5. Зөгийн арчилгаа маллагаанызуны менежмент(6-8 дугаар сар)ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

5-1. Бал хураах бүл бэлтгэх .......................................................................... 93
5-1-1. Зөгийн бүлийг давхарлах, жааз хоорондын зайг тохируулах ... 93
5-1-2. Шинээр сэмж татах, сархиаг бариулах ....................................... 96
5-1-3. Бал хураах бүлийн хүчийг тогтвортой хадгалах ........................ 97
5-1-4. Шинэ бүлэнцрийн гарал үүслийг бүртгэх ................................. 101
5-2 Авгалдай зөөх аргаар эх зөгий бойжууулах ........................................ 101

92ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

5-1. Бал хураах бүл бэлтгэх
5-1-1. Зөгийн бүлийг давхарлах, жааз хоорондын зайг тохируулахИйнхүү жааз нэмэгдсээр 7+1 болох буюу зөгийн тоо огцом нэмэгдэхийнөмнөхөн цаг алдалгүй бүлийг давхарлана. Ингэхдээ доод болон дээд давхархооронд эх зөгий тусгаарлагч тор тавина. Энэ нь зөгийд хавар ирлээ гэжмэдэгдсэнээс хойш ойролцоогоор 2 сарын дараах үе юм (Тухайн орон нутаг
болон зөгийн үүлдрээс шалтгаалан их, бага ялгаатай байж болно).
Энэ үеийн арчилгаа маллагааг бага зэрэг алгуурлахад л тэр дороо өлгийвч
барьж сүрэглэх бэлтгэл хийж эхлэн бал хураах зөгийн бүлийг бүрдүүлэх
боломжгүй болдог.
Бал ихээр хуримтлагдсан гадна талын жаазыг дээд давхар луу зөөж оронднь бал хуримталж байгаа жаазыг зах руу татна. Татсан жаазны оронд шинээр
хоосон жааз нэмж хийнэ. Жишээлбэл, доод давхар 7~8 ширхэг жааз, дээддавхарт 3~4 ширхэг жаазтайгаар эхэлнэ (Зураг 5-1-1a).

Дээд, доод давхарт сэмж бариулах, доод давхарт өндөглөх, дээд давхартбал хураалтанд тохируулан жааз нэмэх ба эцэст нь доод давхрыг 10 ширхэг(жааз хоорондын зай 8 мм), дээд давхрыг 8~9 ширхэг (жааз хоорондын зай 12мм) жаазтай болгоно (Зураг 5-1-1b).

93ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГАДавхарлах үйл ажиллагааны дараалал:(1) Найман жаазнаасаа захын хоёр жаазыг дээд давхарт зөөнө.
• Дээд давхрын жаазнуудыг хооронд нь ялимгүй зайтай, доод давхрын
жаазнуудыг шахаж тавина.
• Эх зөгий тусгаарлагч торыг давхрын завсар хийнэ.

(2) Доод давхрын захын хоёр жаазнаас гадна бал ихээр хуримтлагдсанжааз байвал дээд давхарт шилжүүлж болно.

94ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

* Дээд давхрын хаана ч байрлуулж болно.
(3) Шинээр нэмсэн жаазанд 80%-иас дээш өндөглөхөд дараагийн
жаазыг тавьж өгнө.
(доод давхарт)* Дараагийн жаазыг захаасаа хоёр дахь байрлалд тавина.		

(4) Дүүрэн бал хуримтлагдсан жаазыг дээд давхар луу шилжүүлнэ.
* Дээд давхрын хаана нь ч байрлуулж болно.
(5) (4) болон (5)-ыг давтаж доод давхрын (үрвэлдэй бойжих, өндөглөххэсэг) жаазыг 8~9 ширхэг болтол нэмнэ.

(6) Хаалттай үрвэлдэйтэй жааз болон шинээр сархиаг бариулах жаазнэмэх зэргээр дээд давхрын (бал хуримтлагдах хэсэг) жаазыг 8-9ширхэг хүртэл нэмэгдүүлж болно.

