11. Зах зээлийн тоймЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

11-1. Таны зөгийн аж ахуйн менежментийн гол “цөм” нь юу вэ? ........... 195
11-2. Зах зээлийн тухайд .............................................................................. 198
11-3. Өрсөлдөгчөө таньж мэдэх .................................................................. 201

194ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

11-1. Таны зөгийн аж ахуйн менежментийн гол “цөм” нь юу вэ?
Сүүлийн жилүүдэд Монгол оронд зөгийн аж ахуй эрхлэгчид эрс нэмэгдэж
байна. Иймээс зөгийн балны борлуулах өрсөлдөөн хүчтэй болсон, борлуулалтөмнөхтэй адилгүй болж буурсан тухай зөгийчдөөс сонсох боллоо.
Та өөрийн зөгийн балыг амжилттай зарж борлуулахын тулд юу яаххэрэгтэй вэ? Үүнд гурван арга зам байж болно.

1. Олон зөгийн балны дундаас зөвхөн таны нийлүүлэх “зөгийн бал”-ыгхэрэглэгчид сонгодог байхын тулд та юу хийх ёстой вэ?
Сүүлийн жилүүдэд зах зээл маш ихээр өөрчлөгдөж байна.
Та бид ухаалаг гар утас, интернет ашиглах нь энгийн үзэгдэл болсон
бөгөөд хэдхэн жилийн өмнөхтэй харьцуулбал маш их мэдээлэл авахболомжтой болжээ.
Хүмүүс гадаад улс оронд аялах, амьдрах нь чөлөөтэй болсон билээ. Иймээсхэрэглэгчдийн хүсэл, сонирхол хурдацтай өөрчлөгдөж байна. Хэрэглэгчидзөгийн балны амт, үнэ өртөг, овор хэмжээ, харагдах байдал, шинэлэг байдал,тухайн бүтээгдэхүүний цаана байгаа түүх болон философийг ойлгож мэдрэх
зэрэг янз бүрийн шалгуураар бүтээгдэхүүнийг сонгодог. Ихэнх хүмүүстухайн үеийн өөрийн хэрэгцээ, зорилго, хүсэлдээ нийцүүлэн олон шалгуурыг
харгалзан бүтээгдэхүүнийг сонгож байна. Иймд зөгийн бал үйлдвэрлэгч ньхэрэглэгчдийн хүсэл сонирхолд мэдрэмжтэй хандах нь чухал юм.
Нөгөө талаар борлуулагч тал маш ихээр төрөлжиж байна. Зөгийн аж ахуйэрхлэгчид олшрохын хирээр зөвхөн зөгийн балны дамжуулан худалдаалагчид(ченжүүд) мөн бий болсон байна. Өрсөлдөөн улам ширүүн болж байна. Иймнөхцөлд өрсөлдөгч тал болон өөрийгөө сайн таньж мэдэх нь чухал юм.
Хэрэглэгчдийн хүсэл сонирхолд нийцсэн өөрийн давуу тал болон бусадбүтээгдэхүүнтэй өрсөлдөж чадахуйц давуу тал байгаа эсэхийг эргэцүүлж
үзэцгээе.
2. Хэрэглэгчид зөгийн балыг улам ихээр хэрэглэдэг болгохын тулд яах вэ?
Зөгийн баланд дуртай болгох, сайхан амттай бал худалдаж “дахиад идэхюмсан” гэж бодогдуулах, мөн балныхаа төрлийг олшруулж, “бусад амтыг ньбас амталж үзэхсэн” гэх хүсэл төрүүлэх, зөгийн балны сайн чанар, үр шимийг
таниулах, зөгийн балыг дангаар нь ашиглахаас гадна бусад хүнстэй хамташиглах, зөгийн аж ахуйг дэмжих хүсэл сэтгэлийг бий болгох явдал юм.
Хэрэглэгчийг нэг удаагийн бус, байнгын хэрэглэгч болгохын төлөө, мөнтанаас зөгийн бал худалдаж аваагүй худалдан авагчийг хэрэглэгчээ болгохын
тулд та юу хийж чадах бол. Та өөрийн зөгийн аж ахуйн нөөц бололцоог
нягталж, хичээнгүйлэн чармайвал хийж чадах зүйлээ олж харах байх.
195

