cacaobarometer2020

Inhoud
1. Inleiding — 6
2. Algemene ontwikkelingen — 10
3. Nationale en mondiale ontwikkelingen — 20
4. Sectorale ontwikkelingen — 29
5. Leefbaar inkomen — 39
6. Mensenrechten — 56
7. Het milieu — 72
8. Nood aan structurele veranderingen — 88
Belangrijkste aanbevelingen — 99
Verantwoording — 104
Colofon — 104
Bibliografie — 108

cacaobarometer
2020

Antonie C. Fountain
Friedel Huetz-Adams

2
Barry Callebaut,
Verwerkers Olam, Cargill, enz.

Transport

Verwerking
Nederland,
Duitsland,
Verenigde
Staten, enz.

Klein
landbouwbedrĳf
Transport

Verwerking
Ivoorkust, Indonesië,Maleisië, Ghana, enz.

Verhandelaars

Miljoenen
boerenToeleveringsketen

Productie
Mondelez,Mars, Nestle,
Hershey,
Ferrero,Lindt & Sprüngli,enz.

KleinhandelAldi, Lidl,
Ahold,
Marks &
Spencer, Tesco,
Carrefour,Walmart, enz.

Cemoi, Sucden, Touton,
ETG - Beyond Beans ,Cargill, Barry Callebaut,
Olam, ECOM, enz.

Een klein aantal ondernemingenen een klein aantal landen

Miljarden
consumentenToepassingsgebied en intenties
van de Cacaobarometer 2020

De Cacaobarometer 2020 geeft een overzicht van de huidige ontwikkelingen

op het gebied van duurzaamheid in de cacaosector en belicht kritische kwesties die op dit moment onvoldoende aandacht krijgen. Het is een poging om

de belanghebbenden te stimuleren en in staat te stellen om te communicerenen van gedachten te wisselen over deze kritische kwesties.

De auteurs hebben ervoor gekozen zich te richten op West-Afrika, vanwege dedominante positie van dit land in de cacaoproductie en de grote uitdagingen
waar het voor staat.

Terwijl de vorige Cacaobarometers zich vooral richtten op sociale en economische kwesties zoals het leefbaar inkomen, ligt bij deze editie de nadruk

meer op milieukwesties. Verder wordt onderzocht wat de juiste omgeving isom duurzaamheid te bereiken, met onder meer de nadruk op de dringende

behoefte aan beleidsregels die gebaseerd zijn op mensenrechten en milieu-

gerelateerde due diligence. In heel dit document blijkt overduidelijk dat er een
ernstig gebrek is aan zowel gegevens van goede kwaliteit als aan wereldwijde

samenwerking om de uitdagingen aan te pakken waar de sector mee worstelt.
De informatie in deze Cacaobarometer 2020 is het resultaat van langdurig
overleg binnen het Cocoa Barometer Consortium en van schriftelijk enmondeling overleg met onze partners uit het maatschappelijk middenveld

en boerenorganisaties in het zuiden. Veel informatie komt van de cacao- en
chocoladebedrijven zelf, ingezameld via een diepgaande vragenlijst.

3

De impact van COVID-19
Het is onmogelijk om de huidige toestand in de cacaosector te beschrijven zonder de enorme impact te erkennen die de coronapandemie
4

op de sector heeft gehad. Hoewel het onmogelijk is om te zeggen wat
de toekomst brengt, probeert deze barometer verder te kijken dan dehuidige situatie en een sector te schetsen waarin de zaken weer zijn

genormaliseerd. Onze probleemanalyse en aanbevelingen blijven grotendeels onbeïnvloed door COVID-19. De pandemie heeft echter een aantal
grote gevolgen gehad op de korte termijn. Een aantal effecten zullen ook
op langere termijn worden gevoeld.

