1. Зөгийн аж ахуйн үндсэн
ойлголт

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1. Зөгийн аж ахуйн үндсэн ойлголт ............................................................. 17
1-1. Зөгийн аж ахуй ................................................................................... 19
1-1-1. Зөгийн аж ахуй гэж юу вэ? ..................................................... 19
1-1-2. Монгол орны зөгийн аж ахуйн тухай .................................... 20
1-1-3. Зөгийн аж ахуйн үйл явцын зураглал .................................... 21
1-2. Балт зөгийн биологи .......................................................................... 22
1-2-1. Балт зөгийн тухай .................................................................... 22
1-2-2. Зөгийн бүлийн бүтэц ............................................................... 24
1-2-3. Зөгийд шаардлагатай хэмжээт зай (bee space) ...................... 25
1-3. Зөгийн аж ахуй болон ургамал ......................................................... 29
1-3-1. Зөгий болон цэцэг хоорондын хамаарал ............................... 29
1-3-2. Зонхилох балт, тоост ургамал ................................................. 31
1-4. Цэцэглэлтийн хуанли ......................................................................... 38
1-4-1. Цэцэглэлтийн тухай мэдэж үйл ажиллагаандаа ашиглах .... 38
1-4-2. Цэцэглэлтийн хуанли хийх ..................................................... 39
1-5. Зөгийн балны чанар ........................................................................... 41
1-5-1. Хүнсний бүтээгдэхүүний аюулгүй байдал ............................ 41
1-5-2. MNS гэж юу вэ? ....................................................................... 48
1-5-3. Стандартад нийцсэн зөгийн бал бэлтгэх ............................... 48
1-6. Зөгийн аж ахуй болон тоос хүртээлт ................................................ 49
1-6-1. Тоос хүртээх үйлчилгээнд зөгийчний гүйцэтгэх үүрэг ....... 49
1-6-2. Тоос хүртээлтийн бодит жишээ ............................................. 51
1-7. Бусад бүтээгдэхүүн ............................................................................ 58
1-7-1. Зөгийн лав ................................................................................. 58
1-7-2. Цэцгийн тоос: ........................................................................... 58
1-7-3. Зөгийн жилий ........................................................................... 58
1-7-4. Зөгийн жилий ........................................................................... 58
1-7-5. Зөгийн хор ................................................................................ 58
1-8. Зөгийчний мөрдөх хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй ..... 5918

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1-1. Зөгийн аж ахуй1-1-1. Зөгийн аж ахуй гэж юу вэ?
Зөгийн бал болон сүүнцэр, жилий, цэцгийн тоосормог зэргийг
үйлдвэрлэдэг аж ахуй юм.
Зөгийн аж ахуйн үйлдвэрлэдэг гол бүтээгдэхүүн болох зөгийн бал ньцэцгийн амтат шүүс болон ургамлаас ялгарах шүүрэл мөн цэцгэн дээр очихшавжийн ялгаруулсан шингэнийг зөгий цуглуулж боловсруулсан амтлаг хүнсюм.
Зөгийн бал нь эрт дээр үеэс чийгшүүлэх, бактер устгах шинж чанараараа
алдартай байжээ. Балны үндсэн найрлага нь глюкоз, фруктоз бөгөөд эдгээр
моносахарид нь цааш задрахгүйгээр богино хугацаанд бие махбодид шингэж,хамгийн сайн энергийн эх үүсвэр болдог.
Зөгийн бал нь сахарын агууламж хамгийн өндөр, чийгийн агууламж
багатай, нэн тогтвортой хүнсний бүтээгдэхүүн бөгөөд хөргөгч зэрэг
хөргөлтийн систем шаардлагагүй удаан хугацаанд хадгалах боломжтой онцлог
бүхий бүтээгдэхүүн билээ.
Зөгийн аж ахуйн нэг чухал үүрэг бол тоос хүртээлт юм. Газар
тариалангийн үйлдвэрлэлд тоос хүртээгчээр ашиглах нь бүтээгдэхүүний
гарц, чанарыг сайжруулах төдийгүй хээр тал, ойн ургамлыг нөхөн сэргээж,бэлчээрийн доройтлыг бууруулахад хувь нэмрээ оруулдаг.
Цэцэгт ургамлын 90% нь шавж зэрэг тоос хүртээгчээр дамжуулан үр шимхүртэж байдаг ба ялангуяа газар тариалангийн салбарт дэлхийн үр тарианы 3/4
нь ямар нэг байдлаар тоос хүртээгчийн ачаар оршин тогтнодог гэж үздэг.
Зөгий нь олон талын ашигтай, хамгийн шилдэг тоос хүртээгч гэгддэг ба
АНУ-д зөгийнөөс хамааралтай эдийн засгийн үр ашиг 15 тэрбум доллараас
давдаг гэсэн тооцоо байдаг.
Монгол орон бол эрс тэс уур амьсгалтай, өргөн уудам газар нутагтай,хүн ам цөөтэй онцлог бүхий орон юм. Энэ нь бэлчээр талхлалттай холбоотой
газрын доройтол, бэлчээрийн даац хэтрэлт, уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэх
шууд бөгөөд ноцтой нөлөөлөл, дэд бүтцийн хангалтгүй байдал, хөдөө ороннутаг болон хот суурин газрын амьжиргааны ялгаатай байдал бий болоход
нөлөөлдөг.
Эдгээр нь өнөөгийн Монгол орны өмнө тулгамдаж буй чухал асуудлууд
юм. Мөн үйлдвэрлэлийн хугацаа нь зөвхөн зуны 3 сараар хязгаарлагддаг
Монгол орны хувьд үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнээ хэрхэн хадгалж бүтэн
жилийн турш үр дүнтэй ашиглах вэ гэдэг нь маш чухал. Монгол орны эдгээр
бэрхшээлтэй нөхцөлд зөгийн аж ахуй нь түүнийг тоос хүртээлтэд ашиглах,зөгийн балны тогтвортой шинж чанараар дамжуулан нийгэм эдийн засгийн
асуудлуудыг шийдвэрлэхэд томоохон үүрэг гүйцэтгэх боломжтой.
Эргэцүүлж үзье.
Зөгийн бүлийг малын өвөлжөөний бэлчээрт тавьснаар бэлчээр сэргэж малаж ахуйд үр өгөөжөө өгнө. Мөн рапсын талбайд зөгийн бүлийг байрлуулснаар

19ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

үрийн үйлдвэрлэл нэмэгдэж газар тариалангийн аж ахуйн ашиг орлогыг
нэмэгдүүлнэ. Сүүлийн жилүүдэд Монгол оронд хүлэмжийн тариалалт
ихээхэн хөгжиж байгаа тул өргөст хэмх болон гүзээлзгэнэ, амтат гуа зэргийн
тариалалтанд зөгийгөөр тоос хүртээснээр үйлдвэрлэл болоод чанар уламсайжирна.
Зөгийн бал тогтвортой шинж чанартай тул хадгалалт нь хялбар байдаг.
Температурын өөрчлөлтөд оруулахгүй байх нь зүйтэй боловч бусад түргэн
мууддаг хүнсний бүтээгдэхүүн шиг хөргөгч хөлдөөгч зэрэг шаардлагагүй
байдаг. Хөдөө орон нутагт зуны намрын улиралд үйлдвэрлэсэн зөгийн балаа
бүтэн жилийн турш борлуулах боломжтой. Мөн түүхий эд болгон хадгалж
амттан нарийн боов, гоо сайхны бүтээгдэхүүнд боловсруулж ашиглаж болно.
Зөгийн балны хамгийн том зах зээл бол Улаанбаатар хот юм. Хөргөлтийн
систем зэрэг шаардлагагүй учраас Улаанбаатар луу тээвэрлэхэд харьцангуй
хялбар байдаг. Зөгийн балыг орон нутгаас нийслэлд авчирч борлуулснаар
эргээд Улаанбаатараас орон нутаг руу мөнгөний урсгал явагдана.
Зөгийн аж ахуй нь хөдөө орон нутагт тогтвортой хөгжих боломжтой
үйлдвэрлэл юм (Зураг 1-1-1).

1-1-2. Монгол орны зөгийн аж ахуйн тухай

Монгол оронд морин зөгий (Andrenidae), үхэр хэдгэнэ (bumblebee) зэрэгянз бүрийн зэрлэг зөгий байдаг боловч гэршүүлсэн балт зөгий (Apis) байгаагүй
байна. 1950-иад оны сүүлээр хуучин ЗХУ-аас барууны балт зөгий (Apismellifera)-г авчирч нутагшуулснаар зөгийн аж ахуй хөгжиж эхэлсэн түүхтэй
билээ.

20ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Тухайн үеийн улсын аж ахуйд 1,500 бүл зөгийг өсгөн үржүүлж жилд 30 тнорчим зөгийн бал хурааж байжээ. Гэвч зах зээлийн эдийн засагт шилжих явцад
улсын аж ахуйнууд татан буугдсаны нэгэн адил зөгийн аж ахуй ч мөн таржбутран энэ салбарын хөгжил уналтад орсон гэж хэлж болно.
“Дэлхийн зөн” олон улсын байгууллагаас 2007-2012 онд “Нисдэг сүргийн
гайхамшиг”, 2012-2016 онд “Ой хамгаалал, хөдөөгийн иргэдийн амьжиргааг
сайжруулах” хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлсэн нь зөгийн аж ахуйг сэргээж
хөгжүүлэхэд томоохон түлхэц өгсөн билээ.
Японы Хөдөө аж ахуй, ойн олон улсын хамтын ажиллагааны нийгэмлэг
(JAICAF) байгууллагаас 2013 онд зөгийн аж ахуйн үйл ажиллагааг дэмжих
төсөл эхлүүлж улмаар 2015 оноос BeeDep-MONGOL төслийг хэрэгжүүлсэн.
BeeDep-MONGOL төслийн 2 дугаар үе шат 2022 оны 12-р сар хүртэл
хэрэгжиж дуусах бөгөөд эдгээр төслүүдийн үр дүнд зөгийн арчилгаа
маллагааны үндсэн технологи болон зөгийн балны чанарыг сайжруулахад
томоохон хувь нэмэр оруулсан гэж үзэж байна (Зураг 1-1-2).
Зураг 1-1-2. Зөгийн бүл, зөгийн балны үйлдвэрлэлийн өөрчлөлт

1-1-3. Зөгийн аж ахуйн үйл явцын зураглал

Зөгийн балны үйлдвэрлэл нь зөгийн бүлийг арчлан маллахаас эхлээд балхураах, хадгалах, савлах, худалдан борлуулах хүртэлх процесс бөгөөд эдгээрттус тусын холбогдох хууль тогтоомж, мөн хамаарал бүхий талууд байдаг.
Эрүүл аюулгүй, сайхан амттай зөгийн бал үйлдвэрлэхийн тулд процесс тусбүрт мөрдөгдөх технологийг эзэмшиж, хууль тогтоомжийг даган мөрдөж,хамаарал бүхий талуудтай харилцан итгэлцлийг бий болгох нь чухал юм.

21ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1-2. Балт зөгийн биологи
1-2-1. Балт зөгийн тухай
Анги: Шавж (Insecta) Овог: Apidae
Баг: Hymenoptera Төрөл: Apis Зүйл: Apis melliferaЗөгийн бие нь толгой, цээж, хэвлий гэсэн гурван
үндсэн хэсгээс бүрдэх бөгөөд цээжний хэсгээс гурванхос хөл, мөн хос далавч гарсан байдаг. Цээж нь гурван
хэсгээс бүрдэх бөгөөд эдгээрийн тус бүрээс хос хөл,хойд талын хоёр үе бүрээс хос далавч гарсан байдаг.
Зөгийн их бие нь нийтдээ 12 сегмент хэсгээс бүрдэнэ.

22ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Ажилчин зөгийн гадна бие бүтцийг үсгүйгээр
харуулав.
Ab - хэвлий, Ant - тэмтрүүл, E - нийлмэл
нүд, GLs - соруул хоолой, H - толгой, I - хэвлийн
эхний сегмент, II-VII - хэвлийн сегментүүд, Lb доод уруул, Lm - дээд уруул, L - хөл, Md - эрүү,Mx - доод эрүү, Prb - соруул хэл, O - энгийн нүд,Sp - амьсгалах сүв, Stn - хатгуур, Tg - далавчныуг дээр байрлах жижиг ялтас, Th - цээж, W далавч, 1 - цээжний эхний сегмент, 2 - цээжний
дунд сегмент, 3 -цээжний 3 буюу сүүлийн сегментЭх сурвалж: Snodgrass. 1925. Anatomy and physiology of the honeybeeАжилчин зөгийн биеийг тууш зүссэн
байдлаар тэжээл боловсруулах зам, нуруун
талын цусны судас, өрц, тархи, хэвлийн
мэдрэлийн судлыг харуулав.
Аn - хошного, Ао- гол судас, аInt - урдгэдэс, Br - тархи, dDph - нуруун талын өрц, Gls- соруул хэл, HS - балны гүеэ, Ht - зүрх, Маl Мальпигийн суваг, Mth - ам, NC - мэдрэлийн
судал, Oe - улаан хоолой, Ost - зүрхний сүв,Pmp - сорох шахуурга, Pvent - завсрын гэдэс,Rect - шулуун гэдэс, SlD - шүлсний цорго, SlO - шүлсний сүв, Syr - шүлсшахагч, Vent - дунд гэдэс, vDph - хэвлийн өрцЭх сурвалж: Snodgrass. 1946. “The Anatomy of the Honey bee” in The Hive and the honeybee, edited by Roy A. GroutЗөгийн биеийн хөгжил
ӨндөгЭх зөгий
Ажилчин зөгийЭр зөгий

1-3
1-3
1-3

Хаалтгүй
авгалдай
4-8
4-8
4-10

Хаалттай
авгалдай
9-12
9-13
11-17

23

(Хоногоор)ХүүхэлдэйБие гүйцэх

13-15
14-20
18-23

16
21
24

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1-2-2. Зөгийн бүлийн бүтэц
Балт зөгий нь 10,000 болон
түүнээс олон тоотойгоор зөгийн бүлүүсгэн амьдардаг. Нэг бүлд нэг эхзөгий (шар өнгийн сумаар заасан),10,000 болон түүнээс дээш тооны
ажилчин (ногоон өнгийн сумаар
заасан), нийт зөгийн арван хувьтай
тэнцүү тооны эр зөгий (хөх өнгийн
сумаар заасан) байдаг.
Эх зөгий болон ажилчин зөгий ньадилхан өндөгнөөс (үр тогтсон өндөг),харин эр зөгий нь үр тогтоогүй өндөгнөөс гардаг. Олон үр тогтсон өндөгнөөс
зөгий өөрсдөө сонгон эх зөгий бойжуулах зорилгоор өлгийвч үүсгэн иххэмжээний сүүнцрээр тэжээж эх зөгий бий болгоно. Харин ташаалавчиндаа
тэжээгдсэн өндөг ажилчин зөгий болдог.
Харин ташаалавчинд бойжиж буй 3 хоног орчим настай авгалдайг
зориудаар өлгийвчинд зөөж өгч сүүнцрээр тэжээлгээд эх зөгий болгон
бойжуулдаг.
Эх зөгий бүлд нэг байх ба зөвхөн өндөг төрүүлэх үүрэгтэй буюу хавраас
намар хүртэл өдөрт 1,500-2,000 орчим өндөг төрүүлдэг.

24

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГАЭх зөгийн чанар муудах эсвэл алга болсон тохиолдолд 3 хүртэлх хоногтой
авгалдайг зөгий өөрсдөө эх зөгий болгохоор сонгоно. Эх зөгий хэвийн байгаа
тохиолдолд эх зөгийн үнэр (феромон)-ийн нөлөөгөөр ажлын зөгийн өндгөвч
идэвхгүй байдалд байдаг бол дээрх феромон дууссан үед ажилчин зөгийн
өндгөвч идэвхиждэг.
1-2-3. Зөгийд шаардлагатай хэмжээт зай (bee space)Балт зөгий үүрэн дотроо амьдрах нөхцөлөө хэрхэн бүрдүүлж байгаа, зайзавсрыг хэрхэн ашиглаж байгааг хүмүүс урт хугацааны туршид судалж ирсэн
байна.

Иймээс гэршүүлсэн зөгийг маллаж буй зөгийчин та бид зөгийд
тохиромжтой орон зайг үүсгэж өгөхийн тулд тохиромжтой хэмжээс бүхий
зөгийн үүр хайрцаг хэрэглэх нь хамгаас чухал юм. Зөгий нь зайг мэдэрч хэрхэн
ашиглахаа шийддэг онцлогтой шавьж юм.
Жаазны хэмжээ, хоорондын зайХүмүүс өнөөг хүртэл олон төрлийн хэлбэр хэмжээтэй үүр хайрцгийг балтзөгий маллахдаа хэрэглэж ирсэн түүхтэй байдаг. Орчин цагт Хофман загварынүүр хайрцгийг дэлхийн ихэнх улс оронд хэрэглэж байна.

25

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Монгол оронд ашиглагдаж буй уламжлалт жааз нь Хофман загварын
жаазанд хамаарагдах боловч доторх жаазны хэмжээсүүд ялангуяа дээд мөрмодны өргөний хэмжээ, гуя модны дээд өргөний хэмжээ, жааз хоорондын зайганхаарах шаардлагатай байна.
Доорх зурагт үзүүлсэнчлэн жаазны дээд мөр модны өргөн 26 мм, мөрмодны дунд цэгээс дараагийн мөр модны дунд цэг хүртэл 34 мм байх (гуямодны өргөн мөн адил 34 мм) нь тохиромжтой юм. Энэ тохиолдолд жаазхоорондын зай 8 мм болно.
Эдгээр хэмжээг барих нь “Зөгийн аж ахуйн үндсэн технологи”–ийнзайлшгүй мөрдөх ёстой зүйлийн нэг юм.

Дээрх зурагт жаазны гуя модны тулах хэсгийн нэг тал нь гурвалжин
хэлбэртэй байгаа нь зөгийг бяцлахаас сэргийлэх мөн жилийгээр барьцалдахгүй
байх сайн талтай байдаг. Тулах хэсэг хоёулаа тэгшхэн байх нь завсар гардагтул зөгий жилийгээр чигжих хандлагатай байдаг.
Янз бүрийн хэмжээс бүхий жааз ашиглах нь зөгийн бүлийн маллагааг
тохируулахад түвэг учруулдаг. Иймээс шаардлага хангахгүй жаазнуудаа
хэрэглэхгүй байх, засаж янзлах, эсвэл жааз шинээр захиалахдаа дээрх
хэмжээсүүдийг анхаарч хийлгэх хэрэгтэй.
Бүх жаазыг нэгэн дор шинэчлэх нь хэцүү учир бага багаар жаазнуудаа
шинэчилцгээе.
Зөгийн зорчих зай: (Bee space)Доорх зурагт үзүүлсэн байдлаар үүр хайрцган дотор зөгийн зорчих хэсгийг
тохируулсан байх шаардлагатай.

