Ver1.0

農業技能測定試験แบบทดสอบวัดทักษะการเกษตร

テキスト 畜産農業全般
แบบเรียน ： การทำฟาร์มปศุสัตว์โดยรวม

一般社団法人 全国農業会議所

องค์ กรนิตบิ ุคคล National Chamber of Agriculture

タイ語版ฉบับภาษาไทย

ประวััติกิ ารแก้้ ไขจำำ�นวนครั้� ้งที่่�แก้้ไข วัันที่่�แก้้ไข รายละเอีียดการแก้้ไขโดยสัังเขป
1.0

18/10/2019ฉบัับแรกสุุ ดออกมาแล้้ว

จุุดที่่�แก้้ไข
ฉบัับแรกสุุ ดออกมาแล้้ว

บทน�ำ
ปััญหาแรงงานในพื้้�นที่่�ทำ�ำ การเกษตรไม่่เพีียงพอในญี่่�ปุ่่� นกำำ�ลัังรุุ นแรงขึ้้�น ด้้วยเหตุุนี้้� จึึงได้้จััด
ตั้้�งระบบทัักษะการทำำ�งานที่่�กำ�ำ หนดเพื่่�อเปิิ ดรัับทรััพยากรบุุคคลชาวต่่างชาติิ (ทรััพยากรบุุคคลชาว
ต่่างชาติิเพื่่�อสนัับสนุุนด้้านการเกษตร) ที่่�สามารถมีีบทบาทในฐานะแรงงานที่่�มีีศัักยภาพพร้้อมใช้้
งานทัันทีีเข้้ามาเป็็ นแรงงานกลุ่่�มใหม่่ในพื้้�นที่่�การเกษตรของญี่่�ปุ่่� น ซึ่่� งเป็็ นระบบสนัับสนุุนการ
พััฒนาและค้ำำ��จุุนการเกษตรของญี่่�ปุ่่� น ที่่�เพิ่่�มเข้้าไปในระบบการฝึึกอบรมทัักษะของชาวต่่างชาติิที่่�
กำำ�ลัังเป็็ นที่่�คาดหวัังอย่่างมาก
โดยโครงการนี้้� การที่่�ชาวต่่างชาติิจะทำำ�งานในพื้้�นที่่�การเกษตรได้้นั้� น้ จำำ�เป็็ นต้้องมีีคุุณภาพ
ครบตามเงื่่�อนไขด้้านความรู้้�และทัักษะเกี่่�ยวกัับการเกษตรตามที่่�รััฐบาลญี่่�ปุ่่� นกำำ�หนด
ซึ่่� งในส่่ วนนี้้� ทางองค์์กรนิิติิบุุคคล National Chamber of Agriculture ได้้รัับความอนุุเคราะห์์
จากกระทรวงเกษตร ป่่ าไม้้ และการประมงแห่่งญี่่�ปุ่่� นให้้เป็็ นผู้้ �จััดการสอบเพื่่�อตรวจสอบและ
ประเมิินความรู้้� รวมถึึงทัักษะเกี่่�ยวกัับเกษตรกรรมของชาวต่่างชาติิที่่�จะเดิินทางเข้้าประเทศญี่่�ปุ่่� นตั้้�งแต่่ปีี ค.ศ. 2019 เป็็ นต้้นมา โดยมีีการทดลอง 2 ชนิิด คืือ 1. การทำำ�การเกษตรโดยรวม 2. การปศุุสัตั ว์์โดยรวม
หนังสือแบบเรียนนี้ ได้เรียบเรียงเนื้อหาเกี่ยวกับความรู้ / ทักษะที่ผู้เข้าสอบเรื่องการท�ำฟาร์ม
ปศุสัตว์โดยรวมควรรู้ ให้เข้าใจง่ายโดยใช้รู ปถ่ายและภาพวาดประกอบ ทางเราหวังว่าทุกท่านจะน�ำ
ไปใช้ประโยชน์ และใช้เป็ นตัวช่วยหนึ่งส�ำหรับการเรียนรู้ของผู้เข้าสอบทุกท่าน
อนึ่ง ในการสอบเรื่องการท�ำฟาร์มปศุสัตว์โดยรวม จะมีค �ำถามข้อสอบเพื่อประเมินผล / ตรวจสอบว่ามีความสามารถด้านภาษาญี่ปุ่นที่จ�ำเป็ นส�ำหรับการประกอบอาชีพท�ำฟาร์มปศุสัตว์ใน
ประเทศญี่ปุ่นรวมอยูด่ ว้ ย ในการเข้าสอบ กรุ ณาใช้หนังสือแบบเรียนภาษาญี่ปุ่นที่ทางองค์กร
นิติบุคคล National Chamber of Agriculture จัดท�ำขึ้นอีกเล่มร่ วมกันด้วยสุ ดท้ายนี้ ในการจัดท�ำหนังสือแบบเรียน ต้องขอขอบคุณคณะกรรมการตัดสิ นก�ำหนดการ
สอบประเมินทักษะชาวต่างชาติในการสนับสนุนด้านการเกษตร กลุ่มพันธุ์พืชไร่ ทุกท่านเป็ นอย่างสูง ทั้งอาจารย์คิคุ ยามากามิ (การเลี้ยงไก่), อาจารย์มิยาโอะ โยชิดะ (โคนม), อาจารย์ฮิโรชิ มิสุมิ(สุ กร), อาจารย์อากิฮิโระ คิโนชิตะ (โคเนื้อ), และอาจารย์มิคิ ซาโต (การเลี้ยงไก่) ที่ให้ความร่ วมมืออย่างดียง่ิ
ตุุลาคมืิิ�า ค.ศ. 2019องค์กรนิติบุคคล National Chamber of Agricultureสารบัญ
Ⅰ ลักษณะเฉพาะของการทำ�ปศุสัตว์
1 การทำำ�ฟาร์์มโคนม (เลี้้�ยงโคนม)…………………………… 12

การผลิิตเนื้้�อวััว (เลี้้�ยงโคเนื้้�อ)… …………………………… 63การทำำ�ฟาร์์มเลี้้�ยงสุุ กร (สุุ กร)… …………………………… 10

4การเลี้้�ยงไก่่… ……………………………………………… 19

5อื่่�นๆ………………………………………………………… 25

6คำำ�ถามทดสอบความเข้้าใจ… ……………………………… 31

Ⅱ ความรู้ พนื้ ฐานเกีย่ วกับปศุสัตว์และอาหารสั ตว์
1 โคนม… …………………………………………………… 34
2โคเนื้้�อ……………………………………………………… 49

3สุุ กร………………………………………………………… 58

4การเลี้้�ยงไก่่… ……………………………………………… 64

5อื่่�นๆ………………………………………………………… 95

6คำำ�ถามทดสอบความเข้้าใจ… …………………………… 101

Ⅲ งานจัดการควบคุมปศุสัตว์ประจำ�วัน
1 การจััดการด้้านสุุ ขอนามััยและความปลอดภััยของฟาร์์ม…… 105
2

โคนม… ………………………………………………… 109

3โคเนื้้�อ…………………………………………………… 117

4

สุุ กร……………………………………………………… 120

5การจััดการเรื่่� องอนามััยในฟาร์์มปศุุสัตั ว์์… ……………… 124

6อื่่�นๆ……………………………………………………… 131

7งานจััดการควบคุุมและจุุดสำำ�คััญที่่�ต้อ้ งเฝ้้าสัังเกตในปศุุสัตั ว์์ (สำำ�หรัับการสอบปฏิิบััติิ)…… 1378คำำ�ถามทดสอบความเข้้าใจ… …………………………… 140<อ้้างอิิง>คำำ�ศััพท์์งานปศุุสัตั ว์์ที่่�พบบ่่อยในการทำำ�งานประจำำ�วััน… … 142คำ�แนะนำ�ก่อนเริ่ม
ข้อควรระวังเวลาเดินทางเข้าประเทศญี่ปุ่น
เวลาที่เดินทางเข้าประเทศญี่ปุ่นเพื่อมาประกอบอาชีพเกษตรกรรมนั้น กรุณาปฏิบัติตามกฎระเบียบดังต่อไปนี้อย่าง
เคร่งครัดเพื่อป้องกันการรุกรานจากโรคติดต่อในปศุสัตว์และโรคและแมลงศัตรูพืช
◦ กรุณาอย่าสัมผัสกับสัตว์ในช่วงเวลาภายใน 1 สัปดาห์ก่อนเดินทางมาที่ญี่ปุ่น
◦ ตามกฎแล้ว เมื่อเดินทางเข้าประเทศ (รวมถึงเดินทางกลับเข้ามาในญี่ปุ่นอีกครั้งด้วย) แล้ว กรุณาหลีกเลี่ยงไม่เข้าไปใน

โรงเลี้ยงสัตว์หรือบริเวณโดยรอบเป็นเวลา 1 สัปดาห์
◦ กรุณาอย่านำ�ชุดทำ�งาน รองเท้าใส่ทำ�งาน และรองเท้าบู๊ทใส่ทำ�งาน เป็นต้น ที่ใช้งานที่ต่างประเทศและเปื้อนสกปรกแล้ว

มาด้วย้ ตว์ แฮม ไส้กรอก และเบคอน เป็นต้น ที่ไม่มใี บรับรองการตรวจสอบเข้า
◦ หา้ มนำ�ผลิตภัณฑ์อาหารจำ�พวกเนือ้ เช่น เนือสั
มาที่ญี่ปุ่น◦ กร ุณาแจ้งให้ทางครอบครัวและคนรู้จักไม่ส่งผลิตภัณฑ์อาหารจำ�พวกเนื้อมาที่ญี่ปุ่นโดยบรรจุใส่หีบห่อขนาดเล็ก หรือกล่องส่งพัสดุไปรษณีย์ขนาดเล็ก (ส่งไปรษณียร์ ะหว่างประเทศ)◦ นอกจากนี้ ขอให้ปฏิบัติงานอย่างปลอดภัยโดยทำ�ตามคำ�สั่งของผู้รับผิดชอบในพื้นที่ทำ�การเกษตรั ์Ⅰ ลักษณะเฉพาะของการทำ�ปศุสตว

1การท�ำฟาร์ มโคนม (เลีย้ งโคนม)โคนมโคนมในญี่่�ปุ่่� นส่่ วนใหญ่่เป็็ นพัันธุ์์�โฮลสไตนฟรีีเชีียน (Holstein Friesian) ซึ่่� งมีีถิ่่�นกำำ�เนิิดที่่�ประเทศเนเธอร์์แลนด์์ และผลิิตนมโคได้้ปริิ มาณมากกว่่า 8,000 กก. ต่่อปีี
โคนมที่่�เคยมีีลููกมาแล้้วจะเรีียกว่่า โคที่่�เคยผ่่านการคลอด และโคที่่�คลอดลููกเป็็ นท้้องแรกเรีียกว่่า โคสาวท้้องแรก

พันธุ์โฮลสไตนฟรีเชียน (Holstein-Friesian)พันธุ์เจอร์ซี (Jersey)พันธุ์บราวน์สวิส (Brown Swiss)สนับสนุนภาพถ่าย: National Livestock Breeding Center สนับสนุนภาพถ่าย: National Livestock Breeding Center2 รูู ปแบบและขนาดของการบริิ หารจััดการฟาร์์ มโคนม

(1) ฟาร์์มโคนมของญี่่�ปุ่่� นส่่ วนใหญ่่จะเป็็ นรููปแบบการบริิ หารจััดการภายในครอบครััว
(2) แต่่ในปััจจุุบันั รููปแบบการบริิ หารจััดการโดยนิิติิบุุคคลที่่�บริิหารงานฟาร์์มโคนมด้้วยความร่่ วมมืือของเกษตรกร
จำำ�นวนหลายราย และการบริิ หารจััดการโดยบริิ ษััทก็เ็ พิ่่�มมากขึ้้�นเรื่่� อยๆ(3) ฟาร์์มโคนมที่่�มีีโคนมจำำ�นวนมากๆ เรีียกว่่า เมกะฟาร์์ม (mega farm)เกษตรกรฟาร์์มโคนมของญี่่�ปุ่่� นมีีจำำ�นวนลดลงเรื่่� อยๆ ทุุกปีี แต่่จำ�ำ นวนโคนมที่่�เลี้้�ยงต่่อเกษตรกรฟาร์์มโคนม 1 รายเพิ่่�ม
มากขึ้้�น

ความเปลี่่�ยนแปลงของจำำ�นวนโคนมที่่�เลี้้�ยงและผลิิตต่่อเกษตรกรฟาร์์ มโคนม 1 รายปีี 2005 (เฮเซ 17)

ปีี 2010 (เฮเซ 22)

ปีี 2014 (เฮเซ 26)

38.1 ตััว

44.0 ตััว

48.0 ตััว

3 ปริิ มาณน้ำำ��นมของโคนมที่่�เคยผ่่ านการคลอดที่่�ผลิิตในญี่่�ปุ่่� นค่่าเฉลี่่�ยของปริิ มาณน้ำำ��นมโคที่่�เคยผ่่านการคลอดที่่�ผลิิตได้้ต่่อปีี ของโคนมในประเทศญี่่�ปุ่่� นเพิ่่�มมากขึ้้�น ในปีี 2014มีีปริิ มาณ 8,316 กก. เมื่่�อเปรีียบเทีียบกัับ 10 ปีี ที่่�แล้้วคืือปีี 2004 มีีปริิ มาณ 7,619 กก. จะเห็็นว่่าเพิ่่�มขึ้้�นอย่่างมาก
1ิ โคนม
4 วงจรชีี วิต・โคนมที่่�มีีอายุุ 6 เดืือนจะเรีียกว่่าลููกโค หลัังจากนั้้�นจนถึึงอายุุราว 2 ปีีจะเรีียกว่่าโควััยเจริิ ญเติิบโต และหลัังจากคลอด
ลููกโคครั้้�งแรกแล้้วจะเรีียกว่่าโคโตเต็็มวััย
・โดยทั่่ว� ไปแล้้วจะทำำ�ให้้โคตััวเมีียที่่�มีีอายุุ 14-15 เดืือนตั้้�งท้้องด้้วยการผสมเทีียม

・การคลอดลููกของโคนมจะเว้้นระยะห่่าง 365 วััน จึึงควรคลอด 1 ครั้้�งใน 1 ปีี แต่่ช่่วงเว้้นระยะห่่างระหว่่างการคลอด
ลููกของโคนมญี่่�ปุ่่� นก็็ปรัับตััวยาวนานขึ้้�น ในปีี 1989 เว้้นระยะ 405 วััน และปีี 2015 เว้้นระยะ 433 วััน・ช่่วงเวลาตั้้�งท้้องของโคนมคืือ 280 วััน (9.3เดืือน)・หลังจากที่โคตัวเมียคลอดลูกแล้ว จะรีดนมสดได้เป็ นเวลาประมาณ 1 ปี แต่เพื่อให้โคตั้งครรภ์จนกระทั่งคลอดลูกโค
ครั้งต่อไปในช่วงนี้ จึงจะท�ำการผสมเทียมโคที่ก�ำลังอยูร่ ะหว่างช่วงรีดนม
・เมื่อถึงช่วงก่อนก�ำหนดคลอดครั้งต่อไป 2-3 เดือนจะหยุดรีดนม เพื่อให้มีสารอาหารไปเลี้ยงแม่โคและลูกโคได้
・โคนมจะมีีวงจรชีีวิิตเช่่นนี้้�หลายครั้้�งในช่่วงชีีวิิตโดยมีีระยะเวลาวงจรละ 400-430 วััน แม่่โคสามารถคลอดลููกได้้มาก
ถึึง 7-8 ครั้้�ง แต่่โดยเฉลี่่�ยคืือประมาณ 4 ครั้้�ง
เกิด

6 เดือน

15 เดือน

2 ปี 26เดือน

ตั�งท้อง
ระยะให้นม 1-2 เดือน
(280 วัน)ผสมพันธุ์ทอ้ งแรก(ผสมเทียม)การคลอดท้องแรก

3 ปีเว้นช่วงระหว่างการคลอด
(14.2 เดือน : 432 วัน)4 ปี*ซํ�าวงจรเดิม (โดยเฉลี�ย 3 ครั�ง)จํานวนปี ที�ใช้งานได้โดยเฉลี�ย
6-7 ปี (คลอด 4 ครั�ง)การคลอดครั�งที� 2ช่วงรี ดนมช่วงสร้างนมได้มากที�สุด
(11.9เดือน:361วัน) ช่วงพักรี ดนม(2.3 เดือน)คือช่วงคลอดลูกโคครั�งที� 3-4
วงจรชีีวิิตของโคนม

5 ช่่ วงระยะเวลาให้้ ผลผลิิตของโคนม

(1) ช่่วงเวลาผสมเชื้้�อเพื่่�อให้้โคนมให้้กำ�ำ เนิิดลููกโคครั้้�งแรก (ท้้องแรก) โดยทั่่ว� ไปคืือช่่วงโคมีีอายุุ 14-15 เดืือน
(2) ช่่วงที่่�ไม่่ตั้� ง้ ท้้อง (ไม่่มีีการผสมพัันธุ์์�) หลัังจากคลอดลููกโคแล้้ว เรีียกว่่า จำำ�นวนวัันไม่่ตั้� ง้ ครรภ์์ ช่่วงระยะเวลาที่่�
รวมทั้้�งช่่วงระยะทั้้�งท้้องกัับจำำ�นวนวัันที่่�ไม่่ตั้� ง้ ครรภ์์เข้้าไปคืือระยะที่่�เว้้นช่่วงระหว่่างการคลอด
(3) ตััวอย่่างเช่่น กรณีีที่่�มีีจำำ�นวนที่่�ไม่่ตั้� ง้ ครรภ์์ 120 วััน (4 เดืือน) ระยะเว้้นช่่วงระหว่่างการคลอดคืือ 13.3 เดืือน (399 วััน)2

(4) หลัังคลอดท้้องแรกแล้้ว จะเรีียกการคลอดลููกโคหลัังจากนั้้�นไปว่่า ท้้องที่่� 2, ท้้องที่่� 3, ท้้องที่่� 4 เรีียงลำำ�ดัับไป ซึ่่� งเรีียกรวมว่่า ท้้องต่่อไป
(5) ช่่วงระยะเวลาให้้ผลผลิิตของโคนม (โคที่่�เคยผ่่านการคลอด) ปีี 2002 ให้้กำ�ำ เนิิด 4.2 ครั้้�ง ปีี 2007 ให้้กำ�ำ เนิิด 4.0 ครั้้�ง
ปีี 2015 ให้้กำ�ำ เนิิด 3.5 ครั้้�ง ซึ่่� งมีีแนวโน้้มที่่�ช่่วงระยะเวลาให้้ผลผลิิตของโคนมสั้้�นลงเรื่่� อยๆ(6) สาเหตุุที่่�ทำ�ำ ให้้ช่่วงเวลาให้้ผลผลิิตของโคนมสั้้�นลง คืือเพราะเกิิดปััญหาต่่างๆ จึึงต้้องคััดทิ้้�ง ได้้แก่่ ความผิิดปกติิของ
เต้้านม (เช่่น โรคเต้้านมอัักเสบ เป็็ นต้้น), ความผิิดปกติิของการสืืบพัันธุ์์�, ความผิิดปกติิของกีีบเท้้า (โรคกีีบ) , ความผิิดปกติิ
ของระบบย่่อยอาหาร, ไม่่สามารถยืืนได้้ (ไข้้น้ำ� �ำ นม) เป็็ นต้้น

6 อาหาร

・ในอาหารเลี้้�ยงโคนมมีีอาหารเข้้มข้้นและอาหารหยาบ
・อาหารเข้มข้นที่ใช้เลี้ยงส่ วนใหญ่จะเป็ นอาหารสูตรผสม
・อาหารหยาบจะมีอาหารหมักที่ผลิตในประเทศกับหญ้าแห้งที่มีทั้งผลผลิตในญี่ปุ่นและน�ำเข้าจากต่างประเทศ
・ธัญพืชที่เป็ นส่ วนประกอบหลักในอาหารสูตรผสมคือข้าวโพดที่น�ำเข้ามาจากต่างประเทศ

7 การตรวจสอบคุุณภาพนมโค

・คุุณภาพนมของโคแต่่ละตััวจะแตกต่่างกัันไป
・โคนมที่จะส่ งออกสู่ ตลาดจากฟาร์มจะได้รับการตรวจสอบคุณภาพจากเกษตรกรปศุสัตว์
・ในการตรวจสอบคุณภาพนมโคจะดูเรื่องคุณภาพของส่ วนประกอบ ได้แก่ อัตราส่ วนไขมันนม อัตราส่ วนโปรตีนนม
อัตราส่ วนของแข็งในนมที่ไม่รวมไขมัน (solid-non-fat) และคุณภาพด้านสุ ขอนามัย ได้แก่ จ�ำนวนเซลล์โซมาติก
จ�ำนวนแบคทีเรีย

8 โคนมกัับความร้้ อนในช่่ วงฤดููร้้อน

・อุุณหภููมิิที่่�เหมาะสมที่่�สุุดสำำ�หรัับโคนมพัันธุ์์�โฮลสไตนฟรีีเชีียนจะอยู่่�ระหว่่าง 13-18 องศาเซลเซีียส เป็็ นสััตว์์ที่่�ไม่่ทน
ต่่ออากาศร้้อน
・เมื่ออากาศมีความชื้นสูง และอุณหภูมิสู งขึ้นถึงราว 30 องศาเซลเซียส การบริ โภคอาหารแห้งของโคนมจะน้อยลง ท�ำให้ปริ มาณและคุณภาพด้านส่ วนประกอบของนมโคลดต�่ำลง
・โคนมมีีกระเพาะที่่� 1 ซึ่่� งเป็็ นกระเพาะทำำ�หน้้าที่่�หมัักบ่่ม จึึงมีีอุุณหภููมิิภายในร่่ างกายสููงกว่่ามนุุษย์์ อุุณหภููมิิร่่างกายตาม
ปกติิคืือ 38.5 องศาเซลเซีียส
3

・ฤดููร้้อนของญี่่�ปุ่่� นได้้รัับอิิทธิิพลจากภาวะโลกร้้อนทำำ�ให้้มีีวัันกลางฤดููร้้อน (วัันที่่�มีีอุุณหภููมิิสูู งสุุ ดตั้้�งแต่่ 30 ℃ ขึ้้�นไป)และวัันที่่�อากาศร้้อนจััด (วัันที่่�มีีอุุณหภููมิิสูู งสุุ ดตั้้�งแต่่ 35 ℃ ขึ้้�นไป) เพิ่่ม� มากขึ้้�น
・อากาศร้้อนในฤดููร้้อนอาจเป็็ นสาเหตุุทำ�ำ ให้้โคนมล้้มตายได้้ ฤดููร้้อนปีี 2010 มีีโคนมที่่�ล้ม้ ตายและถููกคััดทิ้้�งถึึง 959
ตััว สาเหตุุเพราะอากาศที่่�ร้้อนจััด
・ตารางด้้านล่่างนี้้� แสดงสภาพของโคนมในสภาพแวดล้้อมที่่�อุุณหภููมิิ 18 ℃ , 26 ℃ และ 30 ℃ อากาศร้้อนทำำ�ให้้
ปริิ มาณการบริิ โภคอาหารลดลง, น้ำำ��หนัักลด และปริิ มาณน้ำำ��นมน้้อยลง

・อุุณหภููมิิร่่างกายและจำำ�นวนครั้้�งของการหายใจจะเพิ่่ม� ขึ้้�นตามอุุณหภููมิิสิ่่� งแวดล้้อมที่่�เพิ่่ม� สููงสภาพของโคนมกัับการเพิ่่�มสูู งของอุุณหภููมิสิ่่�ิ งแวดล้้ อม (ตััวอย่่ าง)
18°C

26°C

30°C

ปริิ มาณการบริิ โภคอาหารสููตรผสมกก. / วััน

12.0

10.3

8.4

ปริิ มาณการบริิ โภคหญ้้าแห้้งกก. / วััน

6.1

4.5

3.7

น้ำำ��หนััก (ชั่่ง� หลัังจบการทดสอบ)กก.

561

543

528

อุุณหภููมิิร่่างกาย

℃

38.3

39.2

40.2

ครั้้�ง / นาทีี

33.7

58.3

73.1

ปริิ มาณน้ำำ��นมกก.

27.5

23.3

19.3

จำำ�นวนครั้้�งของการหายใจ

การจะแก้้ไขปััญหาเรื่่� องความร้้อนของโคนมได้้อย่า่ งไรนั้้�น กำำ�ลัังเป็็ นปััญหาใหญ่่ข้อ้ หนึ่่�งของฟาร์์มโคนม และสิ่่� งสำำ�คััญเพื่่�อ็ การปรัับปรุุ งโรงเลี้้�ยง การติิดตั้้�งและควบคุุมจััดการอุุปกรณ์์ทำ�ำ ความเย็็น เช่่น พััดลม และเครื่่� องพ่่น
แก้้ไขปััญหาให้้ได้้ก็คืือ
ละอองน้ำำ�� การปลููกต้้นไม้้บริิเวณโดยรอบโรงเลี้้�ยง และการควบคุุมสารอาหาร เป็็ นต้้น
นอกจากนี้เนื่องจากโคนมเป็ นสัตว์ที่ต้องดื่มน�้ำปริ มาณมากและตอบสนองไวต่อคุณภาพน�้ำ โดยเฉพาะช่วงฤดูร้อนที่อากาศ
ร้อนจัด ต้องดูแลให้โคสามารถดื่มน�้ำที่สะอาดและเย็นได้ตลอดเวลาั มููลและปััสสาวะ
9 การกำำ�จัด

・การกำำ�จััดมููลและปััสสาวะอย่่างถููกต้้องเพื่่�อป้้องกัันปััญหากลิ่่�นเหม็็นได้้รัับการกำ�ำ หนดไว้้ในข้้อกฎหมาย
・สิ่งส�ำคัญคือการท�ำปุ๋ ยคอกคุณภาพดี และน�ำไปใช้ประโยชน์ในทุ่งหญ้า หรือผลิตเพื่อส่ งให้กับเกษตรกรพืชไร่ และเกษตรกรเพาะปลูกข้าว
จากการที่โคนมที่เกษตรกรฟาร์มโคนมเลี้ยงมีจ�ำนวนมีเพิ่มมากขึ้น ปริ มาณมูลและปัสสาวะของสัตว์ที่เป็ นของเสียปล่อยมา

จากฟาร์มก็เพิ่มขึ้นด้วย อีกด้านหนึ่ง กรณี ของพื้นที่ส�ำหรับเพาะปลูกหญ้าและพืชที่เป็ นอาหารสัตว์ซึ่ งเพิ่มขึ้นตามจ�ำนวนสัตว์
4ที่เลี้ยงที่เพิม่ ขึ้นมีอยูน่ อ้ ย ท�ำให้ปัจจุบันเกิดกรณีที่ประสบกับปัญหามูลของเสียมากเกินไปโดยปริ มาณมูลและปัสสาวะมีมาก
เกินกว่าจะน�ำกลับไปใช้กับพื้นที่ทุ่งหญ้าของฟาร์มตนเอง มีกรณี เช่นนี้อยูเ่ ป็ นจ�ำนวนมาก

โรงหมัักปุ๋๋� ยคอก5

2การผลิตเนือ้ วัว (เลีย้ งโคเนือ้ )โคเนื้้�อ
โคเนื้อที่เลี้ยงกันมากในญี่ปุ่นมี 3 พันธุ์ ได้แก่ พันธุ์โคญี่ปุ่นขนด�ำ (Japanese Black) หรือที่เรียกกันว่าวากิว โคพันธุ์โคนมที่
ตอนแล้ว (โฮลสไตน) และพันธุ์ผสมระหว่างโคญี่ปุ่นขนด�ำกับพันธุ์โคนม (F1) ซึ่งแต่ละชนิดมีช่วงเวลาการเลี้ยงแตกต่างกันรูู ปแบบการเลี้้�ยงโคเนื้้�อ
รูปแบบการบริ หารอุตสาหกรรมเลี้ยงโคเนื้อแบ่งออกเป็ น 3 รูปแบบ ดังนี้
(1) การบริหารจัดการการขยายพันธุ์
เลี้้�ยงโควากิิวเพศเมีียไว้้สำ�ำ หรัับขยายพัันธุ์์� เมื่่�อลููกโคเกิิดและโตขึ้้�นจนมีีอายุุราว 10 เดืือนก็็จะส่่ งขายเป็็ นลููกโคเนื้้�อให้้กัับ
ฟาร์์มเลี้้�ยงต่่อไป
เกษตรกรจะตั้้�งเป้้าหมายให้้โคคลอดลููกปีี ละ 1 ครั้้�ง โคเพศเมีียสำำ�หรัับขยายพัันธุ์์�โดยเฉลี่่�ยจะคลอดลููกประมาณ 7 ครั้้�ง
ซึ่่� งในจำำ�นวนนั้้�นมีีเกษตรกรบางรายที่่�ทำ�ำ ได้้เกิินกว่่า 10 ครั้้�ง

การเลี้ยงในทุ่ง

โคเพศเมีีย

(2) การบริหารจัดการการเลีย้ งน�ำโควากิว (อายุราว 10 เดือน) พันธุ์โคนมที่ตอนแล้ว (ลูกโค) โคพันธุ์ผสม (ลูกโคหรือโคที่มีอายุราว 8 เดือน) เข้ามาเลี้ยง
ขุนเพื่อส่ งขาย โดยหากเป็ นโควากิวจะเลี้ยงจนมีอายุราว 30 เดือน โคพันธุ์โคนมที่ตอนแล้ว 19-20 เดือน และโคพันธุ์ผสมราว
25 เดือน
(3) การบริหารจัดการแบบครบวงจร
รููปแบบการบริิ หารจััดการแบบรวมที่่�ทำ�ำ ต่่อเนื่่�องทั้้�งงานขยายพัันธุ์์� / เลี้้�ยงลููกโค และงานเลี้้�ยงโคขุุน เรีียกว่่า การบริิ หารจััดการแบบครบวงจร การบริิ หารจััดการรููปแบบนี้้� ในการเลี้้�ยงโควากิิวยัังมีีไม่่มากนััก
6

(4) อื่่�นๆ
มีีการรููปแบบการค้้าขายที่่�เกษตรกรฟาร์์มโคนมนำำ�น้ำำ��เชื้้�อของโควากิิวไปผสมเทีียมให้้กัับโคนมเพศเมีีย ซึ่่� งได้้
ลููกโคออกมาเป็็ นพัันธุ์์�ผสม และส่่ งขายให้้กัับเกษตรกรฟาร์์มโคขุุนด้้วยเช่่นกััน น้ำำ��หนัักตััวแรกเกิิดของลููกโคพัันธุ์์�ผสมคืือ่ โคนม (ราว 45 กก.) จึึงมีีข้้อดีีคืือสามารถป้้องกัันปััญหาคลอดยากในโคนมท้้องแรกได้้
ราว 30 กก. ซึ่่� งตััวเล็็กกว่าลููก

■โคเนื�อ (กรณี โคเพศเมียสําหรับเพาะพันธุ์ลกู วัว)เกิด

6 เดือน

16-18 เดือน

2 ปี 25 เดือน

เว้นช่วงระหว่างการคลอด
ตั�งท้อง
หย่านม
ผสมพันธุ์ทอ้ งแรก (285 วัน) การคลอดท้องแรก (ประมาณ 13 เดือน)〈นํ�าหนัก〉โคเพศเมีกู วัวกก.))(28 ■โคเนื
กก.) � อ (กรณี(180กก.) ยสําหรับเพาะพันธุ์ล(350(440 กก.)(450-500 กก.)3 ปี เกิ■โคเนื
� อ (กรณี6โเดืคขุอนน)ด

4 ปี

16-18 เดือน

2 ปี 25 เดือน

การคลอด
จําตันวนปี
�ยเว้นช่เดืวองระหว่
เกิด
6 เดือน 10 เดือนน างการคลอด
�งท้องที�ใช้งานได้โดยเฉลี27-30
เดือน)
การคลอดครั�งที� 2หย่านม
(ประมาณ
13 เดือน)7 ครั�งอ) งแรกการคลอดท้
ผสมพันธุ์ทอ้ งแรก (2859วัปีน)(คลอด〈นํ�าหนัก〉ก.)(28 กก.)(180 กก.)(350 กก.)(440 กก.)(450-500 กก.)〈นํ�าหนัก〉การตอน หย่านม
เลี�ยงขาย
ส่งขายโควากิวที�ตอนแล้ว
(30 กก.)(270 - 300 กก.)(650 - 700 กก.)■โคเนื�อ (กรณี โคขุน)

ว

3 ปี

เกิด
〈นํ�าหนัก〉การตอน

(30 กก.)6 เดือน

10 เดือน

27-30 เดือน

หย่านม

เลี�ยงขาย
(270 - 300 กก.)ส่งขายโควากิวที�ตอนแล้ว
(650 - 700 กก.)7การคลอดคร

3 ปีการคลอดค

อาหารและรูู ปแบบการให้้ อาหาร
(1) ลููกโค / โควััยเจริิญเติิบโต
อาหารช่่วงวััยเจริิ ญเติิบโตและช่่วงที่่�เป็็ นลููกโคของโควากิิว โคพัันธุ์์�โคนมที่่�ตอนแล้้ว และพัันธุ์์�ผสมจะเปลี่่�ยนแปลงไป โดยจะมีีนมแม่่โค →นมทดแทน →นมผสม →หญ้้าแห้้ง และอาหารผสมลูกโค(2) โคขุุน
อาหารส�ำหรับช่วงเลี้ยงขุน กรณี ของโควากิวจะให้อาหารผสมและฟางข้าวเป็ นหลัก โคพันธุ์โคนมที่ตอนแล้วจะให้อาหาร
สัตว์หมัก (ต้นข้าวหมัก, หญ้าเลี้ยงสัตว์หมัก, ข้าวโพดหมัก) หญ้าแห้งและอาหารผสม ส่ วนโคพันธุ์ผสมจะให้อาหารสัตว์หมัก
หญ้้าแห้้ง ฟางข้้าว และอาหารผสม อััตราส่่ วนของปริิ มาณการให้้อาหารหยาบกัับอาหารเข้้มข้้นสำำ�หรัับโคขุุนจะมีีอััตราส่่ วนอาหารผสมสููง

โคขุน (โคเนื้อ)จุุดสำำ �คัญั ของการควบคุุมการเลี้้�ยง
ในการเลี้ยงโคเนื้อจะมีประเด็นปัญหาส�ำคัญเรื่องการควบคุมการเลี้ยงดังต่อไปนี้ และด�ำเนินการควบคุมการเลี้ยงประจ�ำวัน
ไปโดยค�ำนึงถึงประเด็นปัญหาเหล่านี้อยูเ่ สมอไปด้วยเป็ นสิ่ งที่ส�ำคัญ

8

(1) การเพิม่ น�ำ้ หนักให้ เท่ ากันไปพร้ อมกันทั้งฝูง
การค�ำนึงถึงการควบคุมสารอาหารที่เหมาะสม การปรับปริ มาณการบริ โภคอาหารให้คงที่ และการป้ องกันไม่ให้เกิดการ
ต่อสู ร้ ะหว่างโคด้วยกันเองเป็ นสิ่ งที่ส�ำคัญซึ่งจะท�ำให้สามารถสร้างโคที่มีน�้ำหนักตัวมากและมีเนื้อคุณภาพดีได้ โดยเฉพาะใน
กรณี ของโควากิว การผลิตเนื้อโคให้มีลายหิ นอ่อนเป็ นเรื่องที่ต้องให้ความส�ำคัญอย่างมาก
(2) การควบคุมสุ ขภาพของลูกโค
ลูกโคจะเป็ นโรคปอดบวมและท้องเสียได้ง่าย ดังนั้นการเฝ้ าสังเกต ดูแล และรักษาอย่างดีจึงเป็ นเรื่องส�ำคัญ

การรักษาอุณหภูมิให้ลูกโค (ชุดท�ำความอุ่น)(3) การป้องกันไวรัสคุกคาม
จ�ำเป็ นต้องระวังเรื่องการคุกคามของไวรัสในโรงเลี้ยงให้ดี
(4) การก�ำจัดมูลและปัสสาวะ
จำำ�เป็็ นต้้องพยายามดำำ�เนิินการตามที่่�กล่่าวเอาไว้้ในหััวข้้อที่่� 9 ของข้้อ 1 เรื่่� องฟาร์์มเลี้้�ยงโคนม

9

3การท�ำฟาร์ มเลีย้ งสุ กร (สุ กร)สายพันธุ์สุกรสุ กรเป็ นหมูป่าที่มนุษย์เลี้ยงไว้ และเป็ นสัตว์ที่ปรับปรุ งมาเพื่อให้มีศักยภาพของการผลิตเนื้อสูง สุ กรสายพันธุ์หลักที่เลี้ยง
กันในประเทศญี่ปุ่น ได้แก่ พันธุ์แลนด์เรซ พันธุ์ยอร์กเชอร์ใหญ่ และพันธุ์ดูร็ อคสายพันธุ์สุกร
สายพัันธุ์์� (รหััสย่่ อ)พันธุ์แลนด์เรซ
(Landrace)พันธุ์ยอร์กเชอร์ใหญ่
(Large Yorkshire)พันธุ์ดูร็อค (Duroc)พันธุบาร์ ์กเชอร์
(Berkshire)ลักษณะภายนอก

จุดเด่ นมีสีขาว ล�ำตัวยาว ใบหน้าเรียวยาว หูตกลูกจ�ำนวนมาก อัตราการเจริ ญพับลงเติบโตของลูกสุ กรสูง

มีสีขาว หูตั้งขึ้น

มีตั้งแต่สี น�้ำตาลจนถึงสีด�ำ หูพับลง
มีสีด�ำ เฉพาะส่ วนปลายขา ส่ วนปลาย

สามารถขยายพันธุ์ได้ดี
คุณภาพเนื้อดี ทนทานต่อโรค เจริ ญเติบโตเร็ วจ�ำนวนการติดลูก และการเจริ ญเติบโต

ของใบหน้า และปลายหางมีสีขาว เรียกว่า จะด้อยกว่าพันธุ์ต่าง ๆ ที่กล่าวมาข้างต้น
สีขาว 6 แต้มแต่มีคุณภาพเนื้อที่ดีเลิศ

พันธุ์แฮมป์เชอร์
(Hampshire)สีด�ำ ที่ล�ำตัวพาดด้วยสีขาว

พันธุ์ยอร์กเชอร์กลาง
(Middle Yorkshire)หน้ายื่น หูตั้งขึ้น

ใช้เป็ นตัวผู้แทนพันธุ์ดูร็ อคในการผสม
3 สายพันธุ์
เจริ ญเติบโตช้า คุณภาพเนื้อดี

เมื่่�อนำ�ำ 3 สายพัันธุ์์�นี้้�มาผสมรวมกััน (ผสมพัันธุ์์�) เป็็ นพัันธุ์์�ผสม จะได้้ผลคืือ ได้้ลููกที่่�มีีอััตราการเติิบโตสููง เติิบโต
เร็็ ว และคุุณภาพเนื้้�อดีีขึ้� ้น เรีียกว่่า "พัันธุ์์�ผสม 3 สายพัันธุ์์�หลััก" ซึ่่� งนิิยมทำำ�กัันทั่่ว� ไปทั่่ว� ประเทศญี่่�ปุ่่� น ลำำ�ดัับแรกจะผสม
ระหว่่างพัันธุ์์�แลนด์์เรซ (L) กัับพัันธุ์์�ยอร์์กเชอร์์ใหญ่่ (W) เมื่่�อได้้ลููกสุุกรเพศเมีียจากการผสมพัันธุ์์�ก็็จะนำำ�มาเลี้้�ยงเป็็ นสุุ กรสำำ�หรัับขยายพัันธุ์์� จากนั้้�นนำำ�สุุ กรเพศเมีียนี้้�ไปผสมกัับพัันธุ์์�ดููร็็อค (D) เพศผู้้ � ลููกสุุ กรที่่�ได้้ (LWD) จะนำำ�ไปเลี้้�ยงเป็็ นสุุ กรขุนุ
10ซึ่่� งวิิธีีนี้้�เป็็ นวิิธีีที่่�นิิยมทำำ�กัันโดยทั่่ว� ไป กล่่าวคืือสุุ กรขุนุ ของญี่่�ปุ่่� นส่่ วนใหญ่่เป็็ นพัันธุ์์�ผสมนั่่น� เอง ด้้วยการนำำ�สุุ กรต่่างสาย
พัันธุ์์�มาผสมกัันเช่่นนี้้� ทำำ�ให้้ศั ักยภาพของลููกสุุ กร (การให้้ผลผลิิต) สููงขึ้้�น ซึ่่� งเรีียกว่่าความโดดเด่่นของลููกผสม หรืือเฮต
เตอร์์โรซีีส (Heterosis) นอกจากนี้้� ยัังมีีสายพัันธุ์์�อื่่�นๆ ได้้แก่่ พัันธุ์์�บาร์์กเชอร์์ (สุุ กรดำ�ำ หรืือคุุโรบุุตะ), พัันธุ์์�แฮมป์์เชอร์์ และพัันธุ์์�ยอร์์กเชอร์์กลางอีีกด้้วย

×พัันธุ์์�แลนด์์ เรซ เพศเมีีย
(L)พัันธุ์์�ยอร์์ กเชอร์์ ใหญ่่ เพศผู้้�
(W)แม่่ สุุกรพัันธุ์์�ผสมขั้้�นที่่� 1 เพศเมีีย

×พัันธุ์์�ดููร็็อค เพศผู้้�
(D)พัันธุ์์�ผสม 3 สายพัันธุ์์�หลััก (LWD)ตััวอย่่างการผสมของพัันธุ์์�ผสม 3 สายพัันธุ์์�หลัักที่่�นิิยม

นอกจากนี้้� ยัังมีีสุุ กรที่่�เรีียกว่่าสุุกรไฮบริิ ด ซึ่่� งเป็็ นสุุ กรขุนุ และสุุ กรสำ�ำ หรัับขยายพัันธุ์์�เพศเมีียและเพศผู้้ที่� ่�เกิิดจากการ
ผสมกัันของหลายสายพัันธุ์์�รวมกััน เป็็ นวิิธีีที่่�สามารถแก้้ไขข้้อเสีียของพัันธุ์์�ผสม 3 สายพัันธุ์์�หลัักที่่�มีีขั้�น้ ตอนยุ่่�งยากได้้ โดยมีีจุุดประสงค์์คืือการสร้้างสุุ กรสำ�ำ หรัับขยายพัันธุ์์�ที่่�มีีคุุณภาพเป็็ นจำำ�นวนมากอย่่างมีีแบบแผน

11ชื่่�อเรีียกส่่ วนต่่างๆ ในร่่ างกายของสุุ กร
2
1

5
3
22

7

6

4

14

8

21
9

13

16

11
17
18

12

10

19

15

20
23

1.จมููก 2.หูู 3.แก้้ม 4.คอ 5.ไหล่่ 6.หลััง 7.สะโพก 8.ซี่่�โครง 9.ขาหนีีบหน้้า
10.ท้้องน้้อย 11.บั้้�นท้้าย 12.ต้้นขา 13.ท้้อง 14.ขาหน้้า 15.ขาหลััง 16.หาง
17.กระดููกสะโพก 18.เข่่าหลััง 19.ต้้นขาล่่าง 20.ข้้อเท้้า 21.อก (รวมท้้องด้้วย)22.อกส่่ วนหน้้า 23.อุ้้�งเท้้า

วงจรชีีวิติ ของสุุ กรสุ กรแบ่งประเภทตามการน�ำไปใช้ออกเป็ นสุ กรขุนและสุ กรส�ำหรับขยายพันธุ์ สุ กรขุนคือสุ กรที่พวกเราใช้รับประทานเนื้อ่ นธุ์ หรือทาเนบุตะ แม่สุกร
ซึ่งเรียกว่าสุกรเนื้อ แม่สุกรคือแม่พันธุ์ของสุ กรขุน สุ กรเพศผู้ที่ใช้ผสมพันธุ์กับแม่สุกรเรียกว่าพอพั
จะผสมพันธุ์ ตั้งท้อง ตกลูก และเลี้ยงลูกสุ กรวนซ�้ำกันไปสุ กรเป็ นสัตกินทั้งพืชและเนื้อสัตว์ และบริ โภคอาหารหลากหลายชนิด โครงสร้างพื้นฐานของอวัยวะย่อยอาหารของสุ กรจะเหมือนกับมนุษย์ซึ่ งบริ โภคอาหารจ�ำพวกกินทั้งพืชและเนื้อสัตว์เช่นกัน อาหารจะถูกย่อยที่กระเพาะก่อน ต่อไปจะถูกย่อย
ซ�้ำและดูดซึมที่ล�ำไส้เล็ก จากนั้นส่ วนที่ไม่ยอ่ ยสลายบางส่ วนจะถูกหมักบ่มเอาไว้และดูดซึมที่ล�ำไส้ใหญ่
(1) สุ กรขุน (สุ กรเนือ้ )หลังสุ กรขุนเกิดมาช่วงระยะหนึ่งจะถูกเลี้ยงโดยแม่สุกรซึ่ งเป็ นสุ กรส�ำหรับขยายพันธุ์เพศเมีย หลังเกิดมาประมาณ 6 เดือน
(ประมาณ180 วัน) จะถูกเลี้ยงให้มีน�้ำหนักราว 115 กก. และส่ งขายเป็ นเนื้อหมู ช่วงระยะที่เลี้ยงตั้งแต่สุกรน�้ำหนักได้ 30 กก.
จนกระทั้งส่ งออกขายเรียกว่า ช่วงระยะขุน
(2) แม่ สุกร (สุ กรขยายพันธุ์เพศเมีย หรือเรียกว่ าฮาฮาบุตะ)แม่สุกรหลังเกิดมา 8 เดือนและมีน�้ำหนักราว 120 กก. จะเริ่ มท�ำการผสมพันธุ์ครั้งแรก มีช่วงระยะตั้งท้อง 114 วัน ตกลูก
10-15 ตัว หลังจบช่วงระยะเลี้ยงลูกหลังตกลูกแล้ว 3-4 สัปดาห์กจ็ ะท�ำการผสมพันธุ์อีกครั้ง แม่สุกรที่ได้รับการดูแลให้มีสุ ขภาพแข็งแรงจะสามารถตั้งท้องและตกลูกได้ 4-5 ครั้งภายในเวลา 2 ปี แม่สุกรมีวงจรชีวติ เช่นนี้วนซ�้ำไปมา ซึ่งโดยปกติจะ
12ตกลูกได้ 6-10 ครั้ง ช่วงระยะผสมพันธุ์ของสุ กรคือ 21 วัน(3) พ่ อพันธุ์ (สุ กรขยายพันธุ์เพศผู้, พ่ อพันธุ์สุกร หรือเรียกว่ าทาเนบุตะ)พ่อพันธุ์มีอายุราว 7 เดือนจึงจะสามารถสืบพันธุ์ได้ การผสมพันธุ์มีทั้งการผสมพันธุ์ตามธรรมชาติ (ผสมพันธุ์จริง) และการ
ผสมพันธุ์เทียม (AI) ซึ่งในปัจจุบันเริ่ มใช้การผสมพันธุ์เทียมเพิ่มมากขึ้นเรื่อย ๆเกิด1 เดือน
หย่านม

3 เดือน

7 เดือน 8 เดือน 1 ปี

18 เดือน
ตั�งท้อง เว้นช่วงระหว่างการตกลูก
(6 เดือน)(114 วัน)2 ปี จํานวนปี ที�ใช้งานได้
3 ปี (ตกลูก 6 ครั�ง)องแรกผสมพันธุ์ ท้ตกลู
กลูกสุ กรขยายพันธุ์
(นํ�าหนัก)(1.4 กก.) (8 กก.)สุ กรเลี�ยง

ลูกสุ กรสุ กรขุน

เลี�ยงขุน

(นํ�าหนัก)(37 กก.)สุกรโตเต็มวัย
(120 กก.) (180 กก.)(210 กก.)(230 กก.)(115 กก.)วงจรชีีวิิตของสุุ กรขยายพัันธุ์์� (แม่่สุุกร:พ่่อพัันธุ์์�) / สุุ กรขุนุ

3 รูู ปแบบการบริิ หารจััดการการเลี้้�ยงสุุ กรรููปแบบการบริิ หารจััดการฟาร์์มเลี้้�ยงสุุ กร แบ่่งออกเป็็ น 3 ประเภท ได้้แก่่ "ฟาร์์มบริิ หารจััดการแบบครบวงจร" "ฟาร์์ม
บริิ หารจััดการการขยายพัันธุ์์�" และ "ฟาร์์มบริิ หารจััดการสุุ กรขุนุ "ฟาร์์มบริิ หารจััดการการขยายพัันธุ์์� มีีรููปแบบการจััดการที่่�เลี้้�ยงแม่่สุุกรและพ่่อพัันธุ์์�ไว้้ และนำำ�ลููกสุุ กรที่่�ผสมพัันธุ์์�ได้้ส่่ง
ขายเป็็ นสุุ กรสำ�ำ หรัับขุุนต่่อไป
ฟาร์์มบริิ หารจััดการสุุ กรขุนุ มีีรููปแบบการจััดการโดยการซื้้�อลููกสุุกรมาจากฟาร์์มที่่�บริิหารจััดการการขยายพัันธุ์์�มาเลี้้�ยง
ขุุนและนำำ�ส่่ งขายฟาร์์มบริิ หารจััดการแบบครบวงจร มีีรููปแบบการจััดการที่่�จะเลี้้�ยงแม่่สุุกรและพ่่อพัันธุ์์�สำำ�หรัับขยายพัันธุ์์� และดำำ�เนิินการตั้้�งแต่่เริ่่� มผสมพัันธุ์์�ไปจนถึึงการเลี้้�ยงขุุนแบบครบทั้้�งวงจร ปััจจุุบันั มีีฟาร์์มที่่�บริิหารจััดการแบบครบวงจรเป็็ นจำำ�นวนมาก เหตุุผลหลัักคืือเพื่่�อหยุุดยั้้�งการแทรกแซงของโรคจากภายนอก และเพื่่�อขยายขนาดการบริิ หารจััดการ
ปััจจุุบันั ในฟาร์์มบริิ หารจััดการการขยายพัันธุ์์� ได้้มีีการปรัับปรุุ งการผลิิตแม่่สุุกรและพ่่อพัันธุ์์�สุุกร และรููปแบบการจััดการ
จะมุ่่�งเน้้นส่่ งขายให้้กัับฟาร์์มที่่�บริิหารจััดการแบบครบวงจรเป็็ นหลััก
13ขนาดการบริิ หารจััดการมีีอยู่่�ด้้วยกัันหลากหลาย ทั้้�งฟาร์์มบริิ หารจััดการขนาดใหญ่่ที่่�มีีจำำ�นวนพนัักงานตั้้�งแต่่ 10 คนไปจนถึึง 100 คนขึ้้�นไป และฟาร์์มบริิ หารจััดการขนาดเล็็กในครอบครััว อาจเรีียกฟาร์์มขนาดใหญ่่ได้้ว่า่ บริิ ษััทฟาร์์มเลี้้�ยงสุุ กรไม่่เพีียงแค่่การผลิิตในฟาร์์มเลี้้�ยงสุุ กรเท่่านั้� น้ ยัังมีีกรณีีที่่�รวมกลุ่่�มอุุสาหกรรมผลิิตภััณฑ์์เนื้้�อสััตว์์, ธุุรกิิจค้าส่้ ่งผลิิตภััณฑ์์เนื้้�อสััตว์์ และธุุรกิิจค้า้ ปลีีกผลิิตภััณฑ์์เนื้้�อสััตว์์เป็็ นธุุรกิิจแบบครบวงจร ซึ่่� งเรีียกว่่า การบริิ หารจััดการแบบบููรณา
การ (integration)สำำ�หรัับการแบ่่งประเภทฟาร์์มเลี้้�ยงจากการควบคุุมจััดการด้้านสุุ ขอนามััย จะมีี "ฟาร์์มเลี้้�ยง SPF (ควบคุุมให้้ปลอด
โรคเป็็ นพิิเศษ)" ซึ่่� งแตกต่่างจากฟาร์์มเลี้้�ยงธรรมดา โดยจะมีีการควบคุุมจััดการด้้านสุุ ขอนามััยที่่�เข้้มงวดมากกว่่าฟาร์์ม
ทั่่ว� ไป เปรีียบเทีียบกัับฟาร์์ม SPF แล้้วฟาร์์มเลี้้�ยงธรรมดาจะเรีียกว่่า ฟาร์์มแบบดั้้�งเดิิม (conventional)
4 รูู ปแบบการผลิิต / ซื้้�อ / และการให้้ อาหารสุุ กรวััตถุุดิิบอาหารสุุ กรโดยส่่ วนใหญ่่นำ�ำ เข้้ามาจากต่่างประเทศ
วััตถุุดิิบที่่�ส่่งมาถึึงท่่าเรืือ เช่่น ข้้าวโพด เป็็ นต้้น ถููกส่่ งไปบดละเอีียดให้้เป็็ นผงที่่�โรงงานอาหารสััตว์์เพื่่�อให้้ย่อ่ ยได้้ดีี และผสมในอาหารโดยกำำ�หนดส่่ วนผสมที่่�คำ�ำ นึึงถึึงความสมดุุลของสารอาหารที่่�เหมาะสมกัับการเจริิ ญเติิบโตของสุุ กรแต่่ละ
ระยะ และส่่ งขายเป็็ นอาหารสููตรผสม ซึ่่� งใช้้ข้า้ วโพดและกากถั่่ว� เหลืือง (ถั่่ว� เหลืืองสกััดไขมััน) จำำ�นวนมากเป็็ นวััตถุุดิิบ
อาหารมีีลัักษณะต่่างๆ กััน เช่่น อาหารเนื้้�อบดละเอีียด (mash) อาหารอััดด้้วยแรงดัันเป็็ นอาหารอััดเม็็ด (pellet) และอาหารเนื้้�อหยาบ (crumble) ที่่�ได้้จากการนำ�ำ อาหารอััดเม็็ดมาทุุบให้้แตกออก เป็็ นต้้น นอกจากนี้้� ยัังมีีการใช้้อาหารเหลว
(liquid) ที่่�เป็็ นของเหลวสำำ�หรัับใช้้ป้้อนอาหารสััตว์์อีีกด้้วย
วิิธีีการให้้อาหาร มีีทั้้�งวิิธีี "การให้้อาหารแบบต่่อเนื่่�อง" และ "การให้้อาหารแบบจำำ�กััด"การให้้อาหารแบบต่่อเนื่่�อง มัักเรีียกว่่าการให้้อาหารแบบอิิสระ คืือจะเติิมอาหารเอาไว้้ในถัังอาหารตลอดเวลา สุุ กรสามารถกิินอาหารได้้ทุุกเมื่่�อ
การให้้อาหารแบบจำำ�กััด เป็็ นวิิธีีการให้้อาหารตามปริิ มาณที่่�กำ�ำ หนดไว้้ส่่ วนใหญ่่สุุกรขุนุ จะเลี้้�ยงโดยให้้อาหารแบบต่่อเนื่่�อง ส่่ วนสุุ กรสำ�ำ หรัับขยายพัันธุ์์�จะให้้อาหารแบบจำำ�กััด

	อาหารเนื้้�อบดละเอีียด (mash)	อาหารอััดเม็็ด (pellet)	อาหารเหลว (liquid)ลัักษณะของอาหารสุุ กร

14

5 เนื้้�อติิดกระดููกและเนื้้�อส่่ วนต่่ างๆสุุ กรเลี้้�ยงขุุน (สุุ กรเนื้้�อ) ที่่�ส่่งขายจะถููกนำำ�ไปฆ่่า และทำำ�การซื้้�อขายกัันเป็็ น "ซากตััดแต่่ง"ซากตััดแต่่ง หมายถึึงสภาพที่่�แยกส่่ วนหััว ขาหน้้าขาหลััง และเครื่่� องในออกทั้้�งตััวแล้้ว สุุ กรน้ำ� �ำ หนััก 115 กก. จะได้้ซากตััด
แต่่งราว 75 กก. อััตราส่่ วนของซากตััดแต่่งคืือประมาณ 65% ถ้้าแบ่่งซากตััดแต่่งออกเป็็ นส่่ วนซ้้ายกัับขวาจะเรีียกว่่า ผ่่าซีีก ซากตััดแต่่งจะถููกจััดระดัับตามเกณฑ์์มาตรฐานการซื้้�อขายซากสุุ กรตััดแต่่ง มีีระดัับเรีียงจากคุุณภาพดีี ได้้แก่่ ระดัับดีีเลิิศ ระดัับดีี
ระดัับปานกลาง ระดัับพอใช้้ และระดัับที่่�ตกเกณฑ์์ ซึ่่� งจะพิิจารณาจากน้ำำ��หนัักของซากตััดแต่่ง (ซากผ่่าซีีก) และความหนาของ
ไขมัันที่่�สันั หลัังก่่อน จากนั้้�นตามด้้วยลัักษณะภายนอกและคุุณภาพของเนื้้�อ
สามารถตััดแบ่่งซากตััดแต่่งออกเป็็ นเนื้้�อส่่วนต่่างๆ ได้้ หลัังจากนั้้�นก็็จะนำำ�เนื้้�อส่่วนต่่างๆ เหล่่านั้� น้ ไปหั่่น� สไลด์์และวาง
ขายเป็็ นเนื้้�อคััดเกรด หรืือส่่ งขายหลัังจากที่่�นำ�ำ ไปแปรรููปเป็็ นแฮม หรืือไส้้กรอกแล้้ว
เกณฑ์์มาตรฐานสำำ�หรัับสีีเนื้้�อและสีีไขมัันคืือ ถ้้าสีี เนื้้�อเข้้มเกิินไป หรืือสีีจางเกิินไป (สีีอ่่อนเกิินไป) จะไม่่ดีี สีีเนื้้�อใน
อุุดมคติิคืือต้อ้ งมีีสีีปานกลางค่่อนข้้างจาง (อ่่อน) โดยจะใช้้ Pork Color Standard ในการตััดสิิ น สีีไขมัันต้้องมีีสีีขาว ไม่่ควรมีี
ไขมัันสีีเหลืือง กรณีีที่่�ไขมัันอ่่อน จะเรีียกว่่า สุุ กรไขมัันอ่่อน ซึ่่� งจะได้้คะแนนในการประเมิินต่ำำ��
ต้นขา

ท้อง
เนื้อสัน

ซี่โครง

ซากตััดแต่่งผ่่าซีีก

6ส่่ วนเนื้้�อของซากสุุ กรตััดแต่่งที่่�ตััดแบ่่งขายในญี่่�ปุ่่� นจุดสำ�คัญของการควบคุมการเลี้ยง

(1) การจััดการลููกสุุ กรลููกสุุ กรมีีน้ำ� �ำ หนัักประมาณ 1.4 กก. ลููกสุุ กรแรกเกิิดจะมีีไขมัันใต้้ชั้� น้ ผิิวหนัังน้้อย ความสามารถในการรัักษาระดัับอุุณหภููมิิ
ในร่่ างกายจึึงทำำ�ได้้ไม่่ดีี เพื่่�อป้้องกัันการเสีียชีีวิิตหรืือการเจริิ ญเติิบโตหยุุดชะงััก จำำ�เป็็ นต้้องควบคุุมอุุณหภููมิิของสิ่่� งแวดล้้อมใน
15การเลี้้�ยงให้้เหมาะสม โดยเฉพาะอย่่างยิ่่ง� ช่่วงแรกเกิิด 1 สััปดาห์์ ควรรัักษาสภาพแวดล้้อมให้้มีีอุุณหภููมิิตั้� ง้ แต่่ 30 องศาเซลเซีียส
ขึ้้�นไป

การรัักษาอุุณหภููมิิของลููกสุุ กร32อุณหภูมิสิ่งแวดล้อม(°C)

28
24
20

0

ช่วงระดับอุณหภูมิที่เหมาะสมจากการสำรวจ Aช่วงระดับอุณหภูมิที่เหมาะสมจากการสำรวจ B○ จุดที่มีเครื่องหมาย ○ คืออุณหภูมิที่คาดว่าเหมาะสมที่สุด
AB AB AB AB AB A

3～4

6～7

10～11

17～18

24～25 31～32อายุวัน
การประมาณระดัับอุุณหภููมิิที่่�เหมาะสมต่่อลููกสุุกรในแต่่ละช่่วงอายุุวััน

(2) การเพิ่่�มน้ำำ��หนััก
ปริิ มาณการบริิ โภคอาหารจะเพิ่่�มขึ้้�นตามการเจริิ ญเติิบโตของสุุ กร ปริิ มาณน้ำำ��หนัักที่่�เพิ่่�มขึ้้�นใน 1 วััน เรีียกว่่า "การเพิ่่�มน้ำำ��
หนัักตััวต่่อวััน" (DG; daily gain) หลัังหย่่านมแล้้ว การเพิ่่�มน้ำำ��หนัักตััวต่่อวัันจะเพิ่่�มมากขึ้้�นตามปริิ มาณการบริิ โภคอาหาร น้ำำ��
หนัักตััว 30-50 กก. โดยปกติิจะมีีการเพิ่่�มน้ำำ��หนัักตััวต่่อวััน 0.78 กก. และน้ำำ��หนัักตััว 50-115 กก. จะมีีการเพิ่่�มน้ำำ��หนัักตััวต่่อวััน
0.85 กก
ปริิ มาณอาหารที่่�จำ�ำ เป็็ นต่่อการเพิ่่�มน้ำำ��หนััก 1 กก. เรีียกว่่า "อััตราการแลกเปลี่่�ยนอาหารเป็็ นเนื้้�อ" (Feed Conversion Ratio;
FCR) โดยทั่่ว� ไปจะอยู่่�ระหว่่าง 3.2-3.6 ถ้้ามากกว่่านี้้�ควรพิิจารณาเรื่่� องอาหารที่่�ใช้้เลี้้�ยงใหม่่
16

1

2

3

4

5
รูู ปร่่ าง

คะแนน

สภาพ

1

ผอมเกิินไป

มองเห็็นกระดููกสะโพกและกระดููกสัันหลัังได้้ด้ว้ ยตาเปล่่า

2ผอมเมื่่�อใช้้ฝ่่ามืือกดจะกดโดนกระดููกสะโพกและกระดููกสัันหลัังได้้โดยง่่าย

3อุุดมคติิ

ใช้้ฝ่่ามืือกดอย่่างแรงจะกดโดนกระดููกสะโพกและกระดููกสัันหลััง

4

อ้้วน

กดไม่่เจอกระดููกสะโพกและกระดููกสัันหลััง

5อ้้วนเกิินไป

กระดููกสะโพกและกระดููกสัันหลัังถููกปกคลุุมด้้วยชั้้�นไขมัันหนา
คะแนนสภาพร่่ างกายของแม่่สุุกร

