshqa tovuqlar, bir boshqa
tovuqlarni o’ldirishlari mumkin.
Issiqlik ta'minoti---Jo'jalar saqlanadigan xonani issiq tutish lozim.
Mayda toshlar---Tovuqning oshqozonida, (mushak oshqozonida) donni maydalaydigantoshlar.
Amaliy tovuq---Tijoratdagi tovuq sifatida ham tanilgan. Tuxum qo’yish qobiliyati yuqori va
go'sht berish xususiyatlarga ega bo'lgan hamda keng qo'llaniladigan, tovuq zoti.
Mahalliy tovuq---Amaliy tovuqlar, broylerlardan farqli o'laroq, ular mintaqaning mahalliynavlari bo'lib, yuqori sifatli tovuqni ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
Tumshuqning kaltalamishi---Tovuqning yuqori va pastki tumshug'ining 2 dan 1qismi
kaltalanadi. Bu o'rta yoshdagi jo’jalarda, patlarni yulishni oldini olish uchun amalga
oshiriladi. “Debeek” nomi bilan ham tanilgan.
Cho’qish tartibi---Guruhdagi tovuqlar raqibni tumshug'i bilan urishi yoki baland sakrashi
va raqibni tepish kabi hujumkor harakatlarni bajaradi. Bu ijtimoiy hayot tartibini
saqlaydigan, individlar orasidagi tartibni belgilovchi, instinktiv harakatdir.
Zichlikni oshirish---Muayyan hududda joylashtirish kerak bo'lganidan ko'ra ko'proq
jo’jalarni joylashtirish. Bu jo’jalarning sog'lig'iga, salbiy ta'sir qiladi.

144

Support project to properly accept foreigners for agricultural support

Agricultural Skill Assessment Test
Text: General livestock farming
Uzbek Edition

Published by National Chamber of Agriculture, August 2021
Chuorodokijunkyokai Bldg. 9-8 Nibancho,Chiyoda-ku,Tokyo,Japan 102-0084
Dedicated Website http://asat-nca.jp/◎ All rights reserved