26

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Зөгийн үүр хайрцган доторх зай хэмжээ
тохироогүйгээс илүүдэл сархиаг барьж
ашиггүй энерги ихээр зарцуулна.
Зай тохироогүйгээс илүүдэл сархиаг
барьсан байдал:Үүр хайрцагны дээд давхар буюу бал хураах хэсгийн жааз хоорондын зайгтохируулаагүйгээс балтай жааз таргалаагүй байдал (баруун гар талын зураг)Зөгийн зорчих хэсгийн зайг хэт их байлгаж илүүдэл сэмж ихээр бариулахнь зөгийн ажиллах энергийг үр ашиггүй зарцуулж байгаа хэлбэр юм.
(Зөгий 1 гр лав ялгаруулж сэмж нэхэхэд 10 гр бал цуглуулахтай адилэнерги зарцуулдаг.)27

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Жааз хоорондын зай:Өндөглөх хэсэг (доод давхар)-ийн жааз хоорондын зайг 8 мм-ээршахаж, бал хуримтлуулах хэсгийг (дээд давхар) эхлээд 12 мм орчим зайтай
тохируулах ба бал хуримтлагдаад эхэлбэл жаахан зайтай болгож 15 мм болгон
байрлуулах нь тохиромжтой.
Давхарлаагүй бүлийн хувьд тэжээлийн буюу хоёр захын жаазыг түүний
дотор талын жаазнаас 12 мм зайтай тавих ба бусад жааз хооронд 8 мм байхаар
зайг тохируулна.

BeeDep-MONGOL 2 төслийн багаас санаачлан зөгийн зай хэмжигч шугам
хийснийг зөгийчид үр дүнтэй ашиглаж байна.

28

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1-3. Зөгийн аж ахуй болон ургамал
1-3-1. Зөгий болон цэцэг хоорондын хамаарал1Зөгий бол өөрт хэрэгтэй бүхийл энергийг цэцгийн балнаас харин
өөрт хэрэгтэй амин дэмийг цэцгийн
тоосноос авдаг.
Зөгийний хувьд цэцэг бол гол аминсүнс нь гэж хэлж болно.
Зөгий бүхий л амьдралынхаа
туршид ердөө нэг цайны халбага бал лүйлдвэрлэдэг байна.
Зөгий цэцгийн амтат шүүсэнд
агуулагдах сахарозыг фруктоз болон
глюкоз болгон боловсруулж балүйлдвэрлэдэг.
Хураах балны хэмжээ нь цэцгийн
нөөц болон зөгийн бал цуглуулах
хүчин чадлаас хамаарна.
Балны нөөцийг нэг цэцэг нэгөдөрт гаргах амтат шүүсний хэмжээ
× тухайн талбай дахь цэцгийн тоо ×цэцэглэлтийн хугацаа (хэдэн өдөр)гаар тодорхойлох боломжтой.
Өөрөөр хэлбэл, зөгийн бүлийн цэцгийн шүүс цуглуулах хүчин чадал ньбүлийн гадна ажлын зөгийний хүч хир байгаагаас ихээхэн шалтгаалдаг гэсэн
ойлголт юм.
Үрвэлдэй нь ажлын зөгийний толгойд байх булчирхайн цэцгийн тоосашиглаж боловсруулсан сүүнцрээр тэжээгдэн өсч бойждог тул үүрний гадна
ажлын зөгий хир зэрэг олшрох нь цэцгийн тоосноос ихээхэн хамааралтай.
Эдгээрт үндэслэн зөгийн нислэг хийх тойрогт балт болон тоост цэцэг хэзээ,хир их цэцэглэж байгааг тодорхойлох нь хамгийн чухал юм.
Тэгвэл зөгийн нислэгийн тойрог нь хэдэн км дотор байдаг вэ? Балт зөгийн
(Apis mellifera) цэцгийн амтат шүүс хүртэл нисэх тойрог зөгийн үүрнээс
2~4 км байдаг. Зөгий өөрөө нисэхийн тулд балаа иддэг учраас хэтэрхий холнисэх тусам цуглуулах балны хэмжээ төдий чинээ багасна. Арван км нисчочлоо гэхэд тэнд хичнээн их цэцгийн амтат шүүс цуглуулсан ч буцах энерги
болгон зарцуулчихдаг тул ямар ч үр дүнгүй. Иймд зөгий нь өөрийн зарцуулах
энергийг тооцоолж аль болох ойрхон зайнаас амтат шүүс цуглуулахыг
хичээдэг байна.

1Эх сурвалж: Масами Сасаки. Монголын зөгийчдийн нийгэмлэг. 2015 "Зөгий Цэцэг Жимс"сэтгүүл, №329ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Гантай үед цэцэг ахиу бэлчээртээхэт төвлөрөх хандлагатай хэдий ч
2~4км дотор зөгийн нислэгийн тойрог
гэдгийг заавал тооцож зөгийн суурийг
байрлуулах
шаардлагатай.
Зөгийн
сууриуд хоорондоо хэт ойрхон байх ньзөгийнүүд өрсөлдөх мөн ойролцоо цэцэг
байсан ч амтат шүүс болон тоос байхгүйтул улам хол нисэхээс өөр аргагүй
болдог.
Зөгийн аж ахуйг тогтмол үр ашигтай
эрхлэхийн тулд зөгий болон ургамал
хоорондын хамаарал хамгийн чухал юм.
Амтат шүүсний эх үүсвэр болох
ургамал хэдийд цэцэглэдэг вэ?
Балт ургамал олноор цэцэглэх үедүүрний гаднах ажлын зөгий тасралтгүй
амтат шүүс цуглуулж чадвал мэдээжих хэмжээний бал хураана. Энэ үедүүрний гаднах ажлын зөгий ар араасаа
төрөн бий болж зөгийн бүл дээд зэргийн
хүчтэй байх нь нэн чухал учраас үрвэлдэй бойжих (үүрний гадаах ажлын зөгий
болохоос 1~1.5 сарын өмнө) тухайн бэлчээрт тоост ургамал хангалттай байх ньч чухал зүйлийн нэг юм.

30ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1-3-2. Зонхилох балт, тоост ургамал
Сэлэнгэ аймагт 2015-2016 онд хийсэн балт ургамал, амтат шүүсний
судалгаанд үндэслэн балт ургамлын цэцэглэлтийн хугацаа, амтат шүүс,цэцгийн тоосны хэмжээг доорх зургуудын тайлбарт харуулсан болно.2 Гэсэн
хэдий ч балт ургамлын төрөл нь бүс нутаг бүрт өөр өөр байж болох ба цэцэгтус бүр тухайн нутгийн цаг уурын нөхцөл байдлаас шалтгаалан өөр өөрхэмжээтэй амтат шүүс, цэцгийн тоос боловсруулж байдаг. Тиймээс тухайн
бэлчээрт хэзээ ямар цэцэг дэлгэрдэг, зөгий түүн дээр хэдээс хэдэн цагт очижбуйг ажиглаарай.

2

М.Сасаки, Г.Удвал, Х.Хошиба, Н.Тогтохбаяр. 2018. Сэлэнгийн бүс нутгийн балт болон тоост
ургамал. JAICAF

31

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

32ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

33

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

34

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

35

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

36ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

37ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1-4. Цэцэглэлтийн хуанли
1-4-1. Цэцэглэлтийн тухай мэдэж үйл ажиллагаандаа ашиглах
Монгол оронд тоост болон балт ургамал болох цэцэгс 4-р сарын эхэн үеэсцэцэглэж эхэлдэг. Есдүгээр сарын дунд үе хүртэл маш олон төрлийн цэцэг
цэцэглэдэг (Зураг1-4-1a).

Дээр дурдсанчлан зөгийн суурийн эргэн тойронд 2~4 км-ийн радиус дотор
ямар цэцэг хэзээ, хир хугацаанд цэцэглэдэг вэ гэдэг нь зөгий аж ахуй эрхлэхэд
шаардлагатай үндсэн мэдээллийн нэг билээ. Гол балт болон тоост ургамлын
цэцэглэх хугацаа, байршлын мэдээлэл нь зөгий маллагааны хувьд ч зөгийнбал хураалтын хувьд ч маш чухал зүйл учраас тухайн жилийн цэцэглэлтийг
анхааралтай ажиглаж байх хэрэгтэй.
Ялангуяа хавар, намрын улиралд цэцэглэлт бага, мөн тухайн жилийн цагагаарын байдлаас шалтгаалан ургамлын гарц ихээхэн өөрчлөгддөг тул зөгийн
арчилгаа маллагааны хувьд маш эмзэг үе юм.
Өвөлжөөнд оруулсны дараах зөгийн бүлд олон тооны зөгий харагдах баэнэ нь өвөлжих зөгий бөгөөд өвөлжилтийн дараа аажмаар олноороо үхдэг.
Шинээр өндөглөлт явагдаж үүрэн доторх ажлын зөгий гаднах ажлын зөгий
хэмээн бойжиж, өвөлжсөнөөс хойших 6~8 долоо хоногийн турш өндөг +авгалдай + үүрэн доторх ажлын зөгий + үүрний гадаах ажлын зөгий хэмээх
сүргийн тэнцвэр сайтай зөгийн бүл бий болно (Зураг 1-4-1b).
Бал хураахад зөгийн бүлийн бүтэц тэнцвэртэй байх өөрөөр хэлбэл, үүрний
гаднах ажлын зөгий тасралтгүй ихээр бий болох нь хамгийн чухал.
38ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГАБал хураах хүчтэй (бал хураах бүл) зөгийн бүлтэй болохын тулд зөгийн
бүлийн бүтцийг тэнцвэртэй болгох шаардлагатай бөгөөд өвөлжөөнөөс
гарснаас хойш багадаа 6~8 долоо хоног шаардлагатай. Хавар авгалдай
бойжиход цэцгийн тоос маш чухал хэрэгцээтэй бөгөөд эргэн тойронд
хангалттай тоост ургамал байхгүй тохиолдолд тоосормогт тэжээл орлуулагч
ашиглах нь зүйтэй.
Энэ үед тэжээлийн дутагдалд орвол 12 долоо хоног өнгөрсөн ч бал хураах
хүчтэй зөгийн бүл бий болгож чадахгүй (өндөг, авгалдай, үүрний доторх
ажлын зөгий, үүрний гадаах ажлын зөгий бүгд цөөхөн байх болно).

