ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Хавсралт

269

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Хавсралт
Хавсралт 1. Зөгийн эрүүл мэнд, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн
бүртгэлийн дэвтэр ......................................................................................... 271
Хавсралт 2. Зөгийн эрүүл мэнд, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн
бүртгэлийн хяналтын дэвтэр ....................................................................... 277
Хавсралт 3. Зөгийн аж ахуйд мал эмнэлгийн үйлчилгээ,эрүүл ахуйн шаардлагыг мөрдөх нийтлэг заавар ...................................... 278
Хавсралт 4. Зөгийн аж ахуйд чиглэсэн мал эмнэлгийн ажилүйлчилгээний хуваарь .................................................................................. 299
Хавсралт 5. Балт зөгийн голлох өвчний ангилал, үүсгэгч ....................... 300
Хавсралт 6. Малын эмч нарын үргэлжилсэн сургалтанд зориулсан
“Балт зөгийн эрүүл мэнд, эрүүл ахуй” сэдвийн сургалтын
төлөвлөгөө (Төсөл) ....................................................................................... 301
Хавсралт 7. Зөгийн гэрийн (үүр хайрцаг) ажлын зураг ......................... 303
Хавсралт 8. Бүлэнцэрийн гэрийн ажлын зураг ....................................... 311
Хавсралт 9. Зөгийн аж ахуйн нэр томьёоны англи-монгол
тайлбар толь A-W ......................................................................................... 318
Ашигласан материал ................................................................................... 337

270ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Хавсралт 1. Зөгийн эрүүл мэнд, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн
бүртгэлийн дэвтэр
① Зөгийн суурийн хяналт
Зөгийн
суурийн
дугаар, нэрOHЗөгийн суурь
тавьсан өдөрЗөгийн суурийг
нүүлгэсэн өдөрЗөгийн суурийн байршил (газрыннэр эсвэл уртраг, өргөрөг)Зөгийн суурийг анх байршуулах
үеийн бүлүүдийн дугаар
Зөгийн суурийг нүүлгэх үеийн
бүлүүдийн дугаар
Тухайн үеийн голлох балт ургамал (эргэн тойрон 3км-ийн радиуст)Хугацаа

Балт ургамал

Эргэн тойрон 3км-ийн радиуст уулуурхай, химийн үйлдвэр, хогийн цэгбайсан эсэхЭргэн тойрон 3км-ийн радиуст
тариалангийн талбайд эмийн бодис
цацсан эсэх, цацсан хугацаа
Тариалангийн талбайд эмийн бодис
цацсан тохиолдолд түүний сөрөг үрнөлөө болон авсан арга хэмжээТус суурь малын эмчийн үзлэгт
хамрагдсан сар, өдөрсарЭмчийн дүгнэлт

Авсан арга хэмжээ

Эмчийн
гарын үсэгөдөрБал хураалт
НийтБал хураасан сахарын
хувь
өдөр
(Brix)

Хадгалалт
Голлох балт ургамлын
нэр

Сав №

Цувралыг
хадгалсан
савны өөрийн
дугаар (Код)Бусад (Зөгийн суурь дээр байсан багаж хэрэгсэл, зөгийн бүлийн байдал г.м)271

Савнуудын
хэмжээ, бусад

Хураасан
балныхэмжээ

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
②Зөгийн бүлийн хяналт
онЗөгийн бүл№Өмнө нь аль нэгбүлээс салсан болҮндсэн бүл №.

~

сар

өдөр

Зөгийн суурийн
нүүдэллэсэн гaзрындугаар, нэрЗөгийн бүлийн хяналт

Үзлэгийн
өдөрНийтжаазны
тооӨндөг,
үрвэлдээтэй жаазны
тооБалхураах
жаазны
тооЖаазнэмсэн,хассанЭх зөгийн
өнгөТэжээл- Цэцгийн
болон,
ийнтоосны
далавч
байдал хэмжээ
хяргасан
эсэхУлирлын хяналт
Өвөлжилтийн үеийн тэжээлтэй жаазны тооБусад:
Бусад:
Бусад:

272

Тэжээл
өгсөн
эсэх
(＋/－)

Өлгийвч

〇
✖
－

Бусад

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
②Зөгийн бүлийн хяналт

Зөгийн бүлийн
№Малын эмчийн гарын үсэгӨвчний мэдээлэл
Өвчний нэр эсвэл шинжтэмдэг

Өвчин гарсан
хугацаа

Хэрэглэсэн аргаХэрэглэсэн хугацаа

Эмгэгт материалыг лабораторит
илгээсэн тохиолдолд
Шинжилгээнд илгээсэн дээжний төрөл,тоо ширхэг

Хэрхэн арга хэмжээ авсан эсэхИлгээсэн
лабораторийн нэрЗааврын
дагууашигласан
эсэх

№Цэвэрлэгээний
балыгхураасан өдөрМалын эмчийн гарын үсэгЛабораторийн хариу

Авсан арга хэмжээ

Зөгийн бүлийн мал эмнэлгийн гэрчилгээ (Origin sertificate)Олгосон өдөрҮр дүн

Малын эмчийн гарын үсэгЭмийн хэрэглээний байдалЭм бэлдмэлийн нэрДууссан хугацаа

Олгосон байгууллага

Бусад тэмдэглэл (Хэрэглэсэн эмийн үр дүн гэх мэт)273

Тайлбар

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
③ Бүтээгдэхүүний хяналт
Цувралын
дугаар

OH

Цувралын хэмжээ

кгЦуврал бoлгсoнөдөрЦувралыг хадгалсан
савны дугаарууд №Голлох балтургамлын нэрШинжилгээнд өгсөн
байгууллага

Шинжилгээ
хийсэн өдөрГарал үүслийн
гэрчилгээний
дугаар №Шинжилгээний дүн(тэнцсэн/тэнцээгүй)Тэнцсэн тохиолдолд
Савласан
өдөрСавлалтыг
хариуцсан хүнБорлуулсан
өдөрБорлуулагчийн нэрэсвэл дугаар

Шинжилгээний
хариуны дугаар (Код)Цувралын
дугаарыг
бичсэн
эсэхБүтээгдэхүүний сав (хэмжээ, тоо ширхэг, эрүүл ахуйн хяналт,ариутгасан эсэх, хадгалалтын байдал,хүнсний зориулалттай эсэх)Худалдан авсан тал(хувь хүн, дэлгүүр г.м)Тэнцээгүй тохиолдолд яаж ашигласан тухай:274

Тайлбар (агуулга, тоо ширхэг, нөөц болон бусад)ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
④ Багаж хэрэгсэлийн эрүүл ахуйн хяналт

онҮйлдвэрлэлд ашиглагдаж буй үеийн хяналт
Өвөлжөөний
цэвэрлэгээ,халдваргүйтгэл

Хэрэгжүүлсэн
өдөрЦэвэрлэгээ, халдваргүйтгэл хийсэн арга (мал эмнэлэгт хандсан/ашигласан эм бэлдмэл зэрэг)Хэрэгжүүлсэн өдөрЦэвэрлэгээ хийсэн арга(Сав угаасан, усыг сольсон зэрэг)Услуурын савболон орчны
цэвэрлэгээ

Хэрэгжүүлсэн өдөрТооширхэг

Цэвэрлэгээ халдваргүйтгэл хийсэн арга(Галын дөлөөр төөнөх/ ашигласан эм бэлдмэл зэрэг)Хэрэгжүүлсэн өдөрТоо ширхэг

Цэвэрлэгээ халдваргүйтгэл хийсэн арга(Галын дөлөөр төөнөх/ ашигласан эм бэлдмэл зэрэг)Хэрэгжүүлсэн өдөрТооширхэг

Цэвэрлэгээ халдваргүйтгэл хийсэн арга(Галын дөлөөр төөнөх/ ашигласан эм бэлдмэл зэрэг)Хэрэгжүүлсэн өдөрТооширхэг

Цэвэрлэгээ халдваргүйтгэл хийсэн арга(Галын дөлөөр төөнөх/ ашигласан эм бэлдмэл зэрэг)Хэрэгжүүлсэн өдөрТооширхэг

Цэвэрлэгээ халдваргүйтгэл хийсэн арга(Галын дөлөөр төөнөх/ ашигласан эм бэлдмэл зэрэг)Ховхчуур болон
зөгийн шүүрийн
цэвэрлэгээ,халдваргүйтгэлҮүр хайрцаг
(корпус)-ныцэвэрлэгээ,халдваргүйтгэл

Жаазны
цэвэрлэгээ,халдваргүйтгэл

Хашлага
самбарын
цэвэрлэгээ
халдваргүйтгэл

Тэжээлийн сав(идүүр)-ныцэвэрлэгээ,халдваргүйтгэл

275

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
④онБагаж хэрэгсэлийн эрүүл ахуйн хяналт
Хэрэгжүүлсэн өдөрТооширхэг

Цэвэрлэгээ, халдваргүйтгэл хийсэн арга(Угаасан, сольсон/ ашигласан бодис, бэлдмэл зэрэг)Хэрэгжүүлсэн өдөрТооширхэг

Цэвэрлэгээ, халдваргүйтгэл хийсэн арга(Угаасан, сольсон/ ашигласан бодис, бэлдмэл зэрэг)Цаваг даавууны
цэвэрлэгээ,халдваргүйтгэл