De pandemie heeft bestaande zwakheden op het gebied van gezondheid
en welzijn blootgelegd. De gemeenschappen van cacaotelers waren al
kwetsbaar voor gezondheidsrisico’s. Als gevolg van extreme armoede,

een slechte voeding en onvoldoende toegang tot de meest elementairegezondheidszorg kampten ze reeds met een groot aantal gezondheids-

aandoeningen. Actuele gegevens lijken evenwel niet aan te geven dat depandemie een significante rechtstreekse impact op de gezondheid heeft

gehad - of toch geen bekende. De redenen waarom dit zo is, vallen buiten
het bereik of de expertise van deze barometer.

Niettemin zijn er wereldwijd verschillende effecten geweest voor degemeenschappen van cacaotelers, zoals een stijging van de kosten van

het dagelijks leven, voor de landbouwinputs en voor de gezondheidszorg(FCCI 2020). Door de sluiting van scholen - hoewel een begrijpelijke

maatregel - liepen kinderen het risico om het slachtoffer te worden vankinderarbeid, al was het maar tijdelijk. De cacaoprijs op de wereldmarkt
ging gevoelig omlaag, mede door een verminderde vraag naar cho-colade als gevolg van de pandemie. In dat opzicht was het tijdstip van
de invoering van de inkomensbijpassing in Ghana en Ivoorkust een

toevalstreffer. Hoewel er nauwelijks gegevens zijn, wordt ervan uitgegaan
dat veel gemeenschappen van cacaoboeren actuele en toekomstige

verkopen zagen verdwijnen, met betalingsachterstand te maken kregenen veel andere financiële gevolgen te verwerken kregen.

Voor de langere termijn wordt verwacht dat de wereldwijde recessie als

gevolg van alle lockdowns en beperkingen de vraag naar chocolade meer
zal temperen dan verwacht. En dat op een markt die reeds kampte met

een structureel overaanbod van cacao. Dit zal leiden tot een neerwaartse

druk op de prijzen wereldwijd, met alle gevolgen van dien voor de gezinnen van de cacaoboeren die nu al in grote armoede leven.

De cacao- en chocolade-industrie reageerde op verschillende manieren

op de crisis. Sommige bedrijven maakten gebruik van de communicatiekanalen van hun toeleveringsketen om de boerengemeenschappen te

informeren over belangrijke gezondheidgerelateerde aankondigingen, en
maken daarbij gebruik van lokale communicatiesystemen, radio en sms.

Soms worden de boerencoöperaties zelfs opgebeld. Daarnaast stelde desector noodhulp voor, zowel in natura - het verdelen van zeep, emmers,

water en voedsel - als in de vorm van geld voor hulpfondsen voor verschillende goederen, zoals het Rode Kruis, Care en het noodfonds van het

World Economic Forum. Of het geld en de goederen zijn besteed zoals

beloofd, is op het moment van schrijven niet duidelijk. Een transparante
rapportage over de besteding en de impact van de noodhulp zal de

komende maanden hard nodig zijn. Dit moet ervoor zorgen dat lessen

worden getrokken uit de actuele gebeurtenissen en voor andere potentiële pandemieën.

Aan het begin van de pandemie voerde de cacaosector een reisbeperking
in. Expat-werknemers moesten terugkeren naar het noorden, waardoor
in de producerende landen waardeketens niet goed werden bediend.

Alle grote cacaoconferenties en -bijeenkomsten werden geannuleerd ofuitgesteld. Online vergaderen werd de norm in de sector. Het werd bijna

teveel van het goede. Online vergaderingen - zowel plenair als bilateraal kunnen het relationele karakter niet vervangen van veel van de interacties
die vóór de pandemie al plaatsvonden. De afgelopen jaren heeft die

relatiedynamiek een dialoog mogelijk gemaakt tussen actoren die van decacaosector een unieke sector hebben gemaakt. Een sector die bereid

is om over de problemen te praten en te zoeken naar essentiële oplossingen. Om in deze constructieve sfeer verder te kunnen gaan, zullen

er oplossingen moeten worden gevonden voor het versterken van deze
relatieaspecten in het digitale tijdperk.