(3) โรคระบาด
โรคในสุุ กรมีีมากมาย และในจำำ�นวนนั้้�นมีีโรคปากและเท้้าเปื่่� อย โรคอหิิ วาต์์สุุกร และไวรััสสมองอัักเสบที่่�ได้้รัับการ
กำำ�หนดไว้้ในข้้อกฎหมายว่่าเป็็ นโรคระบาด ซึ่่� งกรณีีที่่�เกิิดโรคขึ้้�นแล้้วต้้องรีีบแจ้้งไปยัังสถานควบคุุมอนามััยและรีีบจััดการตาม
คำำ�สั่่ง� ทัันทีี
ในการเคลื่่�อนย้้ายคน อาหาร และวััสดุุต่่างๆ จำำ�เป็็ นต้้องวางระบบการป้้ องกัันโรคที่่�เข้้มงวด
โรคที่่�พบได้้ในโรงเลี้้�ยงมีีหลายชนิิด ซึ่่� งจะฉีีดวััคซีีนป้้องกัันโรคที่่�สามารถป้้องกัันได้้ ในปััจจุุบันั โรคที่่�เกิิดอาการแบบ
เฉีียบพลัันถึึงขั้้�นทำำ�ให้้สุุกรเสีียชีีวิิตกะทัันหัันมีีน้้อยลง แต่่มีีโรคที่่�มีีอาการแบบเรื้�้ อรัังอยู่่�มาก โรคที่่�มีีสาเหตุุจากเชื้้�อไวรััส ได้้แก่่
โรคกระเพาะอาหารและลำำ�ไส้้อัักเสบในสุุ กร (TGE), โรคกลุ่่�มอาการระบบสืืบพัันธุ์์�และทางเดิินหายใจล้้มเหลวในสุุ กร หรืือ
โรคพีีอาร์์อาร์์เอส (PRRS) สาเหตุุจากเชื้้�อแบคทีีเรีีย ได้้แก่่ โรคติิดเชื้้�อไมโครพลาสมา เชื้้�อจุุลิินทรีีย์์ในลำำ�ไส้้ใหญ่่, โรคสเตรป
โตคอกโคซิิส และสาเหตุุจากปรสิิ ตที่่�พบได้้มากที่่�สุุดคืือพยาธิิไส้้เดืือนในสุุ กร(4) กลิน่ เหม็นในโรงเลีย้ งสุ กรกับการก�ำจัดมูลและปัสสาวะ
ใน 1 วัันสุุ กรขยายพัันธุ์์�จะถ่่ายมููล 2-3 กก. ปััสสาวะ 5.5 กก. สุุ กรเลี้้�ยงขุุนถ่่ายมููล 1.9 กก. ปััสสาวะ 3.5 กก.
กลิ่่�นเหม็็นจากมููลและปััสสาวะนี้้� เป็็ นปััญหาร้้องทุุกข์ด้์ า้ นมลภาวะที่่�เกิิดจากฟาร์์มปศุุสัตั ว์์มากที่่�สุุด ทำำ�ให้้ภาพลัักษณ์์ของ
อุุตสาหกรรมการเลี้้�ยงสุุ กรแย่่ลง และเป็็ นสาเหตุุทำ�ำ ให้้ประสบปััญหาในการบริิ หารจััดการสืืบต่่อไป ไม่่เพีียงเท่่านั้� น้ ยัังมีี
17ผลกระทบในทางลบต่่อสุุขภาพของสุุ กรและคน เป็็ นแหล่่งดึึงดููดและแหล่่งเพาะพัันธุ์์�ของแมลงที่่�เป็็ นภััยต่่างๆ เช่่น
แมลงวััน ซึ่่� งจะส่่ งผลให้้สภาพแวดล้้อมเป็็ นพิิษได้้ ดัังนั้้�นจึึงจำำ�เป็็ นต้้องควบคุุมไม่่ให้้เกิิดขึ้้�น
กลิ่่�นเหม็็นภายในโรงเลี้้�ยงสุุ กรส่่วนใหญ่่มาจากแอมโมเนีีย สารประกอบซััลเฟอร์์ และกรดไขมัันที่่�ระเหยได้้ เช่่น กรดบิิวทิิริ ก กรดโพรพิโอนิก และกรดแอซิติก เป็ นต้น ที่เกิดจากมูลและปัสสาวะ สิ่ งเหล่านี้ถือเป็ นสิ่ งที่คุกคามทั้งต่อสุกรและต่อคนที่เป็ นผู้ดูแลด้วย จึงจ�ำเป็ นต้องท�ำให้เกิดให้นอ้ ยลง ดังนั้นต้องพยายามแยกมูลกับปัสสาวะออกจากกัน และยับยั้งปฏิกิริยาของ
เอ็มไซม์ที่อยูใ่ นมูลสุ กรกับปัสสาวะ
เราจ�ำเป็ นต้องก�ำจัดมูลและปัสสาวะให้เหมาะสมแยกกัน โดยการก�ำจัดมูลในโรงผลิตปุ๋ ยคอก และก�ำจัดปัสสาวะในโรง
บำำ�บััด เป็็ นวิิธีีที่่�แพร่่ หลายมากที่่�สุุด นอกเหนืือจากนี้้� แล้้วยัังมีีวิิธีีการกำ�ำ จััดในสภาพที่่�มููลและปััสสาวะผสมกัันด้้วย ซึ่่� งสารที่่�
ผสมขึ้้�นจากมููลและปััสสาวะจะเรีียกว่่า slurryปุ๋๋� ยคอก เป็็ นปุ๋๋� ยที่่�ส่่วนประกอบส่่ วนใหญ่่เป็็ นวััตถุุที่่�เกิิดจากจุุลิินทรีีย์์ ซึ่่� งผลิิตได้้จากการทำ�ำ ให้้จุุลิินทรีีย์์แอโร
บิิกในมููลสััตว์์ย่อ่ ยสลายสารอิินทรีีย์์และเพิ่่�มจำำ�นวน สิ่่� งสำำ�คััญในการทำำ�ปุ๋๋� ยคอก ต้้องปรัับสภาพแวดล้้อมให้้เหมาะสมโดย
ต้้องมีีก๊๊าซออกซิิเจนที่่�จำ�ำ เป็็ นในกระบวนการย่่อยสลายของจุุลิินทรีีย์์แอโรบิิก
(5) ความร้้ อนและความหนาวเย็็น
ต่่อมเหงื่่�อของสุุ กรหดตััว ทำำ�ให้้การระบายความร้้อนออกจากร่่ างกายทางผิิวหนัังทำำ�ได้้ยาก โดยเฉพาะอย่่างยิ่่ง�
ช่่วงฤดููร้้อนของญี่่�ปุ่่� นที่่�มีีอุุณหภููมิิและความชื้้�นสููง ทำำ�ให้้ระบายความร้้อนออกจากร่่ างกายไม่่ได้้ ดัังนั้้�นจึึงจำำ�เป็็ นต้้องเป่่ าพััด
ลมเพื่่�อไล่่ความชื้้�นออกไปจากโรงเลี้้�ยงในช่่วงฤดููร้้อน
สภาพแวดล้้อมที่่�มีีอุุณหภููมิิสูู งที่่�เป็็ นผลจากความร้้อนในฤดููร้้อน จะส่่ งผลเสีียให้้กัับสุุกรโดยเฉพาะอย่่างยิ่่ง�สุุ กรขยายพัันธุ์์� จำำ�นวนเชื้้�อพัันธุ์์�ของสุุ กรเพศผู้้ �จะลดลง การทำำ�งานของเชื้้�อพัันธุ์์�แย่่ลง และความต้้องการผสมพัันธุ์์�ลด
น้้อยลง ส่่ วนในสุุ กรเพศเมีียช่่วงพร้้อมผสมพัันธุ์์�จะล่่าช้า้ ลููกสุุ กรตายในท้้องก่่อนคลอด น้ำำ��หนัักตััวลดตอนคลอด ความอยากอาหารลดลงทำำ�ให้้ปริิ มาณน้ำำ��นมน้้อยลง เป็็ นต้้น ทำำ�ให้้ผลผลิิตของการขยายพัันธุ์์�โดยรวมตกต่ำำ��ลง
กรณีีของสุุ กรเลี้้�ยงขุุน จะทำำ�ให้้ความอยากอาหารถดถอย ส่่ งผลกระทบต่่อการเพิ่่ม� น้ำำ��หนัักสุุ กร ถ้้าอุุณหภููมิิ
เพิ่่�มสููงขึ้้�นมาก อาจทำำ�ให้้สุุกรเป็็ นลมแดดและล้้มตายได้้
ในทางกลัับกััน ในฤดููหนาวอุุณหภููมิิ และความชื้้�นจะลดต่ำำ�� จึึงทำำ�ให้้เกิิดปััญหาที่่�ตรงข้้ามกัับช่่วงฤดููร้้อน
คืือระบายความร้้อนออกจากร่่ างกายมากเกิินไป ดัังนั้้�นจึึงต้้องควบคุุมอุุณหภููมิิของโรงเลี้้�ยงในช่่วงฤดููหนาว โดยเฉพาะ
อย่่างยิ่่ง� ต้้องระวัังเรื่่� องการควบคุุมอุุณหภููมิิของลููกสุุ กรซึ่่� งแพ้้ความหนาวเย็็นเป็็ นพิิเศษ

18

4การเลี้้�ยงไก่่

① ของไก่่ ไข่่สายพัันธุ์์�ของไก่่ ไข่่ในบรรดาพัันธุ์์�ไก่่ไข่่ที่่�เลี้้�ยงกัันในญี่่�ปุ่่� น สายพัันธุ์์� (พัันธุ์์�ไก่่) ที่่�นิิยมเลี้้�ยงกัันมากที่่�สุุดคืือไก่่พัันธุ์์�เล็็กฮอร์์นขาวหงอนจัักร
(Single Comb White Leghorn) ซึ่่� งมีีถิ่่�นกำำ�เนิิดที่่�ประเทศอิิตาลีี สำำ�หรัับไก่่ไข่่ที่่�ออกไข่่สีี ขาวมัักเลี้้�ยงสายพัันธุ์์�เล็็กฮอร์์นขาวนี้้�
หรืือสายพัันธุ์์�ผสมกัันอย่่างกว้้างขวาง นอกจากนี้้� ยัังมีีไก่่ไข่่พัันธุ์์�โร๊๊ ดไอส์์แลนด์์เรด (มีีถิ่่�นกำำ�เนิิดที่่�ประเทศอเมริิ กา) หรืือสาย
พัันธุ์์�ที่่�ผสมกัับสายพัันธุ์์�นี้้�ที่่�ออกไข่่เป็็ นสีีน้ำำ��ตาลเข้้ม และสายพัันธุ์์� (พัันธุ์์�ไก่่) ที่่�ออกไข่่สีีก้ำ� �ำ กึ่่�งระหว่่างสีีขาวกัับสีีน้ำำ��ตาลก็็เป็็ นที่่�
นิิยมเลี้้�ยงเช่่นกััน

พันธุ์เล็กฮอร์นขาวหงอนจักร

พันธุ์โรดไอส์แลนด์เรด

2 การขนาดของฟาร์์ มเลี้้�ยงไก่่ ไข่่ และรูู ปแบบการบริิ หารจััดการ

ณ. วัันที่่� 1 ก.พ. ปีี 2018 จำำ�นวนไก่่เลี้้�ยงที่่�เป็็ นไก่่โตเต็็มวััยเพศเมีียทั้้�งหมด 139.03 ล้้านตััว ในช่่วง 20 ปีี มานี้้�ไม่่มีีการ
เปลี่่�ยนอะไรมากนััก จำำ�นวนฟาร์์มเลี้้�ยงไก่่ไข่่มีีทั้� ง้ หมด 2,200 แห่่ง ซึ่่� งฟาร์์มขนาดกลางและขนาดย่่อมมีีจำำ�นวนลดลงเรื่่� อยๆทุุกปีี
การบริิ หารจััดการการเลี้้�ยงไก่่ไข่่ จะเป็็ นการบริิ หารโดยเกษตรกร 75% และการบริิ หารจััดการโดยบริิ ษััท 25 % จำำ�นวน
ฟาร์์มเลี้้�ยงไก่่ไข่่ที่่�บริิหารจััดการโดยบริิ ษััทมีีจำำ�นวนน้้อยก็็จริิง แต่่จำ�ำ นวนไก่่ที่่�เลี้้�ยงไว้้คิิดเป็็ นราว 70% ของจำำ�นวนไก่่เลี้้�ยง
โดยรวมทั้้�งหมด การบริิ หารจััดการโดยบริิ ษััท ส่่ วนใหญ่่จะเป็็ นบริิ ษััทส่่วนบุุคคล หรืือบริิ ษััทที่่�เป็็ นกิิจการของครอบครััว
รููปแบบการบริิ หารจััดการ มีีทั้้�งรููปแบบบริิ หารการเลี้้�ยงไก่่โตเต็็มวััยเป็็ นหลััก โดยจะรัับซื้้�อลููกไก่่ช่่วงกลาง (ลููกไก่่กลาง)หรืือช่่วงโต (ลููกไก่่โต) มาจากฟาร์์มเลี้้�ยงลููกไก่่ กัับรููปแบบบริิ หารจััดการทั้้�งหมดตั้้�งแต่่ลููกไก่่ไปจนถึึงไก่่โตเต็็มวััย
แบบครบวงจรภายในฟาร์์มของตน

19ิ ของไก่่ ไข่่3 วงจรชีี วิตถ้้าเลี้้�ยงไก่่อย่า่ งดีี ไก่่จะมีีอายุุขััยตั้้�งแต่่ 5 ปีีถึึง 15 ปีี วงจรชีีวิิตไก่่ไข่่ในกรณีีที่่�เลี้้�ยงเพื่่�อผลิิตไข่่ในเชิิงการสร้้างผลกำำ�ไรแล้้วจะเป็ นไปตามตารางแสดงด้านล่าง ซึ่งไข่ไก่ที่มีเชื้อพันธุ์ (ไข่ที่ผสมแล้ว) เมื่อรักษาอุณหภูมิและความชื้นให้เหมาะสมตาม
เงื่อนไข ก็จะฟักเป็ นลูกไก่ในวันที่ 21 ลูกไก่เพศเมียนี้จะเติบโตเป็ นไก่โตเต็มวัยราว 150 วัน (ไก่โตเต็มที่) และเริ่ มออกไข่ (เริ่ มผลิตไข่) จากนั้นจะเข้าสู่ช่วงที่ออกไข่ได้มากที่สุ ดเมื่อมีอายุประมาณ 210 วัน (ช่วงผลิตไข่ได้มากที่สุ ด) หลังจากนั้นประมาณ 1ปี ถึง 1 ปี ครึ่งจะออกไข่แต่จะทยอยไม่ออกไข่ ดังนั้นเมื่ออายุราว 2 ปีจะถูกส่ งขายเป็ นผลิตภัณฑ์เนื้อ (ไก่คดั ทิ้ง)ออกไข่ ฟักไข่ 2 วัน

30 วัน 60 วันช่วงระยะฟักไข่ (21 วัน)150 วัน

210 วัน (ช่วงราว 6-7 เดือน)เริ่มผลิตไข่ ช่วงผลิตไข่ได้มากที่สุด

ช่วงแรกเกิด ช่วงกลาง ช่วงโต
ลูกไก่แรกเกิด (ลูกไก่) (ลูกไก่) (ลูกไก่)〈น้ำหนัก〉40กรัม〈น้ำหนักไข่〉〈อัตราการผลิตไข่〉550 วัน

310กรัม 790กรัม 1,700กรัม
48 กรัม
50%
2018/10/31 14:58:49

ไก่โตเต็มวัย
1,750กรัม
58 กรัม
90%

2,000 กรัม66 กรัม
65%(โดยเฉลี่ยต่อปี 75-80%)

วงจรชีีวิิตของไก่่ไข่่

4 อาหารและรูู ปแบบการผลิิต / ซื้้�อ / การให้้ อาหารไก่่

ฟาร์์มหลายแห่่งนิิยมใช้้อาหารสููตรผสมที่่�จำ�ำ หน่่ายในท้้องตลาดทั่่ว� ไป ซึ่่� งเป็็ นอาหารที่่�ผสมวััตถุุดิิบหลายอย่่าง ให้้เหมาะสมกัับช่่วงระยะการเจริิ ญเติิบโตและจุุดประสงค์์ในการเลี้้�ยงไก่่
วััตถุุดิิบ เช่่น ข้้าวโพด ข้้าวฟ่่ าง และกากถั่่ว� เหลืืองแทบทั้้�งหมดนำำ�เข้้ามาจากต่่างประเทศ
มีีผลิิตภััณฑ์์สููตรผสมหลากหลายประเภทจากบริิ ษััทผู้้ �ผลิิตอาหารสััตว์์วางขายในท้้องตลาด แต่่อาหารสููตรผสมสำำ�หรัับ
ไก่่เลี้้�ยงที่่�ผลิิตในประเทศญี่่�ปุ่่� นปััจจุุบันั นี้้� คิิดเป็็ น 42% ของปริิ มาณการผลิิตอาหารสััตว์์สูู ตรผสมทั้้�งประเทศซึ่่� งถืือว่่ามาก
ที่่�สุุด
ในบรรดาอาหารสููตรผสมสำำ�หรัับไก่่เลี้้�ยงมีีอาหารสำำ�หรัับไก่่ไข่่โตเต็็มวััย 58.2% อาหารสำำ�หรัับลููกไก่่ 7.8% กล่่าวคืือ
66% ของอาหารไก่่สููตรผสมเป็็ นอาหารสำำ�หรัับไก่่ไข่่
อาหารสููตรผสมที่่�คิิดค้้นขึ้้�นเองสำำ�หรัับใช้้เลี้้�ยงไก่่ในฟาร์์มตนเองโดยไม่่พึ่่�งพาผลิิตภััณฑ์์ของบริิ ษััทผู้้ �ผลิิตอาหารสััตว์์
เรีียกว่่า อาหารสููตรผสมทำำ�เอง

20ในอาหารสููตรผสมสำำ�หรัับไก่่โตเต็็มวััย จะมีีธััญพืืชที่่�เป็็ นแหล่่งพลัังงาน เช่่น ข้้าวโพด และข้้าวฟ่่ าง เป็็ นต้้น 60%กากของพืืชที่่�มีีไขมัันพืืชซึ่่� งเป็็ นแหล่่งโปรตีีน เช่่น กากถั่่ว� เหลืือง 15% ส่่ วนประกอบจากสััตว์์ เช่่นปลาป่่ น 10% ผสมกััน
และยัังมีีผลิิตผลจากการทำำ�แป้้งข้้าวโพด เช่่น คอร์์นกลููเตน 5% สารอนิินทรีีย์์ / วิิตามิินต่่างๆ 10% ผสมอยู่่�ด้้วย อััตราส่่ วนของสููตรผสม วััตถุุดิิบ และสารประกอบต่่างๆ จะแตกต่่างกัันไปตามสายพัันธุ์์�ของไก่่ อายุุวััน และสภาพแวดล้้อมในการ
เลี้้�ยงั ของการควบคุุมการเลี้้�ยง
5 จุุดสำำ �คัญ(1) การจััดการด้้ านสุุ ขอนามััย
ต้องจัดการป้ องกันด้านสุ ขอนามัยอย่างเต็มที่ สิ่ งแรกคือการป้ องกันสาเหตุของโรคที่อาจคุกคามเข้ามายังพื้นที่เลี้ยงไก่ จากนั้นก็ตอ้ งปรับปรุ งสิ่ งแวดล้อมที่ไม่ดีในเขตพื้นที่ที่เลี้ยงด้วย ต้องป้ องกันไม่ให้มีการน�ำพาสาเหตุของโรคเข้ามาได้โดยจัดตั้ง
เขตพื้นที่ควบคุมอนามัยตามวิธีการป้ องกันโรคติดต่อในสัตว์ซึ่ งระบุในหลักการควบคุมอนามัยในการเลี้ยงไก่
เนื่องจากมีการปรับวิธีเลี้ยงให้เป็ นแบบเลี้ยงจ�ำนวนมากในโรงเลี้ยงขนาดใหญ่ จึงอาจท�ำให้การจัดการเรื่องอนามัย เช่น การควบคุมสุ ขภาพของไก่ การปรับสิ่ งแวดล้อมในโรคเลี้ยง และการก�ำจัดมูลไก่ / การท�ำความสะอาดท�ำได้อย่างไม่เพียงพอ
ดังนั้นจึงต้องก�ำจัดสาเหตุของโรคและอันตรายต่าง ๆ อย่างเต็มที่
① การควบคุุมอนามััยของโรงเลี้้�ยงไก่่และสถานที่่�อื่่�น ๆก�ำจัดมูลไก่, ความสะอาด, ล้าง, ฆ่าเชื้ออย่างจริ งจัง②การควบคุุมสุุ ขภาพของไก่่
ต้้องระวัังโรคระบบทางเดิินหายใจที่่�เกิิดจากสิ่่� งแวดล้้อมเปลี่่�ยนแปลง
ส�ำหรับโรคที่มีการติดเชื้ออย่างรุ นแรงในไก่ ควรท�ำโปรแกรมการฉี ดวัคซีน เพื่อจัดการฉี ดวัดซีนให้ครบถ้วน

(2) โรคไข้ หวัดนก
การตรวจสอบข้อมูลล่าสุดเกี่ยวกับการป้ องกันโรคในสัตว์เป็ นเรื่องที่ส�ำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิง่ ต้องตรวจสอบข้อมูลเกี่ยว
กับโรคไข้หวัดนกชนิดก่อโรครุ นแรง (Highly Pathogenic Avian Influenza; HPAI) ที่ทางศูนย์สุขภาพและอนามัยสัตว์แจ้งมา
และปฏิบัติตามค�ำแนะน�ำของทางศูนย์ ส�ำหรับเขตพื้นที่เลี้ยงควรติดตาข่ายป้ องกันนกอื่น ๆ เข้ามาในโรงเลี้ยงอย่างจริ งจังและ
คอยเฝ้้าสัังเกตสุุ ขภาพของไก่่อยู่่�เสมอ หากพบความผิิดปกติิและอาการของโรคต้้องรีีบแจ้้งเหตุุโดยเร็็ ว นอกจากนี้้� กรณีี ที่่�พบ
ซากนกที่่�ตายอยู่่�บริิ เวณนอกโรงเลี้้�ยง ก็็จำ�ำ เป็็ นต้้องแจ้้งเรื่่� องให้้ผู้ค้ � วบคุุมดููแลทราบด้้วย

21

② ไก่่ เนื้้�อ

1 สายพัันธุ์์�ไก่่ เนื้้�อ

เพื่่�อให้้ไก่่เนื้้�อเจริิ ญเติิบโตเร็็ วสามารถส่่ งขายได้้ในช่่วงระยะเวลาสั้้�นๆ และเพื่่�อให้้มีีเนื้้�อเยอะ จึึงนิิยมเลี้้�ยงไก่่
กระทง (ไก่่บรอยเลอร์์) ที่่�ปรัับปรุุ งพัันธุ์์�มาอย่่างดีี คิิดเป็็ นกว่่า 85% ของทั้้�งหมด ไก่่สายพัันธุ์์�นี้้�เป็็ นสายพัันธุ์์�ผสมที่่�ได้้จาก
การผสมสายพัันธุ์์�พลีีมััทร็็ อคสีีขาวเพศเมีียกัับสายพัันธุ์์�คอร์์นิิชสีีขาวเพศผู้้ � ส่่ วนไก่่สายพัันธุ์์�อื่่�นมีีอััตราส่่ วนน้้อยเพีียง 1%ของไก่่เนื้้�อทั้� ง้ หมด แต่่ก็มีี็ ไก่่เนื้้�อคุุณภาพสููงที่่�เป็็ นไก่่พัันธุ์์�ผสมที่่�นำ�ำ สายพัันธุ์์�ที่่�มีีอยู่่�เดิิมอย่่าง ไก่่ชนญี่่�ปุ่่� น ไก่่พัันธุ์์�นาโกย่่า
ไก่่พัันธุ์์�โร๊๊ ดไอส์์แลนด์์เรด เป็็ นต้้น มาผสมกัันเพื่่�อปรัับปรุุ งคุุณภาพเนื้้�อให้้ดีีขึ้� ้นพัันธุ์์�คอร์์นิิชสีีขาว

พัันธุ์์�พลีีมััทร็็ อคสีีขาว

2 ขนาดของฟาร์์ มเลี้้�ยงไก่่ กระทง (ไก่่ บรอยเลอร์์ ) และรูู ปแบบการบริิ หารจััดการ

ณ. วัันที่่� 1 ก.พ. ปีี 2018 มีีจำำ�นวนฟาร์์มเลี้้�ยง 2,260 แห่่ง จำำ�นวนไก่่ที่่�เลี้้�ยง 138.77 ล้้านตััว คิิดเป็็ น 61,400 ตััวต่่อแห่่ง
จำำ�นวนไก่่ที่่�เลี้้�ยงต่่อฟาร์์ม 1 แห่่งเพิ่่�มมากขึ้้�น เป็็ นผลมาจากการมุ่่�งเป้้าหมายที่่�การบริิหารจััดการที่่�มีีประสิิ ทธิิภาพและขยาย
ขนาดฟาร์์มเลี้้�ยงออกไป
ไก่่บรอยเลอร์์ส่่วนใหญ่่จะดำำ�เนิินการตั้้�งแต่่เลี้้�ยงไปจนถึึงจััดการส่่ งขายรวมเป็็ นระบบเดีียวครบวงจร (ระบบบููรณาการ)โดยมีีบริิ ษััทตััวแทนจััดจำำ�หน่่ายครบวงจร หรืือสมาคมเกษตรกร และเกษตรกรบุุคคลดำำ�เนิินกิิจการ ซึ่่� งเป็็ นรููปแบบที่่�
เกษตรกรทำำ�สััญญาเลี้้�ยง นอกจากนี้้� สืืบเนื่่�องจากการเติิบโตอย่่างรวดเร็็ วของห้้างร้้านต่่างๆ เช่่น ซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ต เป็็ นต้้น ทำำ�ให้้มีีรูู ปแบบที่่�บริิษััทผู้้ �จััดจำำ�หน่่ายดำำ�เนิินการผลิิตเองและบริิ หารจััดการเป็็ นระบบเดีียวครบวงจรด้้วยิ ของไก่่ กระทง (ไก่่ บรอยเลอร์์ )3 วงจรชีี วิตวงจรชีีวิิตของไก่่กระทง (ไก่่บรอยเลอร์์) สำำ�หรัับเป็็ นอาหารแสดงเอาไว้้ตามภาพ ไก่่ขนาดเล็็ก หลัังลููกไก่่ฟัักเป็็ นตััว
แล้้วจะเลี้้�ยงต่่อไปราว 7 สััปดาห์์จนมีีน้ำำ��หนััก 2.3 กก. ก็็จะถููกส่่ งไปขาย ไก่่ขนาดใหญ่่จะเลี้้�ยง 8 สััปดาห์์จนมีีน้ำำ��หนััก 3.0
กก. จึึงส่่ งขาย สำำ�หรัับไก่่สายพัันธุ์์�อื่่�นๆ จำำ�เป็็ นต้้องเลี้้�ยงนานกว่่า 80 วััน ซึ่่� งส่่ วนใหญ่่ต้อ้ งเลี้้�ยงไว้้ราว 4-5 เดืือนเพื่่�อให้้มีี
22รสชาติิอร่่อยและเนื้้�อแน่่น
ช่วงระยะไก่ที่ผลิต (น้ำหนัก)ออกไก่

ฟักเป็นตัว 2 วัน(21 วัน)ลูกไก่แรกเกิด
ช่วงแรกเกิด
(ลูกไก่แรกเกิด)(น้ำหนัก) 40g

30 วัน

49 วัน

ช่วงเลี้ยงระยะแรก
ช่วงกลาง
(ลูกไก่กลาง)56-59 วันช่วงเลี้ยงระยะหลัง
ช่วงโต
(ลูกไก่โต)1,100g2,200 ～ 2,300g

2,700 ～ 3,000g

ส่งขายเป็นไก่ขนาดเล็ก ส่งขายเป็นไก่ขนาดใหญ่ เลี้ยงนาน 8 สัปดาห์
(ราว 2 เดือน)วงจรชีีวิิตของไก่่กระทง

4 อาหารและรูู ปแบบการผลิิต / ซื้้�อ / การให้้ อาหารไก่่

ในการเลี้้�ยงไก่่บรอยเลอร์์ จะใช้้อาหารสููตรผสมที่่�จำ�ำ หน่่ายในท้้องตลาดซึ่่� งผลิิตจากส่่ วนผสมวััตถุุดิิบหลากหลายให้้
เหมาะกัับช่่วงระยะการเจริิ ญเติิบโตแทบทั้้�งสิ้้� น ซึ่่� งก็็มีีผลิิตภััณฑ์์อาหารสููตรผสมจากบริิ ษััทผู้้ �ผลิิตอาหารสััตว์์วางจำำ�หน่่าย
มากมาย ปััจจุุบันั อาหารสููตรผสมสำำ�หรัับไก่่บรอยเลอร์์ที่่�ผลิิตในประเทศญี่่�ปุ่่� น คิิดเป็็ นยอดการผลิิต 14% ของปริิ มาณอาหารสููตรผสมโดยรวมทั้้�งหมด และคิิดเป็็ น 34% ของอาหารสููตรผสมสำำ�หรัับไก่่เลี้้�ยง (42% ของอาหารสููตรผสมทั้้�งหมด)ในอาหารสููตรผสมสำำ�หรัับไก่่บรอยเลอร์์ มีีธััญพืืชที่่�เป็็ นแหล่่งพลัังงานได้้แก่่ ข้้าวโพด และข้้าวฟ่่ าง เป็็ นต้้นผสม
อยู่่�มากที่่�สุุด รองลงมาคืือกากถั่่ว� ไขมัันพืืชที่่�เป็็ นแหล่่งโปรตีีน เช่่น กากถั่่ว� เหลืือง และส่่ วนผสมจากสััตว์์ เช่่นปลาป่่ น เป็็ นต้้น นอกจากนี้้� ยัังมีีผลิิตผลจากการทำำ�แป้้งข้้าวโพด เช่่น คอร์์นกลููเตน เป็็ นต้้น และสารอนิินทรีีย์์ / วิิตามิินต่่างๆ ผสมอยู่่�ด้้วย
อััตราส่่ วนของสููตรผสม วััตถุุดิิบ และสารประกอบต่่างๆ จะแตกต่่างกัันไปตามสายพัันธุ์์�ของไก่่ อายุุวััน และสภาพแวดล้้อม
ในการเลี้้�ยง

23ั ของการควบคุุมการเลี้้�ยง
5 จุุดสำำ �คัญ(1) การจััดการด้้ านสุุ ขอนามััย
ต้้องจััดการป้้ องกัันด้้านสุุ ขอนามััยอย่่างเต็็มที่่� สิ่่� งแรกคืือการป้้ องกัันสาเหตุุของโรคที่่�อาจคุุกคามเข้้ามายัังพื้้�นที่่�เลี้้�ยง
ไก่่ จากนั้้�นก็็ต้อ้ งปรัับปรุุ งสิ่่� งแวดล้้อมที่่�ไม่่ดีีในเขตพื้้�นที่่�ที่่�เลี้้�ยงด้้วย ต้้องป้้องกัันไม่่ให้้มีีการนำ�ำ พาสาเหตุุของโรคเข้้ามาได้้
โดยจััดตั้้�งเขตพื้้�นที่่�ควบคุุมอนามััยตามหลัักการควบคุุมอนามััยในการเลี้้�ยงไก่่ ซึ่่� งระบุุในกฎหมายว่่าด้ว้ ยการป้้ องกััน
โรคติิดต่่อในสััตว์์
การเลี้้�ยงไก่่บรอยเลอร์์ได้้ถููกปรัับปรุุ งให้้ดีีขึ้� ้นอย่่างเห็็นได้้ชััด โดยเฉพาะเรื่่� องความสามารถในการเพิ่่�มน้ำำ��หนัักไก่่ที่่�
เลี้้�ยงสููงขึ้้�นมา การเลี้้�ยงไก่่จำ�ำ นวนมากๆ สามารถทำำ�ได้้ทั่่ว� ไป และมีีช่่วงระยะเวลาเลี้้�ยงสั้้�น ทำำ�ให้้แก้้ไขปััญหาต่่างๆ ในการ
ควบคุุมการเลี้้�ยงมัักทำำ�ได้้ล่่าช้า้ ดัังนั้้�นการกำำ�จััดต้้นเหตุุที่่�อาจส่่งผลกระทบที่่�เป็็ นอัันตรายได้้ออกไปในการจััดการดููแล
ประจำำ�วัันจึึงเป็็ นสิ่่� งสำำ�คััญ
① การควบคุุมอนามััยของสถานที่่�

เพื่่�อไม่่ให้้โรงเลี้้�ยงไก่่มีีจุุลิินทรีีย์์พาหะนำำ�โรค แมลง และเชื้้�อโรคต่่างๆ หลงเหลืืออยู่่� จึึงต้้องกำำ�จััดมููลไก่่ ทำำ�ความ
สะอาด ล้้าง และฆ่่าเชื้้�ออย่า่ งจริิ งจััง
② การควบคุุมสุุ ขภาพของไก่่

ไก่่บรอยเลอร์์เจริิ ญเติิบโตเร็็ ว จึึงต้้องไม่่ละเลยเรื่่� องการระบายอากาศ และระวัังโรคระบบทางเดิินหายใจ
สำำ�หรัับโรคที่่�มีีการติิดต่่อรุุนแรงในไก่่ การทำำ�โปรแกรมการฉีีดวััคซีีนเพื่่�อทำ�ำ การฉีีดวััคซีีนให้้ครบถ้้วนเป็็ นสิ่่� งที่่�สำ�ำ คััญมาก
(2) โรคไข้้ หวััดนก
จำำ�เป็็ นต้้องดำำ�เนิินการรัับมืือเหมืือนกัับไก่่ไข่่ (หน้้า 21)24

5อื่่�นๆ

① ม้้ าขนาดเล็็ก

1 ม้้ าขนาดเล็็ก (พัันธุ์์�เธอร์์ รััพเบรด)・ม้้าขนาดเล็็กมีีพัันธุ์์�เธอร์์ รััพเบรด, พัันธุ์์�ซาร่่ า, พัันธุ์์�อาหรัับ, พัันธุ์์�แองโกล-อาหรัับ และสายพัันธุ์์�อาราเบีียนรวม 5สายพัันธุ์์� แต่่ที่่�ม้า้ ขนาดเล็็กที่่�ผลิิตในญี่่�ปุ่่� นจะเป็็ นพัันธุ์์�เธอร์์รััพเบรดแทบทั้้�งหมด
・พัันธุ์์�เธอร์์ รััพเบรดผลิิตได้้จำ�ำ นวน 7,000 ตััวต่่อปีี (ปีี 2018) แหล่่งผลิิตส่่ วนใหญ่่คืือฮอกไกโด ภููมิิภาคโทโฮคุุ และคิิวชูู ซึ่่� งในจำำ�นวนนี้้�จำ�ำ นวนม้้าที่่�ผลิิตจากฮอกไกโดคิิดเป็็ นกว่่า 98% ของทั้้�งหมด
・พัันธุ์์�เธอร์์ รััพเบรดส่่ วนใหญ่่หลัังรัับการฝึึกเพื่่�อเป็็ นม้้าแข่่งแล้้ว จะถููกนำำ�ไปใช้้เป็็ นม้้าแข่่ง
・พัันธุ์์�เธอร์์ รััพเบรดที่่�ใช้้เป็็ นม้้าแข่่งจำำ�กััดเฉพาะม้้าที่่�เกิิดจากการผสมพัันธุ์์�ตามธรรมชาติิเท่่านั้� น้ม้้าที่่�เกิิดจากการผสมเทีียมไม่่สามารถนำำ�มาใช้้เป็็ นม้้าแข่่งได้้
・พัันธุ์์�เธอร์์ รััพเบรดเป็็ นพัันธุ์์�ที่่�ถููกควบคุุมพัันธุ์์�ประวััติิ (pedigree) อย่่างเข้้มงวดด้้วยระบบการขึ้้�นทะเบีียนพัันธุ์์�

ประวััติิ ม้้าที่่�เกิิดจากพ่่อม้า้ (ม้้าเพศผู้้)� กัับแม่่ม้า้ (ม้้าเพศเมีีย) ที่่�ได้้ขึ้� ้นทะเบีียนเท่่านั้� น้ จึึงจะสามารถขึ้้�นทะเบีียนพัันธุ์์�ประวััติิ
ได้้ และม้้าที่่�ไม่่ได้้ขึ้� ้นทะเบีียนพัันธุ์์�ประวััติิจะไม่่สามารถใช้้เป็็ นม้้าแข่่งได้้
ม้้าที่่�ได้้ขึ้� ้นทะเบีียนพัันธุ์์�ประวััติิจะมีีเอกสารรัับรองการขึ้้�นทะเบีียนพัันธุ์์�ประวััติิจากองค์์กรที่่�ขึ้� ้นทะเบีียนให้้

ิ
2 วงจรชีี วิต・วิิธีีการนัับอายุขุ องม้้าจะแตกต่่างจากสััตว์์ชนิิ ดอื่่�น โดยจะเรีียกปีี ที่่�เกิิดว่่าอายุปีีุ แรก หลัังเกิิดปีี ที่่� 2 เป็็ นต้้นไปจะ

นัับเป็็ นอายุุ 1 ปีี และ 2 ปีี ตามลำำ�ดัับ
・ช่่วงระยะเวลาตั้้�งท้้องของพัันธุ์์�เธอร์์ รััพเบรดคืือราว 11 เดืือน ในญี่่�ปุ่่� นม้้าส่่วนใหญ่่จะเกิิดช่่วงระหว่่างเดืือนก.พ. ถึึงเดืือน

พ.ค.
・หลัังเกิิดจนถึึงฤดููร้้อนจะเลี้้�ยงลููกม้้าคู่่�กัับแม่่ม้า้ แต่่เมื่่�อถึึงช่่วงฤดููใบไม้้ร่่วง (อายุุราว 6 เดืือน) จะหย่่านม หลัังจากนั้้�น

จะเลี้้�ยงลููกม้้าแยกต่่างหาก
・ตั้้�งแต่่ช่่วงฤดููใบไม้้ร่่วงเมื่่�อมีีอายุคุ รบ 1 ปีีจะเริ่่� มให้้ใส่่ อุุปกรณ์์ต่่างๆ เช่่น อาน และบัังเหีียน เป็็ นต้้น และเริ่่� มการฝึึก

ให้้คุ้้�นเคยกัับการให้้คนขึ้้�นขี่่�บนหลััง (การฝึึกขี่่�ม้า้ )・หลัังการฝึึกขี่่�ม้า้ แล้้ว จะทำำ�การฝึึกวิ่่ง� โดยให้้คนขี่่�บนหลัังเพื่่�อเสริิ มสร้้างกำำ�ลัังให้้กัับร่่างกาย

25

・เม้�อีม้�ม่อี�ยุ 2 ป่ และก้�รั้ฝึ้ก้ดำ�เนิ นต่อีไปเรั้้�อียๆ จำะถ้ก้สั่ งไปสัน�มแข่งม้�และศั้นย์ฝึ้ก้ เพื้้�อีข้�นที่ะเบั่ยนเป็ นม้�แข่ง

และเพื้้�อีเตรั้่ยมพื้รั้้อีมลงแข่งจำ้งจำะเพื้ิ�มก้�รั้ฝึ้ก้ที่่�หน้ก้ก้ว่�เดิมเข้�ไป
・ม้�แข่งที่่�ปลดรั้ะว�งแล้ว ถ้�เป็ นม้�ที่่�ม่ผู้ลก้�รั้แข่งด่หรั้้อีม่พื้น้ ธุ์ปรั้ะว้ติที่่�ด่จำะถ้ก้สั่ งก้ล้บัไปที่่�แหล่งผู้ลิตเพื้้�อีเป็ นม้�ขย�ยพื้้นธุ์

① ก้�รั้ผู้สัมพื้้นธุ ์ (เด้อีนม่.ค. ถ้งเด้อีนพื้.ค.)(รั้ะยะเวล�ต้�งที่้อีง : 11 เด้อีน)② ก้�รั้คลอีด

(เด้อีนก้.พื้. ถ้งเด้อีน พื้.ค. ป่ ถ้ดไป)③ ก้�รั้ให้นม

(จำนถ้งอี�ยุ 6 เด้อีน)④ฤด้ใบัไม้รั้่วง หย่�นม

⑤ ฤด้หน�วถ้งฤด้รั้้อีน เล่�ยงรั้วมก้้บัล้ก้ม้�ต้วอี้�น (เล่�ยงแยก้ต้วผู้้แ้ ละต้วเม่ยอีอีก้จำ�ก้ก้้น)(อี�ยุรั้�ว 5-6 เด้อีน)(อี�ยุ 6 เด้อีน - ฤด้รั้้อีนที่่�อี�ยุครั้บั 1 ป่ )⑥ ฤด้ใบัไม้รั้่วงอี�ยุ 1 ป่ ฝึ้ก้ก้�รั้ข่�ม�้

⑦ ฤด้หน�วอี�ยุ 1 - 2 ป่ ฝึ้ก้ม้�แข่ง

⑧ เด้อีนเม.ย. อี�ยุ 2 ป่ เรั้ิ�มเข้�วงก้�รั้ม้�แข่ง

⑨ ปลดรั้ะว�ง บั�งสั่ วนถ้ก้นำ�ไปเล่�ยงเป็ นม้�ขย�ยพื้้นธุ ์26

3 รูู ปแบบการบริิ หารจััดการฟาร์์ มม้้ าฟาร์์มเลี้้�ยงม้้า มีีรููปแบบการบริิ หารจััดการอยู่่� 2 แบบ・ฟาร์์ มเพาะพัันธุ์์�

เลี้้�ยงแม่่พัันธุ์์�ม้้าและผลิิตลููกม้้า เพื่่�อส่่งขายในตลาดซื้้�อขายม้้า
・ฟาร์์ มเลี้้�ยง

ทำำ�การฝึึกขี่่�ม้า้ และฝึึกม้า้ แข่่งให้้กัับม้าอายุ้ นุ้ อ้ ยและยัังมีีฟาร์์มที่่�ดำ�ำ เนิินกิิจการทั้� ง้ เป็็ นฟาร์์มเพาะพัันธุ์์�และฟาร์์มเลี้้�ยงแบบครบวงจรด้้วย

ฟาร์์มเลี้้�ยง

ฟาร์์มเพาะพัันธุ์์�

27

② ผึ้้ง� เลี้้�ยง

1 สายพัันธุ์์� ของผึ้้ง� และลัักษณะเด่่ น(1) สายพัันธุ์์�
ในญี่่�ปุ่่� นจะมีี 2 สายพัันธุ์์� คืือ ผึ้้�งสายพัันธุ์์�ตะวัันตกและผึ้้�งสายพัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� น แต่่ที่่�เลี้้�ยงในฟาร์์มผึ้้�งแทบทั้้�งหมดจะเป็็ นผึ้้�งสาย
พัันธุ์์�ตะวัันตก (ต่่อไปจะเรีียกว่่าผึ้� ง้ )(2) ลัักษณะเด่่ นผึ้้�งจะใช้้ชีีวิติ อยู่่�รวมกัับเป็็ นฝููง ในฝููงแต่่ละตััวจะมีีการแบ่่งหน้้าที่่�กััน
・ผึ้้ง� งาน (เพศเมีีย)ผึ้้�งงานจะถููกเลี้้�ยงไว้้ในรััง (เรืือนเลี้้�ยงขนาดเล็็กทรง 6 เหลี่่�ยมที่่�มีีโครงสร้้างเหมืือนรัังผึ้้�ง) ระหว่่างที่่�ยัังเป็็ นตััวอ่่อนอยู่่�
ุ ว 21 วัันจะโตเต็็มวััย อายุุขััย (ระยะช่่วงแรกจะเลี้้�ยงโดยให้้รอยััลเจลลี่่� ช่่วงหลัังจะให้้เกสรดอกไม้้กัับน้ำ� �ำ ผึ้้�ง เมื่่�ออายุรา
เวลาที่่�มีีชีีวิติ ) คืือราว 1 เดืือน แต่่ช่่วงฤดููหนาวที่่�อากาศหนาวเย็็นอาจมีีอายุุยืืนยาวถึึงครึ่่� งปีี หลัังจากที่่�โตเต็็มวััยแล้้วช่่วง
แรกจะทำำ�ความสะอาดรััง แต่่หลัังจากนั้้�นจะทำำ�การเลี้้�ยงตััวอ่่อน และสุุ ดท้้ายจะออกไปหาอาหารข้้างนอกรััง (ไปเก็็บน้ำ� �ำหวานดอกไม้้หรืือเกสรดอกไม้้)・ราชิินีีผึ้ง้� (เพศเมีีย)ราชิินีีผึ้� ง้ จะเลี้้�ยงไว้้ในรัังที่่�เรีียกว่่าบััลลัังก์์ซึ่� ่ งแยกพิิเศษจากรัังปกติิ ในช่่วงที่่�เป็็ นตััวอ่่อนจะเลี้้�ยงโดยให้้อาหารเฉพาะ
รอยััลเจลลี่่�เท่่านั้� น้ ตามปกติิแล้้วราชิินีีผึ้� ง้ จะมีีเพีียง 1 ตััวต่่อ 1 ฝููงเท่่านั้� น้ และจะทำำ�หน้้าที่่�ออกไข่่เพีียงอย่่างเดีียว น้ำำ��หนััก
ของราชิินีีผึ้� ง้ จะมากกว่่าผึ้� ง้ งาน และมีีอายุุขััย 2-3 ปีี・ผึ้้ง� เพศผู้้�

ผึ้้�งเพศผู้้ �จะเกิิดในช่่วงผสมพัันธุ์์�ของราชิินีีผึ้� ง้ (ในญี่่�ปุ่่� นช่่วงที่่�เหมาะสมคืือช่่วงเดืือนเม.ย. ถึึงเดืือนมิิ.ย.) เมื่่�อถึึงช่่วง
เวลานั้้�น รัังเฉพาะสำำ�หรัับผึ้้�งเพศผู้้ �จะถึึงสร้้างขึ้้�นภายในรัังใหญ่่โดยผึ้้�งงาน ผึ้้�งเพศผู้้ �จะไม่่ต้อ้ งทำำ�งานภายในรััง จะทำำ�
หน้้าที่่�ผสมพัันธุ์์�กัับราชิินีีกลางอากาศ

28

0 วัน

สร้างรัง
15 วัน
ยามเฝ้าประตู

3 วัน

20 วัน

ทำความสะอาด

10 วัน
7 วันหน่วยเก็บเสบียง

เลี้ยงตัวอ่อน

รัังของผึ้้�งงาน (โรงเลี้้�ยงขนาดเล็็กทรง 6 เหลี่่�ยม)ราชินีผึ้ง

ผึ้งเพศผู้

ไข่

ไข่

ช่่วงชีีวิิตของผึ้้�งงาน

เริ่มวางไข่
(ราว 2,000 ฟองต่อวัน)ตัวอ่อน
(ผสมพันธุ์)ประมาณ 16 วันตัวอ่อน
(ผสมพันธุ์)เริ่มวางไข่
(ราว 2,000 ฟองต่อวัน)หยุดการวางไข่

(อุณหภูมิภายนอกลดต่ำลง)เดือนต.ค. ถึงเดือนพ.ย.

ไม่ทำอะไร

เก็บอาหาร

(อุณหภูมิภายนอกสูงขึ้น)เดือนก.พ. ถึงเดือนมี.ค.

ตายราวเดือนต.ค.

ช่่วงชีีวิิตของราชิินีีผึ้� ง้ และผึ้้�งเพศผู้้ �29(อุณหภูมิภายนอกลดต่ำลง)เดือนต.ค. ถึงเดือนพ.ย.

เปลี่ยนราชินีผึ้งตัวใหม่
(อุณหภูมิภายนอกสูงขึ้น)เดือนก.พ. ถึงเดือนมี.ค.

2 รายละเอีียดกิิจกรรมใน 1 ปีีของผึ้้ง�

ฤดููกาล

รายละเอีียดกิิจกรรม

ฤดููใบไม่่ผลิิ
(สร้้างรััง)ช่่วงตั้้�งแต่่ฤดููใบไม้้ผลิิจนถึึงฤดููร้้อนเป็็ นช่่วงที่่�ดอกไม้้ผลิิบานจำำ�นวนมาก ผึ้้�งจะทำำ�การเก็็บอาหารและผสมพัันธุ์์�
เมื่่�อฝููงผึ้้�ง 1 ฝููงเริ่่� มมีีขนาดใหญ่่ขึ้� ้นระดัับหนึ่่�ง จะเริ่่� มผลิิตผึ้้�งเพศผู้้ �สำ�ำ หรัับผสมพัันธุ์์�และสร้้างบััลลัังก์์ราชิินีี หลายวััน
ก่่อนที่่�ราชิินีีผึ้� ง้ ตััวใหม่่จะเกิิดจากบััลลัังก์์ ราชิินีีผึ้� ง้ ตััวเก่่าจะออกไปจากรัังพร้้อมกัับผึ้้�งงานประมาณครึ่่� งหนึ่่�ง และไปสร้้าง
รัังใหม่่ในสถานที่่�ใหม่่ ซึ่่� งเรีียกว่่าการแยกรััง

นอกเหนืือจากที่่�ราบสููงที่่�มีีดอกไม้้จำ�ำ นวนมากแล้้ว ดอกไม้้จะลดจำำ�นวนลง เป็็ นช่่วงเวลาที่่�ยากลำำ�บากสำำ�หรัับผึ้้�ง
ฤดููร้้อน
(ฝ่่าฟัันผ่่านฤดููร้้อน) ดัังนั้้�นผึ้้�งอาจหนีีออกไปจากกล่่องรัังเพื่่�อแสวงหาสถานที่่�แห่่งใหม่่และไม่่กลัับมาอีีก เรีียกว่่า การทิ้้�งรััง
ฤดููใบไม้้ร่่วง

เป็็ นช่่วงที่่�ต้อ้ งกัักตุุนน้ำำ��ผึ้้�ง (สร้้างน้ำำ��ผึ้้�งเก็็บเอาไว้้ในรััง) ให้้เพีียงพอก่่อนจะถึึงฤดููหนาว โดยพยายามเก็็บรวบรวม
น้ำำ��หวานให้้ได้้มากที่่�สุุดแม้้จากดอกไม้้ที่่�มนุุษย์์ไม่่ชอบกลิ่่�นก็็ตาม

ผึ้้�งจะเบีียดตััวเข้้าหากัันภายในรัังเพื่่�อให้้ทนต่่อความหนาวเย็็น ช่่วงฤดููหนาวการวางไข่่และการเลี้้�ยงตััวอ่่อนจะหยุุดลง
ฤดููหนาว
(ฝ่่าฟัันผ่่านฤดููหนาว) เมื่่�อใกล้้จะถึึงฤดููใบไม่่ผลิิจึึงจะเริ่่� มวางไข่่ และในช่่วงนี้้� หากน้ำำ��ผึ้้�งที่่�กัักตุุนไว้้ไม่่เพีียงพอก็็อาจทำ�ำ ให้้ผึ้� ง้ อดตายได้้

แยกรัง
ช่วงฝ่าฟันผ่านฤดูหนาว ช่วงสร้างรัง

ช่วงฝ่าฟันผ่านฤดูร้อน

ช่วงผสมพันธุ์

ผึ้งงาน
ผึ้งเพศผู้
ราชินีผึ้งตัวเก่า
ราชินีผึ้งตัวใหม่

ลำำ�ดัับเหตุุการณ์์ภายใน 1 ปีี และจำำ�นวนผึ้้�งในกล่่องรััง

30ช่วงฝ่าฟันผ่านฤดูหนาว

6ค�ำถามทดสอบความเข้ าใจกรุุ ณาตอบคำำ�ถามดัังต่่อไปนี้้� โดยทำำ�เครื่่� องหมาย ○ ในข้้อที่่�ถููก และเครื่่� องหมาย × ในข้้อที่่�ผิดิ
  ＜โค＞
1. โคนมของญี่ปุ่นมีปริ มาณน�้ำนมเฉลี่ยต่อ 1 ปี ประมาณ 5,000 กก.������������������� ( )2. ระยะตั้งท้องของโคพันธุ์โฮลสไตนคือ 280 วัน�������������������������� ( )่ ะเป็ นโคตัวไหนก็เหมือนกันทั้งนั้น������������������ ( )3. คุณภาพน�้ำนมของโคนมไม่วาจ
4. ในช่วงฤดูร้อนที่มีอากาศร้อนปริ มาณการบริ โภคอาหารของโคนมจะลดลง ท�ำให้ปริ มาณน�้ำนมลดลง����� ( )5. ปล่อยมูลและปัสสาวะจากโรงเลี้ยงออกสู่ ทุ่งหญ้าได้������������������������ ( )6. โคเนื้้�อที่่�เลี้้�ยงในญี่่�ปุ่่� นทั้้�งหมดเป็็ นพัันธุ์์�โคญี่่�ปุ่่� นขนดำำ������������������������ ( )7. ในการบริ หารจัดการการเลี้ยงโคขุนพันธุ์โคญี่ปุ่นขนด�ำ จะซื้อโคที่มีอายุราว 10 เดือนมาจากตลาดและขุนจน
มีอายุราว 30 เดือน������������������������������������� ( )8. ส�ำหรับโคขุนจะให้อาหารหยาบในอัตราส่ วนที่มากกว่าอาหารเข้มข้น (อาหารผสม)����������� ( )  ＜สุ กร＞1. สุ กรขุนของญี่ปุ่นเจริ ญเติบโตเร็ ว โดยเมื่ออายุ 5-6 เดือนจะมีน�้ำหนัก 100-110 กก.������������ ( )2. แม่สุกรของญี่ปุ่นจะตกลูกโดยเฉลี่ย 5 ตัวต่อ 1 ครั้ง������������������������ ( )3. เลี้ยงแม่สุกรหลังตกลูกร่ วมกับลูกสุ กรที่เกิดมาเป็ นเวลา 2 เดือน������������������� ( )4. แม่สุกรของญี่ปุ่นสามารถตั้งท้องและตกลูกได้ 4-5 ครั้งในเวลา 2 ปี ������������������ ( )5. เนื่่�องจากในโรงเลี้้�ยงสุุ กรของญี่่�ปุ่่� นมีีโรคน้้อยจึึงไม่่จำ�ำ เป็็ นต้้องฉีีดวััคซีีนป้้องกัันโรค������������ ( )  ＜ไก่＞1. การเจริ ญเติบโตของลูกไก่แบ่งออกเป็ น 4 ขั้น ได้แก่ ช่วงแรกเกิด (ลูกไก่), ช่วงกลาง (ลูกไก่), ช่วงโต (ลูกไก่)และไก่วยั โตเต็มวัย������������������������������������ ( )2. ส�ำหรับอาหารที่ใช้ในการเลี้ยงไก่ไข่ จะใช้อาหารผสมมากที่สุ ด������������������� ( )3. แม้จะติดเชื้อไข้หวัดนกก็ไม่ท�ำให้ไก่ตาย���������������������������� ( )4. ไก่เนื้อ (บรอยเลอร์) มีการเจริ ญเติบโตเร็ วกว่าไก่ไข่������������������������ ( )5. บรอยเลอร์เพศผู้อายุ 7 สัปดาห์มีน�้ำหนักประมาณ 5 กก.���������������������� ( )31ค�ำตอบ
  ＜โค＞
1. × (เหตุผล : โคนมญี่ปุ่น / พันธุ์โฮลสไตนมีปริ มาณน�้ำนมเฉลี่ยมากกว่า 8,000 กก.)2. ○3. × (เหตุผล : คุณภาพน�้ำนมของโคแต่ละตัวจะต่างกันไป)4. ○5. × (เหตุผล : การก�ำจัดโดยน�ำไปท�ำเป็ นปุ๋ ยคอกอย่างถูกต้องได้รับการก�ำหนดไว้ในข้อกฎหมาย)6. × (เหตุผล : นอกจากโควากิวแล้วยังมีพันธุ์โคนมตอนแล้วและพันธุ์ผสม (F1) รวม 3 ชนิด)7. ○8. × (เหตุผล : อาหารช่วงระยะขุนมีอัตราส่ วนอาหารผสมสูงกว่า)  ＜สุ กร＞1. ○2. × (เหตุผล : แม่สุกรญี่ปุ่นตกลูกต่อครั้ง 10-15 ตัว)3. × (เหตุผล : ช่วงระยะให้นมลูกสุ กรคือช่วง 3- 4 สัปดาห์)4. ○5. × (เหตุผล : มีโรคแต่ละโรคเกิดขึ้นในโรงเลี้ยงได้ จึงจ�ำเป็ นต้องฉี ดวัคซีนป้ องกันโรคที่เหมาะสม)  ＜ไก่＞1. ○2. ○3. × (เหตุผล : หากติดเชื้อไข้หวัดนกชนิดก่อโรครุ นแรง ไก่จะตายภายในเวลา 1 สัปดาห์)4. × (เหตุผล : จุดเด่นของบรอยเลอร์คือมีการเจริ ญเติบโตเร็ วกว่าไก่ไข่)5. × (เหตุผล : บรอยเลอร์เพศผู้อายุ 7 สัปดาห์จะมีน�้ำหนักประมาณ 3.3 กก.)32ความรู้ พนื้ ฐานเกีย่ วกับⅡปศุสัตว์และอาหารสั ตว์

33

1

โคนม

คุณสมบัตขิ องโคนม
เนื่องจากโคนมเป็ นสัตว์ที่ระวังตัวสูงและมีประสาทสัมผัสไว สิ่ งส�ำคัญคือการเข้าหาด้วยท่าทางใจดีของคน
บางครั้งโคนมจะเลือกกินอาหารเข้มข้นมากกว่าอาหารหยาบ ซึ่งเรียกว่า "การเลือกกิน"ช่วงที่อากาศร้อนในฤดูร้อนจ�ำนวนครั้งการหายใจของโคนมจะมากขึ้น ท�ำให้เกิดไอน�้ำ เพื่อป้ องกันไม่ให้อุณหภูมิร่างกาย
เพิ่มสูง
ตามปกติแล้วจะวัดอุณหภูมิร่างกายของโคนมโดยการสอดปรอทวัดอุณหภูมิเข้าไปทางทวารหนัก
โคนมจะมีปริ มาณน�้ำนมเพิม่ ขึ้นเรื่อย ๆ ตั้งแต่หลังคลอด หลังจากผ่านไป 5-7 สัปดาห์ปริ มาณน�้ำนมจะเพิม่ ขึ้นสูงสุ ด มีโคนมจ�ำนวนมากที่มีปริ มาณน�้ำนมต่อวันราว 50 กก.
ก่อนคลอดประมาณ 60 วันจะจบ (หยุด) การรีดนม เข้าสู่ ช่วงระยะพักรีดนม

โครงสร้ างโรงเลีย้ งวิธีการเลี้ยงโคนม มีทั้ง "วิธีเลี้ยงในทุ่งหญ้า" คือเลี้ยงแบบปล่อยให้โคอยูอ่ ย่างอิสระในทุ่งหญ้า กับ "วิธีเลี้ยงในโรงเลี้ยง"คือจะเลี้ยงเอาไว้ภายในโรงเลี้ยง ในญี่ปุ่นจะใช้วธิ ีเลี้ยงในโรงเลี้ยงกันเป็ นส่ วนมาก
ในการเลี้ยงในโรงเลี้ยง จะมีอยู่ 3 วิธี คือ "เลี้ยงแบบผูกยืนโรง (Stall barn)" "เลี้ยงแบบปล่อยอิสระในโรงเลี้ยง (Free barn)""เลี้ยงแบบปล่อยอิสระในคอก (Free stall)"การเลี้ยงแบบผูกยืนโรง ใช้เรียกวิธีการเลี้ยงที่ก�ำหนดให้โคนมอยูภ่ ายในคอกที่ตีกรอบเชื่อมกับเสาด้วยเสาค�้ำ เชือก หรือโซ่
และแยกคอกละ 1 ตัวเครื่่� องสููบจ่่ายน้ำำ��จะใช้้เครื่่� องวอเตอร์์คััพเป็็ นส่่ วนใหญ่่ ซึ่่� งจะรีีดนมตรงจุุดที่่�ผููกโคนมเอาไว้้ นมโคที่่�รีี ดมาได้้จะถููกส่่ งไปเก็็บ
ในแท็็งก์์แช่่เย็็น (bulk cooler tank) ผ่่านท่่อส่่งนมที่่�อยู่่�เหนืือหััวโคนม

โรงเลี้ยงแบบแยกคอก

โรงเลี้ยง tied stall แบบนิวยอร์ก

34การรีดนมโคในโรงเลี้ยง
แบบผูกโยงเรือน

เกจวัดสูญญากาศ
ท่อสูญญากาศ
เครื่องควบคุมสูญญากาศ
ท่อส่งน้ำนม

พัลล์เซเตอร์

ถังใส่น้ำนม

(Milk Receiver Jar)แท็งก์สูญญากาศ

กับดักไอน้ำ

ถ้วยรีดน้ำนม
ปั๊มสูญญากาศ
คูลเลอร์เก็บน้ำนม
เส้นทางการส่งน้ำนม

ระบบการรีีดนม

การเลี้้�ยงแบบปล่่อยอิิสระในโรงเลี้้�ยง (Free barn) เป็็ นวิิธีีการเลี้้�ยงที่่�ปล่่อยให้้โคนมสามารถเดิินไปมาได้้อย่า่ งอิิสระภายใน
โรงเลี้ยงที่ปิ ดล้อมและมีหลังคาคลุมขนาดใหญ่โดยไม่ผูกไว้กับที่ นอกเหนือจากพื้นที่ให้อาหารแล้วจะปูพื้นด้วยวัสดุรองพื้น
ทั้้�งหมด วััสดุุรองพื้้�นส่่ วนใหญ่่จะใช้้ขี้้�เลื่่�อย (เศษไม้้ผง) หรืือปุ๋๋� ยคอกรีีไซเคิิล (ปุ๋๋� ยคอกแห้้งที่่�ผ่า่ นการหมััก/ บ่่มจนได้้ที่่�แล้้ว)ภาชนะใส่่ น้ำ� �ำ เลี้้�ยงโคมัักใช้้ถัังน้ำำ��เป็็ นส่่ วนมาก ส่่ วนการรีีดนมจะทำำ�ในห้้องแยกต่่างหากที่่�เรีียกว่่าโรงรีีดนม (Milking parlor)โรงเลี้ยงแบบ Free barnหุ่นยนต์รี ดนมโรงรีดนม (Milking parlor)35การเลี้้�ยงแบบปล่่อยอิิสระในคอก (Free stall) จะติิดตั้้�งคอก (bed) ที่่�กั้� น้ โคนมแยกแต่่ละตััวตามภาพ ซึ่่� งเป็็ นจุุดที่่�แตกต่่าง
จากการเลี้้�ยงแบบปล่่อยอิิสระในโรงเลี้้�ยง (Free barn)ถังให้อาหารในโรงเลี้ยงแบบ Free stallคอก (bed) ในโรงเลี้ยงแบบ Free stallในโรงเลี้้�ยงแบบ Free barn และ Free stall อาจมีีบางกรณีีที่่�โคตััวที่่�อ่่อนแอถููกโคที่่�แข็็งแรงกว่่าขัับไล่่ออกจากถัังใส่่ อาหาร
ทำำ�ให้้ปริิ มาณอาหารที่่�ได้้รัับน้อ้ ยลงได้้

อวัยวะย่ อยอาหารของโคนม

・โคนมมีกระเพาะย่อยอาหาร 4 กระเพาะ
・กระเพาะที่มีขนาดใหญ่ที่สุดคือกระเพาะที่ 1 ซึ่งเรียกว่ากระเพาะผ้าขี้ริ้วหรือรูเมน (rumen)・ในกระเพาะผ้าขี้ริ้วมีเชื้อจุลินทรีย์มากมายอาศัยอยู่ ซึ่งเชื้อจุลินทรีย์จะย่อยอาหารและส่ งสารอาหาร (กรดไขมันระเหย
ง่าย; Volatile fatty acid หรือ VFA) ให้กับร่างกายโคนม
・โคนมจะส�ำรอกอาหารที่กินเข้าไปแล้วครั้งหนึ่งกลับมาที่ปากแล้วเคี้ยวบดอาหารด้วยฟันให้ละเอียดอีกครั้ง จากนั้นจึง
กลืนกลับเข้าไป ซึ่งเรียกว่าการเคี้ยวเอื้อง
・อาหารจะถูกบดให้ละเอียดโดยการเคี้ยวเอื้อง และท�ำให้การย่อยของเชื้อจุลินทรีย์ในกระเพาะผ้าขี้ริ้วเร็ วขึ้น

・กระเพาะที่่� 1 ของโคนม (ผ้้าขี้้�ริ้้� วหรืือรููเมน) จะสร้้างกรดไขมัันระเหยง่่าย (กรดแอซีีติิก, กรดโพรพิิโอนิิก, กรดบิิวทิิริิ ก) จากสตาร์์ชหรืือพอลิิแซ็็กคาไรด์์ของเมล็็ดธััญญาพืืชและเส้้นใยจากอาหารหยาบ ซึ่่�งจะถููกดููดซึึมไปใช้้ภายในร่่ างกาย
ของโคนมเพื่่�อใช้้ในการสร้้างน้ำำ��นมโคและเสริิ มสร้้างร่่ างกาย

・โปรตีีนที่่�จำ�ำ เป็็ นต่่อการผลิิตน้ำำ��นมและเสริิ มสร้้างร่่ างกายของโคนมจะถููกสร้้างขึ้้�นจากกรดอะมิิโนที่่�ดููดซึึมที่่�ลำ�ำ ไส้้เล็็ก

อาหาร

・อาหารหยาบที่นิยมใช้กันมาก ได้แก่ หญ้าหมัก ข้าวโพดหมัก ข้าวฟ่ างหมัก หญ้าแห้ง อาหารหยาบจากต้นข้าวหมัก
36

(Whole crop silage) และฟางข้าว เป็ นต้น・อาหารเข้มข้นที่มักใช้กันได้แก่ อาหารผสม ข้าวโพด กากถั่วเหลือง กากเรพซีด ร�ำข้าวสาลี ผลพลอยได้จากการผลิต
ผลิตภัณฑ์อาหารต่าง ๆ (กากเต้าหู ้ กากเบียร์) และกากบีท เป็ นต้น・อาหารผสม คือ อาหารสัตว์ที่ผลิตขึ้นจากการน�ำวัตถุดิบอาหารแต่ละชนิดมาผสมกันที่โรงงานอาหารสัตว์ผสม วัตถุดิบ
ประเภทธัญพืชมักใช้ขา้ วโพด ส่ วนวัตถุดิบประเภทกากที่ได้จากการสกัดน�้ำมนั มักใช้กากถั่วเหลืองกันเป็ นส่ วนมาก
・อาหารหมัก (silage) คือ อาหารสัตว์ที่น�ำหญ้า ต้นข้าว หรือข้าวโพด (ก้าน, ใบ, เมล็ดผสม) มาสับให้ละเอียดแล้วน�ำไป
หมักเก็บไว้โดยปิ ดสนิทให้อยูใ่ นสภาพที่ไม่มีออกซิเจน (อากาศ)・หญ้าที่มีช่วงเวลาตัดเก็บเร็ ว จะมีปริ มาณโปรตีนและอัตราการย่อยเส้นใยสูงกว่าหญ้าที่มีช่วงเวลาตัดเก็บช้า จึงมีสาร
อาหารสูง
ประเภทของอาหารสั ตว์หญ้าแห้ง

อาหารหมัก (silage)อาหารเข้มข้น

โรงเก็บอาหารสั ตว์ทาวเวอร์ไซโล

บังเกอร์ไซโล

แท็งก์อาหารสัตว์ผสม

37

5 ค่่ าพลัังงานในอาหารสัั ตว์์(1) สารอาหารในอาหารสััตว์์จะระบุุปริิ มาณของโปรตีีนรวม ไขมัันรวม คาร์์โบไฮเดรต แร่่ ธาตุุและวิิตามิินที่่�ผสมอยู่่�
(2) ค่่าพลัังงาน (energy) ของอาหารสำำ�หรัับโคนม ในประเทศญี่่�ปุ่่� นจะระบุุเป็็ นค่่า TDN (ปริิ มาณสารอาหารรวมทั้้�งหมดที่่�
สามารถเผาผลาญได้้)(3) ในเมล็็ดธััญพืืชจะมีีสตาร์์ชที่่�มีีอััตราการเผาพลาญสููงรวมอยู่่�ด้้วย จึึงมีีปริิ มาณ TDN สููง โดยที่่�ข้า้ วโพดมีีปริิ มาณ TDN
คิิดเป็็ น 93.6% ของส่่ วนประกอบที่่�เป็็ นอาหารแห้้งทั้้�งหมดซึ่่� งสููงมาก
(4) ในหญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์จะมีีเส้้นใยอยู่่�มาก แต่่อััตราการเผาผลาญจะต่ำำ��กว่่าสตาร์์ชในเมล็็ดธััญพืืช ทำำ�ให้้มีีปริิ มาณ TDN น้้อย
กว่่าข้า้ วโพด(5) หญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์ที่่�เป็็ นพืืชตระกููลหญ้้าต่่างๆ จะมีีปริิ มาณโปรตีีนรวม และอััตราการเผาผลาญของเส้้นใยแตกต่่างกัันไป
ตามช่่วงเวลาที่่�ตััดตามตาราง หญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์ที่่�มีีช่่วงเวลาการตััดเร็็ วจะให้้ค่่าพลัังงานสููงกว่่าช่่ วงเวลาการตััดหญ้้ าเลี้้�ยงสัั ตว์์และค่่ าพลัังงาน (หญ้้ าอิิตาเลีียนไรย์์ , ทิิโมธีี)ก่่ อนแตกรวงช่่ วงแตกรวงช่่ วงแตกดอก

ปริิมาณโปรตีีนรวม คิิดเป็็น% ของอาหารแห้้ ง

18.4

13.7

8.3

อััตราการเผาผลาญของเส้้ นใยทั้้�งหมด %

75

60

50

ปริิมาณโปรตีีนรวม คิิดเป็็น% ของอาหารแห้้ ง

17.5

10.0

8.8

อััตราการเผาผลาญของเส้้ นใยทั้้�งหมด %

70

60

47

หญ้้ าอิิตาเลีียนไรย์์

ทิิโมธีี

38

6 การผลิิตอาหารสัั ตว์์(1) หญ้้าหมัักหรืือไซเลจ เป็็ นอาหารหมัักที่่�ได้้จากการนำ�ำ หญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์ ต้้นข้้าว หรืือข้้าวโพด (ก้้าน / ใบ / ผลหรืือฝััก
ผสมกััน) เป็็ นต้้น มาหมัักในเกิิดกรดแล็็กทิิกในสภาวะที่่�ไม่่มีีการถ่่ายเทอากาศเพื่่�อไม่่ให้้มีีก๊๊าซออกซิิเจน
(2) เพื่่�อทำ�ำ หญ้้าหมัักหรืือไซเลจที่่�ดีี ควรหั่่น� ส่่ วนประกอบออกเป็็ นชิ้้�นเล็็กๆ และบด / อััดอย่่างเพีียงพอ
การทำำ�หญ้้าหมัักไซเลจจากหญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์
ไซโลแบบเรีียงทัับเป็็ นชั้้�น

การตััดหญ้้าด้ว้ ยเครื่่� องตััดหญ้้าและปรัับสภาพหน้้าดิิน
(Mower Conditioner)การเก็็บเกี่่�ยวหญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์

การทำำ�ไซโลแบบเรีียงทัับเป็็ นชั้้�น

ไซโลแบบเรีียงทัับเป็็ นชั้้�น

การตััดหญ้้าด้ว้ ยเครื่่� องตััดหญ้้าและปรัับสภาพหน้้าดิิน
(Mower Conditioner)การทำำ�ให้้เป็็ นม้้วนด้้วย roll baleการห่่อด้ว้ ยเครื่่� องห่่อ

ก้้อนหญ้้าหมัักแบบม้้วนกลม

หญ้้าหมัักจากหญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์
ที่่�ม้ว้ นเป็็ นก้้อน (roll bale)39

7 การให้้ อาหาร

・มีีวิิธีีการให้้แบบแยกซึ่่� งจะให้้อาหารหยาบและอาหารเข้้มข้้นแยกกัันต่่างหาก และวิิธีีที่่�เรีียกว่่าการให้้อาหารแบบผสม
กััน (TMR) คืือจะนำำ�อาหารทั้้�ง 2 ประเภทมาผสมให้้เข้้ากัันด้้วยเครื่่� องปั่่�นผสม (มิิกเซอร์์) แล้้วให้้พร้้อมกััน
・โคระยะให้นม (โครีดนม) หลังคลอดลูกโคแล้วปริ มาณการบริ โภคอาหารจะเพิ่มขึ้นตามการเพิ่มขึ้นของปริ มาณน�้ำนม
・ปริ มาณการบริ โภคอาหารเข้มข้นจะเพิ่มตามปริ มาณนมที่เพิ่มขึ้นด้วย โดยในการให้อาหารแบบแยกกันจะต้องค�ำนึงถึง
อัตราส่ วน (ความสมดุล) ของอาหารหยาบและอาหารเข้มข้น และต้องระวังอย่าให้ปริ มาณการบริ โภคอาหารเข้มข้นสูง
มากจนเกินไป ซึ่งในประเด็นนี้การให้อาหารแบบผสมกัน (TMR) จะสามารถเพิ่มปริ มาณการบริ โภคอาหารทั้ง 2ประเภทได้อย่างสมดุล
・การให้้อาหารแบบแยกกัันก่่อนอื่่�นควรให้้อาหารหยาบ เช่่น หญ้้าแห้้งหรืืออาหารหมััก เป็็ นต้้นก่่อน หลัังจากนั้้�นจึึงให้้
อาหารเข้้มข้้น
ตารางแสดงตััวอย่่างการให้้อาหารต่่อปริิ มาณการรีีดน้ำำ��นมโค
ฮอกไกโด ปริิ มาณน้ำำ��นมต่่อวััน 40 กก.
หญ้้าหมัักจากหญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์ 10 กก., หญ้้าหมัักจากข้้าวโพด 14 กก., อาหารผสมเข้้มข้้ม 10 กก., หญ้้า
แห้้งอััลฟััลฟา 2 กก., กากหััวผัักกาดหวาน 3 กก.
อิิบารากิิ ปริิ มาณน้ำำ��นมต่่อวััน 28 กก.
หญ้้าแห้้งทิิโมธีี 4 กก., หญ้้าแห้้งอััลฟััลฟา 2.9 กก., หญ้้าแห้้งเบอร์์มิิวด้้า (หญ้้าแพรก) 3.4 กก., อาหารผสม
เข้้มข้้น 6.3 กก., กากหััวผัักกาดหวาน 3 กก.

