8. Зөгий бүлийг өвөлжүүлэх

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

8-1. Зөгийн өвөлжөөний байр ...................................................................... 133
8-1-1. Зөгийн өвөлжих байр бэлтгэсэн туршлагууд ............................ 133
8-2. Зөгийн бүлийг амжилттай өвөлжүүлж буй туршлагууд ................... 138
8-2-1. Өвөлжих явцад нэмэгдэл тэжээл олгох туршлага .................... 138
8-2-2. Эх зөгийг бүлэнцэрт өвөлжүүлэх туршлага .............................. 141132

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

8-1. Зөгийн өвөлжөөний байр8-1-1. Зөгийн өвөлжих байр бэлтгэсэн туршлагуудЗөгийн аж ахуйд учирдаг томоохон эрсдэлүүдийн нэг бол зөгийн бүлдөвөлжих байрны нөхцөл таараагүйгээс хорогдох явдал юм. Иймээс өвөлжих
байрыг ямар аргаар, ямар материал ашиглаж, агааржуулалтыг хэрхэнзохицуулж барих нь зөгийчдийн өмнө тулгардаг бэрхшээл болж байдаг.
Өвөлжих байранд тавигдах ерөнхий шаардлага:• Өвөлжих байр нь гаднаас хүйтэн жавар, бороо, цасны ус, чийг нэвтэрчорохооргүй, тогтмол температурыг барьж чаддаг байх• Доторх агаарын урсгал сайтай ба түүний хурдыг зохицуулах
боломжтой байх• (Агаар орж ирэх яндангийн доод хэсэг шалтай ойр түвшинд байрлах багарах агаарын яндан таазтай ойр түвшинд байрлах)• Өвөлжих байрны дотор хана, тааз, шал нь зай завсаргүй буюу ар талднь мөөгөнцөр үүсэх боломжгүй байх, цэвэрлэгээ, халдваргүйтгэл
хийхэд тохиромжтой материалаар хийгдсэн байхЗөгий өвөлжих байрны агааржуулалтыг хэрхэн зохицуулах болон бусад
нөхцлийн талаарх мэдээллийг Зөгий өвөлжих байрны эрүүл ахуйн тухай буюу9-7-1 хэсгээс авна уу.
Зөгийн өвөлжих байр барьсан туршлага:133

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

1. Газар доорх өвөлжөөний байрХироюуки Абэгийн зөгийн өвөлжөө (Япон улс, Хоккайдо-Ашоро)2. Газар дээрх өвөлжөөний байр3. Монгол гэр ашиглан өвөлжүүлж буй туршлага134ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Зөгийн бүлийг нүхэнд хийн өвсөөр хучиж өвөлжүүлэх арга:Энэ арга нь цөөн бүл зөгийг өвөлжүүлэхэд тохиромжтой.

Зөгийн 4 бүлийг нүхэнд хийн өвсөөр хучиж өвөлжүүлэхэд шаардлагатай
материал:1. Цэнхэр бүтээлэг (Хоёр давхраараа, 5 м x 4 м)
2. Модон хавтан (2-3 хэсэг байж болно) (Нийт 5.5 м x 4.5 м талбай бүхий)3. Банз мод - 5ш (1.6 м орчим урттай)4. Боодлын өвс 15-20 ш
5. Хуванцар хоолой - 5-6 метр (50 мм диаметр )6. Дээрх хоолойг 180 градус эргүүлэх муфт - 2 ш
7. 90 градус эргүүлэх муфт - 6 ш
8. Тоосго - 20 ш
9. Панерь - 2 ш (40 см өргөнтэй,1.5 метр урттай )10. Хулганы цацдаг, хуурай хор - 1 уут135ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА136ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА137

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Дүгнэлт:• Өөрийн нөхцөл бололцоо, тухайн орон нутагт олдоц сайтай материалашиглан зөгий өвөлжих байрыг барих, бэлтгэх• Өвөлжөөн доторх температурыг 0°C–д ойрхон байлгахыг эрмэлзэхба ямар ч тохиолдолд доторх температур дээш, доош амархан
хэлбэлзэхгүй буюу дулаан алдагдал багатайгаар барих
• Өвөлжөөний байрыг барихдаа агаарын хоолойг хангалттай тоогооргаргаж, шаардлагатай тохиолдолд хааж нээх боломжтой байдлаар
тооцож хийх.