Дэрныцэвэрлэгээ,халдваргүйтгэл

Хэрэгжүүлсэн өдөрЗөгийчний
хувцасны
цэвэрлэгээ,халдваргүйтгэл

Тооширхэг

Цэвэрлэгээ, халдваргүйтгэл хийсэн арга(Угаасан, сольсон/ ашигласан бодис, бэлдмэл зэрэг)Бүтээгдэхүүн боловсруулах багаж
Хэрэгжүүлсэн өдөрЦэвэрлэгээ, халдваргүйтгэл хийсэн арга (Халуун усаар угаах зэрэг)Хэрэгжүүлсэн өдөрЦэвэрлэгээ, халдваргүйтгэл хийсэн арга (Халуун усаар угаах зэрэг)Бал хураагуур болон
анхны шүүлтүүрын
цэвэрлэгээ,халдваргүйтгэл

Шилэнд савлах үеийн
шүүлтүүрын
цэвэрлэгээ,халдваргүйтгэл

276

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Хавсралт 2. Зөгийн эрүүл мэнд, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн
бүртгэлийн хяналтын дэвтэр

277

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Хавсралт 3. Зөгийн аж ахуйд мал эмнэлгийн үйлчилгээ,эрүүл ахуйн шаардлагыг мөрдөх нийтлэг заавар

278

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

279

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

280

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

281

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

282

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

283

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

285

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

286

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

287

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

288

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

289

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

290

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

291

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

292

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

293

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

294

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

295

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

296

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

297

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

298

Хавсралт 4. Зөгийн аж ахуйд чиглэсэн мал эмнэлгийн ажил үйлчилгээний хуваарь

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

299

Хавсралт 5. Балт зөгийн голлох өвчний ангилал, үүсгэгч

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

300

Хавсралт 6. Малын эмч нарын үргэлжилсэн сургалтанд зориулсан "Балт зөгийн эрүүл мэнд, эрүүл ахуй"сэдвийн сургалтын төлөвлөгөө /Төсөл/ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

301

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

302

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Хавсралт 7. Зөгийн гэрийн (үүр хайрцаг) ажлын зураг
Зөгийн гэрийн их бие :303ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

304

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

305

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

306

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

307

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

308

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

309

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

310

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Хавсралт 8. Бүлэнцэрийн гэрийн ажлын зураг

311

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

312ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

313

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

314

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

315

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

316

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

317

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Хавсралт 9.
Зөгийн аж ахуйн нэр томьёоны
англи-монгол тайлбар толь бичиг
12(A-W)23
EnglishMongolia

DiscriotionТайлбар

1

AbdomenХэвлий

Зөгийн биеийн 3-р хэсэг. Ажилчин зөгийний биеийн энэхэсэгт лавны булчирхай гадагш нээгдсэн байдаг ба амтат
шүүс нөөцлөх ходоод, хоол боловсруулах замын эрхтнүүд,хорны булчирхай, хатгуур, ялгадасны сүв зэрэг байралдаг.

2

AbscondingДайжих
Acarapis woodiАкарин хачиг

Таагүй нөлөөний улмаас зөгийн бүл бүхэлдээ үүрээ орхиж
явахБие гүйцсэн зөгийн гуурсан хоолойд цус сорон
шимэгчилдэг хачгийн шинжлэх ухааны оноосон нэр юм.
Тус хачиг хор уршгаар бага ч зөгийн амьдрах хугацааг
богиносгож байна гэж үздэг. Мөн цус сорох үедээ вирус
дамжуулагч болж байдаг.
"Зөгийн бал" "Цэвэр зөгийн бал" гэж танилцуулагдаж
байгаа боловч зөгийн балны бус зүйл найрлаганд нь багтсан
бөгөөд энэ тухайг шошгонд тэмдэглэгдээгүй бүтээгдэхүүн
юм.
Хуучин эх зөгий сүрэглэсний дараа удалгүй хээлгүй эхзөгий сүрэглэх явдал

A

3

23

4

Adulterated honeyХуурамч зөгийн
бал

5

After swarmХоёрдогч зөгий

6

Africanized honey Бразилд туршигдаж байсан Африкийн уугуул зөгий ApisbeemelliferaАфрикжсан зөгий scutellata нь сүрэглэж зугтаад өөр бусад зөгийтэй үржилдорж шинээр бий болсон ба үржилд орохдоо амархан шинжчанартай зөгий юм. Америк тивд өргөн тархсан байна.

7

Alarm pheromoneТүгшүүрийн
фермон

Ажилчин зөгийн хатгуурын дэргэд байрлах булчирхайнаас
ялгардаг үнэрт бодис ба энэ нь бүлийхээ бусад зөгийд
сэрэмжлүүлэх дохио болдог.

8

Alighting boardНислэгээс бууххавтан

Нислэгээс ирж буй зөгий нисгэвчний өмнө буух талбай юм.
landing board гэж лавлана уу.

Эх сурвалж: JAICAF. 2009. 開発途上国での養蜂振興と実務 - アフリカを事例として -.
(JAICAF “Хөгжиж буй орнуудын зөгийн аж ахуйг хөгжүүлэх, дадлагажуулах нь - Африкийн
жишээн дээр -”)318

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
9

American foulbrood Америк үжил өвчин нь Paenibacillus гэх спор (хуяг)Америк үжилүүсгэгч бактераар үүсдэг үрвэлдэйн халдварт өвчин юм.
өвчинАвгалдайн хөгжлийн 1-2-р шатанд халдварлаж өвчлөл
хүүхэлдэйд илэрдэг (ташаалавч хаагдаснаас хойш үхдэг).
Үрвэлдэй үхэж эхлэхэд ташаалавчны хаалт эвдэрч хонхойхба түүний дараа ажлын зөгий жижиг нүх гаргадаг. Энэ үедүхсэн үрвэлдэй бүхий хэсэгрүү шүдэнзний мод зэргийг
шургуулааад авахад маш наалдамхай утаслаг гарч ирдэг.
(европ үжил өвчний үед ийм утаслаг байхгүй). Эцэст ньташаалавчны хаалт эвдэрч онгойх ба үхсэн үрвэлдэй хатсан
байдалтай ташаалавчны доод талд үлдсэн байдаг.
Үрвэлдэй халдварлаж үхэж эхлэхэд өмхий үнэртэй болдог
учраас зөгийн хайрцгны тагийг нээх үед маш өмхий
үнэр үнэртсэн тохиолдолд энэ өвчин халдварласан байжболзошгүй гэж үзнэ. Спор үүсгэгчийн хувьд антибиотик
эмчилгээ үр дүнгүй бөгөөд эмийн хэрэглээ нь эсрэгээрээ
өвчин ил харагдахгүй болж маш өргөн хэмжээний халдвар
дэгдээх эрсдэлтэй.
10 Anaphylactic shock Зөгийн хор, хоол хүнс, эмийн бодис зэргээс үүдэлтэй
Анапилаксийн
хүний биед илрэх харшлын цочмог урвал юм. Арьс туурах,шокулайх, хавагнах зарим тохиолдолд амьсгалын зам бачуурах,толгой эргэх, даралт буух, ухаан алдах зэрэг шинж тэмдэг
илэрч болдог. Биеийн шингэний эргэлтийн хэвийн байдал
алдагдаж биед цочрол үүсдэг. Энэ нь хүний амь насанд
аюул учруулж болзошгүй юм.
11 Apiary (pl.-ies)Зөгийг арчлан маллах зорилгоор зөгийн бүл, нөөц үүрЗөгийн маллаж
хайрцаг, бусад шаардлагатай эд зүйлс зэргийг байршуулсанбуй газар
газар
12 ApicultureБалт зөгийг маллах, тэжээх технологи болон шинжлэх
Зөгийн аж ахуйухааны цогц ойлголт юм.
13 Apis melliferaАпис мэлфэра

14 Artificial swarmБүл салгах

Гэршүүлсэн балт зөгий нь Европоос гаралтай бөгөөд
одоогоор дэлхий нийтээр зөгийн аж ахуйд үржүүлж
байна. Балт зөгийн түгээмэл ашиглагддаг үүлдрүүдэд A.
m. ligustica (Итали), A. m. caucasia (Кавказ), A. m. carnica(Карника), A. m. mellifera (Германны хар зөгий) зэрэг
багтдаг. Африк зөгий нь биологийн ангилалын хувьддэд зүйлд багтдаг ба A. m. scutellata болон A. m. capensisнэлээдгүй тархсан байдаг.
Үржлийн улиралд шинэ эх зөгий төрөхийг хүлээлгүйгээр
үндсэн бүлээс шинээр торниж буй ажлын зөгийн нялхавгалдай бүхий жаазыг салгах байдлаар бүлийг хуваах
арга юм. Зөгийг үржүүлэх үндсэн арга болдог билээ.
Мөн сүрэглэлээс сэргийлэх аргын нэг болдог нь чухал ачхолбогдолтой байдаг.

319

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
B
Balling16

Bee breadЗөгийн талхАжилчин зөгийнүүд өөрийн бүлийн биш гэжүзсэн эх зөгийг хэсэг бүлгээрээ нийлж хатгах, хөл,далавчнаас чангаах зэргээр түүнийг устгахаар завдажбуй бөөгнөрөл
Зөгий цуглуулж авчирсан цэцгийн тоосоо балтайгаа
хольж сархиагтаа нөөцөлсөн зүйл17

Bee brushЗөгийн шүүрЗөгийг жааз болон бусад зүйл дээрээс шүүрдэж
зайлуулдаг зөөлөн үстэй сойз мэт зүйлBee spaceЗөгийд шаардлагатай
зайЗөгий сархиагаа барихдаа тохируулсан сархиаг
хоорондын зай (үндсэндээ зөгий зорчих зай) юм.
Иймээс жааз хийхдээ энэ хэмжээ, зайг харгалзах
шаардлагатай байдаг.
Ажиллаж байх үед зөгийд хатгуулах, хир толбо
болохоос сэргийлэх зорилггор зөгийчин хүний
өмсдөг хувцас юм. Ихэвчлэн цагаан өнгөтэй, мөнмалгай цамц нь үргэлж хийцтэй байх нь элбэг
байдаг.
Хүзүү толгойг зөгийд хатгуулахаас хамгаалсан
нарийн ширхэгтэй торон малгай. Хамгаалах хэрэгсэл
юм.
Зөгий хатгах үед түүний хорны булчирхайнаас
ялгарсан шингэн. Зөгийн аж ахуйн нэгэн төрлийн
бүтээгдэхүүн болдог.