5

6

1. Inleiding

Na twee decennia van mislukte interventies in de hele cacaosector vechten
de cacaoboerengemeenschappen nog steeds tegen de gevolgen vanarmoede, kinderarbeid en ontbossing. De Cacaobarometer 2020 is een

oproep aan alle belanghebbenden om actie te ondernemen en hun beloften
waar te maken om een einde te maken aan de ontbossing en de schendingen van mensenrechten in de cacao sector. Na twintig jaar retoriek zijn deuitdagingen op het terrein nog steeds even groot. Armoede is nog steeds

een dagelijkse realiteit voor vrijwel alle West-Afrikaanse cacaoboerenfamilies,
kinderarbeid blijft schering en inslag, en oude bossen worden nog steeds
gekapt om plaats te maken voor de cacaoproductie.

Er is momenteel een belangrijke kans op de weg naar rechtvaardigheid,
nu verschillende belanghebbenden klaar zijn voor verandering. Dankzij

campagnevoerende NGO’s hebben de afgelopen twee jaar steeds meer

chocoladebedrijven om regelgeving gevraagd; belangrijke mondiale actoren
zoals de Europese Unie zetten zich in voor de invoering van wetgeving; ende twee grootste cacaoproducenten ter wereld, Ivoorkust en Ghana, hebben
een partnerschap gevormd om de prijs voor de cacaoboeren op te drijven.

Om deze kans te kunnen benutten, is het van vitaal belang dat de sector vanzijn fouten leert, anders loopt men het risico deze te herhalen. In dit rapport
wordt vastgesteld dat de interventies van de laatste twee decennia om driebelangrijke redenen hebben gefaald.

Ten eerste zijn de inspanningen vrijblijvend en niet verplicht. Dit betekent

dat de actoren in de sector niet doen wat ze zouden moeten doen. Binnen
de veelheid aan overeenkomsten die door de overheid worden gestuurd,

platformen van nationale belanghebbenden en sectorbrede samenwerkings­
verbanden staan er geen sancties op de niet-naleving. Evenmin is er

hand­having die toeziet op de realisatie van doelstellingen. Ironisch genoeg
verliezen degenen onderaan de ladder - de cacaoboeren die vaak onder

de armoedegrens leven - echter wel hun duurzame-cacaocertificering als zezich niet aan de regels houden. Hoewel we een aanzienlijke toename vanregelgeving en engagementen inzake due diligence hebben gezien, zijndeze beperkt en is er geen verantwoordingsplicht, transparantie of billijke
handhaving.

7

Ten tweede, hoewel slechte landbouwpraktijken zijn aangepakt, blijven de

onderliggende problemen die de extreme armoede verergeren - zoals lage
cacaoprijzen, het gebrek aan infrastructuur en het gebrek aan transparantie

en verantwoording bovenaan de aanvoerketen - onbetwist en onopgelost. Er
moet worden ingezien dat het bedrijfsmodel in zijn huidige vorm - met hoge
8cacao-opbrengsten - armoede betekent voor de boeren en buitensporige
winsten voor de chocoladefabrikanten. Het wordt tijd dat dit verandert.

Ten derde zijn de inspanningen om een aantal complexe kwesties in decacaosector, die onrechtvaardig en onhoudbaar zijn, op te lossen niet

voldoende inclusief of alomvattend geweest. In plaats van de boeren en het

maatschappelijk middenveld uit te nodigen om een gewaardeerde plaats inte nemen aan de besluitvormingstafel, werden de problemen in de sector

benaderd van bovenaf. Dit dient de belangen van de sector en van de overheid, maar niet die van de producerende boeren en hun gemeenschappen.
De erkenning dat eerdere interventies hebben gefaald, wijst ons op alter-natieve wegen die een einde kunnen maken aan ontbossing, armoede enschendingen van de mensenrechten in de toeleveringsketens van de cacaosector. In het verslag worden drie belangrijke aanbevelingen gedaan:

Regelgeving die het systeem verandert in plaats van sancties voor deboerenIn dit rapport wordt erkend dat slechte landbouw niet het eigenlijke probleem is maar wel een symptoom van een zeer onrechtvaardig systeem. De
barometer pleit dan ook voor systeemverandering en regelgeving die een
faciliterend klimaat schept. De huidige vormen van certificering en normen
van toepassing op boerderijen, verhogen de druk op de boeren. In plaats
hiervan hebben we wetten nodig die de machtigen ter verantwoording
roepen en geen wetten die eisen dat de boer zich aanpast. De nalevingscriteria zijn onevenwichtig en moeten worden herbekeken zodat bedrijven
verantwoording moeten afleggen aan systemen van due diligence.
Doeltreffende samenwerkingsverbanden tussen producerende en
consumerende landen
Als een faciliterende omgeving het juiste antwoord is, hebben we samenwerkingsovereenkomsten nodig tussen producerende en consumerende landen
die oplossingen mogelijk maken en financieren. Processen die partnerschappen in gang zetten, moeten inclusief en op overleg gebaseerd zijn en ervoor
zorgen dat het maatschappelijk middenveld en de boerengroepen een
gerespecteerde stem hebben in besluitvorming. Gegevens die in de sector
worden verzameld, moeten met de boeren en hun organisaties worden
gedeeld, zodat beslissingen met kennis van zaken kunnen worden genomen.

Eindelijk een eerlijke prijs voor de boeren
Het grootste positieve effect voor de boeren en de beste stimulans voor
duurzame landbouw is een eerlijke prijs voor de cacao die de boeren
produceren. Cacao- en chocoladebedrijven moeten manieren vinden om
de waarde in de toeleveringsketen te herverdelen. Dit zou de boeren een
gegarandeerd leefbaar inkomen geven.

Uitdagingen in de cacaosector

Mensenrechten
MilieuArmoede en
ondervoeding
Kinderarbeid
en mensenhandel

LeefbaarinkomenRechten van werknemers
en veilige arbeidsomstandigheden
Gebrek aan onderwijs
en gezondheidszorg

Lage prijzen
voor de boerenLagerendementen
Hoge risico's

Ontbossing
en aantasting
Verlies van biodiversiteit
Intensief gebruik van
landbouwchemicaliën
Klimaatverandering

910

2. Algemene
ontwikkelingen

Veel inspanningen, weinig impact

De cacaosector heeft een aantal dynamische jaren achter de rug. Produce-

rende landen zijn op hun strepen gaan staan om de prijs van de cacao op te

drijven. Bedrijven verhoogden de uitrol van hun duurzaamheidsprogramma’s,
zowel samen als individueel. Bovendien is er in de hele consumerende

wereld een duidelijke verschuiving in de richting van regulering. Deze wordtgeëist door het maatschappelijk middenveld. In sommige landen wordt regulering minstens gedeeltelijk gesteund door zowel regeringen als bedrijven.

Bedrijven uit de cacaosector waren koplopers toen ze in 2019 en 2020 verklaringen publiceerden waarin ze overheden uitdaagden om hen te reguleren.
Een reizend circus van wereldwijde cacaoconferenties en dialogen creëert

telkens opnieuw mogelijkheden voor beleidsmakers en leiders in de sector
om ideeën uit te wisselen en eensgezindheid te bereiken. Niet alleen is het

gesprek begonnen met een groter aantal relevante actoren, het is ook con-structiever geworden. Er wordt gezocht naar oplossingen en de uitdagingen
worden erkend waar de problemen vroeger werden ontkend of geminima-

liseerd. Toch handelen veel bedrijven nog steeds zonder hun inspanningenaf te stemmen op die van hun concurrenten. Bovendien richt de sector zich
nog steeds op productiviteitsstijgingen zonder dat er gegevens worden

gepresenteerd waaruit blijkt dat een hogere opbrengst tot een hoger netto-

inkomen zou leiden, terwijl een verhoging van de prijzen vanaf het landbouwbedrijf nog steeds ontbreekt in de toolkit van de sector.

Ondanks twee decennia van sectorbrede inspanningen, interventies, eneen toenemende dialoog en inclusie, blijven de uitdagingen even groot.