8-2. Зөгийн бүлийг амжилттай өвөлжүүлж буй туршлагууд8-2-1. Өвөлжих явцад нэмэгдэл тэжээл олгох туршлага
Монголын зөгийн аж ахуйд тохиолдож буй томоохон эрсдэлүүдийн нэг ньзөгий өвөлжих явцдаа хорогдох явдал юм. Үүнд нөлөөлөх хэд хэдэн шалтгаан
байж болох ч үүний дотроос тэжээлийн дутагдал нь зөгийг амжилттай
өвөлжихөд сөргөөр нөлөөлж байдаг.
Дорнод аймгийн Халхгол сумын зарим зөгийчдийн өвөлжих зөгийг тэжээх
туршлагад үндэслэн нэмэгдэл тэжээл бэлтгэх, олгох туршилтыг төслийн багаасхэрэгжүүлэв.
Та бүхэнд дээрх туршлага болон туршилтын үр дүнг танилцуулах болно.
Халхгол орчмын бүс нутагт хамгийн сүүлийн бал хураалт ерөнхийдөө9-р сарын 10-ны орчим буюу бусад бүс нутгаас жаахан аажуу байдаг.
Эндхийн зөгийчид сүүлийн цуглуулсан балыг нь хураалгүйгээр зөгийнөвөлжих тэжээл болгон үлдээдэг ба 9-р сарын 20-ны орчим шаардлагатай болсахарын уусмалаар нэмж тэжээдэг байна. (Харин бусад орон нутагт сүүлийн138ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

цуглуулсан балыг төдийлөн үлдээдэггүй.)Ингээд өвөлжөөнд орохоос нь өмнөхөн (10-р сард) өөрсдөө хийсэн
өвөлжих зөгийн нэмэгдэл тэжээл болох кэндийг тавьж өгдөг байна.
1. Усаар зуурсан кэнди бэлтгэх, олгох:Сахараа нунтаглагч багажаар эсвэл уур нүдүүр ашиглан нунтаглана.
Мөн нарийн тороор шигшээд бүхэл хэсгийг нь дахин нунтаглах
байдлаар аль болох ширхэггүй болгох
Сахарын нунтгийг нимгэн гялгар уутанд нэг кг-ыг хийгээд (бүлийнтоогоор) дээрээс нь 80 мл ус нэмж зуурна. Энэ зуурмаг нь зөгий
наалдахааргүй биелэг байдалтай болно.
Үүнийг гялгар ууттай нь жаахан хавтгайлаад жаазны дээр бүл тутамд
дунджаар нэг кг-аар тооцож тавьж өгнө.
2. Балаар зуурсан кэнди бэлтгэх, олгох:Сахараа нунтаглагч багажаар эсвэл уур нүдүүр ашиглан нунтаглана.
Уур нүдүүр ашигласан тохиолдолд нарийн тороор шигшээд бүхэлхэсгийг нь дахин нунтаглах байдлаар аль болох ширхэггүй болгох
Сахарын нунтаг дээрээс зөгийн бал бага багаар хийж гурил зуурчбуй мэт зуурна. Зуурмагийг зөгий наалдахааргүй хатуувтар байхаартохируулна.
Үүнийг гялгар уутанд хийж жаахан хавтгайлаад зөгийн бүлд жаазны дээртавьж өгнө. Уутны доороос бага зэрэг цоолж өгнө. Сахарыг нунтаглах:Сахарыг аль болох ширхэггүй болтол нь нунтаглаад хийсэн кэнди нь зөгий
идэхэд амар байх болно.