15

18

19

Bee suitЗөгийчний өмсгөл

20

Bee veilТолгойн торон малгай

21

Bee venomЗөгийн хор
Beeswax

1.Ажилчин зөгийн хэвлийн хэсгийн 4 хос лавны
булчирхайнаас ялгардаг лав. Үүнийг материал
болгон ашиглаж сархиагаа барьдаг. 2. Зөгийн
сархиагыг хайлуулж бэлтгэсэн лавыг төрөл бүрийн
бүтээгдэхүүний орц болгон ашигладаг.

22Зөгийн лав

23

Bottom boardДоод хавтан

Зөгийн үүр хайрцагны доод хэсэгт ул модон дээрдавхар байралдаг хавтан. Сугалж авч цэвэрлэх зэрэг
зориулалттай.

Brace combБэхэлгээний сархиаг

Хоёр сархиагны дээд хэсгийг хооронд нь бэхлэх,мөн үүр хайрцагны таг хэсгийг сархиагтай бэхлэх
зорилгоор зөгий лаваараа барьж буй сархиагны
хэсгүүд. Үүнийг бас Buff comb гэж нэрлэх нь бий.

25

Braula coecaЗөгийн браулёз (бөөс)

26

Brood
Үрвэлдэй

Зөгийн биед шимэгчилдэг далавчгүй шавж юм.
(Хуучин сурах бичиг болгонд бичигдсэн байдаг).
Англи нэр нь Bee louse.
Ташаалавч (хонуур)-д бойжиж буй зөгийн өндөг,авгалдай, хүүхэлдэйний ерөнхий нэр.

24

320

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

27

Brood chamberЗөгийн давхарласан үүр хайрцагны доод хэсэг буюуҮрвэлдэй бойжих хэсэг эх зөгий өндөглөх үрвэлдэй бойжих хэсэг юм. Энэхэсэг нь 1-2 -р давхарт байдаг. Бал цуглуулах хэсэг
Honey chamber -ийн эсрэг тал гэсэн үг юм.

C
Candy
Кэнди

Нунтаг элсэн чихрийг задарсан бүтэцтэй сахарын
(инвертийн сахар) уусмалаар зуурч хатууруулсан
зүйл. Зөгийн биед наалдахгүй тул тэжээлийн
зорилгоор хээлтүүлгийн хайрцаг, эх зөгий хадгалах
тор, өвөлжих зөгийн нэмэлт тэжээл зэрэгт ашиглана.

CappingБалны хаалт
Caste
Каст

Боловсорч гүйцсэн зөгийн бал бүхий ташаалавчны
нимгэн лаван таглаа.
Зөгийн бүл нь эх зөгий (хатанз), эр зөгий, ажилчин
зөгий гэсэн 3-н төрлийн зөгийнөөс бүрддэг баэдгээрийг ийнхүү нэрлэнэ.
Зөгийн сархиагны нэгж хэсэг болох зургаан талтхэлбэр бүхий тасалгаанууд бөгөөд ажилчин зөгий
болоод эр зөгийнх гэж байдаг. Эх зөгий бойжих
тасалгааг эх зөгийн өлгийвч гэж нэрлэнэ.
Арчилгаа маллагааны таагүй нөхцөл бий болсноос
буюу зөгийн үүр хайрцганд 30 хэмээс дооштемператур бий болоход нялх үрвэлдэйнүүд үхэжтэдгээр дээр Ascosphaera apis мөөгөнцөрийн
утаслагууд үржиж улмаар цайвар өнгийн шохойжсон
биет бий болдог. Цаашдаа муми хэлбэртэй массболж хувирдаг. Энэ өвчнөөс хэр түргэн ангижирахнь арчилгааны нөхцөл, цэвэрлэгээ, халдваргүйтгэл
зэргээс хамаарана.
Олон тооны зөгий бүлэг үүсгэн бөөгнөрөх төлөв
байдал юм.
Зөгийн нэгдэлийг тоолох нэгж . Зөгийн аж ахуйд нэгүүр хайрцганд байгаа зөгийнүүдийг нэг бүл зөгийгэж үздэг.
Зургаан талт хэлбэртэй олон тооны ташаалавчнууд
хоёр талаас нь ёроолоороо нийлж эгнэн байралсан
зүйл бөгөөд зөгийн хувьд үр төлөө бойжуулах,тэжээлээ нөөцлөх зориулалтаар ашигладаг зүйл юм.
Зөгийн бал хуримтлагдсан сархиагийг хэлбэр гаргаж
хэрчиж авсан зүйл. Үүнийг бэлтгэхэд зориулагдсаниж бүрдэл бас байдаг.
Тодорхой нөхцөлд зориудаар талсжилт үүсгэсэн
зөгийн бал юм. Ийм бал нь зарим тохиолдолд
хэрэглэхэд хялбар, мөн амтлаг байдаг.

28

29
30

31

Cell
Ташаалавч (хонуур)ChalkbroodШохойжих өвчин
32

33
34

ClusterЗөгийн шаваа
ColonyБүл

35 CombСархиаг

36 Comb honeyСархиагтай бал

37

Creamed honeyӨтгөрүүлсэн бал321ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

38
39
D
40

41

42

43
44

Cross-pollinationСолбицон тоос хүртэх
CrystalizationТалсжилт
DearthТэжээлийн хомсдол
Decoy hiveБүл тосох үүр хайрцаг
DividingБүл салгах

47

48

Ерөнхий утгаараа өвөлжилтөөс бусад улиралдцаг агаарын нөхцөл байдлаас (хур тундас, ган)шалтгаалан балт зөгийн тэжээлийн эх үүсвэр болох
цэцэгт ургамал ховордох үе.
Сүрэглэсэн бүлийг оруулах зорилготой бэлтгэсэнүүр хайрцаг. Мөн өгөөш үүр хайрцаг (Bait hive),сүрэглэл баригч үүр хайрцаг (Swarm catcher) гэжнэрлэсэн байдаг.
Хүчтэй бүлийг 2 болон түүнээс олон хэсэгт хуваахыг
хэлнэ. Үржлийн улиралд зөгийн бүлийг зориудаар
буюу artificial swarm гэх аргаар хувааж буй явдал
юм.

Division board feederИдүүрҮүр хайрцган дотор зөгийг тэжээх зорилгоор
сахарын уусмалыг дотор нь хийх зориулалт бүхиймод болон хуванцараар хийсэн сав.

Drifting beesТөөрсөн зөгий
Drone
Эр зөгийӨөр бүлийн үүр хайрцаганд орсон зөгий.

4546

Нэг овгийн боловч өөр төрөл зүйлийн цэцэг
харилцан тоос хүртэх явдал юм. Тариалангийн ажахуйд үр жимсийг нэмэгдүүлэх зорилгоор зөгийгөөр
тоос хүртээлгээдэг.
Зөгийн бал нь бага температурт талсжих явдал.

Эр хүйстэй балт зөгий. Эр зөгий нь үр тогтоогүй
өндгөн эсээс бий болдог. Эх зөгий ташаалавчны
амсарыг хэмжээд зориудаар гаргасан эсвэл
өндгөвчний хөгжил нь саатсан болон ажилчин зөгий
асмарч өндөглөх үед эр зөгий бий болно. Эр зөгий ньбүлийн нийт сүргийн 10 орчим хувийг эзэлдэг.

Drone laying queenЭр зөгий төрүүлдэг эхзөгийDwindlingЗөгий цөөрөхҮр тогтоогүй өндгөн эсээс үүссэн өндөг гаргадаг эхзөгий. Эх зөгий хөгширсөн эсвэл дутуу хээлтэх ньгол шалтгаан болдог.
Зөгийн бүл дэхь ажилчин зөгийний тоо буурах.
Тухайлбал хаврын эхэн үед өвөлжсөн зөгий үхэжхорогдож байдаг.

DysenteryЧацга алдах өвчинБие гүйцсэн зөгийн хүнд хэлбэрийн чацга алдах
өвчин. Шингэц муутай тэжээл, таагүй чийглэг орчин,нозема өвчний халдвар зэрэг нь энэхүү өвчин үүсэхэх үүсвэр юм.

Egg
Өндөг

Балт зөгийн биеийн хөгжлийн эхний үе шат юм.
Өндөг нь бүх төрлийн зөгийн хөгжлийн хувьд эхний
гурав хоногт багтдаг.