Бал хураах бүлийг бий болгох явцдаа анхаарах нэг чухал зүйл бол зөгийн
хүчийг тогтмол байлгах явдал юм. Иймд сүрэглэхээс сэргийлж доод давхрын
үрвэлдэй бойжих хэсэгт хангалттай өндөглөх зайтай байлгахад анхаарна.
95ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА5-1-2. Шинээр сэмж татах, сархиаг бариулах
Сэмжийг жаазанд бэхлэхэд анхаарах зүйлс байна (Зураг 5-1-2). Эхлээд
төмөр утсаа хөгжмийн утас шиг чангалж сайтар татаж тогтоох хэрэгтэй. Сулсэмжинд сархиаг өндөрлөж барих нь зөгийд хэцүү байдаг.
Жаазны дээд доод хэсгийн мөр модонд сэмж орох ховил байх бөгөөдэнд хөдөлгөөнгүй суулгах ёстой. Ингээгүйгээс бол сэмж сул, төвгөр, хонхор
хэсэгтэй болсноос зөгий ташаалавч болгож ашиглаж чадахгүй болно. Мөнжаазны доод талын мөр модонд сархиагийг тэгш сайтар бэхлэх хэрэгтэй.
Сархиаг хүрэхгүй дутсан тохиолдолд бага зэргийн зай гарсан байж болох чсархиаг илүү гарсан тохиолдолд нугалж үлдээж огтхон ч болохгүй. Сархиагдоод хэсгээрээ нугаларсан тохиолдолд зөгий ашиглаж чадахгүй. Үүнээсболж дээд болон доод хэсгээр ташаалавчны хэмжээ томорч эр зөгийн өндөг
бойжих хэсэг болох ба мөн бал хуримтлагдахгүй (Зураг 5-1-2c). Ийм жаазнууд
Монголд олон тохиолддог. Худалдаж авсан сэмжээ зөв ашиглаж чадахгүй болэдийн засгийн хувьд алдагдалтай байх болно.
Ерөнхийдөө зөгий 5-8 дугаар сарын хооронд сэмжийг идэвхтэй барьдаг чзөгийн бүл болгон ижил байдаггүй.
Сэмж наахад ашигладаг булыг хэт халаах, хүчтэй дарах зэрэг шалтгаанаар
сэмжээ бага зэрэг цоолоход төмөр утсыг дагуулан мэрж ашиглагдахгүй
болгодгийг анхаарах хэрэгтэй.

96ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

5-1-3. Бал хураах бүлийн хүчийг тогтвортой хадгалах(Эх зөгийг шинэчлэх, бүлэнцэр салгах)Бал хураалтын үед эх зөгийн өндөглөлт идэвхжиж, зөгийн бүл хүчтэй
болохын хэрээр ялангуяа хуучин эх зөгийтэй бүлд өлгийвч олноор барьж
сүрэглэх хандлага илэрч эхэлдэг. Өлгийвчин доторх авгалдай хүүхэлдэй
болохын өмнөхөн өлгийвчийг хаах ба тэр үед сүрэглэлт явагддаг.
Иймд 7 хоногт нэгээс хоёр удаа өндөглөх хэсэг (доод давхар)-т үзлэг хийжөлгийвч барьсан тохиолдолд эвдэнэ.
(Бүл салгах дараалал=Бал хураах бүлийн хүчийг тогтвортой байлгах)1. Хуучин эх зөгийтэй (1) үндсэн бүлээс (A бүл) өлгийвчтэй 2~3 жаазыг
авна (Б бүл)••A бүлээс авсан өлгийвчтэй жаазаа өөр үүр хайрцагт (Б) хийж орхиходөлгийвч хаагдсанаас нэг долоо хоног орчмын дараа шинэ эх зөгий (2)бий болно.
Жаазнаас нь тасалж авсан үндсэн бүлд (A) хоосон жааз нэмж тавихадтун удалгүй өндөглөх, үрвэлдэйн бойжих хэсэг болгон ашиглаж эхлэхба бал хураах хүчтэй бүл болох боломж бүрдэнэ. Энэ үед үндсэн
бүлийн (A) өлгийвчийг үлдээлгүйгээр устгах нь хамгийн чухал ажлыннэг учраас багадаа л 7 хоногт нэгээс хоёр удаа үзлэг хийх шаардлагатай.

97ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1. Үндсэн бүлээс (A бүл) хуучин эх зөгийтэй жаазыг тасалж авах (В бүл)12••Үндсэн бүлээс (A) хуучин эх зөгий (1)-тэй жааз болон өөр хоёр жааз(нийт 3 жааз) авч жижиг бүл (В) болгоно.
Үндсэн бүлийг (A) эх зөгийгүйгээр 24 цаг өнчрүүлнэ.

2. Б бүлийн шинэ эх зөгийг (2) A бүлд дасгана.
•12Б бүлийн шинэ эх зөгий (2) хээл авсан эсэхийг шалгана. (Шинэ эхзөгий бий болоод 7 хоногт хээл авах ба түүнээс хойш 2-3 хоногийн
дотор өндөглөж эхэлнэ. Үрвэлдэй бойжиж, шинээр бий болох
ажлын зөгийг шалгах ба өндөглөлт эхэлбэл шинэ эхийг хээл авсангэж үзэж болно)Бал хураах бүл болох үндсэн бүлийн (A) хуучин эх зөгийтэй солих арга ч байдаг (Гагцхүүсолихын өмнө үндсэн бүлд өлгийвч үлдээгүй байх шаардлагатай). Эх зөгийг солихдоо эхзөгийн жижиг торон хайрцагт шинэ эх зөгийг хийж эх зөгийгүй болгосон А бүлд хэдэн өдөрдасгасны дараа хайрцгийг нээж эх зөгийг гаргах боловч тийнхүү дасах хооронд хэдэн өдөрөндөглөлт зогсож зөгийн бүлийн тоо цөөрөх эрсдэл байдаг.

98ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА•Хээл авсныг шалгасны дараа шинэ эх зөгийг (2) 24 цагийн өмнө эхзөгийгүй болгосон үндсэн бүлд (A) шууд хийнэ. Эх зөгийгүй болсонбүл (A) бүтэн 24 цаг дөнгөж өнгөрөх тэр агшинд өөр бүлийн эхзөгийг (2) эсэргүүцэлгүйгээр шууд хүлээж авдаг.

3. Эх зөгийгүй болсон Б бүлд өлгийвч барин шинэ эх зөгий (3) бий болно.
•Шинэ эх зөгийг (2) үндсэн бүлд (A) шилжүүлсний дараа Б бүл эхзөгийгүй болох боловч зөгийн нягтаршил сайтай тохиолдолд тэрхэвээр нь орхиход өлгийвч барьж шинэ эх зөгий (3) бий болно (өөрбүлд хэлбэр сайтай өлгийвч байвал салгаж аваад тавьж болно).

4. В бүлийн хуучин эх зөгийн өндөглөсөн жаазыг А бүлийн үрвэлдэйтэй
жаазтай солино.
•Цөөн жаазтай болсон В бүлийн хуучин эх зөгий сэргэж (1) машсайн өндөглөнө. Үндсэн бүлийг (A) тогтвортой бал хураах бүлболгохын тулд хуучин эх зөгийн (1) олон үрвэлдэйтэй жаазыгүндсэн бүлийн (A) өндөглөлт багатай жаазтай сольж болно.

99ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА5. В бүл хүчтэй болвол шинээр бүл (Г бүл, Д бүл) салгаж болно.
•В бүл хүчтэй болох үед 2~3 хувааж шинэ бүл (Г, Д) гаргаж болно.
Эх зөгийгүй болсон салгасан бүлд (Г, Д) өндөг болон нялх авгалдай
олон байвал тэндээс эх зөгийгүй үеийн өлгийвч барьж шинээр эхзөгий (4, 5) бий болно.

100ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

5-1-4. Шинэ бүлэнцрийн гарал үүслийг бүртгэх
Шинэ бүлэнцрийн гарал үүслийг бүртгэх нь зөгийн баланд мөшгих
тогтолцоог хэрэгжүүлэхэд суурь мэдээлэл болно.
“Зөгийн эрүүл мэнд, эрүүл ахуй, зөгийн балны гарал үүслийн бүртгэл”ийн дэвтрийн зөгийн бүлийн хяналт хэсэг дэх ЗӨГИЙН БҮЛИЙН ДУГААР,өмнө нь аль нэг бүлээс салсан бол ҮНДСЭН БҮЛИЙН ДУГААР, ХУГАЦАА
зэргийг бүртгэж тэмдэглэнэ.