Намрын улирал бол өвөлжих зөгийг бойжуулж өсгөх үе юм. Энэ хугацаанд
өвөлжих зөгийг маш ихээр бойжуулан хүчтэй, эрүүл зөгийн бүлтэй болсноор
амжилттай өвөлжих үзүүлэлт дээшилж, өвөлжөөнөөс гарах хаврын зөгийн
бүлийн хүчийг тодорхойлдог. “Хаврын зөгийн бүлийг намрын арчилгаа
маллагаа тодорхойлно” гэж Япон зөгийчид ярьдаг.
Зөгийн аж ахуйд 6~8 долоо хоногийн өмнөөс зөгийн бүлийн байдлыг
урьдчилан тооцоолж харах шаардлагатай бөгөөд тухайн зөгийн бүлийн
байдалд хамгийн гол нөлөө үзүүлдэг зүйл бол балт болон тоост ургамлын
хүрэлцээ юм.

1-4-2. Цэцэглэлтийн хуанли хийхЖил бүр адилхан цэцэг дэлгэрдэг газар байхад цэцгийн төрлөөс
шалтгаалан үр нь хол хийсч жил бүр өөр өөр газар цэцэглэдэг ургамал ч бий.
Мөн цэцэглэх хугацаа нь тухайн жилийн цаг уурын нөлөөгөөр өөрчлөгдөх
тохиолдол байна. Цаашид уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас цэцэглэх
хугацаа өөрчлөгдөнө гэж үзэж байна.
39

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Цэцэглэх ургамлыг урьдчилан тооцоолж зөгийн аж ахуй эрхлэхийн тулдзөгийн суурийн эргэн тойрны байгаль орчиндоо анхааралтай ажиглалт хийжцэцэг бүрийг тэмдэглэж байх нь зүйтэй.
Мөн зөгийн бал нь балт ургамлын төрлөөс хамааран амт, үнэр, өнгөихээхэн ялгаатай байдаг. Хураасан балныхаа гол балт ургамлыг мэддэг байхын
тулд тухайн балыг хураасан цаг хугацаанд цэцэглэсэн цэцгийг ажиглаж
тэмдэглэх хэрэгтэй.
Өөрийн гэсэн тэмдэглэл хөтөлж балт болон тоост ургамлыг бүртгэнэ
(Зураг 1-4-2).

Ямар цэцэгнээс бал хураах вэ, тэрхүү цэцэг хэдийд цэцэглэдэг вэ?
Тэдгээр цэцгийн амтат шүүсийг цуглуулах зөгийн бүлийг арчилж маллахад
хэзээ, ямар цэцэг ашиглах вэ гэхчилэн балт ургамалтай хамаатай нөхцлийг
сайтар тооцоолж төлөвлөгөөтэйгээр зөгийн аж ахуй эрхлэх нь илүү үрашигтай.
Гол анхаарах зүйл• Зөгийн суурийн эргэн тойронд 2~4 км доторх цэцэглэлтийн төлөв
байдлыг ажиглах
• Бал хураах зөгийн бүлийн үүрний гаднах ажлын зөгийг тасралтгүй
ихээр бойжуулах
• Мөн 6~8 долоо хоногийн дараах зөгийн бүлийн бүтцийг урьдчилан
тооцоолж зөгийн бүлийн маллагааг тохируулах

40ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

••Зөгийн бүлийн хүчийг сайтар хадгалахын тулд цэцэглэлтийн байдлыг
таньж мэдэх
Өөрийн гэсэн цэцэглэлтийн хуанли хийж зөгий маллагаа болон балхураалтад үр дүнтэй ашиглах

1-5. Зөгийн балны чанар
1-5-1. Хүнсний бүтээгдэхүүний аюулгүй байдал
Зөгийн бал бол хүнсний бүтээгдэхүүн юм. Хүн амын эрүүл мэндийг
хамгаалахад хүнсний аюулгүй байдал туйлын чухал бөгөөд хүнсний
үйлдвэрлэл эрхэлдэг бүх аж ахуйн нэгжүүд хүнсний аюулгүй байдлыг хангаж
ажиллах үүрэгтэй. Хүнсний аюулгүй байдалд зөгийн суурийн хүрээлэн байгаа
орчин, ашиглаж буй эм бэлдмэл, багаж хэрэгсэл, зөгийн арчилгаа маллагаанаас
эхлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх бүхий л үйл явц, тээвэрлэлт, хадгалалт зэрэг
нийлүүлэлтийн явц зэрэг хэрэглэгчийн гар дээр очих хүртэлх бүх процессыг
хамруулна. Хүнсний аюулгүй байдалд үйлдвэрлэлийн бүх үйл явц хамааралтайгэж ойлгож болно. Өөрөөр хэлбэл доорхи торхонд хийсэн устай адил юм(Зураг 1-5-1a).

41ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Ингээд зөгийн балны үйлдвэрлэл, нийлүүлэлтийн явц дахь хүнсний
аюулгүй байдлын эрсдэлийг авч үзье (Хүснэгт 1-5-1).
Бүх үйл явц өөрийн гэсэн эрсдэлтэй байдаг. Нүдэнд үл үзэгдэх эсвэл олжтодорхойлоход хүндрэлтэй тал бий.
Иймд зөгийн ахуй эрхлэх орчин нөхцөл, арга барилыг шалгаж хүнсний
аюулгүй байдалд нөлөөлөх эрсдэл буй эсэхийг урьдчилан тооцоолж
эрсдэлээс зайлсхийх тодорхой арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх нь зөгий аж ахуйэрхлэгчдийн үүрэг билээ.

Хэнтий аймгийн Биндэр сумын зөгийчин Б.Оюунчимэгийн туршлага

42ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Хүснэгт 1-5-1. Зөгийн балны хүнсний аюулгүй байдлын болзошгүй 		эрсдэл

‘43ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

【Хүнсний аюулгүй байдлын эрсдэлийг бууруулахын тулд хийж чадах
зүйлээ бодоцгооё!】※Хүнсний аюулгүй байдалтай холбоогүй боловч үүнд хуурамч зөгийн балүйлдвэрлэх, мөн чанаргүй бал үйлдвэрлэж борлуулахгүй байх арга хэмжээгбас анхаарсан болно.
(Зөгийчин хүн хуурамч зөгийн бал үйлдвэрлэх, чанаргүй муу бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэж борлуулах ёсгүй)1. Зөгийн бүл хүлээн авахyy Худалдаж авсан зөгийн бүл (зөгийн үүр хайрцаг, сархиагт)антибиотикийн үлдэгдэлтэй байна уу?
 Хүлээн авч буй зөгийн бүлийн мэдээллийг шалгана (Малын эмчийн
тэмдэглэлийг сайтар нягталж зөгийн балны мөшгих системээс
(ЗБМС) нягтална.
 Зөгийн бүлийг хүлээж аваад малын эмчээс гэрчилгээ авч ЗБМС-доруулна.
2. Маллагаа
yy Зөгий суух цэцэг болон усны эх үүсвэрээр дамжин пестицид, хүндметалл, бактер зэргээр зөгийн бал бохирдсон байх магадлалтай.
 Зөгийн бүлд ашигласан эм бэлдмэлийн үлдэгдэл зөгийн баланд
үлдсэн байх магадлалтай.
 Эм бэлдмэлийг зааврын дагуу ашиглана. Эмийн гадаад хэл дээрх
зааврыг ойлгоогүй тохиолдолд ашиглахгүй байх Монгол улсын эмийн бүртгэлд орсон эм, бэлдмэлийг ашиглах Ашигласны дараа тэмдэглэл хөтөлж ЗБМС-д тухайн мэдээллийг
оруулах
•Тэжээлийн зориулалттай сахарын уусмал нь зөгийгөөр дамжин зөгийн
баланд холилдох магадлалтай.
 Тэжээлийн талаар тэмдэглэл хөтөлнө.
 Тэжээсний дараа заавал цэвэрлэгээний балыг ялган авах ба тэжээлээ
дуустал нь идсэн эсэхийг шалгана. Тэжээлийн жаазыг салгаж авахзэргээр арга хэмжээ авна.