Armoede is nog steeds een dagelijkse realiteit voor de meeste kleine cacaoboeren. Kinderarbeid komt nog steeds veel voor in heel West-Afrika. Oude
bossen worden nog steeds gekapt voor de productie van cacao. Gender­
ongelijkheid blijft in veel cacaogebieden eerder regel dan uitzondering.

Beslissingsrechten van boeren gaan vaak niet verder dan het kunnen bepalen
waaraan de kleine premie wordt besteed.

Voor dit alles ontbreken echt holistische benaderingen. De meeste programma’s en initiatieven concentreren zich op afzonderlijke problemen. Benaderingen die de onderlinge verbondenheid van de verschillende problemen

onderkennen en aanpakken, ontbreken grotendeels. Armoede-interventies

11zijn vaak onvoldoende geïntegreerd in ontbossingsmaatregelen, benaderingen van kinderarbeid kijken naar de toeleveringsketen of de gemeenschappen, programma’s om de productiviteit te verhogen weerspiegelen niet detoenemende prijsdruk als gevolg van de productie van meer cacao. De lijst
is lang. De oorzaken en veel van de oplossingen voor deze problemen zijn
12

nauw met elkaar verweven.

Concentratie in West-Afrika; cacao volgt armoede

De afgelopen dertig jaar is de wereldwijde productie van cacao verdubbeld,
bijna alle cacao komt uit vier West-Afrikaanse landen (Ivoorkust, Ghana,

Kameroen en Nigeria). In deze drie decennia is de productie in West-Afrika

gestegen van 1,37 miljoen ton naar 3,47 miljoen ton. Terwijl de productie indeze regio bijna verdrievoudigde, bleef de productie in de rest van de wereld
grotendeels stabiel (infografiek 2). Daardoor is het marktaandeel van de viergrote West-Afrikaanse cacaoproducenten in die periode gestegen van
55 % naar 74 %.

De afhankelijkheid van bulkcacao van West-Afrika is nog groter dan dezecijfers doet vermoeden. Sommige Latijns-Amerikaanse landen producerenvoornamelijk fijne cacao - zo’n 10 % van de wereldwijde cacaoproductie - die
op een andere manier wordt verhandeld dan bulkcacao. Ook de prijzen

ervan verschillen aanzienlijk. En - in tegenstelling tot West-Afrika - is de lokale
consumptie in Latijns-Amerika aanzienlijk; Brazilië importeert zelfs cacao-bonen om aan de behoefte van de eigen bevolking te voldoen. Volgens destatistieken van de International Cocoa Organisation (ICCO) bedraagt debinnenlandse consumptie van de Midden- en Zuid-Amerikaanse landen bijna
450.000 ton. Slechts een deel daarvan is fijne cacao. Ook sommige producerende landen in Azië, en met name Indonesië, hebben een aanzienlijke
binnenlandse consumptie (ICCO 2020a).

De afhankelijkheid van de mondiale cacaoindustrie van West-Afrika voorbulkcacao ligt dan ook ruim boven de 80 %. Het is in deze ‘bulkproducerende’ landen dat we de grote uitdagingen duidelijk afgelijnd zien:

grootschalige ontbossing, kinderarbeid en andere schendingen van demensenrechten en arbeidsrechten, gevoed door de armoede van demeerderheid van de boeren, en gedreven door een zwakke plattelandsinfra­

structuur, een gebrek aan transparantie en verantwoording, en soms corrupte
en inefficiënte overheidsinterventies.

