Ver1.0

農業技能測定試験
Qishloq xo’jaligi bo’yicha mahoratni aniqlash teﬆ sinovi

テキスト 耕種農業全般《 O’quv qo’llanma Umumiy madaniy dehqonchilik》

一般社団法人 全国農業会議所
Milliy Qishloq Xo’jaligi Palatasi

ウズベキスタン語版
O’zbek tilida sharhi

Qayta nashr qaydnomasi
Nashr raqami

Qayta ko’rish chiqilgan sana

Qayta nashr izohi

Qayta ko’rib chiqilgan qism

1.0

17 fevral 2020 yil

Ilk nashr chiqarildi

Ilk nashrga chiqarildi

So’z boshi

Yaponiyaning qishloq xo'jaligi ob'yektlarida ishchi kuchi tanqisligi sezilarli darajada jiddiylashmoqda.
Shu sababli, Yaponiyaning qishloq xo’jaligi, yer maydonlarida muhim o’rin tutuvchi xorijiy ishchi kuchi
kadrlarini jalb qilish uchun yangi yashash maqomi sifatida “Maxsus mahorat” ga muvofiqlik sertifikati
ishlab chiqildi. Chet-elliklarni maxsus mahorat dasturi asosida ta’lim olishidan tashqari, Yaponiya
qishloq xo’jaligini qo’llab quvvatlash va rivojlantirish kabi mexanizmlarining o’sishi kutilmoqda.
Chet-elliklarni ushbu loyiha asosida faoliyat yurita olishlari uchun Yaponiya hukumati tomonidan
belgilangan qishloq xo'jaligiga oid bilim va ko’nikmalarga yetarlicha ega bo’lishlari, talab qilinadi.
Shu sababli, 2019 yildan boshlab, Qishloq, O'rmon Xo'jaligi va Baliqchilik Vazirligi tomonidan, chetelliklarni Yaponiya davlatiga kelishidan avval, ulardagi bilim va ko’nikmalarni aniqlovchi va baholovchi(Qishloq Xo’jaligi boyicha mahorat testi) test sinovi, Milliy Qishloq Xo’jalik Palatasi tomonidan ishlab
chiqildi. Test sinovi 2 turdagi “Madaniy dehqonchilik” va “Chorvachilik” yo’nalishlarni o’z ichiga oladi.
Ushbu o’quv qo’llanmada, madaniy dehqonchilik va umumiy qishloq xo’jaligi yo’nalishi bo’yicha
test sinovi topshiruvchilariga kerakli bilim va texnologiyalar yanada tushunarli bo’lishi uchun rasm va
fotosur’atlar bilan boyitilgan. Umid qilamizki, ushbu o’quv qo’llanma test sinovi qatnashuvchilari uchun
foydali bo’ladi.
Umumiy madaniy dehqonchilik bo’yicha test sinovi, Yaponiyada qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanish
uchun zarur bo’lgan yapon tili darajasini aniqlash va baholash test savollarini ham o’z ichiga oladi.
Test sinovidan o’tish va tayyorgarlik ko’rish uchun Milliy Qishloq Xo’jaligi Palatasi tomonidan
yaratilgan, yapon tili o’quv qo’llanmasidan foydalanishingiz mumkin.
Ushbu o’quv qo’llanmani yaratishda yaqindan yordam bergan, Utsunomiya Universiteti sobiq
professori Yoshikazu Yamaki (mevali daraxtlar), Yukio Ohashi (bog’dorchilik), Tadashi Nagashima (sholi
yetishtirish), Tomomi Hirasawa (ko’chat yetishtirish), Qishloq xo’jaligi bo’yicha mahoratni aniqlash
testlarini ishlab chiqishda ko’maklashgan Kultivatsiya qo’mitasiga o’z minnatdorchiligimizni bildiramiz.

9 sentabr 2019 yil
Milliy Qishloq Xo’jaligi Palatasi

Mundarija
１

Yaponiya qishloq xo’jaligi haqida umumiy tushunchalar

1 Guruch yetishtirish�������� 1
2 Sabzavotlar����������� 1

２

Umumiy madaniy dehqonchilik

1 Har bir organning rivojlanishi���� 2
2 E kish tizimi va loyihalashtirish��� 4
3 Urug'larni ekish��������� 5
4 K o’chatlarni o’stirish va ekish���� 6
5 Sug’orish (suv quyish)������� 8
6 K o’chat yetishtiriladigan tuproq�� 10
7 Tuproqni tayyorlash������� 12
8 D omiy ekin ekish oqibatlari��� 15
9 O’g’itlash����������� 16
 O’g’itlash����������� 19３

 Ariq tizmasi…………………………… 21 C himchilash, barglarni yulish, meva

terish������������� 22

 Sin’iy changlatish�������� 23 Shoxlarni yagonalash, tirgak qo’yish� 23
 Hosil������������� 24
 Qoplama materiallardan foydalanish� 25
 Z ararkunandalar va begona o’tlarga
qarshi kurash haqida bilim va
ko’nikmalar ���������27

Xavfsizlik va sog’lom gigiyena

1 Q ishloq xo’jaligi texnikasidan xavfsiz

foydalanish���������� 30

2 P estitsidlarni sepish������� 32
3 E lektr ta’minoti va mazut bilan ishlash� 34

４

3 Mevali daraxtlar��������� 1

4 Tashkiliy ishlar va tartibga solish� 36
5 N arvondan xavfsiz foydalanish�� 37

Guruch yetishtirish

1 Urug'larni tayyorlash������ 38
2 Ko’chat yetishtirish������� 39
3 G
 uruch maydonlari boshqaruvi�� 40
4 Hosil������������� 42

5 Boshqarish, jo’natish������ 42
6 O
 ’rim-yig’imdan song, shudgor

maydonlarini boshqarish����� 42

５

Yer bilan ishlash, sabzavotchilik

1 M Adaniy ekinlarning xususiyatlari� 45
2 Y er maydonlariga ishlov berish,

3 Urug’lar������������ 52

sabzavot yetishtirishni boshqarish� 51

６

Inshootlarda bog’dorchilik ishlari

1 Inshootlarda bog’dorchilik ishlariningo’ziga xos xususiyatlari����� 55

2 Inshootlarning turlari va tuzilishi� 57
3 Inshootlarni qoplash materiallri vaularning xususiyatlari������ 58

5 Atrof-muhitni boshqarish����� 62
6 O’sish tashxisi��������� 64
7 G
 idroponik yeishtirish������ 65
8 Ko’chat ekish��������� 66

4 Inshootlardagi qurilmalar���� 60

7

Meva daraxtini yetishtirish ishlari

1 M eva daraxtiga ta’rif, turi���� 68
2 M
 evali darxtlarni yetishtirish

xususiyatlari���������� 68

3 M
 eva darxtlarini yetishtirishni

boshqarish���������� 71

5 Meva daraxtining asosiy xususiyatlariva yetishtirishni nazorat qilish��� 85

6 Mevali daraxtlar uchun qo’llaniladiganqishloq xo'jaligi materiallari va
texnikasi����������� 87

4 M
 evali daraxtlarni inshootlarda

yetishtirish����������� 85

8

Qishloq xo'jaligi terminologiyasi ��������������� 90

Forosur’atlar ilovasi (sabzavotlar, qoplama materiallar, mevalar)
Sabzavotlar����� 94

qoplama material� 95

meva�������� 95

KirishYaponiyaga kelishda, ehtiyot choralar

Yaponiyaga kelganingizda, dehqonchilik yoki chorvachilik ish faoliyati
davomida, chorva mollarining yuqumli kasalliklari va zararkunandalarnikirib kelishini oldini olish maqsadida, quyidagi qoidalarga amal qiling.

◦ Yaponiyaga kelshingizdan 1 hafta avval, chorva mollariga
teginmang.
◦ Umumiy qoidaga asosan, mamlakatga kirib kelganingizdan so’ng,
1 hafta og’ilxona va uning atrofiga kirmang.
◦ C het-elda qo’llanilgan ish kiyimlari, ish uchun mo’ljallangan
oyoq kiyimlari, etiklar va shunga o’xshash boshqa narsalarni olib
kelmang.
◦M axsus guvohnomasi bo’lmagan go’sht maxsulotlari va barcha
kolbasa maxsulotlarini Yaponiyaga olib kelish mumkin emas.
◦O ila a’zolaringiz va yaqinlaringizdan, Yaponiyaga xalqaro pochta
xizmatlari orqali go’sht maxsulotlarini yubormasliklarini ayting.
◦S huningdek, qishloq xo’jaligi bo’yicha ma’sul xodimningko’rsatmalariga amal qilgan holda, xavfsiz ishni tashkillashtiring.

１

Yaponiya qishloq xo’jaligi haqida umumiy tushunchalar

1 Guruch yetishtirish
Guruch hosili, sholi yetishtirish
 Butun dunyo bo’ylab Osiyo va Afrika sholisi, Osiyoda yetishtiriladigan sholi turlarimavjud.
 Osiyo sholisi Indika va Yaponika turlariga bo’linadi, lekin Yaponiyada yetishtiriladiganturi- bu Yaponikadir..

Indika jigarrang guruchi

Yaponika jigarrang guruchi

 Guruch, sholi donasidan po’stlig’ini ajratish yo’li orqali olinadi.
 Shuningdek, yem sifatida qo’llaniladigan va guruch uni tayyorlaniladigan, guruch
turlari ham yetishtiriladi.
 Sholi yetishtirish, ekish, o’rim-yig’im (sholi yig’imi), xirmon va nazorat qilish, kabibarcha jarayonlar mexanizatsiyalashtirilgan.

2 Sabzavotlar

 Sabzavotlar ochiq joyda yetishtirilishidan tashqari, issiqxonalar kabi inshootlarda ham
faol yetishtiriladi.
 Ildiz va poyalaridan foydalaniladigan, ildizli sabzavotlar, barglaridan foydalaniladigan,bargli sabzavotlar va mevalaridan foydalaniladigan, mevali sabzavotlar mavjud.
 Yuqori sifatli sabzavotlar, naslchilik va yetishtirish texnologiyasini takomillashtirish
orqali yetishtiriladi.
 Shuningdek, inshootlarda yetishtirish va qoplama materiallarini keng tarqalishi, bir xil
turdagi sabzavotlarni yil davomida yetishtirish imkoniyatini beradi. Bu esa yil davomida
yetishtirish deyiladi..

3 Mevali daraxtlar

 Doimiy yashil mevali daraxtlarga, Satsuma mandarini va yapon olxo’risi kabi sitrus
mevalari ham kiradi.
 Bargli mevali darxtlar- bu olma, uzum, nok va boshqalardir.
 Olma qish faslining sovuq hududlarda, Satsuma mandarini iliq hududlarda
yetishtiriladi.

1

2

Umumiy madaniy dehqonchilik

1 Har bir organning rivojlanishi（１）Ekinlarni tashkil etuvchi turli organlar
Barglar, poya va ildiz- bu o’suvchi o’rgandir. U oziqlantiruvchi organ, deb ham ataladi.
Guli va mevasi- bu nasl qoldiruvchi organdir. U reproduktiv organ, deb ataladi.
Yuqori (apikal) kurtaklar

Gul

Reproduktiv organlar

Poya
が

Barg

Yon kurtaklar
が(Juft kurtaklar)

Oziqlanish organlari

Ildiz（２）Vegetativ o’sish va reproduktiv o’sish
Osish – vegetativ o’sish va reproduktiv o’sishni o’z ichiga oladi.
 Vegetativ o’sish- bu barglar , poyalar va ildizlar kabi yirik vegetaiv organlarningo’sishidir.
 Reproduktiv o’sish- bu meva va urug’ beradigan o’sishdir.
 Vegetativ o’sishdan, reproduktiv o’sishga o’tish shartlari va usullari, ekin turiga qarab
farqlanadi.

（３）FotosintezO’simliklarda fotosintez jarayoni yuz beradi.
Fotosintez jarayoni uchun yorug’lik, karbonat angidrid (CO2) va suv (H2O) zarurdir.
O’simliklar, uglevodlarni fotosintez yordamida sintezlaydi.
Odatda, yorug’lik qancha kuchli bo’lsa, fotosintez ham shuncha ko’p sodir bo’ladi.

2２ Umumiy madaniy dehqonchilik（４）Nafas olishO’simliklar ham nafas oladilar.
 O’simliklar tez o’sganda yoki harorat ko’tarilganda, nafas olish ham faollashadi.
 Kechki vaqt harorat yuqori bo’lsa, nafas olish faollashadi, kunduzi ishlab chiqilgan
uglevodlar iste’moli kuchayadi va miqdor kamayib boradi.

Kislorod O2

Karbonat angidrid CO2

Quyosh nuri

O’simliklarning suv bug’latishi(transpiratsiya)

Fotosintez jarayoni

Suv
PoralarSuv H2O

Uglevodlar

Nafas olish
Karbonat angidrid CO2
Poralar

Noorganik ozuqa moddalar

Oziqlantiruvchi suvni shimilishi

Kislorod O2

Suv（５）O’simliklarning suv bug’latishi (transpiratsiya)
 O’simlik o’zining barglari, o’zining poralaridan namlikni chiqaradi. Ushbu jarayontranspiratsiya, deyiladi.

（６）Oziqlantiruvchi suvni shimilishi
 O’simliklar, tuproqdagi ozuqa moddalarni va suvni ildizdan oladi.

3２ Umumiy madaniy dehqonchilik（７）Gul kurtaklarini shakllanishi Reproduktiv o’sish davri davomida, vegetativ o’sish ham yuzaga kelib, gul kurtaklari
hosil bo’ladi. Bunga gullash, deyiladi. Quyida, gul kurtaklarining ajralishi ikki turga
bo’linadi:
 ① O’sish davrida, muntazam ravishda gullovchi turi.
Misol uchun: pomidor.
 ② Atrof muhitning o’zgarishiga, harorat va kunduzgi yorug’likning tushish vaqtiga qarab,gullaydigan turi.
Misol uchun: yapon turipi va ismaloq.
 Qisqa kun o’simligi- bu qorong’i vaqt, ma’lum vaqtdan uzunroq bo’lganda (gullash
vaqti qisqaroq) gullash jarayoni yuz beruvchi o’simliklar. Qulupnay, xrizantema va
boshqalar.
 Kunduzgi o’simliklar- bu qorong’i vaqt, ma’lum vaqtdan qisqaroq bo’lganda (yorug’ kun
uzonroq), gul kurtaklari ajralish jarayoni yuz beruvchi o’simliklar. Ismaloq va boshqalar.
 Harorat pasayishi bilan gul kurtaklariga ajraluvchi o’simliklar turlari ham mavjud.
Yapon turpi, brokkoli va boshqalar.

2 Ekish tizimi va loyihalashtirish
 ① Ekish tizimi
 Ekish tizimi- bu dalada yetishtiriladigan ekinlarning turi va yetishtirish tartibi.
 ② Loyihalashtirish
 Hatto bir xil turdagi ekinni, turli vaqtda va usullarda yetishtirish mumkin. Bunga
loyihalashtirish, deyiladi.
 Masalan, karam, turp kabi bargli sabzavotlar va ildizli sabzavotlarning yig’im vaqti
har xil bo’lib, ekish vaqti esa bahorgi, yozgi va kuzgi vaqtlarga to’g’ri keladi.
 Shuningdek, pomidor va bodring ochiq dalada yetishtirilishiga (an’anaviy) nisbatan,
ko’proq majburiy bo’lib, yig’imni kechiktirib, nazorat ostida yetishtiriladi.

4２ Umumiy madaniy dehqonchilik

Loyihalashtirishga misol
Oylar

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

bodring

Majburiy yetishtirish (issiqxona)
Ochiq dalada yetishtirish (an’anaviy)
Mavsumiy yetishtirish (issiqxona)
Bahorda ekin, yozda yig’im

karam

Yozda ekin, qishda yig’im
Kuzda ekin, bahorda yig’im
Qishda ekin, yozda yig’im
Urug’larni ekish

Issiqxona

Hosil

3 Urug'larni ekish（１）Urug’larni ekish Urug’lar (urug’ donalari) ni ekish ishiga “tanemaki”, deyiladi.
 Urug’lar unib chiqishi uchun suv, harorat nazorati va kislorod zarurdir. Bu urug’ning
unib chiqishi uchun zarur bo’lgan 3 shartdir. Ushbu 3 shartni ta’minlash uchun urug’ni
tuproqga ko’mish zarur.
 Yorug’lik ta’sirida unib chiqishi oson bo’lgan urug’lar (och rangdagi urug’lar) va
yorug’lik tas’sirida unib chiqishi qiyin bo’lgan urug’lar (to’q rangdagi urug’lar) mavjud.
Yorug’likni yoqtiradiga urug’larni, yupqa qatlam tuproq bilan qoplanadi. Yorug’likni
yoqtirmaydigan urug’lar, qalinroq qatlamdagi tuproq bilan qoplanadi.

（２）To’g’ridan-to’g’ri ekish
 To’g’ridan –to’g’ri ekish, urug’larni ekin maydoniga bevosita ekishdir.
 Turp va sabzi kabi ildizli sabzavotlar, to’g’ridan –to’g’ri ekiladigan, sabzavotlardir.

（３）Urug’ ekish uchun qishloq xo’jaligi uskunasi

Qo’l yordamida urug’larni sepish

Urug’ ekish moslamasi (seyalka)

5２ Umumiy madaniy dehqonchilik（４）Yagonalash
 To’g’ridan-to’g’ri ekish jarayonida, yagonalash amalga oshiriladi. Yagonalash- bu
zararkunandalar, noto’g’ri shakllangan ko’chatlarni olib tashlash orqali ular orasidagi
masofani to’g’irlashdir..

O’simlikning poyasi va novdalari, Barglarning deformatsiyasi,
Ko’chatningyomon o’sishi kerak bo’lgandan ko’ra uzunroq o’sishi hashorotlar zarari

qoldiriladi

Yagonalash

Yagonalash

Yagonalash

Ko’chatlar bir-biriga yaqin joylashgan

qoldiriladi

Yagonalash

qoldiriladi

4 Ko’chatlarni o’stirish va ekish（１）Ko’chatlarni o’stirish
 Dala maydonida urug’ ekish yoki ko’chat ekish “ikubyou”, deyiladi.
 Ko’chatlar o’stiriladigan joy “naedoku”, deyiladi.
 Mevali sabzavotlar (pomidor, bodring va boshqalar), bargli sabzavotlar (karam, salatbargi va boshqalar) ko’chatlari o’stiriladi.
Ko’chat yetishtirishning afzalliklari
・Ko’chatlarni tashqi omillardan, yo’mg’ir, shamol, kasalliklar va zararkunandalardan
himoya qilish mumkin.
・Sog’lom va yaxshi o’sadigan navlarni yetishtirishingiz mumkin.
・Ko’chatlarning yetishtirish muddatini qisqartirishingiz va dala maydoniga boshqa
ekinlarni ekishingiz mumkin.
・Ko’chatlarni kichik dala maydonlarida yetishtirishingiz mumkin.

（２）Ko’chat ekish “Teisyoku” –bu dala maydonida ko’chatlarni ekish ishidir.
 Ko’chatning turiga qarab, ekishdagi holati va ekin oralig’i (o’simliklar orasidagi) farq
qiladi.
 Ekishda texnika va qo’l mehnatidan foydalanish, kabi usullari mavjud.
6

２ Umumiy madaniy dehqonchilik

Ko’chatlar orasidagi masofa

Harakatlanib ekin ekish, texnikasi

Qo’l mexnati yordamida, ekin ekish

Texnika yordamida ekish va qo’l mexnati yordamida ekish xususiyatlari○ Texnika (transplantatsiya texnikasi) dan qanday foydalanish zarur
Afzal tomonlari: qisqa vaqt ichida katta dala maydoniga ekin ekish mumkin.
Kamchiligi: ko’chatlarni bir xilda ekish, kabi yuqori texnologiyalarni talab qiladi.
○ Qo'l mehnati yordamida ko’chat ekishAfzal tomonlari: ishonchli va kamxarj.
Kamchiligi: ekish uchun vaqt talab qilinadi va egilib ishlanadigan og’ir mehnat.

7

２ Umumiy madaniy dehqonchilik

ikmalar

Amaliy ko’n

○ Ko’chatlarni tog’ri ekish qoidalari bilan tanishib chiqaylik.

Tuvak ko’chatlarini ekish usuli

Tuvakdan chiqarish

Ekish usuli

Yacheykalarga bo’lingan ko’chatlarni ekish usuli

Ariqning do’ng qismining markaziga ekiladi

Biroz chuqurroq ekish ma’qul

Sayoz ekish

Og’dirib ekish

5 Sug’orish (suv quyish)（１）Sug’orish
Sug’orish (suv quyish) ham muhim vazifadir.
 Sug’orish ishlari, ekinning o’sishi va tuproq holatini kuzatib, amalga oshiriladi.
 Kerakli suv miqdori, harorat va namlik ko’rsatkichlariga bog’liq bo’ladi. Haddan
tashqari sug’orish, ildizlarni chirishiga olib kelishi mumkin.
 Sug’orish ishlari, asosan ertalab va kechqurun amalga oshiriladi.

8

２ Umumiy madaniy dehqonchilik（２）Sug’orish usullari① Osma sug’orish usuli
 Ekin usti qismidan suv sepilib,
sug’oriladigan an’anaviy usuldir. Bunda,shlanglar, purkagichlar, sug’orish trubkalari
qo’llaniladi.
 Yoz faslining o’rtalarida ko’p
qo’llanilmaydi.
② Yotqizilgan quvurlar
 Bu ekinni ildiz tomonidan sug’orish usulidir.
Tomchilab sug’orish uchun mo’ljallangan quvurlardan
foydalaniladi. Suvni tejashga yordam beradi.