E
49

322

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
50

Entrance reducerНисгэвчний хаалт
European foulbroodЕвроп үжил өвчин

51

ExtractorБал ялгуур
52

53

Зөгийн үүр хайрцагны нисгэвчний зайг тохируулдаг
зүйл.
Melissococcus plutonius гэх нянгаар үүсгэгддэг
зөгийн авгалдайн халдварт өвчин юм. Америк
үжил өвчинтэй харьцуулахад авгалдайг эрт үед ньбуюу хаалт хийгдэхээс өмнө халдварлаад улмаар
үхүүлдэг. Үхсэн авгалдайн сэг зэмийг гогдож
үзэхэд утаслаг үүсэхгүй. Хэдийгээр үүсгэгч нь хуяг(спор) үүсгэдэггүй нян боловч халдвар тасардаггүй
шинжтэй гэж үздэг. Авгалдайн бусад өвчинтэй
төстэй шинж тэмдэг (агааргүйдэх болон тэжээл
дутагдаснаас үхэх) үзүүлэх учир онош тогтоохдоо
болгоомжтой хандах (нялх авгалдайн хэвийн үхлээс
ялган оношлох) шаардлагатай.
Зөгийн балыг дүүгүүрдэх буюу төвөөс зугтах
хүчээр сархиагнаас ялгахад зориулсан багаж юм.
Үйлдвэрлэлийн хэмжээнээс хамаарч ихэнхдээ
1-10 орчим балны жаазны багтаамжтай боловч
шаардлагаас хамаарч асар том хэмжээтэй ч байдаг.

Extracted honeyЯлгасан балЗөгийн бал ялгуураар сархиагнаас ялгасан зөгийн
бал.

FeedersИдүүрАмтат шүүс дутагдалтай зөгийн бүлийг сахарын
уусмалаар тэжээх зориулалт бүхий сав. Жаазны
хэмжээтэй ижил тул үүр хайрцган дотор зүүжхэрэглэнэ. Мөн үүр хайрцагны тагны дор тавьж
хэрэглэдэг идүүр байдаг.
Зөгийн балан дахь чийгийн (усны) агууламж өндөр
(20%-иас дээш) бол сахар нь задарч исэлдэлт явагдах
буюу нүүрсхүчлийн давхар исэл болон алкоголь
үүсдэг. Ийнхүү зөгийн бал чийгшил ихтэйгээс болжисдэг байна.
Ерөнхий утгаараа эх зөгийн гаргасан эм хүйстэй
зөгий болох өндөг гэсэн үг юм. Ажилчин зөгий
бойжих ташаалавчинд өндөглөх үед эх зөгийн
хэвлий дэхь үрийн хүүдийд нөөцлөгдсөн эр үрийг
өндгөн эс болгонд зарцуулж гаргасан өндөг юм.
Гурван долоо хоногоос дээш настай буюу үүрнээсээ
гадагш гарч амтат шүүс, цэцгийн тоос, ус, жилий
цуглуулах чадвартай болсон ажилчин зөгий. Дотор
ажлын зөгий гэдгийн эсрэг утгыг агуулдаг.

F

54

55

56

57

Fermenting honeyИсгэсэн зөгийн бал

Fertilized eggҮр тогтсон өндөг

Field beeГадна ажлын зөгий

323

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
Follower boardХашлага самбар

Зөгийний тоо цөөн, цөөхөн жаазтай тохиолдолд үүрхайрцган доторх зайг шахаж багасгах буюу зөгийтэй
хэсгийн эзэлхүүнийг хязгаарлах зориулалт бүхий
нимгэн хавтан юм. Dummy board, Division boardгэж нэрлэж болдог.

59

Food chamberТэжээлийн давхар

Өвөлжих зориулалттай давхар үүр хайрцагны
өвөлжих тэжээл бүхий хэсэг

60

ForageТэжэээлийн эх үүсвэр

Байгалийн болон таримал ургамлаас цуглуулсан
зөгийн хоол тэжээл. (Амтат шүүс, цэцгийн тоос)61

ForagerТэжээгч зөгийҮүр хайрцагнаас гарч амтат шүүс, цэцгийн тоос, ус,модны давирхай цуглууллдаг 3 долоо хоногоос дээшнастай ажилчин зөгий юм.

FoundationСэмжЗөгийн лаван нимгэн ялтас бөгөөд үүний 2 талд ньташаалавчнуудын суурь хэсгийн дүрсийг товойлгон
гаргасан зүйл. Үүнийг жаазанд бэхлэх ба сархиаг
баригдах эхлэл болдог. Албан ёсны нэр нь Comb
foundation, зарим тохиолдолд Starter гэж нэрлэдэг.

Frame
Жааз

Сархиаг бэхлэгдэж буй тэгш өнцөг бүхий модон
жааз бөгөөд дээд хөндлөвч, гуя, доод хөндлөвч гэсэн
хэсгүүдээс бүрддэг. Жааз нь зөгийн зорчих зайг бийболгох зориулалт агуулж байдаг.

FructoseФруктоз

Зөгийн балан дахь үндсэн 2 төрлийн сахарыннэг нь бөгөөд ихэнх төрлийн баланд нэлээдгүй
хэмжээгээр (35 ～42%) агуулагддаг. Фруктоз ньамар талсждаггүй. Нөгөө төрлийн сахарыг глюкоз
(glucose) гэдэг.

GlucoseГлюкоз

Цэцгийн амтат шүүсэнд сахороз ихтэй байдаг.
Үүнийг зөгий альфа-глюкооксидаз (α-glucosidase)ферментээр задалж фруктозын хамт бий болгодог.

Glucose oxydaseГлюкооксидазЭнэ нь зөгийн биед ялгардаг фермент бөгөөд зөгийн
балан дахь глюкозыг исэлдүүлэн зөгийн биедглюконы хүчил (gluconic acid) болон устөрөгчийнхэт исэл (hydrogen peroxide) үүсгэдэг. Энэ задралаас
биеийн дотоод үйл ажиллагаанд шаардлагатай
энерги үүсдэг.

GraftingАвгалдай зөөвөрлөх

Ажилчин зөгийн авгалдайг тухайн бойжиж буйташаалавчнаас эх зөгий бойжуулахаар зохиомлоор
бэлтгэсэн өлгийвчинд (аяганд) шилжүүлэх.

Grafting toolАвгалдай зөөвөрлөх
зүүЭх зөгий гаргах зорилгоор ажилчин зөгий бойжижбуй ташаалавчнаас нялх авгалдайг гаргаж авах болон
зохиомлоор бэлтгэсэн өлгийвчинд шилжүүлэхэд
зориулагдсан багаж.

58

62

63

64

G
65

66

67

68

324

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
69

70

Granulated honeyТалсжсан зөгийн балБайгалаараа болон зориудаар талсжуулсан зөгийн
бал.

Guard beeХаалгач зөгий

Гурван долоо хоногийн настай ажилчин зөгийн биеддохиолол фермон, зөгийн хор хамгийн их хэмжээгээр
байдаг байна. Ийм зөгий нь нисгэвчний ойролцоо
байж өөр үүрний зөгий болон бусад шавж зэргийгүүр хайрцганд орохоос сэргийлж байдаг.

HeadТолгой

Нийлмэл нүд, антенн, ам гэх мэт эрхтнүүдийг
агуулсан биеийн урд хэсэг бөгөөд дотор нь шүлсний
булчирхай, тархи, бусад хэд хэдэн шүүрлийн
булчирхай байдаг.
Хүн зориудаар бэлтгэсэн зөгий амьдрах үүр юм.
Орчин үеийн зөгийчдийн ашиглаж буй үүр хайрцагнь суурь хэсэг, их бие, таг, жааз гэх мэт хэсгээс
бүрдэнэ. Үүр хайрцгийг модны хонгил ашиглаж
хийдэг уламжлал байдаг. Үүр хайрцгийг зөгийг
тоолох нэгж болгон ашигладаг.
Ихэнхдээ үүр хайрцган доторх ажлыг хийдэг
ажилчин зөгий юм. Талбайн зөгий (field bee)гэдэгтэй адил утгатай юм.
Жаазнуудыг агуулж байдаг хайрцаг

H
71

72

73
74

Hive
Үүр хайрцаг
(зөгийн гэр)Hive beeДотор ажлын зөгийHive bodyҮүр хайрцагны их бие
Hive inspectionБүлийн үзлэг

75

76

Hive standҮүр хайрцгийг газрын чийг, ялзарч муудах,Үүр хайрцагны тавиур шоргоолжны хөнөөл зэргээс хамгаалж дээр ньбайрлуулах тавцан юм.
Hive toolХовхчуурНэг үзүүр нь хусуурын зориулалттай махир, нөгөө
үзүүр нь нимгэлж ирэлсэн хавтгай төмөр багаж
юм. Үүр хайрцгийг нээх, жаазнуудыг хөдөлгөх,үүр хайрцагны хэсгүүдэд зөгийн наасан лав, жилий
зэргийг хусаж малтах зэрэгт ашигладаг.

HydroxymethylfurfuralГидрооксиметил
фурфурол

Зөгийн балны олон улсын стандартын нэг үзүүлэлт
бөгөөд халаасан болон удаан хадгалсан байдлыг
илтгэдэг шалгуур үзүүлэлтээр ашигладаг. Халуун
орны зөгийн баланд өндөр хувьтай илэрдэг. HMF гэжтовчлон бичдэг.

7778

Үүр хайрцагны тагийг онгойлгоод жаазыг дээшсугалж нөхцөл байдлыг хянах. Орчин үеийнүүр хайрцаг нь зөгийн бүлийн нөхцөл байдлыг
нарийвчлан шалгах, тохируулах боломжтойгоор
бүтээгдсэн байдаг.