Groei cacaoproductie in de top 8 van de producerende landen

2130 Ivoorkust

2130 Ivoorkust
13

802 Ghana

Ghana
802Nigeria
250
290 Kameroen

voorspelling 19/20
voorspelling 19/20

schatting 18/19
schatting 18/19

17/18

17/18

16/17

16/17

15/16

15/16

14/15

14/15

13/14

13/14

12/13

12/13

11/12

11/12

10/11

10/11

05/06

05/06

00/01

00/01

95/96

95/96

90/91

90/91

220 Indonesië
Nigeria
250Ecuador
328
Kameroen
290Peru
125
Brazilië
190
220 Indonesië
328 Ecuador
125 Peru
190 Brazilië

HDI - index

Land

Groei 1990 — 2020

HDI - index

Ivoorkust
Land
Ghana

Groei 1990 —
2020
509

Nigeria
Ivoorkust
Kameroen< 0,60,6-0,70,7-0,8
> 0,8

175

Ghana
Indonesië
Nigeria
Ecuador50
90217

Ecuador217

Kameroen
Peru
Indonesië- 178
Brazilië

< 0,60,6-0,70,7-0,8
> 0,8

90

Peru

1,326

1,326
509

175
114
50
114

- 178 gerangschikt volgens de Human Development Index.
Brazilië LandenBulkcacao concentreert zich steeds meer in West-Afrikaanse landen met

een lage score op de Human Development Index. Andere landen met het

potentieel om aanzienlijke hoeveelheden cacao te produceren verlaten demarkt (zoals Maleisië al deed en Indonesië momenteel doet), betreden demarkt niet ondanks programma’s om de cacaoproductie te verhogen (zoals in
14

Vietnam is gebeurd), of concentreren zich op hoogproductieve variëteiten en
fijne cacao (zoals Ecuador en Peru doen).

Het bedrijfsmodel van bulkcacao is armoede. Omdat bulkcacaoteelt zo slecht
betaalt, is het alleen aantrekkelijk voor de allerarmsten. Het zo goedkoop

mogelijk inkopen van bulkcacao leidt tot prijsdruk op kleine boeren - die geen
invloed hebben op de prijzen en meestal niet georganiseerd zijn. Intussen

verdienen multinationale chocoladefabrikanten, cacaoverwerkers, handelaren

en de detailhandel aan de top van de piramide jaarlijks miljarden dollars om tevoorzien in de behoefte van de consument aan een comfortproduct.

Meer regelgeving

Kinderarbeid, dwangarbeid en discriminatie zijn illegaal in alle cacao­

producerende landen in West-Afrika. Hetzelfde geldt voor het vernietigen vanbeschermde bossen. Desondanks vindt de cacao die onder illegale omstan-digheden wordt verbouwd nog steeds een afzetmarkt. Een belangrijke reden
hiervoor is dat het niet verboden is om te profiteren van schendingen vanmensenrechten en van illegale ontbossing in cacaoverbruikende landen.

Tot nu toe zijn alle huidige ontwikkelingen het resultaat van een vrijblijvende
aanpak: van door overheden gestuurde overeenkomsten en nationale plat-

formen met verschillende belanghebbenden, tot certificeringsprogramma’s

inzake duurzaamheid en bedrijfsprogramma’s die de schijn van certificering
opwekken, en sectorale samenwerking op het gebied van ontbossing en
kinderarbeid; er zijn geen sancties bij niet-naleving en doelstellingen en

deadlines kunnen straffeloos worden gemist. Gecertificeerde landbouwers
daarentegen verliezen hun certificering - en de aan de certificering gekoppelde markttoegang en premies - als ze niet voldoen, wat opnieuw deonevenwichtige verdeling van risico’s en verantwoordelijkheid in de toeleveringsketen onderstreept.

Kortom, veel van de problemen zijn niet opgelost omdat ze niet moésten
worden opgelost.

De afgelopen twee jaar is er echter een toenemende bereidheid ontstaan om
na te denken over regelgeving, zowel aan de kant van de overheid als van decacao- en chocoladebedrijven zelf.