③ Ariq bo’ylab sug’orish
 Ariqdan suvni oqizib, sug’orish usulidir. Ko’p
miqdorda suvni talab qiladi.

（３）Sug’orishda qo’llaniladigan moslamalar

Dush ko’rinishidagi naycha

PurkagichSug’orish naychasi

9

Tomchilab sug’orish naychasi

２ Umumiy madaniy dehqonchilik
alarAmaliy ko’nikm○ Asosiy sug’orish uskunalarini bilib olaylik.
○ Sug’orish vaqtini bilib olaylik.
○T omchilab sug’orish naychasi, sug’orish naychasi kabi uskunalarni
tushunib olaylik.

6 Ko’chat yetishtiriladigan tuproq（１）Tuproqlar tasnifi
 Yaponiyada tuproq 5 turga bo’linadi.
 Unumdorligi (o’g’itlarga boy) yuqori va drenaj ko’rsatkichlariga ko’ra, tuproqlar
tavsiflanadi.

Tuproq turlari

Tuproq foizi

O’g’itlar tarkibi

DrenajLoyli tuproq

50.0% dan yuqori

yaxshiyomon

Dag’al ko’rinishdagi, loyli tuproq

37.5-50.0%

yaxshibiroz qiyin

Tuproq25.0-37.5%

yaxshiyaxshi

Aralash qumli tuproq

12.5-25.0%

biroz qiyinyaxshi

Qumli tuproq

12.5% dan kam

yomon

yaxshi Ko’p miqdorda ko’chatlarni yetishtirish uchun tarkibida, qum va loy miqdori o’rtachabo’lgan, loyli va dag’al loyli tuproq mos keladi.

10

２ Umumiy madaniy dehqonchilik

alarAmaliy ko’nikm○ Tuproq na’munalarini ko’rib, tafsivlay olaylik.
○ Tuproq tarkibini baholashning oddiy usulini tushunib olaylik.
Tuproqni qo’limizda musht qilsak
ham, qotmaydi, sochilib ketadi.

Qumli tuproq~aralash qumli tuproq

Ozgina qotadi lekin yoriladi

Loyli va dag’al loyli tuproq

Qotib qoladi

Loyli tuproq○ Har bir tuproq turning xususiyatlarini (unumdorligi, drenaj ko’rsatkichi) bilib olaylik.

（２）Tuproq turlari
Yaponiya qishloq xo’jaligi yerlari, o’ziga hos topografik xususiyatlariga ko’ra ajratilgan.
Asosiy tuproq guruhlari① Andozollar
 Yaylov va tepaliklarda keng tarqalgan. Asosan tarkibida vulqon kuli va gumus ko’p. Bu
qora tuproqli qatlam hisoblanadi. Yaponiyadagi maydonlarning yarmi andozollardir.
② Qora jigarrang, pasttekis tuproq
 Allyuvial pasttekisliklarda, tabiiy tekkisliklarda tarqalgan. Barcha yoki deyarli barcha
qatlamlar, och tuproqli qatlamlardir.U dalalarda qo’llaniladi.
③ Kulrang pasttekis tuproq
 Suv chiqib ketishiga oson bo’lgan, allyuvial pasttekisliklar va tekisliklarda tarqalgan.
Bu kulrang tuproq qatlami. Asosan shudgor dalalarda qo’llaniladi.
④ Gley tuproq
 Alyuvial tekkisliklarida tarqalgan. Bu ko’k-kulrang tuproq qatlami. Asosan shudgor
dalalari uchun qo’llaniladi.

（３）Tuproq agregati tuzilishi
 Agregatlar – bu tuproq zarralari massasi.
 Ko’p agregatli tuproq (agregatli tuzilishga ega bo’lgan tuproq) yumshoq va ekinlarni
yetishtirish uchun mosdir.
 Tuproqning agregat tuzilishining aksi, sodda tuzilishga ega bo’lgan tuproq. Sodda
11

２ Umumiy madaniy dehqonchilik
ko’rinishga ega bo’lgan, bir donali tuproq – bu zarrachali qattiq tuproqdir. Agregat
tuzilishini oshirish uchun kompost va organik moddalar qo’shilishi lozim.
Ko’p agregatli tuproqning xususiyatlari
・Tuproqda bo’shliqlar mavjud.
Bir donali sodda tuzilish Murakkab tuzilish (agregat)
・O’g’itlarning ozuqaviy moddalarini o’zlashtiradi vao’zida ushlab turadi.
・Yaxshi nafas olish va suvni ushlab turish xususitaigaega, ekinlar yaxshi o’sadi.
Bir donali tuproq xususiyatlari・Nafas olish qobiliyati pastligi va suv o’tkazuvchanligi tufayli ekinlar o’sishi qiyin.

alar

Amaliy ko’nikm○ Bir donali sodda tuzilish va murakkab (agregat) tuzilishni bilib olaylik.

（４）Tuproqning uch fazali tuzilishi
 Tuproq qattiq fazadan (tuproq zarralari, organik moddalar), suyuq fazadan (suv) va
gaz fazasidan (havo) iborat. Bular, tuproqning uch fazasi, deyiladi.
 Qattiq faza, suyuq faza va gaz fazasining muvozanati, ekinlarning o’sishiga ta’sir
qiladi.
 Yaxshi tuproqning 30-40%

7 Tuproqni tayyorlash（１）Tuproq kuchi Tuproq kuchi- bu uning umumiy hosildorligidir.
 Hosildor tuproqda, o’simliklar yaxshi o’sadi va ko’p miqdorda hosil olish mumkin.
 Hosildor tuproqni tayyorlash, qishloq xo’jaligining asosiy vazifasidir.

12

２ Umumiy madaniy dehqonchilik
Kuchli hosildor tuproq xususiyatlari alin va yumshoq tuproq qatlami mavjud bo’lib, uning nafas olish qobiliyati va suv①Q
o’tkazuvchanligi mavjuddir.
② Tuproq tarkibida ekin uchun zarur bo’lgan ozuqa moddalari mavjud bo’lib kislotalilik
ko’rsatkichi tegishlicha bo’ladi.
③ Tuproq tarkibidagi organik moddalar tegishlicha bo’lib, mikroorganizmlar doimiyravishda faoldir.

（２）Tuproqni yaxshilash uproqqa ishlov berish (kultivatsiya)・・・xususiyatlarini yaxshilash①T
 Kultivator – tuproqni qazuvchi uskuna
 Tuproqni yumshatish uchun tuproqda havo aylanishini yaxshilash zarur.
 Yerga ishlov berish, unung havo o’tkazuvchanligini va drenajni yaxshilaydi.
 Tuproqni chuqur qazish ishlari- bu yerga, chuqur ishlov berish, deyiladi.
 islotalilikni yaxshilash・・・kimyoviy xususiyatlarini yaxshilash.
②k Yaponiyadagi tuproqlar odatda juda kislotalidir.
 Hosilga mos keladigan, kislotalilik darajasini yaxshilash lozim.
 Kislotalilikni yaxshilash uchun kerakli miqdorda ohak yoki magniyli ohak sepish lozim.
③ Organik moddalar bilan to’yintirish・・・mikroblar fazasini yaxshilash Tuproqda mikroorganizmlar ko’p va faol bo’lishi uchun organik moddalar va
kompostlash kabi tuproqni yaxshilovchi moddalar qo’shiladi.

（３）Mos keluvchi pH
 pH (pH-vodorod ionlari konsentratsiyasi indeksi) tuproqning kislotaliligini ko’rsatadi.
 pH 7 bo’lsa o’rtacha, 7 dan yuqori-ishqoriy, 7 dan past-kislotalidir.
 pH 7dan past bo’lgan tuproq- kislotali tuproq, pH 7 dan yuqori bo’lgan tuproq- ishqoriy
tuproq, deyiladi.
 Ko’pgina yapon ekinlari pH 5.5 dan 6.5 gacha bo’lib, o’sishi uchun eng mos darajadir.
Ekin turlari va ularni o’stirishda eng mos pH ko’rsatkichi
6.5-7.0

ismaloq

5.5-6.0

shirin kartoshka

6.0-7.0

turp, karam, pomidor

5.0-6.5

kartoshka

6.0-6.5

baqlajon, salat bargi

4.5-5.5

choy, yovvoyi mersini (chernika)

5.5-6.5

qulupnay, piyoz, sabzi

13

２ Umumiy madaniy dehqonchilik（４）Tuproqni kislotaliligi va pH miqdorini o’lchash uchun asbob
Tuproq kislotaliligini o’lchash uchun asbob, undagi kislota miqdorini ko’rsatib beradi.
Bundan tashqari, tuproqning pH miqdorini o’lchash
uchun asboblarning boshqa turlari mavjud bo’lib,
pH ning kilometrik jadvali (kilometric pH o’lchagich)hamda tuproqqa qo’yib o’lchaydigan, raqamli
Kislota darajasini o’lchaydigan asbob
qiymatlarni ko’rsatadigan turlari mavjud.

alar

Amaliy ko’nikm○ Tuproq kislotaliligini o’lchashni tushunib olaylik.
Tuproq kislotaliligini o’lchagichdan qanday foydalanish lozim.
Tuproqqa to’g’ridan-to’g’ri sanchib kiritish orqali, undagi taxminiy kislotalilik
miqdorini o’lchaydigan, oddiy asbob.
 irinchi navbatda, tuproqqa suv sepib, uni yetarlicha namlang (qo’lingizga①B
olib, musht qilganingizda, yopishadigan darajada)②A sbobning temir o’lchagichlarini, tuproqqa ko’madigan darajada, sanching.
(asbobning temir o’lchagichlari, tuproqqa to’liq kirib turishini ta’minglang)③ Taxminan 1 daqiqadan so’ng, ko’rsatkich qiymati barqarorlashganda, qarang.

（５）“Kultivator” uchun qo’llaniladigan, qishloq xo’jaligi texnikasi① Qishloq xo’jaligi uskunalari

Tesha

XaskashBelkurak

14

２ Umumiy madaniy dehqonchilik② Qishloq xo’jaligi texnikasi

Traktor

Shudgor texnikasi

Osma-borona shudgor uskunasi Boshqariladigan mini-traktor*Traktorga osma-barona uskunasini o’rnatib, shudgor qilinadi.
*Traktor- ishlov berishdan tashqari, umumiy maqsadli mashina hisoblanib, qo’shimcha
uskunalarni qo’shish yoki almashtirish yordamida, hosilni yig’ish, zararkunandalarga qarshi
kurashish va hosilni tashish kabi ishlarni bajarish mumkin. Haydovchi minib, boshqariladigantraktor, oddiy traktor deb aytilib, boshqariladigan mini-traktor esa kultivator va boshqaruv
texnikasi, deb aytiladi.

8 Domiy ekin ekish oqibatlari（１）Domiy ekin ekish oqibatlari Bir turdagi ekin, doimiy ravishda bir xil ekin maydoniga ekilishi oqibatida,zararkunandalarning paydo bo’lishi va ekinning o’sishi hamda hosildorligini tushib
etishiga olib keladi. Bu hodisa, doimiy ekin ekishdagi salbiy oqibatlar, deyiladi.
Doimiy ekin ekishda, salbiy oqibatlarining kelib chiqish sabablari
・Tuproqdagi patogenlarning ko’payishi
・Maxsus ozuqa moddalarining yetishmasligi
・Nematodalar kabi zararkunandalarning ko’payishi
・O’sishga to’sqinlik qiladigan moddalarning ko’payishi（２）Doimiy ekin ekishdagi salbiy oqibatlarni oldini olish chora-tadbirlari Almashtirib ekish- doimiy ekinlarni ekishdagi kasalliklarga qarshi eng samarali
choradir.
 Almashtirib ekish- har xil turdagi ekinlarni, davriy ekish.
 Bundan tashqari, payvandlash, kasalliklarga chidamli navlarni yetishtirish, kompost
qoshib, tuproqni yaxshilash, kimyoviy moddalar va quyosh nurlari bilan tuproqni
dezinfektsiya qilish, kabi usullar mavjud.

15

２ Umumiy madaniy dehqonchilik
2 yillik 4 xil turdagi, yozgi va qishki ekinlarning almashtirib ekish misoli
Oq loviya

fevral

aprel

iyun

Bug’doy

avgust oktabr

dekabrfevralShiri kartoshka

aprel

iyun

Bug’doy

avgust oktabr

dekabrfevralaprel

fevralaprel

2 yillik 4 xil turdagi, yozgi va kuzgi ekinlarning almashtirib ekish misoli
Shiri kartoshka

fevral

aprel

iyun

Xitoy karami

avgust oktabr

dekabrTarvuzfevral

aprel

iyun

Turp

avgust oktabr

dekabr

9 O’g’itlash（１）O’g’itning 3 elementi
 Ekinlarning o’sishi uchun o’g’it zarurdir. Bunga sabab, tuproqning ozuqaviy moddalari
har doim ham yetarli bol’maydi.
 Azot, fosfor va kaliy-o’g’itlarning 3 elementi hisoblanadi.
 Ekinlarning o’sishi uchun zarur bo’lgan elementlar, ajralmas elementlar hisoblanadi.
Asosiy, ajralmas 16 ta elementlar mavjud.
 O’g’itlarning asosiy 3 ta elementlari: azot: N, fosfor kislotasi: P va kaliy:K Mikroelementlar: kaltsiy (Ca), magniy (MG), oltingugurt (S), marganets (Mn), bor (B),temir (Fe), mis (Cu), rux (Zn), xlor (Cl), molibden (Mo) lardir.
 Uglerod (C), vodorod (H) va kislorod (O), havo va suvdan olinadi hamda fotosintez
orqali birikadi. Kislorod (O) va vodorod (H) ildizlardan suvni, uglerod (C) esa havodan
karbonat angidridni , barglardan yutadi.

（２）O’g’itning 3 elementining xususiyatlari
Azot (N) : ekinlarning o’sishi va hosildorligida ishtirok etadi.
Asosan, barglarni o’sishi va rangini toq’ qilishga yordam beradi.
Ortig’idan ko’p miqdordagi azotda, o’simlik nimjonlashadi.

16

２ Umumiy madaniy dehqonchilik
Fosfor (P): asosan gullash va meva berishga ta’sir qiladi.
Kaliy (K): asosan gullash, meva berish va ildizlarning rivojlanishiga ta’sir qiladi.

meva

poya

kislorod O
uglerod Сporalar

barg

havo

ildiz

Zn

Mn

xlor

B

molibden

bor

Cu

tsink

mis

marganets

S

temir

K

Ca

oltingugurt

PkaltsiyNmagniy

kaliy

suv

rin

H

azot

vodorodkislorod

O

Mg

Fe

Cl

Mo

3 element

Ekinlar uchun zarur bo’lgan noorganik oziqa moddalar（３）O’g’it turlari① Kimyoviy o’g’it (noorganik o’g’it) Bu kimyoviy sintez qilingan o’g’itdir. Shuningdek, noorganik o’g’it, deb ataladi.
 Kimyoviy o’g’itlarda, ta’sir kuchi tezda seziladi.
 Oddiy o’g’itlar tarkibi, 1 ta elementni o’z ichiga oladi.
 Murakkab o’g’itlar, tarkibiga 3 ta elementni yoki undan ortiq elementlarni o’z ichiga
oladi. Murakkab o’g’itlarga, kimyoviy o’g’itlar va elementlari birlashtirilgan o’g’itlar kiradi.
 Murakkab o’g’itlar, oddiy o’g’itlar aralashmasi va kimyoviy o’g’itlar aralashmasidan
tayyorlanadi. Tarkibida ikki va undan ortiq elementlar birlashmasi- azot, fosfor va
kaliydan tashkil topib, umumiy tarkibi 10% yoki undan ko’p bo’lishi kafolatlanadi. Bunday
o’g’itlar, ko’pincha organik o’g’itlar bilan aralashtiriladi.
O’g’itlarning tasnifi○ Oddiy o’g’it
Azotli o’g’it
Ammoniy sulfat, karbamid va boshqalar.
Fosforli o’g’it Superfosfat, eritilgan fosforli o’g’it va boshqalar
Oltingugurt kislotali –kaliy, xlorli kaliy va boshqalar
Kaliyli o’g’it

17

２ Umumiy madaniy dehqonchilik○ Murakkab o’g’itlar
Kimyoviy o’g’it	ammoniy fosfat, kaliy fosfor, ammoniy sulfat, ammoniy xlorid, kimyoviyNK, kimyoviy PK
Elementlari birlashtirilgan o’g’itlar
BB o’g’it, organik aralash o’g’it Kimyoviy o’g’itlar tarkibiga, azot fosfor va kaliyning ikki yoki undan ortiq turdagi,
umumiy miqdori 30% va undan ortiq bo’lgan kimyoviy o’g’itlardir. 30% dan kamrog’i,
oddiy kimyoviy moddalardir.
② Organik o’g’itlar
 Hayvon va o’simliklardan olinadigan, organik moddalardan tayyorlanadigan o’g’itlardir.
 Baliq, kolza urug’i, suyak go’shti va boshqalar.
 Organik o’g’itning ta’siri asta-sekin seziladi.
③ Kompost qilish Kompost- achitilgan sigir go’ngi, tovuq go’ngi, cho’chqa go’ngi, daraxt po’stlig’i vabarglardan tayyorlanadi. Asosiy masaliq turiga qarab, sigir go’ngi komposti, cho’chqa
go’ngi komposti, daraxt po’stlog’i komposti, burglar komposti, guruch-somon komposti
va boshqalar mavjud.
 Kompost nafaqat tuproqni yaxshilaydi, balki o’g’it ta’siriga ham ega.
④ Suyuq o’g’itlar Suyuq o’g’it turi. Aslida, shakli kukun yoki granular kabi qattiq bo’lsa ham, eritilganda
u suyuq holatga keladi va suyuq o’g’itlar turiga kiradi.
⑤ Tez ta’sirga ega, yumshoq ta’sirga ega va sekin ta’sirga ega o’g’itlar i) Tez ta’sirga ega o’g’itlar O’g’it sepilgach, tezda ta’siri seziladi. 30 kun davomida, ta’sirini saqlab qoladi.
 Suyuq va kimyoviy o’g’itlar ii) Yumshoq ta’sirga ega o’g’itlar Ta’siri uzoq vaqt davom etadi. 30-120-kungacha ta’sir qiladi.
 Qobig’i plyonkali va eritmani nazorat qilish mumkin bo’lgan o’g’itlar va boshqalar
mavjud.
 iii) Sekin ta’sirga ega o’g’itlar
Mikroorganizmlar parchalanishi sababli, ta’siri etishi uchun uzoq vaqt talab
etiladigan o’g’itlar.
Kolza urug’i, suyak kukuni va boshqalar. Ba’zi kimyoviy o’g’itlar bir yil davomida
ham ishlaydi.

18

２ Umumiy madaniy dehqonchilik（４）O’g’itlarning shakli va boshqalar Og’tlarning shakli, ularning qo’llanilishida
qulayligi va samaradorligiga qarab, turli xil
shakllarda ishlab chiqiladi. Bularga, kukunli,
granulali, suyuq va tsilindirsimon shakldagi
yoki qayta ishlov berilgan, o’g’itlar shakllarimavjud.
 So’ggi vaqtlarda, kimyoviy va organiko’g’itlar aralashmasini uchratish mumkin.

Granulali o’g’itlar

Kukunli o’g’itlar

Tsilindirsimon o’g’itlar

Suyuq o’g’itlar

alar

Amaliy ko’nikm○ O’g’itlarning asosiy turlarini tushunib olaylik.
○ Kimyoviy o’g’itlar, organik o’g’itlar va kompost haqida tushuncha.
○ O’g’itning shakli va tasnifini tushunib olaylik.
Granulali o’g’it, kukunli o’g’it, tsilindirsimon o’g’it va suyuq o’g’itlar O’g’itlash（１）O’g’itlash usullari
 Ekinlarga o’g’it sepish, o’g’itlash deyiladi.
 O’g’itlashning ikki turi mavjud: asosiy va qo’shimcha.
 Asosiy o’g’itlash turi, ekin ekishdan oldin sepiladigan o’g’itdir.
 Asosan ta’siri sekin va uzoq davom etadigan, yumshoq o’g’itlar sepiladi.
 Qo’shimcha o’g’itlash- bu o’simliklarning o’sishiga qarab, qo’shiladigan o’g’itlardir.
 Tez ta’sirga ega o’g’itlar (kimyoviy o’g’itlar, suyuq o’g’itlar va boshqalar)dan
foydalaniladi.
 Suyuq o’g’itlar, ildizlardan tashqari, poyalarga ham sepilishi mumkin.
 O’g’itlar urug’ va ildizlarga to’g’ridan –to’g’ri sepilmaydi. Sababi, hosil nobud bo’lishi
mumkin.
 Shuningdek, o’g’itlar miqdori keragidan ortiq sepilsa, tuproqdagi tuz kontsentratsiyasi
oshib ketadi, bu esa ekinlarning o’sishiga to’sqinlik qiladi.
 Bu tuz miqdorining buzilishi, deyiladi.

19

２ Umumiy madaniy dehqonchilik Tuz kontsentratsiyasini tekshirish uchun elektr o’tkazuvchanlikni (EC) o’lchash lozim.
EK qiymati yuqori bo’lgan tuproqda, juda ko’p o’g’itlar qoladi.
 O’g’itlar, har bir ekin uchun belgilangan standart asosida beriladi.