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Түүнчлэн зөгийчид хамтран зөгийн аж ахуйн талаарх мэдээлэл тогтмол
түгээж байх нь шинэ хэрэглэгчид бий болж хэрэглээг өсгөх боломж нээгдэх
юм.
3. Өөр зах зээлд хэрхэн борлуулалт хийх вэ?
Шинэ зах зээл хайж үзэцгээе. Борлуулалт хийх өөр газар болон өөр аргабайна уу гэдгийг эргэцүүлцгээе. Томоохон хэмжээний нийлүүлэлт хийхболон гадаад зах зээлд гарахад өрхийн хэмжээнд зөгийн аж ахуй эрхлэгчдэд
бэрхшээлтэй зүйлс олон тулгарах болно. Хэрвээ боломж олдон хийж үзэхтохиолдолд энэ талын мэдээллийг сайтар авах шаардлагатай.
Сүүлийн жилүүдэд зөгийн балны үйлдвэр (савлах үйлдвэр) эрхлэгчидбий болж эхлээд байна. Ийм үйлдвэрт балаа бөөнөөр нийлүүлэх нь шуудхэрэглэгчдэд нийлүүлэхээс үнийн хувьд бага байх боловч цаг хугацаа хэмнэх,бүтээгдэхүүн бэлтгэх болоод борлуулалтын зардлаа багасах боломж бүрдэхтул үр ашгийн хувьд адилхан юм.
Томоохон хэмжээний борлуулалт бэрхшээлтэй хэдий ч тухайн ороннутагтаа байгаа ресторан, бялуу, нарийн боовны үйлдвэр, цагаан идээболовсруулах үйлдвэр зэрэг газарт зөгийн балаа нийлүүлэх боломжийг судлах
шаардлагатай. Найдвартай, байнгын бизнесийн хамтрагчаа олцгооё.
Томоохон худалдан авагч компаниуд болон гадаад зах зээлийн хувьд
өөрийн гэсэн олон төрлийн шаардлага, стандарт (техникийн үзүүлэлт)-ыннөхцөлийг тавьдаг.
Тиймээс та өөрийн аж ахуйнхаа зөгийн маллагааны технологи, зөгийнбалны чанартай холбоотой технологи зэргийг нухацтай үнэлж дүгнэн өөрийндавуу талаа тодорхойлж, дутагдалтай арга барил, технологио сайжруулах ньөөр зах зээлд нэвтрэх бэлтгэл ажлын нэг байх болно.

196

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Таны зөгийн балны онцлог болон давуу талыг тодруулъя.
Зөгийн бүлээс хурааж авсан зөгийн бал энэ чигээрээ хараахан эцсийн
бүтээгдэхүүн биш бөгөөд шинжилгээнд хамрагдан тэнцэж, савлаж, шошгонааж, үнэ тогтоосноор сая “бүтээгдэхүүн” болдог.
Бэлэн болсон бүтээгдэхүүнийг борлуулахын тулд олон газарт хандаж үзэхшаардлага гардаг билээ. Эхний ээлжинд ганцхан бүтээгдэхүүнтэй ганцхан
борлуулах газартай байсан ч аажим аажмаар үйлдвэрлэлээ өргөжүүлж,бүтээгдэхүүнийхээ нэр төрлийг олшруулан тэдгээрийг сонирхох хэрэглэгчдэд
хандаж болно гэж үзэж байна.
Нэг удаа худалдан авалт хийсэн үйлчлүүлэгчээ алдалгүйгээр байнгын
үйлчлүүлэгч болгох чухал юм. Шинэ үйлчлүүлэгч олж авахад цаг хугацаа,хичээл зүтгэл шаардлагатай байдаг.
Цаг хугацаа, хичээл зүтгэл нь нүдэнд үл үзэгдэх зардал юм. Хэрвээүйлчлүүлэгч үргэлж таны зөгийн балыг худалдаж авдаг болбол табүтээгдэхүүнээ сэтгэл амар үйлдвэрлэх болно. Үйлчлүүлэгчийнхээ итгэлийг
алдахгүй байх нь чухал.
Өөрийн бүтээгдэхүүний онцлог, давуу талыг тодруулъя.
• Та өөрийн зөгийн балны юугаар нь бахархаж чадах вэ?
• Бусад компани (бусад зөгийчин)-д байдаггүй таны зөгийн аж ахуйболон бүтээгдэхүүний онцлог чанар юу вэ?
• Бусдаас давуу шинж чанар нь юу вэ? Та бүтээгдэхүүнийхээ “ямаршинж чанарыг” зарах вэ?
197ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