325

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
HoneyЗөгийн бал
79

HoneydewАмтат шүүдрийн бал
80

81

82

83

84

85

86

Honey flowАмтат шүүсний үе
Honey gateБалны гаралт
тохируулагч
Honey houseЗөгийн бал хураах
байр
Honey plantБалт ургамал

Honey stomachБалны ходоод (Гүеэ)Балт зөгий нь цэцгийн амтат шүүсийг цуглуулж
боловсруулсан чихэр амтат зүйл юм. Сахарын
агууламж 80% -иас дээш байдаг бөгөөд фруктоз,глюкоз нь мальтоза, сахароз, зарим олигосахарид
зэргийг агуулж байдаг. Чийгшил нь 20% ба түүнээс
бага, мөн найрлаганд нь органик хүчил, эрдэс бодис,витамин, амин хүчил, фермент гэх мэт зүйлүүд
багтаж байдаг.
Ургамлын эрхтний амтат шүүсээр хооллодог шавж(Hemiptera )-ны ялгадсыг цуглуулж боловсруулсанмөн ургамал, ургамлын амьд хэсгийн шүүрлээс
гаралтай зөгийн бал юм. Үүнийг honeydew honeyгэнэ.
Сайн чанарын балт ургамал их хэмжээгээр цэцэглэж,зөгий хангалттай хэмжээгээр амтат шүүс цуглуулах
үе.
Бал ялгуурын хананд бэхлэгдсэн ялгарсан бал урсаж
гарах хэмжээг тохируулагч (хувиарлагч) хэсэг.
Зөгийн бал ялгах ажил хийх болон зөгийн аж ахуйн
багаж хэрэгсэл хадгалах байрЦэцгийн шүүсэвчнээсээ амтат шүүс ялгаруулдаг
ургамал. (Зөгийн балны үйлдвэрлэлд хангалттай
хэмжээний амтат шүүс ялгаруулж өгч чаддаг
ургамал)Зөгийн улаан хоолойн төгсгөл, буюу хэвлийн урдхэсэгт байралдаг ба амтат шүүс, ус уухад томрох,тэдгээрийг түр хадгалах эрхтэн юм. Мөн Honey sac,
Crop гэж нэрлэх нь бий.

Honey supersБалны давхацуур

Зөгийн бал хуримтлуулах зориулалттайгаар үүрхайрцган дээр давхарлаж байрлуулдаг ердийнхөөс
гүехэн хайрцаг. Мөн дотор нь балны жааз, самбар
зэргийг хадгалж болно.

ImagoБие гүйцсэн зөгий

Ташаалавчны тагийг мэрж эвдэн гарч ирж буй шинэзөгий. Энэхүү нэр нь насан хүрсэн зөгийг хооронд ньялгахад ашиглагддаг юм. Хаалтны тагийг мэрж гарчирсэний дараагаас Adult bee гэсэн үгийг ашигладаг.

I

87

88

Instrumental insemination Эх зөгий үржүүлэгч болон судлаачид тусгай багаж
Зохиомол хээлтүүлэг
ашиглан үржлийн эр зөгийн үрийн шингэнийг
хээлгүй эх зөгийн үржлийн эрхтэнд тарих арга юм.

326ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

89

90

InvertaseИнвертаз фермент
Italian beesИтали зөгий

L
91

92

93
M
94
95

96

Зөгийн балан байдаг фермент бөгөөд сахароз гэхдисахаридыг глюкоз, фруктоз гэх моносахарид
болгон задалдаг. α-glucosidase нь ийм ферментийннэг юм
Дэлхийд хамгийн түгээмэл тархсан барууны зөгийн
үүлдэр юм. Apis mellifera ligustica нь барууны
зөгийн дэд зүйл бөгөөд дөлгөөн ааштай, бор башар алагласан зүстэй, ашиг шим өндөртэй, хулгайч
зантай байдаг.

Landing-boardБуух тавцанБүл рүүгээ буцан ирж буй ажилчин зөгийг үүрхайрцаг руу ороход нь хялбар болгохоор нисгэвчний
өмнө бэхэлсэн тавцан. Alighting board гэж нэрлэх ньбий.
Larva (pl. -ae)Зөгийн биеийн хөгжлийн хоёр дахь үе шат ба цагаан
Авгалдай
өнгөтэй, хөлгүй, цохны авгалдайтай төстэй юм.
Авгалдайн хөгжлийн үргэлжлэх хугацаа нь эх зөгий,ажилчин зөгий, эр зөгийн хувьд ижилхэн 6 хоног
байдаг.
Laying workersБүлд эх зөгий байхгүй болсон бөгөөд шинээр эхАсмарсан ажлын зөгий зөгий гарах боломжгүй үед үр тогтоогүй өндөг
төрүүлж буй ажилчин зөгийг хэлнэ. Ийм өндөгнөөс
зөвхөн эр зөгий бий болох бөгөөд тус бүл дэвжих
боломжгүй байдаг.
Mating flightҮржлийн нислэг
MeadЗөгийн балны дарсҮржилд ороогүй эх зөгий үүрнээс гарч хэд хэдэн эрзөгийтэй үржилд орохЗөгийн бал нь ус ихтэй бол ямар ч тусгай
технологигүйгээр исэж эхэлдэг байна. Үүнийг эртдээр үеэс хүмүүс ууж ирсэн байна. Зөгийн балны
дарс (Honey wine) гэж нэрэлдэг.

Migratory beekeepingНүүдлийн зөгийн ажахуйБал үйлдвэрлэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэхийн тулдбалт ургамлын гарцыг даган зөгийн суурийг нүүлгэн
шилжүүлдэг арга барилтай аж ахуй.

327

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
Movable framesЗөөврийн жааз97Зөгийн бүлд үзлэг хийхэд хялбар байхаар үүрхайрцагны дотор нэг нэгээр нь хөдөлгөж болохуйц
жааз бөгөөд түүнд зөгий сархиагаа барьж бэхэлдэг
зүйл. Үүний тусламжтайгаар зөгийн зорчих зай(Beespace) зөв болох сархиаг хооронд мөн захын
сархиаг хайрцагны хана хоорондын зайг тохируулж
болдог.

N
98

99

100

101

102

103

104

Nasonov glandНасовын булчирхай

Ажилчин зөгийн хэвлийн 7-р үенд байрлах үнэр(фермон) ялгаруулах булчирхай. Үүр хайрцагны үүдхэсэгт бүлийнхээ бусад зөгийг дуудахын тулд бөгсөө
ондойлгон махийлгаж агаарт үнэрээ цацдаг.
NectarЗөгийн балны түүхий эд бөгөөд ургамлын
Амтат шүүсшүүсэвчнээс ялгардаг амтат шингэн юм. Энэ ньсахароз гэх сахарын нэгдэл бөгөөд глюкоз, фруктозих байх тохиолдол байдаг.
NectaryУргамлын амтат шүүс ялгаруулах эрхтэн. Энэ ньШүүсэвч
ихэвчлэн үр боловсрох орны дор байралдаг боловч
цэцгийн гадна шүүсэвч байрлах нь бий.
Newspaper methodХоёр бүл зөгийг нэгтгэхийн тулд өргөжих бүл болон
Сонингоор бүлнэмэрлэх бүлийн хооронд сонингоор тусгаарлаж
нийлүүлэх аргааажмаар нийлүүлэх арга юм. Бүлүүд нийлэх процесс
2-3 хоногт амжилттай болдог.
Nosema disease
Nosema apis гэх эгэл биетнээр үүсгэгддэг ба биеНозема өвчин
гүйцсэн ажилчин зөгийний хоол боловсруулах замын
эмгэг юм. Гол шинж тэмдэг нь чацга алдах бөгөөдүүр хайрцагны гадна тал их хэмжээний баасаар
бохирлогдох байдаг. Өвчилсөн зөгийний гэдэсний
биелэг байдал үгүй болж шалчийх, өнгөргүй болохба шинжилгээгээр дээрх эгэл биетэн илэрч байвал
нозема өвчин гэж оношилдог.
Nucleus hive
2-5 ширхэг жааз бүхий бага оворын үүр хайрцаг
Хээлтүүлгийн хайрцаг бөгөөд эх зөгий дасгах, хадгалах, хээлтүүлэгт гаргах,бүлэнцэр бий болгох зорилгоор ашигладаг. Nuc гэжтовчлон бичсэн байдаг.
Nurse beesҮүрэн доторх ажиллах зөгийний нэг хэсэг бөгөөд
Асрагч зөгий
3-10 хоногийн настай. Авгалдайнуудыг тэжээх ньтэдний гол ажил юм.

O

105

Observation hiveАжиглалтын үүрхайрцаг

Зөгийн үүрний дотор талыг ажиглахын тулд шилгэх мэт нэвт харагдах тунгалаг материалаар хийсэн
тусгай үүр хайрцаг. Үүнийг зөгийн бал худалдаалах
зэрэг үед худалдан авгчийн анхаарлыг татах,мөн сургалт, судалгааны хэрэглэгдэхүүн болгон
ашигладаг.

328

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
Out-apiary
106 Зөгий оторлож буйгазарOverstockingДаац хэтрэх
107Зөгийн суурийг алс бэлчээрт байрлуулж буй газар.
Outyard гэж хэлэх нь бий.
Тодорхой нутаг, тодорхой цаг хугацааны байгалийн
нөөц нь тэнд байрлуулсан зөгийд хүрэлцэхгүй байхявдал юм. Энэ үед зөгийн балны цугларах хэмжээ
багасаж өөр бүлийн балруу зөгий дайрах үзэгдэл
ихэсдэг тул зохицуулалт хийх шаардлага гардаг.