（２）O’g’itlash uchun qo’llaniladigan, qishloq xo’jaligi texnikasi

Konussimon o’g’it sepish uskunasi

O’git tarqatuvchi uskunasi

Granulali o’g’itlarni sepuvchi uskunasi○ Qadoqlangan o’g’itlarga qarab, ularning tarkibini tushunib olaylik.
・“10-8-8” yorliqli o’g’itga tasnifo’g’it komponentlari: azot:10%, fosfor kislotasi: 8%, kaliy: 8%
Komponentlar miqdori 30 % dan kam bo’lganligi uchun, normal kimyoviy birikma
hisoblanadi.
・“10-8-8” yorliqli o’g’it og’irligi (har bir qop uchun 20 kg)
tarkibida 2 kg azot.
azot
20× 10 ＝ 2
100
820× 100
fosfor kislotasi＝ 1.6 1.6 kg fosfor kislotasini o’z ichiga oladi.
8
20× 100
kaliy＝ 1.6 1.6 kg fosfor kaliyni o’z ichiga oladi.

20

２ Umumiy madaniy dehqonchilik○O’g’itni qo’llash standarti asosida, kerakli miqdordagi o’g’itni hisoblab chiqamiz.
(Savol) O’g’itni qo’llash me’zonlariga mos keladigan o’g’it miqdorini, qanday hisoblash mumkin
A sabzavotlari uchun o’g’itlash standarti (10 gr uchun o’g’itlash miqdori)Azot (N)21 kg(Javob)
23 kg
Fosfor kislotasi (P)Formula18 kg
Kaliy (K)Ammoniy sulfat : 21 x 100 = 100 (kg)
Qo’llaniladigan o’g’itlar (tarkibi)
21
Amoniy sulfat(N: 21%)
23
Ohak superfosfat : 46 x 100 = 50 (kg)
(P: 46%)
Superfosfat
18(K: 60%)Kaliy xlorid
Kaliy xlorid :60 x 100 = 30 (kg)
O’g’it miqdori =o’g’itlash standarti
x 100
tarkibi Ariq tizmasi（１）Ariq tortish shakli
 Ariq tortish- bu tuproqni qazib, ishlov berishdir. Maqsad, drenaj va nafas olishxususiyatlarini yaxshilashdir.
 Ariq tortish ishiga, ariq tizmalarini hosil qilish, deyiladi.Urug’larni sepish va ko’chatlarni
ekishdan oldin bajariladi.
 Yer osti suvlari darajasi baland bo’lgan, yer maydonlarda ariq tizmalari baland qilib
tortiladi.
baland ariq tizmasi

tekkis ariq tizmasi

tizma balandligi
ariq kengligi

tizma kengligi

tizmaning do’ng qismi kengligi

alar

Amaliy ko’nikm○ Ariq tortish usullarini turlarini tushunib olaylik.
   baland ariq tizmasi, tekkis ariq tizmasi○ ariq tizmasi nomlarini tushunib olaylik.
tizma kengligi, tizma balandligi, ariq kengligi, tizmaning do’ng qismi kengligi
21

２ Umumiy madaniy dehqonchilik（２）Tizma tortish uchun qo’llaniladigan, qishloq xo’jaligi texnikasi
 Qo’l mehnatida, belkurak va boshqa ish qurollaridan foydalanib, ariq tortiladi.
 Texnika yordamida ariq tortilsa, traktor, boshqariladigan mini traktor kabi ariq tortib
beruvchi texnikalardan foydalaniladi.

Pastqam tizmalarni hosil qiluvchi texnika

Baland tizmalarni hosil qiluvchi texnika

 Chimchilash, barglarni yulish, meva terish（１）Chimchilash Chimchilash- bu poyaning usti qismini kesishdir.
 Chimhilash usuli natijasida,
ozuqa moddalari barg va mevalargataqsimlanadi.
 Shuningdek, yetishtirishni nazorat
qilish va yig’im-terim ishlarini
osonlashtiradi.

（２）Yon kurtaklarni olib tashlash Yon kurtakalar, barglarning
tagidan chiqadi. Haddan tashqari
ko’p mevaga kirmasligi, barglarni
yaxshilash va quyosh nuri tushushini
yaxshilash uchun olib tashlanadi.

yon kurtaklarni olib tashlashtirgak qo’yish（３）Barglarni yulish Barglarni yulib tashlashda, kasal
va to’p bo’lib chiqqan burglar yulib
tashlanadi.
 Barglar yulib tashlansa, havo
aylanishi va quyosh nuri tushishi
yaxshilanadi.

chimchilash

meva terish

tirgak qo’yish

22

barglarni yulish２ Umumiy madaniy dehqonchilik（４）Kurtaklar, gullar va mevalarni kesish Kurtaklar, gullar va mevalarni kesish- ortiqcha kurtak, gul va mevalarni yig’ishdir.
Agarda, kurtaklari, gullari va mevalari juda ko’p bo’lsa yoki mevalar zararkunandalar vao’sishda o’zgarishlar yuzaga kelgan bo’lsa, olib tashlanadi.
 Mevalarni siyraklashtirish, yuqori sifatli mevalarni yetishtirish uchun qolgan mevalarga
ozuqa moddalri va suvni taqsimlaydi.
 Odatda, mevali daraxtlar yetishtiriladi, lekin tarvuz, qovun, pomidor kabi sabzavotlar
ham yetishtiriladi.
alar

Amaliy ko’nikm○ Chimchilash, yon kurtaklarni kesish, barglarni yulish va mevalarni siyraklashtirish
ishlarini tushunib olaylik.

 Sin’iy changlatish
Changlanish- changlarning urug’chi
tumshug’chasiga tushishi.
Changlatish qiyin bo’lgan muhitda, sun’iy
ravishda chang qo’shilib, changlatiladi.
Issiqxonalarda changlatish uchun, asalari va
qovog’ari kabi hashorotlardan foydalaniladi.
Asalarilar, qulupnayni changlatish uchun
qo’llaniladi.
Tarvuz. Qovun, qovoqlar meva hosil qilishlariuchun sun’iy changlatiladi.

 Shoxlarni yagonalash, tirgak qo’yish（１）Shoxlarni yagonalash
 Shoxlarni yagonalash-bu shoxlarni kesib,
shoxlar sonini tartibga solishdir.
 Yagonalash, hosildorlikni oshiradi va
parvarish qilishni osonlashtiradi.

23

jinsiy urchish organi
urg’ochi gulning jinsiy ko’payish organiga,
gul changini surtish
jinsiy urchishorgani boshchasi

sun’iychanglatish

urg’ochi gul

２ Umumiy madaniy dehqonchilik（２）Tirgak qo’yish Tirgak qo’yish, shoxlarni o’sish yo’nalishlarini va joylashishini yaxshilashdir.
 Tirgak qo’yish yordamida, shoxlarning yotib qolishi va tartibsiz bo’lishlarini oldini oladi.
Quyosh nuri tushishi yaxshilanadi va qo’l mehnatida halaqit bermaydi.
 pomidor, baqlajon, bodring va boshqalarning tirgaklarida, asosiy va yon novdalar lenta
bilan bog’lanadi.
 Shoxlab ketgan shoxlar va poyalarni, ip yoki shunga o’xshash narsa bilan sakkiz
shaklida bo’g’lanadi.
Shoxlab ketgan shoxlar va poyalarni,
ip yoki shunga o’xshash narsa bilan sakkiz shaklida bo’g’lanadi.

 Hosil（１）Hosil O’rim-yig’im- bu hosilni yig’ib olishdir.
 Hosil qulay vaqtda (o’z vaqtida) yig’ib olinishi zarur.
 Misol uchu pomidor hosiliga talab = rangga kirganda, ismaloq = o’simlik balandligi,
bodring = meva uzunligi kabilardir.
 Sabzavotlar. Gullar va mevali daraxtlar, ko’pincha qo’lda yig’iladi, lekin sabzi,kartoshka va boshqalar mexanizatsiyalashtirilgan.

（２）O’rim-yig’im uchun qo’llaniladigan qishloq xo’jaligi texnikasi.
① Qishloq xo’jaligi texnikasi

Hosilni kesish uchun mo’ljallangan qaychi

konteyner24

hosil qopchalari２ Umumiy madaniy dehqonchilik② Yig’im-terim mashinasi

kombayn (guruch)sabzavot yig’uvchi (piyoz)

Qazib chiqaruvchi texnika (kartoshka)（３）Oldindan muzlatib qo’yish Oldindan muzlatib qo’yish-bu yig’ilgan sabzavot va mevalarni muzlatib qo’yish.
 Maqsad, ularni yangidek saqlash.
 Hosilni erta yig’ib olish, uni oldindan muzlatish ko’zda tutilganligidadir.
 Oldindan muzlatib qo’yish usulida eng ko’p uchraydigani, vakuumli sovutish usuli va
boshqa majburiy shamollatib sovutish usuli ham mavjud.
 Vakuumli oldindan sovutish- bu sabzavotlarni qurilmada vakuum holatiga keltirilib,
sabzavotlardan issiqlikni olib tashlaydigan mexanizm. Sabzavotlar tez soviydi va qisqa
sovutish vaqtni talab qiladi.

 Qoplama materiallardan foydalanish（１）Tunel kultivatsiyasi (yetishtirish)
 Tunel kultivatsiyasi (yetishtirish) da, tizmalari tunel shaklida qoplamali materiallar bilan
qoplangan usuldir.
 Tunel usulida, maxsus tayanch simlar va qoplamali materiallardan foydalaniladi.
 Tunel kultivatsiyasi (yetishtirish) ning maqbul tomoni, issiqlikni saqlab turishi, shamol
va yomg’ir hamda zararkunandalarning oldini olishdir.
 Qoplama materiali sifatida vinilxlorid, qishloq xo’jaligida qo’llaniladigan polietilen
plyonka, to’qilmagan mato, gazon qoplamasi, hashorotlarga qarshi to’r va boshqalarmateriallar, qo’llaniilish maqsadiga qarab tanlanadi.
Tunel tayanch simlari（２）Qattiq yetishtirish muhiti
 Qattiq yetishtirish muhiti- bu yetishtirishning bir usuli bo’lib,unda qoplama materiali
tog’ridan-to’g’ri hosilga tegib turadi yoki ozgina ko’tarilib yopiladi.
 Qattiq muhitda o’stirish natijsida, barqaror yetishtirishni, yaxshi o’sishni, shamol,25

し ちゅうトンネル支柱２ Umumiy madaniy dehqonchilik
yomg’ir va zararkunandalarning oldini olishga erishish mumkin.
 Qoplama materiallar orasida, to’qilmagan matolar va gazon qoplamalari mavjud.

（３）Mulchalash① Mulchalash Mulchalash- bu tuproq yuzasini guruch somoni va pilietilen plyonkasi va boshqalarbilan qoplashdir.
 Mulchalashning ta’siri quyidagicha.
・Tuproq haroratini sozlash orqali o’sish muhitini yaxshilaydi.
・Tuproqni yumshoq ushlab turib, suv va o’g’itlarning oqib chiqishini oldini oladi.
・Kasalliklar va zararkunandalarni oldini oladi.
・Yovvoyi o’tlarni oldini oladi.

Guruch somonli mulch

Polietilenli mulch② Mulchalash materiallari va xususiyatlari
Qoplama materiallar sifatida guruch somoni va polietilenlar mavjud.
Polietilen plyonkalarning ranglari va turlari ko’p.
Ta’sir qilishi, plyonkaning rangiga qarab farq qiladi.
Plyonkalarning ranglarining turlari va ularning ta’siri
Shaffof

Tuproq haroratini ko’tarishd eng samarali

Yashil rang

Tuproq haroratini ko’tarish ta’siri, shaffof va qora plyonkalarga qaraganda o’rtacha,shuningdek begona o’tlarni oldini olish ta’siriga ega.

Oq rang

Tuproq haroratini ko’tarilishini oldini oladi

Qora rang

Yovvoyi o’tlardan saqlaydi

26

２ Umumiy madaniy dehqonchilik Oq va qora ranglari birlashtirilgan, ikki qavatli plyonka (yer harorati ko’tarilishini
bostiradi ), quyosh nurini qaytaruvchi kumush plyonka (aks ettirilgan nurdan foydalanadi,
yer harorati ko’tarilishini bostiradi va hashorotlarga qarshi vosita ), maxsus ekinekish uchun teshikli plyonka hamda mikroorganizmlarga parchalanuvchi va biologik
parchalanadigan plyonkalar (utilizatsiya qilish uchun mehnat talab qilmaydi) mavjud.
Maxsus teshikli plyonkadan tashqari, barcha plyonkalar yomg’ir suvining tuproqqa
tushishini oldini oladi.
③ Mulchlash uchun qo’llaniladigan, qishloq xo’jaligi texnikasi

Yassi belkurakli mulch texnikasi（４）Polietilen plyonkaga ishlov berish
 Tunel qoplamasi, polietilen plyonkasi ishlatilgandan so’ng unga qayta ishlov berish
zarur. Albatta, ishlov berish bo’yicha mutaxassislarga murojaat qilinadi.
 Ekin maydonlarini yoqish, qonunga xilof. Buning sababi shundaki, zaharli gazlarningajralishi xavfi mavjuddir.

 Zararkunandalar va begona o’tlarga qarshi kurash haqida bilim va ko’nikmalar（１）Zararkunandalarga qarshi kurash① Asosiy g’oya Zararkunandalar kam bo’ladigan muhitni yarating.
 Erta aniqlab, tarqalishini oldini oling.
② Kimyoviy pestitsidlar, zararkunandalarga qarshi kurash Kasalliklarni oldini olish va nazorat qilish uchun qo’llaniladigan kimyoviy pestitsidlarfungitsidlardir.
 Zararkunandalarni oldini olish va nazorat qilish uchun qo’llaniladigan kimyoviypestitsidlar- pestitsidlardir.
③ Kimyoviy pestitsidlardan tashqari parazitlarga qarshi kurashi) yetishtirish usuli
Kasallikka chidamli navlardan foydalaning (kasallikka chidamli navlar)
 Zararkunandalarni tarqalishini bostiradigan o’simliklarni yetishtiring. Masalan,27

２ Umumiy madaniy dehqonchilik
marigold (gul turi)lar o’stirilsa, tuproq nematod (qurt-qumursqa) lar zichligi pasayadi.
 Qovoqdoshlar oilasiga mansub ekinlarda uchraydigan, tok yoruvchi mikroblar
zichligi, poyaning ildizi tagiga, loladoshlar oilasiga mansub o’simlik ekilganda
kamayadi.
ii) Tabiiy vositalardan foydalanish
 Zararkunandalarni ovlaydigan yoki ularni parazit sifatida o’ldiradigan, hashorotlar va
mikroorganizmlardan foydalaniladi.
iii) Jinsiy feromonlardan foydalanish
Feromonli tuzoq yordamida boshqarish.
 Zararkunandalarning juftlanishiga aralashish (aloqani buzish) va keyngi avlod
zararkunandalar sonini kamaytirish uchun feromonli dispenserdan foydalaniladi.
iv) Vizual foydalanish
Shira zararkunandasiga qarshi, yaltiroq lentani yopishtiring.
Zararkunandalarni oldini olish uchun sariq chiroqni yoqing.
Oldirish uchun yopishqoq lentadan foydalaning.
v) Jismoniy nazorat
 Zararkunandalarning kirib kelishiga yo’l qo’ymaslik uchun hashorotlarga qarshi
to’rdan foydalaning.

（２）Begona o’tlarga qarshi kurash① Asosiy g’oya
Yovvoyi o’t urug’ini dalaga olib kirishdan saqlang.
Yovvoyi o’tlar urug’ ajratmasdan avval, ularni erta yulib tashlang.
② Gerbitsid
 Yovvoyi o’tlarni yo’q qilish uchun qo’llaniladigan kimyoviy pestitsid- gerbitsid
hisoblanadi.
③ Gerbitsidlardan tashqari parazitlarga qarshi kurashuvchi vositalari) Yorug’lik o’tishiga yo’lqo’ymaydigan material
bilan mulchalash.
ii) Kultivatsiya vaqtida,o’rtacha shudgorlash(tizmalar orasidagi tuproqni
haydash) va tuproqqa
ishlov berish (tuproqni ekinpoyasiga tortish)iii) Ekinsiz dalalarni shudgor
qiling.

shudgorlasho’rta shudgorlash

28

tuproq tortish

poyaga tuproqni tortish

２ Umumiy madaniy dehqonchilik④ Gerbitsidlardan foydalanish bo’yicha ehtiyot choralarii) Har xil begona o’tlarga qarshi, samarali bo’lgan gerbitsiddan foydalaniladi. Qishloq
xo’jaligiga tegishli bo’lmagan, ro’yxatga olinmagan gerbitsidlardan foydalanish
mumkin emas.
ii) Gerbitsidlarni qo’llash me’yorlariga rioya qilgan holda (qo’llaniladigan ekinlar,
qo’llash miqdori, konsentratsiyasi va boshqalar), o’z vaqtida davolaymiz.
iii) Gerbitsidlarni purkash uchun qo’llanilgan asboblar, zararkunandalarga qarshi
kurashda qo’llanilmasligi lozim.
iv)Agarda, yaqin atrofda ekinlar bo’lsa, maxsus moslama yoki qopqoqdan foydalanib,
kimyoviy moddalarni atrof muhitga tarqalib ketishiga yo’l qo’ymang.

Gerbitsidlarni purkash uchun qo’llaniladigan odatiy moslama

Pestitsidlarni purkash uchun qo’llaniladigan odatiy moslama（３）Zararkunandalar va begona o’tlarga qarshi kurashda qo’llaniladigan,qishloq xo’jaligi moslamalari① Zararkunandalarga qarshi kurashish

Ryukzak ko’rinishidagi purkagich

Kuchli purkagich

Tezligi baland purkagich (SS)

② Yovvoyi o’tlarga qarshi kurash

Elektron o’roq

Boshqariladigan maysa o’rog’i

29

Minib boshqariladigan o’roq mashinasi

3

Xavfsizlik va sog’lom gigiyena

1 Qishloq xo’jaligi texnikasidan xavfsiz foydalanish（１）Ishni boshlashdan oldin tayyorgarlik Texnikani ishlatish usuli, uni ishlatishdan avval yo’riqnomani o’qib, tanishib chiqing.
 Dvigatelni qanday ishga tushurish, tormozdan qanday foydalanish va dvigatelni qanday
to’xtatish lozimligini tushunib oling.

（２）Kundalik nazorat
 Muntazam ravishda texnikani tekshirish, uning imkoniyatlarini saqlab qolib, ishlashmuddatini uzattiradi va qishloq xo’jaligi ishlarida baxtsiz xodisalarni oldini oladi.
 Texnikani ish boshlashdan avval, ish vaqtida va undan keyin nosozliklari bo’yicha
ko’rikdan o’tkazing.
 Tekshiruv vaqtida, dvigatelni to’xtatib qo’yishni unitmang, dvigatelni tekshiruvi vaqti
bundan mustasno.

（３）Texnikadan foydalanishda ehtiyot choralari① Umumiy texnika
・Mashina ishini vaqtincha to’xtatganda, dvigatelni o’chirib qo’yishni unutmang.
・Texnika moslamalarini tozalash ishlarida ham, albatta dvigatelni o’chirib qo’yishni
unutmang.
② Minib boshqariladigan traktor
・Traktorning chap tomonidan tushib, chiqish lozim.
・Xavfsizlik to’sig’ini ko’tarilgan holda, ishni bajaring.
・Traktor ishlayotganda, chap va o’ng pedallarni
birlashtiring.
・Ish yakunlangach, traktorga biriktirilgan ish uskunasini
tozalashdan so’ng, olib tashlang yoki yerga tushirib
Xavfsizlik to’sig’i
qo’ying.
・Ishdan so’ng, yonilg’i bakini to’ldirib qo’ying.
・Yo’llarda haydash uchun maxsus ruxsatnoma talab
etiladi.
Tormoz pedallarini birlashtirish（４）Oqilona ish rejasi
 Agarda toliqsangiz, e’tiboringiz sustlashadi va baxtsiz hodisalar sodir bo’lish xavfi
30

３ Xavfsizlik va sog’lom gigiyena
oshadi. Toliqqan vaqtda texnikada ish bagarish, xavflidir.
 Shuningdek, spirtli ichimliklar iste’molidan so’ng, texnikada ishlash xavfli va zinhor
bunday qilish mumkin emas.
 Ish o’rtasida tanaffus qiling.
maxsus bosh kiyim (kaska)
qo’qoplar（５）Xavfsiz kiyim Texnika yoki texnika kamariga o’ralashib
qolmaslik uchun ishingizga mos maxsus
kiyim kiying.

kombinzon

xavfsiz poyabzal

alar

Amaliy ko’nikm○ Qishloq xo’jaligi texnikasidan qanday xavfsiz foydalanishni tushunib olaylik.
○ Boshqaruv mashinalari va o’rim-yig’im texnikalarining dvigatellarini qanday ishga tushirish va
to’xtatish kerakligini tushunib olaylik.
・Boshqaruv mashinasini ishga tushirish va to’xtatish
Ishga tushirish・S tsepleniyaning asosiy dastasi va kultivatorning stsepleniya
dastasi “O’CHIQ” holatda, asosiy uzatish dastasi esa neytral
Stsepleniyaning asosiy dastasi
holatda ekanligini tekshiring.
・Dvigatel tugmasini yoqing.
・Dvigatelni ishga tushirish uchun dastagni qattiq torting.
To’xtatish
・Dvigatelning tezligini akselerator dastagi yordamida kamaytiring, Dvigatelni “YOQISH” “O’CHIRISH”
stepleniyaning asosiy dastagni “O’CHIRISH” ga burang va
moslamani to’xtating.
・A sosiy almashtirgich dastagini neytral holatga o’tkazing va
dvigatel tugmasini o’chiring.
Ishga tushirish dastagini tortish

31

３ Xavfsizlik va sog’lom gigiyena
・Elektron o’roqni ishga tushirish va to’xtatish
Ishga tushirish・Teshikka tushiruvchi dastagini oching. (1/3~yarmi)
・Aralash benzinni kabinaga yuborish uchun rezina bolgarni (prima nasos) bir necha
marta bosing.
・Havo tutgich dastaklarini “YOPIQ” holatga keltiring.(Kobyuratorga
keluvchi havo miqdorini kamaytiring.)
・Ipni (qo’lda ishga tushirish dastagi) kuch bilan torting.
・Dvigatel ishga tushganda, havo tutgichlarni “OCHIQ” holatiga
keltiring.
・Dvigatel ishga tushmasa, amallarni takrorlang.
・Dvigatel ishga tushganda, qizdirib olish uchun teshikli dastagni
eng past tezlikka qo’ying.
To’xtatish・Teshikka tushuvchi dastagni eng past tezlikka qaytaring.
・To’xtatish tugmasini, dvigatel to’xtaguncha bosib turing.