•Таны бүтээгдэхүүнийг дэмжиж буй үйлчлүүлэгч хэн бэ? Ямар хүнхудалдаж аваасай гэж хүсч байна вэ?
• Та үйлчлүүлэгчдэд зөгийн балтайгаа холбоотой юу хэлэхийг хүсчбайна вэ? Юугаар дамжуулж ойлгуулбал худалдаж авах сэдлийг бийболгож чадна гэж бодож байна вэ?
• Тухайн үйлчлүүлэгч цаашид таны зөгийн балыг байнга сонгож
худалдан авдаг байхын тулд юуг нухацтай авч үзэх вэ?
Бахархаж болох зөгийн бал хурааж, итгэл даахуйц баталгаатай
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлээрэй. Стандарт шаардлагыг хангасан бүтээгдэхүүн
бэлтгээрэй. Тэгээд түүнийгээ давуу тал болгон сурталчлаарай.

11-2. Зах зээлийн тухайдТаны бүтээгдэхүүнээ нийлүүлэх зах зээлийн талаар бодож үзэцгээе.
“Зах зээл” гэж юу вэ? Зах зээл гэдэг нь худалдах, худалдан авах үйлажиллагаа явагдаж буй газар болон нөхцөлийг хэлдэг.
“Худалдан авагч” гэвэл илүү ойлгомжтой. Жишээлбэл: орон нутгийн захзээл, Улаанбаатар хотын зах зээл, цаашлаад дотоодын зах зээл, гадаадын захзээл гэх зэргээр ангилж болно.
Тухайн зах зээлээс хамааран бүтээгдэхүүнд тавигдах шаардлага, зарахзүйлс нь ялгаатай байна. Жишээ нь: гадаадад экспорлохын тулд чанарын өндөр
менежмент шаардлагатай болно. Эмийн үлдэгдлийн стандарт, эрүүл ахуйн
хяналтын стандарт, үйлдвэрлэлийн явцын хяналтын стандарт зэрэг түнш орныстандарт, дүрэм журамд нийцсэн байх ёстой болдог. Цаашлаад үнэ, хэмжээ
болон хэрэглэгчдийн эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн бүтээгдэхүүн нийлүүлэхшаардлагатай юм.
Зөгийн балаа өргөн хэрэглээнд болон үйлдвэрлэлд зориулж борлуулж
болох ба эдгээр нь хоорондоо ялгаатай зүйл ихтэй байдаг.
Өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүн нь хувь хүн хэрэглэх зорилгоор худалданавдаг бөгөөд үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүнийг ямар нэгэн бүтээгдэхүүний
түүхий эд, орц болгож томоохон компани, аж ахуй нэгж худалдан авдаг.
Үйлдвэрлэлийн зорилгоор бол бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд нийцүүлж хэмжээ,чанар зэрэг үзүүлэлтийг тодорхой тогтоосон, тогтмол хугацаанд нийлүүлэх ньолонтаа байдаг.
Өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүний хэрэглэгчид нь голчлон хувь хүмүүс
бөгөөд олон нийтийн болон тансаг хэрэглээнд чиглэсэн, эсвэл орон нутаг
уу, хот газар уу гэх мэтээр янз бүрийн зорилтот бүлгүүд байна. Түүнчлэнзалуучууд, бага насны хүүхэдтэй, мөн зардлаа онцгойлон анхаардаг, цаг үеийнчиг хандлагад мэдрэмжтэй хүмүүс гэхчлэн хүсэл сонирхлоор нь янз бүрийн
бүлэгт хувааж болно. Энэ зориулалтаар бол үнийг нь харж сонгох, тухайнбүтээгдэхүүний баталгаатай эсэхийг шалгаж болох, олон нийтийн сүлжээнд
тавих учраас гоё сайхан савлагаатай байх гэх зэргээр янз бүрийн хүсэл
сонирхол нэг хүнд байдаг.