P
108

Package beesПакеттай зөгий
ParalysisСаажих өвчин

109

110

PipingЭх зөгийн сигнал
Play flightДасах нислэг

112

Pollen113 Тоосонцор
Pollen basketТоосонцорын сагс114

Pollen load
115 Ачаалсан цэцгийн
тоосонцор

Сархиагтай жаазгүйгээр тор бүхий хайрцганд
хийсэн, худалдан борлуулах зориулалттай (эхзөгийтэй, зөгийгүй) бүл юм. Ихэвчлэн 1-2 кг зөгий
хийсэн байдаг.
Бие гүйцсэн зөгийний далавч нь хатанхайрч
хөдөлгөөнгүй болдог шинж тэмдэг бүхий вируст
өвчин бөгөөд хаврын улиралд ихэвчлэн тохиолдохба түрхэн зуур үргэлжилдэг байна. Хачгийн
халдварлалттай шууд хамааралтай тухай судалгааны
тайлангуудад бичигдсэн байдаг. Зөгийн нуруу,цээж, хэвлийн үс унаж бие нь хар өнгөтэй болсон
харагдана. Нисгэвчээр гарсан зөгий тэр хавьдаа үхсэн
байх ба өвчилсөн зөгий их үед хэдэн зуугаараа үхсэн
харагддаг. Гадна ажлын зөгий пестицидэд хордож
үхэхээс шинж тэмдэгийн хувьд эрс ялгаатай юм.
Шинэ эх зөгий торнивчноос гарах үедээ дуугарах
чимээ.
Залуу зөгий бүлийнхээ байршлыг мэдэхийн тулдүүр хайрцагний өмнө болон эргэн тойронд богино
хугацаанд нислэг хийхийг хэлнэ. Заримдаа тэднийг
хулгайч зөгий мөн сүрэглэлд бэлтгэж байна гэжандуурах тохиолдол байдаг. Orientation flight гэжнэрлэх нь бий.
Ургамлын эр бэлгийн эс бөгөөд үржлийн эрхтний
дохиур дээр байрлана. Зөгий үүнийг цуглуулж уураггэх мэт шим тэжээлийн эх үүсвэрээ болгодог.
Зөгийн хойд мөчний гадна талд байралдаг, гадна
хүрээгээрээ өөдөө ширхэгтэй үснүүд байралсан
хонхорхой хэсэг юм. Дунд хэсэгт нэг ширхэг уртүс байдаг. Зөгий энд цэцгийн тоосонцор болон
жилийг барьцалдсан хэлбэртэйгээр цуглуулаад авчашигладаг.
Тоосонцорын сагсанд байгаа барьцалдсан цэцгийн
тоос. Эрүүл мэндэд тустай тул хүмүүс хүнсний
зоиулалтаар хатааж нунтаглан ашигладаг.

329

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
Pollen substitute116 Тоосонцор орлуулагч
Pollen supplement
117 Тоосонцорын
нэмэлттэй тэжээл
Pollen trapТоосонцор цуглуулагч
118
Pollination
119 Тоос хүртээлт
Pollinator
120 Тоос хүртээгч
Prime swarm
121 Анхны сүрэглэл
122

Шар буурцгийн нунтаг, хуурай сүү, пивоны дрожны
холимог бөгөөд түүнийг зөгийн бүлийн өсөлтийг
дэмжих зорилгоор тэжээл болгон өгдөг.
Зөгийн цуглуулж ирсэн тоосонцорыг урьдчилан
аваад бүлийг тоосонцорын хомсдолтой үед нь нэмэлт
тэжээл болгон өгөхөөр бэлтгэсэн зүйл.
Гадна ажлын зөгийнүүдийн тоосонцорын сагсандаа
тээж ирсэн тоосонцорыг хүний хэрэгцээнд зориулж
зориудаар хураан цуглуулдаг төхөөрөмж юм. Зөгийг
нарийхан зайгаар нэвтрэн гарах үед нь тоосонцор
мултарч унагаадаг хэд хэдэн арга байдаг.
Үрт ургамлын цэцгийн тоосны мөхлөгийг нөгөө
цэцгийн үр боловсрох орны амсар хүртэл зөөвөрлөж
үржлийг нь дэмжих явдал юм.
Цэцгийн тоосны мөхлөгийг тоосовчноос нөгөө
цэцгийн үр боловсрох орны амсар хүртэл
зөвөөрлөгч. Зөгий, ялаа, цох хорхой гэх мэтҮндсэн бүлээс анх тасран сүрэглэсэн бүл бөгөөд эхзөгий нь дараагийн эх зөгийд бүлээ даатгаад явахProboscisПробоск
PropolisЖилийЦэцгийн амтат шүүсийг сорох зориулалттай зөгийн
амны хөндийн сунадаг хэсэг.
Зөгий нь ургамлын давирхайг түүхий эд болгон
ашигласан үүр хайрцагныхаа онгорхой цоорхойг
нөхөн залгаас хэсгүүдийг бэхэлдэг. Жилий ньнянгийн эсрэг үйлчилгээтэй тул эрүүл мэндийн
бүтээгдэхүүн болгон ашиглагддаг юм. Гарал үүслийн
хувьд улиас гол ургамал боловч тухайн нутаг орныургамлаас шалтгаалж өөр өөр байдаг. Жилийг
өөрөөр зөгийн цавуу гэж нэрлэх нь бий.

Pupa (pl. -AE)Хүүхэлдэй

Зөгийн биеийн хөгжлийн гурав дахь үе шат юм.
Үүний өмнө өндөг, авгалдайн үе шат байх бабие гүйцсэн зөгий болохын өмнөх үе шат юм.
Хүүхэлдэйн хөгжлийн үргэлжлэх хугацаа нь кастбүрт өөр байх ба эх зөгийд 7 хоног, эр зөгийд 14хоног, ажилчин зөгийд 12 хоног байдаг.

123

124

Q
Queen
Эх зөгий (Хатанз)Үржих чадвар бүхий эм хүйстэй зөгий. Эр зөгийтэй
эвцэлдсэнээр бүлийн дотор цорын ганц өндөглөх
125чадвар бүхий зөгий болдог. Зөгийн бүлд эх зөгий
ганцхан байдаг.
126 Queen cageЭх зөгийг тээвэрлэх, өөр бүлд шилжүүлэхийн тулдЭх зөгийг түр хадгалах түр агуулж байх жижигхэн торон сав бөгөөд үүнд эхторзөгийг хэд хэдэн ажилчин зөгийн хамт хийдэг.

330

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
Queen cell
127 Торнивч
Queen clipping
128 Эх зөгийн далавч
хяргах
Queen cupӨлгийвч
129

Queen excluderЭх зөгий тусгаарлах
тор
130

Queen rearingЭх зөгий бойжуулах
Queenless colony132Эх зөгийгүй бүл
Queenright colony133Эх зөгийтэй бүл
Queen substanceЭх зөгийн бодис (үнэр)
134
131

R
RequeenЭх зөгийг солих
Rendering wax
136 Лав бэлтгэх
135

137

RobbingХулгайч зөгийЭх зөгий бойжих зориулалт бүхий тусгай (урт)ташаалавч бөгөөд доошоо харсан хонх хэлбэртэй
байдаг.
Зөгийн бүлийг сүрэглэхээс сэргийлэх мөн сүрэглэл
эхэлсэнч эх зөгийг нисгэхгүй байлгахын тулд түүний
өрөөсөн далавчийг хяргах
Зөгий лав эсвэл хуванцараар хийсэн жижиг аягахэлбэртэй сав бөгөөд үүнийг бойжуулгын жаазны
хөндлөвч дээр доош харуулан бэхлэнэ. Үүнд өндөг
эсвэл залуу авгалдайг шилжүүлж зөгийн бүлдоруулж тавина. Хэрэв бүл хүлээж авсан бол сүүнцэр
хуримтлагдаж, лаваар өлгийвчийг томосгож барина.
Үүр хайрцган доторх тодорхой хэсэг рүү эх зөгий
болон эр зөгийг оруулахгүйгээр хязгаарласан
төхөөрөмж (тор) юм. Зөгийy бүл бүхий үүрхайрцагийг давхарлах тохиолдолд доод хэсэг буюуэх зөгийг өндөглөж байгаа давхраас дээд хэсэг буюубал хурааж буй хэсэгрүү оруулахгүй байх зорилгоор
ашигладаг. Энэ нь хуванцар эсвэл төмрөөр хийгдсэнба зөвхөн ажилчин зөгий нэвтрэх зайтай тор юм.
Сайн удмыг хадгалах болон үржлийн зорилгоор
зохиомол өлгийвчинд эх зөгий бойжуулахЭх зөгий байхгүй бүл.
Үр тогтсон өндөг төрүүлэх чадвар бүхий эх зөгийтэй
бүл.
Эх зөгийн эрүүний том булчирхайнаас ялгардаг
фермон (үнэр) юм. Ажлын зөгийнүүд биеийг ньдолоож авсан уг үнэрийг амнаас аманд дамжуулах
байдлаар бие биедээ, улмаар бүлийн бүх зөгийнд эхзөгий байгааг мэдэгдэнэ.
Зөгийн бүлээс хуучин эхийг нь аваад шинэ эхзөгийтэй болгох
Сархиагтай сэмж, балны хаалт, илүүдэс зэргийг
хайлган шүүж бохирдлоос салгах байдлаар зөгийнлав бэлтгэх
Гадна ажлын зөгий өөр бүлийн гэрт нэвтэрч амтат
шүүс мөн цэцгийн тоосормог хулгайлдаг. Үүнийг
бусад бүлд өвчний халдвар тархах шалтгаануудыннэг гэж үздэг.

331ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
Royal jellyСүүнцэр

Залуу асрагч зөгийнүүд тоосормог болон балидсэнээр тэдний залгиурын булчирхай мөнэрүүний том булчирхайны шүүрлээс бий болсон
сүүн өнгөтэй, тэжээллэг чанар өндөртэй зүйл юм.
Өлгийвч доторхи авгалдай үүгээр тэжээгдэж эх зөгий
болон бойждог.