Birlamchi nasos

Havo tutgich, ip

2 Pestitsidlarni sepish（１）Kiyim Qishloq xo’jaligi kimyoviy moddalarini sepishda, teriga tushmasligi uchun mosravishda kiyinish zarur.
 Bosh kiyim, uzun shim, rezina etiklar, qishloq xo’jaligida qo’llaniladigan niqoblar,himoya ko’zoynaklar va rezina qo’lqoplarini kiyiladi. Ish qo’lqoplari namlanganda,
ishlatish mumkin emas.
Bosh kiyim
Niqob

iloji boricha, soyabonchali bosh kiyim

Himoya ko’zoynagi

O’lchash, sozlash va purkash vaqtida niqob taqing

yuzga yopishib turadigan ko’zoynak
turidan foydalaning

Rezina qo’lqoplar
Kamzulingizni uzun yenglarini
qo’lqop ustiga chiqaring

Zararkunandalarga qarshi kiyim
zararkunandalarga qarshi uzun yengli
va uzun shim kiying

Qo’nji uzun poyabzal
Kimyoviy moddalar ichingizga tushmasligi
uchun ish poyabzali ustiga shimni tushirib
qo’ying.

32

３ Xavfsizlik va sog’lom gigiyena
 Zararkunandalarga qarshi kurashish kiyimining kamzuli yengi qo’lqoplarga, shimningetagi esa etiklarga tiqilgan bo’lishi kerak.

（２）Foydalanish me’yoriga qat’iy rioya qilish Pestitsidlar sepilgan ekinlarni iste’mol qilish xvfsiz bo’lishi uchun, konsentratsiyasi,
miqdori, qo’llanilish vaqti,va soni kabi me’yorlarga rioya qilinishi zarur.
 Pestitsidlardan foydalanganda, ulardagi yorlig’ni diqqat bilan o’qing va foydalanish
me’yorlariga rioya qiling.

（３）Tekshirish uskunalarini ko’zdan kechirish
Pukagichning har bir ulangan joylarini, mustahkamligini tekshiring.
purkagichpurkagich naychasi* purkash naychasi ulanish joyida nosozliklar yo’qligini tekshirish* bo’shashgan vintlarni tekshirish* bo’shashgan vintlarni tekshirish* tasmada yoriqlar yo’qligini
tekshirish* bo’shashgan vintlarni tekshirish（４）To’g’ri purkash
 Pestitsidlarni purkashda e’tiborli bo’ling, atrofga sochib yubormang.
 Purkash ishlari, shamolli kunlarda olib borilishi kerak, qattiq shamol turganda
purkashni to’xtatish lozim. Erta salqin tongda yoki kechqurun olib borish lozim.
 Purkash ishlari, shamol orqadan urgani tufayli, orqaga siljib bajariladi. Preparatning
bevosita ta’siridan saqlaning.
 Uzoq vaqt davomida purkaman. Agarda, purkash ishlariga uzoq vaqt talab qilinsa,
tanaffus qiling.
 Agarda siz, purkash vaqtida yoki undan so’ng, bosh aylanishi yoki ko’ngil aynishi kabio’zgarishlarni sezsangiz, darhol shifokorga murojaat qiling.
 ortib qolmaydigan, me’yoriy pestitsidlarni yer maydonlariga purkang. Ularni oqova
suvlarga oqizmang.

33

３ Xavfsizlik va sog’lom gigiyena（５）Purkash ishlaridan so’ng, ishlov berish Purkashdan so’ng, uskunani yaxshilab yuvib
tashlang. Qo’lingizni yuving va chaying.

Shamol yo’nalishi（６）Pestitsidlarni saqlash
 Pestitsidlardan foydalanish qaydnoma
daftarini yozib boring va uni qulflanadigan(masalan, seyf) joyda saqlang.
 Z a h a r l i v a z a r a r l i p e s t i t s i d l a r, o d a t i ypestitsidlardan alohiida saqlash xonasida
saqlanadi, yorliqlanadi va qulflanadi.

Harakatlanish
yo’nalishi

alar

Amaliy ko’nikm○ Zararkunandalarga qarshi kurashish kiyimlarini to’g’ri kiya olaylik.
○P ukagich xavfsizligini tekshirish, undan qanday foydalanish va purkagandan keyin nima
qilish kerakligini tushunib olaylik.

● Dezinfektsiyalovchi vositani suyultirish
10 litr oyoq kiyimga mo’ljallangan dezinfektsiyalovchi vositasiga, 1000 barobar
dezinfektsiyalovchi vositasini eritish uchun necha mililitr pestitsid zaruru bo’ladi?
1 litr pestitsidga, 1 litrda 1000 barobar suyultirilgan dezinfektsiyalovchi vositasini
olish uchun 999 ml suv qo’shiladi.
10 litr (10 000 mililitr) 1000 barobar suyultirilgan dezinfektsiyalovchi vositasi
degani, bu miqdorning 10 barobarini tashkil qiladi, shuning uchun 10 mililitr pestitsid
talab etiladi.

3 Elektr ta’minoti va mazut bilan ishlash（１）Elektr ta’minoti bilan ishlash Qishloq xo’jaligi quvvat manbaalari, ko’pincha 100 voltli AC va uch fazali 200 voltli AC
bo’ladi.
 200 voltli quvvat manbai quritgichlar, motorlar isitgichlar va boshqalar uchun ishlatiladi.
 Qo’llar bilan elektr ta’minoti shitiga teginish va simlarga teginish xavflidir. Xususan,
elektr vilkasini ho’l qo’llar bilan ishlatish, elektr toki urushiga olib kelishi mumkin.

34

３ Xavfsizlik va sog’lom gigiyena
200 va 100 voltli rozetkalar shakli

3 fazali o’zgaruvchan tok 200 volto’zgaruvchan tok 100 volt

Uch fazali o’zgaruvchan tok uchun ehtiyot choralari・Kuchlanish yuqori bo’lgani uchun ehtiyot bo’ling.

（２）Mazut turlari
 Qishloq xo’jaligi texnikasi uchun yoqilg’I turlariga benzin, mazut, solyarka, kerosin va
aralash yoqilg’ilari kiradi. Ishlatiladigan yoqig’I turi, mashinaga qarab farq qiladi.

benzinboshqaruv mashinasi, yuk mashinasi va boshqalarsolyarka

traktor, konbayn va boshqalar

benzin va aralash yoqilg’ilarelektr o’roq (2 tsilindrli dvigatel)

mazut, kerosin

don quritgich, issiq havo isitgichi va boshqalar（３）Mazut bilan ishlashda ehtiyot choralari・Benzin, mazut va boshqa yoqilg’i turlarini aniqlang, qishloq xo’jaligi texnikasiga moskeladigan yoqilg’idan foydalaning. Texnikaga mos bo’lmagan yoqilg’idan foydalanish
nosozlikka olib kelishi mumkin.
・Yoqilg’I quyish vaqtida, dvigatelni to’xtatishni unutmang.
・Yoqilg’I quyish vaqtida, atrofda yong’in yo’qligiga ishinch hosil qiling. Ayniqsa, benzin
oson yonuvchanligi tufayli, ehtiyot bo’ling.
・Yoqilg’I quyish vaqtida, mazutni bakdan to’kib yubormaslikka, e’tibor bering.

（４）Yoqilg’ini saqlash
 Benzin va solyrka uchun konteynerlardan foydalanish, qonunga hilof.
 Benzin metal idishda saqlanadi.

35

３ Xavfsizlik va sog’lom gigiyena
 Benzinni kerosinli plastic idishlarda (20litr) saqlash, taqiqlanadi.
 Solyarkani plastic idishlarda saqlash
mumkin, agarda u 30 litr yoki undan kam
bo’lsa.
 Saqlash joylarida, olov yoqish qat’iyan
man etiladi, o’t o’chirgich o’rnatiladi.
 Yoqilg’i uzoq vaqt saqlansa, sifati
o’zgaradi. Bunday yoqilg’ilardan
foydalanmang, chunki bu texnikaga zarar
yetkzishi mumkin.

Metall konteynerlar (idishlar)(E’tibor bering) Bosimni bo’shatgach, qopqog’ni oching.

alar

Amaliy ko’nikm○ Har bir qishloq xo’jaligi mashinasi uchun mo’ljallangan yoqilg’ilarni tushunib olaylik.

4 Tashkiliy ishlar va tartibga solish Arra, qaychi kabi asboblardan to’g’ri foydalaning va ularni saqlashga e’tibor bering.
 Asboblarni ishlatishdan avval va keyin ham ko’zdan kechiring.

36

３ Xavfsizlik va sog’lom gigiyena

5 Narvondan xavfsiz foydalanishIshlatishdan avval, yoriqlar, sinishlar, qayrilgan joylari yo’qligini tekshiring.
Narvonni, siljimaydigan qilib joylashtirishga e’tibor bering.
Ikki tabaqali narvonlarning ochilishni chegaralovchi (zanjir va kamari) ni to’g’ri taqing.
Narvonning yuqori qismiga chiqmasdan, zinopoyada ishni bajaring.

alar

Amaliy ko’nikm○ Narvondan qanday xavfsiz foydalanishni tushunib olaylik.
Mumkin emas
● zanjirni yoki kamar o’tkazilmagan● eng ustki qismiga chiqish● eng ustki qismiga minib olish●narvonnning tirgak qismiga tana og’irligini tashlash

37

4

Guruch yetishtirish

Yaponiyada guruch yetishtirish, odatda transplantator yordamida amalga oshiriladi.
mart

fevral

may

iyun

iyul

yangi poyaning paydo bo’lish davrining boshlanishi

ekish

avgustboshoq hosil qilish davriboshoq hosil qilish davri

sentabryetilish davri

yosh quloqlar hosil bo’lish davri

guruch ekisherta davr

namlanish va unib chiqish
ko’chatlarni yetishtirish

Gerbitsid bilan purkasho’rtacha quritilgano’g’itlash, tuproq yuzasini tekkislash

hosilguruch poyasini o’g’itlash

Guruch yetilish bosqichi va bajariladigan ishlarning qisqacha ta’rifi (erta ekish davri)

1 Urug'larni tayyorlash（１）Urug’larni tayyorlash
 Sholi urug’i, embrion va endospermadan tashkil topgan jigarrang guruch va uni
himoya qiluvchi po’stidan iborat. Embrionlar unib chiqqandan keyin barg va ildizgaaylanadigan organlarga ega va endosperm ularning o’sishi uchun zarur bo’lgan ozuqa
moddalarini saqlaydi.
endosperm
embrionpo’stlog’
po’stlog’jigarrang guruch（２）Guruch urug’larini dezinfektsiya qilish Sholi donalarida uchraydigan nemotodlar, bakanae kassaligi, ko’chat chirishi,
portlovchi qo’ziqorin kasalligi va boshqalarni bartaraf etadi.

38

4 Guruch yetishtirish（３）Ivitish

 Sholi donlarini taxminan 10 kun davomida suvda inviting, shunda urug’lar yetarli
miqdorda suvni o’zlashtiradi.
Suv harorati 10-15°C, 7-10 kun davom etadi. Qo’llanma sifatidao’rnatilgan harorat 100°C bo’lishi lozim.
guruch urug’i

suv harorati 10-15°C

urug’larni ivitish（４）Unib chiqishi
 Ekishdan bir kun avval, unib chiqishi uchun 30-32°C gacha qizdiriladi.
 Kurtak 1mm nish urgach, kabutar ko’kragi shakliga keltiriladi.

■ Unib chiqishi

etarli emas

mos keladi

haddan tashqari

sholining unib chiqishida kabutar shakli

2 Ko’chat yetishtirish
Guruch tranplantatori yordamida, yetishtirilgan ko’chatni ko’chirib o’tkazilishiga- ko’chatyetishtirish , deyiladi.
Ko’chatni yetishtirish uchun, tarkibida o’g’itlar mavjud bo’lgan tuproqni (ishlov
berilgan),bo’yiga 60 sm, eniga 30 sm, balandligi 3 smlik qutiga joylashtiring va urug’larni
sepib, sug’oring.
Urug’lar ustiga tuproq torting, ustiga issiqlikni ushlab turuvchi qoplama materialini tortib,
vinil issiqxonasida yoki urug’ undiruvchi idishlarda, unib chiqquncha qoldiring.
Urug’lar unib chiqqach, ularni issiqxonalarga ko’chiring va quloqchalar yashil rangga
kirguncha, ustini yopib qo’ying.

39

4 Guruch yetishtirish
Vinil issiqxonasida haroratga e’tibor bergan holda sug’orish ishlarini olib borib, 20-25 kun
ichida ilk nihollar, 30-35 kunda o’rtacha ko’chatlar o’sib chiqadi.
2 barg4 barg2 barg3 barg3 barg1 bargto’liq chiqmagan barg

1 barg

Barg qobig’i

ko’chatlar

Vinil issiqxonasi (issiqxona) ga taxlangan o’stirish qutilario’rta ko’chatko’chat turlari

3 Guruch maydonlari boshqaruvi（１）Sholi maydonlarini tayyorlash

 Sholi maydonlariga traktor (rotor) yordamida ishlov beriladi va tekkislanadi.
Sug’orilgandan so’ng, tuproq yumshoq bo’lishi uchun uni aralashtirish lozim. Bu nga
loyqalash, deyiladi.

Traktor yordamida loyqalash（２）O’g’itlash

 O’g’it loyqalashdan avval, butun sholi maydoniga sepiladi. Shuningdek, guruch ekish
vaqtida, bir vaqtning o’zida o’g’itlash usuli mavjud bo’lib, unda guruch ekishda o’g’itlanadi.

Minib boshqariladigan guruch transplantatori yordamida, ko’chirib ekish40

4 Guruch yetishtirish（３）Guruch ekish Guruch ekishda, 2 to’pdan 8 to’pgacha guruch ko’chatlari o’tkaziladi. Guruch
transplantatorida qatorlar (yoki tizmalar) orasidagi bo’shliq 30 sm qilib o’tkaziladi.
Ko’chatlar orasidagi masofa, guruch transplantatori yordamida o’rnatiladi. Odatda, 10-30
smgacha o’rnatiladi.

（４）Suv xo’jaligi
 Guruch ekilgach, ularni himoya qilish maqsadida, maydonga suv yuboring (sug’oring).
Yangi ildiz va burglar chiqqanda, suv sayozlashtiriladi va yangi novdalar (poyalarningajralishi, deb aytiladi) soni ko’payadi.
 So’ng, o’sishiga qarab suv drenajlanadi (o’rtacha quritish, deb ataladi) yoki sug’oriladi.

（５）Gerbitsidlarni purkash Guruh ekilgach, gerbitsid sepish lozim. Granulali va suyuq turlari mavjud.

（６）Zararkunandalarga qarshi kurash Portlovchi qo’ziqorin kasalligi yoki kunjut kasalligi va boshqalarni bartaraf etadi.
 Guruch ekilgach, barglari va quloqlarini eydigan zararkunandalar paydo bo’lgan
hududlarni nazorat qilish.

portlovchi qo’ziqorin kasalligi (barglarda)

Sassiq qo’ng’iz (dala qo’ng’izi)（７）Qo’shimcha o’g’itlash Taxminan sholi quloqlari chiqquniga qadar, 15-25 kun avvalroq azot va kaliy (quloqlar
uchun o’g’itlar) sepiladi, o’simlikning ajralishiga va nuqsonlarning kelib chiqishini
pasaytiradi. Eyka- bu boshoqli o’simliklar gulidir.

41

4 Guruch yetishtirish

4 Hosil
Quloqlar vegetative o’sish davridan, reproduktiv o’sidh davriga qadar ajraladi.
Quloqlarning ajralish davri- yosh quloqlar hosil bo’lish davri, deyiladi.
Yosh quloqlarning ajralishi, taxminan 30 kun o’tgach sodir bo’ladi. Bu davr- boshoq hosil
qilish davri, deyiladi. Boshoqlash davridan 30-60 kungacha, o’rim-yig’im vaqti bo’ladi.
Hosil yig’ishtirish, asosan hududlarda kombayn yordamida bajariladi. Kombayn deganda,“o’roq va yig’ish texnikasi birlashtirilgan, kombayn” nazarda tutilgan. Yaponiyada odatda,“o’zi yig’ishtirib oladigan kombayn”lardan foydalaniladi.

O’zi yig’ishtirib oladigan kombaynda hosilni yig’ish

5 Boshqarish, jo’natish
O’rim-yeg’imdan song, sholi tarkibida namlik darajasi 2027 %ga yetadi, shuning uchun uni quritib, namlik miqdorini 1415% gacha tushirish lozim.
Quritilgach, ustki qobig’i olib tashlanib, jigarrang guruch
mag’zigacha eziladi. So’ng, saralash ishlarini olib borib, 30 kg
qoplar yoki konteynerlarga joylab, jo’natiladi.

Don quritgich

6 O’rim-yig’imdan song, shudgor maydonlarini boshqarish
O’rim-yig’imdan so’ng, traktor (rotor) bilan ishlov berilib, guruch poyalari, somon va
begona o’tlar ko’miladi.

42

4 Guruch yetishtirish● Kamxarj guruch yetishtirish haqida
Guruch yetishtirishning kamxarj usullari quyidagilarni o’z ichiga oladi:① to’g’ridan-to’g’ri ekish, ② siyraklashtirib ekish, usullari mavjud.
① to’g’ridan-to’g’ri ekish
To’g’ridan-to’g’ri ekish- sholi yetishtirishning usulidan biri hisoblanib, sholi
ekilmasdan, to’g’ridan-to’g’ri shudgor maydonlariga urug’larni ekishdir. Ko’chatyetishtirish ishlari mavjud bo’lmaganligi sababli, ish vaqti qisqaradi va ko’chatyetishtirish uchun materiallr talab qilinmaydi.
Ekishning ikki turi mavjud: to’g’ridan-to’g’ri suvli maydonga ekish va quruq
maydonga, ekish turlaridir.
To’g’ridan-to’g’ri suvli maydonga ekish- bunda loyqalash jarayoni o’tkazilib,
tuproqqa yoki yuzaga ekiladiga usuldir. Kurtaklashni yaxshilash uchun kaltsiy periks(kaliper) yoki temir bilan qoplangan urug’lardan foydalaning.
To’g’ridan-to’g’ri quruq maydonlarga ekishda, quruq maydon sharoitida ekiladi va
kurtaklar chiqa boshlagach maydonda qoldiriladi va suv bilan bostiriladi. Don ekuvchi
mashinalar, ya’ni bug’doy ekuvchi mashinalar ham bu holatda qo’llanilishi mumkin.
② siyraklashtirib ekish
Siyraklashtirib ekish- bu ekin ekishda, texnikaning ekinlar orasidagi masofani
kengaytirib ekishi tufayli, zichligini kamaytirib, ekish usuli hisoblanadi.
Agar, odatiy tizmalar oralig’i 30 sm tashkil etgan bo’lsa, ko’chatlar orasidagi
masofa 15 smdan 28 sm gacha kengaytirlgan holda, ekin yetishtilgan qutilar soni
40% dan ko’proqqa kamayadi. Bu esa, urug’ va ko’chat yetishtirish materiallari uchun
ishlab chiqarish xarajatlarini va ish vaqtini kamaytirishi mumkin.

To’g’ridan-to’g’ri ekish (ekish texnikasi bilan jihozlangan, ko’p vazifali guruch transplantatori)
Fotosur’at: “Qishloq xo’jaligi qulayliklari” kitobidan olingan.

43

4 Guruch yetishtirish● Yemish sifatida fiydalaniladigan guruch turi haqida
Guruchdan mollarga yemish sifatida foydalanilsa, ularning ikki turi mavjud:
guruchning o’zidan foydlaniladigan ozuqa turi va quloq va barglari bilan birgalikda
yig’ib olinadigan WCS, ozuqa turi mavjud.

Yemish uchun foydalaniladigan guruch

WCS quloqlari va poyasi

Yetishtirishda, guruch yetishtiruvchi fermerlar va chorvadorlar o’rtasidagi o’zaro
hamkorlik muhim ro’l o’ynaydi.
Fermentlangan guruch yem xashagi (WCS quloqlari va poyasi) - bu guruch
donalari to’liq pishgunicha yig’ib olinadigan, silosli yem-xashakdir. Bargli, yuqori
mahsuldor navlari yetishtiriladi.
Silos sifatini yaxshilash uchun, “sariq bo’lib yetilgan vaqt”da, hosilni yig’ish lozim.
Yemish uchun foydalaniladigan guruch- bu shudgorli dalalar yordamida olinadiganajoyib ozuqadir. Yemish uchun foydalaniladigan guruchni ham oziq-ovqat uchun
foydalaniladigan guruchlar bilan bir xil yetishtirish usulida, qishloq xo’jaligi texnikasi
yordamida yetishtirish mumkin.
Yemish uchun foydalaniladigan guruchlarning oddiy navlaridan tashqari, maxsus
yemishga mo’ljallangan guruch navlari ham ishlab chiqilgan. Ularning xususiyatlari:① hosildorligi, ② yetishtirishning o’ziga xosligi (qulab tushmaydi, tayyorlash oson),③ ko’plab navlari kasalliklarga chidamli, ④ guruch pishirgichda ta’mi va guruch
sifatiga bog’liq emas, ⑤ ko’plab yirik donli navlari mavjudligi.
Asosiy oziq-ovqat guruchiga qaraganda, yemish uchun mo’ljallangan guruchining
sotilish narxi past, shuning uchun uni arzonroq narxda ishlab chiqarish zarur. Ishlab
chiqarish xarajatlarini qisqartirish va yuqori hosil olish yo’llarini o’ylab toppish zarur,masalan, to’g’ridan –to’g’ri ekish, siyraklashtirib ekish va chorvachilik fermalarikompostidan foydalanish.