Уур нүдүүрээр нунтаглаад, шигшээд томширхэгтэйг нь дахин нунтаглах

Ямар тохиолдолд өвөлжиж буй зөгийд нэмэгдэл тэжээл хэрэгтэй вэ?
• Өвөлжих тэжээлээ дутуу авсан бүлд• Хүч султай бүлд• Өвөлжилтийн явцад тэжээлийн хяналтыг хийх боломжгүй нөхцөлд
Өвөлжиж буй зөгийд ямар төрлийн нэмэгдэл тэжээл хэрэгтэй вэ?
• Сахарын зуурмаг (Kэнди)139

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Анхааруулга:Өвөлжиж буй зөгийд зөвхөн сахарын тэжээл чухал ба элдэв витамин,уураг зэргийг хольж болохгүй. Учир нь тэжээл нь хоол боловсруулах замдхуримтлагдаж улмаар зөгийд стресс үүсгэж болзошгүй юм.
Өвөлжих үеийн нэмэгдэл тэжээлийг хэзээ, яаж өгөх вэ?
Өвөлжих хугацааны сүүлийн хагаст буюу 2-р сарын эхэн эсвэл дундүе орчимд өгөх нь илүү үр дүнтэй тухай Халхгол сумын ахмад зөгийчинГ.Уранчимэг зөвлөж байна.

Төслийн багаас хэрэгжүүлсэн туршилт:А. Сахарын нунтгийг усаар зуурч кэнди бэлтгэх
Орц: Нунтагласан сахар-1кг + Ус-80мл
В. Сахарын нунтгийг хиймэл зөгийн балаар зуурч кэнди бэлтгэх
Орц: Нунтагласан сахар-1кг + Хиймэл зөгийн бал-35гр
С. Сахарыг хайлгаж кэнди бэлтгэх
Орц: Сахар-1кг + Ус-500мл + Тогоонд хайлгах
Кэндиг зөгийн бүлд тавьсан байдал:140ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Дүгнэлт:Тэжээлийн төрөл(A) Нунтагласан сахар-1кг+ Ус -80мл

Зөгийдидэгдсэнбайдал
СайнДавуу талСул талЗөгий тэжээх үедхуурайшиж таржбутардаг.
Нөгөө хоёр тэжээлтэйхарьцуулахад өртөгялимгүй өндөр болно.
А, В төрлийн тэжээлтэйхарьцуулахад хайлгахажиллагаа нэмэгдэнэ.

(В) Нунтагласан сахар-1кг+ Хиймэл зөгийн бал-35грСайнХийхэд хялбар,харьцангуй хямдөртөгтэй
Хийхэд хялбар(С) Сахар-1кг + Ус-500мл+ Тогоонд хайлгахСайн

Хийхэд хялбар••Зөгийн өвөлжих хугацааны сүүлийн хагаст буюу 1-р сарын сүүлч 2-рсарын эхээр өвөлжиж буй бүлийн тэжээлийн хүрэлцээг хянаад нэмэлт
тэжээл шаардлагатай гэж үзсэн тохиолдолд дээрх гурван төрлийн
нэмэлт тэжээлийн алийг нь ч хийж өгөх боломжтой юм.
Зөгийн аж ахуй эрхлэгч нар дээрх гурван тэжээлийг хийж, хэрэглэж
үзээд үр ашигтайг нь сонгон хэрэглэх боломжтой.

8-2-2. Эх зөгийг бүлэнцэрт өвөлжүүлэх туршлага
Өвөлжилтийн явцад болон өвөлжөөнөөс гарсан даруйд (хавар) эх зөгийхорогдох явдал түгээмэл тохиолддог. Иймд хавар хээлтэй эх зөгийгөөр
дутагдах нь зөгийн аж ахуй эрхлэгчдийн дунд томоохон бэрхшээл болсоорбайна. Энэ асуудлыг шийдвэрлэх нэг арга нь хээлтэй эх зөгийг бүлэнцэрт(цөөн зөгийн хамт) өвөлжүүлэх явдал юм. Иймээс Дархан-Уул аймгийн Орхонсумын зөгийчин М.Даваажаргалын олон жилийн өмнөөс ашиглаж ирсэнтуршлага дээр үндэслэн энэхүү туршилтыг төслийн багаас хэрэгжүүлсэнболно.
1. Эх зөгийтэй өвөлжих бүлэнцрийн хайрцагны зохистой хэмжээг 		судалж тогтоох, бэлтгэхБид зөгийчдийн ашиглаж буй эх зөгий хээлтүүлгийн хайрцгуудыг
судалж мөн зарим зөгийчидтэй эх зөгийтэй өвөлжих бүлэнцрийн хайрцагны
хэмжээний тухай зөвлөлдөв.

141ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГАЭх зөгийг бүлэнцэрт өвөлжүүлэх оролдлогыг нэлээд эртнээс (Улсын ажахуй байх үеэс) хийж ирсэн боловч амжилттай хэрэгжүүлж буй зөгийчинмаш цөөхөн байна. Бид зөгийчидтэй зөвлөлдсөний үндсэн дээр эх зөгийтэй
өвөлжих бүлэнцрийн жааз болон хайрцагны хэмжээ нь хээлтүүлгийнхээс
арай том ба жаазны тоо олон байх нь чухал гэж үзсэн.
Ингээд Турк (2) болон өргөтгөл хийж болдог хайрцагны (4) хэмжээг
жишиг болгон доорх хоёр төрлийн (А, В) бүлэнцрийн хайрцгийг (хэмжээнийхувьд өөр) хийж ашиглав.
2. Эх зөгийтэй өвөлжих бүлэнцрийг бэлтгэх, өвөлжүүлэх аргыг туршиж
баталгаажуулах, хөгжүүлэхТухайн жилийн зун, намрын улиралд хээл авсан эх зөгийтэй
бүлэнцрийг А болон В хайрцганд байлгаж улмаар өвөлжих тэжээл
авахуулаад өвөлжүүлэв. Үүний тулд:Зун, намрын улиралд А болон В хайрцагны бүлэнцрийг хүч сайтай
байлгах зорилгоор үе үе өөр бүлээс залуу зөгий сэгсэрч нэмж өгөв.
В хайрцагтай бүлэнцэр хүчтэй байлгаж улмаар давхарлах ба эндээс Ахайрцагны бүлэнцрийг хаалттай үрвэлдэйгээр сэлбэж байв.
Намар тэжээх үед В бүлэнцэр харьцангуй хүч сайтай тул тэжээл авсан
зарим жаазыг А бүлэнцэрт шилжүүлж өгөв.
Өвөлжөөнд орох хүртэлх хугацаанд сайтар хучиж дулаалав.

142

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

3. Өвөлжих үеийн нөхцөл (өвөлжих байрны болон хайрцаг доторх 		температур, тэжээлийн хэмжээ)-ийг хянахТуршилтыг Сэлэнгэ аймгийн Шаамар (№1), Дархан-Уул аймгийн Орхон(№2), Улаанбаатар хот (№3), Дархан сум (№4)-нд өөр өөр нөхцөл бүхийөвөлжөөнд хэрэгжүүлэв.
ӨвөлжөөӨвөлжөөнийтемператур

№1-50С- +30СӨвөлжих Нэмэгдэлүеийн
тэжээлжаазны тооөгсөнА төрлийн хайрцагтай бүлэнцэр - 1ш 4 шҮгүй

№20 С - +1 СВ төрлийн хайрцагтай бүлэнцэр - 1ш 6 шА төрлийн хайрцагтай бүлэнцэр - 2ш 4 ш; 5 шҮгүй
Үгүй

№3-80С - 10С

№4-30С+ 30С

В төрлийн хайрцагтай бүлэнцэр - 1ш 8 ш
А төрлийн хайрцагтай бүлэнцэр - 2ш 4 ш; 5 шВ төрлийн хайрцагтай бүлэнцэр - 2ш 8 ш; 9 шСолонгосын жааз ашиглаж хийсэн5 ш; 5 ш;хайрцагтай бүлэнцэр - 3 ш5шҮгүй
Тийм
Тийм
Үгүй

00

Оруулсан бүлэнцэр, тооТайлбар: Туршилтанд ашигласан А болон В төрлийн хайрцагний жаазныхэмжээ нь ижил буюу ойролцоогоор 20 см х 20 см юм. Харин энд ашигласан
солонгос (№4) жааз нь 10 см х 15 см байв.
Эх зөгийтэй өвөлжсөн бүлэнцрийн өвөлжилтийн дүнӨвөлжөө