198

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГАТа зөгийн балыг ямар зах зээл дээр борлуулах боломжтой вэ?
(Жишээ) Зах зээлийн төрөл болон хүсэл шаардлага
Доорх жагсаалтыг жишээ болгов.

199ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГАЗах зээлийн эрэлт хэрэгцээнд нийцүүлэхЗах зээл нь таны бүтээгдэхүүнийг худалдан авах хоорондоо ялгаа бүхий
зорилтот үйлчлүүлэгчдийн бүлгүүдээс бүрдэж буй юм.
Зорилтот үйлчлүүлэгчид “юу хүсч байна вэ?”, “ямар хүлээлттэй байна вэ?”гэдгийг эргэцүүлж үзэцгээе!

Мөн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд нийлүүлэхдээ тухайн зах зээл дээр тогтсон
стандарт байдаг бол түүнийг дагаж мөрдөнө.
Зах зээлээс шаардаж байгаа шаардлага (стандарт)БүтээгдэхүүнҮнэЗах зээлийн хүсч байгаа Овор хэмжээ, амт, үнэр, харагдах байдал,хэлбэр дүрс, загвар, бүтээгдэхүүний цаана байгаа мэдээлэл,баталгаатай байдал, хүрээлэн буй орчин, нийгэмд оруулж, буй хувьнэмэр, статус
Үйлчлүүлэгчийн хүлээн зөвшөөрөх боломжтой үнэ, худалдажавахад саадгүй үнэ өртөг, бүтээгдэхүүндээ тохирсон үнэтэй байх200