44

5

Yer bilan ishlash, sabzavotchilik

1 MAdaniy ekinlarning xususiyatlari（１）Don Donlarga, bug’doy va dukkakli o’simliklar kiradi.
① Bug’doy
bug’doy, arpa,javdar, suli va boshqalar ham mavjud.

② Loviyasoya va azuki loviyasi mavjud.
Yetilmagan soya loviyasi, yashil soya kabi sabzavotga aylanadi.

（２）Kartoshka shirin kartoshka va kartoshka mavjud. Bu kraxmal va shungao’xshashlar uchun xom ashyodir.
 Xom ozuqa turi bu sabzavotlardir.

（３）Sabzavotlar① Sabzavot turlari Yaponiyada 150 ga yaqin sabzavot turlari yetishtiriladi.
 Katta hajmdagi maydonlarda yetishtiriluvchi, kartoshka, shirin kartoshka, rediska,karam, xitoy karami va boshqalar. Bundan tashqari, ko’plab piyoz, sabzi, ismaloq vaboshqalar ham yetishtiriladi.
 Sabzavotlarni tasniflashning ikki turi mavjud: botanika usulida tabiiy tasniflash va
foydalaniladigan qismiga ko’ra sun’iy tasnifdir.

45

5 Yer bilan ishlash, sabzavotchilik
Tabiiy tasnifda, bir xil oiladagi o’simliklar umumiyligi mavjudligi.
Tabiiy tasnif
Oila

Asosiy sabzavotlar
bodring              qovun

Qovoqdoshlar oilasi        tarvuz             qovoq

baqlajon           pomidor       yashil bulg’ori           kartoshka
Ituzumdoshlar oilasi

Loladoshlar oilasi

piyoz                    ko’k piyoz

Butguldoshlar oilasi

salat bargi

Sho’radoshlar oilasi

ismaloq

Karamdoshlar oilasi

karam

Soyabon oilasi

sabzi

Kuchaladoshlar oilasi

taro

Don mahsulotlari oilasi

makkajo’xori

Peshakdoshlar oilasi

shirin kartoshka

Ra’nodoshlar oilasi

qulupnay

qariqiz poyasi

glebionis

xitoy karami

rediska46

5 Yer bilan ishlash, sabzavotchilik
Foydalaniladigan qismiga ko’ra tasnif
Bargli sabzavotlar: burglar iste’mol qilinadi

ismaloq

xitoy karami

karam

Ildizli sabzavotlar: ildiz va tugun mevalari iste’mol qilinadi

lotus ildizi
kartoshka

turp

sabzi

yong’oqsimon lotus

Mevali sabzavotlar: meva va urug’lari iste’mol qilinadi

bodring

pomidorbaqlajonyashil bulg’ori② Oddiy sabzavotlar xususiyatlari (sun’iy tasnif bo’yicha)i) Bargli sabzavotlara) karam
Salqin iqlimlarga to’g’ri keladi.
Transplantatsiya yetishtirish usuliga mos keladi.
 Xomlig icha iste ’mol q ilin i s h i d a n ta sh q a ri , ta o mtayyorlashda ham foydalaniladi.

b) xitoy karami
 Tushlama sifatida foydalanilishidan tashqari, qozonda
qo’vuriladigan, kuzgi sabzavotdir. Salqin hududlarda yaxshi
o’sadi.
 Transplantatsiya yetishtirish usuli keng tarqalgan, lekin
yer maydoniga qarab, to’g’ridan-to’g’ri ekish ham mumkin.
 Boshli, yarimboshli va boshsiz turlari uchraydi.

47

yashil soya

5 Yer bilan ishlash, sabzavotchilikc) Salat bargi
 Salat bargaining har xil turlari mavjud, masalan, barglari
sharga o’xshab o’ralgan,o’ralmagan, barglari jingalak turlarimavjud.
 Salqin hududlarda yaxshi o’sadi.
 Transplantatsiya usulida yetishtiriladi
 Urug’lari fotofil. U kislotalilikka sezgirdir.
 Gul kurtaklari yuqori haroratda, ajraladi.
d) Ismaloq
 Ekilgandan so’ng, uni bir yarim yoki ikki oy ichida yig’ibolish mumkin. Bu oson tayyorlanadigan sabzavotdir.
Barglari 25 sm ga yetganda, hosil yig’ib olinadi.
 To’g’ridan-to’g’ri ekish usuli keng tarqalgan, lekin so’nggi
vaqtlarda,ko’chirib ekish usuli ham mavjud.
 Yangi navlarning paydo bo’lishi tufayli, ko’p yillik o’simlik
sifatida yetishtirilib kelmoqda.
ii) ildizlilara) Piyoz
 Dumaloq, barglari qat-qat bo’lib, poyasi va barglariiste’molga yaroqli ildiz sabzavoti hisoblanadi.
 Ko’chirib ekiladi.

b) Turp Kuz va qish turning mavsumi hisoblangan edi, lekinbahorgi, yozgi navlari ham o’ylab topilib, yil bo’yi yetishtiribkelinadi. Sovuq vaqtlarda, tunel osti usulida yetishtiriladi.
 To’g’ridan-to’g’ri ekiladi.
 Past haroratda, gul kurtaklari ajraladi.

48

5 Yer bilan ishlash, sabzavotchilikc) Kartoshka
 Kartoshka sabzavot sifatida iste’moldan tashqari, kraxmal
va ovqatlarga masallig’ sifatida qo’llaniladi.
 Urug’li kartoshka dalaga sepiladi va yetishtiriladi.

d) Shirin kartoshka Semirgan ildizlari iste’mol qilinadi.
 O’g’it miqdori oz bo’lgan yerlarda ham yaxshi o’sadi.
Agarda, o’g’it miqdori ko’payib ketsa, barg va poyalarikattalashadi, aksincha ildiz qismi kattalashmaydi.
 Urug’dan kartoshka ko’chatlari o’stiriladi va ularni kesib
olib, maydonga ekin sifatida o’tkaziladi.

e) Sabzi
 Karotinga boy sabzavotdir. Taomga masallig’dan tashqari,sharbat tayyorlashda ham foydalaniladi.
 Salqin iqlimlarda yaxshi o’sadi, lekin butun mamlakat
bo’ylab ham yetishtiriladi.
 To’g’ridan-to’g’ri ekiladi. Quritilsa, unib chiqishi qiyinbo’lgan xususiyatga ega.

iii) Meva sabzavotlara) Pomidor
 Navlari ko’p bo’lib, iste’mol uchun pishiriladigan navlari
ham mavjud. Shuningdek, tarkibida shaker miqdori ko’p
bo’lgan mini pomidorlar ham mavjud.
 Ko’chirib ekiladi. Payvand qilinadi.
 Payvandlash uchun bir dona novda tayyorlash uchun yon
kurtaklari kichikligida , chimchilab yig’ib olinadi. Shuningdek,
mevalarini ham kesib olinadi.

49

5 Yer bilan ishlash, sabzavotchilikb) Bodring Yashil rangga kirgan mevalari iste’mol qilinadi. Bodring,
tuzlamalar yoki salatlarga ishlatiladi.
 Bu sabzavot hosili, nafaqat ochiq dlalarda, balki yopiq
inshootlarda ham yil bo’yi yig’ib olinadi.
 Mevaning uzunligi taxminan 20 sm ga yetgach, hosil
yig’ib olinadi.
 Ko’chirib ekiladi. Payvand ham qilinadi.

c) Baqlajon Baqlajonnning navlari ko’p va hududlarga ko’ra navlari
ham farq qiladi.
 Yetishtirish davri uzunligi tufayli, ko’p o’g’itni talab qiladi.
 Ko’chirib ekiladi.
 Baqlajon poyalari yetilib borgan sari uni tik o'sishi uchun
tirgak qo'yiladi,poyalar qad ko'targanida kesib boriladi.

（４）Texnik ekinlar Texnik ekinlar- bu foydalanish uchun ishlov berishni talab etuvchi, ekinlardir.
 Bularga, choy, amorfofal konyak, yeryong’oq, qamish, tamaki, qand lavlagi,
shakarqamishlardir.
a) Choy Choy- bu choy o’simligining
barglaridir. Bu o’simlik, daraxt bol’ganiuchun hosilni yil bo’yi yig’ish mumkin.
Choy yetishtiriladigan yer maydonlari, choyplantatsiyalari, deyiladi.
 Choy darxtlari hosilini yig’ishosonlashtirish maqsadida, inson bekiningbalandligiga moslashtirilgan.

50

5 Yer bilan ishlash, sabzavotchilikb) Amorfofal konyak Ildiz konyak kartoshkasi yig’iladi va
ishlov beriladi.
 Drenaji yxshi bo’lgan tekkisliklarda
yetishtiriladi.
 Urug’li kartoshkadan yetishtiriladi.

c) Yeryong’oq Bu dukkakli o’simlikdir. O’simlik
gullari urchitilgach, uzun poyalari yer
ostida tugunchalarni ishib hosilga
kiradi. Hosil yer tagidan qazib olinadi.
 Yer maydonlariga urug’lar sepib,
yetishtiriladi.

（５）Yem-xashak ekinlari Yem-xashak ekinlari- bu chorva uchun ozuqa fazifasini bajaradigan ekinlardir. Bular
maysa, guruch, jo’xori, tariq va sulidir.
 Chorva, maysa, pichan va silos bilan boqiladi.
 Silos-bu maysa, guruch va makkajo’xori quloqlari va barglarini yig’ib, kislorodsiz(havosiz) muhrlangan yopiq idishda, achitilgan ozuqadir.
 Hosilni, ozuqaga to’yingan vaqt yig’iladi.

2 Yer maydonlariga ishlov berish, sabzavot yetishtirishni boshqarish① Harorat Turi va vegetatsiya davriga qarab, ekinlar o’sishi uchun optimal harorat ko’rsatkichiga
ega, ba’zilari past haroratni, boshqalari esa yuqori haroratni Afzal ko’radilar.
 turlarni ko’paytirish va takomillashtirish usullarini ishlab chiqish orqali, ekish mumkinbo’lgan maydonlar ko’paymoqda.
 Hattoki, yuqori haroratni yoqtiruvchi o’simliklarni, sovuq hududlarda, uy, tunel va qattiq
ishlov berish usulida yetishtirish mumkin bo’lmoqda.

51

5 Yer bilan ishlash, sabzavotchilik② Yorug’lik intensivligi va fotosintez
Ekinlar fotosintez natijasida o’sadilar.
 Umuman olganda, yorug’lik qanchalik kuchli bo’lsa, fotosintez ha shuncha ko’p
bo’ladi. intensivlik ma’lum darajada oshganda,yorug’likning to’yingan nuqtasiga yetadi.
 O’simlikka qarab, yorug’lik intensivligi o’zgaradi.
 Kuchli yorug’likni talab etuvchi sabzavotlar – pomidor, qovun,makkajo’xori va sabzi
kiradi.
 Kuchsiz yorug’likda kashnich, yapon zanjabili kabilar o’sadi.
③ Namlik Ekinlarning o’sishi, tuproqdagi suv miqdoriga bog’liqdir.
 Suv yetishmasligi, o’simlikning so’lishi va ozuqa moddalarining yetishmasligiga olib
keladi.
 Aksincha, ortiqcha suv miqdori, kislorod yetishmasligiga va chirishga olib kelishi
mumkin.
 Namlikni o’lchash uchun, tuproq namligi o’lchagichi va kuchlanish o’lchagichidan
foydalaniladi. Suv qiymati % da yoki pF qiymati bilan ifodalanadi. Tuproq namligining
mos ko’rsatkichi 35-55%ni tashkil etishi lozim.

3 Urug’lar（１）Urug’lar① Unib chiqish
 Urug’larni o’sib chiqishi (unib chiqishi) uchun suv, harorat va kislorod zarurdir. Bu “urug’unib chiqishining uchta sharti”, deb nomlanadi.
 Haddan tashqari sug’orish, kislorod yetishmaslikka va urug’larni unib chiqishiga
to’sqinlik qiladi.
② Och va to’q unib chiqadigan urug’lar Yorug’lik ta’sirida unib chiqqan urug’lar, och yoki yorug’sevar (fotofil) urug’lar, deyiladi.
 Misol uchun: sabzi. Salat bargi va boshqalar
 Yorug’lik ta’sirida unib chiqiqshi qiyin bo’lgan urug’larni, to’q yoki soyasevar (fotofob)
urug’lar, deyiladi.
 Misol uchun: turp. Pomidor, tarvuz va boshqalar③ Urug’larning yaroqlilik muddati va saqlash usuli
 Urug’larni umr ko’rish muddati cheklangan. Umr ko’rish muddati, ekin va sabzavot
turiga qarab, o’zgaradi va qisqa yoki uzun bo’ladi.
 Urug’larni past haroratda va quruq sharoitda saqlash lozim.
 Noto’g’ri saqlash, urug;ning umrini qisqartiradi.

52

5 Yer bilan ishlash, sabzavotchilik
Sabzavot urug’larining umr ko’rish muddati
1~2 yil, sabzi, makkajo’xori, ismaloq
2~3 yil, ko’k piyoz, piyoz,turp, karam
3~4 yil, pomidor, baqlajon④ Ishlov berilgan urug’lar Urug’larni ekishni osonlashtirish,unib chiqishni yaxshilash va kasalliklarni oldini olishmaqsadida, ishlov berilgan urug’lar ko’payib bormoqda.
 ・Qobig’dagi urug’lar: bir xildagi donachalarga ajratiladi
 ・Qobig’siz urug’lar: qattiq qobig’idan tozalangan va mag’ziga ishlov berilgan urug’lar(ismaloq).
 ・Dezinfektsiya vositasi mavjud bo’lgan urug’lar: dezinfektsiya qilingan urug’lar.
 ・Urug’ tasmasi: tasmaga bir xil oralig’da urug’larning joylashtirilishi⑤ F1 (F bir) urug’lar
F1 gibrid urug’i, deb ham atash mumkin.
 Bu urug’, geteroz yordamida, ya’ni ota-ona urug’laridan ijobiy xususiyatlariga ega
bo’lgan urug’dir.
 Hozirgi kunda, ko’plab sabzavotlarga F1 urug’idan foydalanib kelinmoqda.
 Ya’ni, o’zgarmas urug’lar- bu ota-onadan ijobiy qibiliyatlarni me’ros qilib olganurug’lardir. Masalan, Kyoto va Kaga sabzavotlari, mahalliy va maxsus yetishtirilgan
sabzavotlardir. Xonaki holda yetishtirishingiz mumkin.
alar

Amaliy ko’nikm○ Sabzavot turiga urug’iga ko’ra, ularning turlarini tushunib olaylik.
○ Ishlov berilgan urug’lar bilan tanishib chiqamiz.
○ Urug’larni saqlash usullarini bilib olamiz.
○ Sabzavotlarning turiga qarab, urug’ning o’rtacha umri qancha ekanligini, bilib olamiz.
○ Quyoshsevar va soyasevar urug’larning asosiy turlarini tushunib olamiz.

53

5 Yer bilan ishlash, sabzavotchilik（２）Urug’larni ekish Urug’larni ekishning, sochib ekish, chiziq bo’ylab ekish va to’p-to’p ekish usullarimavjud.
 Sabzavot turiga qarab, urg’larni ekish usullari mavjud.
 Urug’larni ekib bo’lgach, uni tuproq bilan ko’mishga, tuproq tortish , deyiladi.
 Sabzi kabi quyoshsevar (och rangdagi) urug’larga qalin tuproq tortilsa, unib chiqishi
qiyin bo’ladi, shu sababli, unga yupqa qilib tuproq tortiladi.
to’p-to’p qilib ekishchiziq bo’ylab ekish

Ko’chatlar orasidagi masofa
urug’

sochib ekish

urug’
Ko’chatlar orasidagi masofa

Bir joyga bir nechta dona urug’dan sepiladi(turp va boshqalar)bir qator qilib seping(sabzi va boshqalar)butun tizma ustiga sochib seping(piyoz ko’chatlarini yetihtirish va boshqalar)

alar

Amaliy ko’nikm○ Urug’larni qanday qilib ekish zarurligini tushunib olaylik.

54

6

Inshootlarda bog’dorchilik ishlari

1 Inshootlarda bog’dorchilik ishlarining o’ziga xos xususiyatlari（１）Sabzavotlar① Pomidor
Ituzumdoshlar oilasiga mansub mevali sabzavotdir.
 Sabzavotning ko’p navlari bor, va ular yil davomida
yetishtiriladi.
 Sabzavot, biro z yuqori haroratni yoqtiradi,lekin past haroratli
hududlarda ham o’sadi.
 O’sishi uchun kuchli quyosh nuri zarur.

② Qulupnay
Ra’nodoshlar oilasiga mansub mevali sabzavotdir.
 Tik turgan holda, ishni bajara olish imkonini beruvchi, balandrastalarda yetishtirilmoqda.
 Vegetativ ko’payadi. Gullar va meva bergach, kurtakalri hosil
bo’ladi va ular nasl qoldirishga qo’llaniladi.
 Gul kurtaklarining ajralishini tezlashtiradigan ko’chatlarni
yetishtirish usullari kengayib bormoqda, majburiy yetishtirish ishlari
ham olib borilmoqda.

③ Bodring Qovoqdoshlar oilasiga mansub mevali sabzavotdir (asosanyosh, yashil mevalaridan foydalaniladi).
 U ikki jinsga ajralib o’zaro chanlatiladi, lekin changlatilmay
va urug’lantirmay ham meva berish xususiyatiga ega(partinokarpiya hodisadi).
 Tirgak qo’yib, novdalarini tik holda, o’stiriladi.

④ Boshqalar

 Ko’pgina sabzavotlar yopiq inshootlarda yetishtirib kelinmoqda, bular ismaloq(sho’radoshlar oilasi, bargli sabzavot), baqlajon (ituzumdoshlar oilasi, mevali sabzavot),bulg’ori qalampir (ituzumdoshlar oilasi, mevali sabzavot) va boshqalar.
55

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlari

ismaloqbaqlajonbulg’ori qalampir（２）Gullar
 Gullar yopiq inshootlarda ham o’stiriladi. Gullash vaqtini moslash mumkin va yuqori
sifatli uzib olinadiga va idishlarda gullarni o’tirish mumkin.
① Xrizantema
Piyozli o’simlik.
Novda qalamchalari ordamida o’stiriladi.
 Kuzgi xrizantema- qisqa kunlik o’simlik. Gullashni
kechiktirish maqsadida, kechasi elektr chirog’ini yoqib,
o’stiriladi.
 Yozgi xrizantemalar kabi navlari juda ko’p bo’lib, yil
bo’yi jo’natib turiladi.
② Atirgul
 Gullagan ko’chatning, kesib olingan gulidir.
 Inshootlarda ham o’stiriladi va yil bo’yi jo’natiladi.

③ Liliya (piyozgul)
 Piyozdan o’stiririladigan gul.
 Uzun karnak liliya, aziantika, sharq kabi ko’plb navlarimavjud bo’lib, ular yil bo’yi past haroratda, saqlash
orqali jo’natiladi.

56

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlari④ Chinnigullar
 Chinnigul- piyozli o’simlikning kesilgan gulidir.
 Ko’chatning taxminan 70% ko’proq turlarida, bitta
poyasida bir qancha gul to’plari joylashgan guldir.

2 Inshootlarning turlari va tuzilishi（１）Turlari Qoplanadigan materiallarga ko’ra oynali, plastmassali issiqxonalarga bo’linadi.
① Oynali issiqxona
Bu oynadan foydalanilgan issiqxonadir.
 Yorug’lik o’tishi osondir. Bundan tashqari bunday issiqxonalar mustahkam va ko’p
yillar davomida ishlatilsa bo’ladi.
 Plastikli issiqxonalarga qaraganda, qurilish xarajati ko’proq.
② Plastikli issiqxonalar Bunday inshootlarda, yengil va ishlov berilishi oson bo’lgan, yumshoq va qattiq
plyonkalar qo’llaniladi. Chidamliligi oynadan ko’ra past. So’nggi vaqtlarda, plyonkalarning
ishlab chiqishi rivojlanib, bunday issiqxonalar soni ortib bormoqda.
③ Yomg’irdan yopilgan issiqxonalar Faqatgina tom qismi plyonka bilan qoplangan, plastik
issiqxonasi.
 Yomg’ir tomchilari hosilga tushmaganligi sababli,o’simlikda kasalliklar va zararkunandalarni, mevalarningzararlanishini oldini olishda samarali hisoblanadi.

（２）Tuzilishi① Shaklia) yagona qurilish inshooti tom qismi umumiy bo’lgan inshoot turi. Shamol va qorga chidamli, yaxshi
shamollatish va quyosh tushish imkoniyatiga ega.
b) ko’p inshootli
 Bir nechta, yakka tartibdagi inshootlardan iborat, bir-biriga bog’langan issiqxona.
Isitish samaradorligiga ko’ra, yagona qurilish inshootiga ko’ra, samaraliroq. Ichkarisi
keng va ishni tashkillashtirish qulaydir. Lekin birlashtiruvchi qismlarida, nur tushishi
kamroq bo’lgan kamchiliklariga ega.