Өвөлжөөнийтемператур

№1-50С - +30С

№200С - +10С

№3-80С- - 10С

№4-30С -+ 30СӨвөлжих Нэмэгдэл Амжилттайөвөлжсөнүеийнтэжээлжаазны тооөгсөн Тийм ҮгүйА төрлийн хайрцагтай 4 ш1шбүлэнцэр - 1 шВ төрлийн хайрцагтай 6 ш
1шбүлэнцэр - 1 шА төрлийн хайрцагтай 4 ш; 5 ш
1ш 1шбүлэнцэр - 2 шВ төрлийн хайрцагтай 8 ш1шбүлэнцэр - 1 шА төрлийн хайрцагтай 4 ш ; 5 ш2шбүлэнцэр - 2 шВ төрлийн хайрцагтай 8 ш ; 9 шТийм2шбүлэнцэр - 2 шСолонгосын жааз5 ш; 5 ш;
3шашиглаж хийсэн5шхайрцагтай бүлэнцэр-3шОруулсан бүлэнцэр,тооХүснэгтээс харахад А төрлийн хайрцганд нийт 5 бүлэнцэр өвөлжүүлснээснэг нь амжилттай өвөлжсөн байна. Харин В төрлийн хайрцганд нийт 4 бүлөвөлжүүлснээс 3 нь амжилттай өвөлжсөн байна.

143

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Дүгнэлт:• Хээлтүүлэг болон бүлэнцэрт зориулсан А, В төрлийн хайрцгийн жаазыг
стандарт жаазны ойролцоогоор 50%-тай тэнцэх хэмжээтэй хийсэн ньтохиромжтой болсон байна гэж үзлээ.
• А болон В төрлийн хайрцгийг орон нутаг дахь зөгийн үүр хайрцаг
хийдэг мужаан бүрэн хийх боломжтой юм.
• А болон В төрлийн хайрцгийн ажлын зураг (дуурайж хийхэдашиглагдах хэмжээст зураг)–ийг бий болгосон нь зөгийн аж ахуйэрхлэгчид ийм төрлийн хайрцагтай болох эхлэл юм.
• В төрлийн хайрцгийг ашиглаж хээлтэй эх зөгийг бүлэнцэрт өвөлжүүлэх
боломжтой байна.
• Зун, намрын улиралд В хайрцагнаас А хайрцаг руу үрвэлдэйтэймөн шаардлагатай бол тэжээлтэй жаазыг шилжүүлж А хайрцагтай
бүлэнцрийн хүчийг нь алдуулахгүй байх давуу талтай байна.
• Туршилтанд хамрагдсан өвөлжөөнүүдийн хамгийн дулаан өвөлжөөнд(№2) А төрлийн хайрцган дахь бүлэнцэр амжилттай өвөлжсөн нь энэтөрлийн хайрцганд бүлэнцэр өвөлжүүлэхэд шаардлагатай нөхцлийг
дахин турших шаардлагатайг харуулж байна.
• А төрлийн хайрцагтай харьцуулахад В төрлийн хайрцганд хээлтэйэх зөгий амжилттай өвөлжих боломжтой нь харагдаж байгаа боловч
намрын бүлэнцрийн хүч, тэжээл хэр зэрэг авахуулсан, өвөлжөөндортол бүлэнцрийн хүч хэр саарсан, өвөлжөөн доторх нөхцөл зэрэг ньөвөлжилтийн үр дүнд нөлөөлж байна.
Зөвлөмж:• Хээлтэй эх зөгийг бүлэнцэрт өвөлжүүлэх туршилтыг цаашид
үргэлжлүүлэн бүлэнцрийн хүч, тэжээлийн нөөц, хяналт, өвөлжөөндоторх нөхцөл зэрэгтэй уялдуулан хийж нийтэд хүртээмжтэй технологи
хөгжүүлэх шаардлагатай байна.
• Хээлтэй эх зөгийг бүлэнцэрт буюу цөөхөн зөгийтэйгөөр өвөлжүүлэхдээбидний хийж туршсан В болон А төрлийн хайрцгийг ашиглах нь зүйтэйюм.
• Хоёроос гурван хээлтэй эх зөгийг эх зөгий хадгалах торонд хийнВ төрлийн хайрцагтай бүлэнцрийн хамт өвөлжүүлж болох эсэхийг
зөгийчид туршиж үзэх нь зөв юм.

144