8 คุุณภาพนมโคและอาการเต้้ านมอัักเสบ

(1) คุุณภาพของนมโคจะตรวจวััดจากนมผสมของโคที่่�จััดส่่ ง (น้ำำ��นมผสมจากโคนมหลายๆ ตััว)(2) ราคาของนมโคจะแตกต่่างกัันไปตามผลการตรวจน้ำำ��นมโคผสม
(3) การทดสอบคุุณภาพการผลิิตน้ำำ��นมของโคนมแต่่ละตััว จะทำำ�การทดสอบเดืือนละ 1 ครั้้�ง หากมีีการตรวจสอบเป็็ นฝููงโคนม

40มาตรฐานคุุณภาพน้ำำ��นม (ตััวอย่่ าง)น้ำำ��นมคุุณภาพเยี่่�ยม

น้ำำ��นมคุุณภาพปานกลาง น้ำำ��นมที่่�จำ�ำ เป็็นต้้องปรัับปรุุงคุุณภาพ

อััตราส่่ วนไขมัันนม

%ตั้้�งแต่่ 3.9 ขึ้้�นไป

3.5 - 3.89

3.0 - 3.49

อััตราส่่ วนโปรตีีนนม

%ตั้้�งแต่่ 3.4 ขึ้้�นไป

3.1 - 3.39

2.8 - 3.09

อััตราส่่วนของแข็็งในนมที่่�ไม่่รวมไขมััน %ตั้้�งแต่่ 8.8 ขึ้้�นไป

8.5 - 8.79

8.0 - 8.49

ไม่่ถึึง 10

10 – 29

30 - 99 หรืือมากกว่่า

จำำ�นวนเซลล์์

10,000 / มล.

・นมโคช่่วงหลัังคลอดทัันทีีเรีียกกัันว่่าน้ำ� �ำ นมแรก

・น้ำำ��นมแรกจะมีีปริิ มาณสารอาหารในนมแตกต่่างจากนมโคตามปกติิ (น้ำำ��นมปกติิ) ดัังนั้้�นนมโคช่่วงหลัังคลอด 5 วัันจึึง
ไม่่สามารถส่่ งขายได้้

・อาการเต้้านมอัักเสบเป็็ นโรคที่่�มีีสาเหตุุจากเชื้้�อโรคที่่�เติิบโตขึ้้�นในเต้้านมของโคนม เมื่่�อเป็็ นเต้้านมอัักเสบจะเกิิดการ
อัักเสบที่่�เต้้านมและมีีอาการต่่าง ๆ เช่่น มีีไข้้ เต้้านมบวมและปวด เป็็ นต้้น หากเต้้านมติิดเชื้้�อที่่�เป็็ นสาเหตุุของโรค เม็็ด
เลืือดขาวจะเพิ่่ม� มากขึ้้�นและเข้้ามาทำำ�ลายเชื้้�อโรคที่่�เป็็ นสิ่่� งแปลกปลอมในร่่ างกาย ซึ่่� งจะถููกขัับออกมาในน้ำำ��นมและ
จำำ�นวนเซลล์์ร่่างกายก็็จะเพิ่่�มขึ้้�น เซลล์์ร่่างกายในนมโคคืือเม็็ดเลืือดขาว และเซลล์์ชั้� น้ นอกของต่่อมน้ำำ��นมที่่�หลุุดลอกออกมา
จำำ�นวนเซลล์์ร่่างกายของโคนมที่่�มีีสุุขภาพแข็็งแรงโดยทั่่ว� ไปจะไม่่เกิิน 200,000 / มล.
นอกจากนี้้� จำ�ำ นวนเซลล์์ร่่างกายในนมโคยัังถููกนำำ�มาใช้้ประเมิินคุุณภาพทางอนามััยของนมโคอีีกด้้วย
9 โรคของอวััยวะย่่ อยอาหารและกีีบ

(1) แต่่เดิิมโคนมเป็็ นสััตว์์กิินพืืชที่่�บริิโภคหญ้้าเป็็ นหลััก แต่่ปััจจุุบันั เพื่่�อให้้สามารถผลิิตน้ำำ��นมโคได้้มากๆ ปริิ มาณการ
ให้้อาหารจำำ�พวกสตาร์์ชธััญพืืชจึึงเพิ่่�มมากขึ้้�น
(2) สตาร์์ชธััญพืืชจะย่่อยที่่�กระเพาะที่่� 1 (ผ้้าขี้้�ริ้้� วหรืือรููเมน) ได้้เร็็ วมากเมื่่�อเทีียบกัับเส้้นใยจากหญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์ ดัังนั้้�นเมื่่�อ
ให้้กิินในปริิ มาณมากจะทำำ�ให้้เกิิดการสร้้างกรดไขมัันระเหยง่่ายและกรดแล็็กทิิกมากขึ้้�น
(3) ด้้วยเหตุุนี้้� เมื่่�อให้้อาหารธััญพืืชเป็็ นจำำ�นวนมาก จะทำำ�ให้้ค่่า pH (ความเข้้มข้้นของไฮโดรเจนไอออน) ในกระเพาะรูู
เมนลดต่ำำ��ลง ส่่ งผลให้้มีีความเสี่่� ยงต่่อการเกิิดภาวะเป็็ นกรดในกระเพาะหมัักเฉีียบพลัันที่่�ไม่่มีีการแสดงอาการทางคลิินิิก
และโรคกีีบได้้
(4) ในญี่่�ปุ่่� นความผิิดปกติิที่่�กีีบและเท้้า (โรคไข้้ลงกีีบ, โรคกีีบ) เป็็ นสาเหตุุทำ�ำ ให้้ต้อ้ งกำำ�จััดโคทิ้้�งเป็็ นจำำ�นวนมาก
41

(5) ความผิิดปกติิที่่�กีีบและเท้้าอาจเกิิดขึ้้�นจากการเลืือกอาหารสููตรเข้้มข้้น (การเลืือกกิิน) ของโคนมได้้เช่่นกััน
(6) ตารางต่่อไปนี้้�แสดงสภาพของการเคลื่่�อนที่่�ของกระเพาะที่่� 4, ภาวะเป็็ นกรดในกระเพาะหมััก และโรคไข้้ลงกีีบในโค
ความผิิดปกติิในอวััยวะย่่ อยอาหารของโคนมและโรคไข้้ ลงกีีบ
โรคสาเหตุุ

อาการของโคนม

การเคลื่่�อนที่่�ของกระเพาะที่่�4เกิิดได้้ง่่ายจากภาวะอาหารหยาบไม่่เพีียงพอช่่วงหลัังคลอด,ให้้อาหารผสมสููตรเข้้มข้้มมากเกิินไป

ความอยากอาหารลดลง, ไม่่กระปรี้้� กระเปร่่ า,ปริิ มาณน้ำำ��นมลดลง

กระเพาะรููเมน
ภาวะเป็็ นกรดจากการบริิ โภคสตาร์์ชธััญพืืชปริิ มาณมากทำำ�ให้้มีีกรด
แล็็กทิิกสะสมในกระเพาะที่่� 1 (รููเมน)และค่่า pH ลดต่ำำ��ลงมาก

ความอยากอาหารลดลง, กระเพาะที่่� 1 ทำำ�งานน้้อยลง,ปริิ มาณน้ำำ��นมน้้อยลง,ความสามารถในการทำำ�งานของตัับลดต่ำำ��ลง

โรคไข้้ลงกีีบ

กรดแล็็กทิิกและฮีีสทามีีนที่่�ถููกสร้้างขึ้้�นเมื่่�อเกิิดภาวะเป็็ นกรดในรููเมน
จะส่่งผลเสีียต่่อการไหลเวีียนของเส้้นเลืือดฝอยในชั้้�นหนัังแท้้ที่่�กีีบ
ทำำ�ให้้เกิิดการอัักเสบ

เดิินลำำ�บากจึึงไม่่สามารถเข้้าไปใกล้้ถัังใส่่อาหารหรืือภาชนะใส่่น้ำ� �ำ ได้้,ปริิมาณการบริิ โภคอาหารน้้อยลง, ปริิมาณน้ำำ��นมลดลง การผสมพันธุ์ โคนม・โคนมหลัังคลอดแล้้วโดยเฉลี่่�ยจะพร้้อมสืืบพัันธุ์์�ทุุก ๆ 21 วัันวนเวีียนกัันไป
・สิ่่� งสำำ�คััญคืือการผสมพัันธุ์์�เทีียมโดยไม่่มองข้้ามช่่วงที่่�พร้้อมสืืบพัันธุ์์� ปััจจุุบันั ไม่่เพีียงแค่่การผสมพัันธุ์์�เทีียมเท่่านั้� น้การนำำ�ไข่่ที่่�ผสมเชื้้�อแล้้วของโคญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�มาผสมพัันธุ์์�แบบปลููกถ่่ายไข่่ก็นิ็ ิยมทำำ�กัันอย่่างมาก
・ใช้้น้ำ� �ำ เชื้้�อแช่่แข็็งเกืือบทั้้�งหมด

・เมื่่�อโคนมพร้้อมผสมพัันธุ์์�จะมีีเลืือดมาคั่่ง� ที่่�อวััยวะเพศภายนอก และหลั่่ง� เมืือกออกมา
・เมื่อถึงช่วงพีคของระยะพร้อมผสมพันธุ์ โคจะอยูใ่ นสภาพที่ยอมให้โคตัวอื่นขึ้นขี่หลังได้ (การผสมพันธุ์แบบยืน) และการเฝ้ าสังเกตอาการนี้ก็เป็ นสิ่ งที่ส�ำคัญ
・การตรวจสอบการผสมเชื้อจะท�ำโดยการตรวจการตั้งครรภ์
・การเว้นระยะห่างหลังคลอดของโคนมที่ดีที่สุ ดคือเว้นให้คลอด 1 ครั้งต่อปี

42การผสมเทียม การคลอด

・น้ำำ��หนัักตััวของลููกโคนมเวลาคลอดประมาณ 45 กก.

็ เป็ นต้องช่วยท�ำคลอดเวลาที่มีปัญหาคลอดยาก
・การคลอดแบบธรรมชาติโดยที่ไม่ตอ้ งให้คนเข้าไปช่วยจะดีที่สุ ด แต่กจ�ำ
ด้วย
・เวลาที่่�ช่่วยทำำ�คลอดต้้องระวัังอย่่าให้้เกิิดบาดแผลที่่�ช่่องคลอด เพื่่�อไม่่ให้้เกิิดการติิดเชื้้�อได้้
・หลัังลููกโคเกิิดภายในเวลาประมาณ 6 ชั่่ว� โมงรกในครรภ์์ (รก) จะถููกขัับออกมา
・แม่่โคจะเลีียตััวลููกโคที่่�เกิิดมาให้้แห้้ง แต่่ก็จำ็ �ำ เป็็ นต้้องย้้ายลููกโคให้้ไปอยู่่�บนวััสดุุปููพื้้�นที่่�แห้้งด้้วย้ ้ �ำ นมแรก การให น・การให้้น้ำ� �ำ นมแรกที่่�มีีสารภููมิิต้า้ นทานอยู่่�มากแก่่ลููกโคเพื่่�อเพิ่่�มภููมิิต้า้ นทานเป็็ นสิ่่� งที่่�สำ�ำ คััญ・ควรให้้น้ำ� �ำ นมแรกแก่่ลููกโคอย่่างน้้อย 3 วัันหลัังคลอดู ลและเล ี ย้ งล กู โคใหเ้ จร ญิ เต บิ โต การด แ(1) การเลี้้�ยงแบบให้้หย่่านมเร็็ วโดยจะให้้หย่่านมเมื่่�อลููกโคอายุุ 6 สััปดาห์์เป็็ นวิิธีีที่่�แนะนำำ�กัันทั่่ว� ไป แต่่จำ�ำ เป็็ นต้้องให้้อาหาร
ตามวิิธีีในตารางดัังต่่อไปนี้้�

43การให้้ อาหารสำำ �หรัับวิิธีีเลี้้�ยงแบบให้้ หย่่ านมเร็็ว (ตััวอย่่ าง)น้ำำ��นมแรก

1 - 2 ลิิตรภายใน 4 ชม. หลัังคลอด, 2 ลิิตรในช่่วง 4 - 6 ชม.
กรณีีให้้แต่่น้ำ� �ำ นมทดแทนที่่�เป็็ นของเหลวเท่่านั้� น้ จะให้้ 600 กรััมต่่อ 1 วัันน้ำำ��นมทดแทน / น้ำำ��นมแม่่ โค (ให้้โดยนำำ�ไปละลายในน้ำำ��อุ่่�น) กรณีีให้้แต่่นมโคอย่่างเดีียวจะให้้ 4.5 กก. ต่่อ 1วััน และให้้ต่่อเนื่่�องเช่่นนี้้� 6 สััปดาห์์
อาหารสููตรเข้้มข้้นสำำ�หรัับช่่วงหย่่านม (นมผสม) จะเริ่่� มให้้ตั้� ง้ แต่่อายุรา
ุ ว 1 สััปดาห์์
อาหารข้้ นลููกโคอ่่ อน(Calf starter)อายุุ 1 -2 สััปดาห์์ 0.1 กก. / วัันอายุุ 2 -3 สััปดาห์์ 0.2 กก. / วัันอายุุ 3 - 4 สััปดาห์์ 0.5 กก. / วัันอายุุ 4 - 5 สััปดาห์์ 0.8 กก. / วัันอายุุ 5 - 6 สััปดาห์์ 1.2 กก. / วััน(หลัังจากนั้้�นจะค่่อยๆ ให้้เพิ่่�มขึ้้�นจนกระทั้้�งอายุุ 3 เดืือน ปริิ มาณสููงสุุ ดคืือ 2.5 กก. / วััน)หญ้้ าแห้้ งกิินหญ้้าแห้้งคุุณภาพดีีอย่่างอิิสระ
(มาตรฐานสารอาหารสััตว์์ของญี่่�ปุ่่� นสำำ�หรัับโคนม, ระบบการรัักษาสััตว์์เลี้้�ยงในฟาร์์มปศุุสัตั ว์์ / หััวข้้อโคนม 1 )(2) ช่่วงการเลี้้�ยงโคนมให้้เจริิ ญเติิบโตมีีจุุดประสงค์์ 2 ข้้อดัังต่่อไปนี้้�
① ให้้อาหารหยาบที่่�คุุณภาพดีีและสามารถบริิ โภคได้้มากเพื่่�อให้้กระเพาะที่่� 1 (รููเมน) ทำำ�งานได้้อย่า่ งเต็็มที่่�
② ให้้ออกกำ�ำ ลัังกายอย่่างพอเหมาะเพื่่�อให้้กล้า้ มเนื้้� อและกระดููกทำำ�งานเต็็มที่่�ู โค การควบคุมสุขภาพของล ก・ลููกโคจะติิดเชื้้�อในท้้องเสีีย กระแสเลืือด และเป็็ นปวดบวมได้้ง่่าย
・สิ่่� งสำำ�คััญคืือต้้องเลี้้�ยงลููกโคในสภาพแวดล้้อมที่่�มีีอากาศถ่่ายเทดีี มีีแสงแดดส่่ องถึึง และสะอาด
・มัักใช้้คอกลููกโคหรืือกรงสำำ�หรัับลููกโคในการเลี้้�ยงลููกโค
・ในคอกลููกโคหรืือกรงสำำ�หรัับลููกโคควรใช้้วััสดุุรองพื้้�นจำำ�นวนมากรองพื้้�น และรัักษาให้้สะอาดอยู่่�เสมอ

44คอกลูกโค คะแนนร่างกายโคนม (Body Condition Score)(1) สภาพร่่ างกายโคนม (Body condition) หมายถึึง ระดัับการสะสมไขมัันใต้้ชั้� น้ ผิิวของโคนม
(2) ค่่าตััวเลขแสดงสภาพร่่ างกายโคนม เรีียกว่่า คะแนนร่่ างกายโคนม (Body Condition Score) และแสดงด้้วยอัักษรย่่อ
BCS(3) BCS จะแสดงค่่าตััวเลขระหว่่าง 2.0 - 5.0(4) การวััดค่่า BCS จะถููกกำำ�หนดได้้จากการสัังเกตกระดููกสะโพก, สะโพก, กระดููกเชิิงกราน, กระดููกสัันหลัังส่่ วนที่่�ยื่่น�
ออกสองข้้าง, กล้้ามเนื้้�อลาย และกระดููกส่่ วน sacrospinous ligament ในกระดููกเชิิงกราน
(5) BCS มีีความเกี่่�ยวข้้องกัับการผลิิตโคนมและผลประกอบการของการขยายพัันธุ์์�อย่่างมาก จึึงมีีการกำำ�หนดค่่า
เป้้าหมายตามช่่วงเวลาการผลิิตโคนมดัังต่่อไปนี้้�
① ช่่วงคลอดลููกโค มีีค่่าประมาณ 3.50 ขอบข่่าย 3.25 - 3.75
② หลัังจากเริ่่� มให้้นม ช่่วงระดัับที่่�ลดลงมากที่่�สุุดคืือ 0.75 - 1.0③ อย่่างช้้าหลัังคลอดประมาณ 100 วัันควรให้้เริ่่� มปรัับระดัับให้้กลัับมาเท่่าเดิิม
④ ช่่วงน้ำำ��นมแห้้ง ขอบข่่าย 3.25 - 3.75

45

สภาพร่างกายโคนม (Body condition)(ต้วอีย่�งก้�รั้ให้คะแนนสัภ�พื้รั้่�งก้�ยโคนมอีย่�งง่�ยๆ )คะแนน BCS = 2 ซูบแห้ง
ทั้งติัวั : ต�มภ�พื้ค้อีโคที่่�ถก้้ ปรั้ะเมินว่�ซึ่้บัผู้อีมอีย่�งม�ก้
ไม่ม่เรั้่�ยวแรั้ง หน้�ที่้อีงซึ่้บัเห็นซึ่่�โครั้ง
ไม่สั�ม�รั้ถค�ดหว้งคว�มสั�ม�รั้ถใดๆ

บั้นท้ าย : ม่ลก้้ ษณะเป็ นรั้้ปต้ว Vเห็นก้รั้ะด้ก้สัะโพื้ก้และก้รั้ะด้ก้เชิงก้รั้�นช้ดเจำน

คะแนน BCS = 3 ปานกลาง
ทั้งติัวั : ต�มภ�พื้จำะเห็นว่�ม่ไขม้นสัะสัมเล็ก้น้อีย
แต่ยง้ อีย้ใ่ นรั้ะด้บัที่่�ถ้ก้ปรั้ะเมินว่�เป็ นเก้ณฑ์ป�นก้ล�ง
รั้่�งก้�ยแต่ละสั่ วนเห็นรั้้ปรั้่�งได้ชด้ เจำนค�ดว่�สั�ม�รั้ถพื้้ฒน�คว�มสั�ม�รั้ถให้เต็มที่่�ได้

บั้นท้ าย : ม่ลก้้ ษณะเป็ นรั้้ปต้ว Vสั่ วนสัะโพื้ก้และเชิงก้รั้�นโค้งมน

คะแนน BCS = 4 อ้วันเกินไป
ทั้งติัวั : ต�มภ�พื้ค้อีโคที่่�ถ้ก้ปรั้ะเมินว่�อี้วนเก้ินไป
ม่ไขม้นใต้ช� น้ ผู้ิวสัะสัมจำนเก้ินพื้อีด่ มอีงเห็นรั้้ปรั้่�งได้ไม่ชด้ เจำนม่คว�มเสั่� ยงว่�จำะเก้ิดป้ ญห�หล้งคลอีดได้

บั้นท้ าย : ม่ลก้้ ษณะเป็ นรั้้ปต้ว Uสัะโพื้ก้และเชิงก้รั้�นถ้ก้ปก้คลุมด้วยไขม้น

อีุปก้�รั้ะภ�พื้ถ่�ย (ภ�พื้ที่้�งต้ว 3 ภ�พื้) : อี�ก้ิโก้ะ นิชิอีุรั้ะ ห้วหน้�คณะน้ก้วิจำย้ ศั้นย์วจำิ ย้ แห่งสัถ�บั้นวิจำย้ และพื้้ฒน�เที่คโนโลย่เก้ษตรั้ก้รั้รั้ม และผู้ลิตภ้ณฑ์อี�ห�รั้แห่งญ่�ปุ่น
อีุปก้�รั้ะภ�พื้ถ่�ย (ภ�พื้บั้�นที่้�ย 6 ภ�พื้) : ศั้นย์วจำิ ย้ ด้�นปศัุสัต้ ว์จำง้ หว้ดโที่จำิงิ

46ู และป สั สาวะ ประเภทของม ล・มููลและปััสสาวะจากโคนมจะแบบเป็็ น 3 ส่่ วน คืือ ส่่ วนของแข็็ง ส่่ วนมููลเหลว และส่่ วนที่่�เป็็ นของเหลว
・ส่่ วนของแข็็งเป็็ นส่่ วนที่่�แยกจากปััสสาวะ ได้้แก่่ มููลและวััสดุุรองพื้้�นที่่�ผสมปนกััน ซึ่่� งจะถููกนำำ�ไปทำำ�ปุ๋๋� ยคอกต่่อไป
・ส่่ วนของเหลว คืือ ปััสสาวะที่่�แยกจากมููล
・มููลเหลว คืือ มููลและปััสสาวะที่่�ผสมรวมกัันซึ่่� งถููกเก็็บไว้้ในแท็็งก์์ ซึ่่� งจะถููกนำำ�ไปใช้้ผลิิตปุ๋๋� ยหรืือก๊๊าซมีีเทน

มูลและวัสดุรองพื้นที่ถูกน�ำออกจากโรงเลี้ยงด้วย barn cleanerแท็งก์มูลเหลวิ ปุย๋ คอกและการนำ�ไปใช ้ การผล ต・ปุ๋๋� ยคอกเป็็ นผลิิตภััณฑ์์ที่่�ได้้จากการนำ�ำ มููลและวััสดุุรองพื้้�นในโรงเลี้้�ยงมาทำำ�การย่่อยสลายทางชีีวภาพ (ในสภาพ
แวดล้้อมที่่�มีีออกซิิเจน) และลดปริิ มาณน้ำำ��ที่่�เป็็ นส่่ วนประกอบให้้น้อ้ ยลง・เพื่อท�ำปุ๋ ยคอกที่มีคุณภาพดี จ�ำเป็ นต้องเติมอากาศเข้าไปอย่างเพียงพอ ดังนั้นจึงต้องท�ำการตีผสม (กวน / ผสมให้เข้า
กัน)・ปุ๋ยคอกจะถูกน�ำไปใช้เป็ นปุ๋ ย ปุ๋ ยคอกที่แห้งแล้วอาจถูกน�ำมากลับมาใช้เป็ นวัสดุรองพื้นในโรงเลี้ยงอีกครั้งได้ ซึ่งเรียก
ว่า "ปุ๋ ยคอกหมุนเวียน"・ปุ๋๋� ยคอกควรมีีส่่ วนผสมของน้ำำ��ประมาณ 60-65 % จะดีีที่่�สุุด จึึงนิิยมใช้้นำ�ำ วััสดุุเสริิ มอื่่�นๆ มาผสมเพิ่่�มในการทำำ�ปุ๋๋� ยคอก・เมื่่�อการย่อ่ ยสลายจนเปลี่่�ยนเป็็ นปุ๋๋� ยคอกดำำ�เนิินไปด้้วยดีี จะทำำ�ให้้อุุณหภููมิิสูู งขึ้้�นจนมีีอุุณหภููมิิราว 70-80℃ ด้้วย
อุุณหภููมิิที่่�สููงเช่่นนี้้� จะทำำ�ให้้เชื้้�อโรคที่่�เป็็ นบ่่อเกิิดของโรคต่่างๆ แมลงปรสิิ ต และเมล็็ดพัันธุ์์�ของวััชพืืชตายลง

47

เรือนปุ๋ ยคอก48

2โคเนือ้

โคญี่่�ปุ่่� นวากิิว (พัันธุ์์�โคญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�)โคญี่่�ปุ่่� นวากิิวเป็็ นโคพัันธุ์์�เฉพาะของญี่่�ปุ่่� นที่่�เกษตรกรผู้้ �ผลิิตใช้้เวลายาวนานในการเลี้้�ยงดููและปรัับปรุุ งสายพัันธุ์์�่ � ได้้แก่่ พัันธุ์์�โคญี่่�ปุ่่� นขนดำำ� (มีีสีีดำำ�), พัันธุ์์�โคญี่่�ปุ่่� นขนน้ำำ��ตาล (มีีสีี
และได้้รัับการดููแลปกป้้ องเป็็ นอย่่างดีี สายพัันธุ์์�ที่่�ว่านี้้
น้ำำ��ตาลเข้้มปนเหลืือง), พัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� นเขาสั้้�น, และพัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� นไร้้เขา เป็็ นต้้น แต่่สายพัันธุ์์�ที่่�นิิยมเลี้้�ยงมากที่่�สุุดคืือ พัันธุ์์�โคญี่่�ปุ่่� นขนดำำ� พัันธุ์์�โคญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�มีีลัักษณะพิิเศษที่่�นิิสัยั หััวอ่่อนเลี้้�ยงง่่าย
(1) การควบคุมสารอาหารของโคเพศเมียทีใ่ ช้ ขยายพันธุ์
① การควบคุมสารอาหารในการให้นมตามธรรมชาติของโคเพศเมียที่ใช้ขยายพันธุ์

  〇 ช่วงตั้งครรภ์ระยะสุ ดท้าย
    ・ก่อนคลอด 2 เดือน - ช่วงคลอด ลูกโคในครรภ์จะเจริ ญเติบโตอย่างรวดเร็ วมาก    ・สิ่ งที่จ�ำเป็ นคือสารอาหารเพื่อรักษาสุ ขภาพร่ างกายของแม่โคและสารอาหารที่จ�ำเป็ นต่อการเจริ ญเติบโตของลูกโค  〇ช่วงระยะให้นม
    ・จ�ำเป็ นต้องให้อาหารที่เหมาะสมกับปริ มาณน�้ำนม
    ・จ�ำเป็ นต้องปรับปริ มาณการให้อาหารเพิ่มหรือลดให้เหมาะกับสภาพสารอาหารของแม่โค
② การควบคุมสารอาหารในการให้นมโดยคนของแม่โคขยายพันธุ์

เมื่อเทียบกับแม่โคที่ให้นมตามธรรมชาติแล้วแทบจะไม่มีช่วงระยะการให้นมเลย  〇ช่วงระยะตั้งครรภ์
    ・เหมือนกับแม่โคที่ให้นมตามธรรมชาติ  〇ช่วงระยะให้นม
    ・ปริ มาณการให้อาหารจะให้ปริ มาณเท่ากับช่วงตั้งครรภ์ระยะสุ ดท้าย
    ・จ�ำเป็ นต้องให้อาหารในปริ มาณที่เหมาะกับสภาพสารอาหารของแม่โค
(2) การขยายพันธุ์ของแม่ โคเนือ้
・หลังคลอดลูกโคแล้วโคเนื้อเพศเมียโดยเฉลี่ยจะพร้อมสืบพันธุ์ทุก ๆ 21 วันวนเวียนกันไป
・สิ่่� งสำำ�คััญคืือการผสมพัันธุ์์�เทีียมโดยไม่่มองข้้ามช่่วงที่่�พร้้อมสืืบพัันธุ์์�
・น้ำ� �ำ เชื้้�อพัันธุ์์�และไข่่ของโคญี่่�ปุ่่� นวากิิว เป็็ นสิ่่� งที่่�มีีความสำำ�คััญอย่่างมากต่่อเกษตรกรผู้้เ� พาะเลี้้�ยงของญี่่�ปุ่่� น จึึงเป็็ นเรื่่� องสำำ�คััญมากที่่�ต้อ้ งเก็็บรัักษาอย่่างเหมาะสมเพื่่�อไม่่ให้้สููญหาย เช่่น เก็็บรัักษาไว้้ในสถานที่่�ที่่�สามารถล็็อคกุุญแจได้้ เป็็ นต้้น
49

・เมื่่�อโคนมพร้้อมผสมพัันธุ์์�จะมีีเลืือดมาคั่่ง� ที่่�อวััยวะเพศภายนอก และหลั่่ง� เมืือกออกมา
・เมื่อถึงช่วงพีคของระยะพร้อมผสมพันธุ์ โคจะอยูใ่ นสภาพที่ยอมให้โคตัวอื่นขึ้นขี่หลังได้ (การผสมพันธุ์แบบยืน) และการเฝ้ าสังเกตอาการนี้ก็เป็ นสิ่ งที่ส�ำคัญ
・การตรวจสอบการตั้้�งครรภ์์ จะทำำ�โดยตรวจ (ทดสอบ) ภาวะการตั้้�งครรภ์์
・การเว้นระยะห่างหลังคลอดของโคเนื้อที่ดีที่สุ ดคือเว้นให้คลอดลูกโค 1 ครั้งต่อปี

พฤติกรรมการติดสัด

(3) การคลอด
・ลูกโคเวลาแม่โคเนื้อคลอดออกมาจะมีน�้ำหนักตัวประมาณ 30 กก.
็ เป็ นต้องช่วยท�ำคลอดเวลาที่มีปัญหาคลอดยาก
・การคลอดแบบธรรมชาติโดยที่ไม่ตอ้ งให้คนเข้าไปช่วยจะดีที่สุ ด แต่กจ�ำ
ด้วย
・เวลาที่ช่วยท�ำคลอดต้องระวังอย่าให้เกิดบาดแผลที่ช่องคลอดเพื่อไม่ให้เกิดการติดเชื้อได้
・หลังลูกโคเกิดภายในเวลาประมาณ 6 ชั่วโมงรกในครรภ์ (รก) จะถูกขับออกมา็ เป็ นต้องย้ายลูกโคให้ไปอยูบ่ นวัสดุปูพื้นที่แห้งด้วย
・แม่โคจะเลียตัวลูกโคที่เกิดมาให้แห้ง แต่กจ�ำ
(4) การบริหารจัดการลูกโคพันธุ์โคญีป่ ุ่ นขนด�ำ
① น�้ำหนักตัวเมื่อแรกเกิด

โคพัันธุ์์�โคญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�มีีน้ำำ��หนัักตััวแรกเกิิดประมาณ 28 กก.

หลังคลอดทันที

การให้นมแบบธรรมชาติ
50การให้นมโดยคน

② การให้้น้ำ� �ำ นมแรก

จะให้้น้ำ� �ำ นมแรกช่่วงแรกเกิิด 2-3 วััน ในน้ำำ��นมแรกประกอบไปด้้วยสารภููมิิต้า้ นทานที่่�ช่่วยต้้านทานการติิดโรคต่่าง ๆของลููกโคได้้จึึงต้้องให้้น้ำ� �ำ นมแรกแก่่ลููกโค
③ โปรแกรมการให้้อาหารช่่วงแรกเกิิด

ตารางแสดงโปรแกรมการให้้อาหาร (หลัังให้้น้ำ� �ำ นมแรกแล้้ว) ในการเลี้้�ยงแบบให้้หย่่านมเร็็ วสำำ�หรัับโคเนื้้�อตาม
มาตรฐานสารอาหารของญี่่�ปุ่่� นสำำ�หรัับโคเนื้้�อ (ฉบัับปีี 2008)ในนมทดแทนจะมีีนมผงขาดมัันเนย เวย์์โปรตีีนชนิิดแห้้ง และผงธััญพืืช เป็็ นต้้น ผสมอยู่่� นมสัังเคราะห์์เป็็ นอาหาร
ชนิิดแข็็งที่่�ให้้ในช่่วงให้้นม ประกอบไปด้้วยข้้าวสาลีี ข้้าวบาร์์เลย์์ ข้้าวโพด และผงถั่่ว� เหลืือง เป็็ นต้้น

อายุ
8 - 13 วัน
14 - 17 วัน
18 - 21 วัน
22 - 28 วัน
29 - 35 วัน
36 - 42 วัน
43 - 49 วัน
7 - 8 สัปดาห์
8 - 9 สัปดาห์
9 - 10 สัปดาห์
10 - 11 สัปดาห์
11 - 12 สัปดาห์
12 - 13 สัปดาห์
13 - 14 สัปดาห์

ปริมาณน้ำ�นมทดแทน
ปริมาณน้ำ�นมผสม
(แบบชนิดแห้ง กรัม / วัน) (แบบชนิดแห้ง กรัม / วัน)
400
500
500
500
500
500
250
(250)
(250)
(250)

100
200
300
500
800
1200
(1000)
1400(1200)
1500(1300)
1600
1700
1800
1900

หญ้าแห้ง

บริโภคอาหารอย่างอิสระ

ใน ( ) : ปริมาณอาหารที่ให้ในกรณีที่แม้หลังจากอายุ 7 สัปดาห์ไปแล้วก็ยังให้นมอยู่
น้ำ�นมทดแทน : อุณหภูมิน้ำ�อุ่นที่ใช้ผสมน้ำ�นมทดแทน โดยหลักแล้วจะต้องมีอุณหภูมิเท่ากับน้ำ�นมแม่โคเวลาที่ลูกโค
ดูดนม คือประมาณ 38 - 40℃ ดังนั้นควรละลายด้วยน้ำ�อุ่นที่อุณหภูมิ 45 - 50℃ เวลาจะละลายน้ำ�นมทดแทน
ให้เตรียมน้ำ�อุ่นเอาไว้ แล้วนำ�นมผงทดแทนใส่ลงไปเพื่อละลายและผสม
(ที่มา : สมาคมส่งเสริมการเลี้ยงโคเนื้อและการปศุสัตว์แห่งญี่ปุ่น (NBAFA)"เทคโนโลยีควบคุมสารอาหารสำ�หรับโคเนื้อและโคนม" ปี 2006)51

④ จุุดสำำ�คััญในการควบคุุมจััดการลููกโค

ลููกโคที่่�เพิ่่�งเกิิดได้้ไม่่นานจะมีีภููมิิต้า้ นทานต่่อเชื้้�อโรคต่ำำ�� จึึงต้้องย้้ายลููกโคไปยัังสถานที่่�เลี้้�ยงลููกโคโดยเฉพาะ เช่่น คอกลููกโค เป็็ นต้้น เพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้ติิดเชื้้�อโรคจากแม่่โค (อ้้างอิิงรายละเอีียดจากหััวข้้อโคนม หน้้า 44 "การควบคุุมสุุ ขภาพของลููกโค")ให้้นมสัังเคราะห์์และหญ้้าแห้้งที่่�สดใหม่่ทุุกวััน หญ้้าแห้้งจะต้้องให้้หญ้้าที่่�มีีคุุณภาพดีี
สัังเกตอาการท้้องเสีียหรืือถ่่ายเหลวอย่่างเคร่่ งครััด
โรคปอดบวมจะแสดงอาการเมื่่�อติิดเชื้้�อจากโคตััวที่่�ป่่วยภายใต้้สภาพ "ภููมิิต้า้ นทานลดต่ำำ��เพราะความเครีียดหรืือสาร
อาหารไม่่เพีียงพอ" "เกิิดความเสีียหายที่่�เยื่่อบุ� ุทางเดิินหายใจเพราะความหนาวเย็็นหรืืออากาศแห้้ง" และ "เนื้้�อเยื่่อ� ได้้รัับ
ความเสีียหายจากก๊๊าซแอมโมเนีีย" ดัังนั้้�นเพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้เกิิดปััญหาขึ้้�นจึึงจำำ�เป็็ นต้้อง "กำำ�จััดแอมโมเนีียในโรงเลี้้�ยง" "ทำำ�ความสะอาดโรงเลี้้�ยง" "รัักษาความอบอุ่่�นแก่่ลููกโค" "ให้้อาหารอย่่างเพีียงพอเพื่่�อลดความเครีียด" และ "ให้้น้ำ� �ำ นมแรก"(5) จุุดสำำ �คัญั ในการควบคุุมจััดการช่่ วงวััยเจริิญเติิบโต
ช่่วงวััยเจริิ ญเติิบโตในกรณีีการขุุนโคเนื้้�อจะหมายถึึงช่่วงตั้้�งแต่่หย่่านมจนถึึงเริ่่� มต้้นการเลี้้�ยงขุุน ในช่่วงนี้้�การให้้อาหาร
หยาบคุุณภาพดีีอย่่างเพีียงพอ และการวััดการเจริิ ญเติิบโตของอวััยวะภายใน วััดความสมบููรณ์์ของกล้้ามเนื้้�อและโครงสร้้าง
กระดููกเป็็ นเรื่่� องที่่�สำ�ำ คััญการตอนลููกโคเพศผู้้ �จะทำำ�ไม่่เกิิน 4-5 เดืือนหลัังคลอดเป็็ นอย่่างช้้า
(6) การเลี้้�ยงขุุน
การเลี้้�ยงขุุนโคพัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�จะเริ่่� มเมื่่�ออายุุ 10 เดืือนน้ำำ��หนัักประมาณ 300 กก. ซึ่่� งจะเลี้้�ยงโคเป็็ นฝููงหลายตััวใน 1 คอก (คอกที่่�ล้อ้ มไว้้) และทำำ�การเลี้้�ยงขุุนโดยให้้อาหารเข้้มข้้นเป็็ นหลัักเป็็ นเวลาราว 20 เดืือน
① การให้้อาหารช่่วงเลี้้�ยงขุุนโคญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�

อาหารช่่วงเลี้้�ยงขุุนจะให้้อาหารเข้้มข้้นจำำ�พวกธััญพืืชต่่าง ๆ (ข้้าวโพด, ข้้าวบาร์์เลย์์) เป็็ นหลััก อาหารหยาบช่่วงเลี้้�ยงขุุน
ระยะเริ่ มแรก (อายุ 10-16 เดือน) จะให้หญ้าแห้งร่ วมกับฟางข้าว หลังจากนั้นจะให้อาหารหยาบที่เป็ นฟางข้าวเท่านั้นปริ มาณฟางข้าวที่ให้ในช่วงเลี้ยงขุนระยะเริ่ มแรก-ช่วงระยะกลางคือราว 2 กก. และช่วงเลี้ยงขุนระยะปลาย
จะให้ราว 1 กก.

52

② ปริิ มาณอาหารที่่�บริิโภคในช่่วงเลี้้�ยงขุุนและผลการเลี้้�ยงขุุน (ตััวอย่่างหนึ่่� งจากการทดลอง)ปริิมาณอาหารที่่�บริิโภค
(อาหารแบบแห้้ ง กก. / วััน)น้ำำ��หนัักที่่�เพิ่่�ม
กก. / วัันอาหารผสมสูู ตรเข้้ มข้้ นฟางข้้ าวช่่วงแรก

6.2

1.8

0.97

ช่่วงหลััง

7.2

0.9

0.67

ช่่วงแรก อายุุ 10 - 18 เดืือน

น้ำำ��หนัักตอนส่่ งขาย
กก.

725

ช่่วงหลััง อายุุ 18 - 27 เดืือน

③ จุุดสำำ�คััญในการควบคุุมจััดการช่่วงเลี้้�ยงขุุน

ช่วงเลี้ยงขุนระยะปลายจะเป็ นช่วงที่เรียกว่า "ช่วงหยุดกิน" ซึ่งปริ มาณการบริ โภคอาหารจะไม่คงที่ อาจมีบางช่วงที่
ความอยากอาหารลดต�่ำลงได้ จึงต้องสังเกตความเปลี่ยนแปลงของปริ มาณการบริ โภคอาหารประจ�ำวันอย่างระมัดระวัง
ถ้ามีช่วงไหนที่พิจารณาเห็นแล้วว่าเป็ น "ช่วงหยุดกิน" ควรปรึกษาสัตวแพทย์ หาสาเหตุให้ชดั เจน และต้องน�ำมาปรับวิธี
การให้อาหารด้วย สาเหตุของการหยุดกินที่พบได้มากคือโรคกรดในกระเพาะอาหาร (Ruminal Acidosis) ซึ่ง เป็ นโรคที่
เกิดจากการให้อาหารจ�ำพวกธัญพืชมากเกินไป
ในการเลี้ยงขุนโคที่ตอนแล้วจะมีโรคนิ่วในทางเดินปัสสาวะที่เกิดขึ้นได้บ่อยครั้ง ในช่วงระยะเริ่ มต้นสามารถตรวจพบ่ วัยวะเพศ กรณีที่อาการหนักจะมีอาการปวดบริ เวณสะโพก ปัสสาวะล�ำบาก เบื่อ
ตะกอนสีขาวปนเทาขนาดเล็กติดอยูที่อ
อาหาร กระเพาะปัสสาวะปริ แตก เกิดภาวะยูเรเมีย (อาการเป็ นพิษในเลือด) จนอาจท�ำให้เสียชีวติ ได้ ควรตรวจให้พบ
ตั้งแต่ระยะเริ่ มแรกโดยเร็ ว และต้องเข้ารับค�ำปรึกษาจากสัตวแพทย์ดว้ ยโรคร้ายอื่น ๆ ในช่วงเลี้ยงขุน นอกจากโรคนิ่วในทางเดินปัสสาวะและกรดในกระเพาะอาหาร (ruminal acidosis) แล้วยังมีอาการท้องอืด (bloat) ในโคเลี้ยงขุนอีกด้วย เมื่อก๊าซที่สร้างขึ้นในกระเพาะที่ 1 ถูกขับออกไปได้ไม่ดีจะท�ำให้เกิด
อาการนี้ขึ้น
เนื่่�องจากโคมีีขาทั้้�ง 4 ไว้้เพื่่�อรัับน้ำ� �ำ หนัักตััวที่่�มาก ดัังนั้้�นการควบคุุมสุุ ขภาพของโคเลี้้�ยงขุุนเพื่่�อรัักษาให้้กีีบมีีรูู ปร่่ างตาม
ปกติิเอาไว้้จึึงเป็็ นสิ่่� งที่่�ขาดไม่่ได้้ จึึงจำำ�เป็็ นต้้องตััดแต่่งกีีบเป็็ นประจำำ�

53

ความยาวกีบตามปกติ

กีบที่ยาวออกมามากเกินไป

④ การจััดระดัับคุุณภาพของซากตััดแต่่งโคญี่่�ปุ่่� นวากิิว

ในการซื้้�อขายเนื้้�อวััวจะใช้้มาตรฐานคุุณภาพของซากโคตััดแต่่ง ซากตััดแต่่งคืือส่่ วนตััวของโคเนื้้�อที่่�เลาะหนัังและ
เครื่่� องในออกแล้้ว การจััดระดัับจะตััดแบ่่งซากตััดแต่่งออกขนาดราว 6-7 ข้้อกระดููก ซึ่่� งจะตััดสิิ นจากอััตราส่่ วนเนื้้�อดีี
สััดส่่ วนไขมัันที่่�แทรกในเนื้้�อ สีีของเนื้้�อ ความแน่่นของเนื้้�อ รวมถึึงลายและสีีของไขมััน แล้้วจััดเกรดตามคุุณภาพ
คุุณสมบััติิเด่่นของโคพัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�คืือมีีอััตราส่่ วนไขมัันปะปนในเนื้้�อสูู งกว่่าโคพัันธุ์์�อื่่�น (โคพัันธุ์์�ผสมหรืือพัันธุ์์�
โฮลสไตน)เหตุุผลหนึ่่�งที่่�ทำ�ำ ให้้โคพัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�มีีช่่วงระยะเวลาการเลี้้�ยงขุุนที่่�ยาวนานคืือ ความต้้องการให้้มีีสััดส่่ วนไขมัันที่่�
แทรกในเนื้้�อเพิ่่�มมากขึ้้�น สััดส่่ วนไขมัันในเนื้้�อเรีียกอีีกอย่่างหนึ่่�งว่่า "เนื้้�อลายหิิ นอ่่อน"เพื่่�อเพิ่่�มสััดส่่ วนไขมัันที่่�แทรกในเนื้้�อ อาจต้้องทำำ�การปรัับปริิ มาณการให้้วิติ ามิิน Aโคพันธุ์โฮลสไตนทีต่ อนแล้ วน�ำลูกโคนมพันธุ์โฮลสไตนเพศผู้มาตอนและเลี้ยงให้เป็ นโคเนื้อ ซึ่งเรียกว่าการเลี้ยงขุนโคพันธุ์โฮลสไตนที่ตอนแล้ว
(1) การควบคุุมจััดการลููกโคพัันธุ์์�โฮลสไตน
① น้ำำ��หนัักแรกเกิิดของลููกโคพัันธุ์์�โฮลสไตน

ลููกโคพัันธุ์์�โฮลสไตนมีีน้ำำ��หนัักแรกเกิิดโดยเฉลี่่�ย 45 กก.
② การให้้น้ำ� �ำ นมแรก

เหมืือนกัับกรณีีของโคพัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�ที่่�กล่่าวไว้้ในหน้้าที่่�ผ่า่ นมา (หน้้า 49) การให้้น้ำ� �ำ นมแรกถืือเป็็ นก้้าวแรกของการ
เติิบโตเป็็ นโคที่่�มีีสุุขภาพแข็็งแรง

54

③ โปรแกรมการให้้อาหารช่่วงแรกเกิิด

เหมืือนกัับโคพัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� นขนดำำ� โปรแกรมการให้้อาหารช่่วงระยะเลี้้�ยงดูู จะให้้ในช่่วงระยะคล้้ายคลึึงกััน กล่่าวคืือ
หลัังจากที่่�ให้้น้ำ� �ำ นมแรกอย่่างเพีียงพอแล้้ว จะเริ่่� มให้้น้ำ� �ำ นมทดแทนกัับน้ำำ��นมผสม ต่่อจากนั้� น้ จะให้้หญ้้าแห้้ง (อ้้างอิิง
รายละเอีียดจากหน้้าที่่�ผ่า่ นมา) เวลาที่่�เปลี่่�ยนจากน้ำำ��นมแรกเป็็ นน้ำำ��นมทดแทนเป็็ นครั้้�งแรก ลููกโคจะท้้องเสีียได้้ง่่าย ดัังนั้้�น
จึึงไม่่ควรเปลี่่�ยนปริิ มาณทั้้�งหมดในครั้้�งเดีียว การผสมน้ำำ��นมทดแทนลงในน้ำำ��นมแรก เป็็ นต้้น และเฝ้้าสัังเกตสภาพของลููก
โคแล้้วจึึงค่่อยๆ เปลี่่�ยนไปทีีละเล็็กละน้้อยเป็็ นสิ่่� งที่่�สำ�ำ คััญตารางต่่อไปนี้้�แสดงสภาพมููลตามปกติิของลููกโคแรกเกิิด
สภาพมููลตามปกติิของลููกโค
ประเภทของมููล

สภาพของมููล
สีีของมููลจะเป็็นสีีเหลืืองถึึงสีีน้ำำ��ตาลอ่่อน ความแข็็งจะอยู่่�ระหว่่างสภาพเหลวเล็็กน้อ้ ยคล้้ายข้้าวต้้ม ถึึงสภาพคล้้ายก้้อน

หลัังเกิิดได้้ 1 สััปดาห์์

ไขมัันสััตว์์ ซึ่�่งจะมีีความเหนีียว และแทบจะไม่่มีีส่่วนประกอบที่่�เป็็นของแข็็งเลย คงรููปร่่างเดิิมเหมืือนตอนที่่�ขัับออกจาก
ร่่างกาย

หลัังเปลี่่�ยนเป็็ นน้ำำ��นมทดแทน

สีีของมููลจากสีีเหลืืองจะมีีสีีเทาปน เมื่่�อเริ่่� มให้้หญ้้าแห้้งหรืือฟางข้้าวแล้้วจะเริ่่� มมีีลัักษณะเป็็ นก้้อนไขมัันสััตว์์ที่่�มีี
ของแข็็งรวมอยู่่�ด้้วย และมีีความแข็็งและเหนีียว

(2) จุุดสำำ �คัญั ในการควบคุุมจััดการลููกโค
เหมืือนกัับหััวข้้อ "จุุดสำำ�คััญในการควบคุุมจััดการลููกโค" ของโคพัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�ที่่�กล่่าวมาในหััวข้้อก่่อนหน้้านี้้� (หน้้า 26ข้้อ (4) ) ภาพถ่่ายด้้านล่่างนี้้�เป็็ นภาพการเลี้้�ยงในคอกลููกโค

คอกลูกโคพันธุ์โฮลสไตน

55

① การสููญเขา

เวลาควบคุมจัดการโคเป็ นฝูง หากปล่อยให้เขางอกขึ้นมาจะมีปัญหา "อันตรายต่อผูค้ วบคุม" และ "การบาดเจ็บจากการ
ขวิดกันเองของโค" เพิ่มขึ้น จึงต้องท�ำการสูญเขาโคพันธุ์โฮลสไตนภายในอายุ 3 เดือน
② การตอน

เพื่อลดการต่อสูกั้ นระหว่างโคด้วยกันเอง และท�ำให้เนื้อมีคุณภาพดีขึ้น จ�ำเป็ นต้องท�ำการตอนโคเมื่อมีอายุเกิน 3 เดือน
ไปแล้ว
(3) จุุดสำำ �คัญั ในการควบคุุมจััดการช่่ วงวััยเจริิญเติิบโต
จุดส�ำคัญในการควบคุมจัดการช่วงอายุ 4-10 เดือนซึ่งเป็ นช่วงวัยเจริ ญเติบโต ได้แก่ "การเจริ ญเติบโตของกระเพาะผ้าขี้ริ้ว
และการเร่ งให้วลิ ลัส (Villus) ในกระเพาะที่ 1 เติบโต" และ "ความสมบูรณ์ของกล้ามเนื้อและโครงสร้างกระดูก" ดังนั้นการให้
หญ้าแห้งคุณภาพดีไม่ให้ขาดไปพร้อมกับการให้อาหารผสมในปริ มาณที่เหมาะสมจึงเป็ นสิ่ งที่ส�ำคัญ เกณฑ์ของปริ มาณการ
ให้อาหารผสมคือ ช่วงอายุ 5 เดือน 5 กก. อายุ 6 เดือน 6 กก.
(4) การเลี้้�ยงขุุนโคพัันธุ์์�โฮลสไตนที่่�ตอนแล้้ วการเลี้้�ยงขุุนโคพัันธุ์์�โฮลสไตนที่่�ตอนแล้้วจะเริ่่� มตั้้�งแต่่ช่่วงอายุุ 7-8 เดืือน ที่่�น้ำ� �ำ หนัักราว 280 กก. และขุุนจนถึึงอายุุราว 20เดืือน
ตารางต่่อไปนี้้�เป็็ นตััวอย่่างแสดงการให้้อาหารของฟาร์์มเลี้้�ยงโคพัันธุ์์�โฮลสไตนเลี้้�ยงขุุนในแถบภููมิิภาคคิิวชูู
ตััวอย่่ างการให้้ อาหารในฟาร์์ มเลี้้�ยงขุุนของภููมิภิ าคคิิวชูู
อายุเดือนเลี้ยงขุน

7～11

11～18

18～22

น้ำำ��หนัักที่่�เพิ่่�มในช่่วงระยะที่่�กำ�ำ หนด กก. / วััน

1.3

0.7

0.8

ฟางข้้าวกก. / วััน

3

1

0.6

หญ้้าแห้้งกก. / วััน

1

0

0

อาหารผสมเข้้มข้้นกก. / วััน

4

10～11

12

(5) จุุดสำำ �คัญั ในการควบคุุมจััดการช่่ วงเลี้้�ยงขุุน
เช่่นเดีียวกัับที่่�ได้้อธิิบายไว้้ในหััวข้้อการเลี้้�ยงโคขุุนพัันธุ์์�โคญี่่�ปุ่่� นขนดำำ� การสัังเกตเรื่่� องกรดในกระเพาะอาหารและโรคนิ่่�ว
ทางเดิินปััสสาวะเป็็ นประจำำ�ทุุกวััน และการปรึึกษาและเข้้ารัับการตรวจกัับสััตวแพทย์์เป็็ นสิ่่� งที่่�จำ�ำ เป็็ น56โคพัันธุ์์�ผสม (F1)ลููกโคที่่�เกิิดจากการนำำ�โคนมเพศเมีียพัันธุ์์�โฮลสไตนมาผสมเทีียมด้้วยน้ำำ��เชื้้�อจากโคพัันธุ์์�ญี่่�ปุ่่� นขนดำำ�เรีียกว่่าโคพัันธุ์์�ผสม
(F1) โคตอนจะมีน�้ำหนักเมื่อแรกเกิดอยูร่ ะหว่างพันธุ์โคญี่ปุ่นขนด�ำและพันธุ์โฮลสไตน คือประมาณ 40 กก. ซึ่งมีขอ้ ดีคือมี
ขนาดเล็กกว่าพันธุ์โฮลสไตน ท�ำให้การคลอดลูกโคครั้งแรกในพันธุ์โฮลสไตนง่ายขึ้น
(1) เป้ าหมายของโค F1
จุดประสงค์ของการใช้โคพันธุ์ผสมคือการสร้างโคเนื้อที่มีคุณสมบัติพิเศษของทั้งโคพันธุ์ญี่ปุ่นขนด�ำซึ่งมีส่ วนผสมของเนื้อ
และไขมันที่ดี กับพันธุ์โฮลสไตนนที่ขยายพันธุ์ได้เร็ ว(2) การควบคุมจัดการลูกโค, การจัดการช่ วงวัยเจริญเติบโต และการควบคุมการเลีย้ งขุนในหัวข้อนี้รายละเอียดโดยทั่วไปจะเหมือนกับหัวข้อของโคพันธุ์ญี่ปุ่นขนด�ำและพันธุ์โฮลสไตนที่ตอนแล้ว กรณีที่เลี้ยงขุน
โคพันธุ์ผสมจึงสามารถอ้างอิงเนื้อหาในส่ วนนี้ได้
(3) การเลีย้ งขุนโคพันธุ์ผสม
การเลี้้�ยงขุุนโคพัันธุ์์�ผสมจะเริ่่� มต้้นตั้้�งแต่่อายุุ 7 เดืือน น้ำำ��หนัักตััวราว 250 กก. โดยทั่่ว� ไปจะส่่ งออกขายได้้เมื่่�ออายุุ 25 เดืือน
ที่่�น้ำ� �ำ หนัักราว 730 กก.
ตารางต่่อไปนี้้�แสดงตััวอย่่างระบบการเลี้้�ยนขุุนของโคพัันธุ์์�ผสม
ระบบการเลี้้�ยนขุุนของโคพัันธุ์์�ผสม
ระยะแรก

ระยะกลาง

ระยะหลััง

อายุุ 7 - 11.5 เดืือน

อายุุ 11.5 - 18.5 เดืือน

อายุุ 11.5 - 25 เดืือน

น้ำำ��หนัักที่่�เพิ่่�มกก.