5-2 Авгалдай зөөх аргаар эх зөгий бойжууулах
Өндөг зөөх гэдэг нь үнэндээ өндөг бий болсноос хойш 4-6 хоносон буюушинэ авгалдайг зөөж буй явдал юм. Эх зөгийтэй үеийн өлгийвчнөөс эх зөгий
гаргах нь асуудалгүй боловч эх зөгий олноор нь бий болгох зорилгоор энэаргыг хэрэглэдэг.
Хэдийд авгалдай зөөх вэ?
Сүрэглэлийн улиралд буюу эр зөгий олноор бий болсон, мөн жаазны
доод хөндлөвч модон дээр сүрэглэлийн өлгийвч олноор баригдах үедавгалдайг зөөнө.
Бидэнд хэрэгтэй зүйлсийн жагсаалт (10 орчим эх зөгий бэлтгэх):• Шилмэл бүл (үржлийн бүл)• Донор бүл (өлгийвч барих хүчтэй, эрүүл бүл)• Хоосон үүр хайрцаг (донор бүлээс эхтэй бүлэнцэр салгахад ашиглах) 1 ширхэг
• Цэцгийн шүүс ховор үед бол сироп олгогч – 1 ширхэг
• Шаардлагатай тохиолдолд толгойд зүүдэг гэрэлтэй, томруулдаг шил – 1ширхэг
• Авгалдай зөөх зүү (Хятад улсад үйлдвэрлэсэн) – 4-5 ширхэг
• Хуванцар өлгийвчний 10 ширхэг аяга бүхий жааз – 1 ширхэг
• Эсвэл лаваар хийсэн өлгийвч наасан жааз – 1 ширхэг
• Нойтон алчуур – 1 ширхэг
• Хээлтүүлэх хайрцаг (нуклэус) – 10 ширхэг
Бэлтгэх үйл ажиллагаа:Алхам 1. Шилмэл (үржлийн) бүл сонгох: Шилмэл бүл гэж өндөглөхчадвар сайтай эх зөгийтэй, өвчин (варроа хачиг болон бусад) илэрдэггүй,сүрэглэдэггүй, бал сайн цуглуулдаг зэрэг шинжийг агуулсан, нутагшсан бүлбайна. Ийм бүлийг шилмэл бүлд тооцож авгалдайг нь зөөж эх бойжуулахаарсонгоно.
Энэ бүлд таны төлөвлөсөн хугацаанд тохиромжтой настай (3 хүртэлххоногтой), сүүнцрээр тэжээгдэж буй авгалдай байх эсэхийг нягтална. Иймжаазыг тэмдэглэж орхино.
Алхам 2. Донор бүл сонгох: Энэ нь дотор ажлын зөгий ихтэй буюуөлгийвч барих чадвартай өндөг авгалдайгаа сүүнцрээр сайн тэжээж буй залуу
зөгий ихтэй бүл байна. Зөгий эрүүл байх нь маш чухал. Донор бүлд хуванцар
болон лаваар хийсэн өлгийвчтэй жаазыг авгалдай зөөхөөс нэг хоногийн өмнөтавьж дасгаж, мөн цэвэрлүүлнэ.
101ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Алхам 3. Бойжуулах бүл бий болгох: Донор бүлээс эх зөгий бүхийбүлэнцэр салгаад (1-2 жааз авч) үлдсэн үндсэн бүлээр өндөг зөөсөнөлгийвчийг асруулах зорилготой бойжуулах бүл бий болгоно.
Шинээр салгасан эх зөгий бүхий бүлэнцрийг “бойжуулах бүл”-ээс хэдэн
метрийн зайд байрлуулна. Бойжуулах бүлд хамгийн багадаа 4-5 жаазыг зөгийн
хамт авч үлдэх ба дараах зурагт харуулсан байдлаар байрлуулна.