3. Бал хураах
• Бал хураах үед гадны бохирдол бактер зэрэг холилдох магадлалтай.
 Балтай жаазыг газар тавихгүй байх Балтай жаазыг зөөвөрлөхдөө бүтээх болон тагтай саванд хийх Суулгах, халуурах зэрэг шинж тэмдэгтэй хүмүүс бал хураахад
оролцохгүй байх•Исэх магадлалтай.
 Балтай жаазыг өглөө эрт салгаж авна (Өглөө шинэ шүүсцуглуулахаас өмнө хураах) Бал хураахаас өмнө дээж авч сахар хэмжигчээр сахарын
агууламжийг шалгаж 80%-иас дээш үед нь хураах
44ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА Талаас дээш хувь нь хаагдсан жаазны балыг хураах
4. Жааз хадгалалт
yy Хадгалах явцад гадны бохирдол, нян бактер орох магадлалтай.
 Балтай жаазыг шууд газар тавихгүй. Цэвэрхэн газар хадгална.
 Нарны тусгал шууд тусахааргүй битүү сэрүүхэн газар хадгална.
 Аль болох эрт балаа хураана.
 Зөгийн бүлээс тус жаазыг авсан өдөр болон бал хураасан өдрийг
тэмдэглэх Хадгалах газар нь хорхой шавж, хулгана орохооргүй хаалга цонхтой
байх
5. Ялгах
yy Ялгах явцад гадны бохирдол бактер орох магадлалтай.
 Бал ялгахын өмнөхөн бал ялгуурыг цэвэрлэх Хорхой, нохой зэрэг амьтдаас хол өрөөнд эсвэл майхан дотор балаа
ялгах Зөгийн суурь болон зөгийтэй ойрхон бал ялгахгүй байх Бал ялгуурыг шууд газарт тавихгүй байх Бал ялгахын өмнө бал руу орж болзошгүй зүйл байгаа эсэхийг
нягтлан эргэн тойрноо шалгана. Таазнаас гадны бохирдол унахаасмөн болгоомжлох Бал ялгах явцад зөгийн баланд гараараа хүрэхгүй байх, шүлсээрээ
бохирдуулахгүй байх Суулгах болон халуурах шинж тэмдэгтэй хүн балтай жааз, зөгийн
бал, бал ялгуур, хадгалах сав зэргээс хол байж ажилд оролцохгүй
байхyy Зөгийн балнаас гадна сахар холилдох магадлалтай.
 Шаардлагатай зүйлээс бусад эд зүйлийг бал ялгах газарт авчрахгүй байх Ялгасан зөгийн балны зөгийн бүлийн дугаар болон хэмжээ, гол балтургамлын мэдээллийг ЗБМС-д оруулна.
6. Зөгийн балны хадгалалт
yy Хадгалах савнаас хорт бодис ялгарч зөгийн балтай холилдохоос
сэргийлэх Зөгийн балны савнаас хамааран химийн хорт бодис хортой
металлууд ялгарч зөгийн баланд уусах магадлалтай учраас зөвхөн
хүнсний зориулалттай саванд хадгалах Хадгалах сав нь хүнсний зориулалттай гэдгийг нягталж тухайн савны
барааны дугаарыг ЗБМС-д оруулах Зориулалтын бус сав ашиглахгүй байхyy Хадгалалтын явцад гадны биет, бактер зэрэг холилдох магадлалтай.
 Балны савыг цэвэрхэн орчинд хадгалах Балны саванд хүрэхээс өмнө гараа угаах, баланд гараараа хүрэхгүй
байх, шүлстэй халбага сав ашиглахгүй байх45

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА Бал хадгалах савыг угааж цэвэрхэн ашиглах
7. Савлах
yy Савлах явцад гадны биет, нян бактер зөгийн балтай холилдох
магадлалтай.
 Өрөөн дотор савлах Эргэн тойронд бал руу орж болзошгүй зүйл байгаа эсэхийг шалгана.
Ялангуяа савлах төхөөрөмжөөс илүүтэй дээдэх таазны хэсэгт (тааз,чийдэн, цонх г.м) эвдрэл, цууралт байгаа эсэхийг шалгана.
 Савлах хэсэгт гуталтай орж болохгүй.
 Савлагааны үед эрүүл ахуйн малгай, цагаан халаад, масктай байх Савлахын өмнө савлагааны төхөөрөмжийг цэвэрлэх Гадны биет, бохирдлыг шүүлтүүрээр сайтар шүүх Шошго наахын өмнө савласан бүтээгдэхүүнээ гэрэлд сайн харжгадны биет, жижиг бохирдол байгаа эсэхийг сайтар шалгах
yy Зөгийн балнаас өөр сахар холих магадлалтай.
 Савлах газарт шаардлагатай зүйлсээс өөр зүйл тавихгүй байх Цувралын дугаар болон барааны кодыг ЗБМС-д оруулах
yy Хайлуулах үедээ хэт халаах нь балны чанарт нөлөөлөх магадлалтай.
 Гал дээр шууд халааж болохгүй.
 Халуун устай ваннд тавьж хайлуулахдаа усны температурыг 600c
-ээс хэтрүүлж болохгүй.
 Хайлуулах арга, температурыг тэмдэглэж үлдээх
yy Шошгоны алдаа байж болох уу?
 Шошгыг дүрмийн дагуу алдаагүй хийх (6-5-1)
 Ялангуяа нярай хүүхдэд өгч болохгүй тухай анхааруулгыг шошгон
дээр заавал бичих
8. Бүтээгдэхүүн хадгалалт
yy Хадгалалтын явцад гадны биетээр бохирдох магадлалтай.
 Бүтээгдэхүүний савны тагийг сайтар таглах Эрүүл ахуйн шаардлага хангасан өрөөнд хадгалах Зах зээлд гаргахын өмнө бүтээгдэхүүнд ямар нэгэн согог байгаа
эсэхийг шалгах
yy Зөгийн балнаас өөр элсэн чихэр хольж болох уу?
yy Чанар муудаж болох уу?
 Зөгийн баланд элсэн чихэр хольж болохгүй.
 Хэт их доргилт болон сэгсрэлтээс зайлсхийхМал эмнэлэгтэй гэрээ байгуулж зөгийн суурь болон зөгийн бүлийн эрүүл
мэнд, эрүүл ахуйн мониторинг хийлгэнэ.
Хүнд металлын болон нянгийн бохирдолтой эсэхийг лабораторид
шалгуулна.

46ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Зөгийн балны мөшгих систем (ЗБМС)-д мэдээллээ оруулцгаая!

47

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1-5-2. MNS гэж юу вэ?
Заавал мөрдөх ёстой Монгол улсын үндэсний стандарт юм.

1-5-3. Стандартад нийцсэн зөгийн бал бэлтгэх Сахар, чийг хэмжигч багаж ашиглацгаая.
 Балны хаалт сайн хийгдсэн жаазнуудыг түүвэрлэн авч балыг ялгах бабал ялгах явцад үе үе дээж авч шалгаад нийт сахарын хэмжээ 80%-дхүрэхгүй бол бал хураалтыг хойшлуулах Бал хураалтын ажлыг өглөө эрт эхэлцгээе (Балтай жаазыг үүрхайрцагнаас өглөө эрт салгаж авах) Малын эмчийн зөвлөгөөний дагуу зөгийн эм, багаж, тоног
төхөөрөмж ариутгах, халдваргүйтгэх бодисыг ашиглах Эх тусгаарлах тор ашиглаж баланд үрвэлдэй орохоос сэргийлэх Зөгий олноор орж үхэхээс сэргийлэх зорилгоор бал хураагуурыг
зөгийн сууриас зайтай эсвэл торон майханд байрлуулах Бал хураалтын улиралд эм бэлдмэл, химийн бодисын нөлөөнөөс
48

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

сэргийлэх (эм хэрэглэсэн бол цэвэрлэгээний балыг ялгаж авах, хорцацсан үед тариалангийн талбайд тавихгүй байх) Бал хураалт болон бал савлах ажилд оролцож буй хүмүүс тухай бүргараа угаах, маск, малгай хэрэглэх зэргээр хувийн ариун цэврийг
сайтар сахих Бал хураалтын үед балтай жаазыг шууд газарт тавихгүй байхаар
ажлын талбайг бэлтгэх Зөгийн балыг зориулалтын торон шүүрээр дамжлага бүрт сайтар
шүүх Хүнсний зориулалтын сав ашиглах
Зөгийн бал хураах технологийн тухай мэдээллийг 6-2 хэсгээс харна уу.

1-6. Зөгийн аж ахуй болон тоос хүртээлт
1-6-1. Тоос хүртээх үйлчилгээнд зөгийчний гүйцэтгэх үүрэг3Дэлхийн газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн 3/4 нь ямар нэг хэлбэрээр
зөгий тэргүүтэй амьтнаар дамжуулан тоос хүртэж байдаг ба түүний газар
тариалангийн салбарт оруулж байгаа үр ашгийг тооцвол. 2015 оны байдлаар
235~577 тэрбум ам. доллартай тэнцэнэ.
3

Эх сурвалж: Масами Сасаки Монголын зөгийчдийн нийгэмлэг. 2016 "Зөгий Цэцэг Жимс"сэтгүүл, №149ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Гэтэл сүүлийн үед тоос хүртээлт (pollination) дэлхий даяар багасч байгаань тулгамдсан асуудлын нэг болж байгаа тул 2013 онд Биологийн олон янзбайдал, экосистемийн олон улсын комисс (International Platform on Biodiversity
and Ecosystem: IPBES) байгуулагдсан ба экологийн системтэй холбоотойүйл ажиллагааг хянах болон түүний үр дүнг бодлогод тусгаж ажиллах бүтэц
бүрдүүлэхийн тулд олон улс хооронд хамтран ажиллаж байна.
Цэцэгт ургамлын үржилд тоос хүртээлт хамгийн чухал байдаг. Энэхүү тоосхүртээлтэд шавж хамгийн их үүрэг гүйцэтгэдэг болох нь Зураг 1-ийг харахад
тодорхой байна.
Бүх цэцэгт ургамлын дотроос салхиар дамжин тоос хүртдэг ургамал 10%орчим байдаг бол 90% орчим нь амьтнаар дамжин тоос хүртдэг бөгөөд түүний
99% нь шавжаар дамждаг байна. Шавж дотроос зөгийн төрөл гол хувийг
эзэлдэг ба зөгий нь таримал ургамлын тоос хүртээлтэд хамгийн гол үүргийг
гүйцэтгэдэг.
Зөгийнөөс бидэнд үзүүлдэг өгөөж, үр ашиг нь нэгдүгээрт зөгийн бал, лав,сүүнцэр, жилий зэрэг бүтээгдэхүүнүүдийг үйлдвэрлэдэг. Хоёрдугаарт тоосхүртээлтэд ашигладаг.
Тоос хүртээлтийг эдийн засгийн үр ашиг талаас нь тооцож харьцуулж
үзвэл АНУ-д зөгийн бал үйлдвэрлэлээс хэдэн зуу гаруй дахин их байна. Япондч бас 49 дахин их (Японы Зөгийн аж ахуй, зөгийн бал нийгэмлэг, 1999 он)гэсэн тооцоо гарсан байдаг.
Гэхдээ эдгээр нь жимсболон хүнсний ногооны
тариаланд
хамааралтай
үйлдвэрлэлээс
тооцсон
тооцоо бөгөөд рапс зэрэг тосүйлдвэрлэх
зориулалтаар,мөн үр тариа болон хөвөн
зэрэг нэхмэлийн утасны,үр тариа, буурцагт ургамал
зэрэгногоон
ургамлын
тариалан, мөн навчит ойгдахин сэргээхэд маш томхувь нэмэр оруулж байгааг
тооцоогүй болно. Иймдтоос хүртээлтийн нийт хувьнэмэр түүний үр өгөөж харьцангуй их гэдэг нь ойлгомжтой байна.
Зөгий болон шавж, ялаа, хэдгэнэ зэрэг нь мөн тоос хүртээгчид боловч
яагаад эдгээрийн дотроос зөгийн хувь нэмэр илүү өндөр байдаг вэ гэвэл тэдолноор сүрэглэн амьдардаг бөгөөд үүрэн дотроо маш олон тоогоор үржиж
байдаг. Зөгий хоол хүнсний хувьд энергээс бусад бүх зүйлийг цэцгийн
тоосноос авдаг ба бал хуримтлуулах ид хугацаандаа нэг бүлд цэцгийн балыг
оруулж тооцоход сарын хугацаанд 3 кг цэцгийн тоос шаардлагатай (нэг ажлын
зөгий бүрэн бойжиход ойролцоогоор 110 мг цэцгийн тоос шаардлагатай).
50