1.0 - 1.17

1.17 - 0.83

0.67 - 0.33

อาหารผสมเข้้มข้้นกก. / วััน5.0 - 8.5

9.0 - 11.0

8.5 - 7.5

หญ้้าอััลฟััลฟาอััดก้้อน

1.2 - 0.7

0.5 ( ถึึง 13.5 เดืือน)0ฟางข้้าว

0.6 - 1.0

1.0

0.8 - 0.6

* อาหารผสมเข้้มข้้น : ในระยะหลัังที่่� 22 - 25 เดืือน จะมีีข้้าวบาร์์เล่่ต์ผส์ มอยู่่�ด้้วย

57

3

สุ กร

การทำำ�งานของระบบสืื บพัันธุ์์�ของสุุ กรและการควบคุุมจััดการ
รอบการผสมพันธุ์ของสุ กรเพศเมียคือ 21 วัน โดยจะวนเวียนไประหว่างช่วงผสมพันธุ์ระยะแรก ช่วงผสมพันธุ์ ช่วงผสม
พันธุ์ระยะหลัง และสัญญาณแสดงการพร้อมผสมพันธุ์ซึ่ งเป็ นช่วงหยุดพักการผสมพันธุ์ ในสุ กรเพศเมียที่ขยายพันธุ์จะต้อง
คาดการณ์ช่วงที่เหมาะสมส�ำหรับการผสมให้ออกเพื่อท�ำการผสมพันธุ์ ซึ่งมีทั้งกรณีที่ผสมพันธุ์แบบธรรมชาติ กรณีผสมพันธุ์
เทียม (AI) และกรณีที่ใช้ทั้ ง 2 แบบร่ วมกัน หลังจากผสมพันธุ์แล้ว 21 วันถ้าไม่เริ่ มผสมพันธุ์อีกครั้งก็สามารถตัดสิ นได้วา่
ตั้งครรภ์แล้ว
ช่วงระหว่างตั้งครรภ์จะเลี้ยงแม่สุกรแยกเดี่ยวเอาไว้ในคอก เมื่อใกล้ถึงเวลาคลอดจึงย้ายไปไว้ในโรงเลี้ยงส�ำหรับการคลอด
ซึ่งจะมีกรงที่ใช้ท�ำคลอดอยู่
การคลอดของสุ กรมีปัญหาการคลอดยากน้อย ซึ่งจะคลอดลูกสุ กรออกมาทีละ 1 ตัวเว้นช่วงห่างกันประมาณ 10 นาที เมื่อ
ลูกสุ กรคลอดออกมาจนครบ รกในครรภ์จะเริ่ มออกมา 2-3 ชม. เป็ นอันจบ หลังคลอดแล้วช่วงระหว่างให้นมลูกสุ กรจะไม่มี
ช่วงพร้อมผสมพันธุ์ เมื่อลูกสุ กรหย่านมได้ 4-5 วันจึงกลับไปพร้อมผสมพันธุ์อีกครั้ง
ปัญหาความอ้วนในสุ กรตั้งครรภ์เป็ นสาเหตุให้ลูกสุ กรในครรภ์เจริ ญเติบโตไม่สมบูรณ์และท�ำให้คลอดยากได้ ดังนั้นจึง
จ�ำเป็ นต้องสังเกตสภาพของร่ างกายว่าดีหรือไม่ดีอย่างไร พร้อมทั้งต้องจ�ำกัดการให้อาหารด้วย ในช่วงตั้งครรภ์ระยะหลังจะ
เพิ่มปริ มาณอาหารขึ้นเล็กน้อยเพื่อให้ลูกสุ กรในครรภ์เติบโตได้เต็มที่
ระหว่างดูแลสุ กรขยายพันธุ์ อาจมีปัญหาน�้ำหนักตัวลดเพราะการให้นม จึงจ�ำเป็ นต้องเพิ่มปริ มาณการให้อาหารขึ้น
หลังคลอดแล้วจะค่อย ๆ เพิ่มปริ มาณการให้อาหารขึ้นทีละน้อย กรณีที่กินอาหารไม่ได้ตามปริ มาณที่ให้ควรประยุกต์วธิ ีการโดยเพิม่ จ�ำนวนครั้งการให้อาหารแทน เป็ นต้น เมื่อลูกสุ กรหย่านมและจบช่วงดูแลแล้ว ให้ปรับปริ มาณอาหารโดยระวัง
สภาพร่ างกายของแม่สุกรด้วย่ นธุ์) จะท�ำการตรวจสอบจ�ำนวนเชื้ออสุ จิและความแข็งแรงของเชื้อด้วยน�้ำเชื้อของพ่อ
ในสุ กรขยายพันธุ์เพศผู้ (สุ กรพอพั
พันธุ์ กรณีที่เลี้ยงมาเพื่อผสมพันธุ์ตามธรรมชาติจ�ำเป็ นต้องควบคุมการให้อาหารเพื่อไม่ให้ตวั ใหญ่และเกิดปัญหาขนาดตัวต่าง
กับตัวเมียมากเกินไป

การดููแลและการเลี้้�ยงให้้ ลููกสุุ กรเติิบโต
ช่วงดูแลลูกสุ กรและหลังจากหย่านมแล้วเป็ นช่วงที่เกิดอุบัติเหตุได้มากที่สุ ด ตอนที่เกิดใหม่ ๆ ร่ างกายยังไม่สมบูรณ์ หลังจากนั้นช่วยปรับปรุ งการสร้างภูมิคุม้ กันและความสามารถก�ำจัดเชื้อโรคในร่ างกายอย่างรวดเร็ ว ท�ำให้การเติบโตเป็ นไปอย่าง
รวดเร็ วถึงขนาดที่น�้ำหนักเพิ่มมากกว่าตอนแรกเกิดได้ถึงกว่า 6 เท่าช่วงหย่านม ดังนั้นจึงอาจส่ งผลให้สมดุลภายในร่ างกายเสีย
ได้ง่าย ถ้าหางของลูกสุ กรงอโค้งขึ้นแสดงว่าสภาพร่ างกายไม่ดี สุ กรสุขภาพดีจะไม่มีสารคัดหลั่งที่ตา จมูกมีความชื้นที่พอดี
58

หางม้วนเป็ นวง และขนเป็ นมันอยูใ่ นสภาพที่ดี
ลูกสุ กรเมื่อแรกเกิด จ�ำเป็ นต้องให้ดูดนมจากแม่สุกร (น�้ำนมแรก) อย่างเพียงพอ น�้ำนมแรกหมายถึงนมแม่สุกรตั้งแต่หลัง
คลอดจนถึงวันที่ 2 เนื่องจากในน�้ำนมแรกประกอบไปด้วยสารที่สามารถต่อต้านโรคต่าง ๆ (สารภูมิตา้ นทาน) อยูม่ ากมาย เมื่อ
ได้รับน�้ำนมแรกแล้วจึงท�ำให้ลูกสุ กรได้รับภูมิคุม้ กันโรคจากภายนอกเป็ นครั้งแรก
นอกจากนี้ เนื่องจากในเลือดมีธาตุเหล็กที่เป็ นส่ วนประกอบของเม็ดเลือดแดงไม่เพียงพอ จึงต้องให้ยาบ�ำรุ งธาตุเหล็กเมื่อ
จ�ำเป็ นด้วย
หลัังเกิิดมาผ่่านไปได้้หลายวััน การป้้ อนนมก็็จะให้้พร้้อมกัันทั้้�งหมดในช่่วงเวลาสั้้�นๆ ตามปกติิแล้้วใน 1 วัันจะให้้นม
ประมาณ 24 ครั้้�ง สภาพร่่ างกายของแม่่สุุกรและปริิ มาณน้ำำ��นมมีีความเกี่่�ยวข้้องกัับการเจริิ ญเติิบโตของลููกสุุ กรอย่า่ งมากตั้้�งแต่่อายุรา
ุ ว 1 สััปดาห์์จะเริ่่� มให้้อาหารเสริิ ม (น้ำำ��นมผสม) ด้้วย และให้้เริ่่� มคุ้้�นเคยกัับอาหารที่่�เป็็ นของแข็็งอื่่�นๆ นอกจาก
น้ำำ��นมแม่่ด้ว้ ยการหย่่านมจากแม่่สุุกร โดยทั่่ว� ไปจะเริ่่� มทำำ�ในช่่วง 3 - 4 สััปดาห์์หลัังคลอด ถ้้าเร็็ วกว่่านั้� น้ จะมีีกรณีีการทำำ� SEW ซึ่่� งเป็็ นการให้้หย่่านมเร็็ วกว่่าปกติิ แต่่ถ้า้ หย่่านมตั้้�งแต่่ช่่วงอายุุไม่่ครบ 2 สััปดาห์์จะส่่ งผลเสีียต่่อการกลัับมาพร้้อมผสมพัันธุ์์�และ
อััตราการผสมเชื้้�อของแม่่สุุกรได้้
อาหารหลัังจากหย่่านมแล้้ว จะให้้น้ำ� �ำ นมผสม A และจะให้้อาหารเสริิ มที่่�เคยให้้มาก่่อนหน้้านี้้�แล้้วลงไปผสมด้้วยเป็็ นเวลาหลายวััน

50
45
40
35

15
10
5
0

หย่านม

20ให้อาหารเสริม

25ก.

น้ำหนัก
หลังเกิด
15กก.
40กก.
15 - 20 วัน 7 - 8กก.
น้ำนมผสม อาหารสำหรับการเจริญเติบโตของลูกสุกร อาหารสำหรับการเจริญเติบโตของสุกรวัยรุ่น
(อาหาร) น้ำนมผสม
A
B
ให้อาหารต่อเนื่อง
ก.
ให้อาหารแบบจำกัดหรือ
30กให้อาหารแบบต่อเนื่อง
ร
ก
ุ
.
ูกส
20กก ที่ดีของล
(น้ำหนัก)
ต
เติบโ
ญ
ิ
ร
จ
.
การเ
10กก
การถ่ายพยาธิ
การถ่ายพยาธิ
5กก.
3กก.

ป้อนน้ำนม

น้ำหนัก (กก.)

30

50ก

เกิด 10 วัน 20 วัน 1 เดือน

2 เดือน

3 เดือน

ตััวอย่่างการเจริิ ญเติิบโตของลููกสุุ กรและการควบคุุมการให้้อาหาร

59

4 เดือน

วิิธีีการเลี้้�ยงสุุ กรขุุนและสถานที่่�เลี้้�ยง / อุุปกรณ์์
โดยทั่่ว� ไปแล้้ว สุุ กรขุนุ จะควบคุุมจััดการโดยเลี้้�ยงเป็็ นฝููงตั้้�งแต่่ 10 ตััวขึ้้�นไป (เลี้้�ยงแบบฝููง) ซึ่่� งการเลี้้�ยงในโรงเลี้้�ยงสุุ กรขุนุ (โรงเลี้้�ยงสุุ กร) แบบพื้้�นระแนงเป็็ นวิิธีีที่่�ใช้้กัันโดยทั่่ว� ไป หากเลี้้�ยงจำำ�นวนหนาแน่่นเกิินไป จะทำำ�ให้้เกิิดความเครีียดจาก
พฤติกรรมการต่อสูแ้ ข่งขันกันได้ง่าย จึงจ�ำเป็ นต้อนควบคุมให้พื้นที่ต่อสุกร 1 ตัวที่น�้ำหนัก 50 กก. มีขนาด 0.7 ตร.ม. น�้ำหนัก
100 กก. พื้นที่ 1.0 ตร.ม. หากพื้นที่แคบไปกว่านี้จะท�ำให้เกิดผลเสียต่อประสิ ทธิภาพการผลิตได้
การให้อาหารแก่สุกรขุนโดยหลักแล้วจะให้อาหารแบบต่อเนื่องไม่หยุด ภาชนะใส่ อาหารจะใช้อุปกรณ์ให้อาหารแบบต่อ
เนื่อง (self-feeder) เพื่อให้อยูใ่ นสภาพที่สุ กรสามารถกินอาหารได้ตลอดเวลา ซึ่งจะใช้เครื่องเติมอาหารอัตโนมัติส่งอาหาร
มายังภาชนะใส่ อาหาร (ถังอาหาร) ภายในโรงเลี้ยง ภาชนะใส่ อาหารเป็ นโครงสร้างที่เหมาะสมกับการให้อาหารแบบต่อเนื่อง
โดยใช้ wet feeder ซึ่งเป็ นโครงสร้างที่จะผสมอาหารและน�้ำเข้าไปเวลาที่กินอาหาร

นิิสััยของสุุ กรและการทำำ�ความคุ้้�นเคยสุ กรเป็ นสัตว์ที่มีสันชาตญาณการรวมกลุ่ม จึงมีนิสัยชอบรวมกันเป็ นฝูง ในกรณีที่เลี้ยงเป็ นฝูงภายในฝูงนั้น ๆ จะมีสุ กรตัว
แข็งแรงและอ่อนแอขึ้น จึงจ�ำเป็ นต้องดูแลให้สุกรที่อ่อนแอกว่าสามารถกินอาหารได้เพียงพอด้วย เนื่องจากมีล ักษณะนิสัยที่
หัวอ่อน จึงคุน้ เคยกับคนได้ง่าย และมีความสามารถแยกแยะคนได้อีกด้วย ประสาทสัมผัสการดมกลิ่นที่จมูกและประสาท
สัมผัสการรับฟังของหูจะพัฒนาได้มากเป็ นพิเศษ และเพราะมีนิสัยขี้กลัวจึงตอบสนองต่อการเคลื่อนไหวและเสียงได้ไวมาก
ดังนั้นจึงต้องพยายามเข้าหาสุ กรอย่างสงบ และไม่ท�ำให้สุกรตกใจ เวลาส่ งออกขายก็เช่นกัน ต้องคอยดูแลไม่ให้สุกรเกิด
ความเครียด เพราะความเครียดจะส่ งผลกระทบต่อคุณภาพของเนื้อได้
ต้องก�ำหนดพื้นที่เอาไว้โดยแยกพื้นที่ขับถ่ายมูล ขับถ่ายปัสสาวะ และพื้นที่ส�ำหรับนอน สถานที่ที่ต�่ำและเปี ยกชื้นสามารถ
ทำำ�เป็็ นพื้้�นที่่�กำ�ำ จััดของเสีียได้้ง่่าย นอกจากนี้้� หากเกิิดปััญหาการแข่่งขัันต่่อสู้้�กัันระหว่่างสุุ กรในคอกข้้างเคีียงแล้้ว จะทำำ�ให้้สุุกร
ติิดนิิสัยั ถ่่ายมููลบริิ เวณกรงที่่�เป็็ นเส้้นกั้้�นแบ่่งระหว่่างคอกของทั้้�ง 2 ฝ่่ายได้้

อาหารสุุ กรอาหารจะแบ่่งออกเป็็ นกลุ่่�มใหญ่่ ๆ ได้้แก่่ อาหารผสมสัังเคราะห์์สำ�ำ หรัับลููกสุุ กร อาหารสำำ�หรัับบำำ�รุุ งการเจริิ ญเติิบโต และอาหารสำำ�หรัับเลี้้�ยงขุุน เนื่่�องจากระยะการเจริิ ญเติิบโตของสุุ กรจะมีีปริิ มาณสารอาหารที่่�ต้อ้ งการแตกต่่างกัันไป ซึ่่� งอาหาร
แต่่ละประเภทถููกออกแบบมาให้้มีีสารอาหารเหมาะสมกัับแต่่ละระยะ ตััวเลขของปริิ มาณที่่�ต้อ้ งการจะอ้้างอิิงจากสารอาหาร
มาตรฐาน หััวข้้อสารอาหารที่่�ควรตรวจสอบคืือ พลัังงาน (มีีคาร์์โบไฮเดรตและไขมัันเป็็ นหลััก) โปรตีีน แร่่ ธาตุุ และวิิตามิิน
นมสังเคราะห์เป็ นอาหารชนิดผงส�ำหรับลูกสุ กร มีนมผงขาดมันเนยผสมอยูเ่ ป็ นจ�ำนวนมาก ซึ่งจะแบ่งย่อยออกไปอีก ได้แก่
สังเคราะห์ส�ำหรับเติมในอาหาร, นมสังเคราะห์ A และนมสังเคราะห์ B เป็ นต้น โดยจะให้ตามล�ำดับไปจนสุ กรมีน�้ำหนัก 15
กก. นมสังเคราะห์ A ใช้ส�ำหรับช่วงหย่านมระยะแรก ส่ วนนมสังเคราะห์ B ใช้ส�ำหรับช่วงหย่านมระยะหลัง หลังจากนั้นจะ
60

ให้้อาหารบำำ�รุุ งการเจริิ ญเติิบโตสำำ�หรัับลููกสุุ กรที่่�มีีข้า้ วโพดผสมอยู่่�มาก อาหารช่่วงเลี้้�ยงขุุนระยะเริ่่� มแรก และระยะสุุ ดท้้าย
อาหารช่่วงเลี้้�ยงขุุนระยะสุุ ดท้้ายจะต้้องไม่่มีีอาหารผสมปรุุ งแต่่งที่่�ผ่า่ นการยัับยั้้�งเชื้้�อแล้้วรวมอยู่่�ด้้วยเด็็ดขาด

นมสังเคราะห์

อาหารส�ำหรับเลี้ยงขุน

การประยุกต์ เพือ่ ประหยัดค่ าอาหาร
ในการบริ หารจัดการฟาร์มเลี้ยงสุ กรจะมีรายจ่ายที่ใช้ซื้ออาหารสูง ซึ่งคิดเป็ นร้อยละ 60-70 ของค่าใช้จ่ายในการผลิต
ทั้งหมด ดังนั้นการลดค่าอาหารให้ถูกลงโดยน�ำวัตถุดิบอาหารราคาถูกที่หาซื้อได้ง่ายมาใช้จึงเป็ นเรื่องที่ควรท�ำ ยกตัวอย่างที่ใช้
กันมากคือของเหลือจากอุตสาหกรรมผลิตอาหารหรือเวลาจ�ำหน่ายผลิตภัณฑ์อาหาร ซึ่งการเลือกซื้อก็จ�ำเป็ นต้องค�ำนึงถึงการ
ค�ำนวณสารอาหารด้วย โดยเฉพาะอย่างยิง่ หากในอาหารมีปริ มาณไขมันผสมอยูม่ ากจะท�ำให้เกิดผลเสียต่อคุณภาพเนื้อได้ จึงควรอ้างอิงจากสารอาหารมาตรฐานของญี่ปุ่น และให้อาหารที่มีส่ วนผสมที่เหมาะกับปริ มาณสารอาหารที่ต้องการเพื่อให้ตอบ
รัับกัับช่่วงวััยการเจริิ ญเติิบโตของสุุ กร โดยเฉพาะความสมดุุลของพลัังงานในอาหาร (TDN หรืือ DE) และปริิ มาณโปรตีีนที่่�ให้้
นอกจากนี้้� ยัังต้้องระวัังเรื่่� องแร่่ ธาตุุ เช่่น แคลเซีียมและฟอสฟอรััสไม่่เพีียงพออีีกด้้วยช่่ วงระยะการเลี้้�ยงขุุนกัับการเพิ่่�มน้ำำ��หนััก และปริิมาณอาหารผสมเข้้ มข้้ นที่่�ให้้
ช่่วงระยะการเลี้้�ยงขุุนที่่�เริ่่� มตั้้�งแต่่น้ำ� �ำ หนััก 30 กก. ไปจนถึึงช่่วงส่่ งขายที่่�น้ำ� �ำ หนััก 110 - 120 กก. น้ำำ��หนัักตััวจะเพิ่่�ม
อย่่างฉัับพลัันไปพร้้อมๆ กัับปริิ มาณอาหารที่่�บริิโภคเพิ่่�มขึ้้�น เมื่่�อน้ำ� �ำ หนัักเกิิน 50 กก. ไปแล้้ว สุุ กรจะบริิ โภคอาหารตั้้�งแต่่ 2
กก. ขึ้้�นไปต่่อ 1 วััน จนท้้ายที่่�สุุดจะบริิ โภคถึึง 3 กก. ขึ้้�นไป ในช่่วงนี้้�น้ำ� �ำ หนัักจะเพิ่่�มขึ้้�น 0.85 กก. ต่่อวััน
การเจริิ ญเติิบโตของร่่ างกาย จะดำำ�เนิินไปโดยเรีียงลำำ�ดัับจาก กระดููก กล้้ามเนื้้�อ (เนื้้�อแดง) และไขมััน ดัังนั้้�นในช่่วง
เลี้้�ยงขุุนระยะแรกจึึงต้้องให้้อาหารโดยระวัังไม่่ให้้ขาดโปรตีีนที่่�มีีความสำำ�คััญต่่อการสร้้างกล้้ามเนื้้�อ เมื่่�อเข้้าสู่่�ระยะหลััง
ไขมัันจะเริ่่� มสะสมมากขึ้้�น จึึงต้้องลดปริิ มาณโปรตีีนลง ควรให้้อาหารที่่�มีีสตาร์์ชมากขึ้้�นเพื่่�อสร้้างไขมัันที่่�มีีรสชาติิดีีและมีี
ความแข็็งที่่�พอเหมาะ

61วิิธีีการวััดส่่ วนสููงของสุุ กรวััดตรงนี้้�

โรคในสุุ กรและวิิธีีการป้้องกััน
การป้้ องกัันโรคในสุุ กรจะดำำ�เนิินการจาก 3 มุุมมองดัังนี้้�
① แยกสุ กรที่แสดงอาการป่ วยและสุ กรที่ติดเชื้อซึ่งจะเป็ นแหล่งแพร่ เชื้อได้

จัดการโดยการรักษาหรือก�ำจัดทิ้งเพื่อไม่ให้ตน้ ตอของโรคแพร่ กระจายออกไป
② จ�ำกัดเส้นทางการติดเชื้อป้ องกันไม่ให้ตวั ที่ติดเป็ นต้นตอของโรคสัมผัสกับคน หนู นก รถ อาหาร น�้ำ และอุปกรณ์ต่าง ๆ ติดต่อเข้ามาได้ การฆ่าเชื้อเป็ นวิธีที่น�ำมาใช้ โดยจะใช้สารเคมีฆ่าเชื้อที่ร่ างกายภายนอกเพื่อตัดเส้นทางการติดเชื้อ ส่ วนวิธีการป้ องกันเชื้อใน
ทางปฏิบัติจริงคือใช้คนท�ำงานและรองเท้าบูทเฉพาะภายในโรงเลี้ยงเท่านั้น ไม่น�ำไปใช้ขา้ งนอก และจ�ำกัดการเข้า
ออกโรงเลี้ยงของบุคคลจากภายนอก กรณีที่ต้องเข้าออกอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ตอ้ งให้สวมชุดป้ องกันเชื้อและรองเท้าบูทป้ องกัน ยาฆ่าเชื้อจะเลือกใช้ยาที่เหมาะสมและตรงกับจุดประสงค์ และท�ำการฆ่าเชื้อด้วยการใช้ถงั ใส่ น�้ำยาเพื่อฆ่าเชื้อก่อน
เข้าออกโรงเลี้ยงอย่างเคร่ งครัด ก�ำจัดหนู และป้ องกันนกและสัตว์อื่น ๆ ไม่ให้เข้าไปภายในได้
③ เสริ มภูมิตา้ นทานโรคให้สุกรที่ไม่ได้ติดเชื้อ

ควรเสริ มภูมิคุม้ กันและต้านทานโรคให้กับสุกรที่แข็งแรงและยังไม่ได้ติดเชื้อโดยการฉี ดวัคซีน เป็ นต้น ในการฉี ดยาป้ องกันควรปฏิบัติตามโปรแกรมวคั ซีนที่เหมาะกับสภาพของโรคในฟาร์ มสุ กรนั้น ๆ และด�ำเนิ นการอย่างมี
แบบแผนสุุ กร SPF ที่่�เลี้้�ยงในฟาร์์ มระบบปิิ ด SPF เป็็ นสััตว์์ที่่�ปลอดโรคปอดอัักเสบไมโคพลาสมา, โรคบิิดมููกเลืือด, AR(โรคเยื่่�อจมููกอัักเสบฝ่่ อ), โรคออเจสกี้้� หรืือโรคพิิษสุุ นััขบ้้าเทีียม และโรคทอกโซพลาสโมซิิ ส ซึ่่� งสามารถสร้้างจากพ่่อแม่่สุุ กรที่่�ปลอดเชื้้�อโดยการผ่่าตััดคลอดหรืือผ่่าลููกออกจากมดลููกจากแม่่สุุกรที่่�ปลอดเชื้้�อต้น้ ตอของโรคดัังกล่่าวได้้ เนื่่� องจาก
ไม่่มีีปัั ญหาการผลิิตจากโรคต่่างๆ จึึงมีีผลิิตภาพที่่�ดีีมาก เพื่่�อรัักษาสภาพที่่�ปลอดเชื้้�อเช่่นนี้้� ต่่อไป จำำ�เป็็ นต้้องป้้องกัันสุุ กรให้้ห่่ างจากสภาวะภายนอกและฆ่่าเชื้้�อโรคอย่่างเข้้มงวดยิ่่�งกว่่าสุุกรเลี้้�ยงในฟาร์์ มปศุุสััตว์์ทั่่ว� ไป62วิิธีีกำ�จัำ ดั มููลและปััสสาวะ
ใช้้เครื่่� องกำำ�จััดมููล (Scraper) เก็็บรวบรวมมููลแล้้วนำำ�ไปทำำ�เป็็ นปุ๋๋� ยคอก และต้้องควบคุุมจััดการในสถานที่่�ที่่�มีีหลัังคาเท่่านั้� น้ห้้ามปล่่อยทิ้้�งไว้้ในพื้้�นที่่�โล่่งกลางแจ้้งเด็็ดขาด
ประเด็นส�ำคัญในการท�ำปุ๋ ยคอกมีดงั ต่อไปนี้
① การเติิมออกซิิ เจนจำำ�เป็็ นต้้องเติิมออกซิิเจนให้้เพีียงพอเพื่่�อให้้เชื้้�อจุุลิินทรีีย์์ที่่�ต้อ้ งการอากาศทำำ�งานได้้ง่่าย
② การปรัับปริิ มาณน้ำำ��

ถ้้ามีีน้ำ� �ำ มากเกิินไปจะทำำ�ให้้การถ่่ายเทอากาศแย่่ลง จึึงต้้องปรัับให้้มีีปริิ มาณน้ำำ��ประมาณ 60% โดยเติิมวััสดุุอื่่�นเสริิ มเข้้าไปเพื่่�อลดปริิ มาณน้ำำ��ให้้น้อ้ ยลง③ การเพิ่มอุณหภูมิปุ๋ยคอก

เมื่อจุลินทรีย์ท�ำงานได้ดี ในที่สุ ดปุ๋ ยคอกจะมีอุณหภูมิสูงขึ้น ด้วยกระบวนการนี้จะท�ำให้ไข่ของปรสิ ต เชื้อโรค และเมล็ดวัชพืชต่าง ๆ ตายและสามารถน�ำไปใช้เป็ นปุ๋ ยคอกที่ปลอยภัยได้
น้ำำ��เสีียจากโรงเลี้้�ยงสุุ กรที่่�มีีปััสสาวะปนอยู่่� ต้้องทำำ�การบำำ�บััดก่่อนปล่่อยทิ้้�งออกสู่่�ภายนอก หลัังจากแยกปััสสาวะ
และมููลซึ่่� งเป็็ นของแข็็งและของเหลวออกจากกัันแล้้ว ต้้องบำำ�บััดด้้วยสิ่่� งมีีชีีวิิต เช่่น แบบแอกทิิเวเต็็ดสลััดจ์์ (ActivatedSludge Process) เป็็ นต้้น โดยหลัังจากทำำ�ให้้ส่่วนโคลนตกตะกอนแล้้วจึึงปล่่อยน้ำำ��ส่่ วนที่่�ใสสะอาดหลัังจากตกตะกอน
ทิ้้�งไป

63

4การเลี้้�ยงไก่่

① ของไก่่ ไข่่วิิธีีการเลี้้�ยงไก่่ ไข่่ และสถานที่่�/ อุุปกรณ์์

(1) วิธีเลีย้ งวิธีการเลี้ยงไก่ไข่ แบ่งออกเป็ นวิธีการเลี้ยงในกรงซึ่งจะใส่ กรงเลี้ยงภายในโรงเลี้ยงไก่ และวิธีเลี้ยงแบบปล่อยอิสระ โดยจะ
ปล่อยให้อยูภ่ ายในตาข่ายล้อม หรือเลี้ยงโดยปล่อยให้เดินอิสระบนพื้นภายในโรงเลี้ยง แต่ส่วนใหญ่แล้วจะใช้วธิ ีเลี้ยงในกรง
① วิธีการเลี้ยงในกรง

แบ่งออกเป็ นแบบเลี้ยงกรงเดี่ยวโดยจะเลี้ยงไก่ 1 ตัวต่อ 1 กรง และเลี้ยงรวมในกรงซึ่งจะมีไก่ตั้งแต่ 2 ตัวขึ้นไป
เนื่องจากถูกยกสูงให้ห่างจากดินและมูลไก่บนพื้น ท�ำให้มีโอกาสติดเชื้อโรคจากมูลไก่ได้นอ้ ย ตามปกติแล้วกรงจะถูก
ซ้้อนขึ้้�นไปหลายชั้้�น จึึงสามารถเลี้้�ยงให้้มีีจำำ�นวนมากและหนาแน่่นได้้ทำ�ำ ให้้มีีข้อ้ ได้้เปรีียบในทางธุุรกิิจ แต่่ก็จำ็ �ำ เป็็ นต้้อง
ใส่่ ใจเรื่่� องผลกระทบต่่อสุุขภาพของไก่่ด้ว้ ยวิธีการเลี้ยงในกรง
② วิธีเลี้ยงแบบปล่อยเดินอิสระ

เพราะสามารถเดินบนดินและพื้นได้อย่างอิสระพอสมควร จึงเป็ นวิธีเลี้ยงที่เหมาะสมกับพฤติกรรมตามธรรมชาติของไก่ แต่กจ็ ะมีพฤติกรรมการโจมตีท�ำร้ายกันโดยไก่ซึ่ งรวมกลุ่มกันจะใช้จงอยปากจิกไก่ตวั อื่น หรือบินขึ้นสูงแล้วใช้อุม้ เล็บถีบใส่ ตวั อื่น ๆ ได้ ซึ่งเป็ นพฤติกรรมตามสัญชาตญาณ เพื่อก�ำหนดระดับชั้นของแต่ละตัว และรักษาสมดุลของสังคมฝูงไก่ไว้ เรียกว่า pecking order นอกจากนี้ ไก่จะมีพฤติกรรมจิกกันเองหรือจิกกน้ ไก่ตวั อื่น (พฤติกรรมจิกกน้ ) เมื่ออยูภ่ ายใต้สิ่ง
แวดล้อมที่มีพื้นที่แคบ และมีอุณหภูมิ / ความชื้นสูง หรือได้รับสารอาหารไม่เพียงพอ ในกรณีรุ นแรงอาจถึงขั้นฆ่าไก่ตวั
อื่นได้ และหากปล่อยทิ้งไว้อาจลุกลามไปทั้งฝูงได้ เรียกว่าคานิบาลิสม์ (พฤติกรรมฆ่าพวกเดียวกันเอง) ในด้านอนามัย
เนื่องจากไก่สัมผัสกับมูลไก่บนพื้นโดยตรงท�ำให้ติดเชื้อโรคจากมูลไก่ได้บ่อยครั้ง ดังนั้นจึงเป็ นวิธีที่ไม่เหมาะกับการเลี้ยงเป็ นจ�ำนวนมาก
64วิธีเลี้ยงแบบปล่อยอิสระ

(2) โครงสร้ างโรงเลีย้ งไก่โรงเลี้ยงไก่แบ่งเป็ นโรงเลี้ยงไก่แบบเปิ ดซึ่งมีแสงแดดส่ องเข้ามาโดยตรง กับโรงเลี้ยงไก่แบบวินโดว์เลส (แบบไม่มี
หน้าต่าง) ที่ปิ ดกั้นแสงแดดจากภายนอก
① โรงเลี้ยงไก่แบบเปิ ดเป็ นโรงเลี้ยงไก่ที่ได้รับอิทธิพลความเปลี่ยนแปลงจากสิ่ งแวดล้อมภายนอกโดยตรงได้ง่าย เช่น อุณหภูมิ ลมฝน และแสงอาทิตย์ เป็ นต้น โดยมีหน้าต่างหรือม่านกั้นระหว่างภายในกับภายนอกโรงเลี้ยง
② โรงเลี้้�ยงแบบวิินโดว์์เลส

เป็็ นโรงเลี้้�ยงไก่่ที่่�ปิิดล้้อมด้้วยกำำ�แพงซึ่่� งไม่่มีีหน้้าต่่างเพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้แสงอาทิิตย์์ส่่องเข้้ามาได้้ ผนัังและเพดาน (หลัังคา) ทำำ�จากวััสดุุป้้องกัันความร้้อน ควบคุุมแสงสว่่างด้้วยหลอดไฟ และระบายอากาศด้้วยพััดลมระบายอากาศ
เนื่่�องจากสามารถเลี้้�ยงได้้หนาแน่่นกว่่าโรงเลี้้�ยงไก่่แบบเปิิ ด จึึงนำำ�เครื่่� องจัักรเข้้ามาใช้้ได้้ง่่ายและเหมาะกัับฟาร์์มเลี้้�ยงไก่่
ขนาดใหญ่่
(3) อุุปกรณ์์ / เครื่่�องมืือของโรงเลี้้�ยงไก่่
ในฟาร์์มเลี้้�ยงไก่่ขนาดใหญ่่ที่่�เลี้้�ยงไก่่เป็็ นจำำ�นวนมาก จะใช้้เครื่่� องจัักรในการเติิมอาหาร เติิมน้ำำ�� เก็็บไข่่ และเก็็บมููลไก่่ ซึ่่� งการปรัับปรุุ งให้้เป็็ นระบบอััตโนมััติิในหลายส่่ วนก็็พััฒนาไปเรื่่� อย ๆ แต่่การนำ�ำ มาใช้้ให้้เหมาะสมกัับขนาดฟาร์์มที่่�เลี้้�ยงเพื่่�อไม่่
ให้้เกิิดอุุบั ัติิเหตุุในการทำำ�งาน และเพื่่�อไม่่ให้้สุุขภาพของไก่่เสีียจึึงเป็็ นเรื่่� องที่่�สำ�ำ คััญ65

① ที่่�ใส่่ อาหาร

วิธีการเลี้ยงในกรงจะมีที่ใส่ อาหารลักษณะเหมือนรางน�้ำติดตั้งเอาไว้ ส่ วนเครื่องจ่ายอาหารมีการใช้รถจ่ายอาหาร
อัตโนมัติ หรือใช้เครื่องใส่ อาหารแบบอัตโนมัติที่สามารถตั้งค่าปริ มาณอาหารและเวลาได้
ในวิธีเลี้ยงแบบปล่อยจะใช้วธิ ีเติมอาหารด้วยแรงคน (ให้อาหารด้วยมือ) ในภาชนะใส่ อาหารทรงกลม และการเติม
อาหารอัตโนมัติจากฮอปเปอร์เป็ นวิธีที่ท�ำกันโดยทั่วไป
② ที่ใส่ น �้ำวิธีเลี้ยงในกรงส่ วนใหญ่จะใช้ที่ใส่ น�้ำรูปร่ างเหมือนรางน�้ำ หรือเครื่องเติมน�้ำขนาดเล็กที่เรียกว่านิปเปิ ลดริ งเกอร์
ในวิธีเลี้ยงแบบปล่อย นอกจากที่กล่าวมานี้แล้วยังมีการใช้เครื่องเติมน�้ำแบบแขวนอีกด้วย
③ เครื่องเก็บไข่อัตโนมัติ

ในวิธีเลี้ยงแบบปล่อย พื้นกล่องฟักไข่จะลาดเอียงให้ไข่กลิ้งลงมาบนสายพานได้ ส่ วนวิธีเลี้ยงในกรงส่ วนมากตรงส่ วนที่เก็บไข่จะมีสายพานลักษณะเป็ นตะแกรงเลื่อนผ่านเพื่อเก็บไข่แล้วล�ำเลียงไปยังโรงรวบรวมไข่ดว้ ยสายพานโดย
อัตโนมัติ
④ เครื่องเก็บมูลไก่อัตโนมัติ

มีวธิ ีการเหมาะสมกับการเลี้ยงในกรงคือใช้ scraper เก็บรวบรวมมูลไก่มาไว้ฝั่งหนึ่งโดยขึงเส้นลวดเอาไว้ที่ถาดเก็บมูลไก่ และใช้ระบบขนส่ งหมุนเวียนที่เป็ นสายพานติดตั้งเอาไว้ใต้กรงเลี้ยงไก่

โครงสร้ างของอวัยวะย่ อยสลายและการย่ อย/ ดูดซึมอาหาร
(1) สารอาหารทีจ่ �ำเป็ นไก่จะดูดซึมสารอาหารต่าง ๆ จากอาหาร ได้แก่ โปรตีน ไขมัน คาร์โบไฮเดรต วิตามิน และสารอนินทรีย์ เป็ นต้น และใช้
ในการเจริ ญเติบโตและรักษาสุ ขภาพร่ างกายและเพื่อออกไข่ การให้อาหารเพื่อไม่ให้ขาดสารอาหารเหล่านี้จึงเป็ นสิ่ งส�ำคัญ
ข้อมูลที่ระบุปริ มาณสารอาหารที่จ�ำเป็ นส�ำหรับการเลี้ยงไก่คือมาตรฐานสารอาหารของญี่ปุ่น

66

(2) โครงสร้ างอวัยวะย่ อยอาหาร
โครงสร้้างอวััยวะย่่อยอาหารเป็็ นดัังภาพด้้านล่่างนี้้�
ตับถุงน้ำดี

จะงอยปาก

กล่องเสียง

ลิ้น

คอหอย
ไส้ติ่ง

หลอดลม

กระเพาะพัก

หลอดอาหาร
กระเพาะแท้
กึ๋นลำไส้ใหญ่ส่วนปลาย

ลำไส้เล็กส่วนต้น
(ดูโอดินัม)ลำไส้เล็กส่วนกลาง
(เจจูนัม)ทวารรวม

ตับอ่อน

อวััยวะย่่อยอาหารของไก่่

(3) ลัักษณะเฉพาะของอวััยวะย่่ อยอาหาร
① จะงอยปาก

ปากของไก่่จะไม่่มีีฟััน แต่่ส่่วนปลายของจะงอยปากจะเป็็ นส่่ วนที่่�มีีความคม มีีลัักษณะที่่�เหมาะแก่่การจิิกกิินเมล็็ด
ธััญพืืชจากพื้้�นดิินและแมลงที่่�อยู่่�ในดิิน หรืือเขี่่�ยทิ้้�ง เป็็ นต้้น
② กระเพาะพััก

อยู่่�ตรงกลางระหว่่างทางของหลอดทางเดิินอาหาร ทำำ�หน้้าที่่�สะสมอาหารเอาไว้้ช่่วงระยะเวลาหนึ่่�ง และทำำ�หน้้าที่่�
ย่่อยอาหารด้้วยน้ำำ��และของเหลวเหนีียวจากคอหอยและหลอดอาหารให้้อ่่อนนุ่่�มลง
③ กระเพาะ

แบ่่งเป็็ นกระเพาะแท้้และกึ๋๋�น กระเพาะแท้้ทำ�ำ หน้้าที่่�หลั่่ง� กรดในกระเพาะอาหารและน้ำำ��ย่่อยออกมา ส่่ วนกึ๋๋�นทำำ�
หน้้าที่่�บดและผสมอาหารรวมกัันด้้วยการบีีบหดตััวของกล้้ามเนื้้�ออัันทรงพลััง ก้้อนกรวดที่่�ไก่่ซึ่� ่ งเลี้้�ยงแบบปล่่อยให้้กิิน
อาหารอิิสระจิิกกิินเข้้าไป ซึ่่� งจะเข้้าไปสะสมไว้้ในกึ๋๋�น ซึ่่� งจะเป็็ นประโยชน์์ในการช่่วยบดย่่อยอาหารชนิิดแข็็ง เช่่น เมล็็ด
ธััญพืืชต่่างๆ เป็็ นต้้น ปััจจุุบันั นี้้�ถ้า้ ให้้อาหารชนิิดผงที่่�มีีข้า้ วโพดเป็็ นส่่ วนประกอบหลัักก็็ไม่่จำ�ำ เป็็ นต้้องให้้ไก่่กิินกรวดก็็ได้้
แต่่ถ้าจ้ ะให้้อาหารที่่�มีีเปลืือกแข็็ง เช่่น เมล็็ดธััญพืืช เป็็ นต้้น ก็็จำ�ำ เป็็ นต้้องให้้กิินกรวดด้้วย

67

④ ลำำ�ไส้้

อาหารที่่�กิินเข้้าไปจะย่่อยและดููดซึึมที่่�ทางเดิินอาหาร (ส่่ วนใหญ่่คืือ ลำำ�ไส้้เล็็ก) ซึ่่�งเมื่่�อเทีียบกัับลำำ�ไส้้เล็็กของสััตว์์ในฟาร์์ม
ปศุุสัตั ว์์อื่่�นๆ แล้้วจะมีีความยาวและความจุุน้อ้ ยกว่่ามาก ด้้วยเหตุุนี้้�อาหารจึึงผ่่านลำำ�ไส้้และถููกขัับถ่่ายออกจากร่่ างกาย
ในช่่วงเวลาสั้้�นๆ ถ้้าเป็็ นอาหารผสมเข้้มข้้นหลัังจากบริิ โภคเข้้าไปในร่่ างกาย 2.5 ชม. ก็็จะเริ่่� มขัับออกจากร่่ างกาย และอาหารจะถููกขัับออกจากร่่ างกายทั้้�งหมดเมื่่�อผ่า่ นไป 7 ชม. ดัังนั้้�นในการย่่อยอาหารที่่�มีีส่่วนประกอบจำำ�พวกเส้้นใยที่่�ต้อ้ งใช้้
เวลาย่่อยยาวนานกว่่า จึึงทำำ�การย่่อยได้้ไม่่ดีีเมื่่�อเทีียบกัับสััตว์์เลี้้�ยงในฟาร์์มปศุุสัตั ว์์ประเภทอื่่�น แต่่สำ�ำ หรัับส่่ วนประกอบ
อื่่�นๆ แทบจะไม่่แตกต่่างจากโคและสุุ กรเท่่าใดนััก สำำ�หรัับธััญพืืชจะย่่อยได้้ดีีกว่า่ สััตว์์ชนิิดอื่่�นด้้วยซ้ำำ��
⑤ ไส้้ติ่่�ง

ไส้้ติ่่�งจะมีี 2 เส้้นเป็็ นคู่่� ซึ่่� งจะรวมอาหารบางส่่ วนมาสะสมไว้้เป็็ นเวลานาน หลัังจากที่่�ย่อ่ ยและดููดซึึมจนเพีียงพอ
แล้้วก็็จะถููกขัับออกจากร่่ างกาย มููลไก่่จะมีีสีีน้ำำ��ตาลและมีีความเหนีียวสููง มููลไก่่จะถููกขัับถ่่ายออกจากร่่ างกาย 4 - 5 ครั้้�งต่่อ
1 วััน และมีีกลิ่่�นเหม็็นรุุ นแรง⑥ ลำำ�ไส้้ใหญ่่ส่่วนปลาย / ไส้้ตรง

ลำำ�ไส้้ใหญ่่ส่่วนปลายและไส้้ตรงจะสั้้�นมาก มููลไก่่จะถููกนำำ�มาสะสมรวมกัันที่่�ทวารรวมก่่อน และจะถููกขัับออกจากร่่ างกายพร้้อมกัับปััสสาวะ
(4) ประเภทของอาหารและลัักษณะเด่่ นเนื่องจากไก่ยอ่ ยอาหารจ�ำพวกเส้นใยได้ไม่ดี อาหารไก่จึงใช้อาหารเข้มข้นที่ย่อยง่ายและอุดมไปด้วยคาร์โบไฮเดรตและ
โปรตีนเป็ นหลัก ไก่มีความสามารถในการสร้างผลิตภัณฑ์ทั้ งไข่และเนื้อจากอาหารเข้มข้นที่ได้รับสูงเมื่อเทียบกับโคและสุ กร① อาหารประเภทธััญพืืช

ในอาหารไก่่เลี้้�ยงจะมีีข้้าวโพดและข้้าวฟ่่ างผสมอยู่่�มากที่่�สุุด ซึ่่� งใช้้เป็็ นแหล่่งพลัังงานหลััก โดยเฉพาะอย่่างยิ่่ง� ข้้าวโพด
ถืือเป็็ นวััตถุุดิิบอาหารไก่่เลี้้�ยงที่่�สำ�ำ คััญที่่�สุุดอย่่างหนึ่่�ง

② กากน้ำำ��มัันพืืช

ข้าวโพด

โดยหลัักแล้้วใช้้เป็็ นแหล่่งโปรตีีนในอาหาร ส่่ วนมากจะใช้้กากถั่่ว� เหลืืองแต่่เนื่่�องจากในกากถั่่ว� เหลืืองมีีกรดอะมิิโน
68จำำ�เป็็ น เมไทโอนิินไม่่เพีียงพอ จึึงต้้องใช้้ปลาป่่ นเข้้ามาผสมด้้วย นอกจากนี้้� แล้้วยัังใช้้เมล็็ดฝ้้ายและกากน้ำำ��มัันคาโมลาด้้วย

③ ประเภทรำำ�ข้้าว

กากถั่่ว� เหลืือง

ธััญพืืชและกากน้ำำ�� มัันพืืชถููกนำำ�มาใช้้ alt. อาหารประเภทรำำ�ข้้าวถููกนำำ�มาใช้้โดยผสมกัับธััญพืืชและกากน้ำำ�� มัันพืืช
ตั้งแต่สมัยก่อนเพื่อการปรับสมดุลของพลังงานและเติมสารอาหาร
เล็กน้อย ร�ำสกัดน�้ำมนั คือวัตถุดิบที่ได้จากการแยกน�้ำมนั จากร�ำข้าว
④ แหล่งโปรตีนจากสัตว์

ปลาป่ นมีกลุ่มกรดอะมิโนที่ดี โดยเฉพาะอย่างยิง่ คืออุดมไปด้วยไลซีนและเมไทโอนิน จึงนิยมน�ำมาใช้เป็ นวัตถุดิบ
อาหารสัตว์อย่างมาก
⑤ วัตถุดิบอาหารสัตว์อื่น ๆแอลแฟลฟามีล เป็ นอาหารสัตว์สี เขียวซึ่งมีทั้งวิตามินหลากชนิดและแซนโทฟิ ลล์จึงนิยมใช้กันมาก ผักใบเขียว หญ้าเลี้ยงสัตว์ หญ้าที่ขึ้นเองตามธรรมชาติ เป็ นต้น ก็ถือเป็ นวัตถุดิบอาหารสัตว์ที่ใกล้ตวั เช่นกัน เนื่องจากไก่ไข่จ�ำเป็ นต้องใช้
แคลเซียมกับฟอสฟอรัสเป็ นจ�ำนวนมาก จึงใช้อาหารสัตว์อนินทรีย์ต่าง ๆ ร่ วมด้วย เช่น เปลือกหอย แคลเซียมคาร์บอเนต
และแคลเซียมฟอสเฟต เป็ นต้น นอกจากนี้ยงั ต้องให้เกลืออีกด้วย

อาหารไก่่ไข่่ (ปริิมาณสารอาหารที่่�จำ�ำ เป็็นในช่่ วงเจริิญเติิบโต กัับความเข้้มข้้นและปริิมาณอาหารผสมเข้้มข้้น)(1) ปริิมาณสารอาหารที่่�จำำ�เป็็น
อาหารผสมเข้้มข้้นสำำ�หรัับไก่่จะมีีส่่ วนประกอบจากสััตว์์ พืืช รวมถึึงสารประกอบแร่่ ธาตุุต่่างๆ ที่่�มีีสารอาหาร
หลากหลาย ทั้้�งพลัังงาน โปรตีีน แร่่ ธาตุุและวิิตามิินผสมอยู่่�
สารอาหารในอาหารไก่่แบ่่งออกเป็็ นส่่ วนที่่�สามารถย่่อยและดููดซึึมได้้ กัับส่่ วนที่่�ไม่่สามารถย่่อยได้้ สารอาหารที่่�
ย่่อยและถููกดููดซึึมเข้้าไปจะถููกนำำ�ไปใช้้ประโยชน์์ในร่่ างกายของไก่่ และส่่ วนที่่�ไม่่สามารถนำำ�ไปใช้้ประโยชน์์ได้้จะถููกย่่อย
สลายและขัับออกจากร่่ างกาย (ปััสสาวะ) สารอาหารที่่�ร่่างกายไก่่สามารถนำำ�ไปใช้้ประโยชน์์ได้้ จะถููกนำำ�ไปใช้้เสริิ มสร้้างร่่ างกายไก่่ ช่่วยในการเจริิ ญเติิบโต และใช้้ในการวางไข่่ สารอาหารที่่�เหลืือใช้้จะถููกสะสมเป็็ นไขมัันในร่่ างกาย
ไก่่จะรัับสารอาหารไปใช้้โดยเน้้นสารอาหารที่่�ให้้พลัังงานเป็็ นหลััก ปริิ มาณการบริิ โภคอาหารจะขึ้้�นอยู่่�กัับ
69

ปริิ มาณอาหารให้้พลัังงาน ดัังนั้้�นเพื่่�อไม่่ให้้ขาดสารอาหารอื่่�นๆ ในขอบข่่ายปริิ มาณที่่�บริิโภคนั้้�นๆ จึึงต้้องควบคุุมปริิ มาณส่่ วนผสมด้้วย ด้้วยแนวคิิดเช่่นนี้้�จะทำำ�ให้้สามารถควบคุุมปริิ มาณสารอาหารที่่�ผสมอยู่่�ในอาหารให้้ไก่่ได้้รัับสารอาหารที่่�
จำำ�เป็็ นเพีียงพอต่่อความต้้องการ (คิิดเป็็ นอััตราส่่ วน) ตามที่่�ระบุุไว้้ในมาตรฐานสารอาหารสััตว์์ของญี่่�ปุ่่� น ปริิ มาณโปรตีีน
หยาบ (CP) และพลัังงานเมตาบอลิิซึึ ม (ME) ที่่�จำ�ำ เป็็ นซึ่่� งระบุุไว้้ในมาตรฐานสารอาหารสััตว์์ของญี่่�ปุ่่� น คืือ ช่่วงลููกไก่่
ระยะแรกเกิิด CP 19%, ME 2,900 kcal, ช่่วงลููกไก่่ระยะกลาง CP 16%, ME 2,800 kcal, ช่่วงลููกไก่่ระยะโต CP 13%, ME
2,700 kcal, ช่่วงวางไข่่ CP15.5%, ME 2,800 kcal

สำำ�หรัับลููกไก่่ระยะแรกเกิิด

สำำ�หรัับลููกไก่่ระยะกลาง - ระยะโต

สำำ�หรัับไก่่โตเต็็มวััย

อาหารไก่่
(2) ความเข้้ มข้้ นและปริิมาณอาหารผสมเข้้ มข้้ นไก่่ไข่่โดยทั่่ว� ไปจะให้้อาหารผสมเข้้มข้้นที่่�มีีจำำ�หน่่ายในท้้องตลาดทั่่ว� ไป ในช่่วงระยะเลี้้�ยงให้้เจริิ ญเติิบโตจะให้้
อาหารผสมเข้้มข้้นที่่�ปรัับให้้เหมาะกัับระยะการเจริิ ญเติิบโตของไก่่ สำำ�หรัับไก่่ช่่วงโตเต็็มวััยจะให้้อาหารผสมเข้้มข้้นที่่�
จำำ�หน่่ายในท้้องตลาดที่่�เหมาะสมกัับช่่วงวางไข่่ อาหารผสมเข้้มข้้นที่่�วางจำำ�หน่่ายในท้้องตลาดจะมีี CP และ ME ค่่อนข้้าง
สููง ไม่่เพีียงแค่่อััตราส่่ วนของส่่ วนผสมเท่่านั้� น้ ลัักษณะอาหารก็็มีีหลากหลายทั้้�งแบบอาหารบดเนื้้�อละเอีียด (mash)อาหารผงอััดเป็็ นเม็็ดหรืือแท่่ง (pallet) และอาหารเนื้้�อข้น้ หยาบที่่�นำ�ำ pallet มาบด (crumble) ซึ่่� งส่่ วนใหญ่่เป็็ นอาหารที่่�
ประยุุกต์เ์ พื่่�อให้้กิินง่่ายและย่่อยง่่าย
โดยทั่่ว� ไปอาหารเสริิ มในช่่วงระยะเจริิ ญเติิบโต (CP 22%, ME 3,150 kcal) จะปล่่อยให้้ไก่่กิินอย่่างอิิสระ ส่่ วนอาหารสำำ�หรัับลููกไก่่ (CP 21%, ME 2,950 kcal) จะให้้ไก่่กิินอย่่างอิิสระแต่่จำ�ำ กััดปริิ มาณการให้้ที่่� 35 กรััม / วัันหลัังจากนั้้�นเมื่่�อจะเปลี่่�ยนจากอาหารสำำ�หรัับลููกไก่่ระยะกลาง (CP 18%, ME 2,800 kcal) ไปเป็็ นอาหารสำำ�หรัับ
ลููกไก่่ระยะโต (CP 15%, ME 2,800 kcal) จะดููที่่�น้ำ� �ำ หนัักของไก่่ จากนั้้�นจะให้้อาหารตามคู่่�มืือการเลี้้�ยงไก่่เพื่่�อให้้ไก่่มีี
น้ำำ��หนัักใกล้้เคีียงกัับน้ำำ��หนัักมาตรฐานของไก่่พัันธุ์์�นั้้�นๆ มากที่่�สุุด
ปริิ มาณอาหารสำำ�หรัับไก่่โตเต็็มวััยในช่่วงวางไข่่ (CP 18%, ME 2,850 kcal) ที่่�ให้้จะแตกต่่างกัันไปในไก่่แต่่ละพัันธุ์์�
แต่่โดยทั่่ว� ไปจะตั้้�งเป้้าเอาไว้้ที่่� 115 กรััม / วัันตามคู่่�มืือ อาหารผสมเข้้มข้้นบางประเภทมีีวิิธีีการให้้โดยจะแบ่่งเป็็ นอาหาร
สำำ�หรัับช่่วงวางไข่่ระยะแรก (CP 18.5%, ME 2,870 kcal) กัับอาหารสำำ�หรัับช่่วงวางไข่่ระยะหลััง (CP 17%, ME 2,870 kcal)
นอกจากนี้้� ยัังมีีการเปลี่่�ยนอาหารตามฤดููกาลอีีกด้้วย (ฤดููร้้อน CP 18.5%, ฤดููหนาว CP 17.5%)70การเก็็บไข่่ ที่่�ผสมแล้้ วและการฟัักไข่่
(1) การเก็็บไข่่ ที่่�ผสมแล้้ วไข่่ที่่�ผสมแล้้ว (ไข่่ที่่�ผสมเชื้้�อแล้้ว) เป็็ นไข่่ที่่�ได้้จากการผสมพัันธุ์์�ของไก่่เพศผู้้แ� ละเพศเมีีย ไก่่ที่่�เลี้้�ยงแบบปล่่อยจะ
ผสมพัันธุ์์�ตามธรรมชาติิ โดยจะเลี้้�ยงไก่่เพศผู้้ � 1 ตััวรวมกัับไก่่เพศเมีีย 10 - 15 ตััวในกลุ่่�มเดีียวกัันเพื่่�อให้้ได้้ไข่่ที่่�ผสมแล้้ว
สำำ�หรัับการเลี้้�ยงในกรงจะทำำ�การผสมเทีียม ไก่่จะวางไข่่ที่่�ผสมแล้้วหลัังจากผสมพัันธุ์์�แล้้ว 3 วััน และเมื่่�อผสมพัันธุ์์� 1 ครั้้�ง
จะวางไข่่เป็็ นเวลา 10 วัันไข่่ที่่�ผสมแล้้วจะเลืือกไข่่ที่่�มีีรูู ปร่่ างปกติิ สวยสะอาดและมีีขนาด 54 - 65 กรััม จากนั้้�นจะทำำ�การฆ่่าเชื้้�อ วางตั้้�งขึ้้�นโดย
ให้้ปลายทู่่�อยู่่�ด้้านบนและนำำ�ไปเก็็บในสถานที่่�ที่่�มีีอุุณหภููมิิ 15-20℃ ความชื้้�น 40-70% ควรเก็็บรัักษาไข่่เอาไว้้เป็็ น่ � น้ อััตราการฟัักเป็็ นตััวจะค่่อยๆ ลดลงระยะเวลาไม่่เกิิน 1 สััปดาห์์ ถ้้าช้ากว่้ านั้

วางไข่่ที่่�ผสมแล้้วเรีียงกัันในช่่องของเครื่่� องฟัักไข่่

(2) การฟัักไข่่
① ลำำ�ดัับการฟัักไข่่

เมื่่�อปรัับอุุณหภููมิิ (37.8℃) และความชื้้�น (60%) ที่่�เหมาะสมให้้กัับไข่่ที่่�ผสมแล้้วตััวอ่่อนจะเริ่่� มเจริิ ญเติิบโต ลำำ�ดัับ
แรกบลาสโตดิิสต์จ์ ะมีีขนาดใหญ่่ขึ้� ้น จากนั้้�นจะเริ่่� มสร้้างระบบประสาทและเส้้นเลืือด ลำำ�ดัับต่่อไปจะสร้้างกระดููก สมองอวััยวะสำำ�หรัับหายใจ ระบบหััวใจและหลอดเลืือด ในวัันที่่� 21 เปลืือกไข่่จะถููกกระเทาะออกด้้วยส่่ วนปลายของจะงอยปาก
(ใช้้ปากเจาะเปลืือก) และจะใช้้ส่่วนหััวและขาดัันเปลืือกให้้แตกออก จากนั้้�นจะฟัักเป็็ นตััว
② ประเภทของเครื่่� องฟัักไข่่

ไก่่เลี้้�ยงทั้้�งหมดจะทำำ�การฟัักด้้วยเครื่่� องฟัักไข่่ เครื่่� องฟัักไข่่จะมีีทั้้�งแบบเรีียงแนวราบและแบบเรีียงซ้้อนเป็็ นชั้้�น
แบบแนวราบส่่ วนใหญ่่จะมีีขนาดเล็็ก มัักใช้้ในกรณีีทำำ�การทดลองต่่างๆ แบบเรีียงซ้้อนเป็็ นชั้้�นจะมีีขนาดใหญ่่ซึ่� ่งมีีประเภท
ที่่�สามารถบรรจุุไข่่ได้้ถึึงหลายหมื่่�นฟองทีีเดีียว

71

③ ขั้้�นตอนก่่อนการฟัักไข่่

ก่่อนใช้้เครื่่� องฟัักไข่่ต้อ้ งทำำ�ความสะอาด ล้้างน้ำำ�� ฆ่่าเชื้้�อโรค และทำำ�การตรวจสอบสภาพของเครื่่� องปรัับอุุณหภููมิิ
และความชื้้�นเตรีียมเอาไว้้ และทำำ�การฆ่่าเชื้้�อโรคบนไข่่ที่่�ผสมแล้้วด้้วยน้ำำ��ยาไอออนบวก หรืือน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อจำำ�พวก
สารประกอบฟีี นอล เป็็ นต้้น
④ การควบคุุมจััดการช่่วงระหว่่างการฟัักไข่่

เรีียงไข่่ที่่�ผสมแล้้วในช่่องวางไข่่หรืือในถาดโดยเรีียงให้้ตั้� ง้ ขึ้้�นโดยให้้ปลายทู่่�อยู่่�ด้้านบน ทำำ�เครื่่� องหมายเพื่่�อให้้
ทราบพัันธุ์์�และเชื้้�อสาย แล้้วจึึงเริ่่� มการฟัักไข่่ โดยในช่่วงระหว่่างนี้้�จะทำำ�การระบายอากาศ เพื่่�อส่่งอากาศสะอาดให้้กัับไข่่
นอกจากนี้้� ต้อ้ งทำำ�การหมุุนไข่่เพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้ตััวอ่่อนภายในไข่่ติิดกัับเปลืือกไข่่ ตั้้�งแต่่วัันรุ่่�งขึ้้�นของวัันที่่�เริ่่� มนำำ�ไข่่เข้้ามา
ฟัักไปจนถึึงวัันที่่� 18 หลัังนำำ�เข้้ามาฟััก และจะทำำ� 10-20 ครั้้�งต่่อ 1 วััน⑤ การตรวจไข่่

การคััดแยกไข่่ที่่�ไม่่มีีการผสมหรืือหยุุดเจริิ ญเติิบโตออกเรีียกว่่าการตรวจไข่่ ส่่ วนใหญ่่นิิยมทำำ�หลัังจากนำำ�ไข่่เข้้า
มาฟัักเป็็ นวัันที่่� 7 การตรวจไข่่จะทำำ�ในห้้องมืืดโดยจะใช้้เครื่่� องตรวจไข่่ ส่่ องไฟที่่�ปลายทู่่�ของไข่่เพื่่�อตรวจสภาพของลููกไก่่
ภายในไข่่
⑥ การคััดแยกเพศลููกไก่่แรกเกิิดและการส่่ งขายลููกไก่่ที่่�เพิ่่�งฟัักเป็็ นตััวจะเรีียกว่่าลููกไก่่แรกเกิิด ลููกไก่่จะถููกเก็็บรวบรวมจากช่่องฟัักไข่่แล้้วย้้ายไปที่่�ห้อ้ งลููกไก่่ เพื่่�อ
ทำำ�การคััดแยกเพศผู้้ �กัับเพศเมีียออกจากกััน การคััดแยกเพศลููกไก่่มีีทั้� ง้ วิิธีีคััดแยกเพศจากลัักษณะของช่่องขัับถ่่ายของเสีีย
โดยตรวจดููช่่องทวารหนัักของลููกไก่่ และวิิธีีแยกเพศจากการดููปีีกโดยดููสีีของขนและขา และจากความเร็็ วในการ
เจริิ ญเติิบโตของปีีกที่่�ต่่างกััน ซึ่่�งในปััจจุุบันั นิิยมใช้้วิธีีิ แยกเพศจากการดููปีีก ลููกไก่่เพศเมีียที่่�ถููกคััดแยกไว้้จะได้้รัับการวััคซีีน
และถููกส่่ งขายไปยัังฟาร์์มเลี้้�ยงไก่่ต่่อไป ในบางกรณีีจะทำำ�การตััดปากไก่่ก่่อนส่่ งขายการเจริิญเติิบโตของลููกไก่่ ไข่่การเลี้ยงไก่โดยมีจุดประสงค์เพื่อให้เติบโตเป็ นไก่ออกไข่ในอนาคตเรียกว่าการเลี้ยงลูกไก่ ช่วงระยะตั้งแต่เริ่ มให้อาหาร
จนถึงเริ่ มออกไข่เรียกว่าระยะเลี้ยงลูกไก่ ซึ่งแบ่งเป็ น 3 ช่วง คือ ช่วงลูกไก่ระยะแรกเกิด (อายุประมาณ 0-4 สัปดาห์) ช่วงลูกไก่
ระยะกลาง (อายุ 4-10 สัปดาห์) และช่วงลูกไก่ระยะโต (อายุ 10-12 สัปดาห์ จนถึงเริ่ มออกไข่) ในการเลี้ยงลูกไก่มีหลักการบริ หารจัดการคือต้องสร้างเงื่อนไขสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมที่สุ ดส�ำหรับลูกไก่ และเลี้ยงดูให้ลูกไก่แข็งแรง นอกจากนี้เพื่อป้ องกันการเกิดโรค การควบคุมจัดการด้านอนามัยอย่างมีแบบแผน เช่น การท�ำโปรแกรมฉี ดวัคซีน เป็ นต้น ก็เป็ นสิ่ งส�ำคัญ
เช่นกัน