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГАЗах зээлдээ аль болох ойртох
Таны бүтээгдэхүүнд зах зээлээ олох янз бүрийн арга зам, маршрут байдаг.
Байнгын худалдан авагчаас гадна өөр борлуулалтын арга зам юу байна вэгэдгийг бодож үзье.
НийлүүлэлтСурталчилгааХэрэглэгчдэд хүргэхийн тулд тохирсон нийлүүлэлтийн аргазам болон борлуулах байршил
Таны анзаараагүй өөр ямар аргууд байж болох вэ?
Хэрэглэгчдийн сонголт хийх шалгуур үзүүлэлтийг хангахын
тулд мэдээллээр хангах, тэрхүү мэдээллийг хэрхэн хүргэх
арга замыг бодож олох11-3. Өрсөлдөгчөө таньж мэдэхЗах зээл дээр янз бүрийн бүтээгдэхүүнүүд борлуулагдаж байгаа баэдгээртэй таны бүтээгдэхүүн өрсөлдөж байна. Өрсөлдөөнд амжилт олногэдэг бол үйлчлүүлэгч нь бусад олон бүтээгдэхүүнийг биш зөвхөн таныбүтээгдэхүүнийг сонгох явдал юм.
Та зах зээл дээр хэний ямар бүтээгдэхүүнтэй өрсөлдөж байна вэ?
Зах зээл дээр байр сууриа олохын тулд өрсөлдөгчөө таньж мэдэн
өрсөлдөгчөөсөө илүү давуу талуудыг бий болгох хэрэгтэй.
Ингээд таны өрсөлдөгч хэн бэ? Ижил үйл ажиллагаа эрхлэгч ямар хүмүүс
байна вэ? Ижил, төстэй бүтээгдэхүүн, төстэй үйлчилгээ, ижил үр өгөөжтэй
бүтээгдэхүүн юу байна вэ?
Таны хувьд өрсөлдөгч тал чинь бусад зөгийчид юм. Тэр зөгийчин тантай
ижил зөгийн бал үйлдвэрлэж, тантай адилхан үйлчлүүлэгчийн бүлэгтборлуулж байна.
Мөн элсэн чихэр, жимсний чанамал ч зөгийн балны өрсөлдөгч байжболно. Зөгийн бал өөрөө чихэрлэг амттай учраас жишээлбэл талханд жимснийчанамал түрхэх үү, зөгийн бал түрхэх үү, уух зүйлд сахар хийх үү, зөгийн балхийх үү гэх мэтээр өрсөлдөнө. Зөгийн балыг эрүүл мэндийн бүтээгдэхүүнээр
хэрэглэдэг хүн олон байдаг тул хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүний өрсөлдөгч
байж болох юм.
Бусад зөгийчид таны өрсөлдөгч тал боловч зөгийн балыг орлох бусад
бүтээгдэхүүнтэй өрсөлдөх тохиолдолд зөгийчид хоорондоо харилцан хамтарч
ажиллах нь маш чухал. Ганцхан зөгийчний сурталчлах, харилцах хүч хэдий
бага ч олуулаа нэгдэж чадвал хэрэглэгчдэд улам тод хүчтэй хүрэх болно.
Гадаад орны импортын бүтээгдэхүүн мөн зах зээл дээр байгаа таныөрсөлдөгч бөгөөд эдгээртэй бүтээгдэхүүнийхээ чанар, онцлог шинж, харагдахбайдал, хариуцлагатай байдал зэргээр өрсөлдөх шаардлага үүсэж байна.
Өрсөлдөгчийнхөө бүтээгдэхүүн болон үйлчилгээний агуулгыг ойлгох
Өрсөлдөөнд ялахын тулд өрсөлдөгчөө сайн мэдэх зайлшгүй шаардлагатай.
Өрсөлдөгчийнхөө бүтээгдэхүүн, тэдний үйлчлүүлэгчдийн хандлагыг
судалцгаая. Өрсөлдөгч талын бүтээгдэхүүн болон борлуулалтын арга барилаас
суралцах үр өгөөөжтэй зүйл байна уу. Мөн өрсөлдөгч талын бүтээгдэхүүн,үйлчилгээний сул тал нь юу байна вэ?
201ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Танд өрсөлдөгчийн чинь бодож олоогүй огт өөр санаа байна уу? Хэрвээта бусад хүмүүсээс түрүүлж зах зээлийн хэрэгцээг олж харан түүнд тохирсонзөвхөн өөрийн шинэ санаагаа хэрэгжүүлж чадвал өрсөлдөөнөөс зайлсхийж
ихээхэн ашиг олох боломж бүрдэнэ.
Жич: Хэрэв таны өрсөлдөгчийн бүтээгдэхүүн шударга бусаар буюухууль зөрчиж бий болсон бол (тухайлбал гадаад орноос хямд зөгийнбал бөөний үнээр оруулж ирж савлаад дотоодод үйлдвэрлэсэн мэтээрборлуулах) холбогдох хяналтын байгууллагуудад хандах эрхтэйганхаарна уу.
Өрсөлдөгчөө таньж мэдэцгээе!

202

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА(Жишээ) ”Зах зээлийн судалгаа хийж үзье”Супермаркет, их дэлгүүр, захаар явж үзэцгээе!
Судалгаа хийсэн өдөр:Судалгаа хийсэн хүн:Судалгаа хэрэгжүүлсэн газар:1. Дэлгүүрт зарагдаж байгаа зөгийн балны талаар ажигласан зүйлс: Хэдэн төрлийн
зөгийн бал байна вэ, ихэнх нь хаана үйлдвэрлэгдсэн байна вэ, өнгө нь, савлагаань ямар байна вэ, үнэ нь хэд вэ гэх мэт

2. Хамгийн их сэтгэгдэл төрүүлсэн зөгийн бал нь ямар бал байсан бэ?
Таалагдсан зөгийн бал (үйлдвэрлэсэн газар, компанийн нэр, зөгийчид г.м):Юу нь хамгийн их таалагдсан бэ? Ямар төрлийн хүмүүс хамгийн их худалдаж авнагэж бодож байна вэ?

3.

Ямар хүмүүс хамгийн их худалдаж авч байна вэ?:Орлого, нас хүйс, сонирхол, боловсрол, ажил мэргэжил г.м

4.

Таны бүтээгдэхүүн бусад зөгийн балтай харьцуулахад давуу тал нь юу вэ?

5.

Энэ газар та өөрийн зөгийн балыг зарах тохиолдолд сайжруулах шаардлагатай
зүйл юу байна вэ, ямар давуу тал байна вэ?

203ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА(Жишээ) “Бусад компанийн бүтээгдэхүүний талаар судалж үзэцгээе”204ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА205