14. Зөгийн балны нийлүүлэлт

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

14-1. Тогтвортой нийлүүлэлт хамгийн чухал ............................................ 231
14-2. Хэрэглэгчдийн итгэлийг хүлээх ......................................................... 233

230

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Монгол орон нь өргөн уудам газар нутагтай, хүн ам харьцангуй цөөхөн
онцлог бүхий орон юм. Мөн хүн амын тал хувь нь нийслэл Улаанбаатар хотод
амьдардаг нь бас нэгэн онцлог гэж хэлж болно. Зөгийн аж ахуй эрхлэгчдийн
хувьд эх орныхоо зах хязгаарт үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнээ хүн амын ихэнхнь амьдарч байгаа Улаанбаатар хотын хэрэглэгчдэд хэрхэн борлуулах, мөнбусад орон нутагт хэрхэн хүргэх вэ гэдэг нь бэрхшээлтэй байдаг. Ингээдзөгийн балны нийлүүлэлтийн талаар авч үзье.

14-1. Тогтвортой нийлүүлэлт хамгийн чухал
Өнөөг хүртэл ихэнх зөгийчид зөгийн балаа хэрэглэгчдэд шууд борлуулдагбайсан. Зөгийчид зөгийн балны гол зах зээл болох Улаанбаатар хотыг зорьжнамрын үзэсгэлэн худалдаагаар дамжуулан хэрэглэгчдэд шууд борлуулдаг.
Эсвэл зах, жижиг дэлгүүрүүд болон ченж гэх зэрэг хэрэглэгчдэд ойр байдаг
дэлгүүрүүдэд зардаг зөгийчид ч бий.
Жижиг аж ахуйн 10, 15 бүл зөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлт ихэнхдээ
тогтворгүй байдалтай байх нь олонтаа байдаг. Зөгийн балны амт, өнгө үнэрийгонцгойлон анхаарч бүтээгдэхүүнээ төрөлжүүлж үйлдвэрлэх аж ахуй цөөхөн
бөгөөд бүтээгдэхүүнээ бэлэн болмогц тэр дор нь зардаг төрлийн зөгийчид
олон байна. Иймд зөгийн балны үйлдвэр нь зөгийчдөөс баталгаатай зөгийн
балыг худалдан авч стандартыг мөрдөж ажиллах төдийгүй өнгө, амт зэрэг
чанар нь жигд байх зөгийн балыг ихээр бэлтгэх шаардлагатай.

231

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Нөгөө талаар сүүлийн үед супермаркетаас зөгийн бал худалдаж авдаг
хэрэглэгчид нэмэгдэж байна (Зураг 14-1a). Хэрэглэгчийн хувьд “амттай”гэж бодсон зүйлээ “идэхийг хүссэн” үедээ хэдийд ч байсан худалдаж авахболомжтой байх нь нэн чухал юм. Харин супермаркетууд үйлчлүүлэгчдийн“худалдаж авмаар байгаа” зүйлээ “хүссэн үедээ худалдаж авах” боломжийгбүрдүүлж борлуулалт хийдэг байх нь хамгийн чухал. Ижил чанартайбүтээгдэхүүн байнга худалдаалах нөхцлийг хангахын тулд тогтвортойнийлүүлэлтийг шаарддаг. Супермаркетын зүгээс шаардах чанартай зөгийн
балыг супермаркетад байнга нийлүүлэхийг жижиг зөгийн аж ахуй эрхлэгчидтус тусдаа хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй юм.
Дотоодын зөгийн балны үйлдвэрлэлийн хэмжээ өсч байгаа хэдий чимпортын зөгийн бал их хэвээр байна. Өнөөдөр Монголд нэг хүн жилд130 грамм зөгийн бал идэж байна Үүнийг Монгол улсын 3 сая 300 хүндхарьцуулахад жилд нийт 420 тн зөгийн бал хангалттай гэсэн тооцоо гарч байна.
Гэвч дотоодын зөгийн бал үйлдвэрлэлийн хэмжээ 2019 онд 221 тн, импортлосонзөгийн балны хэмжээ 289 тн, дотоодын зах зээл дээрх зөгийн бал нийт 510
тн болж байна. Илүүдэл 90 тн зөгийн бал зарагдаагүй зооринд, зөгийчдийнагуулахад, зөгийн балны үйлдвэрийн агуулах зэрэгт үлдсэн гэсэн үг юм.

Иймээс зөгийн аж ахуй эрхлэгчид болон зөгийн балны үйлвэрүүдэдзах зээлээ өргөжүүлэх явдал чухал асуудлын нэг билээ. Зах зээлийн хүрээ
дотоодоор хязгаарлагдахгүй. Гадаад зах зээлийг ч гэсэн зорьж ажиллаххэрэгтэй. Монгол улсын Засгийн газраас зөгийн балны экспортыг эхлүүлэхээрзорьж байна. Гэвч экспортлох тохиолдолд “Чанар”, “Хэмжээ”-г дотоодын захзээлээс илүүтэйг шаардах болно. Экспортлох тохиолдолд ялангуяа жижиг ажахуй эрхлэгчдийн хувьд ганц ганцаараа борлуулдаг байх биш жигд чанартай
зөгийн балыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэдэг болох мөн зөгийн балны үйлдвэр
нэгтгэн авч тогтвортой нийлүүлэх шаардлага бий болно (Зураг 14-1c).
232ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА14-2. Хэрэглэгчдийн итгэлийг хүлээх
Импортын зөгийн балтай өрсөлдөх зах зээлд ялахын тулд хэрэглэгчдийн
хүсэлд нийцсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж борлуулах шаардлагатай.
Хэрэглэгчид “дотоодын бүтээгдэхүүн байх”, “амттай байх”, “үйлдвэрлэлийн
явцыг мэдэх боломжтой байх”, ”цэвэрхэн байх” бүтээгдэхүүнийг авахыг
хүсдэг (Зураг 14-2). Гадаадын хэрэглэгчид ч мөн зориуд Монгол орноос зөгийнбал импортлож байгаа бол яг Монголд үйлдвэрлэсэн, аюулгүй, амттай зөгийнбал авч идэхийг хүсэх нь ойлгомжтой.

233

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГАЗөгийн бал бол хуурамч бүтээгдэхүүн ихтэй хүнсний бүтээгдэхүүний нэгюм. Зөгийн баланд элсэн чихэр хольсон сахарын уусмалыг зөгийн бал хэмээн
хийсэн хуурамч бүтээгдэхүүн, балт ургамлыг худлаа хэлэх, үйлдвэрлэсэнгазар, орон нутгийг худлаа хэлэх зэрэг олон хуурамч зөгийн бал гаргадаг.
Жинхэнэ зөгийн бал биш атал зөгийн бал гэж борлуулах, Орос зөгийн балыг
Монгол зөгийн бал хэмээн зарах нь хууль зөрчсөн үйлдэл бөгөөд энэ нь луйварюм.
Хэрэглэгч болон импортлогч компаниуд зөгийчид болон зөгийн балны
үйлдвэрт итгэж худалдан авалт хийхийг хүснэ. Энэ итгэлийг алдах нь Монгол
зөгийн аж ахуйн хөгжилд саад болох нэг хүчин зүйл болно.
Тийм учраас чинхүү сэтгэл зүрхтэй зөгийчин та жинхэнэ зөгийн балболоод аюулгүй, чанартай сайн зөгийн бал, худал түүхгүй зөгийн балүйлдвэрлэхийн тулд MNS чанд мөрдөн, малын эмчтэй гэрээ хийж зөгийн
балны эргэн мөшгих системд мэдээллээ оруулж байх хэрэгтэй.
Зөгийн балны үйлдвэр зөгийчдөөс худалдаж авсан зөгийн балны аюулгүй
савлагааг баталж HACCP болон ISO9001 зэрэг гэрчилгээ авч бүтээгдэхүүнийбүх цувралыг лабораториар шинжлүүлж аюулгүй байдлыг баталгаажуулах бахэрэглэгчдэд үйлдвэрлэлийн явцын түүхийг харуулахын тулд эргэн мөшгихсистемд мэдээллээ оруулна.
Хэрэглэгчийн итгэлийг хүлээхийн тулд зөгийн бал нийлүүлэх бүхий л үешатанд аюулгүй байдал, стандартыг мөрдөн ажиллах шаардлагатай бөгөөдзөгийчид болон зөгийн балны үйлдвэрийн аюулгүй байдал, стандартыгмөрдөж ажиллаж байгаа үйл ажиллагааг хэрэглэгчдэд ил тод, ойлгомжтойбайх нь туйлын чухал.

234