72

(1) วิิธีีการเลี้้�ยงลููกไก่่
① วิธีการเลี้ยงโดยเครื่องเลี้ยงลูกไก่แบบกล่อง

เครื่องเลี้ยงลูกไก่แบบกล่องเป็ นกล่องไม้ที่ติดตั้งเครื่องท�ำความอุ่น ซึ่งถือเป็ นอุปกรณ์พื้นฐานที่สุ ด เหมาะส�ำหรับเลี้ยง
ลูกไก่ประมาณ 50-100 ตัว② วิธีเลี้ยงลูกไก่แบบบัตเตอรี่

เครื่องเลี้ยงลูกไก่แบบบัตเตอรี่เป็ นอุปกรณ์ที่ใช้พื้นที่ไม่มากและเหมาะส�ำหรับการเลี้ยงลูกไก่เป็ นจ�ำนวนมากเมื่อเทียบ
กับอุปกรณ์แบบอื่น ซึ่งเป็ นเหมือนกรงเลี้ยงลูกไก่ซอ้ นกันขึ้นไปหลายชั้นโดยส่ วนท�ำความอุ่นและพื้นเป็ นตะแกรงโลหะ
ตาข่ายหรือระแนง เมื่อลูกไก่เจริ ญเติบโตขึ้นจะย้ายไปเลี้ยงในกรงเลี้ยงลูกไก่ระยะกลาง และกรงเลี้ยงลูกไก่ระยะโต วิธีนี้
ลงทุนไม่มากแต่จะปรับอุณหภูมิให้คงที่ได้ยากในฤดูหนาว
③ วิธีเลี้ยงลูกไก่แบบปล่อยเป็ นวิธีเลี้ยงลูกไก่แบบปล่อยให้อยูบ่ นพื้นภายในโรงเลี้ยง และเพิ่มอุณหภูมิดว้ ยเครื่องเลี้ยงลูกไก่ทรงโดมคว�่ำ หรือเดิน
ท่อน�้ำอุ่นไว้ใต้พื้นและกรง (ระบบพื้นท�ำความร้อน) และเป่ าลมอุ่น เพื่อท�ำให้โรงเลี้ยงลูกไก่ทั้ งหมดอบอุ่นขึ้น เหมาะ
ส�ำหรับเลี้ยงลูกไก่เป็ นจ�ำนวนมาก ซึ่งจะเลี้ยงไปจนกระทั้งจะส่ งไปยังกรงลูกไก่ระยะโตหรือส่ งไปยังกรงเลี้ยงไก่โตเต็ม
วัยโดยตรง ข้อดีคือมีอุณหภูมิคงที่และลดภาระเรื่องการฆ่าเชื้อไปได้แต่มีค่าใช้จ่ายสูง
(2) การควบคุมจัดการช่ วงลูกไก่ แรกเกิด
① การน�ำเข้าเครื่องเลี้ยง (รับลูกไก่เข้ามา)ลูกไก่แรกเกิด ต้องใช้เวลาพอสมควรตั้งแต่เริ่ มฟักเป็ นตัวจนกว่าจะส่ งมาถึงโรงเลี้ยงไก่ ดังนั้นเมื่อมาถึงต้องรีบให้น�้ำ
และปล่อยให้อยูใ่ นที่มืดเพื่อให้สงบและฟื้นร่ างกายให้มีแรงกลับมาก่อน เครื่องเลี้ยงลูกไก่จะมีแบบบัตเตอรี่ เครื่องเลี้ยง
ลูกไก่ทรงโดมคว�่ำส�ำหรับการเลี้ยงแบบปล่อย (ใช้ชิกการ์ด) หรือท�ำพื้นเป็ นระบบพื้นท�ำความอุ่น (ใช้ชิกการ์ด) ซึ่งไม่วา่
จะเป็ นวิธีแบบใดก็ตาม ต้องปรับอุณหภูมิให้อยูที่่ ประมาณ 32-35 องศาเซลเซียส เตรียมเอาไว้ล่วงหน้า และความชื้นราว
65% จากนั้นจะน�ำลูกไก่เข้าไปยังเครื่องเลี้ยงโดยต้องสังเกตสภาพของลูกไก่ไปด้วย หากมีตวั ที่อ่อนแอขี้โรคต้องก�ำจัดทิ้ง
ขั้้�นตอนนี้้�เรีียกว่่าการนำ�ำ เข้้าเครื่่� องเลี้้�ยง ชิิกการ์์ดคืือคอกล้้อมลัักษณะทรงกระบอกสููงประมาณ 30 ซม. ซึ่่� งจะนำำ�ลููกไก่่ใส่่
เข้้าไปและเลี้้�ยงไว้้โดยเพิ่่�มอุุณหภููมิิให้้อบอุ่่�น

73

ลูกไก่อ่อนแอขี้โรค

ลูกไก่แข็งแรง

② การให้อาหาร

ช่่วงเวลาให้้อาหาร ควรให้้เมื่่�อไข่่แดงที่่�เหลืืออยู่่�ในร่่ างกายของลููกไก่่ส่่วนใหญ่่ถููกย่อ่ ยไปแล้้ว โดยทั่่ว� ไปแล้้วคืือ
ช่่วงหลัังจากฟัักเป็็ นตััวแล้้ว 25--60 ชม. แต่่ส่่วนมากมัักมีีการกำำ�หนดเวลาให้้อาหารในโรงฟัักไข่่เอาไว้้แล้้ว
เมื่่�อนำ�ำ เข้้าเครื่่� องเลี้้�ยงแล้้ว จะนำำ�อาหารสำำ�หรัับลููกไก่่แรกเกิิดมาผสมน้ำำ��ทำำ�ให้้เหลวข้้น จากนั้้�นวางกล่่องกระดาษหรืือ
กล่่องที่่�มีีขอบตื้้�น (ชิิกเพลต) ไว้้บนพื้้�นตรงส่่ วนทำำ�ความอุ่่�นของเครื่่� องเลี้้�ยง แล้้ววางอาหารให้้ลููกไก่่กิิน ขั้้�นตอนนี้้�เรีียก
ว่่าการให้้อาหาร จำำ�นวนครั้้�งของการให้้อาหารคืือ ช่่วงให้้อาหาร 3 วััน จะให้้ 5-6 ครั้้�ง / วััน หลัังจากนั้้�นจะลดจำำ�นวนครั้้�ง
ลงเหลืือวัันละ 4 ครั้้�ง วางภาชนะใส่่ อาหารกัับภาชนะใส่่ น้ำ� �ำ เรีียงสลัับกััน เพื่่�อเตรีียมให้้ลููกไก่่สามารถกิินอาหารได้้อย่า่ งสบาย ควรติิดไฟส่่ องให้้ลููกไก่่รู้้�ตำ�ำ แหน่่งที่่�วางอาหารและน้ำำ��ในช่่วงราว 1 สััปดาห์์แรก
③ การตััดปาก (Debeak หรืือ Beak trimming)เป็็ นวิิธีีป้้องกัันพฤติิกรรมที่่�ไม่่ดีีตั้� ง้ แต่่ช่่วงลููกไก่่ระยะกลาง เป็็ นต้้น เช่่น การจิิกกัันหรืือจิิกเล็็มกิินขน เป็็ นต้้น ได้้อย่า่ งมีีประสิิ ทธิิภาพ โดยทั่่ว� ไปจะใช้้วิธีีตััิ ดออกด้้วยเครื่่� องตััดปากไก่่ debeaker โดยจะตััดจงอยปากบนล่่างออก 1/2 ส่่ วนระหว่่าง
ช่่วงอายุุ 1-2 สััปดาห์์
④ ความหนาแน่นในการเลี้ยง

เกณฑ์ทั่วไปของกรณี เลี้ยงในโรงเลี้ยงเปิ ด กรงเลี้ยงแบบบัตเตอรี่จะใช้เลี้ยงลูกไก่จนถึงอายุ 6 สัปดาห์จ�ำนวน 33-44 ตัว/ ตร.ม. การเลี้ยงแบบปล่อยเลี้ยงลูกไก่จนถึงอายุ 6 สัปดาห์จ�ำนวน 18-20 ตัว / ตร.ม. นอกจากนี้กรณี ของโรงเลี้ยงแบบวิน
โดว์เลส เนื่องจากมีเงื่อนไขทางสภาพแวดล้อมที่ดีกว่าโรงเลี้ยงแบบเปิ ดจึงสามารถเลี้ยงได้จ�ำนวนมากและหนาแน่นได้มาก(3) การควบคุมจัดการช่ วงลูกไก่ ระยะกลาง
ช่วงลูกไก่ระยะกลางควรให้ลูกไก่ได้ออกก�ำลังกายเท่าที่จะเป็ นไปได้ และให้ได้สัมผัสกับอากาศภายนอกเพื่อเสริ มสร้างร่ างกายที่แข็งแรง กรณีที่เลี้ยงแบบบัตเตอรี่จะย้ายลูกไก่ไปไว้ในบัตเตอรี่ส�ำหรับลูกไก่ระยะกลางช่วงอายุราว 4 สัปดาห์
74จ�ำนวนลูกไก่ต่อหนึ่งคอกบัตเตอรี่จะประมาณจากจ�ำนวนลูกไก่ทั้ งหมดสามารถยืนเรียงกันหน้าภาชนะใส่ อาหารได้อย่างสบาย
ความหนาแน่นในการเลี้ยงจะส่ งผลกระทบต่อการเจริ ญเติบโตและสุ ขภาพลูกไก่ในระยะต่อไปได้ ช่วงนี้จะเป็ นช่วงที่เปลี่ยน
มาให้อาหารส�ำหรับลูกไก่ระยะกลาง และการโยกย้ายสถานที่จะสร้างความเครียดให้ลูกไก่อย่างมาก ดังนั้นการดูแลอย่าง
พิิถีีพิิถัันจึึงเป็็ นสิ่่� งสำำ�คััญ ควรให้้ยาปฏิิชีีวนะ และวิิตามิินเสริิ มอาหารต่่าง ๆ ผสมน้ำำ��แก่่ลููกไก่่ราว 2-3 วััน เพื่่�อลดความเครีียด
และป้้องกัันโรค
① การเจริิ ญเติิบโตของลููกไก่่

ในการเลี้ยงลูกไก่ช่วงครึ่งแรก ลูกไก่จะเจริ ญเติบโตอย่างรวดเร็ วมาก โดยเฉพาะอย่างยิง่ การเลี้ยงในช่วงเริ่ มแรกลูกไก่จะเจริ ญเติบโตโดยเมื่ออายุได้ 1 สัปดาห์ จะมีน�้ำหนัก 65 กรัมขึ้นไป อายุ 2 สัปดาห์น�้ำหนัก 120 กรัมขึ้นไป และอายุ 3 สัปดาห์น�้ำหนัก 190 กรัมขึ้นไป หลังจากนั้นอัตราการเพิม่ น�้ำหนักจะค่อย ๆ ลดต�่ำลง แต่น�้ำหนักตัวที่เพิม่ ขึ้นต่อ
1 วัน เมื่ออายุราว 10 สัปดาห์ (น�้ำหนัก 850 กรัมขึ้นไป) จะสูงขึ้นอย่างฉับพลัน จนเมื่อถึงช่วงครึ่งหลังของการเลี้ยง
ลูกไก่เมื่อเริ่ มเข้าสู่ วยั เจริ ญพันธุ์อัตราการเพิ่มน�้ำหนักตัวจากลดลงอย่างมาก แต่จะเจริ ญเติบโตขึ้นอย่างรวดเร็ ว② การชั่่ง� น้ำำ��หนัักและน้ำำ��หนัักโดยเฉลี่่�ยของลููกไก่่

เพื่่�อเลี้้�ยงไก่่ให้้เจริิ ญเติิบโตให้้ได้้ ตามน้ำำ��หนัักตามมาตรฐานที่่�ระบุุไว้้ในคู่่�มืือการเลี้้�ยงไก่่แต่่ละพัันธุ์์� การชั่่ง� น้ำำ��หนััก
เป็็ นเรื่่� องที่่�สำ�ำ คััญ ลููกไก่่ไม่่ควรมีีน้ำำ��หนัักน้้อยกว่่ามาตรฐาน แต่่สิ่่� งสำำ�คััญคืือ ควรระวัังให้้น้ำ� �ำ หนัักมากและน้้อยต่่างกััน
ภายในฝููงเดีียวกัันน้้อยที่่�สุุด (คุุมให้้น้ำ� �ำ หนัักเท่่ากััน)(4) การควบคุมจัดการช่ วงลูกไก่ ระยะโต
จุดประสงค์ของการเลี้ยงช่วงลูกไก่ระยะโตคือเพื่อสร้างร่ างกายให้สามารถออกไข่ได้อย่างเพียงพอในระยะยาว จึงต้องเลี้ยง
ดูเพื่อให้เริ่ มออกไข่ในช่วงอายุที่เหมาะสม กรณี เลี้ยงแบบบัตเตอรี่ ในการย้ายลูกไก่ไปยังบัตเตอรี่ส�ำหรับลูกไก่โต จ�ำเป็ นต้อง
จัดให้ลูกไก่ที่มีการเจริ ญเติบโตใกล้เคียงกันอยูใ่ นคอกเดียวกัน จ�ำนวนลูกไก่ใน 1 คอกจะประมาณจากจ�ำนวนที่ลูกไก่ทั้ งหมดสามารถเรียงกันหน้าภาชนะใส่ อาหารได้อย่างสบายเหมือนกับช่วงเลี้ยงลูกไก่ระยะกลาง
อาหารจะเปลี่ยนจากอาหารส�ำหรับลูกไก่ระยะกลางเป็ นอาหารส�ำหรับลูกไก่ระยะโต ปริ มาณการบริ โภคอาหารจะเพิม่ ขึ้นตามน�้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้น และปริ มาณมูลไก่ที่ขับออกมาก็จะเพิ่มขึ้นมากด้วย หากปล่อยทิ้งไว้จะท�ำให้เกิดก๊าซอันตราย เช่นแอมโมเนีย เป็ นต้นได้ จึงต้องท�ำความสะอาดโดยก�ำจัดมูลไก่ออกไปไม่ให้ขาด ลูกไก่ระยะโตที่พร้อมออกไข่เร็ วจะเริ่ มออกไข่
ได้ตั้งแต่ช่วงอายุราว 130 วัน ก่อนหน้านั้นจึงต้องย้ายไปยังโรงเลี้ยงไก่โตเต็มวัยเสียก่อน

75

① ความหนาแน่่นในการเลี้้�ยง

กรณี โรงเลี้ยงแบบเปิ ด ส�ำหรับการเลี้ยงในกรงบัตเตอรี่ ลูกไก่อายุจนถึง 18 สัปดาห์ 22-25 ตัว / ตร.ม. การเลี้ยงแบบ
ปล่อย ลูกไก่อายุจนถึง 18 สัปดาห์ 7-8 ตัว / ตร.ม. นอกจากนี้เนื่องจากกรณี โรงเลี้ยงแบบวินโดว์เลสจะมีเงื่อนไขทาง
สภาพแวดล้อมดีกว่าโรงเลี้ยงแบบเปิ ด ความหนาแน่นที่สามารถเลี้ยงได้จึงสูงกว่า
② การควบคุมแสงสว่าง

ช่วงลูกไก่ระยะโต จะท�ำการควบคุมแสงสว่างโดยเปิ ดไฟที่โรงเลี้ยงเพื่อปรับเวลาของแสงแดด (เวลาแสงแดด + เวลาแสงไฟ) การควบคุมนี้เพื่อปรับช่วงวัยเจริ ญพันธุ์ของลูกไก่ ในช่วงที่กลางวันสั้นจะท�ำให้ช่วงเจริ ญพันธุ์ชา้ ลง เมื่อช่วง
เวลากลางวันนานขึ้นช่วงเจริ ญพันธุ์กจ็ ะเร็ วขึ้นด้วย โดยทั่วไปไก่จะมีแนวโน้มการเจริ ญพันธุ์ที่เร็ วขึ้น ในการเลี้ยงแบบเปิ ดจึงต้องท�ำการควบคุมแสงสว่างเพื่อจ�ำกัดการเจริ ญพันธุ์ไม่ให้เร็ วเกินไป การเปิ ดไฟในช่วงเลี้ยงลูกไก่จะท�ำเพื่อ
ควบคุมให้เจริ ญพันธุ์ (เริ่ มออกไข่) ในช่วงอายุที่เหมาะสม เนื่องจากช่วงอายุเจริ ญพันธุ์ที่เหมาะสมของไก่แต่ละชนิดจะ
แตกต่างกันออกไป จึงควรตั้งเป้ าหมายช่วงอายุเจริ ญพันธุ์ที่แนะน�ำส�ำหรับไก่พันธุ์นั้น ๆโรงเลี้ยงวินโดว์เลส เนื่องจากช่วงเวลากลางวันกลางคืนไม่มีผลกระทบใด ๆ จึงสามารถควบคุมแสงสว่างได้ตาม
แผนที่วางไว้ ความสว่างของแสงไฟคือประมาณ 5-10 ลักซ์ ณ ต�ำแหน่งที่ไก่อยู่ ตั้งแต่ช่วงโตเต็มที่เป็ นต้นไปไม่จ�ำเป็ นต้องลดเวลาการเปิ ดไฟ③ การชั่่ง� น้ำำ��หนัักและการจำำ�กััดการให้้อาหาร

จำำ�เป็็ นต้้องควบคุุมน้ำำ��หนัักของลููกไก่่ระยะโต หากคุุมให้้ใกล้้เคีียงกัับน้ำำ��หนัักตามมาตรฐานแล้้ว หลัังจากนั้้�นไก่่
มัักจะผลิิตไข่่ได้้ดีี โดยจะทำำ�การชั่่ง� น้ำำ��หนัักไก่่ทุุกสััปดาห์์ เพื่่�อกำ�ำ หนดปริิ มาณอาหารสำำ�หรัับสััปดาห์์ถััดไป กรณีีที่่�ไก่่
เจริิ ญเติิบโตได้้ดีีจนน้ำำ��หนัักเกิินกว่่ามาตรฐานแล้้ว จะใช้้วิธีีการิ จำำ�กััดปริิ มาณอาหารเพื่่�อควบคุุมน้ำำ��หนััก

การออกไข่่ และการบริิหารจััดการช่่ วงไก่่ โตเต็็มวััย
(1) การเริ่มออกไข่
ไก่ไข่จะเริ่ มต้นออกไข่เมื่อมีอายุราว 18 สัปดาห์ (ราว 130 วัน) จากนั้น 2-4 เดือนจะเป็ นช่วงที่ออกไข่ได้จ�ำนวนมากที่สุ ดหลังจากนั้นจะค่อย ๆ ลดลงเรื่อย ๆ ความเปลี่ยนแปลงของการออกไข่เรียกว่า แบบแผนการออกไข่ ส�ำหรับไก่ไข่จะนับวันที่
ออกไข่วนั แรกเป็ นอายุที่ออกไข่ครั้งแรก และเป็ นช่วงเจริ ญพันธุ์ดว้ ย ช่วงเจริ ญพันธุ์เร็ วหรือช้าจะส่ งผลกระทบต่อปริ มาณการ
ออกไข่่หลัังจากนั้้�นอย่่างมาก ดัังนั้้�นการควบคุุมแสงสว่่างในช่่วงเลี้้�ยงลููกไก่่และการควบคุุมการให้้อาหารจึึงเป็็ นวิิธีีที่่�ใช้้ปรัับ
ช่่วงเจริิ ญพัันธุ์์�ให้้อยู่่�ในช่่วงอายุุที่่�เหมาะสม
① การสร้้างไข่่และการตกไข่่

ไก่ที่เริ่ มออกไข่ภายในรังไข่จะมีไข่ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางราว 1-35 มม. ที่มีระดับการเจริ ญเติบโตแตกต่างกันไป
เมื่อไข่เติบโตขึ้นจนมีขนาดใหญ่ที่สุดแล้ว เมือกภายนอกที่หุม้ อยูจ่ ะแตกออก ไข่ (ไข่แดง) จะตกไข่ออกมาจากส่ วนกรวย
76ของรัังไข่่และเข้้าไปที่่�ท่่อนำ�ำ ไข่่ ซึ่่� งไข่่แดงนี้้�จะมีีส่่ วนที่่�ใหญ่่กว่า่ เป็็ นไข่่ขาว และส่่ วนที่่�แคบเป็็ นเยื่่อหุ้้�� มไข่่ ส่่ วนเปลืือกไข่่
จะถููกสร้้างขึ้้�นในมดลููก และฟัักออกมาเป็็ นไข่่ไก่่ผ่า่ นทางช่่องคลอด หลัังจากออกไข่่มาครั้้�งหนึ่่�งแล้้วจะเว้้นช่่วง 25-26
ชม. จึึงออกไข่่ครั้้�งต่่อไป
ยังไม่เจริญเต็มที่
ถุงไข่

รังไข่

ถุงไข่
ท่อนำไข่ส่วนต้น

แอมพูลา
(ส่วนสร้าง
ไข่ขาว)ท่อนำไข่

ส่วนคอด

ลำไส้ใหญ่ส่วนปลาย

ช่องคลอด

มดลูก(มีไข่อยู่)ผิวหนัง
ช่องทวารรวม

อวััยวะสืืบพัันธุ์์�ของไก่่
② ช่่วงรอบการวางไข่่

ไก่่จะวางไข่่ต่่อเนื่่�องไปเป็็ นเวลาหลายวััน หลัังจากนั้้�นจะหยุุดพััก 1 วััน (หรืือเป็็ นเวลา 2-3 วััน) และจะกลัับมา
วางไข่่ต่่อเนื่่�องอีีกครั้้�งเป็็ นรอบการวางไข่่ ช่่วงระยะรอบเช่่นนี้้�เรีียกว่่ารอบการวางไข่่ ช่่วงที่่�มีีการวางไข่่ต่่อเนื่่�องตลอด
เรีียกว่่าคลััตช์์
③ ความเปลี่่�ยนแปลงตามฤดููกาลของการวางไข่่

ไก่่จะวางไข่่มากในฤดููกาลที่่�มีีช่่วงเวลากลางวัันยาวนาน ถ้้าวางไข่่ตามธรรมชาติิไก่่จะวางไข่่จำ�ำ นวนมากในช่่วงฤดูู
ใบไม้้ผลิิ และจะน้้อยลงในช่่วงฤดููใบไม้้ร่่วง ดัังนั้้�นรููปแบบการวางไข่่จะแตกต่่างกัันไปตามฤดููกาลการฟััก ลููกไก่่ที่่�ฟัักช่่วง
ฤดููใบไม้้ผลิิและฤดููใบไม้้ร่่วง กัับฤดููหนาวและฤดููร้้อนจะมีีรููปแบบการวางไข่่แตกต่่างกัันไป อุุณหภููมิิที่่�เหมาะสมกัับการ
วางไข่่คืือ 12-25℃(2) การควบคุุมช่่ วงไก่่ โตเต็็มวััย
① การให้้น้ำ� �ำ ให้้อาหาร

อาหารสำำ�หรัับช่่วงโตเต็็มวััย โดยปกติิใน 1 วัันจะแบ่่งให้้เป็็ นช่่วงเช้้าและช่่วงบ่่าย ซึ่่� งจะให้้อาหารโดยสัังเกตพฤติิกรรม
77ของไก่่ สภาพการบริิ โภคอาหารไปด้้วย หากใช้้เครื่่� องให้้อาหารอััตโนมััติิจะทำำ�ให้้สามารถให้้อาหารได้้หลายครั้้�งใน 1 วัันทำำ�ให้้หมดปััญหาการเลี้้�ยงอาหารและการกิินอาหารเหลืือได้้ ทำำ�ให้้ปริิ มาณการบริิ โภคอาหารคงที่่�
ช่่วงออกไข่่ระยะแรก ไก่่จะเจริิ ญเติิบโตไปพร้้อมกัับออกไข่่จำ�ำ นวนเพิ่่�มขึ้้�นอย่่างมาก จึึงต้้องให้้อาหารที่่�มีีโปรตีีนสููง
และใช้้วิธีีการิ ให้้อาหารที่่�เหมาะกัับระดัับการเติิบโตและการออกไข่่โดยช่่วงออกไข่่ระยะกลาง (อายุุราว 40-60 สััปดาห์์)จนถึึงช่่วงระยะปลาย (อายุุตั้� ง้ แต่่ราว 60 สััปดาห์์ขึ้� ้นไป) จะค่่อย ๆ ลดระดัับมาตรฐานของโปรตีีนรวม (CP) ลงจำำ�เป็็ นต้้องควบคุุมจััดการให้้ไก่่สามารถดื่่�มน้ำำ��สดใหม่่ได้้ตลอดเวลา โดยเฉพาะในฤดููร้้อนต้้องระวัังไม่่ให้้น้ำ� �ำ หมดและ
ไม่่ให้้อุุณหภููมิิน้ำ� �ำ สููงเกิินไปด้้วย ส่่ วนฤดููหนาวต้้องระวัังอย่่าให้้น้ำ� �ำ เป็็ นน้ำำ��แข็็ง
② การเก็็บไข่่

การออกไข่่จะจบภายในช่่วงเช้้าแทบทั้้�งหมด สำำ�หรัับฟาร์์มเลี้้�ยงไก่่ที่่�ติิดตั้้�งเครื่่� องเก็็บไข่่อััตโนมััติิ จะเก็็บไข่่หลายครั้้�ง
ใน 1 วัันและส่่ งขาย ส่่ วนฟาร์์มที่่�ไม่่ได้้ติิดตั้้�งเครื่่� องเก็็บไข่่อััตโนมััติิ จะใช้้ตะกร้้าเก็็บไข่่หรืือถาดใส่่ ไข่่ (egg tray) และกล่่องใส่่ ถาดไข่่ (egg tray container) เพื่่�อรัักษาความสดใหม่่เอาไว้้จึึงต้้องเก็็บไข่่หลาย ๆ ครั้้�งภายใน 1 วััน③ การกำำ�จััดมููลไก่่ / การทำำ�ความสะอาด

เพื่่�อรัักษาความสะอาดภายในโรงเลี้้�ยงไก่่ จึึงต้้องกำำ�จััดมููลไก่่เป็็ นประจำำ� โดยเฉพาะอย่่างยิ่่ง� ช่่วงตั้้�งแต่่ฤดููใบไม้้ผลิิจนถึึง
ฤดููใบไม้้ร่่วงที่่�มีีแมลงวัันชุุกชุุม ต้้องกวาดมููลไก่่บ่่อย ๆ และนำำ�ไปกำำ�จััดทิ้้�งในโรงกำำ�จััดมููลไก่่โดยเร็็ ว นอกจากนี้้� บริิเวณ่ ะเป็ นเศษขยะหรือฝุ่ นที่ติดอยูบ่ นกรงเลี้ยง เครื่องมือต่าง ๆ เพดาน และก�ำแพง เป็ นต้น ก็อาจเป็ นที่อยู่รอบ ๆ ไก่ไข่ ไม่วาจ
อาศัยของแมลงที่เป็ นอันตรายจากภายนอกได้ ก็จ�ำเป็ นต้องท�ำความสะอาด/ ก�ำจัดทิ้ง เพื่อให้สะอาดอยูเ่ สมอ④ การควบคุุมจััดการสภาพแวดล้้อม

อุุณหภููมิิร่่างกายของไก่่สุุขภาพแข็็งแรงคืือประมาณ 41℃
ⅰ ปฏิิกิิริิยาต่่ออากาศร้้อนและการควบคุุมจััดการในช่่วงฤดููร้้อน
เมื่ออุณหภูมิของอากาศสูงขึ้น ไก่จะหายใจทางปาก จ�ำนวนครั้งการหายใจจะเพิ่มขึ้น (หายใจแรง) และแสดง
พฤติกรรมกางปีกออก เป็ นต้น เพื่อกระตุน้ ให้ระบบระบายความร้อนท�ำงานและป้ องกันไม่ให้อุณหภูมิร่างกายเพิ่มสูง นอกจากนี้ปริ มาณการดื่มน�้ำจะเพิม่ ขึ้นและมูลจะมีล ักษณะเหลว ว่ากันว่าเมื่ออุณหภูมิอากาศสูงเกิน 30 องศาเซลเซียส จะส่ งผลกระทบต่ออัตราการออกไข่และคุณภาพของไข่ได้ กล่าวคือเมื่ออุณหภูมิอากาศสูงขึ้นปริ มาณการบริ โภคอาหารจะลดลง ท�ำให้ไข่มีขนาดเล็กและเปลือกไข่บางลง
ⅱ ปฏิกิริยาต่ออากาศหนาวและการควบคุมจัดการในช่วงฤดูหนาว
เมื่ออุณหภูมิลดต�่ำลง ไก่จะขดตัวและตั้งขนขึ้นเพื่อป้ องกันความร้อนในร่ างกายไม่ให้ออกไป ปริ มาณการบริ โภคอาหารจะเพิ่มขึ้นแต่การออกไข่จะน้อยลง
ⅲ การควบคุมแสงสว่าง
การติดตั้งหลอดไฟในโรงเลี้ยงไก่และก�ำหนดเวลาความสว่างให้เหมาะสม (ช่วงเวลากลางวันที่มีแสงแดด +78

ช่วงเวลาเปิ ดไฟ) เพื่อจ�ำกัดการเจริ ญพันธุ์ หรือเร่ งการออกไข่ เป็ นเทคนิคในการควบคุมจัดการ ในโรงเลี้ยงไก่โต
เต็มวัย ไก่ช่วงออกไข่ระยะแรก จะตั้งเวลาเปิ ดไฟให้เท่ากันที่ 14-15 ชม. (ช่วงเวลากลางวันที่มีแสงแดด + ช่วงเวลาเปิ ดไฟ) และเริ่ มปรับเวลาเปิ ดไฟให้นานขึ้นเมื่อถึงช่วงที่การออกไข่ลดลง (เพิ่มให้นานขึ้น 30 นาที ทุก ๆ 2สัปดาห์) เมื่อถึงระดับที่เปิ ดไฟนาน 17 ชม. ให้รักษาระดับนี้เป็ นมาตรฐานและท�ำต่อเนื่องไป เพราะแม้จะเปิ ดไฟนานกว่านี้ก็จะไม่มีผลช่วยเร่ งการออกไข่แต่อย่างใด
ในโรงเลี้ยงแบบวินโดว์เลส หลังจากเริ่ มให้อาหารแล้ว จะเปิ ดไฟ 24 ชม. เป็ นเวลา 2 สัปดาห์ เมื่อลูกไก่มีอายุ 2สััปดาห์์จะเปิิ ดไฟ 19 ชม. จากนั้้�นจะลดให้้เวลาเปิิ ดไฟสั้้�นลง 30 นาทีี ทุุก ๆ 2 สััปดาห์์ จนเมื่่�ออายุคุ รบ 18 สััปดาห์์
จะเปิิ ดไฟเป็็ นเวลานาน 14.5 ชม. หลัังจากนั้้�นจะทำำ�เหมืือนกัับไก่่โตเต็็มวััยในโรงเลี้้�ยงแบบเปิิ ดⅳ การบัังคัับผลััดขนและวิิธีีการทำ�ำ
นัับตั้้�งแต่่การวางไข่่ครั้� ้งแรกจนกระทั้้�งอายุุประมาณ 1 ปีี การวางไข่่จะลดลง เปลืือกไข่่บางลงและคุุณภาพต่ำำ��ลง
เมื่่�อช่่วงกลางวัันสั้้�นลง คืือตั้้�งแต่่ฤดููใบไม้้ร่่วงไปจนถึึงช่่วงฤดููหนาวเป็็ นเวลา 2-4 เดืือนจะหยุุดวางไข่่ ในช่่วงนั้้�นจะเกิิดการ
ผลััดขนธรรมชาติิโดยขนเก่่าจะร่่ วงไปเองตามธรรมชาติิและมีีขนใหม่่ขึ้� ้นมาทดแทน เมื่่�อทำ�ำ การผลััดขนเอาไว้้ล่่วงหน้้าก่่อน
การผลััดขนธรรมชาติิ คุุณภาพของเปลืือกไข่่จะดีีขึ้้�นและสามารถยืืดระยะเวลาช่่วงเก็็บเกี่่�ยวไข่่ให้้ยาวนานขึ้้�นได้้ วิิธีีนี้้�
เรีียกว่่าการบัังคัับผลััดขน
วิิธีีการที่่�นิิยมทำำ�โดยทั่่ว� ไปคืือ ช่่วงไก่่มีีอายุรา
ุ ว 60 สััปดาห์์ จะให้้อดอาหารโดยในช่่วงฤดููร้้อนให้้อดเป็็ นเวลา
10-14 วััน และฤดููหนาวเป็็ นเวลา 7-10 วััน ในเวลาเดีียวจะหยุุดการเปิิ ดไฟ เมื่่�อสิ้้� นสุุ ดช่่วงให้้อดอาหาร จะเริ่่� มกลัับมาให้้
อาหารโดยใช้้เวลาหลายวัันค่่อยๆ เพิ่่�มปริิ มาณขึ้้�นไปเรื่่� อยๆⅴ การกำำ�จััดไก่่ที่่�ไม่่ต้อ้ งการทิ้้�ง
ไก่่ที่่�วางไข่่น้อ้ ยลงและมีีสุุ ขภาพไม่่ดีี แม้้จะเลี้้�ยงต่่อไปก็็ไม่่สามารถเพิ่่�มอััตราการวางไข่่ได้้เป็็ นภาระด้้านค่่าใช้้จ่่าย
ในการบริิ หารจััดการ จึึงต้้องคอยหาไก่่เช่่นนี้้�ให้้พบในการดููแลจััดการประจำำ�วััน และทำำ�การกำำ�จััดทิ้้�ง

คุุณภาพไข่่ ไก่่ไข่่ไก่่ส่่วนมากจะถููกคััดส่่ งขายทั้้�งเปลืือกให้้ตรงตามมาตรฐานการซื้้�อขายที่่�กำ�ำ หนด คุุณภาพของไข่่ไก่่จะกำำ�หนด
จากสภาพของเปลืือกไข่่ ไข่่แดง และไข่่ขาว เป็็ นต้้น
(1) มาตรฐานที่่�กำำ�หนดและคุุณภาพของไข่่ ไก่่มาตรฐานที่่�กำ�ำ หนด คืือ ไข่่ไก่่ขนาด LL 1 ฟองต้้องมีีน้ำำ��หนัักตั้้�งแต่่ 70 กรััมถึึงน้้อยกว่่า 76 กรััม, ขนาด L ตั้้�งแต่่ 64กรััมถึึงน้้อยกว่่า 70 กรััม, ขนาด M ตั้้�งแต่่ 58 กรััมถึึงน้้อยกว่่า 64 กรััม, ขนาด MS ตั้้�งแต่่ 52 กรััมถึึงน้้อยกว่่า 58 กรััม, ขนาดS ตั้้�งแต่่ 46 กรััมถึึงน้้อยกว่่า 52 กรััม, ขนาด SS ตั้้�งแต่่ 40 กรััมถึึงน้้อยกว่่า 46 กรััม
79ไข่่ไก่่ที่่�ดีีต้อ้ งมีีรููปร่่ างปกติิ ต้้องไม่่มีีรอยเปื้�้ อน เปลืือกไข่่มีีความลื่่�นเนีียนพอเหมาะและมีีความแข็็งแรง ไม่่มีีรอย
แตกร้้าว และเมื่่�อตอกไข่่ ไข่่ขาวส่่ วนข้้นควรมีีความหนาเมื่่�อเทลงไปบนพื้้�น ไม่่มีีสิ่่� งแปลกปลอม (เลืือด, เศษเนื้้�อ) ปะปนไข่่ที่่�ส่่งขายได้้

ไข่่ที่่�ไม่่สามารถส่่ งขายได้้

(2) ปััจจััยสำำ �คัญั ในการกำำ�หนดคุุณภาพ
คุุณภาพของไข่่ไก่่จะได้้รัับผลกระทบจากปััจจััยสำำ�คััญทางพัันธุุกรรม อาหาร ฤดููกาล อายุุของไก่่และสภาพแวดล้้อมใน
การเลี้้�ยง
① เปลืือกไข่่ส่่ วนใหญ่่ถููกสร้้างขึ้้�นด้้วยแคลเซีียมคาร์์บอเนต เปลืือกไข่่ยิ่่ง� หนาก็็ยิ่่ง� แข็็งแรง ถ้้าเปลืือกบางและอ่่อนไข่่มัักจะแตกและ
เป็็ นรอยได้้ ทำำ�ให้้ราคาขายตกลง
ความแข็็งแรงของเปลืือกไข่่โดยทั่่ว� ไปจะลดลงเพราะสารอาหารไม่่เพีียงพอโดยเฉพาะอย่่างยิ่่ง� แคลเซีียม ความร้้อน
ในฤดููร้้อน และอายุุของไก่่ที่่�เพิ่่�มขึ้้�น
② ไข่่ขาว

มีีความใสมีีสีีเหลืืองอ่่อนไปจนถึึงสีีเหลืืองอ่่อนปนเขีียว แบ่่งเป็็ นส่่ วนที่่�เป็็ นน้ำำ�� (ส่่ วนไข่่ขาวที่่�เป็็ นน้ำำ��) กัับส่่ วนข้้น
(ไข่่ขาวส่่ วนข้้น) ไข่่ขาวส่่ วนข้้นยิ่่ง� ข้้นและหนามากยิ่่ง� ดีี ความข้้นและหนาของไข่่ขาวส่่ วนข้้นจะค่่อยๆ ลดลงตามจำำ�นวน
วัันที่่�เก็็บไว้้ จึึงสามารถใช้้เป็็ นเกณฑ์์ในการตรวจดููเรื่่� องความสดใหม่่ได้้ นอกจากนี้้� ความข้้นและหนาก็็ขึ้� ้นอยู่่�กัับอายุุของไก่่
ด้้วย ไก่่ยิ่่ง� อายุุน้อ้ ยยิ่่ง� ข้้นหนาดีี
ความข้้นหนาของไข่่ขาวส่่ วนข้้นและน้ำำ��หนัักของไข่่จะแสดงด้้วยหน่่วยฮอก (Haugh unit) ซึ่่� งเป็็ นค่่าแสดงความสด
ใหม่่ของไข่่ เลืือด (เกร็็ ดเลืือด) หรืือก้้อนเนื้้�อ (เศษเนื้้�อ) ที่่�ปะปนมาในไข่่ขาว หากจะเล็็กน้อ้ ย ก็็ไม่่ถืือว่า่ เป็็ นความเสีียหาย
มากนัักแต่่ก็ไ็ ม่่ควรให้้มีี
③ ไข่่แดง

สีีของไข่่แดงจะเปลี่่�ยนแปลงไปตามสีีของข้้าวโพดในอาหาร หรืือสีีที่่�ผสมอยู่่�ในอาหารสีีเขีียว ไข่่แดงยิ่่ง� มีีความ
ยืืดหยุ่่�น มีีความก้้อนและหนายิ่่ง� ดีี ความหนาฟููของไข่่แดงจะค่่อยๆ ลดลงเมื่่�อเวลาผ่่านไป จนสุุ ดท้้ายเยื่่อหุ้้�� มไข่่แดงจะแตก
80และไข่่แดงจะเสื่่� อมสลายไป

ไข่่ที่่�ได้้จากไก่่ที่่�เลี้้�ยงด้้วยอาหารที่่�มีีข้า้ วโพดเป็็ นหลััก

ไข่่ที่่�ได้้จากไก่่ที่่�เลี้้�ยงด้้วยอาหารจากแป้้งข้้าวเจ้้า

โรคในไก่่
(1) การสัั งเกตอาการของไก่่ และการค้้ นพบโรค
เมื่อโรงเลี้ยงไก่เปลี่ยนมาเป็ นโรงเลี้ยงขนาดใหญ่และเลี้ยงได้เป็ นจ�ำนวนมาก มักเกิดปัญหาการระบายอากาศไม่ดี ท�ำให้เกิด
ก๊าซที่เป็ นอันตรายและมีความชื้นสูงขึ้น ท�ำให้เกิดโรคเกี่ยวกับทางเดินหายใจได้ง่าย นอกจากนี้ถาจ�ำ้ นวนผู้ดูแลมีนอ้ ย การดูแลจัดการประจ�ำวัน ทั้งการเก็บมูลไก่ การสังเกตสุ ขภาพและการควบคุมด้านอนามัยจะท�ำได้ไม่ทั่วถึงจึงต้องระวังให้มาก
ในบรรดาโรคทั้งหมด ที่ต้องให้ความส�ำคัญเป็ นพิเศษคือ คือ ต้องน�ำกฎการป้ องกันโรคติดต่อในปศุสัตว์ ที่เป็ น "โรคติดต่อ
ที่ก�ำหนดโดยกฎหมาย" มาใช้และต้องปฏิบัติตามข้อก�ำหนด โรคติดต่อที่ก�ำหนดโดยกฎหมาย ได้แก่ โรคอหิ วาต์ไก่ ไข้หวัด
นกชนิดก่อโรครุ นแรง โรคนิวคาสเซิล และโรคซัลโมเนลโลซิส (โรคขี้ขาว)① พฤติกรรมของไก่ที่ป่ วย・ไม่กระตือรือร้น การเคลื่อนไหวเชื่องช้า และไม่กินอาหาร
・ปริ มาณมูลน้อยลง สีเปลี่ยนหรือท้องเสีย
・ไก่โตเต็มวัยจะหยุดออกไข่ ไข่ที่ออกมาเปลือกจะนิ่มหรือมีรูปร่ างผิดแปลกจากปกติ
・ส่ งเสียงร้องแปลก ๆ เป็ นบางครั้ง
② ลักษณะภายนอกของไก่ป่วย

・ขนตั้งขึ้น ปีกบวม
・หงอนสีซีดลง และเปลี่ยนเป็ นสีม่วงเข้ม
・มีน�้ำตาและจมูกเปื้อนน�้ำมูก ส่ วนใหญ่ตาจะปิ ด・อ้าปากเพื่อหายใจทางปาก

81

(2) การรัับมืือกัับโรคในไก่่
① ป้ องกันติดเชื้อและไม่ให้ตน้ ตอของโรคเข้ามา

หากเลี้ยงภายใต้สิ่งแวดล้อมที่ดีโรคบางชนิดจะไม่เกิดการติดเชื้อขึ้น แต่กม็ ีโรคที่การติดเชื้อรุ นแรงและไม่สามารถป้ องกันได้เช่นกัน ก่อนอื่นคือต้องก�ำจัดต้นตอของโรคภายในโรงเลี้ยงออกไป ป้ องกันไม่ให้ตน้ ตอของโรคเล็ดรอดเข้ามา
จากภายนอกได้ (การป้ องกันสัตว์อื่น ๆ จากภายนอก) และไม่น�ำโรคเข้ามา (คน, รถขนของ, อาหาร และวัสดุต่าง ๆเป็ นต้น) นอกจากนี้เพื่อไม่ให้เชื้อโรคติดไปยังโรงเลี้ยงข้าง ๆ ผู้ดูแลจึงต้องฆ่าเชื้อมือและเท้าทุกครั้งที่เข้าออกแต่ละโรง
เลี้ยง และสวมชุดท�ำงานป้ องกันเชื้อโดยเฉพาะ
ตามกฎหมายการป้ องกันเชื้อโรคติดต่อในปศุสัตว์ ได้ก�ำหนดมาตรฐานการควบคุมจัดการด้านอนามัยในฟาร์มเลี้ยงไก่
เอาไว้ จึงจ�ำเป็ นต้องปฏิบัติตามมาตรฐานนี้อย่างเคร่ งครัด
② การป้ องกันโรคด้วยวัคซีนและยาป้ องกัน

ส�ำหรับโรคที่ใช้วคั ซีนได้ผล (โรคนิวคาสเซิล, โรคหลอดลมอักเสบติดต่อ, โรคฝีดาษไก่, โรคมาเร็ กซ์) ควรจัด
โปรแกรมการรับวัคซีนและด�ำเนินการตามนั้นให้ได้ (แผนการรับวัคซีน) วิธีการรับวัคซีนมีหลายวิธีคือ วิธีดื่ม สูดดม
หลอดตา พ่นสเปรย์ ฉี ดยา และการฝัง ซึ่งควรเลือกวิธีที่เหมาะสมกับพันธุ์ของไก่ อายุและสภาพร่ างกายของไก่ที่สุด
โรคลิวโคไซโตซูนในไก่ซึ่ งมีตวั ริ้ นในไก่เป็ นพาหะสามารถใช้วธิ ีเติมสารซัลเฟอร์ลงไปในอาหารหรือน�้ำเพื่อรักษา็ เป็ นต้องด�ำเนินการจ�ำกัดการเกิดของตัวริ้ นในไก่ซึ่ งเป็ นสัตว์กลางคืนและก�ำจัดทิ้งโดยเร็ ว ส�ำหรับโรคติด
โรคได้ แต่กจ�ำ
เชื้อไมโคพลาสมาในระบบทางเดินหายใจ ไทโลซินและสไปรามัยซินมีผลช่วยป้ องกันโรคได้ นอกจากนี้ยงั มีโรคบิดใน
ไก่ที่เกิดจากแมลงพาหะแทรกตัวเข้าไปในล�ำไส้ โรคนี้พบน้อยในการเลี้ยงแบบกรง/ บัตเตอรี่ แต่พบมากให้การเลี้ยงแบบ
ปล่อยอิสระ โดยอาการส่ วนใหญ่จะเป็ นแบบเฉี ยบพลันกับลูกไก่ช่วงแรกเกิดและลูกไก่ระยะกลาง และแบบเรื้อรังใน
ลูกไก่ระยะโต ใช้ซัลเฟอร์ในการรักษาได้ผลดี และควรเพิ่มสารเข้าไปในอาหารเลี้ยงลูกไก่เพื่อป้ องกันเอาไว้ก่อนจะดีกว่า

82

(3) การป้้องกัันแมลงคุุกคาม
ในปัจจุบันเกิดปัญหาไรแดงซึ่งเป็ นแมลงปรสิ ตจากภายนอกคุกคามบ่อยครั้ง ความเสียหายคือเกิดไข่ปนเปื้อนจากการ
สัมผัสกับมูลของเสียและเลือดของไรแดง ไก่เสียชีวติ เป็ นโลหิ ตจาง ออกไข่นอ้ ยลง ผู้ดูแลท�ำงานออกจากงานเพราะรู้สึกไม่
สบายตัว และมีพาหะที่เป็ นต้นตอของโรคติดเชื้อร่ วมกันในคนและสัตว์ มาตรการรับมือคือต้องค้นหาไรแดงให้พบให้เร็ วก�ำจัดทิ้งโดยด่วน ป้ องกันไม่ให้เล็ดรอดเข้ามา ล้างและท�ำความสะอาดประจ�ำวันอย่างเคร่ งครัด และฉี ดพ่นยาฆ่าแมลง เป็ นต้นนอกเหนือจากนี้ยงั มีไรไก่ Northern Fowl Mite และตัวริ้ นในไก่ (เป็ นพาหะของโรคลิวโคไซโตซูโนซีส) ซึ่งก็ตอ้ งป้ องกันและ
กำำ�จััดแบบเดีียวกัันด้้วย

เครื่่� องกำำ�จััดไรไก่่

(4) การป้้องกัันและกำำ�จัดั สัั ตว์์จากภายนอก
เพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้ของเสีียจากสััตว์์อื่่�น ๆ เช่่น หนูู และนกจากภายนอกปนเปื้�้ อนอุุปกรณ์์ให้้อาหารและน้ำำ�� ภายในโรงเลี้้�ยง
และสถานที่่�เก็็บอาหาร จึึงต้้องติิดตั้้�งตาข่่ายป้้องกัันนกที่่�โรงเลี้้�ยงเพื่่�อกัันไม่่ให้้เข้้ามาจากภายนอก ความเสีียหายจากหนูู ได้้แก่่
อาหารเสีียหาย โครงสร้้างสถานที่่�เสีียหาย และเป็็ นพาหะของโรคที่่�ติิดต่่อร่่วมกัันในคนและสััตว์์ มาตรการป้้ องกัันคืือนอกจาก
การตััดช่่องทางไม่่ให้้เข้้ามาจากภายนอกได้้แล้้ว ยัังมีีวิิธีีการใช้้กัับดััก และยาเบื่่�อหนููอีีกด้้วย โดยเฉพาะอย่่างยิ่่ง� นกที่่�เล็็ดรอดเข้้า
มาจากภายนอกจะเกี่่�ยวข้้องกัับการเกิิดโรคไข้้หวััดนกอย่่างมาก ถืือเป็็ นภััยร้้ายที่่�อัันตรายมากจึึงต้้องจำำ�เป็็ นต้้องป้้องกัันอย่่าง
เต็็มที่่�

โรคไข้้ หวััดนกและการป้้องกััน
(1) โรคไข้ หวัดนก
โรคไข้หวัดนกเป็ นโรคที่เกิดจากเชื้อไวรัสไข้หวัดใหญ่ (ไวรัส AI) ซึ่งติดต่อในสัตว์ปีกรวมถึงสัตว์ปีกที่เลี้ยงในฟาร์ม
ปศุสัตว์ดว้ ย กรณี ของไก่จะแบ่งตามลักษณะการก่อเชื้อของไวรัสหรือตามความรุ นแรงออกเป็ น "อาการแบบก่อเชื้อรุ นแรง"กับ "อาการแบบก่อเชื้อรุ นแรงน้อย" แบ่งตามความแตกต่างของพิษอาการได้เป็ น "แบบพิษรุ นแรง" และ "แบบพิษไม่รุนแรง"เชื้อไวรัส AI ประเภท "อาการแบบก่อเชื้อรุ นแรง" "แบบพิษรุ นแรง" หลังจากตรวจพบอาการ 4-5 วัน พบว่ามีอัตราเสียชีวติ ถึง
83

100%
(2) มาตรการป้ องกันโรคไข้ หวัดนก
โรคไข้หวัดนกถูกก�ำหนดให้เป็ นโรคติดต่อตามกฎหมาย จากกฎหมายการป้ องกันโรคติดต่อในฟาร์มปศุสัตว์ ซึ่งมีการ
ก�ำหนดมาตรฐานการควบคุมดูแลด้านอนามัยเอาไว้แล้ว จึงต้องปฏิบัติตามและป้ องกันไม่ให้เกิดโรครวมถึงการขยายผลการป้ องกันอย่างเคร่ งครัด
① ป้ องกันไม่ให้นกจากภายนอกเข้าไปภายในพื้นที่โรงเลี้ยงไก่
② ค้นพบให้ได้โดยเร็ วโดยการท�ำสกรีนนิ่ ง เป็ นต้น③ การก�ำจัดทิ้งโดยเร็ วเมื่อติดเชื้อไวรัส (เพื่อป้ องกันอาการรุ นแรงขึ้น)④ ท�ำการเฝ้ าระวังสถานการณ์ (monitoring)⑤ รักษาสภาพสุ ขอนามัยของโรงเลี้ยง
⑥ ท�ำการเฝ้ าสังเกตสุ ขภาพของไก่
⑦ ตรวจสอบอาการที่บ่งชี้วา่ เป็ นโรคไข้หวัดนกชนิ ดก่อเชื้อรุ นแรงอาการ : เมื่ออัตราการเสียชีวติ ของไก่ต่อ 1 วันในช่วงที่ตรวจสอบมากกว่าอัตราโดยเฉลี่ยตั้งแต่ 2 เท่าขึ้นไป ภายใน
โรงเลี้ยงเดียวกัน

วิิธีีกำ�จัำ ดั มููลไก่่
ในปัจจุบันมูลไก่เกือบทั้งหมดจะถูกก�ำจัดด้วยวิธีการหมักและน�ำไปใช้ประโยชน์เป็ นปุ๋ ยคอก รูปแบบการหมักได้แก่วธิ ีการหมักปุ๋ ย วิธีการตีผสมกันแบบเปิ ดโล่ง และวิธีการตีผสมกันแบบปิ ด แต่ถา้ มีสภาพแวดล้อมที่สามารถติดตั้งเครื่องอบมูลไก่ได้
ส�ำหรับในพื้นที่เขตร้อนและเขตอบอุ่นควรน�ำไปอบเป็ นมูลไก่แห้งจะได้ประสิ ทธิภาพดีกว่า กรณีที่จะท�ำเป็ นปุ๋ ยคอกมูลไก่
หากเป็ นฟาร์มเลี้ยงไก่จ�ำนวนไม่เกิน 10,000 ตัว ควรใช้ว ัสดุผสมเพื่อปรับปริ มาณน�้ำ แล้วน�ำไปหมักในโรงปุ๋ ยคอกหรือโรงบ่ม
หมัก แต่ถา้ เป็ นฟาร์มขนาดใหญ่ที่มีจ�ำนวนตั้งแต่ 30,000 ตัวขึ้นไป จ�ำเป็ นต้องมีโรงบ่มแบบเปิ ดที่ติดตั้งเครื่องตีผสมหรือโรง
หมัักแบบปิิ ด ทั้้�งนี้้�ในวิิธีีแบบเปิิ ดควรใส่่ วััสดุุปรัับปริิ มาณน้ำำ�� และวิิธีีแบบปิิ ดควรมีีเครื่่� องเพิ่่�มอุุณหภููมิิจะช่่วยให้้ทำ�ำ งานได้้ง่่าย
ขึ้้�น

แผนการเลี้้�ยงและการประเมิินความสามารถในการผลิิตไข่่
(1) แผนการเลี้้�ยง
การนำำ�ลููกไก่่เข้้ามาเลี้้�ยง จะต้้องกำำ�หนดจำำ�นวนครั้้�งกัับจำำ�นวนตััวที่่�จะนำำ�เข้้ามาโดยคำำ�นึึงถึึงสภาพการผลิิตไข่่ไก่่ของ
โรงเลี้้�ยงไก่่โดยรวม ซึ่่� งการเปลี่่�ยนไก่่ชุุดใหม่่เข้้ามากัับไก่่ชุุดเก่่าออกไปในจำำ�นวนเท่่ากััน (วิิธีีแบบออลอิินออลเอาท์์) โดย
84เว้้นช่่วงระยะเวลาให้้เท่่ากัันตามแต่่ละโรงเลี้้�ยงไปเป็็ นวิิธีีการที่่�เป็็ นอุุดมคติิที่่�สุุด
(2) การตรวจสอบและประเมิินความสามารถ
① อััตราการออกไข่่

อััตราการออกไข่่ คำำ�นวณได้้จากการนำ�ำ จำำ�นวนไข่่ในช่่วงระยะเวลาหนึ่่�งของไก่่แต่่ละฝููงมาหารด้้วยจำำ�นวนไก่่ที่่�เลี้้�ยง
ไว้้ในช่่วงเวลาเดีียวกัันนั้้�น แล้้วคููณด้้วย 100 (แสดงค่่าเป็็ น %) ซึ่่� งเป็็ นค่่าที่่�แสดงอััตราส่่ วนของไก่่ที่่�ทำ�ำ การออกไข่่จริิงต่่อ
ไก่่ทั้� ง้ หมด ยกตััวอย่่างเช่่น ถ้้าไก่่ 100 ตััวออกไข่่ 90 ฟองต่่อ 1 วััน จะคิิดเป็็ นอััตราการวางไข่่ 90%อััตราการออกไข่่จะเพิ่่�มขึ้้�นเรื่่� อยๆ จนมีีอััตราสููงสุุ ดที่่�ประมาณ 90% เมื่่�อไก่่มีีอายุรา
ุ ว 200 วัันหลัังจากออกไข่่ครั้้�งแรก แต่่หลัังจากที่่�อััตราการออกไข่่เริ่่� มสููงขึ้้�นและรัักษาระดัับได้้เป็็ นเวลาประมาณ 60 วััน จะค่่อยๆ ลดต่ำำ��ลง จนเมื่่�อถึึงเวลา
จำำ�กััดทิ้้�งคืือไก่่มีีอายุุ 550 วัันจะเหลืือเพีียง 65% นอกจากนี้้� น้ำ� �ำ หนัักของไก่่จะยิ่่ง� เพิ่่�มมากขึ้้�นตามอายุุของไก่่ด้ว้ ย การเพิ่่�ม
อััตราการออกไข่่ให้้สููงขึ้้�นเป็็ นเทคนิิคการเลี้้�ยงไก่่ไข่่ที่่�สำ�ำ คััญที่่�สุุด เพราะจะทำำ�ให้้ผลกำำ�ไรจากการประกอบการจะแตกต่่าง
กัันไปอย่่างมากทีีเดีียว
② ปริิ มาณการออกไข่่

น้ำำ��หนัักของไข่่จะค่่อยๆ เพิ่่ม� ขึ้้�นนัับตั้้�งแต่่การออกไข่่ครั้้�งแรกเป็็ นเวลา 1 ปีี น้ำำ��หนัักโดยเฉลี่่�ยคืือ 61-65 กรััม เมื่่�อดูู
จากปริิ มาณการผลิิตไข่่โดยรวมต่่อปีี ของไก่่ 1 ตััว ค่่าเฉลี่่�ยจะอยู่่�ที่่� 17-20 กก. เมื่่�อนำ�ำ ปริิ มาณการออกไข่่รวมทั้้�งฝููงใน 1 วัันหารด้้วยจำำ�นวนไก่่ที่่�เลี้้�ยงไว้้ทั้� ง้ หมด ก็็จะได้้ค่่าปริิ มาณการออกไข่่ต่่อ 1 วัันของไก่่ 1 ตััว ซึ่่�งเรีียกว่่าปริิ มาณการออกไข่่ต่่อ
วััน ปริิ มาณการออกไข่่ต่่อวัันมีีความสััมพัันธุ์์�กัับปริิ มาณสารอาหารที่่�จำ�ำ เป็็ นต่่อไก่่ไข่่ ซึ่่�งถ้้าไม่่ให้้อาหารอย่่างเพีียงพอเพื่่�อ
ป้้องกัันไม่่ให้้ปริิ มาณการออกไข่่น้อ้ ยเกิินไป ปริิ มาณการออกไข่่ก็จ็ ะค่่อยๆ ลดน้้อยลงไปเรื่่� อยๆ85

② ไก่่ เนื้้�อ

วิิธีีการเลี้้�ยงไก่่ เนื้้�อ และสถานที่่� / อุุปกรณ์์

(1) วิิธีีเลี้้�ยง
การเจริิ ญเติิบโตของไก่่บรอยเลอร์์จะเร็็ วกว่่าไก่่ไข่่อย่า่ งเห็็นได้้ชััด ส่่ วนมากมัักส่่ งขายเมื่่�อมีีอายุรา
ุ ว 8 สััปดาห์์
โดยทั่่ว� ไปจะเลี้้�ยงบนพื้้�นราบที่่�เรีียกว่่าการเลี้้�ยงแบบปล่่อยเดิินอิิสระ เพราะเหมาะสมกัับการควบคุุมจััดการฝููงไก่่ และนำำ�
เครื่่� องจัักรเข้้ามาปรัับใช้้เพื่่�อทุ่่�นแรงได้้ง่่าย จึึงเป็็ นการเลี้้�ยงไก่่บรอยเลอร์์ที่่�ถืือเป็็ นมาตรฐานที่่�ใช้้กัันทั่่ว� ไป แต่่เนื่่�องจากมีี
แนวโน้้มที่่�จำ�ำ นวนไก่่ในฟาร์์มจะมีีความหนาแน่่นสููงเพราะความต้้องการเพิ่่�มปริิ มาณการผลิิตให้้สููงขึ้้�น จึึงต้้องระมััดระวััง
เรื่่� องการควบคุุมดููแลสุุ ขภาพของไก่่ให้้ดีี ดัังนั้้�นจึึงควรปููรองพื้้�นในโรงเลี้้�ยงด้้วยวััสดุุที่่�ดููดซัับความชื้้�นได้้ดีี เช่่น เศษไม้้อััด
ขี้้�เลื่่�อย และฟางตััดเป็็ นท่่อนเล็็กๆ เป็็ นต้้น ให้้มีีความหนาตั้้�งแต่่ 10 ซม. ขึ้้�นไป และเนื่่�องจากน้ำำ��หนัักของไก่่บรอยเลอร์์จะ
เพิ่่�มขึ้้�นอย่่างรวดเร็็ ว การปููพื้้�นเช่่นนี้้�ยัังส่่ งผลเรื่่� องการช่่วยผ่่อนแรงที่่�ขาไก่่ต้อ้ งแบกรัับน้ำำ��หนัักได้้ นอกจากนี้้� เวลาที่่�ไก่่บรอย
เลอร์์นั่่ง� ลงกระดููกหน้้าอกจะต้้องรัับภาระมาก ทำำ�ให้้เกิิดการอัักเสบ (อาการบวมน้ำำ��) ได้้ง่่าย การปููพื้้�นโรงเลี้้�ยงก็็มีีประโยชน์์
ช่่วยป้้องกัันปััญหานี้้� ได้้เช่่นกััน

ฟาร์์มเลี้้�ยงไก่่บรอยเลอร์์

ไก่่บ้า้ นท้้องถิ่่�นทั่่ว� ไปเมื่่�อเทีียบกัับไก่่บรอยเลอร์์จะมีีผลิิตภาพด้้อยกว่่า แต่่จะเลี้้�ยงไว้้เพื่่�อจุุดประสงค์์คืือการผลิิตเนื้้�อ
ไก่่ที่่�มีีคุุณภาพสููง โดยจะเลี้้�ยงเป็็ นเวลานานตั้้�งแต่่ 80-150 วัันขึ้้�นไป เลี้้�ยงแบบปล่่อยในโรงเลี้้�ยงและปล่่อยเดิินอิิสระ วิิธีี
เลี้้�ยงแบบความหนาแน่่นน้้อย และให้้อาหารที่่�มีีวััตถุุดิิบพิิเศษเฉพาะ
(2) โครงสร้้ างโรงเลี้้�ยงไก่่
①โรงเลี้้�ยงไก่่แบบเปิิ ดมีีหน้้าต่่างหรืือม่่านกั้้�นระหว่่างโรงเลี้้�ยงไก่่กัับภายนอก ได้้รัับอิิทพลจากสภาพแวดล้้อมภายนอก เช่่น อุุณหภููมิิ ลมฝน และแสงแดด เป็็ นต้้น ได้้ง่่าย
86

② โรงเลี้้�ยงแบบวิินโดว์์เลส

เป็็ นโรงเลี้้�ยงไก่่ที่่�ปิิดล้้อมด้้วยกำำ�แพงซึ่่� งไม่่มีีหน้้าต่่างเพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้แสงแดดส่่ องเข้้ามาได้้ ผนัังและเพดาน
(หลัังคา) ทำำ�จากวััสดุุป้้องกัันความร้้อน ควบคุุมแสงสว่่างด้้วยหลอดไฟ และระบายอากาศด้้วยพััดลมระบายอากาศ
เนื่่�องจากสามารถเลี้้�ยงได้้หนาแน่่นกว่่าโรงเลี้้�ยงไก่่แบบเปิิ ด จึึงนำำ�เครื่่� องจัักรเข้้ามาใช้้ได้้ง่่ายและเหมาะกัับฟาร์์มเลี้้�ยงไก่่
ขนาดใหญ่่ นอกจากนี้้� โรงเลี้้�ยงไก่่ที่่�ปิิดกั้้�นจากสภาพแวดล้้อมภายนอกจะมีีอนามััยสููง แต่่ต้อ้ งลงทุุนด้้านอาคารสถานที่่�เป็็ นเงิินจำำ�นวนมาก
(3) วิิธีีการให้้ ความอุ่่�น
มีีวิิธีีการเลี้้�ยงลููกไก่่แบบรููปทรงร่่ มโดยจะแขวนฮีีตเตอร์์สำ�ำ หรัับทำำ�ความอุ่่�นรููปทรงร่่ ม กัับวิิธีีให้้ความอุ่่�นด้้วยพื้้�นทำำ�
ความอุ่่�น
① วิิธีี เลี้้�ยงลููกไก่่แบบรููปทรงร่่ ม / แบบแพนเค้้ก