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Энэхүү хэрэгцээг хангахын
тулд ажлын зөгий цэцэгнээс
цэцэг дамжин цэцгийн амтат
шүүс болон тоос цуглуулдаг.
Иймээс ялаа, хэдгэнэ зэрэг
шавж шиг зөвхөн өөртөө лхэрэгтэй шим тэжээлээ авдаг
шавжуудтай харьцуулшгүй олонцэцгийг дамждаг учраас цэцэг
хоорондын тоос хүртээлтийг
гайхамшигтай
гүйцэтгэдэг
байна.
Мөн өвлийг даван туулахын
тулд 1 бүл зөгий 10 кг орчимбал хуримтлуулах шаардлагатай учраас үүнийгээ цуглуулахын тулд цэцгийн
төрлийг сонгож байх зав зай байхгүй гэсэн үг юм. Эдгээр шинжээрээ машолон талын ач холбогдолтой бөгөөд зөгий нь ямар ч таримал ургамалд тоосхүртээгчээр ашиглахад хамгийн тохиромжтой шавж гэж тодорхойлж болно.
Энд хэд хэдэн таримлын жишээг авсан бөгөөд тоос хүртээхэд
шаардлагатай зөгийн бүлийн тоог харьцуулжээ (Зураг 1-6-1).

1-6-2. Тоос хүртээлтийн бодит жишээ
yy Рапс4Монгол оронд рапсын тариалан ихээхэн хөгжиж байгаа бөгөөд зөгийчдийн
хувьд хамгийн чухал балт ургамлын нэг болж байна. Рапсын талбайгаас Европ
болон Америкт нэг бүл зөгийнөөс 16~32 кг бал хураадаг ба 1 га талбайд
ноогдуулвал 100~500 кг-ын авцтай гэж тооцогддог.
Усалгаатай рапсын талбай байгаа нь зөгийчид болон зөгийний хувьд
үнэхээр олзуурхууштай зүйл бөгөөд нөгөө талаараа зөгий бэлчээрлүүлснээр
рапсын ургац нэмэгдэхэд томоохон хувь нэмэр оруулж байгааг мөн мартах
аргагүй. Рапс нь тоос хүртээгчээр дамжин үр тогтоогүй тохиолдолд цэцэг
хагдрахын өмнө хамгийн урт нэг дохиур дотогш эргэн үр боловсрох орныамсарт хүрэлцэж өөрөө өөртөө тоос хүртээх тохиолдол байдаг. Иймд тоосхүртээгчээр дамжуулан тоос хүртээгүй байлаа ч үр тогтох боломжтой байдаг
боловч зөгийгөөр дамжин тоос хүртсэнээр үр тогтох эрчим 25~30%-иарнэмэгддэг байна. Европ болон Америкт тоос хүртээгчийн зориулалтаар 1 гаталбайд 3~5 бүл зөгий тавих нь тохиромжтой гэж үздэг.

4Эх сурвалж: Масами Сасаки Монголын зөгийчдийн нийгэмлэг. 2016 "Зөгий Цэцэг Жимс"сэтгүүл, №1

51ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Алим5Алимны хувьд рапсаас ялгаатайнь ямар ч сортынх байсан жимсургуулахад солбицон тоос хүртээлт
(crosspollination)шаардлагатай
бөгөөд талбайн тогтсон байрлалд
тоос хүртээгч эх модыг (pollinizer)тарьдаг. Гол тоос хүртээгч нь яахаргагүй зөгий бөгөөд тоос хүртээх
зорилгоор 1 га талбайд 2~4 бүл зөгий
тавих нь тохиромжтой юм. Японд
алимыг найдвартай жимслүүлэхийн
тулд удаан хугацаанд зориудаар
тоос хүртээлт хийдэг байсан боловч
сүүлийн
үедзөгийнд
даатгах
явдал нэмэгдэж байна. Канад зэрэг
оронд алимны талбайд эхний үндсэн цэцэг цэцэглэж эхлэх үед (нэг газарт
цэцэглэх цэцгүүд дундаас хамгийн түрүүнд цэцэглэх бөгөөд түүнд үр тогтоох
шаардлагатай) тоос хүртээгч зөгийг оруулж тавих ба дуусмагц нь ид цэцэглэлт
жигдрэхийг хүлээлгүйгээр зөгийг талбайгаас гаргана. Учир нь бүх цэцэгт зэрэгүр тогтчихвол жимсний боловсролтод хүндрэл гарна. Мөн тоос хүртээлтийг
богино хугацаанд жигд эрчимтэй явуулахын тулд өрсөлдөгч багваахай
зэрэг бусад цэцэгсийг талбайгаас бүрэн зайлуулах зэргээр зохицуулна. Энэтохиолдолд зөгийчин бал хураах зорилгогүйгээр алим тариалагчийн үр ашгийг
нэмэгдүүлэх талаас нь харж үйл ажиллагаа явуулна.
5Эх сурвалж: Масами Сасаки Монголын зөгийчдийн нийгэмлэг. 2016 "Зөгий Цэцэг Жимс"сэтгүүл, №152ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Гуатнууд - тарвас6Амтат гуа болон тарвас хоёулаа зөгийний харьцангуй дуртай хооллодог
цэцэг бөгөөд амтат шүүс мөн цэцгийн тоос ч ялгаруулдаг. Задгай газар болзөгийнөөс гадна төрөл бүрийн шавж цэцгэн дээр очиж тоос хүртээж өгнө.
Гуатнууд бүгд хос бэлгэт цэцэгт ургамал байдаг ба нэг бутанд эр, эм цэцэг
хоёулаа ургах бөгөөд эр цэцэг нь эм цэцэгнээсээ түрүүлж цэцэглэдэг.
Амтат гуа болон тарвасны аль аль нь гол иш нь тодорхой хэмжээнд
сунаж ургасны дараа бут болгонд эм цэцэг дэлгэрч тоос хүртэн жимсэлдэг.
Хүлэмжинд ургуулж байгаа бол дан эр цэцэгтэй үеийг бус эр, эм цэцэг олонтоогоор цэцэглэсэн байх үеийг тоос хүртээлтийн үе гэж ойлгох хэрэгтэй.
Тоос хүртээлт хийх хугацааг таримлын төрөл, сортоос шалтгаалан жимснийтоо болон жимсний байрлал харилцан адилгүй байдгийг харгалзан хугацаагтус бүрийн нөхцөлд тохируулж зохицуулах шаардлагатай. Япон улсад зөгийн
бүлийн тоог 1,000м2 хүртэл талбай бүхий хүлэмжинд нэг бүл гэж тооцдог.
Зөгийн үүрийг хүлэмжинд байрлуулахдаа удаан хугацаагаар нартусахааргүй, таазнаас ус дусахгүй газар буюу зөгийн хурдан тогтоох байршлыг
сонгох ба тухайн хугацаанд зөгийн үүрийг шилжүүлж өөрчлөхгүй байхад
анхаарна. Зөгийн бүлийг өөр хүлэмжинд шилжүүлсэн тохиолдолд үүрний
хаалгыг өмнөх хүлэмжинд байсантай ижил зүгт байрлуулна. Мөн тарвас
зэргийг газар дээр хэвтүүлж тариалсан бол зөгий тааз хооронд хүлэмжийн
доторхийг чөлөөтэй харах боломжтой. Харин босоо тариалсан амтат гуа зэрэгт
ургамал хоорондын зай, мөн ургамал ба хүлэмжийн дээврийн хоорондын зайбагассанаас зөгий нислэг хийх, үүрэндээ буцаж ирэхэд хүндрэлтэй болдог тулүүрний ойролцоо тэмдэг тавьж өгөх хэрэгтэй.
Улирал тутамд анхаарах зүйлс (Японд)ӨвөлБага темтературтай, нарны гэрэл дутмаг байснаас хүлэмжинд байгаа эм цэцгийн
цэцэглэх хугацаа ургамал болгонд өөр өөр болж, жимслэлт ч жигд бус байдаг учраас
зөгийн бүлийг байрлуулах хугацааг ердийнхөөс арай урт буюу 10~14 хоног орчим
байлгах шаардлагатай. Дулаанд дуртай таримлын хувьд цэцгийн тоос болон шүүсялгаруулах нь дорхноо буурдаг болдог тул жимслүүлэхийн тулд дараах арга хэмжээг
авдаг.
• Зөгийтэй зэрэгцүүлэн зориудаар тоос хүртээнэ.
• Хүлэмжийн дулаалгын доторлогоо доош унжсан эсэх, мөн зөгий гадагш
гарах зай завсрыг бөглөн зөгийг үүрэндээ төвөггүй буцаж ирэхэд анхаарна.
Хавар Зун Намар
Ургамлын ургалт жигд, хүлэмжин дэх эм цэцэг бүрэн цэцэглэж зөгийний тоосхүртээлтээр жимслэлт тогтвортой явагддаг учраас зөгий байрлуулах хугацаа 7~10хоног байх нь тохиромжтой гэж үздэг. Энэ үед дараах нэмэлт арга хэмжээг авна.
• Агаар сэлгэлт хийж хүлэмжийн доторх дулааныг бууруулна.
• Зөгийн гэрийг сүүдэрлэж доторх температурыг хэт нэмэгдэхээс сэргийлнэ.
6Эх сурвалж: 日本養蜂協会. ポリネーション用ミツバチの管理マニュアル. (Японы
зөгийчдийн нийгэмлэг “Тоос хүртээлтэд ашиглах зөгийн бүлийг арчлах заавар”) http://www.
beekeeping.or.jp/farmer/pollinating-manual53ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

yy Гүзээлзгэнэ7Зөгий гүзээлзгэний цэцэгсийг дамжин
нисч амтат шүүс болон тоос цуглуулдаг.
Цэцгэн дээр тойрон эргэлдэж амтат
шүүсийг хошуугаараа сорж, биеийнхээ
үсээр цэцгийн тоос цуглуулдаг. Ийнхүү
зөгийний үсэнд наалдаж ирсэн цэцэгсийн
тоос эм дохиурны үзүүрт наалдаж тоосхүртэлт явагдана. Гүзээлзгэний цэцэглэх
эрчим нь таримлын сортоос хамаарах
бөгөөд тухайн хүлэмж дотор өөр балтургамал байхгүй тохиолдолд зөвхөн гүзээлзгэний цэцгийн амтат шүүс, тоосзөгийн бүлийн хэрэгцээг хангаж чадахгүй тул зөгийн бүлийг анх хүлэмжинд
байрлуулахдаа хангалттай бал болон цэцгийн тоостой оруулах хэрэгтэй.
Тухайн талбайн хэмжээтэй харьцуулахад зөгийн бүлийг хэт олныг тавьж
болохгүй. Ялангуяа гүзээлзгэнийг хавар тариалж байгаа бол үүнийг илүүанхаарах шаардлагатай.
Зөгийнүүд маш сайн санах ой, суралцах чадвартай учраас буцаж ирээд
үүрээ олж харахад нь хялбар болгож ойролцоо нь баруун гар талын зурган
дээрх шиг тэмдэг зэргийг (жишээ зурган дээрх шиг цэнхэр тэмдэг) байрлуулахнь үр дүнтэй.
yy Хүлэмжийн тариалалтад анхаарах зүйлс8Зөгийг үр ашигтай ажиллуулахын тулдхүлэмжийн талбайн хэмжээ болон хүлэмж доторх
цэцгийн хэмжээнд тохирсон тоогоор зөгийн
бүлийг байршуулах шаардлагатай. Хэт олон бүлзөгий тавих нь зөгийн бүлийн тогтвортой байдал
алдагдах, үржихэд шаардлагатай хоол тэжээл
дутмаг болж зөгий цөөрөх шалтгаан болно. Зөгийн
бүлийг олноор нь хүлэмжинд тавьсан ч тоосхүртээх үзүүлэлт төдийлөн нэмэгддэггүй нь иймучиртай юм. Монгол орны нөхцөлд хүлэмжинд
ашиглах зөгийн бүлийн зохистой тоо, хэмжээг
судлах шаардлагатай.9

7

8

9

Эх сурвалж:日本養蜂協会.
ポリネーション用ミツバチの管理マニュアル. (Японы
зөгийчдийн нийгэмлэг “Тоос хүртээлтэд ашиглах зөгийн бүлийг арчлах заавар”) http://www.
beekeeping.or.jp/farmer/pollinating-manualЭх сурвалж:日本養蜂協会.
ポリネーション用ミツバチの管理マニュアル. (Японы
зөгийчдийн нийгэмлэг “Тоос хүртээлтэд ашиглах зөгийн бүлийг арчлах заавар”) http://www.
beekeeping.or.jp/farmer/pollinating-manualЯпонд, зөгийн бүлийн зохистой тоо хэмжээг жишээлбэл гүзээлзгэнэд 1,000м2 талбайд 3жааз орчим (6,000~8,000 ширхэг) зөгийг нэг бүл зөгий хэмээн тооцдог. Томоохон хэмжээний
хүлэмжид бол 2 бүл, 3 бүл гэх зэргээр байрлуулдаг.

54

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

yy Хүлэмжинд зөгийн бүлийг байрлуулах ньТемпературын зөрүү болон чийгшил ихтэй
газраас аль болох зайлсхийж орчны өөрчлөлт
багатай газрыг сонгоно. Удаан хугацаанд нарны
тусгалд байх байрлалд тавих нь үүрний доторх
температур хэт нэмэгдэх учраас тохиромжгүй
юм.
Хүлэмж дотор аль ч талаас харагдах
байдлаар тавцан дээр тавих зэргээр зөгийнд сайнхарагдахуйц байрлуулна. Ойр ойрхон байрлалыгнь өөрчилж болохгүй. Ажил хийхэд саадболохооргүй, мөн зөгий хялбархан олж харах
байрлал сонгох нь чухал юм.
Нисгэвчийг (үүр хайрцагны хаалга) альболох нар руу харуулж байрлуулна. Мөнцэцэгнээс бага зэрэг өндөрт байхаар буюутухайн тариалангаас үүр хайрцаг ялгарч харагдах нь чухал юм.
Дулааны улиралд зөгийн үүрэнд хэт халуун агаар хуримтлагдахаас
сэргийлэхийн тулд үүрийг хүлэмжийн гадна тавих тохиолдол байна.
(Хугацаа)Зөгийн бүлийг байрлуулах хугацаа хэт эрт (хараахан цэцэглээгүй үед)байж болохгүйг анхаарч цэцэглэх хугацаатай уялдуулна. Зөгийн бүлийг
зөөвөрлөх үеийн доргио чичиргээнээс болж зөгийн бүл үймэлдсэн байдаг
учраас 10 минут орчим хөдөлгөөнгүй байлгасны дараа нисгэвчийг нээж, эргэн
тойрны орчныг мэдүүлнэ. Зөгий улаан өнгийг мэдэрдэггүй ч хэт ягаан туяаг
харж чаддаг байна. Иймд хүлэмжийг бүрэхдээ хэт ягаан туяанаас хамгаалах
материал ашиглаж болохгүй.
(Температурыг хянах)Зөгий үүрнийхээ төв хэсгийн температурыг 33~34 хэмд байлгадаг.
Температурын зөрүү ихтэй хүлэмжинд тавьсан зөгийн бүл шөнө нь дулаанаа
өсгөх, өдөр нь дулаанаа буулгах үйлдэл хийж байдаг. Цэцгэн дээр очихнислэг 20~25 хэмд идэвхтэй байдаг бөгөөд хүлэмжний дотор үүнээс дээштемпературтай болсон ч цэцгэн дээр очих зөгийн тоо нэмэгдэхгүй.
(Пестицидийн хэрэглээ)Зөгийн биед нөлөөлөх хоруу чанар багатай пестицид байлаа ч цэцгэн
дээр очих үйл явцад сөрөг нөлөө үзүүлэх ба энэ нь удаан хугацааны дараа
тариалалтын үр ашигт нөлөөлдөг. Зөгийд сөрөг нөлөө багатай пестицид
сонгохын зэрэгцээ хэрэглэхийн өмнөх өдөр нар жаргасны дараа зөгийн бүлийг
хүлэмжнээс гаргана. Халдваргүйжүүлэх бодис ашиглах тохиолдол ч ижилгэдгийг санаарай. Буцааж тавихдаа тухайн пестицидийн зөгийнд аюулгүй
болох хоногийг тооцох нь зүйтэй юм. Аль болох анхны байрлалд нь тавиарай.

55

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Цаашид Монгол улсын зөгийн аж ахуйн хөгжил дэвшлийг тодорхойлоходнэн чухал зүйлийн нэг болох тоос хүртээлтийн үр өгөөжийг өндөр түвшиндавч үзэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Өөрөөр хэлбэл, жимс ногоо, үр тариа, тостүүхий эд хураах зорилготой тариалангийн аль нь ч байсан тоос хүртэлтийн үрашгийг тооцож ажиллах систем бүрдүүлэх нь тулгамдсан асуудлын нэг болно.
Жишээ нь, Японд бал хураахаас илүүтэй зөвхөн тоос хүртээгч зориулалтаар
зөгийн бүлийг үржүүлж түрээслэх болон борлуулах зэргээр бизнес эрхэлдэг
зөгийн аж ахуй олон байдаг.
Цаашид гүзээлзгэнэ болон гуатан зэргийн тариалалт нэмэгдвэл Монгол
орны цаг уур болон хүлэмжийн тариалангийн аргад тохирсон тоос хүртээлтэд
зөгийн бүл нийлүүлэх тогтолцоог бий болгох нь зайлшгүй шийдвэрлэх
асуудлын нэг болох нь гарцаагүй.
ГАЗАР ТАРИАЛАН ЭРХЛЭХЭД ЗӨГИЙН ТООСХҮРТЭЭЛТИЙН АЧ ХОЛБОГДОЛ102018 онд ХААИС-ийн Агроэкологийн сургууль ба Монголын Зөгий
Сангийн хамтарсан судалгаагаар хүлэмжинд гүзээлзгэнэ тариалахад зөгийн
тоос хүртээлтийн үйлчилгээний ач холбогдол маш өндөр байгааг тогтоож, тоосхүртээлт хийх технологийг боловсруулсан байна. Тоос хүртээгч балт зөгийн
үйлчлэл нь гүзээлзгэний боловсрох хугацаа, амт чанар, жимсний хэмжээ,хэлбэр дүрс, таваарлаг чанарт нөлөөлсөн, тухайлбал дутуу тоос хүртсэнээс
үүсэх жимсний хэлбэрийн гажиг зөгийгүй үед 60%-иас дээш байсан бол
100% засагдаж, жимсний фракц томорч жимсний диаметр нь дунджаар 2.1 смбайснаас 2.5 см болж томрон, дундаж жин зөгийгүй үед 6.8 гр байснаас 11.2 грболж нэмэгдэн стандартад нийцсэн ургацын хувь 87.4% болж, ургацын хэмжээ
1.45 кг/м2 байснаас тоос хүртээснээр 2.32 кг/м2 болж 60% өссөн байна. Эдийн
засгийн үзүүлэлтээр цэвэр ашиг 63.64%-иар өссөн байна. Хэрвээ таваарын
ургацад хэлбэрийн гажигтай жимсийг хасч тооцвол нийт таваарын ургац
370%-иар нэмэгдэж, үйлдвэрлэлийн өөрийн өртгийг 4 дахин бууруулсан болох
юм. Судалгааг АХБ-ны төслийн дэмжлэгтэйгээр хүлэмжийн аж ахуй эрхлэгч
Эверидэй Фарм дээр хийж, нийт 13 томоохон хүлэмжийн аж ахуй болон
салбарын эрдэмтэн судлаач, ажилчид, оюутнуудад танилцуулан нийтийн
хүртээл болгож үйлдвэрлэлд нэвтрүүлж байна.

10Эх сурвалж: Монголын Агрономчдын холбооны “Монгол агрономич” сэтгүүлийн 2021 оны№9 дугаар, 61-65-р хуудас. МЗХДЗ-ийн тэргүүн Б.Занданхүү

56

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Мөн 2019 онд Сэлэнгэ аймгийн Цагааннуур сумын Сэлэнгэ тариа ХХКдээр хийсэн туршилтанд сагаг усалгаагүй 106 га талбайд цэцэглэлтийн
хугацаанд 185 бүл зөгий байрлуулан тоос хүртээж 10 цн/га ургац, нэмэлтээр
5 тн зөгийн бал, зөгий байрлуулаагүй 100 га талбайгаас 2-3 цн/га ургац
авсан бол Орхон сумын PUBOCC ХХК-ий 200 га рапсын талбайд 25 бүлзөгий байрлуулж 6 цн/га ургац, 1.1 тн зөгийн бал (хэрэв зөгийн бүлийнтоо хангалттай байсан бол илүү ургац, бал авах байсан), зөгий тавиагүй 300
га талбайгаас 4 цн/га ургац тус тус хурааж авч байсан байна. Мөн Сэлэнгэ
аймгийн Зүүнбүрэн сумын Арвин хур ХХК усалгаатай 300 га талбайгаас зөгий
тавьж 10-11 цн/га рапс, усалгаагүй 100 га талбайгаас 3-5 цн/га рапсын ургац
авчээ. Усалгаагүй тариалалтаас сагаг 3.3 дахин, рапс 50% нэмэлт ургац авсандүн гарч байна. Мөн 106 га сагагнаас 100-125 сая төгрөгийн зөгийн бал, 200
га рапснаас 22-27 сая төгрөгийн зөгийн балны нэмэлт орлого авсан байна.
Ургац өндөр авсан нөхцөл шалтгаан нь 1-рт; таримлуудын цэцгийн тоосхүртэлт үр тогтолт нэмэгдэж эрчимжсэн, 2-рт; тоос хүртэлт хурдан хугацаанд
эрчимтэй явагдсанаас боловсрох хугацаа богиноссон энэ нь хяруунаас өмнөургац бүрэлдэх боломжийг нэмэгдүүлж өгсөн ба үрийн цутгалт сайжирсан,3-рт; тоос хүртэлт жигд хурдан явагдсанаас сунжирч боловсрох нь багасч
үрийн фракцын жигдрэлт сайжирсан. Мөн үүнээс гадна үрийн чанар, агууламж
нэмэгдсэн байх магадлалтай.
Таримлууд нь ихэвчлэн байгалийн жамаар үдээс өмнө ба үдээс хойш салхи
боссон үед тоос хүртээлтээ хийдэг бол зөгий нь нартай дулаан тохиолдолд
бүтэн өдрийн турш цэцгийг ивэлгэн шүүсийг нь ялгаруулж, тоосыг мултлан
тоос хүртэх эрчмийг нэмэгдүүлдэг байна. Мөн цэцэг нь зөгийн тоос хүртээлт
авснаар салхиар тоос хүртсэнээс үр боловсрох оронд илүү сайн цутгалт өгчүр жимсний хэмжээ, амт чанар сайжирдаг нь практик дээр нотлогдсон байна
(ургамлын бэлгэ үржлийн эрчим, шавжны хүрэлцэх өдөөлттэй холбоотой байжболох талаар судалгаа байдаг).
Эх сурвалж: Өмнөх 56-р хуудастай адил57

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1-7. Бусад бүтээгдэхүүн11Зөгийн аж ахуй нь зөгийн балнаас гадна доорхи бүтээгдэхүүнүүдийг
үйлдвэрлэдэг байна.

1-7-1. Зөгийн лавЗөгий сархиагаа барихын тулд биенээсээ ялгаруулдаг зөгийн лавыг хурааж
хайлуулан үйлдвэрийн түүхий эд болгодог. Лаа, гоо сайхны бүтээгдэхүүн,хүнсний чийгээс хамгаалах бүтээгдэхүүн, химийн бүтээгдэхүүн (өнгөлгөө
болон будалтын суурь бодис), арьс ширний өнгөлгөө, дулаалгын материал,үйлдвэрийн тосолгооны материал гэх мэт олон зориулалтаар ашигладаг.

1-7-2. Цэцгийн тоос:Үүнийг ажлын зөгий нь цэцэгнээс цуглуулдаг. Тоост ургамлын төрлөөс
шалтгаалан тоосны өнгө, хэлбэр, хэмжээ нь ялгаатай байдаг. Идэвхтай
найрлага нь тухайн цэцэгнээсээ хамаарч олон төрлийн амин хүчил, витамин,эрдэс минерал, фермент, глюкоз, фруктоз агуулдаг. Ихэнх нь хатаасан
хэлбэрээр эрүүл мэндийн бүтээгдэхүүн болгон борлуулдаг.

1-7-3. Зөгийн жилий

Ургамлын шинэ найлзуур, навчнаас ялгардаг тослог, давирхайлаг бодис
(ургамлыг гэмтэхээс хамгаалах бодис)-ыг ашиглан зөгий үүрнийхээ завсар
зайг бөглөн гадны этгээд нэвтрэх, хүйтэн агаар орж ирэхээс хамгаалахад
ашигладаг. Жилий нь хүний эрүүл мэндэд тустай ургамлын гаралтай бодис
агуулдаг бөгөөд ургамлын төрлөөс хамааран найрлага нь өөр өөр байдаг байна.

1-7-4. Зөгийн сүүнцэр

Ажилчин зөгий нь эх зөгийг, мөн эх зөгий болгохоор шинээр сонгосон
авгалдайг тэжээдэг тусгай тэжээл юм. Гол түүхий эд нь цэцгийн тоосбөгөөд үүнийг ажилчин зөгий биедээ шингэц сайтай болгон задлаад амаараа
ялгаруулдаг. Сүүнцэр нь тэжээллэг чанар сайтай учир хүний хүнсний нэмэлт,гоо сайхны бүтээгдэхүүн зэрэгт ашиглагддаг.

1-7-5. Зөгийн хорГадны дайснаас өөрийгөө хамгаалах зорилгоор зөгийн хорны
булчирхайнаас хатгуураар дамжиж гардаг шингэн юм. Энэ нь гистамин зэрэг
амин хүчил, фермент, нейротоксин агуулдаг. Орчин үеийн анагаах ухаанд
эмчлэгдэхэд хүндрэлтэй гэгддэг үе мөчний хэрх зэрэг өвчний үед үр дүнтэйгэж үздэг.

11Эх сурвалж: : JAICAF. 2009. 開発途上国での養蜂振興と実務 - アフリカを事例として -.
(JAICAF “Хөгжиж буй орнуудын зөгийн аж ахуйг хөгжүүлэх, дадлагажуулах нь - Африкийн
жишээн дээр -”)58ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1-8. Зөгийчний мөрдөх хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйyy Зөгийчин нь “Зөгийн аж ахуйд мөрдөх хөдөлмөрийн аюулгүй байдал,эрүүл ахуйн дүрэм”-ийг уншиж мэдсэн байхyy Зөгийчний хамгаалах хэрэгсэл (зориулалтын малгай, ажлын хувцас,бээлий, гутал)-ийг тухай бүр хэрэглэх
yy Утуурыг асаах, ашиглах, гал түлэх, тамхи татах, өндөр өвстэй газар
машинаар зорчих үедээ гал түймэр гаргахаас болгоомжлох мөн галунтраах хэрэгсэл бэлтгэсэн байхyy Үер, усны эрсдэл учирч болохуйц газарт зөгийн суурийг
байршуулахгүй, мөн гэр майхнаа барихгүй байхyy Зөгийчин нь цэцгийн тоос, зөгийн хор зэргээс харшилтай эсэхээ
тодорхойлуулсан, мөн хурц хордлогын үед яаралтай тусламж үзүүлэх
бэлтгэл (Эм, хор соруулах багаж, холбоо барих хэрэгсэл гэх мэт)-тэйбайхyy Баавгай дайрч болзошгүй газарт отор нүүдэл хийхгүй байх, урьдчилан
сэргийлэх
yy Зөгийн бүлийг машинд ачих, тээвэрлэх, буулгах үедээ гэмтэж бэртэх,мөн зөгий нурах, задрахаас болгоомжлох

59

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

60