57

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlari② Tomning shaklia) Ikki tomonlama tom shaklida
 Uy shaklini eslatuvchi, tomning ikki tomoni qiya shaklida.
b) tomning doira shakli
 Tom doira shaklidac) uch chorak shakli
 2 tomdan birining bo’yi, kalta.
d) Venlo shakli Bu Gollandiya uslubidagi, baland tokchali issiqxona turi
yagona qurilish inshooti

ko’p inshootli

ikki tomonlama tom shaklida (katta)doira tom shakli

uch chorak shakli

ko’p binoli issiqxona turi
tokcha balandligi
ikki tomonlama tom shaklida ulangan issiqxona shakli bir-biriga ulangan, doira shaklidagi tomli issiqxona shakli

Venlo shakli

3 Inshootlarni qoplash materiallri va ularning xususiyatlari（１）Tashqi material① Shisha Yassi oyna ishlatiladi. Bu yorug’likni yaxshi o’tishiga imkon beradi.
② Yumshoq plyonka
 Qishloq xo’jalilgi polietilen plyonkasi (vinilxlorid polietilen plyonkasi) va qishloq xo’jaligi
PO asosidagi maxsus plyonka (polyolefin asosidagi maxsus plyonka) lari mavjud.

58

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlari
Xarakteristikasii) Qishloq xo’jaligi vinilxloridi (vinilxloridli plyonka)
Yorug’likni oson o’tkazadi, yuqori haroratni ushlab turuvchi plyonka.
Material og’ir. Yopishqoq va ifloslanishi oson. Bundan tashqari, yertilishi tez kabi
xususiyatlarga ega.
1~2 yilda almashtirish zarur. Yonganida o’zidan zagharli gaz hosil qiladi.
ii) Qishloq xo’jaligidagi PO asosidagi maxsus plyonka (poliolefinigaga asoslangan maxsus
plyonka)
Qishloq xo’jaligi vinilxloridiga qaraganda yengilroq. Yopishqoq emas, osongina
ifloslanmaydigan xususiyatlariga ega.
2~3 yilllik uzaytirilgan turi va uzoq vaqt 3~5 yillik turlari ham mavjud.
③ Qattiq plyonka
 Qishloq xo’jaligi uchun moslashtirilgan, ftorli plyonka mavjud. 10 yildan ortiq muddatga
bardoshli materialdir.
 Bundan tashqari, 10 yildan ortiq muddatga uzaytirish imkonini beradigan, akril
plastinka turi ham mavjud.

（２）Ostidan qoplanadigan materiallar① Yumshoq plyonka

 Ostidan qoplanadigan materiallar sifaida shaffof plyonkalar,qishloq xo’jaligi vinili, polietilen plyonkasi, sirkali vinil (sopolimer
etilen vaniltsitata) hamda maxsus poliolefilen plonkasi ham
qo’llaniladi. Ostki qoplama uchun upqa bo’lgan materiallardan
foydalaniladi.
 Qishloq xo’jaligi polietilen plyonkasi, plyonkalar ichidaissiqlikni ushlab qolish xususyati kamroq.
② To’qilmagan mato
 Issiqlikni olib qoluvchi
parda sifatida, ost qoplamasifatida foydalaniladi.Yorug’lik
o’tkazuvchanligi, shaffof plyonkaga
qaraganda pastroq, lekin u havoni va
suvni o’kazish xususiyatiga ega.

③ Gazon qoplamasi

to’qilmagan mato

 Yorug’likni to’sib qolib, havoni o’tkazish xususiyatiga ega.

59

gazon qoplamasi

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlarialar

Amaliy ko’nikm○ Qoplama materiallari turlarini va ularning asosiy maqsadlarini tushunib olaylik.

4 Inshootlardagi qurilmalar（１）Isitish moslamalari Isitishning iiki usuli mavjud bo’lib, issiq havo va issiq suv
yuborish usullaridir. Issiq havo yuborish usuli keng qo’llaniladi,sababi uni o’rnatish osonroqdir.
 Yoqilg’i sifatida, mazut va kerosindan foydalaniladi.Ba’zi
isitish vositalarida, elektr, gaz va yog’osh granulalaridan
foydalaniladi.
 Quyosh issig’ligidan foydalanish va issiqlik nasoslarini joriy qilish ham rivojlanmoqda.
Issiqlikni talab etmaydigan inshootlar
Issiqlikni talab etmaydigan inshootlar- bu isitgich moslamalari yordamida
isitilmaydigan, inshootlardir. Past haroratga chidamli ekinlar uchun mos keladi.
Afzalligi, yo’nilg’i xarajatlari bo’lmasligidadir.
Tunel yetishtirish usuli qo’llanilganda, kechki vaqtga borib, issiqlikni saqlab qolishxususiyati oshishi mumkin.

（２）Shamollatish moslamasi
 Issiqxonalarning ichi, quyosh nuridan kunduzi isib ketishi mumkin. Shamollatib,
issiqxona ichidagi harorat oshib ketmasligiga e’tibor berish lozim.
 Shamollatishning 2 usuli mavjud.
① Tabiiy shamollatish usuli
 Bunda, issiqxona oynasi yoki qoplama materialining bir qismini ochib qo’yish orqali,
tashqi havoni ichkariga kiritish usulidir. Ob-havo ta’siri e’tiborga olinadi.
② Majburiy shamollatish usuli
 Bunda, shamollatish ventilyatorini ishga tushirib, tashqaridagi havoni majburan
ishkariga haydash usulidir. Ventilyatorning quvvati talab qilinib, uning samaradorligi
shamollatgichning quvvatiga bog’liqdir.

60

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlari③ Shamollatish tartibi
 Shamollatish, tabbiy shamollatish orqali amalga
oshiriladi. Tabiiy shamollatish tartibi, birinchi
navbatda ost qoplamani, keyin esa shift oynalar
ochiladi. Agarda, harorat avvaldgidek yuqori
bo’lsa, yon tomondagi oynalar ochiladi.
 Tabiiy shamollatishda harorat pasaymasa,

Tabiiy shamollatish
Majburiy shamollatish
Tashqi havoni va
ichki havoga majburiyalmashtirish

Shift oynalari

Tashqi va ichki
havoni derazalarni
ochib almashtirish

Boshqaruv paneli

majburiy shamollatish amalga oshiriladi.

alar

Amaliy ko’nikm○ Shamollatish usuli va ventilyatsiya tartinbini tushunib olamiz.

（３）Karbonat angidrid gaz generatori Karbonat angidrid (karbonat angidridi) ekinlarda fotosintezni
yaxshilaydi. Yopiq inshootlarda karbonat angidridi yetarli
darajada bo’lmasligi mumkin. Fotosintezni karbonat angidridi
generatori yordamida to’ldirish orqali, jarayonni tezlashtirish
mumkin.
Karbonat angidrid generatori（４）Zararkunandalarga qarshi vosita

 Issiqxonaning ichi, nam va issiq bo’lganligi tufayli, zararkunandalr paydo bo’lishi
mumkin va tez tarqalishi mumkin. Inshootda pestitsidlarni purkash ishida qo’l mehnatini
kamaytirish va xavfsizligini ta’minlash maqsadida, “boshqariladigan purkagich”,
avtomatik purkaydigan texnikadan foydalaniladi. Bundan tashqari, kimyoviy pestitsidlar
qo’llanilmaydiga usullar ham mavjud, masalan “hashorotlarga qarshi yoritish moslamasi”
sariq chiroqdan ham foydalanilsa bo’ladi.

Hashorotlarga qarshi yoritish moslamasi

O’ziyurar atomizator

61

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlari

5 Atrof-muhitni boshqarish
Ekinlarni ochiq maydonda yetishtirish, ob-havo omillariga bog’liqdir.
Institutsional yetishtirish, yer usti muhitini (harorat, namlik, yorug’lik va boshqalar) va yer
osti muhitini (yerning harorati, tuproq namligi, ozuqa moddalarining tarkibi va boshqalar)moslashtirishi mumkin.

（１）Haroratni nazorat qilish① Haroratni nazorat qilish Inshoot ichidagi harorat, hosil uchun optimal haroratga qarab, nazorat qilinadi.
 Kunduzgi vaqtda, inshoot ichidagi harorat yuqori bo’lishi mumkin. Shamollatish
esa, haroratni pasaytiradi. Harorat yuqori bo’lgan yoz faslida, sovutgichlar yordamida,
haroratni pasaytirish mumkin.
 rta tongda yoki kechasi, harorat pasaysa, isitgichlardan foydalaniladi.
② Harorat o’lchagichi Rangli spirtli naychasimon termometr (joriy haroratni ko’rsatadi), simobli termometr
maksimal va minimal haroratni o’lchaydi (hozirgi haroratni va oxirgi sozlangandan beri
maksimal, minimal haroratni ko’rsatadi), maksimal va minimal haroratni raqamli ko’rsatadiga,raqamli(oxirgi sozlangandan beri maksimal, minimal haroratni ko’rsatadi) termometrlar
mavjud.

naychasimon termometr

maksimal va minimal
harorat termometri

raqamli termometr③ Isitish usullari
 Issiqlikni saqlash samaradorligi, qoplama materiallari soni
Vinil plyonka
Parda(qavati, ko’p qatlami) va material turi bilan belgilanadi.
Tunel Bir xil materialdan foydalanilsa, qavatlar soni ko’p bo’lgansari, issiqlikni ushlab qolish samaradorligi oshadi.
 Bo’shliqlarni bartaraf etish va havo o’tkazmaslikni oldini
olish ham samarali hisoblanadi.
 Ost qoplama materialining issiqlikni saqlash xususiyatini oshirishning ikki yo’li mavjud.
① tashqi qoplama materialni, ostki material bilan oraliqda joy qoldirib mahkamlash usuli,② ochilib, yopiladigan (parda) haraatlanuvchi usul.
 Issiqxonada bitta tunel yoki ikkita tunel o’rnatish, usuli ham mavjud.

62

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlarialar

Amaliy ko’nikm○ Termometrlarning turlari va ulardan foydalanishni
tushunib olaylik.
Yaponiyada-Selsiy ishlatiladi.
 Termometrda, suyuqlik yonidagi ko’rsatgich
raqamlariga, qaraladi. Darajada yoki ℃ da.

30

21℃

Ko’zning to’g’ri joylashuvi

20

alar

Amaliy ko’nikm○ Maksimal va minimal ko’rsatgichli termometrlardan foydalanishni,
tushunib olaylik.
Maksimal harorat, minimal harorat va joriy
haroratni bir vaqtning o’zida, o’lchash mumkin.
Maksimal harorat o’ng naychaning pastki
qismida (suyuqlik ichidagi harorat indeksi)o’lchanadi.
Eng past harorat, chapdagi naychaning
pastki qismida o’lchanadi.

chap tomon(eng minimal harorat)

‒20
‒10

o’ng tomon(eng maksimal harorat)

50
naycha20

12℃

eng minimal harorat

20(chapdagi naychaning pastki qismi)

40
30

0
10
joriy harorat

100

Ko’zning to’g’ri joylashuvi
eng maksimal harorat(o’ng naychaning pastki qismida )simob（２）Namlik Ekinlarning o’sishi, tuproqning suv holatiga bog’liq.
 Suvsizlik, ekinlarning so’lishi va ozuqa moddalarining yetishmasligiga olib keladi.
 Aksincha, haddan ziyod suv miqdori, kislorod
tanqisligiga va yomon o’sishga, ildizlarning chirishiga
olib kelishi mumkin.
 Namlikni o’lchash uchun, tuproq namligini
o’lchaydigan asboblar, kuchlanish o’lchagichidan
foydalaniladi. Namlik qiymati % yoki pF qiymatida
ifodalaniladi.
 Tuproqning muqobil namlik miqdori 35-55% ni
Tuproq namligini
Kuchlanisho’lchaydigan asbobo’lchagichi
tashkil qiladi.

（３）Namlik Issiqxonalarda, issiqlik izilyatsiyasi va isitish tufayli, inshootda namlik oshadi.
636 Inshootlarda bog’dorchilik ishlari
 Ayniqsa, kechga borib, kasallikni keltirib chiqaruvchi namlik oshadi.Namlikni
kamaytirish va shudring kondenstasiyasini oldini olish lozim.

（４）Murakkab atrof- muhit nazorati
 Harorat, namlik, yorug’lik va karbonat angidrid kabi, bir qancha atrof-muhit omillarini
bir vaqtning o’zida boshqarishga, kompleks ekologik nazorat, deyiladi.
 Kompyuter yordamida, shamollatish va isitish uskunalarini boshqarish, avtomatik
boshqarish, deyiladi.

6 O’sish tashxisi
Suv yoki o’g’it berishda, hosilning o’sayotgan holatini hisobga olish zarur. O’sish holatini
bilish uchun, burglar sonini, kurtaklar orasidagi masofani (internod uzunligi), o’simlikbalandligini, barg rangini va boshqa narsalarni kuzatish lozim.
alar

Amaliy ko’nikm○ O’simliklarning balandligi va
kurtaklar orasidagi masofani
olchaylik.
○ Barglar sonini bilaylik.

[Barglar soni]
Asosiy barglarni hisoblash
O’simlikbalandligi

Kurtaklar
orasidagi masofa

64

Kichik burglar
hisobga olinmaydi

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlarialar

Amaliy ko’nikm○ Ko’chatlarni sog’lomligini baholay olaylik.
Sog’lom bo’lmagan ko’chatlar, ingichka-uzun bo’lib, barglari va poyalarida(zararkunandalar tomonidan tishlangan izlar), sarg’ish tomirlari, kichkina barglari
yo’q bo’lib, eski burglari bo’lgan xususiyatlari bilan farqlanadi.

poyasi ingichka

barglari katta va
ingichka, osilib qolgan

Ingichka-uzun ko’chatbarglarikichkina va
tartibsiz

kurtaklar
oralig’i qisqa

kurtaklar oralig’i katta

barglar oralig’i tiqilib
qolgan va rangi to’q

barglar mustahkam
tepaga qaragan

poyasi qalinkichkina barglar risoladagidek

kichkina barglar,
shakli kichkina

poyasi qalin

sog’lom ko’chatqari ko’chat○ Rivojlanishdagi buzulish sabablarini tushunib olaylik.
・Suv tanqisligi: poyaning pastga tushadi va barglaydi.
・O’g’it yetishmasligi  ・Kaltsiy yetishmovchiligi: hayz
davrining buzilishi (murish)ga olib
keladi.
   ・Temir tanqisligi: yangi barglarning
pomidor murish kasalligi
sarg’ayishiga olib keladi.
・Quyosh nurining yetishmasligi: poyasi ingichka, kurtak oraliqlari uzun,
barglari ingichka va yirik bo’ladi.

7 Gidroponik yeishtirish（１）gidroponik yetishtirish
 Gidroponik yetishtirish- bu tuproqdan foydalanmasdan,
suvada eritiladigan ozuqa moddalridan foydalanib, ekinni
yetishtirish usulidir.
 Gidropinik yetishtirishning ikki usuli mavjud, biri qattiq
muhitda va ikkinchisi esa suvda, yetishtirish usulidir..
 Qattiq muhitga, mineral paxta,
kakos po’stlog’i, torf moxi, moloz va
boshqalar kiradi.
 Ozuqa muhitidan foydalanmasdan
yetishtirish, gidroponika, deyiladi.
Mineral paxta yetishtirish

65

Gidroponika

Moloz yetishtirish

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlari（２）Gidroponik yetishtirishning xususiyatlari
・Tuproqdan yuqadigan kasalliklarning kamroq tarqalishi
・Uzluksiz zarar ko’rish omillari yo’qligi
・Tuproqni tayyorlash, sug’orish va begona o’tlardan tozalash ishlari qisqaradi
・Boshqarishni avtomatlashtirish
・O’g’itning isrof bo’lmasligi
・Uskunalarni o’rnatish, xarajatlarni talab qiladi（３）Gidroponik yetishtirish uskunalari Gidroponik vositasi saqlanadiganbak, yetishtirish rastasi, vositani rastaga
haydovchi nasos zarurdir.

nasos
bak
rasta
gidroponik vosita

8 Ko’chat ekish（１）Ko’chat ekish usullari① Tuproqda ko’chat yetishtirish
 Ko’chat yetishtiriladiga joyni tayyorlang va urug’larni seping. Ushbu joyda issiqxonava salqin xonalar mavjud. Salqin xonalar uchun maxsus materiallar talab qilinmaydi.
Issiqxonalarda, tuproqni isitish uchun tuproqqa qiziydigan simlar yotqiziladi.
② Qutidagi ko’chatlar
 Ko’chatlar qutisiga urug’larni seeping. O’stirish uchun qutilar talab etiladi.
③ Tuvakdagi ko’chatlar
 Plastikli tuvaklarga urug’larni seeping. Tuvaklar, har xil o’lchamlarda bo’ladi.
④ Qog’ozli tuvakdagi ko’chatlar
 Urug’larni, tuproqda ajratib turadigan, qog’ozli tuvakka sepiladi.
⑤ Yacheyka shaklidagi idishlardagi ko’chatlar
 Urug’larni maxsus yacheykalarga seeping. Yacheykalar soni, yetishtiriladigansabzavotlar turiga bog’liq.

66

6 Inshootlarda bog’dorchilik ishlari

Tuproqda ko’chatlar yetishtirish

Ko’chat o’stirish qutisi

Qutilarda ko’chatlar
yetishtirish

Plastik tuvak

Tuvakda ko’chatlar
yetishtirish

Qog’ozli tuvak

Yacheykali idishlarda,
ko’chatlar yetishtirish

Yacheykali idish（２）Pavandlangan ko’chatlar
 Payvandlangan ko’chatlar- bu novdaga qalamcha kurtaklarini mahkamlashdir.
 Baqlajon, bodring, pomidor, tarvuz va boshqa sabzavotlar payvand qilinadi.
 Ksalliklar va zararkunandalarga chidamli bo’lgan kochatga payvan uchun tanlanadi.
 Payvand qalamchasi uchun, hosildor va sifatli navlardan foydalaniladi.
 Payvand qilingan ko’chatlarning afzalligi shundaki, ular kasallik va zararkunandalarga
chidamli va hosildordir.

（３）Sog’lom ko’chat Yaxshi ko’chat- bu qalin bo’g’imli, qalin poyali va mustahkam ko’chatdir.
 Ko’p suv quyilib, baland haroratni nazorat qilinsa, ko’chat bo’yi cho’zilgan ko’chatga(novdalari va poyasi cho’zilgan ko’chat) aylanadi.
 Yorug’lik yetishmovchiligida ham ko’chat bo’yiga cho’ziladi.
 Azotli o’g’itlar yetarli bo’lmasa, pastki barglar sarg’ayadi va kuchini yo’qotadi.

67

7

Meva daraxtini yetishtirish ishlari

1 Meva daraxtiga ta’rif, turi（１）Meva daraxtiga ta’rif Meva daraxti- bu mevalarni yig’ish uchun o’stiriladigan “daraxt” (matnda ham daraxt,
deb ataladi).
 Qovun, tarvuzlar ham meva hosilini beradi, lekin ular bir yillik “o’simlik” bo’lgani uchunsabzavot hisoblanadi.
 Mevalarni ”mi”, deb ham atashadi.

（２）Mevali daraxtlarning turlari
 Barglari qishda to’kiladigan daraxtlar, bargli mevali daraxtlar, deyiladi. Olma, uzum,
nok, shaftoli, xurmo, kashtanlardir.
 Doimiy yashil mevali daraxtlar, barglari yil bo’yi bo’ladi. Satsuma mandarini, yudzu,
yapon olxo’risi va boshqalari mavjud.

（３）Nima uchun mevali daraxtlar yetishtiriladi.
 Shirin va xushbo’y mevalar sizning ozuqa ratsioningizni boyitadi.
 Sifati yaxshi mevalar, qimmatga sotilib, hattoki kichik maydonlar ham katta daromad
keltiradi.

2 Mevali darxtlarni yetishtirish xususiyatlari（１）Mevali darxtlarning umr ko’rishi
 Ko’chat o’tkazilgach, bir necha yil ichida kattalashadi, o’sadi va bir muddat meva
bermaydi.
 Daraxt o’sgach, meva beradi va hosilga kiradi.
 Shundan so’ng, naviga qarab, har 20~40 yilgacha hosil olish mumkin.

68

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari

O’sish ko’rsatkichi, meva
hosildorligi

Nihol

Voyaga yetgan darxt

Yosh daraxt

Qari daraxt

Daraxt hajmi

Mevalashning
boshlanish davri

Meva miqdori

0

10

20

30

Daraxt yoshi (yil)
Hosil miqdori

Nihol

Gul kurtaklari miqdori

Yosh daraxt

Voyaga yetgan darxt

Qari daraxt

Meva darxtining umr ko’rishi (Yoshi, gul kurtaklari shakllanishi va meva miqdori)（２）Mevali darxtlarning o’sishi① Barg kurtaklari va gul kurtaklarining shakllanishi
 Mevali daraxtning kurtaklari ikki xil bo’ladi: barg hosil qiluvchi “barg kurtaklari” vagullab, meva beradigan “gul kurtaklari” dan iborat.
 Gul kurtaklari yetishtirish vaqti, mevali daraxt turiga qarab farqlanadi. Ko’pgina mevalidaraxtlar, gullashdan va meva berishdan bir yil avval, gul kurtaklarini hosil qiladi.
 Gul kurtaklarini shakllanishining 2 turi mavjud. Shaftoli va olchaning o’tgan yilgi
shxlarida gul kurtaklari bo’ladi. Olma, nok va uzumlarning bir yilda o’sib chiqqan
shoxlarida gul kurtaklari bo’ladi. Satsuma mandarining ikki turida ham, huddi shunday
bo’ladi.
 Gul kurtaklarining joylashish joyiga qarab, shoxlarni yagonalash ishlari farqlanadi.
 Gul kurtaklarining ajralishiga sababchi omillar
・Azotli o’g’itlarning miqdorini kamaytirish.
・Yagonalash ishlarini kamytirish
・Ortiqcha hosilga kirishini oldini olish.
・Tuproq namligini biroz kamaytirish.

69

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari
Gul kurtaklarining ajralish vaqti
 Kop’gina bargli daraxtlar iyundan avgust oylarigacha gullaydi. Uzum, kech
mayda, Satsuma mandarini oktabr~dekabr oylarida gullaydi.
② Gullash, meva berish
 Gullar gullab, urug’chi tumshug’chasini changlatganda, meva tugadi va meva o’sishni
boshlaydi. Unshiu mandarini kabilar, changlanmasdan ham meva beradi.
 Changlanmasdan meva rivojlanishi, partenokarpiya hodisasi, deb ataladi.
Partenokarpiya hodisadiga uchraydigan mevalar, Satsuma mandarini, anjir va donaksiz
xurmolar kiradi. Uzumga gibberellin vositasi bilan ishlov berilsa, u donaksiz bo’ladi.
③ Mevaning o’sishi va pishishi
 Mevalar astalik bilan o’sib boradi, glyukoza to’planadi va yetilganda, ko’pchilik mevalar
shirin bo’ladi. So’ngra, hujayralar o’zgaradi va yumshaydi.
 Mevaning o’sishida, avval hujayralar sonining ko’payishi va keyin kattalashadi.

（３）Meva daraxtlarining yetishtirish muhiti① Harorat, quyosh nuri, yog’ingarchilik, shamol Kurtaklar (= yangi o’sayotgan shoxlar) va mevalarning o’sishi uchun tegishli harorat,quyosh nuri vaqti va yog’ingarchilik talab qilinadi.
 Shuningdek, kuchli shamol essa mevalar to’kilishi va buzilishi mumkinligi sababli
shamoldan to’sib qo’yib yetishtiriladi.
 Noklarni tokchali yetishtirishda, tayfunlar vaqtidagi kuchli shamollarda mevalarni
buzilishi tushishini oldini oladi.
② Oziqlantirish
 Meva darxtlari azot, fosfor, kaliy shuningdek, muvozanatli ozuqa moddalrini talab
qiladi.
 Qo’llaniladigan o’g’it miqdori va vaqti mos bo’lishi lozim.
③ Tuproq Mevali daraxtlar ildiz otishi va ozuqa moddalri, suvni o’zlashtirishi uchun, muqobil
tuproqni tayyorlash lozim.
 O’g’itning oqib ketmasligi uchun, suvni ushlab turish va suvni haydash (drenaj) muhim
ahamiyatga ega.

70

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari

3 Meva darxtlarini yetishtirishni boshqarish（１）Daraxtlarni boshqarish① Ko’chat yetishtirish va o’stirish
 Meva darxtlari ko’chatlari odatda, “asosiy ko’chat”ga “novda qalamchalari”ni“payvandlash” orqali olinadi.
 Asosiy daraxt payvandi uchun, yaxshi ildizli, kasalliklarga chidamli navni tanlashlozim.
 Novda qalamchalari uchun sifatli mevalarni beruvchi navlarni tanlash lozim.
 Payvandlashda, novdalarni payvand qilish yoki unib o’tkazish usullari mavjud.
 Asosiy payvand ko’chatiga, novda qalamchasini ulash “novdalanish”, deyiladi.
 Novdalanishning ikki usuli mavjud: kesish, yorish va novda tanasini o’rtasidan kesib
payvandlash usullari mavjud.
 Asosiy novdaga, kurtaklarni payvand qilish “ko’karuvchi payvand”, deyiladi.
 Nihol yetishtirishning 2 usuli bor: T shaklidagi va qirib olish usullari mavjud.

Yetishtirish usuli

Ta’rifXususiyatlari

Payvandlab
yetishtirish

Asosiy novdaga qalamchani payvandlash

Qalamchalarni
yetishtirish

Kurtaklari va ildizlari, ko’chat bo’lishi uchun ba’zi novdalarva barglarni kesib olib, ularni tuproqqa yoki idishga
joylashtiriladi.

Uzum, anjir va boshqalar

Ajratib olib,
yetishtirish

Shoxning bir qismini egib, tuproqqa ko’mib qo’yiladi va ildiz
otganda, ajratib olib ko’chat qiling

Olma va boshqalar

Ko’chatyetishtirish

Urug’larni sepib, ko’chat olinadi

Sanchiladigan qalamcha shoxlari

Meva daraxtlarida umumiy

Payvandlovchi daraxtni
yetishtirish usuli

Ajratib olingan qalamchalar (ildiz otishidan avval)

71

Ajratib olingan qalamchalar (ildiz otishidan so’ng)

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari Ko’chat yetishtirish, o’z ichiga vegetativ (payvandlash) va urug’chilik usullarini o’z
ichiga oladi.
 Urug’lardan yetishtirilgan ko’chatlar, urug’ ko’chatlari, deyiladi.
 Urug’lar, asosiy payvand ko’chatlarini va yangi navlarni olish uchun yetishtiriladi.
 Yaxshi o’sgan ko’chat daraxti- bu mayda ildizlari yaxshi cho’zilgan,zararkunandalardan zararlanmagan ko’chatdir.
 Zararkunandalar ta’sir qilmaydigan qalamchalardan foydalanish lozim.
Payvandlashdan maqsad① Bir xil nav va naslga② Meva berish davrini ertaroqqa surish③ Qisqa vaqt ichida, nav yangilanadi④ Payvandlangan ko’chatlar, zararkunandalar zararini kamaytiradi.

alar

Amaliy ko’nikm○ Asosiy meva daraxtlarini bilib olaylik.
Bargli, mevali darxt
Doimiy yashil mevali daraxt

Tsitruslilar

Xurmo

72

Uzum

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlarialar

Amaliy ko’nikm○ Novdalanish va kurtak payvandlash usullarini tushunib olaylik.
<<Shoxlanish>>Kesib payvandlash

Yorib payvandlash

Novda tanasini o’rtasidan kesib payvandlash

Payvand ko’chatining novdasi va
qalamchani bir- biriga moslab
kesib, qalamcha sanchib qo’yiladi.

Payvand ko’chatining novdasini yorib, uchli
qalamchalarni, yoriqqa sanchib qo’yiladi. Asosiy
shoxni yangilash uchun qo’llaniladi.

Shoxni yoki shox ko’zinikesmasdan, uning o’rta qismiga
qalamchani sanchib qo’yish.

<<Kurtak payvandlash>>① Bir dona kurtak
kesib olinadi.

② Asosiy shoxda T shaklida, kesma
qilinadi.

③ Kurtakjoylashtiriladi.

④ Kurtakni chiqarib qo’yib,tasma bilan o’raladi.

○ Payvandlash uchun zarur bo’lgan, asboblarni bilib olaylik.

kichkina pichoq (kesib tashlash uchun)payvandlash lentasi

yopishqoq yelim○ Payvandlangan ko’chatlarni qanday ekish zarurligini tushunib olaylik.
Payvandlangan qismini, yerdan yuqoriga ko’taring.
payvandlangan qismi (ulangan)
Asosiy novda

73

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlarialar

Amaliy ko’nikm○ Shoxlarga payvandlash usullarini tushunib olaylik.
Asosiy novda①②③

Kambiy to’qimasi
FloemaKsilem (o’tkazgich)④

Pichoq bilan kesib olishOzroq chuqquroq
kesish※Paranximatoz hujayra
4.5-6sm※

taxminan 3sm

Agarda, pichoqni tashqi tomonga burib qo’ysangiz, u qattiq
kesiladi va barmoq yoki qo’llarni kesib olishingiz mumkin.

① Asosiy payvandlanuvchi poyani, yerdan 4.5-6 sm balandlikda kesib olinadi.
② Yelka qismini, 45 gradus burchak ostida, kesib olib tashlanadi.
③ Qiya qismidan, pastga qarab kesma qilinadi.
④ Kesilgan qismi, qurib qolmasidan novda qalamchasi bog’lanadi.
Novda qalamchasi①②

Novda qalamchasiuchun mo’ljallanganqism③

Asosiy novdaga
sanchib qo’yiladiganqismi

taxminan 3.6sm

taxminan 3sm

45 gradus

taxminan 9mm① Qalamcha sifatida, kurtakalari o’rtasidan chiqqan qismidan foydalaniladi.
② Kurtaklar soni taxminan 1-3 gacha bo’lgan qalamchani, upqa qilib, taxminan 3.6 sm
diagonal qilib kesib olinadi.
③ Orqa tomonidan, 45 daraja burchak ostida, taxminan 9 mm diagonal kesib olinadi.
payvandlash usuli②①

yon tomoni③

oldi tomoni① Asosiy novda va qalamcha kambiyini birlashtirib, qalamchani sanchib joylashtiriladi.
Kambiya to’qimasini ko’z bilan ko’rish imkoni yo’qligi sababli, ksilema (o’tkazgich) ningtashqi qismi tekkislanadi.
Asosiy novdaning yuqori qismiga, yopishqoq yelim suritiladi.
② Mahkamlab, tasma bilan bog’lang.
③ Asosiy novda va qalamchaga, polietilen qopcha kiygiziladi.
Asosiy novda va qalamchani birlashtirish usuli(E’tibor bering!) Asosiy novda va qalmcha novdasi o’rtasida, ochiq bo’shliqlar qolib ketmasligiga e’tibor berish lozim.

Na’munaasosiy novda
qalamcha novdasi

ksilema (o’tkazgich)ﬂoema
kambiya to’qimasi
qobiq

ﬂoema
ksilema (o’tkazgich)kambiya to’qimasi
Yomon na’muna74

paranximatoz hujayra

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari② Shoxlarni yagonalash, shoxlarni kesish
 “Shoxlarni yagonalash”, shoxlarni kesish, ularga tirgak qo’yish kabi darxt shakliga
ishlov berish ishidir.
 “Shoxlarni kesish” -bu shoxlab ketgan shoxlarni kesishdir.
 Asosiy maqsad, gullashni yaxshilash va meva berishni barqarorlashtirib, ishni
yengillashtirishdir.
 Shoxlarni kesishda, “chuqur ishlov berish” va “yengil ishlov berish”mavjud.
 Chuqur ishlov berish, vegetative o’sishni rag’batlantiradi. Yengil ishlov berish esa,
vegetative o’sishni susaytiradi va reproduktiv o’sishni kuchaytiradi.
 Meva daraxtining har bir turi va navining o’ziga hos shakli mavjud.
 Asosiy o’zak shakliga olma, shaftorli va kalta ekinlari, tartibsiz asosiy o’zak shakliga
olam va xurmolar, markazi tabbiy ochiq shakliga shftoliva boshqalar, tokchada
yetishtirish shakliga uzum va yapon noklari kiradi.
 Shoxlarni yagonalashda, asosiy o’zakning bir joyidan bir qancha o’zak shoxlarining
chiqishi “avtomobil shoxlanish” ni oldini oling.

avtomobil shoxlanish

 Shozlarni kesish, asosan “qishgi kesish”ga e’tibor beriladi. “Yozgi kesish” qo’shimcha
sifatida amalga oshiriladi.
 Kesishning “qaytarib kesish” va “siyraklashtirish” kabi 2 turi mavjud.
 “Qayatrib kesish ”-bu yangi chiqqan novdalarni o’rtasidan kesib, yangi kurtakalar (yangio’sagan novdalar) o’sishiga yordam beradi.
 “Siyraklashtirish” –bu keraksiz novdalarni kesib, kerakli novdani qoldirishdir. Havo
aylanishi va quyosh nurini yaxshilaydi.

75

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlarialar

Amaliy ko’nikm○ Shoxlarni kesishning asosiy tamoyilini tushunib olaylik.
Shoxlarni kesishdan avval, burun bir daraxtni ko’zdan kechiring, asosiy va
pastki shoxlarining joylashishini, shoxlar qanchalik to’planganini va ular meva
beradigan joyini hisobga olgan holda, qaysi shoxni kesish kerakligini aniqlash
lozim.
Birinchi bo’lib, asosiy shoxdan boshlang. Keraksiz novdalarni uchidan,
poydevorigacha kesib olinadi.
Keraksiz katta shoxlar, poydevoridan arra bilan kesib olinadi (siyraklashtiriladi).
Qolgan mayda shoxlar, ular o’sgan yo’nalishi bo’yicha, barglari va kurtaklarini
qoldirgan holda, kesiladi (qaytarib kesish).
Keraksiz mayda shoxlarni, poydevoridan qaychi bilan kesib tashlanadi(siyraklashtirish).

76

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlarialar

Amaliy ko’nikm○ Shoxlarni kesish usulini tushunib olaylik.
Asosiy novdadan chiqqan shoxlarni kesib olishsiyraklashtirish

qaytarib kesish
kesishdan keyin

kesishdan avval

shoxlar markazi

uzun shox

qaytagan shox
(pastga qaytgan shox)
uzun shox

qalin shoxlarni kesish usuli
tik turgan shox

tutashgan shox
qaytgan shox
parallel shoxlar
qaytgan shox
Asosiy ozak novdasi
o’rtasidan o’sib
chiqqan, novda

ildiz oldi novdalar

kesishni talab qiladigan novdalar

mayda shoxlarni kesish usuli

Uzun, tik turgan, qaytgan, parallel, pastag qaytgan, kesishgan,o’rtadan o’sgan, ildiz oldi shoxlar kesiladi. Markaziy shoxlar
kesilmaydi.
77

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlarialar

Amaliy ko’nikm○ Asosiy daraxt shakli va mevali daraxtlar turini tushunib olaylik.
asosiy novda

asosiy shox

asosiy shox

tokchauzun shox

asosiy shox
asosiy novda
Asosiy o’zak shaklitartibsiz tarqalgan(olma, shaftoli)
asosiy novda shakli(bo’yi pastqam qilib yetishtirish)(olma, xurmo)

asosiy novda
markazi tabiiy ochiq shakil(shaftoli, dengiz olxo’risi, olxo’ri)

asosiy novda
tokcha qurish(uzum, nok)

③ Tirgak qo’yish Yapon noklari, uzum va boshqalar, yosh novdalarning o'sish yo'nalishini tartibga solishuchun tirgak qo’yish ishlari bajariladi.
④ Mevalarni boshqarish
 Gullar ochilishidan yig'im -terimgacha quyidagi vazifalar bajariladi.
 i) terim va gul terimi
 Yaxshi, sifatli mevalarni yetishtirish va keyingi yil gullashni yaxshilash uchun
qo'shimcha kurtaklar va gullarni uzish lozim.
 ii) changlanish (urug'lanish) Gullar gullaganda, urug’chi tumshug’chasini sun'iy changlatish.
 Asalarilar kabi hasharotlardan foydalanish mumkin.
 Meva hosilini yaxshilash uchun "changlatuvchi daraxtlar" ning turli navlarini ekishlozim.

78

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlarialar
Amaliy ko’nikm

Bargli mevali daraxtlar○ Sun'iy changlatish uchun ishlatiladigan asbob-uskunalarni tushunib olaylik.

Sun'iy changlatuvchi

Sun'iy changlatuvchi“Bonten”- sun’iy changlatuvchi moslama iii) Meva yig'ish Sifatli mevalarni hosilini yig'ib olish uchun, kelasi yil gullashni yaxshilash uchun ham
ortiqcha yosh mevalarni yig’ib olish zarur.

alar
Amaliy ko’nikmumumiy○ Terib olinadigan mevalarni tushunib olaylik.
① Zararkunandalar va zararlangan mevalar② Kechiktirilgan yoki deformatsiyalangan mevalar③ Qopga solish qiyin bo'lgan mevalar joylashuvinokqolgan mevalar

to’nkarilagan likopcha
shaklidagi meva shakli

yi’gishtirib olinishi kerak bo’lgan mevalar

Anjir mevasi

Zararlanganmeva

Cho’nqirchasi
bor meva

79

mandarin

qolgan mevalar

yi’gishtirib olinishi kerak
bo’lgan mevalar

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlarialar
Amaliy ko’nikm

Doimo yashil mevali daraxtlari○ Satsuma mandarini mevasini siyraklashtirishni tushunib olaylik.

 iv) Xalta (qop) Zararkunandalarning oldini olish va mevalarni toza tutishi uchun ularni xaltalargao’rash lozim.

alar
Amaliy ko’nikm

Bargli mevali daraxtlar○ Xaltalarga solishning asosiy usulini tushunib olaylik.

80

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlarilaraAmaliy ko’nikm

Bargli mevali daraxtlar○M evali daraxt xaltalarining asosiyturlarini va ularni qanday qilib solishni
tushunib olaylik.

shaftoli uchun

  shaftoli

uzum uchun

Metall qisqich

Xaltani puflab, kesilgan joylariga
tayoqchani joylashtirib, meva o’ rtasiga
solinadi.

Xaltaning og'zi, shoxning narigi tomoniga
siqib o’ ralib, uni shoxning tagiga yotqizib
joylashtiriladi va mahkamlash uchun novda
qisqich bilan o'raladi.

  uzum

Metall qisqich

Meva novdasi

Yon tomonni qisqich bilan siqib, uni yon
tomonga og’ dirib mahkamlab, xalta
og’ zini meva novdasiga o’ rab qo’ yiladi.

Xaltani puflab, uzum voshini xaltani
o'rtasiga qo'yiladi va qisqichsiz qisib
qo'yiladi.

[Umumiy bo’limlar ] ① Meva xaltaning o'rtasiga solinadi.
② Qisqichni mahkam o'rashda meva poyasini yoki shoxlarini maydalashdan ehtiyot bo'ling.

81

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari⑤ Hosil yi’g’ini Olma, yapon noklari, sitrus mevalari va boshqa mevalari pishganda yig'ib olinadi.
 Hosil yig’inidan so'ng, nok va turib pishadi (pishadi).
Asosiy mevali daraxtlarni yig'ish vaqti

alar
Amaliy ko’nikm

Satsuma mandarini

Oktabr oyining o'rtalaridan dekabr oyining boshigacha

Olma

Sentabr oyining boshidan noyabr oyining o'rtalariga qadar

Nok

Avgust oyining o'rtalaridan noyabr oyining oxirigacha

Uzum

Avgust oyining o'rtalaridan oktyabr oyining boshigacha

Shaftoli

Iyun oxiri-avgust oxiri

Xurmo

Sentyabr oxiri - dekabr boshi

Doimo yashil mevali daraxt○ Satsuma mandarinini qanday yig'ish kerakligini tushunib olaylik▼ Ikki marta kesib olinib, "o'qning (meva poyasi)"uzun qismi kesib olinadi.

▲ Mandarinlarni qaychida shikastlamaslik uchun ularni

novdalardan kesib olinadi. Agarda, tortib olinsa,
mevaga zarar yetadi.

（２）Turni yangilash① Qayta ekishх Daraxt kuchi zaif va hosildorligi past bo'lgan eski daraxtlar, yaxshi bo’lmagan navli
bog'larda, ko'chatlarni yangisiga almashtirish uchun "qayta ekish" amalga oshiriladi.
② Yuqori payvandlash Bu mevali daraxt shoxiga, yangi navning shoxini payvand qilish usulidir. Ikkita turi bor,
biri - asl (mevali daraxt) novdasini kesish, ikkinchisi - kuchli novda sifatida qoldirish.

82

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari

Asosiy novdaning yoki pastki asosiy
shoxning o'rtasiga payvandlanadi.

Payvandning joylashgan joyi

Asosiy shox

Pstki asosiy shox

Kurtak payvandi Pstki asosiy shox

Kurtak payvandi

kesishPstki asosiy shox
Asosiy shox

Asosiynovda

Asl novda
Yuqori payvandlash usuli

Asosiy shox

Asl novda kesilmaydi
Yuqori payvandlashni bajarish usuli（３）Tuproqni nazorat qilish① Tuproq yuzasini nazorat qilish Tuproq yuzasini nazorat qilishning ikkita usuli bor: ① begona o'tlarni o'stirmaslik,② guruch somon va o't yotqizish, ③ doimo o't o'stiriladi, ④ barchasi birlashtirib
bajariladi.
 Qiyaliklardagi bog'larda, tuproq ko’chib oqadi, shuning uchun ① usul yaxshi emas.
② Tuproqni saqlash, yaxshilash Yomg'ir tufayli, tuproq ko’chib, oqmasligi uchun drenaj ariqchasini yaratish lozim.
 Shuningdek, tuproq ko’chmasligi uchun tosh devorlar qurish lozim.
 Tuproqqa chuqur ishlov berish (chuqur ishlov berish)- bu organik moddalar qo'shilsa,
suvni ushlab turish xususiyati, nafas olishni va ildiz o'sishini yaxshilaydi.
 Ekish uchun mos tuproqning pH (vodorod ioni indeksi), mevali daraxtga qarab
farqlanadi.
 Yaponiyada kislotali tuproq ko'p bo'lganligi sababli, ishqorli kalkerli materiallar bilan
pH sozlanadi.

83

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari  yirik mevali daraxtlarning o'sishi uchun mos keluvchi tuproqning pH qiymati
Meva daraxtlarining turlari O'sish uchun mos oraliq miqdori O’sish uchun eng yaxshi oraliq miqdori
Satsuma mandarini
Olma
Uzum
Yapon noki
Shaftoli
Xurmo
Kashtan
Yapon olxo’risi
Anjir

4.2 - 7.0
4.6 - 7.1
5.0 - 7.9
4.3 - 6.7
4.3 - 6.7
4.5 - 7.0
4.1 - 6.1
4.3 - 6.5
5.5 - 7.5

5.4 - 6.3
5.5 - 6.6
6.1 - 7.4
5.3 - 6.2
4.8 - 5.9
5.5 - 6.6
4.6 - 5.5
5.1 - 6.0
6.1 - 7.2

③ Namlikni nazorat qilish Sug'orish vaqti va miqdorini, mevali daraxt turiga hamda uning o'sishiga qarab
moslashtiriladi.
 Bundan tashqari, tuproqni na’munadagidek suvni saqlash (suvni ushlab turish) va
drenajlash (suvni chiqarish) sifatlari ham muhimdir.
④ O’g’itlash O'g'itlar yiliga bir necha marta beriladi, lekin ahamiyati jihatidan farqlanuvchi "asosiyo'g'itlash" va "qo'shimcha o'g'itlash" mavjud.
 "Asosiy o’g’itlash" - yillik o'sishning asosi bo'lgan, ozuqa moddasidir.
 "Qo'shimcha o'g'itlash", ozuqa moddalari asosiy o’gitlash bilan yetarli bo'lmaganda,
amalga oshiriladi.
 Asosiy o’g’itlash, o'sish boshlanishidan oldin, uyqu davrda beriladi. Bargli mevalidaraxtlar uchun dekabrdan yanvargacha va doimiy yashil mevali daraxtlar uchun
martdan aprelgacha beriladi.
 Voyaga yetgan daraxtlarda, "tuproq yuzasini o’g’itlash", ya’ni odatda tuproq yuzasiga
o'g'it sepish orqali bajariladi. Bundan tashqari, chuqur ishlov berilganda, barcha tuproq
qatlamlariga organik moddalar bilan birgalikda qo'llaniladigan "barcha qatlamlar uchun
o'g'it" va o'g'it komponentlari, suvda eriydigan va butun daraxtga sepiladigan "burglar
yuzasiga sepish", amalga oshirilishi mumkin.
 Qo’shincha o’g’itlashga bahorgi o'g'itlash, yozgi o'g'itlash va kuzgi o'g'itlash kiradi va
tez ta'sir qiladigan o'g'itlash qo’llaniladi.
 ・Bahorgi oʻgʻit: nihol, shox va barglarning oʻsishi uchun beriladi. U kurtak o'g'iti, deb
ham ataladi.
 ・Yozgi o'g'it: meva yetishtirish uchun beriladi. Haqiqiy o'g'it, deb ham ataladi.
 ・Kuzgi o'g'it: Daraxtning kuchini tiklash va saqlangan ozuqa moddalarini ko'paytirish
uchun beriladi. Minnatdorlik o'g'iti, deb ham ataladi.

84

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari（４）Boshqa nazoratlar
 Meva daraxtlari kuchli shamol, sovuq havo, kuchli yomg'ir, qurg'oqchilik, kuchli qor va
do'l kabi tabiat hodisalariga yuz tutadi.
 Zarar ko'rishi mumkin bo'lgan hududlarda, turli choralar ko'riladi.

（５）Yuk tashish va saqlash
 Yig'ilgan mevalar hajmi, ta'mi, tashqi ko'rinishi (ko’z bilan ko’rganda) va boshqalarsifatlariga qarab, tanlanadi va jo'natiladi. Rejalashtirilgan yuklarni saqlash muddatini
uzaytirish texnologiyasi mavjud.
 Tsitrus mevalarini saqlashdan avval, namlik miqdorining bir necha foizi quritiladigan"boshlang’ich choralar" ko'riladi.
 Olmalar tarkibidagi kislorodni kamaytirib, karbonat angidrid (karbonat angidrid gazi)
miqdorini ko’paytirish natijasida, uzoq muddat saqlash (CA saqlash) uchun muslatgichda
saqlanadi.

4 Mevali daraxtlarni inshootlarda yetishtirish（１）Inshoot turi
 Inshootda uzum, mandarin, gilos (olcha) kabi mevali daraxtlar yetishtiriladi.
 Yetishtirish inshootlari, oynali , issiqxonalarni va yomg'irdan himoya qiluvchi,
inshootlarni o'z ichiga oladi.
 Bundan tashqari, inshoot ichidagi haroratni ko'tarish uchun isitgichdan foydalanadigan,
yetishtirish usuli ham mavjud.

（２）Yetishtirishni nazorat qilish Inshootning ichi va tashqarisidagi harorat farqi katta bo'lgani uchun, yetishtirishni
to'g'ri boshqarish, talab qilinadi. Yomg’irning yog’ishi ahamiyatsiz bo’lgani tufayli,
namlikni boshqarish ham muhimdir.

5 Meva daraxtining asosiy xususiyatlari va yetishtirishni nazorat qilish（１）Tsitrus mevalari Tsitrus mevalari, issiq hududlarda yetishtiriladi.
 Yaponiyada yetishtiriladigan sitrus mevalarning 70% Satsuma mandarinidir.
 Satsuma mandarinning vatani Yaponiya bo'lib, ommabob navlari Miyagava Wase(21%), Aoshima Unshu (14%) va Okitsu Wase (13%) mandarinlaridir..
 Tsitrus mevalari, sovuq va kuchli shamollarga chidamsiz, shuning uchun ularni
nazorat qilishda, e’tibor berish lozim.

85

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari Har yili, serhosil yil va kamhosil mevali yil (ikki yillik hosil) bo'lishi mumkin.

Tsitrus Unshu guli（２）Olma Olma, ko'pincha qishi sovuq hududlarda etishtiriladi.
 Odatiy navlari: Fuji (52%), Tsugaru (13%) va Orin (8%).
 Urug’chi tumshug’chasini sun’iy changlatish va terish, gul terish va meva yig'ish kabi
ishlar bajariladi.
 Meva daraxtlari ko'pincha zararkunandalar tomonidan zararlanganligi sababli, tegishlinazorat talab qilinadi. U xaltachalarga solinishi bo'lishi mumkin.
 Olma, bo’yi past bo’lgan ko’chatlardan foydalanilib, pastqam daraxtlarda yetishtirish
ishlari olib boriladi. Asosiy novdaga, moslashtirilgan daraxtlar, zich qilib ekiladi. Bundan
maqsad, hosilni oshirishni tezlatish va daraxt balandligi (daraxt balandligi) ni pasaytirish
xisobiga, mehnat kuchini tejovchi, ishlov berish usuli hisoblanadi.

（３）Uzum Uzum, butun Yaponiyada keng tarqalgan.
 Oddiy navlari - Kyoho (35%), Delaver (19%) va Pion (16%) navlaridir.
 Tokchalar qurish uchun, novdalarni gorizontal ravishda tarqatish lozim. Uzum shamolva kasalliklarga chidamli bo'lmagani uchun, inshootda yetishtiriladi.
 Donaksiz uzumlar, o‘simlik gormoni “giberellin” yordamida ham yetishtiriladi.
Donaksiz uzumni yetishtirish usuli
 Tuplarni gibberellin eritmasiga ikki marta, gullashdan oldin va keyin
botirib olinadi.
 Gibberellinni qo'llash vaqtini va eritmaning konsentratsiyasiga rioya
qilish muhimdir.

86

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari（４）Xurmo
 Ikki xil xurmo mavjud: shirin xurmo va tahir xurmo.
 Xurmoning odatiy navlari - Fuyu (shirin xurmo, 25%), Xiratanenashi (tahir xurmo,
17%) va Tonewase (tahir xurmo, 15%).
 Shirin xurmo - mevali daraxti vatani Yaponiya bo'lib, issiq hududlarda yetishtiriladi.
 Yetishtiriladigan xurmolarning yarmi – tahir xurmolardir. Tahir xurmoga, tahirini
ketkazish uchun ishlov beriladi.
 Har yili, serhosil yil va kamhosil mevali yil (ikki yillik hosil) bo'lishi mumkin.

（５）Nok Nok, Yaponiyaning issiq va yomg'irli iqlimiga mos kelib, ko'p joylarda yetishtiriladi.
 Oddiy navlari - Kosui (40%), Hosui (27%) va Niitaka (10%) navlaridir.
 Nok-salqin, quruq joylarda yetishtiriladi.
 Nok, boshqa navlar gulchangi bilan changlanishini talab qilgani uchun, ishonchlichanglanish talab qilinadi.
 Yapon noklari shamolda mevalari to’kilishi oson bo’lganligi uchun ularni tokchalarda
yetishtiriladi.

（６）Shaftoli
 Shaftoli, ko'pincha salqin joylarda yetishtiriladi.
 Odatiy navlari: Akatsuki (19%), Hakuho (16%) va Kawanakajima Hakuto (14%)
navlaridir.
 Yosh daraxtlari tez o'sadi, 3 yilda meva beradi va 7, 8 yil ichida katta daraxtlargaaylanadi.
 Meva yig'ish va yig'ishdan tashqari, zararkunandalarning oldini olish va mevalarning
tashqi ko'rinishini yaxshilash uchun xaltachalardan foydalaniladi.

6 Mevali daraxtlar uchun qo’llaniladigan qishloq xo'jaligi materiallari va texnikasi（１）Qishloq xo'jaligi materiallari
 Meva bog‘lari materiallariga, issiqxonalar va tokchalar uchun materiallar, kuchli
shamollar, qushlar va zararkunandalarni oldini olish uchun to‘rlar, nazorat qilish va
sug‘orish uchun purkagichlar kiradi.
 Bundan tashqari, changlanishga yordam beradigan asalarilar kabi hashorotlar,
zararkunandalarga qarshi kurashuvchi vositalar va o'simliklarning o'sishini regulyatorlari(o'simlik gormonlari bilan bir xil ta'sirga ega kimyoviy moddalar) va boshqalar kiradi.
 Muzlab qolish natijasida, zararlanishlarni oldini olish uchun ventilyatorlar ishlatiladi.
 Ba’zida, muzlab qolish natijasida, zararlanishlarni oldini olish uchun purkagichlardan
ham foydalanish mumkin.
87

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari
Asosiy mevali daraxtlar uchun o'simlik o'sishi regulyatorlaridan foydalanish maqsadi
・Meva qobig'ining suzib chiqishini oldini oladi: Satsuma mandarini
・Donaksiz: uzum
・Hosil yig'imidan avval, meva tushishining oldini oladi: olma, yapon noklari va
boshqalar.
・Yetuklikni tezlashtiring: Ko'p mevali daraxtlar
・Ildiz va shoxlarning rivojlanishiga yordam beradi: olma va boshqalar.

alar

Amaliy ko’nikm○ Meva daraxtlarining asosiy materiallari va ularning maqsadlarini tushunib olaylik.
Qushlarqa qarshi to’r, hasharotlarga qarshi to'r, mulchalash materiallari, aks
ettiruvchi varaq va boshqa materiallardir.

Qushlarga, hasharotlarga qarshi to'r

Mulchalash

Aks ettiruvchi varaq

Mulchalash materiali
Qo’llash uslubi: mevali daraxtlarning ildizlari atrofiga yozing.
Maqsad: Tuproqning oqishini oldini olish. Suvning bug'lanishini oldini olish
Yovvoyi o'tlarning oldini olish.
aks ettiruvchi varaq
Qo’llash uslubi: Hosil yig'imi vaqtida, uni mevali daraxt tagiga yozing.
Maqsad: mevalarning rangini yaxshilash uchun quyosh nurlarini aks ettirish.

88

7 Meva daraxtini yetishtirish ishlari（２）Qishloq xo'jaligi texnikasi
 Qishloq xoʻjaligi texnikasi, tuproqqa ishlov beruvchi, kimyoviy moddalar sepuvchi,
begona oʻtlardan tozalash uchun, mevalarni saqlash uchun va tashish uchun
qo’llanadigan mashinalarni oʻz ichiga oladi. Mevali darxtlarni yetishtirishda, umumiy
qo’llaniladiganlaridan tashqari, quyidagilar ham qo'llaniladi.
Zararkunandalarni yo’q qilish: Tezlik purkagichi (SS)Transport: monorelslar

Yetishtirishni nazorat qilish: havoga ko’tariladigan texnikalar  	Transport: tashuvchilar（３）qishloq xo'jaligi asboblari (faqat ko'pincha, mevali daraxtlarda qo’llaniladi)
Kesish uchun qaychi

Narvonalar

Amaliy ko’nikm○ Mevali daraxtlar uchun asosiy qishloq xo'jaligi asboblari va mexanizmlarini tushunib
olaylik.

89

8

Qishloq xo'jaligi terminologiyasi

Kuzgi o'g'it (Minnatdorlik o’giti)---Meva yig'ib olingandan keyin, saqlangan ozuqa
moddalarini ko'paytirish uchun o'g'itlash
Yopiq drenaj---Tuproq ichiga, loy quvurini ko'mib, suvni chiqarib tashlash usuli
Ko'chatlarni o’stirish---Ko'chatlarni dalada emas, urug’larni sepib, ko’chatxonalardao’stiirish
Ariq tizmasi---Dala tuprog'ini bir pog'ona yuqoriga ko'tarish va ekin ekish uchun joy (tizma)
yaratish ishi
Gul kurtaklari---Mevalarning asosi bo'lgan, gullar va kurtaklarga aylanadigan, kurtaklar.
Qurg'oqchilik---Yomg'ir yog'masligi oqibatida ekinlarga zarar yetishi
Sug'orish (suv quyish)---Ekinlarni sug'orish
Tuproqqa ishlov berish (shudgor)---Daladagi tuproqni qazish, uni ag’darish, yumshatish
va havo aylanishini yaxshilash ishlari
Fotosintez---O’simlik, yorug'lik yordamida, suv va karbonat angidriddan kraxmal va
boshqalarni ishlab chiqarishi
Unib chiqish---Ekishdan bir kun oldin, kurtaklari taxminan 1 mm tashqarida paydo bo'lish
holati.
Loyihalashtirish---Turga, mavsumga va atrof-muhitga ko'ra yetishtirish texnikasini
birlashtirgan kultivatsiya usuli
Kesish---Daraxtning bir qismi, novdasini kesib, ildiz otishi uchun tuproqqa ko’mib,ko'chatlar va poyalarni etishtirish usuli
Yovvoyi o'tlarga qarshi kurash---Yovvoyi o'tlarni, dorilar, mulchalash va boshqa vositalar
bilan oldini olish mumkinTo'g'ridan-to'g'ri ekish---To'g'ridan-to'g'ri dala tuprog'iga urug'larni ekish
Inshootlarda bog'dorchilik---Inshootlarda (plastmassa issiqxonalar, issiqxonalar va
boshqalar) ekinlarni yetishtirish shakli
Qurish---Mevali daraxt turlariga hamda navlariga mos keluvchi daraxt shakli90

8 Qishloq xo'jaligi terminologiyasi

Gibberellin bilan ishlov berish---Gibberellinni donaksiz navlarga qo’llash yoki donaksiznavlarda donning o'stirish
Hosil yig'imi---Dalalar va daraxtlardan to'liq o'sgan sabzavotlar, donlar va mevalarni
yig'ish va yig’im-terim ishlari
Urug'larni tayyorlash---Urug’larni silliq unib chiqishi va o'sishini ta'minlash uchun ularni
ekishdan avval, "urugni tanlash", "dezinfektsiya qilish", "ivitish" va "unib chiqish" dantortib bir qator ishlar amalga oshiriladi (matnda, urug’ tayyorlash, deb berilgan)
Dezinfektsiya---"Urug'larni dezinfeksiya qilish" orqali, urug'lardan yuqadigan kasalliklar va
zararkunandalarga qarshi kurashish
O'tlarni tozalash (o'tlarni o’rish)---Dalalarda, bog'larda, tizmalarda va yo'laklarda begonao'tlarni olib tashlash
Tuproq yuzasini tekkislash---Sholi ko‘chatlari ekilishi uchun, sholizorga suv quyib, tuproq
yumshoq bo‘lishi uchun ag’dariladi
Sun'iy changlatish---Changlanishni talab qiladigan gulning, urug’chi tumshug’chasini
sun'iy ravishda changlatish
Ivitish---Nihol uchun zarur bo'lgan suvni, yetarli darajada o'zlashtirishda o'sishni
yaxshilash
Suv toshqinidan zarar---Kuchli yomg'ir ekinlarga shikastlanish va kasalliklar kabi
zararlarni yetkazishi mumkin.
Chiziq bo’ylab ekish---Tizmalarga, urug'larni tizma (chiziqlar) hosil qilib ekish
Shoxlarni yagonalash---Ortiqcha shoxlarini kesib, mekinlar va daraxtlar shaklini meva
solishi uchun tirgaklash
Yerni tekkislash---Shudgorlashdan song, dalada tuproqni tekkislash ishlari
Urug'larni tanlash---Yomon urug'larni olib tashlash uchun ularni solishtirma og'irligi ”Tuzlisuvda tanlash” bo'yicha saralash
Azizillo---Shoxlarni kesish
Majburiy yetishtirish---Imkoniyatlardan foydalangan holda, odatdagidan ko'ra erta
yetishtiriladigan ekin turi

91

8 Qishloq xo'jaligi terminologiyasi

Asosiy poya---Payvand chog'ida, ildizlari bo'lgan o'simliklar va daraxtlar
Tahirini kamaytirish (tahir mazasini olib tashlash)---Sun'iy ravishda eriydigan taninlarni,
erimaydigan (suvda erimaydi) holatiga o'tkazish
Urug’ ekish (urug'lar)---O’simlik urug’ini ekish ishlari
O'rtacha ishlov berish (shudgorlash)---Ekinlarni yetishtirishda, dalaning tuproq yuzasiga
sayoz ishlov berish ishlari
Qo’shimcha o’g’itlash---O'simliklar o'sishi vaqtida o'g'itlash
Payvandlash---O’simlik yoki daraxtning bir qismini, masalan, shox yoki kurtagini kesib, uni
ildiz yoki boshqa daraxtga ulash usuli
Ko’chat ekish---Dalada, ko’chatxonalarida yetishtirilgan ko'chatlarni ekish bo'yicha ishlar
Gul terish---Ortiqcha gullarni terish
Mevalarni siyraklashtirish---Yaxshi o’sayotgn mevalarni terib, qolgan mevalarni yig’ib
olishChimchilash---Cho’zilgan poya va shoxlarning uchlarini kesish
Barglarni olib tashlash---Ortiqcha barglarni olib tashlash
Kurtak yig’ish---Ortiqcha kurtaklarni yig’ib olishTo’p qilib ekish---Oraliqdagi masofani ochib, bir nuqtaga bir qancha urug’dan ekish
O’rtacha quritish---Guruch o’sh davrida, bir vaqtga shudgor dalalardan suvni quritish
Tarqatib urug’ ekish---Dala yoki butun tizma bo’ylab urug’ ekish usuli (shuningdek,
sochish, deb ham ataladi)
Zararkunandalarga qarshi kurash---Zararkunandlar va kasalliklarni oldini olish uchun
kimyoviy vositalardan foydalaniladi.
Tuproq bilan qoplash---ekilgan urug’ar ustidan yupqa qatlamda tuproq tortish
Chig’anoq (oraliq)---Payvand vaqtida, meva va gul beradigan kurtaklar va novdalar
Yagonalash---O’sayotgan ko’chat yoki novdaning bir shoxini tanlab qoldirish, qolgan
shoxlarini kesish, kaltalash
Mulchalash---Tuproq yuzasini plyonka, somon va boshqa narsalar bilan yopish92

8 Qishloq xo'jaligi terminologiyasi

Asosiy o’g’itlash (ilk o’g’itlash)---Ekin ekishdan avval yoki kurtaklashni boshlashi bilan
yer maydonini o’g’itlang.
Tirgaklash---O’simlikning o’sish yo’nalishini to’g’irlash uchun uning shoxlarini simlar yoki
tirgaklarga bo’g’lash
Nazoratli yetishtirish---Majburiy yetishtirihsdan farqli o’larow, ekinlar odatdagidan
kechroq ekiladi.
Almashtirib ekish---Hosilni yig’ib olgach, dalada boshqa turdagi ekinlarni yetishtirish.
Sovuq urushi---Yoz faslida, havoning birdaniga sovub ketib, hosilga zarar keltirishi.
Uzluksiz hosilning buzulishi---Ekinni yig’ib olgach, bir xil turdagi ekinlarning ekilishi
natijasida hosil va hosildorlikning pasayishi
Ochiq joylarda yetishtirish---Ekinlarni inshootlarda emas, balki tabiiy sharoitda
yetishtirish

93Forosur’atlar ilovasi (sabzavotlar, qoplama materiallar, mevalar)
Sabzavotlar
Asosiy sabzavotlar va tasniflanishi
1. Bargli sabzavotlar

karam

xitoy karami[Karamdoshlar oilasi]

salat bargi[Karamdoshlar oilasi][Butguldoshlar oilasi]

ismaloq[Sho’radoshlar oilasi]

2. Ildizli sabzavotlar

piyoz

turp

[Loladoshlar oilasi][Karamdoshlar oilasi]

shirin kartoshka

kartoshka[Ituzumdoshlar oilasi]sabzi[Peshakdoshlar oilasi][Soyabon oilasi]

3. Mevali sabzavotlar

pomidorbaqlajon[Ituzumdoshlar oilasi][Ituzumdoshlar oilasi]

94

bodring[Qovoqdoshlar oilasi]

qoplama material

vinil xlorid

qishloq xo’jaligi polietilen plyonkasi

to’qilmagan matogazon matosi

hashorotlarga qarshi to’r

meva

olma

uzum

shaftolibuta mevasi

nok

xurmo

kashtan

kivi

yudzu

Satsuma mandarini
95

yapon olxo’risiSupport project to properly accept foreigners for agricultural support

Agricultural Skill Assessment Test
Text: General crop farming
Uzbek Edition

Published by National Chamber of Agriculture, February 2022
Chuorodokijunkyokai Bldg. 9-8 Nibancho,Chiyoda-ku,Tokyo,Japan 102-0084
Dedicated Website http://asat-nca.jp/◎ All rights reserved