วิิธีีนี้้�จะแขวนเครื่่� องทำำ�ความอุ่่�นรููปทรงร่่ ม หรืือแบบแพนเค้้กไว้้จากเพดาน เพื่่�อให้้ความอบอุ่่�นแก่่ลููกไก่่จากด้า้ นบนส่่ วนมากมัักใช้้เชื้้�อเพลิิงจากแก๊๊ส และจำำ�เป็็ นต้้องปรัับความร้้อนให้้เหมาะสมตามสภาพของลููกไก่่ ที่่�พื้�น้ จะปููด้้วยวััสดุุปูู
พื้้�นเอาไว้้หนาๆ แต่่กรณีี ที่่�มีีพื้้�นที่่�เลี้้�ยงเป็็ นบริิ เวณกว้้าง จะสร้้างสภาพแวดล้้อมที่่�สมดุุลเท่่ากัันทั้้�งหมดได้้ยาก จำำ�เป็็ นต้้องนำำ�
วััสดุุกัันความร้้อนเข้้ามาประยุุกต์ใ์ ช้้ในโครงสร้้างของพื้้�นเพื่่�อป้้องกัันความชื้้�น และความเย็็นสะสมด้้วย
② วิิธีี ใช้้พื้�้นทำำ�ความอุ่่�น

ให้้ความอุ่่�นโดยจะเดิินระบบท่่อเอาไว้้ใต้้พื้�น้ คอนกรีีตของโรงเลี้้�ยงขนาดใหญ่่ แล้้วปล่่อยให้้น้ำ� �ำ ร้้อนผ่่านไปตามท่่อ
นั้้�นเพื่่�อให้้ความอุ่่�นจากพื้้�น แม้้จะเป็็ นการลงทุุนด้้านอาคารสถานที่่�ที่่�สููง แต่่ก็เ็ หมาะสมกัับญี่่�ปุ่่� นที่่�มีีความชื้้�นสููง ทำำ�ให้้ทำ�ำ
การสัังเกตลููกไก่่ได้้ง่่าย และสามารถเลี้้�ยงลููกไก่่ภายใต้้สภาพแวดล้้อมที่่�สมดุุลคงที่่�เท่่ากัันได้้ ส่่ งผลให้้ลููกไก่่เจริิ ญเติิบโตเร็็ วและมีีเนื้้�อมาก และยัังมีีข้้อดีีเรื่่� องการควบคุุมจััดการให้้มููลไก่่แห้้งก็็ทำ�ำ ได้้ง่่าย แต่่เมื่่�อมีีความแห้้งต่่อเนื่่�องจะเป็็ นสาเหตุุให้้
เกิิดโรคทางเดิินหายใจได้้ การควบคุุมความชื้้�นจึึงเป็็ นสิ่่� งที่่�สำ�ำ คััญ(4) อุุปกรณ์์ / เครื่่�องมืือ
① ชิิกการ์์ด

เป็็ นคอกกั้้�นใช้้สำ�ำ หรัับเลี้้�ยงลููกไก่่ระยะแรกเกิิด มีีความสููงประมาณ 30 ซม. (แผ่่นสัังกะสีียาว) และให้้ลููกไก่่อยู่่�
ภายในคอกรููปทรงกระบอกยาว ภายในปููด้้วยวััสดุุปููพื้้�น ติิดตั้้�งเครื่่� องทำำ�ความอุ่่�น เครื่่� องให้้อาหาร และเครื่่� องให้้น้ำ� �ำ เครื่่� องเลี้้�ยงลููกไก่่แบบรููปทรงร่่ มจะวางไว้้บนพื้้�นที่่�บริิเวณตรงกลาง และวางชิิกการ์์ดเพื่่�อล้อ้ มคอกทรงกระบอกให้้ห่่างจากร่่ มประมาณ 50ซม. กรณีีที่่�ใช้้พื้�้นทำำ�ความอุ่่�นก็็จะใช้้ชิิกการ์์ดเช่่นเดีียวกััน
ชิิกการ์์ดจะปรัับความกว้้างตั้้�งแต่่ราววัันที่่� 4 โดยปรัับให้้กว้า้ งขึ้้�นทุุกวัันทีีละน้้อยให้้เหมาะกัับการเจริิ ญเติิบโตของ
87ลููกไก่่ ในฤดููร้้อนลููกไก่่จะถููกนำำ�ออกจากชิิกการ์์ดเมื่่�อมีีอายุุ 10 วัันและในฤดููหนาวเมื่่�อมีีอายุุ 13 วััน② ที่่�ใส่่ อาหาร

ในการให้้อาหาร จะใช้้กล่่องแบนขอบตื้้�นใส่่ อาหาร (ชิิกเพลต)กรณีีที่่�ใช้้เครื่่� องให้้อาหารอััตโนมััติิ จะทำำ�การเดิินท่่อส่่งอาหารไว้้บนเพดาน แล้้วปล่่อยอาหารมาที่่�แพนฟีี ดเดอร์์ซึ่� ่ งเรีียกว่่าแบบโอเวอร์์เฮด และแบบโลว์์เลเวล ที่่�จะส่่ งอาหารที่่�ระดัับความสููงของไก่่และปรัับท่่อส่่งอาหารขึ้้�นลงตามการ
เจริิ ญเติิบโตของไก่่ แต่่ไม่่ว่า่ แบบใดก็็ตามจะต้้องปรัับท่่อส่่งอาหารให้้เหมาะสมกัับไก่่ โดยปรัับความสููงของที่่�ใส่่ อาหาร
และปรัับปริิ มาณอาหารในฮอปเปอร์์ด้ว้ ย③ ที่่�ใส่่ น้ำ� �ำเวลาให้้อาหาร จะใช้้ถาดใส่่ น้ำ� �ำ หรืือดริิ งเกอร์์ใส่่ น้ำ� �ำ เพื่่�อให้้ไก่่กิินน้ำำ��ได้้ง่่าย
กรณีีที่่�ใช้้นิิปเปิิ ลดริิ งเกอร์์หรืือที่่�ใส่่ น้ำ� �ำ รููประฆััง ต้้องปรัับความสููงและความดัันน้ำำ��ให้้ลููกไก่่ทั้� ง้ หมดสามารถกิินน้ำำ��ได้้
อย่่างทั่่ว� ถึึงล่่องอาหารสำำ�หรัับให้้อาหารลููกไก่่ (ชิิกเพลต)ดริิ งเกอร์์ใส่่ น้ำ� �ำอ าหารสำำ �หรัับไก่่ เนื้้�อ
(ปริิมาณสารอาหารที่่�จำำ�เป็็นในช่่ วงวััยเจริิญเติิบโตและความเข้้ มข้้ นของอาหารผสมกัับปริิมาณที่่�ให้้ )สำำ�หรัับไก่่บรอยเลอร์์จะให้้อาหารที่่�วางจำำ�หน่่ายทั่่ว� ไปตามท้้องตลาด (แบ่่งเป็็ นอาหารสำำ�หรัับช่่วงแรก และอาหาร
สำำ�หรัับช่่วงหลััง) โดยจะให้้อาหารแบบไม่่จำ�ำ กััดปริิ มาณ (ให้้อาหารต่่อเนื่่�อง, ให้้กิินอาหารอิิสระ) เมื่่�อจะนำำ�ส่่ งขายเป็็ นวััตถุุดิิบอาหาร ต้้องให้้อาหารที่่�ไม่่ใส่่ ยาต่่างๆ เช่่น ยาปฏิิชีีวนะ เป็็ นต้้น ก่่อนเชืือดตั้้�งแต่่ 7 วัันขึ้้�นไป (อาหารปลอดยา)ตามมาตรฐานการเลี้้�ยงสััตว์์ปศุุสัตั ว์์ / สััตว์์ปีีกของญี่่�ปุ่่� นฉบัับปีี 2011 กำำ�หนดว่่าปริิ มาณสารอาหารที่่�จำ�ำ เป็็ นสำำ�หรัับ
ไก่่บรอยเลอร์์ช่่วงแรก (อายุุ 0-3 สััปดาห์์) ต้้องมีีพลัังงานเมตาโบลิิซึึม (ME) 3,100 kcal, โปรตีีนหยาบ (CP) 20.0% ช่่วง
หลััง (อายุุหลัังจาก 3 สััปดาห์์ไปแล้้ว) ME 3,100 kcal, CP 16.0% ซึ่่� งอาหารที่่�จำ�ำ หน่่ายในท้้องตลาดส่่ วนมากมีีค่่า CP สููงกว่่าที่่�กำ�ำ หนดนี้้�ถึึงประมาณ 2%อาหารไก่่จะมีีประเภทเนื้้�อละเอีียดที่่�นำ�ำ วััตถุุดิิบมาบดละเอีียด (mash) แบบอััดเม็็ด (pallet) แบบเนื้้�อหยาบที่่�นำ�ำ พา88เล็็ตมาบด (crumble) สำำ�หรัับไก่่บรอยเลอร์์นิิยมใช้้แบบ pallet และแบบ crumble ซึ่่� งไก่่กิินได้้เร็็ วเป็็ นส่่ วนใหญ่่ นอกจากนี้้�
ปริิ มาณอาหารที่่�ให้้ต่่อ 1 ตััวตลอดช่่วงระยะเวลาที่่�เลี้้�ยงจะอยู่่�ที่่�ราว 6.3 กก. (ปริิ มาณการบริิ โภคอาหารคิิดเป็็ น 2.1 เท่่าของ
น้ำำ��หนัักตอนส่่ งขายที่่�จะอยู่่�ที่่�ราว 3.0 กก.)้ า่ ไก่่บรอยเลอร์์และมีีระยะเวลาการเลี้้�ยงที่่�ยาวนาน เพื่่�อไม่่ให้้ค่่าอาหาร
ไก่่บ้า้ นท้้องถิ่่�น เนื่่�องจากจะเจริิ ญเติิบโตได้้ช้ากว่
เพิ่่�มมากเกิินไปและหลีีกเลี้้�ยงปััญหาไขมัันสะสมมากเกิินไป จึึงไม่่จำ�ำ เป็็ นต้้องให้้อาหารที่่�มีีโปรตีีนสููงและพลัังงานสููง มัักใช้้อาหารที่่�มีีสารอาหารน้้อยกว่่าและมีีราคาย่่อมเยา โดยทั่่ว� ไปแล้้วอาหารโปรตีีนสููงจะมีีราคาแพง และอาหารให้้แคลลอรี่่�
สููงจะทำำ�ให้้ไก่่มีีไขมัันสะสมมากเกิินไป นอกจากนี้้� ยัังมีีอาหารที่่�คิิดค้้นเพื่่�อปรัับปรุุ งคุุณภาพเนื้้�อไก่่ให้้ดีีขึ้� ้นด้้วย เช่่นอาหาร
ที่่�มีีส่่วนผสมของกากเบีียร์์ หรืือกากเหล้้าจากการหมัักให้้เกิิดแอลกอฮอล์์สำ�ำ หรัับผลิิตวิิสกี้้� เป็็ นต้้น และยัังมีีการใช้้ส่่ วนผสม เช่่น น้ำำ��มัันปลา เพื่่�อให้้เป็็ นอาหารสุุ ขภาพและเป็็ นอาหารฟัังก์์ชั่่น� ด้้วย

การเจริิญเติิบโตของไก่่ เนื้้�อและการเปลี่่�ยนแปลงของน้ำำ��หนััก
(1) การเจริิญเติิบโตของไก่่ กระทง (ไก่่ บรอยเลอร์์ )ช่่วงเจริิ ญเติิบโตช่่วงแรกของไก่่บรอยเลอร์์ (อายุุ 0-3 สััปดาห์์) เป็็ นช่่วงที่่�กระดููกและอวััยวะภายในกำำ�ลัังเจริิ ญเติิบโต
ปริิ มาณการบริิ โภคอาหารยัังน้้อย และความสามารถในการเผาผลาญอาหารยัังไม่่เต็็มที่่� ตอนช่่วงเริ่่� มให้้อาหาร น้ำำ��หนัักไก่่
อยู่่�ที่่�ราว 40 กรััม จนอายุุ 3 สััปดาห์์จะมีีน้ำำ��หนัักราว 850 กรััม น้ำำ��หนัักจะเพิ่่�มขึ้้�นและตอบสนองต่่อความเปลี่่�ยนแปลง
อุุณหภููมิิมากขึ้้�น ปริิ มาณอากาศที่่�จำ�ำ เป็็ นต้้องระบายก็็เพิ่่�มมากขึ้้�นอย่่างรวดเร็็ วด้้วย ในช่่วงหลััง / ช่่วงปรัับแต่่ง (อายุุ 4-8
สััปดาห์์) เป็็ นช่่วงที่่�กล้า้ มเนื้้�อเจริิ ญเติิบโต และจะเพิ่่�มน้ำำ��หนัักอย่่างรวดเร็็ วทุุกๆ วััน ความสามารถในการปรัับอุุณหภููมิิในร่่ างกายทำำ�ได้้ดีีขึ้� ้น และเสร็็ จสิ้้� นการผลััดขน ในขณะที่่�ลููกไก่่ทั้� ง้ ฝููงกระจายตััวกัันออกไป และเริ่่� มปรัับตััวให้้เข้้ากัับ
สภาพแวดล้้อมได้้ดีีขึ้� ้น สภาพภายในโรงเลี้้�ยงก็็เริ่่� มแน่่นขนััดขึ้้�น ทำำ�ให้้สภาพแวดล้้อมแย่่ลงได้้ง่่าย จำำ�เป็็ นต้้องควบคุุมการ
ระบายอากาศให้้ดีี เวลาส่่ งขายที่่�อายุุ 7-8 สััปดาห์์ไก่่จะมีีน้ำำ��หนััก 3.0 กก.
(2) การเจริิญเติิบโตของไก่่ บ้้านท้้ องถิ่่�น่ � ้นอยู่่�กัับสายพัันธุ์์� / เกรดของไก่่บ้า้ นท้้องถิ่่�น แต่่เนื่่�องจากมีีระยะเวลาการเลี้้�ยงที่่�ยาวนาน ไก่่เพศผู้้เ� พศเมีียจะ
แม้้ว่าขึ้
น้ำำ��หนัักแตกต่่างกัันมาก เมื่่�อมีีอายุตัุ้ � ง้ แต่่ 20 สััปดาห์์ขึ้� ้นไป เพศผู้้ �จะมีีน้ำำ��หนััก 3.0 กก. เพศเมีีย 2.0 กก. ซึ่่� งแตกต่่างกัันถึึง 1.0
กก. แน่่นอนว่่าเมื่่�อระยะเวลาการเลี้้�ยงยาวนานปริิ มาณอาหารที่่�บริิโภคก็็ยิ่่ง� มาก โดยเพศผู้้ �จะบริิ โภคราว 13.0 กก. เพศเมีีย
ราว 10.0 กก.

89การควบคุุมจััดการการเลี้้�ยง (ตั้้�งแต่่ เป็็นลููกไก่่ จนถึึงส่่ งขาย)เมื่่�อเข้้าโรงเลี้้�ยงลููกไก่่แล้้ว ช่่วงตั้้�งแต่่เริ่่� มให้้อาหารไปจนถึึงอายุุ 3 สััปดาห์์เรีียกว่่าช่่วงแรก และช่่วงหลัังจากนั้้�น
เรีียกว่่าช่่วงหลััง ไก่่บรอยเลอร์์โดยทั่่ว� ไปเมื่่�ออายุุ 8 สััปดาห์์ เพศผู้้ �จะเจริิ ญเติิบโตจนมีีน้ำำ��หนัักมากกว่่า 3 กก. และเพศเมีียก็็มีี
น้ำำ��หนัักใกล้้เคีียง 3 กก. เช่่นกััน
การเลี้้�ยงไก่่บรอยเลอร์์โดยทั่่ว� ไปแล้้วจะไม่่แตกต่่างจากการเลี้้�ยงลููกไก่่ไข่่ แต่่วััตถุุประสงค์์ของการเลี้้�ยงไก่่บรอยเลอร์์
คืือการเลี้้�ยงขุุน ดัังนั้้�นเพื่่�อให้้มีีปริิ มาณการผลิิตต่่อพื้้�นที่่�มากขึ้้�น ความหนาแน่่นในโรงเลี้้�ยงจึึงสููง และมัักเลี้้�ยงไก่่ด้ว้ ยเงื่่�อนไขที่่�ไม่่ดีีต่่อสุุขภาพ เช่่น จำำ�กััดการออกกำำ�ลัังของไก่่ ให้้อาหารที่่�มีีโปรตีีนสููง มีีแคลลอรี่่� สููง เป็็ นต้้น ถ้้าการควบคุุม
จััดการไม่่ดีีพอ อาจเกิิดโรคได้้ง่่ายจึึงจำำ�เป็็ นต้้องระวัังเป็็ นพิิเศษ
(1) การควบคุุมดููแลในช่่ วงแรก
ไก่่บรอยเลอร์์ช่่วงแรก ถ้้าเลี้้�ยงแบบปล่่อยเดิินอิิสระจะปููโรงเลี้้�ยงด้้วยวััสดุุปููพื้้�น และจำำ�เป็็ นต้้องเพิ่่�มอุุณหภููมิิด้ว้ ยเครื่่� องทำำ�ความร้้อนเป็็ นเวลา 2-4 สััปดาห์์ การควบคุุมดููแลอุุณหภููมิิในการเลี้้�ยงลููกไก่่เป็็ นสิ่่� งสำำ�คััญ ซึ่่� งถ้้าอุุณหภููมิิต่ำ��ำ ไปจะทำำ�ให้้
เกิิดโรคท้้องมาน (ส่่ วนท้้องมีีขนาดใหญ่่ขึ้� ้นผิิดปกติิ) ได้้ง่่าย นอกจากนี้้� ไก่่ที่่�เจริิ ญเติิบโตไม่่ดีีมัักจะมีีความผิิดปกติิที่่�ขา ต้้อง
รีีบกำำ�จััดทิ้้�งโดยเร็็ ว① การนำำ�เข้้าลููกไก่่ (รัับลููกไก่่เข้้ามา)่ ะแบบใดก็็จะวางชิิกการ์์ดกั้้�น
กรณีีเลี้้�ยงแบบปล่่อย จะมีีเครื่่� องเลี้้�ยงลููกไก่่แบบรููปทรงร่่ มและพื้้�นทำำ�ความอุ่่�นซึ่่�งไม่่ว่าจ
คอกทรงกระบอกไว้้บริิเวณตรงกลางเพื่่�อรัับความอบอุ่่�น และทำำ�ความอุ่่�นเตรีียมเอาไว้้ล่่วงหน้้า เมื่่�อลููกไก่่มาถึึงจะนำำ�เข้้าไป
ไว้้ภายในชิิกการ์์ด และให้้พัักผ่อ่ นในนั้้�น อุุณหภููมิิและความชื้้�นภายในชิิกการ์์ดเป็็ นสิ่่� งสำำ�คััญ ต้้องปรัับอุุณหภููมิิ (32℃)ความชื้้�น (ประมาณ 65%) ให้้สม่ำ��ำ เสมอและเหมาะกัับลููกไก่่เพื่่�อให้้ไก่่กระจััดกระจายอยู่่�
② การป้้ อนอาหาร

ที่่�ใส่่ อาหารจะใช้้กล่่องแบนขอบตื้้�นสำำ�หรัับใส่่ อาหาร (ชิิกการ์์ด) หรืือจานใส่่ อาหารเพื่่�อให้้สามารถวางบนพื้้�นได้้
อย่่างมั่่น� คงแม้้ตั้� ง้ อยู่่�บนวััสดุุปููพื้้�น ที่่�ใส่่ น้ำ� �ำ จะติิดตั้้�งเป็็ นนิิปเปิิ ลดริิ งเกอร์์หรืือที่่�ใส่่ น้ำ� �ำ รููประฆััง และติิดตั้้�งดริิ งเกอร์์ให้้น้ำ� �ำ เพิ่่ม�
เพื่่�อให้้สามารถกิินน้ำำ��ได้้ง่่าย โดยจะวางที่่�ใส่่ อาหารและที่่�ใส่่ น้ำ� �ำ เอาไว้้สลัับกัันไป เพื่่�อเตรีียมพร้้อมให้้ลููกไก่่สามารถกิิน
อาหารได้้อย่า่ งสบาย อาหารที่่�ให้้เป็็ นอาหารชนิิดข้้น และให้้อาหารปริิ มาณน้้อยหลายๆ ครั้้�ง จะทำำ�ให้้กิินอาหารได้้ดีี ไก่่บ
รอยเลอร์์หลัังระยะป้้อนอาหาร จะให้้อาหารตามคู่่�มืือการเลี้้�ยงไก่่
③ ความหนาแน่่นในการเลี้้�ยง

ความหนาแน่่นในโรงเลี้้�ยงต่่อพื้้�นที่่� 1 ตร.ม. ควรเลี้้�ยงไก่่ประมาณ 15 ตััว และกล่่าวกัันว่่าถ้าจ้ ะเลี้้�ยงลููกไก่่แยกเพศผู้้เ� พศเมีียจะทำำ�ให้้ไก่่เติิบโตเร็็ วขึ้้�น แต่่โดยทั่่ว� ไปจะใช้้วิธีีิ เลี้้�ยงรวมเพศผู้้เ� พศเมีียเพื่่�อทุ่่�นแรงในการแยก

90

④ การควบคุุมความชื้้�น

ในการเลี้้�ยงแบบปล่่อยเดิินอิิสระเวลาทำำ�ความอุ่่�นภายในโรงเลี้้�ยงจะรัักษาความชื้้�นเอาไว้้ได้้ยากจึึงทำำ�ให้้อากาศแห้้ง
เกิินไปได้้ ดัังนั้้�นจึึงต้้องพรมน้ำำ��ไปบนวััสดุุปููพื้้�นที่่�บริิเวณตรงกลางเป็็ นครั้้�งคราว ความชื้้�น (ตั้้�งแต่่ 50% ขึ้้�นไป) ระหว่่างที่่�
ทำำ�ความอุ่่�นภายในโรงเลี้้�ยง จะมีีผลต่่อการเจริิ ญเติิบโตของไก่่หลัังจากนี้้� อย่า่ งมาก⑤ การควบคุุมอุุณหภููมิิ

จะต้้องคอยเฝ้้าสัังเกตพฤติิกรรมของลููกไก่่ แล้้วค่่อยๆ ลดอุุณหภููมิิลงของที่่�เลี้้�ยงลููกไก่่ลง ควรค่่อยๆ ปรัับอุุณหภููมิิ
ให้้ลดลงเรื่่� อยๆ จนอยู่่�ที่่� 29 ℃ เมื่่�อไก่่มีีอายุไุ ด้้ 7 วััน และคอยปรัับให้้อุุณหภููมิิอยู่่�ในช่่วงที่่�ลููกไก่่กระจายตััวอย่่างสม่ำำ��เสมอ
พอดีี หลัังจากนำำ�ลููกไก่่เข้้ามาเลี้้�ยงแล้้ว หากไม่่ลดอุุณหภููมิิภายในโรงเลี้้�ยงลง ในเวลาประมาณ 2-3 วัันอุุณหภููมิิของ
สภาพแวดล้้อมภายในโรงเลี้้�ยงจะสููงขึ้้�นกว่่าช่่วงที่่�เริ่่� มป้้อนอาหาร การที่่�อุุณหภููมิิเพิ่่�มขึ้้�นสููงตั้้�งแต่่ช่่วงแรกของการเลี้้�ยง
เช่่นนี้้�จะทำำ�ให้้ปริิ มาณการบริิ โภคลดลง และจะส่่ งผลกระทบต่่อการเพิ่่�มน้ำำ��หนัักตััวไก่่ในเวลาต่่อมา และเป็็ นสาเหตุุทำ�ำ ให้้น้ำำ��หนัักของไก่่แต่่ละตััวแตกต่่างกัันมากอีีกด้้วย จึึงต้้องระวัังให้้มาก
⑥ การระบายความร้้อนออก

การหยุุดทำำ�ความอุ่่�นภายในโรงเลี้้�ยง เรีียกว่่า การระบายความร้้อนออก สำำ�หรัับโรงเลี้้�ยงแบบเปิิ ดโล่่งในฤดููร้้อนจะ
ทำำ�เมื่่�อไก่่มีีอายุไุ ด้้ราว 2 สััปดาห์์ และในฤดููหนาวจะทำำ�เมื่่�อไก่่มีีอายุรา
ุ ว 3 สััปดาห์์ สำำ�หรัับโรงเลี้้�ยงแบบวิินโดว์์เลสไม่่มีี
แนวคิิดเรื่่� องการระบายความร้้อนออก สิ่่� งสำำ�คััญคืือการรัักษาสมดุุลของอุุณหภููมิิภายในโรงเลี้้�ยงและปริิ มาณอากาศที่่�ส่่งเข้้า
ไปในโรงเลี้้�ยง
⑦ การควบคุุมการให้้อาหารและน้ำำ��

เนื่่�องจากลููกไก่่จะเจริิ ญเติิบโตอย่่างรวดเร็็ วมาก จึึงต้้องคอยปรัับความสููง แรงดัันน้ำำ�� และตำำ�แหน่่งที่่�ปล่่อยน้ำำ��ของนิิ
ปเปิิ ลดริิ งเกอร์์ และที่่�ใส่่ น้ำ� �ำ รููปทรงระฆัังตามการเจริิ ญเติิบโตของลููกไก่่

นิิปเปิิ ลดริิ งเกอร์์ : ปรัับความสููงให้้ลููกไก่่กิินน้ำำ��ได้้ง่่าย

ที่่�ใส่่ อาหาร : ให้้ความสููงของขอบจานใส่่ อาหารสููงระดัับ
เดีียวกัับกระเพาะพัักของลููกไก่่เพศเมีีย

91ที่่�ใส่่ น้ำ� �ำ รููปทรงระฆััง : ความสููงก้้นจานใส่่ น้ำ� �ำ อยู่่�ระดัับเดีียวกัับไหล่่ของลููกไก่่เพศเมีีย
⑧ การควบคุุมชิิกการ์์ด

หลัังจากเริ่่� มป้้อนอาหารต้้องขยายวงของคอกที่่�เลี้้�ยงตามการเจริิ ญเติิบโตของลููกไก่่ และขนาดตััวของลููกไก่่จะใหญ่่
จนข้้ามชิิกการ์์ดได้้เมื่่�ออายุไุ ด้้ราว 10-13 วััน เมื่่�อถึึงตอนนั้้�นจะต้้องถอดออก
⑨ การระบายอากาศ

เนื่่�องจากการเลี้้�ยงอย่่างหนาแน่่นและขนาดฝููงใหญ่่จึึงต้้องระวัังเรื่่� องการระบายอากาศเป็็ นพิิเศษ
⑩ การควบคุุมแสงสว่่าง

กรณีีสำำ�หรัับโรงเลี้้�ยงแบบวิินโดว์์เลส จะเปิิ ดไฟด้้วยความสว่่าง 5 ลัักซ์์ตลอด 24 ชม. จนถึึงอายุุ 1 สััปดาห์์ เมื่่�อไก่่
อายุุ 2-3 สััปดาห์์จะเปลี่่�ยนเป็็ น 3 ลัักซ์์และหลัังจากนั้้�นจะเปลี่่�ยนเป็็ นไฟที่่�มีีความสว่่างต่ำำ��ราว 0.5 ลัักซ์์ และเปิิ ดนาน 23 ชม.
สำำ�หรัับโรงเลี้้�ยงแบบเปิิ ดโล่่ง ตอนกลางวัันจะใช้้แสงแดดธรรมชาติิ และตอนกลางคืืนจะเปิิ ดไฟตามกรณี่่� ของโรงเลี้้�ยงแบบ
วิินโดว์์เลส
(2) การควบคุุมจััดการในช่่ วงหลััง
เมื่่�อไก่่มีีอายุุ 4 สััปดาห์์ไปแล้้ว จะเปลี่่�ยนอาหารจากอาหารเพื่่�อช่่วยการเจริิ ญเติิบโตสำำ�หรัับการเลี้้�ยงช่่วงแรกมาเป็็ นอาหารสำำ�หรัับการจััดแต่่งสำำ�หรัับการเลี้้�ยงช่่วงหลัังแทน เมื่่�อลููกไก่่เจริิ ญเติิบโตไปเรื่่� อยๆ ปริิ มาณอาหารที่่�บริิโภคเพิ่่ม� ขึ้้�น
และปริิ มาณการขัับถ่่ายมููลก็็เพิ่่�มมากขึ้้�นด้้วย นอกจากนี้้� ในช่่วงนี้้�จะเริ่่� มเข้้าสู่่�ช่่วงการเลี้้�ยงที่่�มีีความหนาแน่่นขึ้้�น จึึงต้้อง
พยายามทำำ�การระบายอากาศให้้ดีี โดยเฉพาะอย่่างยิ่่ง� การเลี้้�ยงแบบปล่่อยเดิินอิิสระ ควรใช้้วิธีีิ เพื่่�อทำ�ำ ให้้อากาศสามารถไหล
เข้้ามาผ่่านทางพื้้�นได้้ ถ้้าทำ�ำ ได้้เช่่นนี้้�แล้้ววััสดุุปููพื้้�นก็็แห้้งพอดีี และก๊๊าซพิิษที่่�ขัับออกมาก็็จะน้้อยลงด้้วย
เมื่่�อเข้้าสู่่�การเลี้้�ยงในช่่วงหลััง ไก่่จะเคลื่่�อนไหวน้้อยลงตามน้ำำ��หนัักตััวที่่�เพิ่่�มขึ้้�น และการเจริิ ญเติิบโตของไก่่เพศผู้้ �และเพศเมีียจะแตกต่่างกัันมากขึ้้�น ในช่่วงนี้้�ไก่่บริิโภคอาหารในปริิ มาณสููงสุุ ดเมื่่�อภายในโรงเลี้้�ยงมีีอุุณหภููมิิ 19-23 ℃ และส่่ งผลให้้น้ำ� �ำ หนัักตััวเพิ่่�มขึ้้�นอย่่างมาก แต่่สำ�ำ หรัับฤดููร้้อนในช่่วงที่่�อากาศร้้อนจััดก็็จำ�ำ เป็็ นต้้องดำำ�เนิินการป้้ องกัันผลกระทบ
จากความร้้อน เช่่น เป่่ าลมไล่่ความร้้อน และจำำ�กััดอาหาร เป็็ นต้้น เมื่่�ออุุณหภููมิิเพิ่่�มสููงขึ้้�นอย่่างฉัับพลัันจนอยู่่�ที่่�ตั้� ง้ แต่่ 30 ℃
92ขึ้้�นไป จะทำำ�ให้้เป็็ นลมแดดได้้ง่่ายจึึงต้้องคอยระวัังให้้ดีี
(3) การส่่ งขายเมื่่�ออายุรา
ุ ว 6-7 สััปดาห์์จะนำำ�ลููกไก่่เพศเมีียส่่ งออกขาย (แบ่่งขายเพื่่�อลดจำำ�นวน) เนื่่�องจากการเจริิ ญเติิบโตของ
ลููกไก่่เพศเมีียจะช้้าลงหลัังจากนั้้�น การแบ่่งออกขายเพื่่�อลดจำำ�นวนลงทำำ�ให้้มีีพื้้�นที่่�สำ�ำ หรัับใช้้เลี้้�ยงให้้ไก่่เพศผู้้เ� จริิ ญเติิบโตได้้
กว้้างขวางขึ้้�น หลัังจากแบ่่งออกไปขายแล้้ว เมื่่�ออายุรา
ุ ว 9 สััปดาห์์ก็นำ็ �ำ ลููกไก่่ทั้� ง้ หมดส่่ งออกขาย เมื่่�อรวมกัับที่่�แบ่่งออกขาย
ไปก่่อนแล้้ว โดยทั่่ว� ไปจะส่่ งลููกไก่่ออกขายได้้คิิดเป็็ นน้ำำ��หนัักการผลิิตที่่� 32-35 กก. ต่่อพื้้�นที่่� 1 ตร.ม.

การควบคุุมจััดการด้้ านสุุ ขอนามััยของไก่่ เนื้้�อ (ระบบ all-in, all-out และการฆ่่ าเชื้้�อโรค)(1) การทำำ�ความสะอาดหลัังส่่ งไก่่ ออกขายและก่่ อนรัับลููกไก่่ เข้้ ามาเลี้้�ยง
ไก่่บรอยเลอร์์ จะเลี้้�ยงด้้วยระบบ all-in, all-out โดยจะรัับลููกไก่่ที่่�ฟัักเป็็ นตััวในวัันเดีียวกัันเข้้ามาเลี้้�ยงในโรงเลี้้�ยง
เดีียวกััน (all-in) จากนั้้�นจะเลี้้�ยงแล้้วนำำ�ส่่ งขายทั้้�งหมด (all-out) ซึ่่� งเป็็ นวิิธีีการเลี้้�ยงที่่�ทำ�ำ กัันโดยทั่่ว� ไปเนื่่�องจากโรงเลี้้�ยงไก่่จะถููกใช้้งานซ้ำำ��โดยการควบคุุมจััดการในช่่วงเวลาสั้้�นๆ (ตั้้�งแต่่รัับลููกไก่่เข้้ามาเลี้้�ยงไปจนถึึงส่่ งออกขาย) จึึงมีีโอกาสที่่�ต้น้ ตอของโรคต่่างๆ มากมายจะหลงเหลืืออยู่่�และสะสมเพิ่่ม� มากขึ้้�นไปเรื่่� อยๆ ตามเวลาที่่�ผ่า่ นไปจุุดประสงค์์ของการฆ่่าเชื้้�อคืือ เพื่่�อกำ�ำ จััดเชื้้�อโรค, จุุลิินทรีีย์์ที่่�เป็็ นต้้นตอของโรค และแมลงปรสิิ ตต่่างๆ ที่่�หลงเหลืือจากการ
เลี้้�ยงไก่่ชุุดก่่อนหน้้าให้้หมดไป โรงเลี้้�ยงไก่่ที่่�ว่า่ งลงหลัังจากที่่�นำ�ำ ไก่่ส่่งออกขายแล้้ว จะต้้องทำำ�การกำำ�จััดมููลไก่่ออกไป
โดยเร็็ ว ก่่อนจะนำำ�ลููกไก่่ชุุดต่่อไปเข้้ามาเลี้้�ยงต้้องทำำ�การรื้้� อวััสดปููพื้้�นออกให้้หมด กำำ�จััดแมลง ล้้างน้ำำ��ทำำ�ความสะอาดและ
ฆ่่าเชื้้�อให้้ทั่่ว� ทั้้�งหมด นอกจากนี้้� ไม่่เพีียงแต่่โรงเลี้้�ยงเท่่านั้� น้ แต่่จำ�ำ เป็็ นต้้องทำำ�ความสะอาด / กำำ�จััดแมลง / ล้้างน้ำำ��ทำำ�ความ
สะอาด / ฆ่่าเชื้้�อบริิเวณรอบๆ โรงเลี้้�ยงอีีกด้้วย
(2) การกำำ�จัดั สัั ตว์์ตามธรรมชาติิ
ต้้องติิดตั้้�งลููกกรงโลหะหรืือตาข่่ายป้้องกัันนกเพื่่�อไม่่ให้้หนูู และนกป่่ าลุุกล้ำ� �ำ เข้้ามาภายในโรงเลี้้�ยงได้้
(3) การใช้้ วัคั ซีีนและยาป้้องกััน
โรคนิิวคาสเซิิล, โรคหลอดลมอัักเสบติิดต่่อในไก่่, โรคติิดเชื้้�อเฉีียบพลัันในระบบหายใจ, โรคเบอร์์ซ่่าอัักเสบติิดต่่อ,โรคฝีีดาษไก่่, โรคมาเร็็ กซ์์ในไก่่ เป็็ นต้้น สามารถป้้องกัันด้้วยวััคซีีนได้้ ซึ่่� งวััคซีีนแต่่ละชนิิดจะให้้ตามโปรแกรมการให้้
วััคซีีน สำำ�หรัับไก่่บรอยเลอร์์โปรแกรมโดยทั่่ว� ไปจะเป็็ นการให้้วััคซีีนเชื้้�อเป็็ นเป็็ นหลััก

93การกำำ�จัดั มููลไก่่ และวิิธีีการปฏิิบััติิ
ปััจจุุบันั มููลไก่่เกืือบทั้้�งหมดจะถููกกำำ�จััดด้้วยวิิธีีการหมัักให้้ย่อ่ ยสลาย แล้้วนำำ�ไปใช้้ประโยชน์์เป็็ นปุ๋๋� ยคอกต่่อไป ซึ่่� งมีีทั้้�งวิิธีีการหมัักแบบถมเป็็ นชั้้�น วิิธีีตีีผสมแบบเปิิ ดโล่่ง และวิิธีีตีีผสมแบบปิิ ด เป็็ นต้้น วิิธีีการกำ�ำ จััดมููลของไก่่บรอยเลอร์์ส่่วน
ใหญ่่จะทำำ�ในเรืือนหมัักแบบเปิิ ดโล่่ง เนื่่�องจากวััตถุุที่่�ผสมรวมอยู่่�ในมููลของไก่่บรอยเลอร์์ส่่วนใหญ่่เป็็ นวััตถุุที่่�มีีน้ำ� �ำ ปะปนน้้อย กรณีีที่่�จะกำำ�จััดโดยการหมัักให้้ย่อ่ ยสลายในเรืือนหมััก จำำ�เป็็ นต้้องปรัับปริิ มาณน้ำำ��ในส่่ วนผสมตั้้�งแต่่ขั้�น้ แรกนอกจากนี้้� ในเรืือนหมัักให้้ย่อ่ ยสลายแบบปิิ ดการกำำ�จััดมููลจะเป็็ นไปอย่่างรวดเร็็ ว จึึงต้้องระวัังเรื่่� องการย่่อยสลายของวััตถุุที่่�
เป็็ นอัันตรายต่่อการเจริิ ญเติิบโตในวััสดุุปููพื้้�น เช่่น ขี้้�เลื่่�อย เป็็ นต้้น ไม่่เพีียงพอด้้วย

แผนการเลี้้�ยงและการประเมิินความสามารถ
(1) แผนการเลี้้�ยง
ปััจจุุบันั ไก่่บรอยเลอร์์ถููกเลี้้�ยงภายใต้้การทำ�ำ สััญญาการผลิิตกัับบริิ ษััทอาหารสััตว์์ หรืือองค์์กรที่่�เป็็ นบริิ ษััทตััวแทน
การค้้าครบวงจร เป็็ นต้้น ทั้้�งวัันที่่�นำ�ำ ไก่่เข้้ามาเลี้้�ยง จำำ�นวนไก่่ที่่�นำ�ำ เข้้ามาเลี้้�ยง และอายุุไก่่ที่่�ส่่งออกขาย เป็็ นต้้น จะถููก
กำำ�หนดไว้้ในสััญญา ดัังนั้้�นจึึงจำำ�เป็็ นต้้องพิิจารณาเรื่่� องสถานที่่�เลี้้�ยง และแผนการปฏิิบั ัติิงานเอาไว้้ก่่อนล่่วงหน้้า
(2) วิิธีีการสำำ �รวจความสามารถ
เนื่่�องจากไก่่มีีการเจริิ ญเติิบโตเร็็ วและมีีระยะเวลาเลี้้�ยงสั้้�น การชั่่ง� น้ำำ��หนัักจึึงต้้องทำำ�ทุุกสััปดาห์์ และตรวจวััดปริิ มาณการบริิ โภคอาหารด้้วย ผลที่่�ได้้จะนำำ�ไปคำำ�นวณหาความสามารถในการเพิ่่�มน้ำำ��หนััก เป็็ นต้้น ซึ่่� งผลกำำ�ไรจากการบริิ หารจััดการจะแตกต่่างกัันไปตามอััตราการส่่ งออกขาย (อััตราส่่ วนระหว่่างจำำ�นวนลููกไก่่ที่่�นำ�ำ เข้้ามาเลี้้�ยงต่่อจำำ�นวนที่่�สามารถส่่ งขายได้้) และน้ำำ��หนัักที่่�ส่่งขาย (น้ำำ��หนัักของไก่่เป็็ นที่่�ส่่งขายต่่อหน่่วยพื้้�นที่่�เลี้้�ยง) เป็็ นต้้น

94

5อืน่ ๆ

① ม้ าขนาดเล็ก

ลักษณะเฉพาะของม้ าพันธุ์เธอร์ รัพเบรติ

・ ม้�พื้้นธุ์เธอีรั้์รั้้พื้เบัรั้ตเป็ นสั้ตว์ที่่�สัญ้ ช�ตญ�ณเรั้้�อีงก้�รั้รั้ะว้งภ้ยสั้งม�ก้ บั�งครั้� ้งเม้�อีคนเล่�ยงเคล้�อีนไหวต้วอีย่�ง
ก้รั้ะที่้นห้นอี�จำตก้ใจำและวิง� พื้ล่�นหรั้้อีอี�ละว�ดได้ เวล�ที่่�จำะเข้�ใก้ล้ตว้ ม้� ต้อีงค่อียๆ เข้�ไปจำ�ก้ด้�นหน้� เรั้่ยก้ด้วยนำ��เสั่ ยงนุ่มนวล เพื้้�อีที่ำ�ให้ม�้ รั้้สั้ก้อีุ่นใจำ

・ เน้�อีงจำ�ก้ลำ�ไสั้ขอีงม้�ม่คว�มย�วเม้�อีเที่่ยบัก้้บัสั้ตว์ปรั้ะเภที่อี้�น จำ้งเก้ิดภ�วะโคลิก้ (ปวดที่้อีง) ได้ง่�ย จำำ�เป็ นต้อีง
ควบัคุมด้แลเรั้้�อีงก้�รั้ข้บัถ่�ยให้ด่

ชีื่อของส่ วันติ่ างๆ ในร่ างกายทีส่ ำ าคัญของม้ าพันธุ์เธอร์ รัพเบรติ (เทียบกับร่ างกายคน)
①

②

③

④

⑤

⑥

▲

⑦

⑧
⑨
⑩
⑪

⑫
⑬

① ขนหน้�ม้�

⑧ เข่�หล้ง (เข่�ขอีงคน)③ ตะโหงก้ม้�

⑩ ข้อีเที่้�หน้� (ข้อีม้อีขอีงคน)② ขนหล้งคอี

⑨ เข่�หน้� (ข้อีศัอีก้ขอีงคน)④ หล้ง

⑪ ข้อีเที่้�หล้ง (ข้อีเที่้�ขอีงคน)⑤ บั้�นที่้�ย

⑫ ข้อีต่อีหล้งเที่้� (ข้อีนิ�วขอีงคน)⑥ ห�ง⑬ ก้่บั (เล็บันิ�วก้ล�งขอีงคน)⑦ สั่ วนสั้ ง95การบ่ งชีี้ม้าแติ่ ละติัวั
ก้�รั้บั่งช่�ม�้ พื้้นธุ์เธอีรั้์รั้้พื้เบัรั้ตแต่ละต้วจำะด้ที่่�สั่ขน ล้ก้ษณะเฉพื้�ะต้ว (ล�ยด่�งสั่ ข�ว, ขนหย้ก้เป็ นคล้�น เป็ นต้น) หรั้้อี
ใช้ไมโครั้ชิพื้ เป็ นต้น และข้อีม้ลเหล่�น่�จำะถ้ก้บั้นที่้ก้ลงในใบัที่ะเบั่ยนต้วด้วย
(1) สี ขนสั่ ขนขอีงม้�พื้้นธุ์เธอีรั้์รั้้พื้เบัรั้ตม่ที่� ง้ หมด 8 ปรั้ะเภที่ด้งต่อีไปน่�

ขนสั่ น� �ำ ต�ลเชสัน้ที่

ขนสั่ น� �ำ ต�ลเข้ม หรั้้อี ด�รั้์ก้เชสัน้ที่

ขนสั่ เที่�แก้มเหล้อีง

ขนสั่ ด�ำ อีมเหล้อีง

ขนสั่ น� �ำ ต�ลช็อีก้โก้แลต

ขนสั่ ด�ำขนสั่ ข�วแต้มสั่ เที่�

ขนสั่ ข�ว(2) ลักษณะเฉพาะ
บั่งบัอีก้ด้วยล้ก้ษณะเฉพื้�ะขอีงล�ยด่�งสั่ ข�วบันใบัหน้�และข�ที่้�งสั่� หรั้้อีคว�มหย้ก้ขอีงขนที่้�งต้ว
(3) ไมโครชีิพ

・จำะฝึ้งไว้ที่่�บัรั้ิเวณตรั้งก้ล�งขอีงคอีด้�นซึ่้�ยก้่อีนจำะลงที่ะเบั่ยนเพื้็ดด่ก้รั้่
・เบัอีรั้์ขอีงไมโครั้ชิพื้จำะถ้ก้รั้ะบัุไว้ในใบัรั้้บัรั้อีงก้�รั้ลงที่ะเบั่ยนเพื้็ดด่ก้รั้่

・ถ้�จำะนำ�ม้�พื้้นธุ์เธอีรั้์รั้้พื้เบัรั้ตไปใช้เป็ นม้�แข่ง จำำ�เป็ นต้อีงฝึ้งไมโครั้ชิพื้

อาหาร

・อี�ห�รั้ที่่�ให้แก้่ม�้ พื้้นธุ์เธอีรั้์รั้้พื้เบัรั้ต จำะม่อี�ห�รั้แบับัเข้มข้นและอี�ห�รั้หย�บั

・อี�ห�รั้เข้มข้น โดยหล้ก้จำะเป็ นอี�ห�รั้จำำ�พื้วก้ธ้ญพื้้ช ได้แก้่ ข้�วโอี๊ตและรั้ำ�ข้�ว เป็ นต้น นอีก้จำ�ก้น่�ยง้ ม่อี�ห�รั้ผู้สัมด้วย

・อี�ห�รั้หย�บั เป็ นหญ้�แห้งที่่�น�ำ เข้�ม�จำ�ก้ต่�งปรั้ะเที่ศั หรั้้อีที่่�ปล้ก้ไว้เอีงในฟ�รั้์ม

96วััสดุุปููพื้้�น

・ในโรงเลี้้�ยงม้้าจะแบ่่งกั้้�นเป็็ นห้้องย่่อยๆ เรีียกว่่าคอกม้้า ซึ่่� งจะใช้้เป็็ นที่่�นอนของม้้า ซึ่่� งจะปููด้้วยฟาง เป็็ นต้้น เรีียกว่่า
วััสดุุปููพื้้�น

・วััสดุุปููพื้้�นส่่ วนใหญ่่จะใช้้ฟางข้้าว ฟางข้้าวสาลีี หญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์ที่่�ปลููกเองในฟาร์์ม เศษไม้้ หรืือขี้้�เลื่่�อย เป็็ นต้้น

・ในฟาร์์มผลิิตจะใช้้ฟางข้้าวหรืือหญ้้าเลี้้�ยงสััตว์์ที่่�ปลููกเองในฟาร์์ม ส่่ วนในฟาร์์มเลี้้�ยงมัักใช้้ฟางข้้าว เศษไม้้หรืือขี้้�เลื่่�อย
เพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้ม้ากิ้ ินวััสดุุปููพื้้�น

97

② ผึ้้ง� เลี้้�ยง

โครงสร้้ างของกล่่ องรััง

(1) กล่่ องรััง / กล่่ องเสริิม
ผึ้้�งจะถููกเลี้้�ยงไว้้ภายในกล่่องรััง (นัับเป็็ น 1 ฝููง) กล่่องรัังตามปกติิ จะสามารถใส่่ แผ่่นรัังได้้ 8-10 แผ่่น ซึ่่� งจะมีีผึ้้�งงานทำำ�งาน
อยู่่�ภายในราว 2 หมื่่�นตััว นอกจากนี้้� เวลาที่่�ฝููงเติิบโตขยายใหญ่่ขึ้� ้น จะต่่อเติิมกล่่องเสริิ มที่่�ไม่่มีีพื้้�นเพิ่่�มเข้้าไปด้้านบนกล่่องรัังอีีก
ทีีเพื่่�อให้้สามารถรองรัับผึ้้�งที่่�เพิ่่�มจำำ�นวนขึ้้�นได้้

กล่่องรััง

กล่่องเสริิ ม(2) แผ่่ นรััง (รวงผึ้้ง� )ส่่ วนที่่�ผึ้� ง้ เกาะรวมกัันภายในรัังเรีียกว่่าแผ่่นรััง (รวงผึ้้�ง)เป็็ นส่่ วนประกอบพื้้�นฐานของรัังผึ้้�ง
ซึ่่� งขนาดของฝููงผึ้้�งจะกำำ�หนดด้้วยจำำ�นวนแผ่่นรัังที่่�ใส่่ ไว้้ภายในกล่่องรััง
หรืือใส่่ แผ่่นรัังตามจำำ�นวนที่่�เหมาะกัับขนาดของฝููงผึ้้�ง
(3) อุุปกรณ์์ ให้้ อาหาร
อุุปกรณ์์ให้้อาหารเป็็ นอุุปกรณ์์สำ�ำ หรัับให้้อาหาร (น้ำำ��ผสมน้ำำ��ตาล เป็็ นต้้น)แผ่่นรััง

แก่่ผึ้� ง้ กรณีีที่่�จะใส่่ ไว้้ในกล่่องรััง
จะให้้อาหารโดยวางไว้้ส่่วนด้้านนอกสุุ ดของแผ่่นรััง

อุุปกรณ์์ให้้อาหาร

อาหารของผึ้้ง� และอาหารที่่�ใช้้ เลี้้�ยง
(1) น้ำำ��หวานจากดอกไม้้ และเกสรดอกไม้้
อาหารของผึ้้�งมีีเพีียงน้ำำ��หวานจากดอกไม้้และเกสรดอกไม้้เท่่านั้� น้ น้ำำ��หวานจากดอกไม้้เป็็ นแหล่่งพลัังงาน ส่่ วนเกสรดอกไม้้
98จำะม่แรั้่ธ�ตุ และโปรั้ต่น รั้อีย้ลเจำลล่� (นมผู้้�ง) ที่่�ให้แก้่รั้�ชิน่ผู้� ง้ และต้วอี่อีน จำะถ้ก้ข้บัอีอีก้ม�โดยผู้้�งง�นที่่�ก้ินเก้สัรั้ดอีก้ไม้เข้�ไป
(2) อาหารทีใ่ ชี้ เลีย้ งในก้�รั้เล่�ยงผู้้�งไม่จำ�ำ เป็ นต้อีงให้อี�ห�รั้เป็ นปรั้ะจำำ�ทีุ่ก้ว้น แต่เวล�ที่่�ไม่สั�ม�รั้ถเก้็บันำ��หว�นจำ�ก้ดอีก้ไม้ได้ อี�จำต้อีงให้อี�ห�รั้
(นำ��ผู้สัมนำ��ต�ล เป็ นต้น) เพื้้�อีให้ผู้� ง้ สั�ม�รั้ถดำ�รั้งช่วติ อีย้ไ่ ด้ นอีก้จำ�ก้น่� ในช่วงที่่�ม่เก้สัรั้ดอีก้ไม้นอี้ ย อี�จำให้อี�ห�รั้ที่่�ว�ง
จำำ�หน่�ยในที่้อีงตล�ด (เก้สัรั้ดอีก้ไม้ที่ดแที่น) เพื้้�อีใช้แที่นเก้สัรั้ดอีก้ไม้ต�มธรั้รั้มช�ติ

การไปหาอาหารของผ่้ง้
ก้ล่�วก้้นว่�ต�มปก้ติผู้� ง้ จำะบัินรั้ะยะที่�งเป็ นรั้้ศัม่ปรั้ะม�ณ 2 ก้ม. เพื้้�อีไปเก้็บันำ��หว�นและเก้สัรั้ดอีก้ไม้ แต่ถ�้ บัรั้ิเวณใก้ล้เค่ยง
ไม่ม่ดอีก้ไม้ก้อี็ �จำบัินไปไก้ลถ้ง 10 ก้ม. ผู้้�งชอีบัดอีก้ไม้ที่่�ม่ปรั้ิม�ณนำ��หว�นม�ก้ และนำ��หว�นม่คว�มเข้มข้นขอีงนำ��ต�ลสั้ง
และก้รั้ณ่ ที่่�ม่ดอีก้ไม้ที่่�ม่คุณภ�พื้นำ��หว�นด่ก้บั้ ดอีก้ไม้ที่่�คุณภ�พื้ด้อียก้ว่�อีย้ห่ ่�งอีอีก้ไปจำ�ก้รั้้งเป็ นรั้ะยะที่�งเที่่�ก้้น ผู้้�งจำะไม่
สันใจำดอีก้ไม้ที่่�คุณภ�พื้ด้อียเลยเพื้้�อีจำะได้ไม่ใช้พื้ล้งง�นไปโดยเสั่ ยเปล่� โดยผู้้�งจำะพื้ิจำ�รั้ณ�ดอีก้ไม้จำ�ก้คุณสัมบั้ติ 3 ปรั้ะก้�รั้ค้อี
"คุณภ�พื้, ปรั้ิม�ณ, รั้ะยะที่�ง" และจำะบัินไปห�ดอีก้ไม้ที่่�ไหน ก้็จำะต้ดสัิ นจำ�ก้สัภ�พื้ขอีงดอีก้ไม้บัรั้ิเวณรั้อีบัๆ น้�นนอีก้จำ�ก้น่� ผู้้�งจำะแบั่งหน้�ที่่�ก้น้ รั้ะหว่�งต้วที่่�เก้็บัรั้วบัรั้วมนำ��หว�นดอีก้ไม้ ก้้บัต้วที่่�เก้็บัรั้วบัรั้วมเก้สัรั้ดอีก้ไม้ แต่ก้ข็ � ้นอีย้ก้่ บั้สัถ�นก้�รั้ณ์ อี�จำม่ตว้ ที่่�เก้็บัรั้วบัรั้วมที่้�งสัอีงอีย่�งเช่นก้้น
แผู้่นรั้้ง
ก้ล่อีงรั้้ง
อีุปก้รั้ณ์ให้อี�ห�รั้
นำ��ผู้้�งและเก้สัรั้ดอีก้ไม้ภ�ยในรั้วง

ก้ล่อีงรั้้งและแผู้่นรั้้งที่่�ผู้� ง้ ที่ำ�ง�น

โรคในผ่้ง้
(1) โรคฟาวัล์ บรู ด (โรคอเมริกนั ฟาวัล์ บรู ด / โรคยูโรเปี้ ยนฟาวัล์ บรู ด)เม้�อีติดเช้�อีโรั้คฟ�วล์บัรั้้ดแล้วผู้้�งจำะต�ยในช่วงรั้ะยะต้วอี่อีนหรั้้อีด้ก้แด้ ต้วอี่อีนที่่�ติดเช้�อีโรั้คอีเมรั้ิก้น้ ฟ�วล์บัรั้้ดและต�ย
จำะเน่�สัล�ยและม่คว�มเหน่ยว ที่ำ�ให้เก้ิดก้ลิ�นเหม็นรัุ้นแรั้ง (ก้ลิ�นเหม็นสั�ป) สั่ วนต้วอี่อีนที่่�ติดเช้�อีโรั้คย้โรั้เป่� ยนฟ�วล์บัรั้้ด
และต�ยจำะไม่ม่คว�มเหน่ยว แม้จำะเก้ิดก้ลิ�นเหม็นแต่เป็ นก้ลิ�นเหม็นขอีงก้รั้ด จำ้งแตก้ต่�งจำ�ก้โรั้คอีเมรั้ิก้น้ ฟ�วล์บัรั้้ด
ในญ่�ปุ่นก้�รั้ฉ่ ดพื้่นนำ��ย�ไที่แรั้นเพื้้�อีป้ อีงก้้นโรั้คฟ�วล์บัรั้้ดเป็ นวิธ่ที่่�ยอีมรั้้บัก้้นโดยที่้ว� ไป สั่ วนฝึ้งผู้้�งที่่�เป็ นโรั้คฟ�วล์
บัรั้้ด จำำ�เป็ นต้อีงเผู้�ก้ำ�จำ้ดที่ิ�ง
99

(2) โรควาร์์ รััว (โรค Hegiita Mite Syndrome)ความผิิดปกติิที่่�เกิิดจากไร Hegiita ในผึ้้�ง เรีียกว่่าโรควาร์์รััว ไร Hegiita จะดููดเลืือดจากผึ้้�ง จนทำำ�ให้้ผึ้� ง้ (ผึ้้�งโตเต็็มวััย, ตััวอ่่อน, ดัักแด้้) อ่่อนแอลง และไรชนิิดนี้้�ยัังเป็็ นพาหะของเชื้้�อไวรััสมากมายอีีกด้้วย
ในญี่่�ปุ่่� น น้ำำ��ยากำำ�จััดไรที่่�เป็็ นที่่�ยอมรัับคืือ Nichino Apistan และ Apivar(3) อื่่�นๆ
นอกเหนืือจากที่่�กล่่าวมาแล้้ว ยัังมีีโรคโนซีีมา (อาการที่่�ผึ้� ง้ งานท้้องร่่ วงจนทำำ�ให้้ร่่างกายอ่่อนแอลง) โรคชอร์์ก (ดัักแด้้
จะเปลี่่�ยนเป็็ นสีีขาวและแข็็งจนมีีสภาพเหมืือนกัับชอล์์กและตาย) เป็็ นต้้น

	ตััวอ่่อนที่่�เป็็ นโรคอเมริิ กัันฟาวล์์บรูู ด	ตััวอ่่อนที่่�เป็็ นโรคยููโรเปี้้� ยนฟาวล์์บรูู ด(ที่่�มา : กระทรวงเกษตรสหรััฐ)(ที่่�มา : กระทรวงเกษตรสหรััฐ)	ตััวอ่่อนที่่�มีีไร Hegiita เป็็ นปรสิิ ต	ตััวอ่่อนที่่�ถููกไร Hegiita คุุกคามอย่่างหนััก

100

6

●

ค�ำถามทดสอบความเข้ าใจกรุ ณาตอบค�ำถามดังต่อไปนี้ โดยท�ำเครื่องหมาย ○ ในข้อที่ถูก และเครื่องหมาย × ในข้อที่ผดิ
  ＜โค＞
1. เมื่ออากาศร้อนขึ้นโคนมจะหายใจจ�ำนวนครั้งเพิ่มขึ้น����������������������� ( )2. ในโรงเลี้ยงแบบ Free stall จะไม่มีคอก (bed)แต่โรงเลี้ยงแบบ Free barn จะมีคอกแยกให้โคนอนแยกแต่ละตัวได้ ����������������� ( )3. โคมีกระเพาะอาหารเพียง 1 กระเพาะเหมือนกับมนุษย์����������������������� ( )4. "การหยุดกิน" ของโคเลี้ยงขุน เกิดจากการกินอาหารหยาบมากเกินไป����������������� ( )5. เต้านมอักเสบในโคนม ท�ำให้จ�ำนวนเซลล์ร่างกายลดน้อยลง��������������������� ( )6. แม่โคหลังคลอดแล้วจะพร้อมผสมพันธุ์โดยเฉลี่ยทุก ๆ 21 วันวนเวียนกันไป�������������� ( )7. ต้องจัดให้ลูกโคอยูภ่ ายในคอก และเลี้ยงโดยไม่ให้ถูกแสงแดด�������������������� ( )  ＜สุ กร＞1. สุ กรที่เลี้ยงกันเป็ นส่ วนใหญ่ในญี่ปุ่นคือพันธุ์แลนด์เรซ,พันธุ์ยอร์กเชอร์ใหญ่ และพันธุ์แฮมป์ เชอร์���������������������������� ( )2. การผสมพันธุ์สุกรของญี่ปุ่นจะใช้วธิ ีผสมพันธุ์แบบธรรมชาติเท่านั้น����������������� ( )3. เกิดปัญหาคลอดยากในการคลอดสุ กรได้นอ้ ยมาก������������������������� ( )4. น�้ำหนักตามปกติของลูกสุ กรเมื่อแรกเกิดคือประมาณ 0.5 กก. �������������������� ( )5. ลูกสุ กรจะได้รับภูมิตา้ นทานต่อโรคชนิดต่าง ๆ ได้จากน�้ำนมแรก������������������� ( )6. การให้อาหารสุ กรเลี้ยงขุน จะก�ำหนดปริ มาณการเอาไว้โดยจะให้วนั ละ 1 ครั้ง�������������� ( )7. เนื่องจากสุ กรเป็ นสัตว์ที่มีสัญชาตญาณการรวมกลุ่ม แม้ในกรณีที่เลี้ยงเป็ นฝูงสุ กรทุกตัวก็สามารถกินอาหารในปริ มาณเท่า ๆ กันได้����������������������� ( )  ＜ไก่＞1. ไข่ที่มีตวั จะฟักในเครื่องฟักไข่เป็ นเวลา 10 วัน�������������������������� ( )2. ไก่จะออกไข่บ่อยในช่วงฤดูกาลที่กลางวันนานขึ้น������������������������� ( )101

3. หลังจากไก่ออกไข่ต่อเนื่องกันหลายวันแล้ว จะหยุดพักออกไข่เป็ นเวลา 1-3 วันและจะเริ่ มออกไข่ต่อเนื่องไปอีกหลายวัน���������������������������� ( )4. น�้ำหนักของไก่ไข่ที่ส่งออกขายโดยเฉลี่ยคือ 30 กรัม������������������������ ( )5. อัตราการออกไข่ของไก่จะเพิ่มขึ้นอย่างฉับพลันเมื่อมีอายุเกิน 13-14 เดือนไปแล้ว������������ ( )6. เมื่ออุณหภูมิอบอุ่นขึ้นปริ มาณการบริ โภคอาหารของไก่จะลดต�่ำลง������������������ ( )7. โรงเลี้ยงไก่มีทั้งโรงเลี้ยงแบบเปิ ดที่ให้แสงอาทิตย์ส่องเข้ามาได้
กับโรงเลี้ยงแบบไม่มีหน้าต่างให้แสงเข้าเลย (วินโดว์เลส)���������������������� ( )102ค�ำตอบ
  ＜โค＞
1. ○2. × (เหตุผล : ที่มีคอก (bed) แยกแต่ละตัวคือโรงเลี้ยงแบบ Free stall ส่ วนโรงเลี้ยงแบบ Free barn จะไม่มีคอกแยก)3. × (เหตุผล : โคมีกระเพาะอาหาร 4 กระเพาะ)4. × (เหตุผล : การหยุดกินเกิดขึ้นได้จากการให้อาหารผสมซึ่งมีธญั พืชต่าง ๆ เป็ นส่ วนประกอบหลัก)5. × (เหตุผล : อาการเต้านมอักเสบในโคนมจะท�ำให้จ�ำนวนเซลล์ร่างกายเพิ่มขึ้น)6. ○7. × (เหตุผล : เลี้ยงลูกโคไว้ในสภาพแวดล้อมที่มีอากาศถ่ายเทดีและมีแสงแดดส่ องถึงได้ดี)  ＜สุ กร＞1. × (เหตุผล : พันธุ์แลนด์เรซ พันธุ์ยอร์กเชอร์ใหญ่ และพันธุ์ดูร็ อค)
2. × (เหตุผล : ท�ำทั้งการผสมแบบธรรมชาติและการผสมเทียม หรือ AI)
3. ○4. × (เหตุผล : น�้ำหนักแรกเกิดของลูกสุ กรโดยเฉลี่ยคือ 1.4 กก.)5. ○6. × (เหตุผล : กฎพื้นฐานของการเลี้ยงสุ กรขุนคือการให้อาหารแบบต่อเนื่องไม่ขาด)7. × (เหตุผล : กรณีที่เลี้ยงเป็ นฝูง เนื่องจากจะมีบางตัวที่กินอาหารได้ไม่เพียงพอท�ำให้เจริ ญเติบโตได้ไม่ดี จึงจ�ำเป็ นต้อง
ระวังให้ดี)  ＜ไก่＞1. × (เหตุผล : ไข่ที่มีตวั จะฟักเป็ นตัวในเวลา 21 วัน)
2. ○
3. ○
4. × (เหตุผล : ในการซื้อขายไก่ไข่จะมีไซส์ MS (52-58 กรัม), ไซส์ M (58-64 กรัม) และไซส์ L (64-70 กรัม) เป็ นหลัก)5. × (เหตุผล : อัตราการออกไข่จะลดต�่ำลงอย่างฉับพลันในช่วงอายุ 13-14 เดือน และเข้าสู่ ช่วงผลัดขน)
6. ○
7. ○
103