SacbroodҮрвэлдэй шалхайх
өвчинВирусээр халдварлагдсан авгалдай нь хүүхэлдэй
болох хугацаандаа хүүдий хэлбэртэй болж толгойн
хэсэгт нь ус хуримтлагдсан байдалтай болж үхдэг
өвчин юм. Зүүн өмнөд азиас өмнөд ази хүртэл 1980аад оныг үед маш олон тооны Apis cerana зүйлийн
зөгий уг вирусээр халдварлан их хэмжээгээр
үрэгдсэн (зөгий сүргээрээ устсан) байдаг. Өнөөүед Apis cerana зүйлийн зөгийн сүрэгт голчлон
халдварладаг өвчин бөгөөд Apis mellifera зүйлийн
зөгийний хувьд ноцтой жишээ тэмдэглэгдээгүй
байна.
Тусгай нэг газрыг зорьж нислэг хийдэггүй
тоосонцор, амтат шүүс, жилий, ус эсвэл сүрэглэлийн
шинэ үүр хайх зэрэг зорилготойгоор нисдэг үүрний
гадаах ажлын зөгий юм.
Хүүхэлдэй болж яваа авгалдайн ташаалавч хаалтай
байхыг ингэж хэлдэг. Capped brood ч гэж нэрлэдэг
байна.
Тухайн нэг ургамлын биед тоос хүртэх процесс
явагдахыг хэлнэ.
Сүрлээр сүлжиж хийсэн бөөрөнхий хэлбэртэй
Европын уламжлалт зөгийний үүр.

138

S

138

139

Scout beesХайгуулч зөгий

Sealed brood
140 Битүүмжлэгдсэн
үрвэлдэй
Self-pollination
141 Өөртөө тоос хүртэх
Skep142 Сүрлэн үүр

Small hive beetleЖижиг цох хорхой (Aethina tumida) юм. ТүүнийҮүр хайрцгийн жижиг авгалдай зөгийн сархиагийг идэж гэмтээдэг. Өмнөд
143 цох
Африкаас дэлхий дахинд маш хурдацтай тархсан.
SHB гэж товчилж бичдэг.
144

SmokerУтуурЗөгийн бүлд үзлэг хийх үед зөгийн сүргийг
тайвшруулах зорилгоор ашигладаг багаж. Олс,холтос, цаас, аргал зэргийг дотор нь ноцоож хэтхалуун биш утаагаар зөгийг утдаг.

Solar wax melter /extractor
145 Нарны гэрлээр лавхайлуулж ялгах багаж

Сархиаг, балны хаалтыг хайлуулж лав хуримтлуулж
авдаг багаж. Тагны шилээр нэвт тусах нарны гэрлийг
ашиглах учраас хэт их халахгүй гал гарах аюулгүй
байгалийн эрчим хүчийг ашиглаж буй явдал юм.

Spermatheca
146 Үрийн хүүдийЭх зөгийн хэвлийд байрлах ба эр бэлгийн эсийг
хадгалдаг эрхтэн.

332

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

147

148

149

150

151

152
153
T

Sting
Хатгуур

Ажилчин болон эх зөгийд аль алинд нь байдаг
хатгах зэвсэг юм. Ажилчин зөгийн хатгуур илүү томба дайсан этгээдийг хатгасан тохиолдолд хатгуур
арьсанд шигдэж үлдээд хороо шахсаар байдаг.

SucroseСахароз

Цэцгийн амтат шүүсэнд агуулагдах хамгийн
түгээмэл сахар (дисахарид) бөгөөд зөгийн балболовсруулах явцад ялгаруулах ферментийн
нөлөөгөөр глюкоз, фрүктоз болон задардаг.

Sugar syrupСахарын уусмал

Зөгийн өвөлжих тэжээл мөн цэцгийн шүүсховордсон тохиолдолд өгдөг сахарын уусмал юм.
Ер нь бол сахарозыг бүлээн усанд уусгаж бэлтгэсэн
чихэрлэг амттай уусмал юм.

SupersedureЭх зөгий шинэчлэгдэх

Хуучин эх зөгий шинээр төрсөн өөрийн охинболох шинэ эх зөгийд халаагаа өгч байгаа буюубайгалиараа эх зөгий шинэчлэгдэх үйл явц. (Зөгийнбүл салгах хамаарахгүй)Surplus honeyНөөцөлсөн зөгийн балЗөгийн бүл удаан хугацааны туршид оршиход
шаардлагатай их хэмжээний зөгийн бал. Их авцаас
ялгаатай ба зөгийчин боломжтой үеийг тооцож
байгаад түүнийг хурааж авдаг.
Зөгий үржихийн тулд хуучин эх зөгий бүхий хэсэг
бүлэг зөгий үндсэн бүлээс тасран амьдрах шинэгазар хайхаар явах. Мөн үүр хайрцагнаас гадна
орчинд шилжиж буй зөгийн бүл гэж ойлгож болно

SwarmСүрэглэл

SwarmingСүрэглэлт

Tested queen
154 Сонгогдсон эх зөгий
Thermoregulation
155 Дулаан зохицуулалт
ThoraxЦээж156Зөгийн бүл байгалийн нөхцөлд шилжиж буй үйл явцюм.
Ижил удмын эр зөгийтэй үржилд орж сайн чанарынүр төл гаргаж буй улмаар сайн бүл бий болгох
магадлалтай эх зөгий.
Зөгийн бүл жилийн турш үүрнийхээ температурыг
34 ± 1 хэмд байлгадаг. Энэ онцлогийг дулаан
зохицууулалт гэж хэлнэ.
Зөгийн биений хоёр дахь хэсэг. Дотоод бүтцийн
хувьд зөгий далавчаа хөдөлгөхөд шаардлагатай
нислэгийн булчингийн чухал хэсэг бөгөөд энэхүү
булчингийн нөлөөгөөр дулаан ялгаруулдаг. Гадна
хэсэгт нь далавч болон хөл байралдаг.

Top barЗөөврийн жаазны дээд хөнлөвч юм .Мөн Кени улсад
157 Зөөврийн жаазны дээд жаазгүй буюу зөвхөн дээд хөндлөвчтэй үүр хайрцаг
хөндлөвч
байдаг.

333ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
Tropilaelaps clareaeГадна шимэгч цус сорогч хачиг бөгөөд Зүүн Өмнөд
Азиас гаралтай, Varroa destructor -аас ч илүү хорхохирол ихтэй гэгддэг. Бага температурт тэсвэргүй,зөгийн үрвэлдэйгүйгээр амьдрах нөхцөлгүй болдог
учраас хатуу ширүүн уур амьсгалтай өвлийн улиралд(Эх зөгийн өндөглөлт өвлийн улиралд 1 сар орчим
зогсдог) халдварлах боломжгүй гэж үздэг.

Uncapping knifeХаалтны хутга
159

Жаазнаас бал ялгахын тулд балны хаалтыг зүсэж
авдаг багаж юм. Лавыг илүү хялбар зүсэхийн
цахилгаан болон уураар халдаг болгосон байдаг .
Мөн сам хэлбэрийн хаалт авагч байдаг ба түүнийг
uncapping fork гэж нэрлэдэг.

Uniting
160 Бүл нийлүүлэх

Хоёр ба түүнээс дээш зөгийн бүлийг нийлүүлж нэгхүчтэй бүл бий болгохыг хэлнэ.

Unsealed brood
161 Хаалтгүй үрвэлдэй

Ажлын зөгийн ажиллагаанаас шалтгаалан хараахан
хаагдаагүй үрвэлдэй (авгалдай болон хүүхэлдэй)

158

U

V
Varroa destructor

162

VarroosisВарроа хачгийн
халдвар
163Варроа хачгийн халдварыг үүсгэгч гадна шимэгч
хачиг юм. Өмнө нь V. jacobsoni гэдэг байсан. Зөгийн
Varroa destructor -ийн халдвараас үүдэн далавчнь дутуу хөгжих (далавч нь агшсан, мөч нь дутуу
хөгжилтэй) эмгэг бий болно. Шимэгчлэх үед бусад
бактери, вируст халдварыг тараах зэргээр зөгийн
бүлд маш муу нөлөөтэй. Сөрөг нөлөө нь хаврын
улиралд төдийлөн ажиглагдахгүй ч зун, намар тодилэрдэг буюу ажлын зөгийн үрвэлдэйг шимэгчлэн
огцом нэмэгддэг байна. Ихэнх тохиолдолд халдвар
даамжирч ажлын зөгий нисч чадахгүй болсноор
зөгийн бүлийн бүтэц эвдрэн зөгийн аж ахуй маш иххэмжээний хор хохирол амсдаг.
Зөгийн Варроа хачигнаас үүдэлтэй шимэгчтэх өвчин
юм. Ихэнхдээ зөгийн биед Варроа хачиг харагдах,ажлын зөгийн далавч дутуу хөгжиж далавч нь агшиж
нисч чадахгүй болох үзэгдэл ажиглагдана. Халдвар
ихэссэн үед ажлын зөгий үрвэлдэйн шатандаа үхэжболно. Вирусийн халдвар хамт явагдах тохиолдол
байдаг. Энэхүү хачгийн халдварлалт өндөр
тохиолдолд зөгийн бүлийн бүтэц маш эрчимтэй
алдагдана.

334

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
Venom allergyЗөгийн хорны харшил
164Зөгийнд хатгуулсан амьд биет нь хариу урвал
үзүүлэх бөгөөд их бага хэмжээгээр улайж хавдах,загатнах, заримдаа үхэлд хүргэх анафилаксийн шокзэрэг янз бүрийн хариу урвал илэрч болно. Эхний
удаад хатгуулахад хэвийн бус хариу урвал илэрсэн
тохиолдолд дахин зөгийтэй ойртолгүйгээр эмчээс
зөвлөгөө авах хэрэгтэй.