Эдгээр үрвэлдэйтэй жаазны дунд хэсэгт нээлттэй үрвэлдэй, өндөг бүхий
жааз байх нь асрагч зөгий цугларах шалтгаан болно. Мөн цэцгийн тоосормог
хангалттай байх шаардлагатай.
Эх зөгийн өлгийвчтэй тэжээлээ булаацалдах залуу үрвэлдэйгээр дүүрэн
жааз хэрэггүй.
Дараагийн өдрүүдэд гарч ирэх хаалттай үрвэлдэйтэй жааз байхад болно.
Энэ үед зарим хөгшин зөгийнүүд эх зөгийтэй бүлэнцэр рүү шилжиж болохч залуу зөгий ихтэй бүл үлдэх болно.
Алхам 4. Бойжуулах бүлийн хүчийг шалгах: Бойжуулах бүл салснаас
хойш 1-2 цагийн дараа энэ бүлийн хүчийг шалгана. Хэрэв бүлийн хүч муусанагдвал бусад донор бүлээс асрагч зөгийг бойжуулах бүл рүү нэмж сэгсэрнэ.
Тэжээлийн амтат шүүс дутагдахаар бол жаазан дээр идүүрээр 1:1
харьцаатай сахарын уусмал өгнө.

102

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Авгалдай зөөхөд хэрэглэгдэх зарим зүйлс:Авгалдай зөөх орчин:Дулаан салхигүй өдөр гадаа хээрийн нөхцөлд авгалдай зөөж болно.
Машины кабин дотор суугаад авгалдай зөөдөг туршлага элбэг байдаг. Гадааавгалдай зөөх боломжгүй тохиолдолд тас харанхуй өрөөн дотор толгойдзүүдэг гэрэл ашиглахад гаднахаас илүү тод харагддаг.

Авгалдайг хатахаас сэргийлж нойтон алчуур дээр авгалдай зөөсөн
хуванцар өлгийвчийг хөмөрч тавьдаг. Мөн авгалдайтай жаазыг өрөө рүүзөөхдөө чийгтэй алчууранд ороох хэрэгтэй.
Авгалдай зөөх технологи:Алхам 1. Ирээдүйд эх зөгий болох авгалдайг олно. Өмнө нь ”Үржлийн
бүл”-д тэмдэглэж орхисон жаазыг гаргаж зөгийг зөөлөн шүүрдэж унагана.
Эндээс сүүнцрээр (worker jelly) тэжээгдсэн залуу авгалдайг (3 хүртэлххоногийн настай) сонгоно.

Алхам 2. Сонгосон авгалдайг ташаалавчнаас гаргаж авах. Авгалдай зөөхбагажны пүрштэй хэсгийг дарж гацсан эсэхийг шалгана. Үүний дараа үзүүр
хэсгийг нь норгоно. Ингээд багажийг ташаалавчны хана руу эгц доош ньавгалдайн гүдгэр хэсгээр хурдан оруулна. Энэ үед пүршийг доош шахахгүй.
Алхам 3. Ташаалавчны хүнхэр ёроолыг дагуулан сүүнцрийн доогуурбагажны үзүүрийг явуулах бөгөөд авгалдайг гэмтээж болохгүй.
Алхам 4. Одоо багажаа эгц дээш нь татна. Авгалдай бага зэрэг сүүнцрийн
хамт багажны үзүүрт наалдаж гарч ирнэ.
103ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Алхам 5. Нөгөө гартаа хуванцар өлгийвчийг (аягыг) барина. Багажны
үзүүрийг аяганы төв хэсэг рүү бага зэрэг махийлгаж шахна. Долооворхуруугаараа пүршийг дарж авгалдайг сүүнцрийн хамт аяганы ёроолд зөөлөн
шахаж үлдээгээд багажийг ялимгүй татна.

Алхам 6. Авгалдай зөөсөн өлгийвч бүхий жаазыг бойжуулах бүлджаазнуудын дунд байрлалд оруулж тавина. Авгалдай зөөсөн өдрийг
тэмдэглэнэ.
Алхам 7. Өлгийвчийг шалгах. Тэр болгон онгойлгож үзэх шаардлагагүйч нэг хоногийн дараа авгалдай сүүнцрээр тэжээгдэж эхэлсэн эсэхийг шалгаж
болно.
Алхам 8. Иймээс битүүмжлэгдсэнээс хойш 5-6 хоногийн дараа жаазнаассалгаж, өлгийвчний торонд хийгээд зөгийн бүлд хийж хадгална.

104