งานจัดการควบคุมปศุสัตว์
Ⅲประจ�ำวัน

104

1การจััดการด้้านสุุขอนามััยและความปลอดภััยของฟาร์์ม

สถานการณ์์ โรคติิดต่่ อร้้ ายแรง
(1) ปีี 2010 เกิิดโรคปากเท้้าเปื่่� อยขึ้้�นที่่�ญี่่�ปุ่่� น ทำำ�ให้้สุุกรและโคจำำ�นวนมากถููกฆ่่าเพื่่�อกำ�ำ จััดทิ้้�ง
(2) ปีี 2007 เกิิดโรคไข้้หวััดนกชนิิดก่่อโรครุุ นแรงขึ้้�นที่่�ญี่่�ปุ่่� น(3) ตั้้�งแต่่ปีี 2013 เป็็ นต้้นมา เกิิดโรคท้้องร่่ วงระบาดในสุุ กรของแต่่ละพื้้�นที่่�ในญี่่�ปุ่่� นและยัังคงเป็็ นปััญหาอยู่่�
(4) โรคระบาดทั้้�ง 3 โรคข้้างต้้นนี้้�ทั้� ง้ หมดติิดต่่อโดยเชื้้�อไวรััส
(5) ในประเทศใกล้้เคีียงกัับญี่่�ปุ่่� นก็็เกิิดโรคปากเท้้าเปื่่� อยและโรคไข้้หวััดนกชนิิดก่่อโรครุุ นแรงขึ้้�นเช่่นกััน
(6) ปััจจุุบันั มีีผู้้ค� นเข้้าออกประเทศ และนำำ�สิ่่� งของเข้้าออกประเทศมากขึ้้�น ทำำ�ให้้ความเสี่่� ยงที่่�โรคระบาดร้้ายแรงจะแทรก
ซึึมเข้้ามาในญี่่�ปุ่่� นยิ่่ง� สููงมากขึ้้�น

สิ่่�งที่่�คนในฟาร์์ มปศุุสััตว์์ควรระวััง
(1) เวลาเข้้าออกโรงเลี้้�ยงสััตว์์ต้อ้ งทำำ�การฆ่่าเชื้้�อรองเท้้าบู๊๊�ทและชุุดใส่่ ทำ�ำ งานให้้ดีี
(2) สัังเกตสภาพของสััตว์์อย่า่ งระมััดระวััง ถ้้ารู้้�สึึกถึึงความผิิดปกติิต้อ้ งรายงานให้้เจ้้าของฟาร์์มทราบ
(3) ป้้องกัันไม่่ให้้สัตั ว์์จรจััดต่่างๆ เช่่น นกและหนูู เป็็ นต้้นเข้้ามาในโรงเลี้้�ยงสััตว์์ได้้
(4) แมลงวัันนอกจากจะเป็็ นพาหะของเชื้้�อไวรััสและเชื้้�อโรคที่่�เป็็ นสาเหตุุของโรคต่่างๆ แล้้ว ตััวอ่่อนแมลงวัันยัังดึึงดููดนก
จรจััดอีีกด้้วย การกำำ�จััดแมลงวัันจึึงเป็็ นเรื่่� องสำำ�คััญ

เขตพื้้�นที่่�ฟาร์์ มปศุุสััตว์์
เขตพื้้�นที่่�ฟาร์์มปศุุสัตั ว์์ถืือเป็็ นเขตพื้้�นที่่�ควบคุุมอนามััย ซึ่่� งจำำ�เป็็ นต้้องควบคุุมจััดการเพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้ต้น้ เหตุุของโรค
แทรกซึึมเข้้ามา
เขตพื้้�นที่่�ฟาร์์มปศุุสัตั ว์์ แบ่่งเป็็ น 2 ส่่ วน ได้้แก่่ เขตพื้้�นที่่�ปศุุสัตั ว์์ (โรงเลี้้�ยงและลานออกกำำ�ลััง) กัับพื้้�นที่่�บริิหารจััดการ
(แท็็งก์์เก็็บอาหาร, โกดัังเก็็บอาหาร, ทางเดิิน, สำำ�นัักงาน เป็็ นต้้น) ในพื้้�นที่่�ทั้� ง้ 2 ส่่ วนนี้้�จำ�ำ เป็็ นต้้องวางมาตรการและควบคุุม
เพื่่�อจำำ�กััดการเข้้าออกของคนและรถขนส่่ งอย่่างเข้้มงวด
(1) กำำ�หนดไม่่ให้้ผู้ม้ � าติิดต่่อฟาร์์มปศุุสัตั ว์์เข้้าไปในโรงเลี้้�ยงได้้โดยพลการ หากมีีการเข้้ามาโดยพลการจำำ�เป็็ นต้้องแจ้้งเรื่่� องให้้เจ้้าของฟาร์์มทราบ
(2) ในกรณีีจะพาผู้้ม� าติิดต่่อฟาร์์มปศุุสัตั ว์์ไปที่่�โรงเลี้้�ยง ต้้องสวมปลอกหุ้้�มรองเท้้า (พลาสติิก) และให้้ใส่่ ชุุดสำำ�หรัับ
ปฏิิบั ัติิงานที่่�สะอาด และทำำ�การฆ่่าเชื้้�อในถัังจุ่่�มเท้้าฆ่่าเชื้้�อ ก่่อนจะเข้้าไปในโรงเลี้้�ยง

105

สถานที่่�สำำ�หรัับฆ่่ าเชื้้�อที่่�ประตููทางเข้้ า-ออกเขตพื้้�นที่่�ควบคุุมอนามััย
(1) กรณีีรถขนส่่ งเข้้ า-ออกสถานที่่�สำ�ำ หรัับฆ่่าเชื้้�อ คืือ "ประตููฆ่่าเชื้้�อรถขนส่่ ง" "เครื่่� องฉีีดพ่่นฆ่่าเชื้้�อ" "ถัังฆ่่าเชื้้�อสำ�ำ หรัับรถขนส่่ ง" "พื้้�นที่่�โรยด้้วย
แคลเซีียมไฮดรอกไซด์์"สำำ�หรัับรถขนส่่ งที่่�เข้้าออกฟาร์์มปศุุสัตั ว์์ จะต้้องทำำ�การฆ่่าเชื้้�อล้อร้ ถโดยใช้้เครื่่� องฉีีดพ่่นฆ่่าเชื้้�อและถัังฆ่่าเชื้้�อสำ�ำ หรัับรถ
ขนส่่ ง(2) กรณีีคนเข้้ า-ออกกรณีีที่่�คนจะผ่่านเข้้ามาในเขตพื้้�นที่่�ควบคุุมอนามััย ทั้้�งเขตพื้้�นที่่�ปศุุสัตั ว์์และเขตพื้้�นที่่�บริิหารจััดการ ต้้องฆ่่าเชื้้�อที่่�เท้้า (รองเท้้าบู๊๊�ท) และชุุดสำำ�หรัับใส่่ ปฏิิบั ัติิงานด้้วย "เครื่่� องพ่่นฆ่่าเชื้้�อ" "ถัังจุ่่�มเท้้าฆ่่าเชื้้�อ" และ "พื้้�นที่่�โรยด้้วยแคลเซีียมไฮดรอกไซด์์"ถัังจุ่่�มเท้้าฆ่่าเชื้้�อ

การควบคุุมเครื่่�องฆ่่ าเชื้้�อ / ถัังฆ่่ าเชื้้�อ / พื้้�นที่่�ฆ่่าเชื้้�อ
(1) ประตููฆ่่าเชื้้�อสำำ �หรัับรถขนส่่ งเมื่่�อรถขนส่่ งผ่่านเข้้ามาเซ็็นเซอร์์จะเปิิ ดและมีีน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อพ่น่ ออกมาจากด้้านบน-ล่่าง และซ้้าย-ขวา รวมถึึงส่่ วนช่่วงล่่าง
ของรถเพื่่�อฆ่่าเชื้้�อรถทั้้�งคััน ซึ่่� งจำำ�เป็็ นต้้องหมั่่น� เติิมน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อและควบคุุมดููแลเครื่่� องพ่่นละอองเป็็ นประจำำ�ทุุกวััน
(2) เครื่่�องพ่่ นละอองสำำ �หรัับฆ่่ าเชื้้�อ
เป็็ นแบบใช้้แรงคนซึ่่� งในกรณีีของรถขนส่่ งจะทำำ�การพ่่นฆ่่าเชื้้�อโดยรอบและล้้อรถด้้วย กรณีีที่่�เป็็ นคนจะฉีีดพ่่นเพื่่�อฆ่่า
เชื้้�อที่่�เท้้า ต้้องหมั่่น� เติิมน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�ออยู่่�เสมอ

106

(3) ถัังฆ่่ าเชื้้�อสำำ �หรัับรถขนส่่ ง้ ถเป็็ นหลััก เนื่่�องจาก
เป็็ นการฆ่่าเชื้้�อโดยให้้รถขนส่่ งเคลื่่�อนผ่่านในน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อไปอย่่างช้้าๆ ซึ่่� งจะทำำ�การฆ่่าเชื้้�อที่่�ล้อร
น้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อจะออกฤทธิ์์�ได้้น้อ้ ยลงเมื่่�อเวลาผ่่านไป จึึงจำำ�เป็็ นต้้องเปลี่่�ยนน้ำำ��ยาใหม่่สัปั ดาห์์ละ 2-3 ครั้้�ง นอกจากนี้้� หากใน
น้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อมีีโคลนหรืือทรายปนเปื้�้ อนเข้้าไปจะทำำ�ให้้ฤทธิ์์�ของน้ำำ��ยาต่ำำ��ลงจึึงต้้องล้้างทำำ�ความสะอาดด้้วย
(4) ถัังจุ่่�มเท้้ าฆ่่ าเชื้้�อ
เป็็ นการฆ่่าเชื้้�อโดยจุ่่�มรองเท้้าบู๊๊�ทลงไปในภาชนะที่่�ใส่่ น้ำ� �ำ ยาฆ่่าเชื้้�อเอาไว้้ 15-30 วิินาทีี เนื่่�องจากน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อจะออกฤทธิ์์�
ได้้น้อ้ ยลงเมื่่�อเวลาผ่่านไป จึึงจำำ�เป็็ นต้้องเปลี่่�ยนน้ำำ��ยาใหม่่เสมอ ควรเปลี่่�ยนน้ำำ��ยาใหม่่ทุุกวััน แต่่ในกรณีีที่่�สกปรกมากต้้อง
เปลี่่�ยนทุุกครั้้�ง
(5) พื้้�นที่่�โรยด้้ วยแคลเซีียมไฮดรอกไซด์์ (พื้้�นที่่�ฆ่่าเชื้้�อ)้ ถ กรณีีของคนจะฆ่่าเชื้้�อที่่�พื้�น้
โรยแคลเซีียมไฮดรอกไซด์์ที่่�หน้้าประตููทางเข้้าออก กรณีีรถขนส่่ งจะทำำ�การฆ่่าเชื้้�อที่่�ล้อร
รองเท้้าบู๊๊�ท จำำ�เป็็ นต้้องโรยแคลเซีียมไฮดรอกไซด์์ทุุกวัันข้้ อควรระวัังในการใช้้ น้ำำ��ยาฆ่่ าเชื้้�อ
กรณีีที่่�ใช้้น้ำ� �ำ ยาฆ่่าเชื้้�อ ต้้องรัักษากฎอย่่างเคร่่ งครััด ได้้แก่่ "ต้้องปฏิิบั ัติิตามกฎและปริิ มาณการใช้้" "ปรัับน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อเวลา
นำำ�ไปใช้้" "เก็็บรัักษาน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อ (น้ำำ��ยาที่่�ยัังไม่่ได้้ผสม) ไว้้ในสถานที่่�แห้้งและมืืด" "ต้้องไม่่ใช้้ปะปนกัับน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�ออื่่�นๆ
หรืือยาฆ่่าแมลง" "เวลาใช้้ต้อ้ งสวมถุุงมืืออนามััยและสวมหน้้ากากเวลาฉีีดพ่่น" เวลาทำำ�การฆ่่าเชื้้�อต้อ้ งสวมชุุดสำำ�หรัับ
ปฏิิบั ัติิงานและระวัังอย่่าให้้น้ำ� �ำ ยาฆ่่าเชื้้�อถููกร่่างกาย หากน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อถููกร่่างกาย การล้้างทำำ�ความสะอาดด้้วยน้ำำ��อย่่าง
ระมััดระวัังเป็็ นสิ่่� งที่่�สำ�ำ คััญการเก็็บรัักษาน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อ

107มาใส่่ ชุุดป้้องกัันให้้ ถููกต้้ องกัันเถอะ
วิิธีีใส่่ ชุุดป้้องกัันให้้ ถููกต้้ องหมวกหน้ากาก

ควรใช้หมวกแบบมีปีกกว้างเท่าที่จะเป็นไปได้

สวมหน้ากากเวลาชั่งน้ำหนัก ปรับปริมาณ หรือเวลาฉีดพ่น

แว่นตานิรภัย
ใช้แว่นชนิดครอบตาปิดด้านข้าง
และแนบสนิทกับใบหน้า

ถุงมือยาง
แขนเสื้อของชุดที่สวมต้องคลุมปิดทับถุงมือ

ชุดป้องกัน
รองเท้าบู๊ท

ใช้ชุดป้องกันแขนยาว กางเกงขายาว

ขากางเกงต้องคลุมปิดทับรองเท้าบู๊ท
เพื่อป้องกันไม่ให้น้ำยาเข้าไปภายในเสื้อผ้า

การควบคุุมความปลอดภััยของโรงเลี้้�ยง
(1) เชื้้�อเพลิิง / ไฟฟ้้า
เวลาใช้้เชื้้�อเพลิิง (น้ำำ��มัันปิิ โตรเลีียม แก๊๊สโซลีีน เป็็ นต้้น) ต้้องตรวจสอบให้้แน่่ใจว่่าบริิเวณโดยรอบไม่่มีีเปลวไฟทุุกครั้้�ง
และต้้องระวัังไม่่ให้้เกิิดไฟไหม้้
ต้้องระวัังไฟจากบุุหรี่่� และไฟแช็็กเป็็ นพิิเศษ ต้้องไม่่ให้้เข้้าไปใกล้้เป็็ นอัันขาด
(2) ระบบไฟฟ้้า
ปลั๊๊ก� ไฟหากเปีี ยกน้ำำ�� อาจเกิิดไฟรั่่�วเป็็ นอัันตรายได้้
เวลาทำำ�ความสะอาด ต้้องระวัังอย่่าให้้ปลั๊๊ก� ไฟเปีี ยก

108

2

โคนม

ช่่ วงเวลา 1 วัันของเกษตรกรฟาร์์ มโคนม
เช้าล้างถังใส่ อาหาร
ล้างถังใส่ น�้ำ / วอเตอร์ค ัพรีดนมให้อาหาร
กวาดอาหารมารวมกัน
ล้างท�ำความสะอาดทางเดิน

เที่ยง
กวาดอาหารมารวมกัน
ก�ำจัดมูลและปัสสาวะ
(ให้อาหาร)กลางคืน
ล้างท�ำความสะอาดทางเดิน
รีดนมให้อาหาร
กวาดอาหารมารวมกัน

การบริิหารจััดการสถานที่่�
(1) ทางเดิิน
ทางเดิินที่่�โคนมต้้องใช้้เดิินผ่่านจำำ�เป็็ นต้้องรัักษาให้้สะอาดและไม่่ลื่่�นง่่ายอยู่่�เสมอ
(2) โกดัังเก็็บอาหาร
・ต้้องระวัังไม่่ให้้หนููและนกจากภายนอกเข้้ามาในโกดัังเก็็บอาหาร
・รักษาให้สะอาดและล้างท�ำความสะอาดเป็ นประจ�ำ
・ตรวจสอบว่าที่อาหารมีเชื้อราขึ้นหรือไม่
(3) ถังใส่ อาหาร
・ล้างถังใส่ อาหารก่อนให้อาหารในตอนเช้า และรักษาให้สะอาดอยูเ่ สมอ・ถังใส่ อาหารต้องไม่มีรอยยุบหรือรู และควรอยูใ่ นสภาพที่พื้นผิวเรียบเสมอกันจะดีที่สุ ด(4) การกวาดอาหารมารวมกัน
เพื่อให้โคนมกินอาหารได้ง่ายขึ้น การกวาดรวมอาหารมาไว้ใกล้ ๆ ปากของโคเป็ นเรื่องที่ส�ำคัญ

109

งานกวาดอาหารมารวมกัน

(5) การล้้ างถัังใส่่ น้ำำ�� / วอเตอร์์ คัพั・ในตอนเช้าต้องเอาอาหารที่อยูใ่ นถังใส่ น�้ำ หรือวอเตอร์ค ัพออกให้หมด และการดูแลให้โคนมได้ดื่มน�้ำสดใหม่อยูเ่ สมอก็็เป็็ นเรื่่� องที่่�สำ�ำ คััญ・ ในช่่วงที่่�อากาศร้้อนในฤดููร้้อนควรเปลี่่�ยนน้ำำ��ในถัังน้ำำ��เพื่่�อให้้โคได้้ดื่่�มน้ำำ��เย็็น ๆวอเตอร์์คััพ

(6) การระบายอากาศในโรงเลี้้�ยง
・ ป้้องกัันลมที่่�เข้้ามาทางช่่องเปิิ ดต่่าง ๆ ในช่่วงที่่�อากาศหนาวเย็็น
・ในช่่วงที่่�อากาศร้้อน การใช้้พััดลมเป่่ าไล่่ลมร้้อนเพื่่�อให้้ลมเย็็นเข้้ามาเป็็ นสิ่่� งสำำ�คััญ
・ในช่่วงอากาศร้้อน อาจเกิิดกรณีีที่่�อุุณหภููมิิในลำำ�ไส้้ตรงสููงกว่่า 39 องศาเซลเซีียสขึ้้�นไปได้้มาก ทำำ�ให้้จำ�ำ นวนครั้้�งของ
การหายใจเพิ่่ม� ขึ้้�น และปริิ มาณการบริิ โภคอาหารลดลง

การระบายอากาศในโรงเลี้ยง
110

(7) คอกเลี้้�ยงโค
・คอกเลี้้�ยงโค (stall) ควรรัักษาให้้อยู่่�ในสภาพที่่�แห้้งและสะอาดอยู่่�เสมอ
・ควรใช้ว ัสดุปูพื้นและรักษาให้อยูใ่ นสภาพอ่อนนุ่มอยูเ่ สมอเพื่อลดบาดแผลที่ขาของโคนมให้นอ้ ยลง และให้โคอยูไ่ ด้สบายขึ้น

คอกเลี้ยงโค

(8) การก�ำจัดแมลงปรสิ ตจากภายนอก
・ต้องระวังไม่ให้แมลงวันคอกและแมลงวันบ้านมาขยายพันธุ์ในโรงเลี้ยง
・ดังนั้นจึงจ�ำเป็ นต้องล้างท�ำความสะอาด/ ก�ำจัดมูล, เปลี่ยนวัสดุปูพื้น และก�ำจัดอาหารที่เน่าเสียทิ้งไป
(9) การเฝ้ าสั งเกตโคเฝ้ าสังเกต "การต่อสูแ้ ข่งขันกันระหว่างโคที่แข็งแรงกว่าและโคที่อ่อนแอกว่า" "ค้นพบโคที่ไม่แข็งแรงสดใส" "บาดแผลที่ร่ างกายโค" "พฤติกรรมเลือกกิน (การเลือกอาหาร) " "สภาพของมูล เช่น อาการท้องเสีย เป็ นต้น"ขั้้�นตอนการรีีดนม
(1) การเตรีียมการและหลัักพื้้�นฐาน
・ก่่อนรีีดนมต้้องตรวจเช็็กอุุปกรณ์์รีี ดนม ล้้างทำำ�ความสะอาด และฆ่่าเชื้้�อให้้ดีีเสีียก่่อน
・รีีดนมโคที่่�มีีจำำ�นวนเซลล์์ร่่างกายสููง และโคที่่�มีีอาการเต้้านมอัักเสบเป็็ นลำำ�ดัับสุุ ดท้้าย
(2) การรีีดนมช่่ วงแรก
・การรี ดนมช่วงแรกท�ำเพื่อ "ตรวจหาของแข็งในน�้ำนมให้พบ" "การรีดน�้ำนมทิ้งในโคนมที่มีโอกาสติดเชื้อในหัวนมหลัง
จากรีดนมครั้งก่อนสูง" และ "รีดเอาสารดิปปิ งที่ตกค้างในหัวนมหลังการรีดนมครั้งก่อนทิ้งไป"・การฆ่าเชื้อที่มือและถุงมือรีดนม : ต้องเตรียมถังน�้ำส�ำหรับล้างมือและผ้าขนหนูส�ำหรับเช็ดมือเอาไว้ดว้ ย)111การรีดนมช่วงแรก

・ถ้้วยตรวจนม (strip cup) : จะทำำ�การรีีดนมช่่วงแรกของหััวนมแต่่ละหััวลงในถ้้วยตรวจนม และตรวจสอบว่่ามีีของแข็็ง
อยู่่�ในน้ำำ��นมหรืือไม่่ ในกรณีีนี้้� หากหััวนมสกปรกมากต้้องล้้างหััวนมให้้สะอาดเสีียก่่อน
นอกจากนี้้� กรณีีที่่�หััวนมสกปรกมาก ต้้องล้้างหััวนมให้้สะอาดก่่อน

ถ้วยตรวจนม (strip cup)(3) พรีีดิปิ ปิ้้� ง (pre-dipping) (ทำำ�โดยเกษตรกรที่่�ทำำ�ให้้ หััวนมสกปรกน้้ อย)① หลัังการรีีดนมช่่วงแรกแล้้ว จะทำำ�การฆ่่าเชื้้�อโดยใช้้ยาฆ่่าเชื้้�อ แทนการ "ทำำ�ความสะอาดหััวนม" ซึ่่� งจะอธิิ บายด้้านล่่าง
② พรีีดิิปปิ้้� ง หมายถึึง "การจุ่่�มแช่่ในน้ำำ��ยา"③ จุุดประสงค์์ของพรีีดิิปปิ้้� งคืือฆ่่าเชื้้�อโรคที่่�หััวนมและปกป้้ องผิิวบริิ เวณหััวนม
④ในน้ำำ��ยาพรีีดิิปปิ้้� งมีีน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อโรคและสารปกป้้ องผิิวหััวนม

(เช่่น กลีีเซอรีีน เป็็ นต้้น) ผสมอยู่่�
⑤เมื่่�อเสร็็ จแล้้วเพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้มีีน้ำ� �ำ ยาตกค้้างในน้ำำ��นม ควรใช้้ผ้า้ ขนหนููกระดาษ

(paper towel) แบบใช้้แล้้วทิ้้�งเช็็ดให้้สะอาด
น้ำำ��ยาดิิปปิ้้� ง112

(4) การทำำ�ความสะอาดหััวนม
・ใช้้ผ้า้ ขนหนููชุุบน้ำ� �ำ ยาฆ่่าเชื้้�อทำ�ำ ความสะอาดหััวนม

・จุุดประสงค์์ของการทำำ�ความสะอาดคืือ "เพื่่�อกระตุ้้�นการรีีดนม" และ "เพื่่�อกำ�ำ จััดเชื้้�อโรคที่่�ผิวิ หนัังบริิ เวณหััวนม"・เตรีียมผ้้าขนหนููเอาไว้้ตั้� ง้ แต่่ 1 ผืืนขึ้้�นไปต่่อโค 1 ตััว และใส่่ ผ้า้ ที่่�ใช้้เสร็็ จแล้้วลงในถัังที่่�แยกต่่างหาก
・บางกรณีีอาจใช้้ผ้า้ ขนหนููกระดาษ (paper towel) สำำ�หรัับใช้้แล้้วทิ้้�งแทนผ้้าขนหนููผ้้าได้้

การท�ำความสะอาดหัวนม

(5) การทำำ�ให้้ หััวนมแห้้ งหลัังทำำ�ความสะอาดหััวนมแล้้ว หรืือหลัังจากทำำ�พรีีดิิปปิ้้� งแล้้ว ให้้ใช้้ผ้า้ ขนหนููกระดาษ (paper towel) แบบใช้้แล้้วทิ้้�งเช็็ด
หััวนมให้้แห้้ง

113

(6) การสวมหััวดููดนม (teat cup) การรีีดนม และการถอดหััวดููดออก
・สวมหัวดูดนมเข้าไปหลังจากเริ่ มรีดนมช่วงแรกแล้ว 1-2 นาที・สวมยูนิตเข้ากับหัวนมทั้ง 4 หัวให้ถูกต้อง
・เกณฑ์์โดยพื้้�นฐานของการรีีดนมคืือภายใน 5 นาทีี
・ไม่่รีี ดนมมากเกิินไป (machine stripping) โดยพยายามฝืืนรีีดนมที่่�เหลืือให้้หมด เพราะจะทำำ�ให้้เกิิดบาดแผลที่่�ปาก
หััวนมและท่่อน้ำ� �ำ นมได้้ จึึงจะไม่่รีี ดมากเกิินไป

・หลังรีดนมเสร็ จแล้ว จะถอดหัวดูดนมออกจากหัวนมพร้อมกันทั้ง 4 หัวการสวมหัวดูดนม

วิธีรีดนมที่ถูกต้อง

เลิกใช้ machine stripping (ตัวอย่างที่ไม่ดี)เมื่อตัดแรงดันสุ ญญากาศ แล้วรอสักครู่ ให้หวั ดูดนมตกลงมา
เองโดยธรรมชาติ แล้วจึงถอดหัวดูดทั้ง 4 หัวออกพร้อมกัน

บาดแผลที่บริ เวณปากหัวนมจากการ
รีดนมมากเกินไป

114

(7) โพสต์์ ดิปิ ปิิง (post-dipping)・การดิปปิ งหลังถอดหัวดูดนมออกแล้วเรียกว่า โพสต์ดิปปิ ง・มีจุดประสงค์คือ เพื่อป้ องกันไม่ให้หวั นมติดเชื้อจนกว่าจะถึงการรีดนมครั้งต่อไป

การดิปปิ งหัวนม

ดิปปิ งคัพ(8) การควบคุุมอุุณหภููมิถัิ งั แช่่ นม (bulk cooler)・เมื่่�อส่่งเข้้าไปครั้้�งแรก ภายใน 1 ชม. หลัังรีีดนม ต้้องควบคุุมให้้มีีอุุณหภููมิิไม่่เกิิน 10 องศาเซลเซีียส และลดให้้เหลืือไม่่
เกิิน 4.4 องศาเซลเซีียส เมื่่�อเวลาผ่่านไปอีีกภายใน 1 ชม・เมื่่�อส่่งเข้้าไปเพิ่่�ม ต้้องควบคุุมให้้อุุณหภููมิิไม่่สูู งไปกว่่า 10 องศาเซลเซีียส

ถังแช่นม (bulk cooler)การตรวจช่ วงพร้ อมผสมพันธุ์ให้ พบ(1) รอบของช่ วงพร้ อมผสมพันธุ์
รอบของช่่วงพร้้อมผสมพัันธุ์์�ของโคนมคืือ 21 วััน(2) การเฝ้้าสัั งเกต・เมื่่�อใกล้้จะถึึงช่่วงพร้้อมผสมพัันธุ์์�โคนมจะอยู่่�ไม่่สุุข จะพยายามเข้้าไปไถคลอเคลีียกัับโคตััวอื่่�นหรืือกัับคน เวลากลางคืืน
115

แม้้เวลาที่่�โคตััวอื่่�นนอนหลัับสงบนิ่่�งก็็จะเดิินวนเวีียนไปมา
・กล่่าวกัันว่่าสมััยก่่อนช่่วงเวลาพร้้อมผสมพัันธุ์์�จะยาวนานประมาณ 12-18 ชม. แต่่เมื่่�อปริิ มาณน้ำำ��นมของโคนมเพิ่่�มขึ้้�นจึึง
ทำำ�ให้้ช่่วงเวลาสั้้�นลง ปััจจุุบันั กล่่าวกัันว่่าช่่วงเวลาพร้้อมผสมพัันธุ์์�โดยทั่่ว� ไปคืือ 7-8 ชม.
・เฝ้้าสัังเกตพฤติิกรรมที่่�แสดงว่่าพร้้อมผสมพัันธุ์์�ตอนเช้้ามืืดและในเวลากลางคืืน (การยืืนผสมพัันธุ์์� เป็็ นต้้น)・เมื่่�อจะถููกโคตััวอื่่�นขึ้้�นขี่่� หากโคอยู่่�ในสภาพที่่�ยืืนอยู่่�เฉย ๆ โดยไม่่ขััดขืืนจะเรีียกว่่า การยืืนผสมพัันธุ์์� ให้้พิิจารณาว่่าเป็็ นช่่วงพร้้อมผสมพัันธุ์์�จริิง
(3) การตรวจพบช่่ วงพร้้ อมผสมพัันธุ์์�ในการเลี้้�ยงแบบผููกยืืนโรง
ในกรณีีของการเลี้้�ยงแบบผููกยืืนโรง ในโรงเลี้้�ยงแยกคอกเดี่่�ยว
จำำ�เป็็ นต้้องตรวจสอบจากสถานการณ์์ดัังต่่อไปนี้้�
・ความอยากอาหารลดลง
・ปริิ มาณน้ำำ��นมลดลง

・มีีอาการลุุกลี้้�ลุุกลน ไม่่สงบนิ่่�ง
・ส่่ งเสีียงร้้องเรีียก
・มีีเมืือกเหลวสำำ�หรัับผสมพัันธุ์์�ไหลออกมา
・มีีอาการบวมที่่�อวััยวะเพศ

อาการบวมและเลือดคั่งที่อวัยวะเพศ

5. การดููแลลููกโคเวลาคลอด (เตรีียมการ)・การเตรีียมคอกลููกโคที่่�สะอาด และแห้้ง ให้้มีีวััสดุุปููที่่�เพีียงพอให้้พร้้อมกัับการคลอดลููกโคเอาไว้้ก่่อนล่่วงหน้้าเป็็ นเรื่่� องที่่�สำ�ำ คััญ・การเตรีียมผ้้าขนหนููสะอาดสำำ�หรัับเช็็ดน้ำำ��คล้ำำ��ให้้ลููกโค อุุปกรณ์์ขนย้้าย และน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อ (เช่่น ทิิงเจอร์์ไอโอดีีน เป็็ นต้้น)เอาไว้้เป็็ นเรื่่� องที่่�สำ�ำ คััญ

116

3

โคเนือ้

การตรวจเช็กความพร้ อมอุปกรณ์
หลักโดยทั่วไปแล้วจะเหมือนกับข้อ

ในหัวข้อที่ 1 บทที่ Ⅲ เรื่อง "การบริ หารจัดการสถานที่" สามารถอ้างอิงเนื้อหาจากส่ วนนั้นได้

การตรวจเช็็กสุุ ขภาพ(1) ความอยากอาหาร
ในกรณี ดงั ต่อไปนี้ ให้สงสัยว่าเป็ นโรคในระบบย่อยอาหาร เป็ นไข้เฉี ยบพลัน และโรคเกี่ยวกับฟัน
・ไม่เข้าใกล้ถงั ใส่ อาหาร
・มีอาหารเหลือ, กินเหลือมาก
・แยกตัวออกจากฝูง
(2) ตรวจดููความคึึกคัักและความสงบสุุ ขของตา
กรณีีดัังต่่อไปนี้้� ให้้สงสััยว่่ามีีภาวะโลหิิ ตจาง ดีีซ่่าน และโรคทางเดิินหายใจระยะเริ่่� มแรก・ไม่่คึึกคัักไม่่ร่่าเริิ ง・เยื่่อ� เมืือกตามีีเลืือดน้้อย
・เยื่่อ� เมืือกตามีีเลืือดมาก
・เยื่่อ� เมืือกตาเปลี่่�ยนเป็็ นสีีเหลืือง
・ตาแดงมีีหนอง
・น้ำำ��ตาไหลมาก
(3) สภาพของจมููก
กรณีีดัังต่่อไปนี้้�ให้้สงสััยว่่าเป็็ นโรคทางเดิินหายใจหรืือไข้้เฉีียบพลััน
・น้ำำ��มููกใสเหลว

・น้ำำ��มููกมีีสีีขาวปนเหลืือง ถึึงเหลืืองปนเขีียว
・จมููกแห้้ง

(4) พฤติิกรรมกัับโรคและปััญหาที่่�น่่าสงสัั ย・อยู่่�ไม่่สุุข, น้ำำ��ลายยืืด / กััดฟััน, อารมณ์์ฉุุนเฉีียว, ขยัับขาหน้้า, เจ็็บปวดทรมาน, ดููบริิ เวณส่่ วนท้้อง → มีีอาการปวด
117

หน่่วงๆ ที่่�อวััยวะภายใน ได้้รัับสารพิิษ
・ความผิิดปกติิทางอารมณ์์/ ความผิิดปกติิทางประสาท หดหู่่�, ตื่่�นตััวผิิดปกติิ, เดิินวนไปมา, ตื่่�นเต้้นตกใจ, ชัักกระตุุก, เป็็ นอััมพาต เป็็ นต้้น → โรคติิดต่่อ ขาดวิิตามิิน B1・เดิินไม่่ปกติิ → โรคกีีบ
・บาดแผลจากการกระแทก / เคล็็ดขััดยอก / ข้้ออัักเสบ → โครงสร้้างพื้้�นไม่่ดีี
・เวลาถ่่ายมููลและปััสสาวะแล้้วหลัังกัับข้้อเท้้าโค้้งงอผิิดปกติิ →โรคเมแทบอลิิก
・ถููไถตััวกัับกำำ�แพง หรืือเสา → โรคผิิวหนััง
・ไหล่่ และสะโพกอ่่อนแรง → โรคสมองอัักเสบ, ได้้รัับสารพิิษ
・ขนไม่่เป็็ นมัันเงา ขาหน้้าขาหลัังบวม ตาถลน ทัักษะการมองเห็็นแย่่ลง → ขาดวิิตามิิน A(5) ส่่ วนโคนหาง, สภาพของหาง
ในกรณีีดัังต่่อไปนี้้� ให้้สงสััยว่่าท้อ้ งเสีีย
・ส่่ วนโคนหางมีีขนหลุุดร่่ วง・มีีสิ่่� งสกปรกสีีขาวเหลืืองหรืือสีีน้ำำ��ตาลดำำ�ติิดที่่�ส่่วนโคนหาง

・มีีสิ่่� งสกปรกติิดอยู่่�ทั่่ว� ทั้้�งหาง
(6) สภาพการหายใจ

ในกรณีีดัังต่่อไปนี้้�ให้้สงสััยว่่าเป็็ นโรคเกี่่�ยวกัับระบบหายใจ
・อ้้าปากหายใจ และหายใจลำำ�บาก
・จำำ�นวนครั้้�งการหายใจเพิ่่�มขึ้้�น
・หายใจด้้วยท้้อง
・หายใจผิิดปกติิ
(7) เมื่่�อเกิิดอาการไอ
ให้้สงสััยว่่าเกิิดอาการสำำ�ลััก (ดื่่�มเอาสิ่่� งแปลกปลอมเข้้าไปโดยไม่่ตั้� ง้ ใจ) หรืือเป็็ นโรคในระบบการหายใจ
(8) อุุณหภููมิร่ิ ่ างกาย (อุุณหภููมิวัิ ดั ที่่�ลำำ�ไส้้ ตรง)ถ้้ามีีไข้้สูู งตั้้�งแต่่ 40 องศาเซลเซีียสขึ้้�นไป และมีีอาการสั่่น� ทั้้�งตััวให้้สงสััยว่่าเป็็ นโรคระบบการหายใจ

118

(9) สภาพของขน
・ขนรุุ งรััง ไม่่เงางาม → น่่าสงสััยว่่าจะขาดสารอาหาร
・ยาวชี้้�ไปมา พัันกััน → น่่าสงสััยว่่าจะเป็็ นโรคติิดต่่อจากสััตว์์ปรสิิ ต・ขนร่่ วง → น่่าสงสััยว่่าจะเป็็ นโรคผิิวหนััง
・ส่่ วนปลายขนที่่�อวััยวะเพศมีีก้้อนสีีขาวติิดอยู่่� → น่่าสงสััยว่่าจะเป็็ นโรคนิ่่�วในกระเพาะปััสสาวะ

119

4

สุ กร

ข้้ อควรระวัังเวลาแม่่ สุุกรให้้ นมแม่สุกรมีหวั นม 2 แถวซ้ายขวารวมทั้งหมดกว่า 12 เต้าเรียงกัน หัวนมที่อยูใ่ กล้ส่วนหัวมากกว่าจะมีปริ มาณน�้ำนมมากกว่า
เมื่อเวลาผ่านไปหลังคลอด ลูกสุ กรแต่ละตัวจะก�ำหนดต�ำแหน่งหัวนมกัน (Teat order) และดูดนมจากหัวนมเดิมไปตลอด การให้นมจะให้ดว้ ยความถี่ชม. ละ 1 ครั้ง ช่วงเวลาที่มีน�้ำนมออกจริ งคือตั้งแต่ 10 ถึง 20 วินาที
เวลาให้้นม มัักมีีอุุบั ัติิเหตุุที่่�ลููกสุุกรถููกแม่่สุุกรทัับตายบ่่อยครั้้�ง เป็็ นเรื่่� องปกติิที่่�ไม่่ควรทำำ�ให้้แม่่สุุกรตื่่�นตกใจ แต่่ก็จำ็ �ำ เป็็ นต้้อง
ควบคุุมจััดการโดยระวัังถึึงปััญหา 3 ประการดัังต่่อไปนี้้�
・การควบคุมสารอาหารของแม่สุกรไม่ดีท�ำให้ปริ มาณน�้ำนมน้อย ลูกสุ กรจึงไม่ยอมออกห่างจากแม่สุกร
・แม่สุกรดื่มน�้ำได้ยาก ท�ำให้ตอ้ งลุก ๆ นอน ๆ ซ�้ำไปมาหลายครั้ง
・การรักษาความอบอุ่นให้ลูกสุ กรไม่เพียงพอ ท�ำให้พยายามเข้าประชิดแม่สุกรเพื่อให้ได้ความอบอุ่น และถูกทับตายขณะ
นอนหลับ

เครื่่�องทำำ�ความอุ่่�นช่่ วงให้้ นม / ช่่ วงเลี้้�ยงลููกสุุ กรให้้ เจริิญเติิบโต
อุุณหภููมิิที่่�เหมาะสมกัับลููกสุุ กรจะสููง เนื่่�องจากความสามารถปรัับอุุณหภููมิิในร่่ างกายยัังต่ำำ��อยู่่�จึึงจำำ�เป็็ นต้้องให้้ความ
อบอุ่่�นอย่่างเพีียงพอ ช่่วงระดัับอุุณหภููมิิที่่�เหมาะสมจะค่่อยๆ เปลี่่�ยนแปลงไปตามการเจริิ ญเติิบโต ดัังนั้้�นจึึงต้้องพิิจารณา
เป็็ นกรณีีไปว่่าเหมาะสมหรืือไม่่ อุุณหภููมิิที่่�เหมาะสมเวลาคลอดคืือ 36 ℃ เมื่่�อผ่า่ นไป 1 สััปดาห์์จะเปลี่่�ยนเป็็ น 30 ℃ 2สััปดาห์์ 28 ℃ 3 สััปดาห์์ 26 ℃ โดยอุุณหภููมิิจะค่่อยๆ ต่ำำ��ลง ในกรณีีที่่�ลููกสุุกรนอนทัับรวมกัันอยู่่�ใต้้เครื่่� องทำำ�ความอุ่่�นก็็
พิิจารณาได้้ว่า่ หนาวไป ตรงข้้ามกรณีีที่่�ลููกสุุกรนอนรวมกัันอยู่่�ห่่างออกไปจากเครื่่� องทำำ�ความอุ่่�นก็็พิิจารณาว่่าร้้อนไป โดยควรรัักษาระดัับอุุณหภููมิิให้้ลููกสุุกรนอนกระจััดกระจายอย่่างเหมาะสม
ควรระวัังเรื่่� องการใช้้งานเครื่่� องทำำ�ความอุ่่�นด้้วย เพราะสาเหตุุราวครึ่่� งหนึ่่�งของปััญหาเพลิิงไหม้้โรงเลี้้�ยง มาจากการทำำ�
เครื่่� องทำำ�ความอุ่่�นตก หรืือเกิิดไฟลุุกจากเครื่่� องทำำ�ความอุ่่�นนั่่น� เองลููกสุุ กรสุุ กรขุนุ เนื้้�อสุุ กรโตเต็็มวััย

อายุุวัันหลัังคลอด / น้ำำ��หนััก
หลัังคลอด 1-3 วััน
4-7
8-30
31-45

อุุณหภููมิิที่่�เหมาะสม
30-32°C
28-30
22-25
20-22

15- 50กก.
50-100ตั้้�งแต่่ 100 กก. ขึ้้�นไป

20-25
18-20

ช่่วงระดัับอุุณหภููมิิที่่�เหมาะสมของสุุ กร
120

15-18

ข้้ อควรระวัังในการควบคุุมจััดการลููกสุุ กรลููกสุุ กรติิดโรคได้้ง่่าย และเกิิดอาการระบบย่่อยอาหารผิิดปกติิ (อาการท้้องเสีีย) และความผิิดปกติิในระบบการหายใจ (ปอดบวม) ได้้บ่่อย นอกจากนี้้� มีีปัั ญหาการเจริิ ญเติิบโตไม่่ดีีจากแมลงปรสิิ ตที่่�รัับมาจากแม่่สุุกรได้้อีีกด้้วย ดัังนั้้�นการกำำ�จััดแมลง
ปรสิิ ตในแม่่สุุกรที่่�เป็็ นสุุ กรขยายพัันธุ์์�จึึงเป็็ นสิ่่� งจำำ�เป็็ น และต้้องให้้ทั้� ง้ แม่่และลููกสุุ กรได้้รัับวััคซีีนอย่่างต่่อเนื่่�องกัันด้้วย

การให้นมลูกสุ กรข้้ อควรระวัังเวลาทำำ�หมัันลููกสุุ กรสำำ�หรัับลููกสุุ กรเพศผู้้ �จะต้้องทำำ�หมัันก่่อนนำำ�ไปเลี้้�ยงขุุน เพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้กลิ่่�นสาปของสุุ กรเพศผู้้ �ติิดไปกัับเนื้้�อสุุกร การทำำ�หมัันจะทำำ�ในช่่วงตั้้�งแต่่หลัังคลอดแล้้วหลายวัันไปจนถึึงก่่อนหย่่านม แต่่ส่่วนใหญ่่นิิยมทำำ�ภายใน 1 สััปดาห์์หลัังคลอด

เรื่่�องที่่�ควรคำำ�นึึงถึึงเกี่่�ยวกัับการพร้้อมผสมพัันธุ์์� ของสุุ กรขยายพัันธุ์์� , การผสมพัันธุ์์� และเวลาคลอด

หลัังจากลููกสุุ กรหย่่านมและผ่่านไปสัักระยะหนึ่่�งแล้้ว จะเริ่่� มพร้้อมผสมพัันธุ์์�อีีกครั้้�ง รอบการพร้้อมผสมพัันธุ์์�คืือ 21 วัันอาจแตกต่่างกัันไปแต่่ละตััว แต่่จะต่่อเนื่่�องราว 2-3 วััน สััญญาณที่่�บ่่งบอกว่่าพร้้อมผสมพัันธุ์์�ดููได้้จาก การพยายามขึ้้�นขี่่�ตััว
อื่่�น ความอยากอาหารลดลง หางตั้้�งขึ้้�น อวััยวะเพศภายนอกบวม และมีีของเหลวเหนีียว ต้้องคอยสัังเกตอาการเลืือดคั่่ง� ที่่�

อวััยวะเพศจนบวมเต็็มที่่�ในช่่วงก่่อนพร้้อมผสมพัันธุ์์�ให้้พบโดยเร็็ ว และเมื่่�อถึึงช่่วงพร้้อมผสมพัันธุ์์� ต้้องทำำ�การผสมพัันธุ์์�ใน
ช่่วงเวลาที่่�เหมาะสม ช่่วงผสมพัันธุ์์�ที่่�เหมาะสมที่่�มีีอััตราการติิดลููกสููงที่่�สุุดคืือ หลัังเข้้าช่่วงพร้้อมผสมพัันธุ์์�แล้้ว 10-25 ชม.
สุุ กรขยายพัันธุ์์�เมื่่�อเข้้าสู่่�ช่่วงพร้้อมผสมพัันธุ์์�แล้้ว จะสงบนิ่่�งเมื่่�อคนใช้้มืือสองข้้างกดที่่�หลัังและสะโพกเพื่่�อตรวจสอบ
ปฏิิกิิริิยาตอบสนองที่่�หลััง นอกจากนี้้� เมื่่�อสุุกรเพศเมีียที่่�พร้้อม เข้้าไปใกล้้เพศผู้้ � แม้้จะถููกขึ้้�นขี่่�ก็ไ็ ม่่ขััดขืืน จะสงบนิ่่�งและหููเปิิ ดตั้้�งขึ้้�นสุุ กรที่่�ยัังไม่่เคยผ่่านการคลอดลููกมาก่่อนอาจสัังเกตสััญญาณการพร้้อมผสมพัันธุ์์�ได้้ไม่่ชััดเจนนััก

การพร้้อมผสมพัันธุ์์�
ตรวจสอบการพร้้อมผสมพัันธุ์์�

อวััยวะเพศภายนอกแดงและบวม

(อุุปการะภาพถ่่าย : องค์์กรนิิติิบุุคคลอิิสระ ศููนย์์ปรัับปรุุ งพัันธุ์์�ปศุุสัตั ว์์)121

(1) ช่่ วงก่่ อนพร้้ อมผสมพัันธุ์์� : 2.7 วััน ตรวจพบอวััยวะเพศภายนอกแดงและบวม
(2) ช่่ วงพร้้ อมผสมพัันธุ์์� : 2.4 วััน ตั้้�งแต่่เริ่่� มไม่่ต่่อต้า้ นเพศผู้้ �จนกระทั้้�งจบ
(3) หลัังช่่ วงพร้้ อมผสมพัันธุ์์� : 1.8 วััน อาการอวััยวะเพศภายนอกแดงและบวมหายไป
(4) ช่่ วงหยุุดการผสมพัันธุ์์� : 14.1 วัันเนื่่�องจากสุุ กรมีีระยะเวลาพร้้อมผสมพัันธุ์์�ยาวนาน เพื่่�อให้้อััตราการผสมพัันธุ์์�สููงขึ้้�น และติิดลููกต่่อ 1 ท้้องได้้มากที่่�สุุด่ ะเป็็ นการผสมพัันธุ์์�ตามธรรมชาติิของเพศผู้้ �เท่่าที่่�จะทำำ�ได้้ จึึงจะผสมพัันธุ์์� 2 ครั้้�ง ต่่อ 1 ช่่วงระยะพร้้อมผสมพัันธุ์์� ไม่่ว่าจ
หรืือการผสมพัันธุ์์�เทีียมก็็ตาม ตรวจสอบการตั้้�งครรภ์์ได้้โดยสัังเกตดููหากหลัังจากนั้้�น 21 วัันไม่่แสดงอาการพร้้อมผสม
พัันธุ์์�อีีก และใช้้เครื่่� องตรวจครรภ์์ในการตรวจสอบ เมื่่�อตั้� ง้ ครรภ์์สุุกรส่่วนมากจะสงบนิ่่�ง และมีีความอยากอาหารเพิ่่�มขึ้้�น
ก่่อนนำำ�สุุ กรให้้เข้้าไปอยู่่�ในคอกสำำ�หรัับรอคลอด ต้้องทำำ�ความสะอาด ฆ่่าเชื้้�อ และทำำ�ให้้แห้้งก่่อนล่่วงหน้้า การคลอด
ของสุุ กรทำ�ำ ได้้ง่่าย กรณีีคลอดยากไม่่ค่่อยมีี และหากลููกสุุ กรคลอดออกมาแล้้วไม่่หายใจจะต้้องช่่วยผายปอด
อาการแดงและบวมที่่�อวััยวะเพศภายนอก

จำำ�นวนวัันนัับตั้้�งแต่่ก่่อนช่่วงพร้้อมผสมพัันธุ์์�

72อััตราการผสมพัันธุ์์�

เวลาหลัังจากอนุุญาติิให้้เพศผู้้เ� ข้้าใกล้้ได้้
ช่่วงพร้้อมผสมพัันธุ์์� ช่่วงหลัังพร้้อมผสมพัันธุ์์�
ช่่วงก่่อนพร้้อมผสมพัันธุ์์� (อนุุญาติิให้้เพศผู้เ้� ข้้าใกล้้ได้้)

เวลา
0
10
25
36
48

1
วััน
2
วััน
%
3
วััน สููงสุุ ด
81
100 ช่่วงผสมพัันธุ์์�ที่่�เหมาะสม 4
46 ช่่วงตกไข่่ วััน
50
5
วััน
0
6
วััน
7
วััน

ความสััมพัันธ์์ของสััญญาณบ่่งบอกของอวััยวะเพศภายนอก
ตามความพร้้อมผสมพัันธุ์์�กัับช่่วงผสมพัันธุ์์� (ผสมเชื้้�อ)ที่่�เหมาะสม
(กรณีีผสมพัันธุ์์�ตามธรรมชาติิและผสมเทีียมโดยการฉีีดน้ำำ��เชื้้�อ)ข้้ อควรระวัังในช่่ วงอากาศร้้ อนลููกสุุ กรจะแพ้้ความหนาวเย็็น ส่่ วนสุุ กรเลี้้�ยงขุุนที่่�โตเต็็มที่่�แล้้ว และสุุ กรขยายพัันธุ์์�จะแพ้้อากาศร้้อน
สภาพแวดล้้อมในการเลี้้�ยงสุุ กรเลี้้�ยงขุุนและสุุ กรขยายพัันธุ์์�คืือประมาณ 20 องศาเซลเซีียสจะเหมาะสมที่่�สุุด สุุ กรขยายพัันธุ์์�
และลููกสุุ กรที่่�มีีเขตพื้้�นที่่�อุุณหภููมิิเหมาะสมต่่างกััน หากแม่่พัันธุ์์�สุุกร (แม่่สุุกร) ได้้รัับผลกระทบจากอุุณหภููมิิสููงช่่วงก่่อนหรืือ
122

หลัังคลอด จะทำำ�ให้้ลููกสุุกรได้้รัับผลกระทบที่่�ไม่่ดีีไปด้้วย
ในช่่วงที่่�อากาศร้้อน จะทำำ�การปรัับให้้มีีลมผ่่านด้้วยพััดลม โดยเฉพาะอย่่างยิ่่ง� ต้้องรัักษาให้้มีีลมผ่่านบริิ เวณพื้้�นอยู่่�เสมอ เพื่่�อ
ให้้มีีลมถููกตััวสุุ กร และเพื่่�อกำ�ำ จััดความชื้้�นออกไปด้้วย ความเร็็ วลมโดยปกติิอยู่่�ที่่�ตั้� ง้ แต่่ 1.0 ม./วิินาทีี ขึ้้�นไป ควรติิดตั้้�งโดยระวััง
ทิิศทางพััดสมเพื่่�อควบคุุมให้้ทิิศทางลมภายในโรงเลี้้�ยงคงที่่� กรณีีที่่�ลมที่่�เข้้ามาเป็็ นลมร้้อนทำำ�ให้้การเป่่ าลมมีีประสิิ ทธิิภาพต่ำำ��
ควรติิดตั้้�งท่่อส่่งลมที่่�มีีเครื่่� องทำำ�ความเย็็นลมด้้วย เนื่่�องจากสภาพแวดล้้อมที่่�มีีอุุณหภููมิิสููงและความชื้้�นมากในช่่วงฤดููร้้อนของ
ญี่่�ปุ่่� นมีีเงื่่�อนไขทางสภาพแวดล้้อมที่่�ยากลำำ�บากยิ่่ง� กว่่าช่่วงฤดููร้้อนในประเทศตะวัันตก เทคโนโลยีีการควบคุุมอากาศร้้อนจาก
ต่่างประเทศส่่ วนใหญ่่จึึงใช้้ไม่่ค่่อยได้้ผล

การควบคุุมถัังใส่่ อาหาร, ถัังใส่่ น้ำำ��

สำำ�หรัับสุุ กรเลี้้�ยงขุุนแล้้ว การให้้อาหารอย่่างต่่อเนื่่�องไม่่ขาดถืือเป็็ นกฎหลัักพื้้�นฐาน จึึงต้้องให้้ถัังอาหารอยู่่�ในสภาพที่่�มีี
อาหารเหลืืออยู่่�ตลอดเวลา ในกรณีีของ wet feeder ที่่�จะเติิมน้ำำ��เข้้าไปเวลาที่่�สุุกรกิินอาหาร ต้้องระวัังเรื่่� องอาหารเหลืือเน่่าเสีีย
ด้้วย ทำำ�การกำำ�จััดหนููเป็็ นประจำำ�และระวัังไม่่ให้้นกจากภายนอกที่่�หวัังจะเข้้ามากิินอาหารเล็็ดรอดเข้้ามาได้้ เรื่่� องน้ำำ��ดื่่�มต้้อง
จััดการให้้สามารถดื่่�มน้ำำ��ได้้ตลอดอย่่างอิิสระ สำำ�หรัับการให้้น้ำ� �ำ แบบไบท์์ และแบบนิิปเปิิ ลอาจมีีบางกรณีีที่่�ไม่่สามารถดื่่�มน้ำำ��ได้้
เพีียงพอตามปริิ มาณที่่�ต้อ้ งการได้้เนื่่�องจากแรงดัันของน้ำำ�� จึึงต้้องระวัังด้้วยข้้ อควรระวัังเกี่่�ยวกัับการเก็็บรัักษาและการดููแลอาหาร

ควรเก็็บอาหารไว้้ในที่่�เย็็นและมืืด และหลีีกเลี่่�ยงสภาพแวดล้้อมที่่�มีีอุุณหภููมิิและความชื้้�นสููงเท่่าที่่�จะเป็็ นไปได้้ โดยเฉพาะ
อย่่างยิ่่ง� นมสัังเคราะห์์จะเสีียได้้ง่่าย จึึงต้้องพยายามใช้้ให้้หมดโดยเร็็ ว ห้้ามให้้อาหารที่่�มีีราขึ้� ้นแล้้วแก่่สุุกร การเก็็บรัักษาไว้้ใน
โกดัังจะช่่วยป้้องกัันไม่่ให้้ถููกหนูู นก และแมลงแทะทำำ�ลายได้้

การควบคุุมสิ่่�งแวดล้้ อมและอนามััยในโรงเลี้้�ยงสุุ กรการรัักษาสิ่่� งแวดล้้อมที่่�มีีอนามััยของโรงเลี้้�ยงไม่่เพีียงแค่่ช่่วยป้้องกัันโรคในสุุ กรและรัักษาสุุ ขภาพให้้แข็็งแรงเท่่านั้� น้ ยัังจำำ�เป็็ นต่่อการรัักษาสุุ ขภาพร่่ างกายของผู้้ �ดููแลเองด้้วย การรัักษาอนามััยของสิ่่� งแวดล้้อมในโรงเลี้้�ยงถืือเป็็ นการรัักษาสภาพ
แวดล้้อมการทำำ�งานของผู้้ �ดููแลนั่่น� เอง นอกจากนี้้� การดููแลรัักษาอนามััยของโรงเลี้้�ยงสุุ กรยัังจำำ�เป็็ นในมุุมมองด้้านอนามััยของ
ผลิิตภััณฑ์์อาหารและการป้้ องกัันไม่่ให้้สิ่่� งแวดล้้อมบริิ เวณโดยรอบปนเปื้�้ อนอีีกด้้วย
ด้้วยการแบ่่งพื้้�นที่่�ผสมพัันธุ์์�และพื้้�นที่่�เลี้้�ยงขุุนออกจากกััน ทำำ�ให้้เส้้นทางการเคลื่่�อนที่่�ภายในโรงเลี้้�ยงเป็็ นไปในทิิศทางเดีียว
สำำ�หรัับสุุ กรขยายพัันธุ์์�ที่่�เป็็ นสุุ กรซึ่่� งรัับเข้้ามาจากภายนอกเพีียงช่่องทางเดีียว จะต้้องจััดทำำ�เรืือนตรวจโรคสุุ กร และต้้องกำำ�หนด
ให้้ตั้� ง้ อยู่่�ในตำำ�แหน่่งที่่�ติิดกัับพื้้�นที่่�นอกฟาร์์มมากกว่่าโรงเลี้้�ยง แม้้จะมีีสุุ กรที่่�เป็็ นต้้นตอของโรคเล็็ดรอดเข้้ามาได้้ก็ต็ าม ความเสีียหายก็็จะไปไม่่ถึึงโรงเลี้้�ยง
โรคในสุุ กรสามารถพบเห็็นอาการของโรคได้้หลายลัักษณะ หากยืืนยัันได้้ว่า่ เป็็ นอาการของโรคต้้องรีีบแจ้้งไปยััง
สััตวแพทย์์ของฟาร์์มสุุ กรเพื่่�อให้้ดำ�ำ เนิินการวิินิิจฉััย

123

5

ไก่่ เลี้้�ยง (ไก่่ ไข่่ และไก่่ เนื้้�อ)การบริิหารจััดการเครื่่�องเลี้้�ยงลููกไก่่
(1) การควบคุมอุณหภูมิ
เนื่องจากลูกไก่แรกเกิดจะตัวเล็กและอุณหภูมิร่างกายต�่ำ และความต้านทานต่ออุณหภูมิของสภาพแวดล้อมต�่ำ หากไม่ให้
ความอบอุ่นจะไม่เจริ ญเติบโต รูปแบบของโรงเลี้ยงไก่ (โรงเลี้ยงแบบเปิ ดหรือโรงเลี้ยงแบบวินโดว์เลส) และวิธีการเลี้ยงลูกไก่่ ะเป็ น(เครื่องเลี้ยงแบบบัตเตอรี่ หรือแบบทรงโดมโค้งในโรงเลี้ยงแบบปล่อยอิสระ รวมถึงระบบพื้นท�ำความอุ่นด้วย) ไม่วาจ
แบบใดก็ตาม จ�ำเป็ นต้องเฝ้ าสังเกตสภาพของลูกไก่แรกเกิด เมื่อน�ำเข้าไปเลี้ยงควรค่อย ๆ ลดอุณหภูมิลงจาก 32-35 องศาเซลเซียส จนกระทั้งหลัง 3-4 สัปดาห์ไปเมื่อสามารถใช้ชีวติ อยูใ่ นอุณหภูมิหอ้ งได้แล้วจึงเลิกการปรับอุณหภูมิ
(2) การควบคุมความชื้น
ลูกไก่แรกเกิดจะค่อย ๆ ปรับตัวจากสิ่ งแวดล้อมที่มีความชื้น 65% ให้สามารถอาศัยอยูไ่ ด้ในความชื้นปกติภายในห้องได้่ ะเป็ นเครื่องเลี้ยงแบบใดก็
เพื่อรักษาความชื้นให้อยูที่่ 65% ภายใต้อุณหภูมิ 35 องศาเซลเซียส เมื่อน�ำเข้าเครื่องเลี้ยง ไม่วาจ
จ�ำเป็ นต้องวางถาดใส่ น�้ำเอาไว้เพื่อเพิม่ ความชื้นทั้งสิ้ น แต่เมื่อผ่านช่วงเวลา 1 สัปดาห์ไปแล้ว ปริ มาณมูลที่ถ่ายออกมาจะเพิม่
มากขึ้น ปริ มาณน�้ำที่ระเหยออกมาจากมูลไก่จะเพิ่มมากขึ้น ดังนั้นจึงควรปรับลดประมาณน�้ำที่เติมเข้าไปให้สมดุลด้วย ในทาง
กลับกันตั้งแต่ช่วงประมาณ 10 วันเป็ นต้นไปควรท�ำให้ที่เลี้ยงแห้งเสียมากกว่า
(3) การควบคุมการระบายอากาศ่ ะเป็ นเครื่องเลี้ยงแบบใดก็ตาม ในกรณีที่ความชื้นสูง อุณหภูมิจะแตกต่างไปจากอุณหภูมิหอ้ งปกติ จึงเกิดการระบาย
ไม่วาจ
อากาศตามธรรมชาติ ซึ่งหากระบายอากาศออกมากเกินไปจะท�ำให้ความชื้นภายในเครื่องเลี้ยงลดต�่ำลง จึงต้องระวังเฝ้ าสังเกต
สภาพของลูกไก่ไปพร้อมกับการรักษาอุณหภูมิ

การควบคุุมภาชนะใส่่ อาหารและภาชนะใส่่ น้ำำ��
(1) ช่ วงลูกไก่ แรกเกิด่ ะเป็ นเครื่องเลี้ยงแบบบัตเตอรี่หรือเครื่องเลี้ยงแบบปล่อย (ภายในชิกการ์ด) ก็ตาม เมื่อน�ำเข้าไปเลี้ยง เพื่อให้การให้
ไม่วาจ
อาหารท�ำได้ดีขึ้น ควรเติมพรีสตาร์ทเตอร์ที่เป็ นอาหารข้นไว้ในกล่องใส่ อาหาร (ภาชนะแบนราบขอบเตี้ย) ในปริ มาณน้อย
หลาย ๆ ครั้ง แล้วจึงให้อาหารแบบโปรย ส่ วนภาชนะใส่ น�้ำควรใช้ถาดใส่ น�้ำหรือดริ้ งเกอร์เสริ มเพื่อให้สามารถดื่มน�้ำได้ง่าย
ลูกไก่แรกเกิดจะกินอาหารและน�้ำซ�้ำไปมาบ่อยครั้งจึงควรวางภาชนะใส่ อาหารและน�้ำเอาไว้ใกล้ ๆถ้าควบคุมอุณหภูมิให้เหมาะสม (อุณหภูมิส่วนท�ำความอุ่นเมื่อน�ำเข้าไปเลี้ยง จะค่อย ๆ ลดลงจาก 32-35 องศาเซลเซียส
124

เรื่อย ๆ ทุกวัน) ลูกไก่จะค่อย ๆ ออกจากส่ วนท�ำความอุ่นไปที่ส่ วนที่มีอุณหภูมิหอ้ ง และเริ่ มกินอาหารและน�้ำ หลังจากให้
อาหารแล้ว 2 วันเป็ นต้นไปจะเตรียมอาหารและน�้ำเอาไว้ตรงส่ วนที่มีอุณหภูมิหอ้ ง (กรณี เลี้ยงแบบบัตเตอรี่คือลานออกก�ำลัง
กรณี เลี้ยงแบบปล่อยคือบริ เวณที่ห่างออกไปจากส่ วนอบอุ่นภายในชิกการ์ด) เมื่อลูกไก่ส่วนใหญ่เริ่ มเปลี่ยนมากินอาหารตรงส่ วนบริ เวณที่มีอุณหภูมิหอ้ งแล้ว จึงเลิกให้อาหารและน�้ำตรงบริ เวณที่ท�ำความอุ่น
ช่วงลูกไก่แรกเกิดต้องเตรียมอาหารและน�้ำเอาไว้ตลอดเวลา เพื่อให้กินอาหาร/น�้ำได้อย่างอิสระ เติมอาหารในภาชนะใส่
อาหารให้มีปริ มาณราวครึ่งหนึ่ง เพื่อไม่ให้อาหารหกเลอะเทอะเวลาลูกไก่กินอาหาร และเพื่อไม่ให้ลูกไก่เข้าไปในภาชนะใส่
อาหารควรประยุกต์โดยการติดที่ครอบหรือเซปพาเรเตอร์ เป็ นต้น น�้ำดื่มจะเติมเอาไว้ตลอดเวลา แต่หากใช้ภาชนะใส่ น�้ำรูป
ระฆังที่น�้ำจะขังอยูใ่ นจานใส่ น�้ำ อาจเกิดปัญหาอาหารและมูลไก่ปนเปื้อนลงไปได้ จึงควรท�ำความสะอาดและเปลี่ยนใหม่วนั
ละ 1 ครั้ง หากใช้นิปเปิ ลดริ งเกอร์ลูกไก่จะเห็นหยดน�้ำที่ปลายหัวนิปเปิ ลและดื่มน�้ำได้โดยตรง จึงเป็ นวิธีที่สะอาดถูกหลัก
อนามัย ทั้งนิปเปิ ลดริ งเกอร์และภาชนะใส่ น�้ำรูประฆัง จะปรับความสูงและประมาณน�้ำให้เหมาะกับการเจริ ญเติบโตของลูกไก่