Venom gland
165 Хорны булчирхайЭм зөгийн (ажлын зөгий болон эх зөгий) хатгах үедялгаруулдаг хорт бодисыг бий болгодог эрхтэн.

Venom hypersensitivityЗөгийн хоронд хэт
166 мэдрэг байдал

Зөгийд хатгуулаад анафилаксийн шок үүсэж
болзошгүй нөхцөл байдлыг хэлнэ. Хэт мэдрэг
хүмүүс дулааны улиралд гадагш гарахдаа яаралтай
тусламжийн хэрэгсэл авч явах хэрэгтэй. Мөн үүнийг
Poison gland гэж нэрлэдэг.
Хорны булчирхайгаас үүссэн шингэнийг хадгалдагуут хэлбэрийн эрхтэн. Хатгах үед хатгуурын хамтхэвлийн хэсгээс гадагшилдаг. Заримдаа Poison sacгэж нэрлэдэг.

167

Venom sacХорны хүүдий

Virgin queen
168 Үржилд ороогүй эхзөгийWТорнивчноос гарсан боловч хараахан эр зөгийтэй
эвцэлдэж үр тогтоогүй эх зөгий юм. Mated Queenийн эсрэг үг.

Waggle danceБөгсөө чичирхийлэх
169 бүжиг

Гадна ажлын зөгий бусаддаа хоол тэжээлийн
байрлалыг мэдэгдэхийн тулд үүрний дотор,нисгэвчний ойролцоо бүжиглэх бөгөөд энэ ньнислэгийн зай болон чиглэлийн мэдээллийг агуулдаг.

Winter cluster
170 Зөгийн шаваа

Гадна орчны температур буурах үед бие биенээ
дулаацуулахын тулд зөгийнүүд бөөгнөрч нягтрах
байдал.
Ажилчин зөгийн хэвлий буюу биеийн 4-р үедбайрлах лав ялгаруулдаг булчирхай юм.
Galleria mellonella -ийн авгалдайн хөнөөл юм.
Жаазанд торгон утас болон ялгадсаараа биеэхамгаалахын тулд хонгил барьж нүүдэллэн
сархиагыг идэж сүйтгэдэг. Мөн хадгалж байгаа
жаазтай сархиагыг сүйтгэнэ. Цэцгийн тоосонцорын
үлдэгдэлтэй, мөн зөгий дөнгөж бойжиж гарсан
ташаалавчинд үүрлэх нь элбэг байдаг. Зуны халуунд
идэвхитэй үрждэг.
Өндөглөх эрхтэн хөгжөөгүй эм хүйсийн зөгий
юм. Зөийн бүлд шаардлагатай бүхий л ажлыгнас насандаа тохируулан хувиартайгаар хийжгүйцэтгэдэг. Өндгөвчтэй боловч үр тогттож
өндөглөдөггүй.

Wax glands
171 Лавны булчирхай
Wax mothЛавны эрвээхэй
172

173

WorkerАжилчин зөгий

335

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА
Worker cellАжилчин зөгий
174бойжих ташаалавч

175

Wax scaleЛавны мөхлөг

Зөгийн үүрэн дотор хамгийн элбэг ташаалавч
бөгөөд энд эх зөгий өндөглөж түүнийг ажлын зөгий
өсгөж бойжуулдаг. Зөгийн бал болон цэцгийн тооснөөцөлхөд мөн ашиглана.
Ажилчин зөгийн лавны булчирхайнаас ялгаран
гарч агаарт царцсан лавны ширхэг. Зөгий үүнийг
үмхэж шүлстэйгээ хольж улмаар сархиаг болон
ташаалавчны хаалтыг хийдэг.

336

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Ашигласан материал
Б.Занданхүү. 2021. Газар тариалан эрхлэхэд зөгийн тоос хүртээлтийн ачхолбогдол. “Монгол агрономч сэтгүүл” № 9. Монголын агрономчдын
холбоо
Г. Очирбат. 2019. Монгол орны балт ургамлын нөөц (Дөрөвдүгээр хэвлэл)Д.Болдбаатар. 2020. “Зөгийн Варроа хачиг,тэмцэх арга хэмжээ” илтгэлЭрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем. https://legalinfo.mn/mnЗөгийн аж ахуйг дэмжих, үр ашгийг нэмэгдүүлэх төсөл. 2018. Зөгийн эрүүл
мэнд, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн бүртгэл
Зөгийн аж ахуйг дэмжих, үр ашгийг нэмэгдүүлэх төсөл. 2018. Зөгийн эрүүл
мэнд, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн бүртгэлийн хяналтын дэвтэр
М. Сасаки. Монголын зөгийчдийн нийгэмлэг. 2015. “Зөгий Цэцэг Жимс”сэтгүүл, № 3
М. Сасаки. Монголын зөгийчдийн нийгэмлэг. 2016. “Зөгий Цэцэг Жимс”сэтгүүл, № 1
М.Сасаки, Г.Удвал, Х.Хошиба, Н.Тогтохбаяр. 2018. Сэлэнгийн бүс нутгийн
балт болон тоост ургамал. JAICAF
Мал эмнэлгийн ерөнхий газар. 2019. Мал амьтны өвчнөөс урьдчилан
сэргийлэх, тэмцэх заавар зөвлөмжийн эмхэтгэлМал эмнэлгийн ерөнхий газар. 2020. Зөгийн аж ахуйд мал эмнэлгийн
үйлчилгээ, эрүүл ахуйн шаардлагыг мөрдөх нийтлэг заавар
Монгол улсын стандарт. 2011. Зөгийн бал шинжлэх арга (MNS 6293 : 2011)Монгол улсын стандарт. 2016. Хүнсний бүтээгдэхүүний сав боодлын
шошгололтод тавих шаардлага (MNS 6648 : 2016)Монгол улсын стандарт. 2019. Зөгийн бал. Техникийн ерөнхий шаардлага(MNS 6294 : 2019)Монгол улсын стандарт. 2020. Зөгийн аж ахуйн нэр томьёо, тодорхойлолт(MNS 6827 : 2020)Монгол улсын стандарт. 2020. Зөгийн гэр. Техникийн шаардлага (MNS
6829 : 2020)Монгол Улсын Хөдөө Aж Aхуйн Салбарын Нэмүү Өртгийн Cүлжээний
Мастер Төлөвлөгөө Болoвcpуулaх Төсөл (MONMAP-AVC). 2021.
Зөгийн балны зах зээлийн судалгаа
Н.Тогтохбаяр. 2016. Зөгий судлал
НХХЯ, ХХААХҮЯ. 2020. Зөгийн аж ахуйд мөрдөх хөдөлмөрийн аюулгүй
байдал, эрүүл ахуй дүрэм
BeeDep-MONGOL 2 төсөл. 2020. Зөгийн аж ахуйн гарын авлага
(Урьдчилсан хэвлэл)BeeDep-MONGOL 2 төсөл. 2021. Зөгийн аж ахуйн бизнес менежментийн
гарын авлага (Урьдчилсан хэвлэл)FAO. 2020. Good beekeeping practices, Practical manual on how to identify andcontrol the main diseases of the honeybee (Apis melliferа)
FAO. FAOSTAT. https://www.fao.org/faostat
337ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

JAICAF. 2009. 開発途上国での養蜂振興と実務 ―アフリカを事例として―JAICAF. 2014. モンゴルにおける養蜂振興と環境保全 事業報告書
JAICAF. 2016. Япон улсад зохион байгуулсан сургалт дадлагын материал
JAICAF. 2019. Япон улсад зохион байгуулсан сургалт дадлагын материал
JAICAF. 2020. 平成31年度 養蜂女性の経営参加促進のための研修事業 報
告書
国際実務マーケティング協会. 2018. ベーシックマーケティング・ビジネ
スハンドブック. MHJ出版
国際実務マーケティング協会. 2018. アドバンスマーケティング・ビジネ
スハンドブック. MHJ出版
日本養蜂協会. 2015. 養蜂における衛生管理
日本養蜂協会. ポリネーション用ミツバチの管理マニュアル. https://www.
beekeeping.or.jp/farmer/pollinating-manual
原田康. 2012. 農業・農村開発のための農産物流通ハンドブック. JAICAF
干場英弘. 2020. 蜜量倍増 ミツバチの飼い方 これで作れる「額面蜂児」. 一般社団法人農山漁村文化協会
渡辺孝. 2003. ハチミツの百科 新装版. 真珠書院

338

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Тэмдэглэл

339

© JAICAF, 2022 (Original edition)
ISBN: 978-4-908563-90-4 print
978-4-908563-91-1 pdf

JAICAF байгууллага нь тус номыг төслийн фэйсбүүк хуудсанд байршуулж, төсөл дууссанаас
хойш тодорхой хугацаагаар хадгална. Энэхүү Фэйсбүүк хуудсанд байршуулж хадгалах
хугацааг зөвхөн JAICAF шийднэ. Монгол Улсын зөгийн аж ахуйн салбарын хөгжилд
хувь нэмэр оруулах зорилготой аливаа иргэн, байгууллага нь төслийн фэйсбүүк хуудсанд
байршуулсан “Зөгийн аж ахуйн нэгдсэн гарын авлага” номын материал болон холбогдох
дүрс бичлэгийг чөлөөтэй ашиглаж, хувилж, түгээж болно.
BeeDep Mongol2 Facebook:https://www.facebook.com/profile.php?id=100057165201598
Published based on the results of
JICA Partnership Project on Beekeeping Development
to Improve Rural Livelihood in Mongolia(March 2019 – December 2022)
Implemented by JAICAF by contract with JICA