บลูเดอร์

ชิกการ์ด
: ภาชนะใส่ น� าํ: กล่องใส่ อาหาร

: ถาดใส่ น� าํต�ำแหน่งของภาชนะใส่ อาหารและภาชนะใส่ น�้ำภายในชิกการ์ด

125

(2) ช่ วงลูกไก่ ระยะกลาง - ระยะโต
① การควบคุุมภาชนะใส่่ อาหาร

เนื่องจากเมื่อมาถึงช่วงระยะนี้พื้นที่ให้อาหารจะเริ่ มไม่เพียงพอ หากเป็ นเครื่องเลี้ยงแบบบัตเตอรี่จะให้อาหารที่ฝั่ง
ลานออกก�ำลัง ส่ วนวิธีเลี้ยงแบบปล่อยจะขยายชิกการ์ดออกไป และเติมอาหารโดยใช้จานใส่ อาหาร หลังจากนั้นในวิธี
เลี้ยงแบบบัตเตอรี่จะติดตั้งที่ใส่ อาหารลักษณะเหมือนรางน�้ำที่ด้านข้างของกรง และน�ำลูกไก่ให้ยนื่ หน้าออกมาจากกรง
เพื่อกินอาหาร ส่ วนการเลี้ยงแบบปล่อยจนกว่าจะเอาชิกการ์ดออกจะเปลี่ยนไปใช้ที่ใส่ อาหารแบบฮอปเปอร์ ในโรง
เลี้ยงที่มีสายให้อาหารจะค่อย ๆ เปลี่ยนจากการเติมอาหารด้วยมือเป็ นเติมด้วยเครื่องให้อาหารอัตโนมัติ เครื่องให้
อาหารอัตโนมัติเป็ นที่ใส่ อาหารที่เดินสายให้อาหารไว้ ถ้าเป็ นแบบบัตเตอรี่จะเติมใส่ ในรางใส่ อาหาร ถ้าเป็ นการเลี้ยง
แบบปล่อยจะเติมลงในปั๊มฟี ดเดอร์ (รูปจาน)ต้องเฝ้ าสังเกตการเจริ ญเติบโตและการกินอาหารของลูกไก่ แล้วปรับความสูงของที่ใส่ อาหาร ปรับปริ มาณอาหาร
ในรางใส่ อาหารหรือในฮอปเปอร์ให้เหมาะสม การปรับให้อาหารในจานใส่ อาหารของเครื่องให้อาหารอัตโนมัติมี
อาหารอยูเ่ ท่ากันตลอดเพื่อให้ลูกไก่กินอาหารได้ง่ายเป็ นสิ่ งส�ำคัญ ในการเลี้ยงแบบบัตเตอรี่จะไม่มีปัญหาเรื่องลูกไก่ลง
ไปอยูใ่ นที่ใส่ อาหาร แต่กรณีการเลี้ยงแบบปล่อยต้องประยุกต์โดยการติดฝาครอบ เซปพาเรเตอร์ หรือขดลวดเพื่อป้ องกันไม่ให้ลูกไก่เข้าไปในที่ใส่ อาหารได้
② การควบคุุมภาชนะใส่่ น้ำ� �ำต้องเพิ่มจ�ำนวนภาชนะใส่ น�้ำให้ตอบรับกับลานออกก�ำลังหรือการขยายชิกการ์ด / เอาชิกการ์ดออก และติดตั้งให้
สมมาตรกัน ทั้งในแบบบัตเตอรี่หรือแบบเลี้ยงปล่อยต้องค�ำนึงถึงจ�ำนวนนิปเปิ ลดริ งเกอร์ ปรับความสูงของนิปเปิ ลให้สูงกว่าระดับสายตาของลูกไก่เล็กน้อย นอกจากนี้ตอ้ งปรับแรงดันน�้ำเพื่อให้ดื่มได้ง่ายอีกด้วย ในการเลี้ยงแบบปล่อย
จะติดตั้งโดยปรับต�ำแหน่งจานของที่ใส่ น�้ำรูประฆังให้อยูใ่ นระดับความสูงของหน้าอกลูกไก่ ส�ำหรับบรอยเลอร์จะ
ปรับให้เหมาะสมกับลูกไก่เพศเมียเป็ นพิเศษ เนื่องจากปริ มาณการดื่มน�้ำเพิ่มขึ้น การควบคุมอุปกรณ์ให้น�้ำ (ภาชนะใส่
น�้ำ, สายส่ งน�้ำ, แท็งก์น�้ำยอ่ ย เป็ นต้น) จึงเป็ นสิ่ งที่จ�ำเป็ น ต้องล้างท�ำความสะอาดเป็ นประจ�ำ

วิิธีีการตััดปากไก่่ (debeak)ช่่วงระยะลููกไก่่กำ�ำ ลัังเจริิ ญเติิบโตมัักพบเห็็นปััญหาลููกไก่่จิิกกัันกัันเองได้้บ่่อยๆ ลููกไก่่ที่่�ยัังเล็็กอยู่่�แม้้จะเกิิดบาดแผล
บริิ เวณหางเล็็กน้อ้ ยก็็ไม่่เป็็ นอะไร แต่่เมื่่�อใกล้้ถึึงก่่อนช่่วงวางไข่่ท้อ้ งแรก มัักถููกจิิกจนแผลลุุกลามไปถึึงลำำ�ไส้้ได้้ และยััง
เป็็ นปััญหาที่่�สร้้างความเสีียหายมากในระยะสั้้�นๆ ได้้อย่า่ งคาดไม่่ถึึงอีีกด้้วย เพื่่�อป้้องกัันปััญหาเหล่่านี้้� โดยทั่่ว� ไปจะนิิยมทำำ�
การตััดปากไก่่ (debeak)การตััดปากไก่่ จะใช้้เครื่่� องตััดปากไก่่ (debeaker) ตััดจะงอยปากไก่่ทั้� ง้ บนและล่่างออกด้้วยความร้้อน ไก่่ไข่่ส่่วนใหญ่่จะ็ งกรณีีที่่�ไปทำำ�ที่่�เรืือนฟัักไข่่
ทำำ�เมื่่�ออายุุ 3-10 วััน ไก่่บรอยเลอร์์จะทำำ�เมื่่�ออายุุ 1 วััน หรืือทำำ�ให้้เร็็ วที่่�สุุด แต่่ก็มีีบา
126

เมื่่�อทำ�ำ การตััดปากไก่่แล้้ว จะช่่วยป้้องกัันพฤติิกรรมไม่่ดีีได้้ล่่วงหน้้า และช่่วยให้้ไก่่กิินอาหารหกน้้อยลงด้้วย เมื่่�อเป็็ นไก่่
โตเต็็มวััยแล้้ว ปััญหาการเสีียไข่่เพราะถููกกิินจะน้้อยลง

ลัักษณะการตััดปากไก่่ (debeak)การชั่่�งน้ำำ��หนััก
น้ำำ��หนัักนอกจากจะดููเรื่่� องการเจริิ ญเติิบโตของลููกไก่่ไข่่ได้้แล้้วยัังเอาไว้้เพิ่่�มความสามารถในการออกไข่่ในภายหลัังได้้อย่า่ งเพียงพออีกด้วย จึงใช้เป็ นตัวชี้วดั ได้เป็ นอย่างดี ดังนั้นจึงต้องชั่งน�้ำหนักโดยการสุ่ มสัปดาห์เว้นสัปดาห์ หรือทุก ๆ 2 สัปดาห์
นอกจากนี้การเข้าใจถึงน�้ำหนักตัวที่เพิ่มของลูกไก่เนื้อก็เป็ นสิ่ งส�ำคัญในการวางแผนส่ งไก่บรอยเลอร์ออกขายด้วย
หลังเริ่ มออกไข่กค็ วรชั่งน�้ำหนักประมาณทุก ๆ 4 สัปดาห์เช่นกัน เพื่อให้ทราบว่าไก่บริโภคอาหารอย่างเหมาะสมหรือไม่
และมีีการขาดสารอาหารหรืือไม่่ จึึงจำำ�เป็็ นต้้องสำำ�รวจความเปลี่่�ยนแปลงของน้ำำ��หนัักเอาไว้้ การชั่่ง� น้ำำ��หนัักไก่่โตเต็็มวััย ควรชั่่ง�
น้ำำ��หนัักไก่่ตััวเดีียวกัันและเก็็บข้อมูู้ ลเป็็ นตััว ๆ ไปข้้ อควรระวัังในการรัับอาหาร การเก็็บรัักษาและการนำำ�ไปใช้้
(1) การรัับอาหาร
ต้องท�ำความสะอาดแท็งก์อาหารหรือโกดังเก็บอาหารเตรียมเอาไว้ก่อนที่จะขนย้ายอาหารเข้ามาเก็บ ต้องท�ำการฆ่าเชื้อรถ
ขนอาหารเข้ามาอย่างเหมาะสมที่บริ เวณทางเข้าฟาร์ม ต้องท�ำการตรวจสอบลักษณะภายนอก สี รสชาติและคุณภาพของอาหาร
ว่ามีความผิดปกติหรือไม่ และต้องตรวจสอบหาสิ่ งแปลกปลอมที่ยอมรับไม่ได้ดว้ ย และอาหารจากโรงงานที่มีการตรวจเชื้อ
ซัลโมเนลลาเป็ นประจ�ำจะต้องมีผลการทดสอบนั้นแนบมาด้วย นอกจากนี้การท�ำความเข้าใจเรื่องชื่อและช่วงก�ำหนดอายุการส่ งออกของวัตถุดิบที่เติมผสมในอาหารหรือสารที่เติมลงไปก็เป็ นสิ่ งที่ส�ำคัญ

127

(2) การเก็บรักษาอาหาร
ควรคิดแผนการซื้ออาหารเอาไว้ก่อนล่วงหน้า และระวังไม่ให้คา้ งอยูใ่ นโกดังเป็ นเวลานาน
อาหารต้องไม่มีเชื้อราปนเปื้อน ไม่มีความเปลี่ยนแปลงด้านคุณภาพ (เสื่อมคุณภาพ) ของส่ วนประกอบในอาหาร (โปรตีน
และไขมัน เป็ นต้น) และวัตถุ (สาร) เติมแต่ง เช่น วิตามินพรีมิกซ์ เป็ นต้น จ�ำเป็ นต้องเก็บรักษาในสถานที่ที่เย็นและมืด
นอกจากนี้ตอ้ งไม่มีการตรวจพบหนูหรือมูลหนู เป็ นต้นในโกดังเก็บรักษาด้วย
(3) การน�ำอาหารไปใช้
อาหารที่ใช้เลี้ยงจะก�ำหนดตามการออกแบบโครงสร้างอาหารที่เหมาะสม กรณีที่เพิ่มวัตถุดิบเข้าไปในอาหารที่ฟาร์ม สิ่ งส�ำคัญคือต้องผสมให้เข้ากันดีทั่วถึง และให้อาหารนั้นตามวิธีและในปริ มาณที่ถูกต้อง โดยเฉพาะอย่างยิง่ การชั่งน�้ำหนักหลัง
น�ำลูกไก่เข้ามาเลี้ยงและเว้นระยะห่างเป็ นเวลา 1 สัปดาห์จะท�ำให้สามารถให้อาหารประเภทที่ตรงกับแผนการให้อาหาร
(ระบบการให้อาหาร) ที่ก�ำหนดไว้ตามระดับการผลิตและเจริ ญเติบโตของลูกไก่ได้ นอกจากนี้ยงั ต้องรักษาก�ำหนดอายุวนั ส่ งของวัตถุดิบเสริ มอาหารที่จะส่ งผลกระทบโดยตรงต่อคุณภาพของผลผลิตจากไก่ (ไข่, เนื้อไก่) และการให้อาหารโดยระวังใส่ ใจถึงคุณภาพอาหาร (รูปลักษณ์ภายนอก, สี, รสชาติ, เชื้อรา, คุณสมบัติเปลี่ยนแปลง เป็ นต้น) ก็มีความส�ำคัญ
จ�ำเป็ นต้องเก็บรักษาตารางบันทึกเพื่อควบคุมการให้อาหารอย่างน้อยเป็ นเวลา 2 ปีการควบคุุมจััดการในช่่ วงอากาศร้้ อนไก่่ไข่่ที่่�เลี้้�ยงในโรงเลี้้�ยงแบบเปิิ ดในช่่วงฤดููร้้อน แม้้ในอุุณหภููมิิภายนอกที่่� 32-33 องศาเซลเซีียส ก็็อาจมีีนกที่่�ล้ม้ ตายจะ
ความร้อนได้ เพราะหลังคาและผนังได้รับความร้อนจากแสงแดด อีกทั้งได้รับความร้อนที่สะท้อนจากพื้นดินที่ถูกแดดเผาจน
ร้อนจัด ท�ำให้ในบางครั้งอุณหภูมิภายในอาจสูงกว่าภายนอกได้กว่า 5 องศาเซลเซียส นอกจากนี้บริ เวณรอบ ๆ ตัวไก่ยง่ิ ร้อนขึ้นไปอีก ดังนั้นจึงจ�ำเป็ นต้องวางมาตรฐานป้ องกันความร้อน ในโรงเลี้ยงแบบเปิ ดกรณีที่จะท�ำให้มีลมพัดผ่านภายในโรงเลี้ยง
ได้ดีขึ้นและไม่ให้ลมออกไป ต้องเป่ าลมด้วยพัดลมที่ความเร็ วลมประมาณ 0.5-0.8 ม./ วินาที ปลูกต้นไม้สร้างร่ มเงาเพื่อลด็ มารถช่วยลดอุณหภูมิได้อย่างมีประสิ ทธิภาพ เมื่อ
แสงแดดที่ส่ องเข้ามาโดยตรง การพ่นละอองน�้ำภายในโรงเลี้ยงไก่กสา
อุณหภูมิภายในโรงเลี้ยงสูงขึ้น อุณหภูมิน�้ำดื่มก็จะสูงขึ้นด้วย ไก่จะไม่กินน�้ำที่อุ่นขึ้นจึงต้องพยายามให้น�้ำที่เย็นเท่าที่จะเป็ นไปได้สำำ�หรัับโรงเลี้้�ยงแบบวิินโดว์์เลส จะใช้้การประยุุกต์ด้์ ว้ ยวิิธีีระบายอากาศเพื่่�อควบคุุมให้้อุุณหภููมิิภายในโรงเลี้้�ยงคงที่่�เท่่ากััน
และลดอุุณหภููมิิให้้ต่ำ��ำ กว่่าภายนอก โดยทั่่ว� ไปแล้้วจะเพิ่่�มปริิ มาณการระบายอากาศ เพื่่�อทำ�ำ ให้้อุุณหภููมิิที่่�ไก่่สัมั ผััสได้้ลดต่ำำ��ลง
ในประเด็็นนี้้�คุุณสมบััติิด้า้ นการป้้ องกัันความร้้อนของเพดานและผนัังจะส่่ งผลกระทบอย่่างมาก ยิ่่ง� ป้้องกัันความร้้อนได้้ดีี
เท่่าไรก็็ยิ่่ง� ได้้รัับผลกระทบจากอุุณหภููมิิภายนอกได้้ยากเท่่านั้� น้สำำ�หรัับไก่่บรอยเลอร์์ การป้้ องกัันความร้้อนในช่่วงฤดููร้้อนเป็็ นการควบคุุมจััดการที่่�สำ�ำ คััญ และบรรดาการจััดการ
128

ทั้้�งหมด การระบายอากาศที่่�ดีีถืือเป็็ นสิ่่� งสำำ�คััญที่่�จะช่่วยต่่อชีีวิติ ให้้ลููกไก่่ ดัังนั้้�นช่่วงฤดููร้้อนที่่�อากาศร้้อนมากๆ จึึงต้้องใช้้วิธีีิ
ต่่อท่่อเข้้ากัับเครื่่� องเป่่ าลม เพื่่�อจ่่ายลมไปที่่�โรงเลี้้�ยงโดยตรง นอกจากนี้้� ในช่่วงที่่�อุุณหภููมิิสูู งสุุ ดตอนกลางวััน จะทำำ�การพ่่น
น้ำำ��เพื่่�อให้้ความร้้อนระเหยเป็็ นไอ ช่่วยทำำ�ให้้อุุณหภููมิิโรงเลี้้�ยงลดลง การล้้มตายเพราะอากาศร้้อนจััด จะเกิิดได้้ง่่ายกัับไก่่โต
เต็็มวััยช่่วงใกล้้ส่่งขาย ในช่่วงนั้้�นบริิ เวณรอบตััวไก่่จะมีีอุุณหภููมิิสููงขึ้้�นกว่่าอุุณหภููมิิห้อ้ งเกืือบ 5 ℃ เนื่่�องจากการล้้มตาย
เพราะความร้้อนจะเกิิดขึ้้�นอย่่างกระทัันหััน การจััดการในวัันที่่�มีีอากาศร้้อนอย่่างรวดเร็็ วจึึงเป็็ นเรื่่� องที่่�สำ�ำ คััญการควบคุุมจััดการช่่ วงอากาศหนาว
ในโรงเลี้้�ยงแบบเปิิ ด จำำ�เป็็ นต้้องวางมาตรการป้้ องกัันความหนาวโดยการใช้้ผ้าม่้ ่านกัันไม่่ให้้ลมหนาวผ่่านเข้้ามา และระวััง
ไม่ให้ปิดทึบจนท�ำให้ระบายอากาศไม่ดี ส�ำหรับโรงเลี้ยงแบบวินโดว์เลส จะท�ำให้ปริ มาณการระบายอากาศต�่ำลง จึงจ�ำเป็ นต้องระวังไม่ให้เกิดปัญหาการระบายอากาศไม่ดีขึ้น

การควบคุุมสุุ ขภาพไก่่
ต้้องเฝ้้าสัังเกตว่่าไก่่ที่่�เลี้้�ยงมีีรอยเปื้�้ อนที่่�บริิเวณก้้น ขาอ่่อนแรง มีีเสีียงหายใจผิิดปกติิ การเดิินผิิดปกติิ และมีีอาการผิิดปกติิ
ของโรคหรือไม่เป็ นเรื่องส�ำคัญ จ�ำเป็ นต้องควบคุมอุณหภูมิ/ ความชื้น / การระบายอากาศให้เหมาะกับอายุวนั ที่เลี้ยงของไก่
พันธุ์นั้น ๆ ควบคุมการระบายอากาศที่เหมาะกับอายุวนั ที่เลี้ยงและอุณหภูมิ (อุณหภูมิหอ้ ง) และต้องรักษาพื้นที่เลี้ยงให้เหมาะ
กับอายุวนั ที่เลี้ยง
ผู้ควบคุมดูแล ต้องคอยเฝ้ าสังเกตห้องเลี้ยงไก่ทุกวัน เฝ้ าสังเกตว่าไก่มีความผิดปกติหรือมีไก่ที่ล้มตายหรือไม่ วัดค่า
อุณหภูมิ, ความชื้นและปริ มาณการระบายอากาศ และตรวจสอบดูวา่ ให้อาหารและน�้ำอย่างเหมาะสมหรือไม่

การเก็็บไข่่ ไปจนถึึงการส่่ งขายไข่่ไก่่จะออกมาในช่่วงเช้้าแทบทั้้�งหมด ขั้้�นตอนการเก็็บไข่่→ คััดแยก→ ตรวจไข่่ →ล้้างไข่่→ ส่่ งขาย จะทำำ�เหมืือนกััน่ ะเป็ นฟาร์มเลี้ยงไก่ขนาดเท่าใดก็ตาม แบ่งออกเป็ นงานเครื่องจักรและงานใช้แรงคน ซึ่งจะดูจากว่ามีการติดตั้ง
ไม่วาจ
เครื่องจักรต่าง ๆ ได้แก่ เครื่องเก็บไข่อัตโนมัติ เครื่องคัดแยกอัตโนมัติ และเครื่องล้างไข่ เป็ นต้น หรือไม่
ในการเก็บไข่ตอ้ งระวังไม่ให้ไข่กระทบกัน ระวังไม่ให้ไก่ท�ำร้ายไข่ (นิสัยการกินไข่) ระวังไม่ให้เปื้อน (จากสิ่ งสกปรกที่
ก้นไก่) และจ�ำเป็ นต้องเก็บรวบรวมทันที โดยทั่วไปแล้วเมื่อคัดแยกไข่คุณภาพไม่ดีที่เป็ นรอยหรือผิดรูปทิ้งไปแล้วจะเก็บรวม
ไข่ไว้ในถาดใส่ ไข่และส่ งออกไปขายด้วยคอนเทนเนอร์ ล้างไข่และคัดแยก (แยกตามน�้ำหนักที่ก�ำหนดไว้) ที่ฟาร์ม จากนั้นจะห่อ บรรจุลงกล่องแล้วจัดส่ งถึงที่ หรือขายส่ งโดยตรง ซึ่งจะมีรูปแบบต่าง ๆ กันไป GP เซ็นเตอร์ (เก็บไข่, คัดแยก, ล้างไข่, โรงบรรจุหีบห่อ) ซึ่งอยูต่ ิดกับโรงเลี้ยงไก่ไข่ จะมีสายเก็บไข่เชื่อมต่อถึงกัน เรียกว่าระบบอินไลน์ซิสเต็ม
ไข่ก่อนส่ งออกขายจะถูกเก็บรักษาเอาไว้ในสถานที่ที่แยกออกมาจากโรงเลี้ยงไก่ การควบคุมอุณหภูมิของสถานที่เก็บรักษา
129

ต้องเปรียบเทียบกับอุณหภูมิภายนอก และปรับอุณหภูมิให้อยูใ่ นระดับที่จะไม่ท�ำให้ไอน�้ำจับตัวเป็ นหยดน�้ำที่เปลือกไข่ ระยะเวลาเก็บรักษาควรท�ำให้สั้ นที่สุ ดเท่าที่จะท�ำได้
ผู้ท�ำงานต้องล้างนิ้วมือและฆ่าเชื้อก่อนเริ่ มท�ำงาน ใช้ตะกร้าเก็บไข่, ถาดใส่ ไข่ และคอนเทนเนอร์ใส่ ไข่ที่ล้างท�ำความ
สะอาดและฆ่าเชื้อแล้ว ต้องตรวจเช็กสภาพเครื่องมือ / เครื่องเก็บไข่ เป็ นประจ�ำ และต้องล้าง/ฆ่าเชื้อด้วย กรณี เก็บไข่ดว้ ยมือคน ควรเก็บให้บ่อยครั้งที่สุ ดเท่าที่จะท�ำได้ใน 1 วัน เพื่อรักษาความสดใหม่ของไข่เอาไว้

การส่่ งขายไก่่ กระทง (ไก่่ บรอยเลอร์์ )ช่่วงก่่อนส่่ งขาย 7 วัันจะให้้อาหารปลอดยา (อาหารที่่�ไม่่มีียาปฏิิชีีวนะ) กรณีีที่่�ให้้ยาปฏิิชีีวิยิ ะในช่่วงเลี้้�ยงให้้เติิบโต
จะต้้องตรวจสอบว่่าช่่วงเวลาที่่�งดยาผ่่านไปครบตามข้้อกำ�ำ หนดของการส่่ งขายก่่อน การเปิิ ดไฟจะเปิิ ดตลอด 24 ชม. ตั้้�งแต่่
ช่่วงก่่อนส่่ งขาย 7 วััน และจะหยุุดให้้อาหารตั้้�งแต่่ก่่อนช่่วงเวลาฆ่่า 12 ชม. (หยุุดอาหาร) การเริ่่� มจัับไก่่จะเริ่่� มโดยดููจาก
ช่่วงเวลาที่่�จะส่่ งขาย แต่่ต้อ้ งตรวจสอบดููอาหารที่่�เหลืือในกระเพาะพััก คััดไก่่ที่่�เติิบโตไม่่เต็็มที่่�และร่่ างกายภายนอกดูู
สกปรกออก จะส่่ งขายเฉพาะไก่่ที่่�แข็็งแรงและสะอาด

การรัักษา / การควบคุุมด้้ านอนามััยของอุุปกรณ์์ และอาคารสถานที่่�
การจัดวางต�ำแหน่งอาคารสถานที่ซึ่งได้แก่ โรงเลี้ยงไก่, อาคารเก็บรักษาอาหาร, อาคารเก็บรักษาปุ๋ ยคอก อาคารเก็บวัตถุที่
ก�ำจัดทิ้ง และอาคารที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้สามารถเลี้ยงไก่ได้อย่างถูกหลักอนามัยเป็ นสิ่ งจ�ำเป็ น และจ�ำเป็ นต้องคอยควบคุมดูแล
ทุกวัน เพื่อไม่ให้เกิดความเสียหายหรือความผิดปกติของอาคารสถานที่ และเพื่อไม่ให้มีฝุ่ นและรอยเปื้อนต่าง ๆ ที่จะท�ำให้เกิด
ความสกปรกได้

130

6

อื่่�นๆ

① ม้้ าขนาดเล็็ก

การควบคุุมจััดการด้้ านสุุ ขภาพ(1) อุุณหภููมิร่ิ ่ างกาย (วััดอุุณหภููมิด้ิ ้ วยปรอทวััดไข้้ ทางทวารหนััก)อุุณหภููมิิโดยเฉลี่่�ยคืือ 37.5 - 38.4 ℃ ถ้้าอุุณหภููมิิสููงตั้้�งแต่่ 38.5 ℃ ขึ้้�นไปจะถืือว่่ามีีไข้้
(2) ตรวจสอบขาหน้้ าขาหลััง
ขาหน้้าและขาหลัังจะเกิิดการติิดเชื้้�อจากบาดแผลได้้ง่่าย ซึ่่� งอาจเป็็ นอุุปสรรคต่่อการฝึึกม้า้ ได้้ จึึงต้้องคอยเฝ้้าสัังเกตช่่วง
ก่่อนและหลัังปล่่อยออกไปให้้เดิินในทุ่่�งหรืือการฝึึกให้้ดีี ถ้้ามีีแผลจำำ�เป็็ นต้้องทำำ�แผลโดยเร็็ วการใส่่ เกืือก

・เมื่่�อาการฝึึกม้า้ แข่่งดำำ�เนิินไปกีีบเท้้าจะถููกเสีียดสีีอย่่างแรง จึึงต้้องให้้ใส่่ เกืือกเหล็็กเอาไว้้เพื่่�อปกป้้ องกีีบเท้้า
・ความถี่่�ของการเปลี่่�ยนเกืือกเหล็็กใหม่่ โดยทั่่ว� ไปแล้้วจะใช้้งานเป็็ นเวลาตั้้�งแต่่ 3 สััปดาห์์ถึึง 1 เดืือน

การควบคุุมดููแลพื้้�นที่่�ทุ่่�งเลี้้�ยงม้้ า(1) การทำำ�ความสะอาดและตััดหญ้้ าพื้้�นที่่�ทุ่่�งเลี้้�ยงม้้า จะต้้องหมั่่น� ทำำ�ความสะอาดและตััดหญ้้าให้้สั้� น้ เป็็ นประจำำ�
ม้้าจะชอบหญ้้าสั้� น้ ๆ และจะกิินได้้เยอะ และยัังช่่วยป้้องกัันวััชพืืชได้้อีีกด้้วย
(2) การควบคุุมจััดการด้้ านสุุ ขอนามััย
ต้้องหมั่่น� เก็็บกวาดมููลม้้าในพื้้�นที่่�ทุ่่�งเลี้้�ยงม้้า เพื่่�อป้้องกัันการแพร่่ กระจายของสััตว์์ปรสิิ ตจุุดสำำ �คัญั ในการควบคุุมการเลี้้�ยง
(1) การควบคุุมจััดการฟาร์์ มผลิิต
・โดยทั่่ว� ไปแล้้วจะเลี้้�ยงโดยควบคุุมให้้อยู่่�ในทุ่่�งเลี้้�ยงม้้าทั้� ง้ แม่่ม้า้ และลููกม้้า สำำ�หรัับฮอกไกโด ซึ่่� งเป็็ นแหล่่งผลิิตหลัักใน

ญี่่�ปุ่่� น เนื่่�องจากในฤดููหนาวจะมีีอุุณหภููมิิต่ำ��ำ และมีีหิิ มะปกคลุุม จึึงเลี้้�ยงในทุ่่�งเลี้้�ยงม้้าเฉพาะกลางวัันเท่่านั้� น้ เวลาอื่่�นๆ จะเลี้้�ยงในโรงเลี้้�ยง เป็็ นการปล่่อยในทุ่่�งช่่วงกลางวััน ส่่ วนฤดููอื่่�นๆ นอกจากฤดููหนาว ส่่ วนใหญ่่จะเลี้้�ยงแบบปล่่อยทั้้�งกลางวััน
กลางคืืน หรืือปล่่อยช่่วงกลางคืืนโดยช่่วงกลางวัันจะเลี้้�ยงในโรงเลี้้�ยงเฉพาะเวลาที่่�กำ�ำ หนดเท่่านั้� น้131・เวล�ที่่�เล่�ยงในโรั้งเล่�ยงจำะให้อี�ห�รั้เข้มข้น สัำ�หรั้้บัแม่ม�้ ช่วงให้นมหรั้้อีช่วงต้�งครั้รั้ภ์รั้ะยะหล้งจำะเพื้ิ�มปรั้ิม�ณอี�ห�รั้

เข้�ไปด้วย
・ก้�รั้ปล่อียในทีุ่่งเล่�ยงม้�จำะให้ไปเป็ นฝึ้ง สัำ�หรั้้บัล้ก้ม้�ที่่�หย่�นมแล้วจำะปล่อียแยก้เพื้ศัช�ยก้้บัเพื้ศัหญิง

ปล่อียในทีุ่่งช่วงก้ล�งว้น

ปล่อียในทีุ่่งช่วงก้ล�งค้น

(2) การควับคุมจัดการฟาร์ มเลีย้ ง・จำะเพื้ิ�มปรั้ิม�ณอี�ห�รั้เข้มข้นต�มคว�มค้บัหน้�ขอีงก้�รั้ฝึ้ก้ม้�แข่ง
・ม้�ที่่�เข้�ฝึ้ก้ม้�แข่งไปแล้ว จำะให้ใสั่ เก้้อีก้เหล็ก้ จำ้งจำะไม่ปล่อียในทีุ่่งเป็ นก้ลุ่มเพื้้�อีป้ อีงก้้นก้�รั้เตะก้้นบั�ดเจำ็บั โดยที่้ว� ไปจำะ

ปล่อียในพื้้�นที่่�แยก้แต่ละต้ว (คอีก้ม้� หรั้้อี paddock)132

② ผึ้้ง� เลี้้�ยง

ลำำ�ดับั งานใน 1 ปีี (ตััวอย่่ าง)ฤดููกาล เดืือน
1ฤดููหนาว
2
3ฤดููใบไม้้ผลิิ 456ฤดููร้้อน 789ฤดููใบไม้้ร่่วง 1011ฤดููหนาว 12รายละเอีียดงาน
ตรวจสอบน้ำำ��ผึ้้�งในรััง ควบคุุมอุุณหภููมิิในกล่่องรััง
ตรวจสอบน้ำำ��ผึ้้�งในรััง ฆ่่าเชื้้�อ / ซ่่อมแซมเครื่่� องมืือเลี้้�ยงผึ้้�ง ตรวจสอบผึ้้�งภายในกล่่องรััง ให้้อาหาร / ยาเพิ่่�มแผ่่นรัังภายในกล่่องรััง ตรวจสอบผึ้้�งภายในกล่่องรััง
เพิ่่�มแผ่่นรัังภายในกล่่องรััง ตรวจสอบผึ้้�งภายในกล่่องรััง
เก็็บน้ำ� �ำ ผึ้้�ง
เก็็บน้ำ� �ำ ผึ้้�ง
ควบคุุมอุุณหภููมิิภายในกล่่องรััง ให้้อาหาร / ยาควบคุุมอุุณหภููมิิภายในกล่่องรััง ให้้อาหาร / ยา ลดแผ่่นรัังภายในกล่่องรัังออก กำำ�จััดแตน
ให้้อาหาร ลดแผ่่นรัังภายในกล่่องรัังออก กำำ�จััดแตน
ให้้อาหาร / ยา เก็็บรัักษาแผ่่นรััง กำำ�จััดแตน
ให้้อาหาร
ควบคุุมอุุณหภููมิิภายในกล่่องรััง

* แตน = ศััตรููของผึ้้�ง

เครื่่�องแต่่ งกายเวลาตรวจสอบผึ้้�งภายในกล่่องรััง และทำำ�งานเก็็บน้ำ� �ำ ผึ้้�ง ต้้องสวมหน้้ากาก (เครื่่� องป้้องกัันศีีรษะ) สวมถุุงมืือ ใส่่ ชุุดที่่�ไม่่
เปิิ ดให้้เห็็นผิิวหนัังและมีีสีีสว่่าง

เครื่่�องมืือเลี้้�ยงผึ้้ง�
(1) เครื่่�องรมควััน
ใช้้เพื่่�อรมควัันใส่่ ผึ้� ง้ เพื่่�อลดการโจมตีีของผึ้้�งลง โดยนำำ�ผ้้าป่่าน กระดาษ เศษใบไม้้ร่่วงหล่่นมาเผา
(2) ไฮฟ์์ทููล
เป็็ นไม้้พายเหล็็ก ใช้้สำ�ำ หรัับเขี่่�ยแผ่่นรัังที่่�ติิดแน่่นกัับรัังผึ้้�งออก

133

(3) แปรงผ่้ง้
ใช้สั�ำ หรั้้บัป้ดผู้้�งอีอีก้จำ�ก้แผู้่นรั้้งและก้ล่อีงรั้้ง
แปรั้งผู้้�ง

หน้�ก้�ก้

ไฮฟ์ ที่้ล
เครั้้�อีงรั้มคว้น

ถุงม้อี

ภ�พื้ก้�รั้ที่ำ�ง�นเล่�ยงผู้้�ง

เครื่องมือสำ าหรับการผ่ลิตินำา้ ผ่้ง้
(1) มีดกรีดนำา้ ผ่้ง้
เวล�เก้็บันำ��ผู้้�งจำะใช้ม่ดก้รั้่ดบั�งๆ ที่่�รั้วงผู้้�งที่่�แผู้่นรั้้งสั่ วนที่่�ม่น� �ำ ผู้้�งสัะสัมอีย้่ ซึ่้�งเวล�ใช้จำะที่ำ�ให้อีุ่นด้วยนำ��รั้้อีน แต่ก้ม็ ่ม่ดแบับัที่ำ�คว�มรั้้อีนด้วยไฟฟ้ �ด้วยเช่นก้้น
(2) เครื่องหมุนเหวัีย่ งเป็ นเครั้้�อีงนำ�นำ��ผู้้�งอีอีก้ม�ด้วยแรั้งเหว่ย� ง โดยจำะใสั่ แผู้่นรั้้งที่่�ม่น� �ำ ผู้้�งสัะสัมที่่�ก้รั้่ดอีอีก้จำ�ก้รั้วงผู้้�งเข้�ไปแล้วหมุน
(3) ทีก่ รองนำา้ ผ่้ง้
เวล�นำ�นำ��ผู้้�งอีอีก้จำ�ก้เครั้้�อีงหมุนเหว่ย� งไปใสั่ ในภ�ชนะเก้็บั จำะใช้ที่่�ก้รั้อีงเพื้้�อีก้รั้อีงเศัษรั้้งอีอีก้จำ�ก้นำ��ผู้้�งก้่อีน
(4) เครื่องวััดนำา้ ติาลใช้สั�ำ หรั้้บัว้ดรั้ะด้บัคว�มเข้มข้นขอีงนำ��ผู้้�ง

134

เครื่่� องหมุุนเหวี่่ย� งที่่�กรองน้ำำ��ผึ้้�ง

	มีีดกรีีดน้ำำ��ผึึง

เครื่่� องวััดน้ำำ��ตาล

การเก็็บน้ำำ��ผึ้ง้�

ใช้้ควัันจากเครื่่� องรมควััน
เพื่่�อทำ�ำ ให้้ผึ้� ง้ สงบนำำ�แผ่่นรัังออก
มีีผึ้้�งราว 2,000 ตััวต่่อแผ่่นรััง 1 แผ่่น

ใส่่ เครื่่� องหมุุนเหวี่่ย� งเมื่่�อเครื่่� องหมุุนจะ
ได้้น้ำ� �ำ ผึ้้�งออกมา

กรีีดรวงผึ้้�งออก

ขั้้�นตอนการเก็็บน้ำ� �ำ ผึ้้�ง

135เมื่่�อกรองผ่่านตะแกรง
ก็็จะได้้น้ำ� �ำ ผึ้้�งบริิ สุุทธิ์์� !

การใช้้ ประโยชน์์ จากผึ้้ง� ในงานเกษตรกรรม
ผึ้้�งจะไปตอมดอกไม้้เพื่่�อเก็็บอาหาร และยัังช่่วยทำำ�หน้้าที่่�นำ�ำ เกสรจากดอกหนึ่่�งไปผสมกัับอีีกดอกหนึ่่�งด้้วย ดัังนั้้�นผึ้้�งจึึง
ถููกนำำ�ไปใช้้ประโยชน์์ในไร่่ เพาะปลููกพืืชผล เช่่น สตรอว์์เบอร์์รีี เมลอน แตงโม และเชอร์์รีี เป็็ นต้้น

ผึ้้�งช่่วยพาเกสรดอกไม้้ของสตรอว์์เบอร์์รีี ไปผสม	กล่่องเลี้้�ยงผึ้้�งที่่�ติิดตั้้�งไว้้ในเรืือนปลููกสตรอว์์เบอร์์รีี

136

7

●

งานจัดั การควบคุุมและจุุดสำำ�คัญั ที่่�ต้้องเฝ้้าสัังเกตในปศุุสััตว์์ (สำำ�หรัับการสอบปฏิบัิ ัติ)ิ

งานที่ฟาร์มปศุสัตว์ในทุก ๆ วัน จ�ำเป็ นต้องท�ำงานไปด้วยและเรียนรู้งานจากผู้ดูแลในเรื่องต่าง ๆ ดังต่อไปนี้ เพื่อให้ได้
ความรู้เรื่องวิธีการท�ำงานที่ถูกต้อง และต้องท�ำการเฝ้ าสังเกตฟาร์มปศุสัตว์อีกด้วย

โค

・วิธีการเข้าใกล้โค วิธีการลากจูง วิธีการผูก
・วิธีการแยกแยะโคที่แข็งแรงสุ ขภาพดีกับโคที่ไม่แข็งแรง
・สภาพของกีบเท้าและวิธีการตัดกีบ
・การตรวจสอบชื่ออาคารสถานที่และหน้าที่การใช้ประโยชน์ (ลานปุ๋ ยคอก, ไซโล, โรงเลี้ยงแบบ Free barn, โรงเลี้ยง
แบบ Free stall, โรงรีดนม เป็ นต้น)・การตรวจสอบชื่อและหน้าที่การน�ำไปใช้ของอุปกรณ์และเครื่องต่าง ๆ ที่ใช้กับโคนม
・การควบคุมอนามัยเวลารีดนมและวิธีสวม / ถอดหัวรีดนม
・การเฝ้ าสังเกตสภาพของมูล (วิธีแยกแยะมูลที่ปกติกับอาการทอ้ งเสีย/ ถ่ายเหลว)・การตรวจสอบประเภทและชื่อของอาหาร (ความแตกต่างของอาหารหยาบกับอาหารเข้มข้น)・ความแตกต่างระหว่างการให้อาหารหยาบ/อาหารเข้มข้นแยกกัน กับอาหารที่ผสมรวมกัน (TMR)・ล�ำดับการให้อาหารหยาบและอาหารเข้มข้นในการให้อาหารแบบแยกของโคนม
・จุดที่ต้องควบคุมดูแลประจ�ำวันในถังอาหารและถังน�้ำ
・การเฝ้ าสังเกตสัญญาณของช่วงพร้อมผสมพันธุ์
・วิธีการตอน
・ วิธีการสูญเขา
・วิธีการให้นมแก่ลูกโค
・วิธีแยกแยะน�้ำนมแรกกับน�้ำนมธรรมดา
・วิธีท�ำถังฆ่าเชื้อแบบจุ่มกับการตรวจสอบวิธีการผ่านเข้า-ออกการเลีย้ งสุ กร・วิธีการน�ำทางสุ กร・วิธีการแยกแยะสุ กรที่แข็งแรงสุ ขภาพดีกับสุ กรที่ไม่แข็งแรง
・การตรวจสอบประเภทและชื่อของอาหารสัตว์
137

・วิธีการเลี้ยงลูกสุ กรที่เกิดใหม่
・การเฝ้ าสังเกตสภาพของมูล (วิธีแยกแยะมูลปกติกับอาการทอ้ งเสีย/ ถ่ายเหลว)・วิธีการตอน
・วิธีแยกแยะสุ กรขยายพันธุ์กับสุกรเลี้ยงขุน
・การเฝ้ าสังเกตและตรวจสอบการเรียงตัวของหัวนมยามปกติ
・การตรวจสอบช่วงเวลาส่ งขายและขนาดตัวของสุ กร・พันธุ์ของสุ กร・การสังเกตเนื้อของหมู
・วิธีการท�ำถังฆ่าเชื้อแบบจุ่มและตรวจสอบวิธีการผ่านเข้า-ออกการเลี้้�ยงไก่่ (ไก่่ ไข่่ )・การเฝ้ าสังเกตสภาพของมูลไก่
・การคัดแยกไข่ที่สกปรก
・วิธีการเรียงไข่ที่เป็ นตัวในเครื่องฟักไข่
・การแยกแยะไข่ที่ผสมเชื้อแล้ว
・วิธีแยกแยะลูกไก่ที่แข็งแรงสุ ขภาพดีกับลูกไก่ที่ไม่แข็งแรง
・ขั้นตอนการเจริ ญเติบโตของลูกไก่
・การเฝ้ าสังเกตอุณหภูมิในห้องควบคุมลูกไก่ และสภาพการรวมกลุ่ม/ แยกกลุ่มของลูกไก่
・วิธีแยกแยะที่ใส่ อาหารกับที่ใส่ น�้ำ และการล้างท�ำความสะอาด
・วิธีการรับวัคซีน
・วิธีการตัดจงอยปาก
・วิธีการตรวจสอบสภาพสารอาหารและสุ ขภาพของไก่ไข่ (วิธีที่ใช้การเฝ้ าสังเกตบริ เวณช่วงอก)・การเฝ้ าสังเกตพฤติกรรมการออกไข่ของไก่ไข่
・วิธีใช้ถาดใส่ ไข่・การตรวจสอบชนิดของไก่และสีของไข่
・การตัดสิ นคุณภาพไข่ดว้ ยการกระเทาะไข่
・การตรวจสอบอาหารของลูกไก่, ลูกไก่ระยะกลาง, และไก่โตเต็มวัย
・วิธีท�ำถังฆ่าเชื้อแบบจุ่มและการตรวจสอบวิธีผ่านเข้า-ออก138การจััดการเรื่่�องอนามััย
1. การตรวจสอบเสื้อผ้าที่สวมใส่ เวลาเข้าไปในโรงเลี้ยง (หมวก, ถุงมือ, ชุดท�ำงาน, ผ้าขนหนู, รองเท้าบูท๊ )2. ส�ำหรับบุคคลที่มาจากภายนอกฟาร์ม จะให้ใส่ ถุงหุม้ รองเท้าที่ท�ำจากพลาสติก
3. สิ่ งที่ควรต้องตรวจสอบ (การเล็ดรอดเข้ามาของสัตว์ขนาดเล็ก เช่น นกจากภายนอก หรือหนู เป็ นต้น, มีราขึ้นที่อาหาร
หมักหรือไม่, มีบุคคลที่ไม่รู ้จักเข้ามาภายในฟาร์มหรือไม่)4. วิธีการสวมใส่ ชุดป้ องกันอย่างถูกต้อง
5. วิิธีีเจืือจางน้ำำ��ยาฆ่่าเชื้้�อ
หน้ากาก

หมวกใช้หมวกที�มีปีกกว้างเท่าที�จะทําได้

สวมใส่ หน้ากากเวลาชัง� นํ�าหนัก/ปรับปริ มาณ และเวลาฉี ดพ่นแว่นตานิรภัย

ถุงมือยาง

ต้องแนบสนิทกับใบหน้า
ใช้แบบปิ ดด้านข้าง

ให้แขนเสื� อปิ ดทับบนถุงมือ

ชุดป้ องกัน

รองเท้าบูท๊

สวมใส่ ชุดป้ องกันแขนยาว/ ขายาว

ให้ชายกางเกงคลุมทับรองเท้าทํางาน
เพื�อป้ องกันนํ�ายาไหลเข้าไปในเสื� อผ้า

139

8

ค�ำถามทดสอบความเข้ าใจกรุ ณาตอบค�ำถามดังต่อไปนี้ โดยท�ำเครื่องหมาย ○ ในข้อที่ถูก และเครื่องหมาย × ในข้อที่ผดิ
  ＜โค＞
1. จ�ำเป็ นต้องล้างให้ถงั น�้ำและวอเตอร์ค ัพสะอาดอยูเ่ สมอ����������������������� ( )2. เนื่องจากโคนมจะยื่นคอออกมาเพื่อกินอาหาร จึงไม่จ�ำเป็ นต้องกวาดอาหารมารวมกันในถังอาหาร������ ( )3. แม้ในช่วงฤดูร้อนที่อากาศร้อนอุณหภูมิร่างกายของโคนมจะไม่มีทางสูงเกินกว่า 39 องศาเซลเซียส������ ( )4. เวลาที่โคท้องเสีย หางทั้งหมดจะมีสิ่ งสกปรกติด������������������������� ( )5. ห้ามรีดนมมากเกินไป (machine stripping)��������������������������� ( )6. หลังรีดนมเสร็ จแล้ว จะถอด teat cup ออกจากหัวนมที่ละหัว��������������������� ( )7. เมื่อโคนมอยูใ่ นช่วงพร้อมผสมพันธุ์จะลุกลี้ลุกลนอยูไ่ ม่สุข��������������������� ( )  ＜สุ กร＞1. กรณีที่รักษาความอบอุ่นให้ลูกสุ กรเวลาให้นมไม่เพียงพอ จะท�ำให้เกิดอุบัติเหตุลูกสุ กรถูกทับตายได้ง่าย���� ( )2. ลูกสุ กรจะแพ้อากาศหนาว ส่ วนสุ กรที่โตแล้วจะเปลี่ยนไปเป็ นแพ้ความร้อน�������������� ( )3. ถ้ามีถงั ฆ่าเชื้อแบบจุ่ม ก็ไม่จ�ำเป็ นต้องล้างรองเท้าบูท๊ ������������������������ ( )4. นมสังเคราะห์ส�ำหรับลูกสุ กรมีชนิดเดียว���������������������������� ( )5. เพื่อป้ องกันกลิ่นเหม็นจากโรงเลี้ยงสุ กร ต้องไม่สะสมมูลและปัสสาวะเอาไว้ในโรงเลี้ยง���������� ( )  ＜ไก่＞1. หากพบนกจากภายนอกตายอยูใ่ กล้ ๆ กับโรงเลี้ยงไก่ ต้องรีบทิ้งลงถังขยะทันที������������� ( )2. ในการเลี้ยงไก่เป็ นจ�ำนวนมากจะเกิดปัญหาการระบายอากาศไม่ได้ได้ง่าย จึงต้องระวังโรคระบบทางเดินหายใจ� ( )3. การให้ดื่มน�้ำอุ่นในช่วงฤดูร้อนที่อากาศร้อนเป็ นสิ่ งที่ส�ำคัญ��������������������� ( )4. เมื่อถึงช่วงเลี้ยงลูกไก่ระยะกลางจะเกิดพฤติกรรมการจิกลูกไก่ตวั อื่นให้บาดเจ็บขึ้น������������ ( )5. สามารถให้อาหารผสมที่มีสารปฏิชีวนะแก่ไก่เนื้อ (บรอยเลอร์) ได้จนถึงก่อนวันส่ งขาย���������� ( )140ค�ำตอบ
  ＜โค＞
1. ○2. × (เหตุผล : จะท�ำการกวาดอาหารมารวมกันในต�ำแหน่งที่โคสามารถกินได้ง่าย)3. × (เหตุผล : เวลาที่อุณหภูมิสูงราว 30 องศาเซลเซียส อุณหภูมิที่ล�ำไส้ตรงอาจสูงถึง 40 องศาเซลเซียส)
4. ○
5. ○
6. × (เหตุผล : จะถอด teat cup ออกจากหัวนมพร้อมกันทั้ง 4 หัว)7. ○  ＜สุ กร＞1. ○2. ○3. × (เหตุผล : หลังจากล้างสิ่ งสกปรก เช่น โคลน ที่ติดบนรองเท้าบูท๊ แล้ว จึงท�ำการฆ่าเชื้อโดยการจุ่มน�้ำยา)4. × (เหตุผล : จะเลือกให้นมสังเคราะห์ที่เหมาะกับการเจริ ญเติบโตของลูกสุ กร)
5. ○  ＜ไก่ ＞
1. × (เหตุผล : เพื่อระวังโรคไข้หวัดนกชนิดก่อเชื้อรุ นแรง ต้องแจ้งให้เจ้าของฟาร์มทราบ และจ�ำเป็ นต้องติดต่อไปยัง
สถานดูแลสุ ขภาพปศุสัตว์ เป็ นต้นด้วย)2. ○3. × (เหตุผล : การให้ดื่มน�้ำเย็นในช่วงฤดูร้อนที่อากาศร้อนเป็ นสิ่ งที่ส�ำคัญ)4. ○5. × (เหตุผล : ห้ามให้อาหารที่มีสารปฏิชีวนะผสมอยูแ่ ก่ไก่ก่อนเฉือดเป็ นเวลา 7 วัน )141

＜อ้ างอิง＞ค�ำศัพท์ งานปศุสัตว์ทพี่ บบ่ อยในการท�ำงานประจ�ำวัน
＜โค＞อาหาร………………………… อาหารที่ใช้เลี้ยงสัตว์

การให้ อาหาร… ……………… การให้อาหารแก่สัตว์ที่เลี้ยงในฟาร์ม
การเลือกกิน…………………… การที่สัตว์ที่เลี้ยงเลือกกินเฉพาะของที่ชอบในอาหารที่ใส่ ในถังอาหาร และเหลือของที่ไม่ชอบ
กินเอาไว้ บางครั้งเรียกว่าการเลือกอาหาร
สแตฟิ โลค็อกคัส ออเรียส……… เชื้อจุลินทรีย์ที่เป็ นสาเหตุของภาวะเต้านมอักเสบซึ่งหากแพร่ กระจายเชื้อภายในหัวนมแล้วจะ
รักษาให้หายได้ยาก
ปริมาณการบริโภคอาหารแห้ ง…… อาหารที่ไม่มีน�้ำประกอบอยูเ่ ลยเรียกว่าอาหารแห้ง ปริ มาณอาหารแห้งที่บริ โภคใน 1 วัน (กก.)เรียกว่าปริ มาณการบริ โภคอาหารแห้ง
การทดสอบโคนม… ………… เป็ นระบบการตรวจเรื่องปริ มาณน�้ำนม, คุณภาพน�้ำนม และสถานการณ์การขยายพันธุ์ของ
โคนมในฟาร์ม จัดการตรวจเดือนละ 1 ครั้ง
การหยุดกิน…………………… ใช้เรื่องสภาพที่ปริ มาณการบริ โภคอาหารของโคลดลงอย่างกะทันหัน
จ�ำนวนวันทีม่ ดลูกว่ าง………… ใช้เรียกจ�ำนวนวันช่วงระหว่างหลังคลอดลูกโคจนถึงตั้งครรภ์ใหม่ช่ วงโคลสอัพ… ……………… ใช้เรียกช่วงน�้ำนมแห้งระยะสุ ดท้ายของโคนม คือช่วงระยะเวลาก่อนคลอด 3 สัปดาห์ บางครั้ง
เรียกว่าช่วงรอบการคลอด
โรคปากเท้้ าเปื่่� อย……………… เป็็ นโรคติิดต่่อที่่�มีีการติิดต่่อได้้รุุนแรงซึ่่� งจะมีีตุ่่�มใสขึ้้�นที่่�จมููก เยื่่อบุ� ุผนัังปาก และผิิวหนััง
บริิ เวณกีีบเท้้า โรคปากเท้้าเปื่่� อยเกิิดจากเชื้้�อไวรััส โรคระบาดที่่�กำ�ำ หนดตามกฎหมาย
วััสดุุปููพื้้�น……………………… วััสดุุที่่�ช่่วยให้้สัตั ว์์ในฟาร์์มสบายตััวขึ้้�น พร้้อมทั้้�งยัังช่่วยในการนำำ�มููลและปััสสาวะมาทำำ�เป็็ นปุ๋๋� ยได้้อีีกด้้วย วััสดุุที่่�นิิยมใช้้คืือขี้้�เลื่่�อย แกลบ และฟางข้้าวสาลีี การนำำ�วััสดุุปููพื้้�นออกไปนอกโรง
เลี้้�ยงจะเรีียกว่่าโบโรดาชิิ
น�ำ้ นมแรก… ………………… ใช้เรียกน�้ำนมที่ออกมาภายในช่วงเวลาหลายวันหลังคลอด
การผสมเทียม………………… การผสมเทียมโดยน�ำมาน�้ำเชื้อฉี ดเข้าไปในอวัยวะสืบพันธุ์ของตัวเมีย มีจุดประสงค์เพื่อให้
ตั้งครรภ์
ความเครียด…………………… ใช้เรียกสภาพที่สัตว์ได้รับความเจ็บปวดทางจิตใจ
โรคกระเพาะพลิก… ………… เป็ นโรคที่ท�ำให้กระเพาะที่ 4 เปลี่ยนต�ำแหน่งไปจากต�ำแหน่งปกติไปทางซ้ายหรือขวา ซึ่งจะ
ท�ำให้ปริ มาณอาหารที่กินลดลง และปริ มาณน�้ำนมลดลงด้วย
โรคไข้ ลงกีบ…………………… เป็ นโรคที่จะมีเลือดมาคั่งที่กีบเท้าของโคท�ำให้เกิดอาการเจ็บปวดอย่างมาก ส่ งผลให้ไม่
สามารถเคลื่อนไหวได้
การปลูกถ่ ายเอ็มบริโอ………… เป็ นการน�ำเอ็มบริ โอ (ไข่ที่ผสมเชื้อแล้ว) ฝังลงไปในอวัยวะสืบพันธุ์ของตัวเมียเพื่อ
วัตถุประสงค์คือท�ำให้ตั้งครรภ์ช่ วงพร้ อมผสมพันธุ์… ……… สภาพที่ตัวเมียยอมให้ตวั ผู้ผสมพันธุ์ได้ ซึ่งจะท�ำการผสมเทียมในช่วงที่พร้อมผสมพันธุ์นี้
142

การเคีย้ วเอือ้ ง… ……………… ใช้เรียกพฤติกรรมที่โคจะส�ำรอกก้อนอาหารจากภายในกระเพาะที่ 1 (Rumen) ออกมาบด
(เคี้ยว) ซ�้ำแล้วจึงกลืนกลับเข้าไป
ตะกอน… …………………… ของแข็งที่จับตัวเป็ นก้อนขนาดเล็กใหญ่ต่าง ๆ กันซึ่งปนอยูใ่ นน�้ำนมของโคที่เป็ นโรคเต้านม
อักเสบ
การคลอด……………………… การคลอดลูกโคให้เกิดมาช่ วงเว้ นระยะห่ างการคลอด…… ใช้เรียกช่วงระยะห่างระหว่างวันที่คลอดตั้งแต่ทอ้ งที่ 2 เป็ นต้นไปกับวันที่คลอดครั้งก่อน
การดูแลลูกโค… ……………… ใช้เรียกช่วงเวลาให้อาหารเหลวตั้งแต่ช่วงหลังคลอดจนกว่าจะหย่านม
คะแนนร่ างกายโคนม (body condition score)… … เป็ นการแสดงสภาพการสะสมไขมันใต้ชั้นผิวออกมาเป็ นตัวเลข ซึ่งใช้เป็ นเกณฑ์พื้นฐานในการตัดสิ นว่าโคที่เลี้ยงอ้วนเกินไปหรือผอมเกินไป ยิง่ ตัวเลขสูงยิง่ แสดงว่ามีไขมันสะสมอยูม่ ากเมก้ าฟาร์ ม (mega farm)……… หมายถึงฟาร์มปศุสัตว์รู ปแบบองค์กรขนาดใหญ่ย ักษ์TDN… ……………………… เป็ นปริ มาณสารอาหารโดยรวมในอาหารที่ย่อยสลายไปใช้งาน ยิง่ มีค่าสู งเท่าใดยิง่ ให้พลังงาน
มากเท่านั้น＜สุ กร＞เวตฟี ดดิง (wet feeding)……… เป็ นวิธีการให้อาหารที่ผสมกับน�้ำให้อยูใ่ นสภาพเหลวข้น

อาหาร………………………… อาหารที่ใช้เลี้ยงสัตว์
การให้ อาหาร… ……………… การให้อาหารแก่สัตว์ที่เลี้ยงในฟาร์ม
การป้อนอาหาร… …………… เป็ นการให้อาหารแก่ลูกสัตว์เกิดใหม่หลังคลอดเป็ นครั้งแรก ซึ่งจะมีนมสังเคราะห์ที่ถูกน�ำมา
ใช้เพื่อจุดประสงค์นี้
โรงเลีย้ งแกลบ………………… เป็ นโรงเลี้ยงที่มูล,ปัสสาวะและวัสดุปูพื้นปนอยูร่ วมกัน
การหยุดกิน…………………… ใช้เรียกสภาพที่ปริ มาณการบริ โภคอาหารของสุ กรลดต�่ำลงอย่างกะทันหันสุ กร 3 สายพันธุ์… …………… วิธีการสร้างสุ กรพันธุ์ผสม 3 สายพันธุ์หรือ 3 เชื้อสาย เป็ นสุ กรที่สร้างจากการน�ำลูกสุ กรซึ่ งเกิด
จากการผสม 2 สายพันธุ์ (เพศเมีย) ไปผสมกับพันธุ์ที่ 3 เพศผู้
วัสดุปูพนื้ ……………………… วัสดุที่ช่วยให้สัตว์ในฟาร์มสบายตัวขึ้น พร้อมทั้งยังช่วยในการน�ำมูลและปัสสาวะมาท�ำเป็ นปุ๋ ยได้อีกด้วย วัสดุที่นิยมใช้คือขี้เลื่อย แกลบ และฟางข้าวสาลี การน�ำวัสดุปูพื้นออกไปนอกโรง
เลี้ยงจะเรียกว่าโบโรดาชิ
น�ำ้ นมแรก… ………………… ใช้เรียกน�้ำนมที่ออกมาภายในช่วงเวลาหลายวันหลังคลอด
นมสั งเคราะห์ … ……………… เป็ นอาหารที่ให้ลูกสุ กรในช่วงให้นม แบ่งเป็ นนมสังเคราะห์ A จะให้จนถึงลูกสุ กรมีน�้ำหนัก
10 กก. และนมสังเคราะห์ B จะให้จนถึงมีน�้ำหนัก 30 กก.
PRRS………………………… โรคระบบทางเดินหายใจและระบบสืบพันธุ์ในสุ กร
PED………………………… อาการท้องเสียชนิดติดต่อได้ในสุ กร143สุ กร SPF……………………… สุ กรที่ไม่มีตอ้ ตอของโรคที่สามารถระบุได้ สุ กรขยายพันธุ์ที่เป็ นต้นก�ำเนิดของสุ กร SPF สร้าง
จากผ่าตัดท�ำคลอดน�ำลูกสุ กรออกมาจากมดลูกของแม่สุกรโดยตรง และน�ำมาเลี้ยงโดยมนุษย์่ นธุ์ บางครั้งจะเรียกว่า "ฮิอิคุบุตะ" "ฮิงโชคุบุตะ" "ฮาฮะบุตะ"(ข้อควรระวัง) สุ กรเลี้ยงขุน, สุ กรขยายพันธุ์, แม่สุกร, สุ กรพอพั
และ "ทาเนะบุตะ"＜ไก่ ＞
การเลีย้ งลูกไก่ … ……………… การเลี้ยงดูลูกไก่ที่ฟักออกมาจากไข่

อาหาร………………………… อาหารที่ใช้เลี้ยงสัตว์
การให้ อาหาร… ……………… การให้อาหารแก่สัตว์ที่เลี้ยงในฟาร์ม
กินอาหาร……………………… สภาพที่กินอาหารมาก หรือกินอาหารเพียงเล็กน้อย
การปรับอาหาร… …………… การแก้ไขความไม่สมดุลของวัตถุดิบอาหารที่อยูใ่ นถังใส่ อาหาร
การป้ อนอาหาร… …………… เป็ นการให้อาหารแก่ลูกสัตว์เกิดใหม่หลังคลอดเป็ นครั้งแรก ส�ำหรับลูกไก่จะให้โดยใส่ น�้ำลง
ไปผสมอาหารให้เป็ นอาหารเหลวข้น
การผลัดขน…………………… การเติบโตของขนใหม่และขนเก่าร่วงหลุดไป ให้ขนใหม่ขึ้นมาแทนที่ พบเห็นได้ในช่วงปลาย
ฤดูร้อนจนถึงฤดูใบไม้ร่วง ซึ่งการหยุดออกไข่ในระยะนี้ของไก่ไข่ถือเป็ นเรื่องปกติ
คานิบาลิสม์ …………………… การที่ไก่ที่เลี้ยงไว้เป็ นฝูงได้รับผลกระทบจากสิ่ งแวดล้อมที่ไม่ดีหรือสารอาหารไม่เพียงพอ
ท�ำให้ไก่จิกกันเอง บางครั้งถึงกับฆ่าไก่ตวั อื่นเลยทีเดียว
การท�ำความอุ่น… …………… การรักษาอุณหภูมิภายในห้องที่เลี้ยงลูกไก่
กนึ๋ … ………………………… มีล ักษณะเป็ นก้อนเล็ก ๆ ภายในกระเพาะของไก่ (กระเพาะบดอาหาร) ใช้ส�ำหรับบดย่อย
ธัญพืชไก่ เลีย้ ง………………………… บางครั้งเรียกว่าไก่คอมเมอร์เชียล เป็ นไก่พันธุ์ที่มีความสามารถออกไข่และคุณภาพเนื้อสูง เป็ นไก่ที่เลี้ยงโดยทั่วไปอย่างแพร่ หลายไก่ ท้องถิน่ … ………………… แตกต่างจากไก่บรอยเลอร์เลี้ยง เป็ นพันธุ์ที่มีตน้ ก�ำเนิดในท้องถิ่นนั้น ๆ เป็ นไก่ที่เลี้ยงไว้เพื่อใช้
ผลิตเนื้อไก่คุณภาพสูง
การตัดจงอยปาก……………… การเผาตัดปากทั้งบนล่างของไก่ออก 1/2 ส่ วน เพื่อป้ องกันไม่ให้ไก่จิกกน้ หรือจกขนกันหลัง
ช่วงเลี้ยงลูกไก่ระยะกลางไปแล้ว บางครั้งเรียกว่าดีเบค
เพคออร์ เดอร์ … ……………… ไก่ที่อยูร่ วมเป็ นกลุ่ม จะโจมตีท�ำร้ายตัวอื่น ๆ โดยใช้จงอยปากจิกกัน หรือกระโดดขึ้นสูงแล้ว
เตะไก่ตวั อื่น เป็ นสัญชาตญาณที่ท�ำเพื่อจัดสถานะของแต่ละตัวภายในฝูง และรักษาล�ำดับขั้น
ในสังคมไก่
เลีย้ งหนาแน่ น………………… การเลี้ยงไก่จ�ำนวนมากรวมกันมากเกินกว่าจ�ำนวนที่ควรเลี้ยงในขนาดพื้นที่ที่ก�ำหนด ท�ำให้
เกิดผลเสียต่อสุขภาพของไก่

144

Support project to properly accept foreigners for agricultural support

Agricultural Skill Assessment Test
Text: General livestock farming
Thai Edition

Published by National Chamber of Agriculture, October 2019
Chuorodokijunkyokai Bldg. 9-8 Nibancho,Chiyoda-ku,Tokyo,Japan 102-0084
Dedicated Website http://asat-nca.jp/◎ All rights reserved