Nationale regelgeving
In 2017 was de Franse regering het eerste land dat een due diligenceregeling goedkeurde: de wet inzake de devoir de vigilance. De Nederlanders
volgden in april 2019 met de Wet Zorgplicht Kinderarbeid, die naar verwachting in 2022 van kracht wordt. Inmiddels wordt in het Nederlandse parlement
een bredere due diligence-wet besproken. Deze wet is evenwel nog niet
goedgekeurd. Ook in andere landen groeit de roep om nationale regel­geving. Al enkele jaren wordt er in Zwitserland in verschillende parlementairecommissies onderhandeld over de Konzernverantwortungsinitiative (“initiatief
inzake bedrijfsverantwoordelijkheid”), dat gericht is op de invoering van een
verplichte due diligence met betrekking tot mensenrechten en milieu. Het
initiatief wordt in november 2020 aan het volk ter stemming voorgelegd. Een
soortgelijke oproep in Duitsland voor een “wet inzake de toeleveringsketen”
werd gelanceerd in 2019 door de Initiative Lieferkettengesetz en krijgt steedsmeer steun.
Bestaande nationale regelgeving inzake transparantie - zoals de Britse

Modern Slavery Act, de Supply Chain Transparency Act in Californië, en deAustralische Modern Slavery Act - hebben eisen gesteld aan transnationale

bedrijven inzake de rapportage van dwangarbeid en mensenhandel in hun

toeleveringsketen. Hoewel transparantie niet zo ver gaat als regels inzake due
diligence, is het een belangrijke stap om een begin te maken met het oplossen van een hele reeks problemen in de toeleveringsketen.

Transnationale regels
De Europese Unie onderzoekt de mogelijkheden om zijn huidige engrotendeels vrijblijvende benadering van duurzaamheid in mondiale toeleveringsketens aan te vullen met een regelgevende aanpak. De voorbereiding
van een verordening inzake ontbossing is in een vergevorderd stadium, en
er wordt nagedacht over een bredere due diligence-regeling rond mensen­
rechten en milieu. De Commissie lanceert ook een initiatief op het gebied
van duurzame bedrijfsvoering. Tegelijkertijd beginnen ambtenaren vande Commissie te kijken naar manieren om bilaterale overeenkomsten met
cacaoproducerende landen te versterken, waarbij een mix van mogelijkeinterventies wordt toegevoegd aan een regeling voor de vraagzijde.
Op een nog meer mondiaal niveau worden de debatten over het bindende
VN-verdrag inzake het bedrijfsleven en de mensenrechten voortgezet. De
vooruitgang is echter traag, aangezien veel westerse landen - waaronder

lidstaten van de Europese Unie en krachten binnen de Europese Commissie - belangrijke maatregelen blijven blokkeren, waarbij de EU niet eensdeelneemt aan de onderhandelingen.

15

16

Steun van bedrijven
Een van de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van regelgevingvoor de cacaosector is de veranderde houding van de sector zelf. Een aantal
grote cacao- en chocoladebedrijven zijn voorstander van een Europese due
diligence-regeling, en ook de Europese overkoepelende verenigingen voorde cacaosector (ECA) en de chocoladesector (Caobisco) hebben laten weten
dat ze een verordening inzake due diligence steunen.
Er zijn een aantal redenen die de steun van de sector zelf voor meer regel-geving verklaren. Ten eerste bieden de beginselen die inzake due diligence
door de OESO zijn vastgelegd (zie blz. 91 in hoofdstuk 8) een zekere matevan duidelijkheid en zekerheid. Ten tweede zou een verplichtende reguleringzorgen voor een gelijk speelveld waarbij alle concurrenten verplicht zouden
zijn om volgens dezelfde principes te werken. Bedrijven kunnen dan niet

langer concurreren door schendingen van mensenrechten of de aantasting

van het milieu te faciliteren, zich eraan schuldig te maken of deze problemente negeren. Ten derde zou dit tot een grotere impact leiden dankzij hogere
ambities en meer gezamenlijke inspanningen.

Onopgeloste problemen bij de regelgevende aanpak
Hoewel het nog te vroeg is om de impact van de due diligence-regelgeving
te kunnen inschatten, zijn ze een belangrijke stap voorwaarts. De bestaandetransparantiewetgeving heeft al geleid tot veranderingen, zowel inzake
bedrijfsrapportage als in de praktijk. Handhaving van de due diligence-regels
kan - mits goed opgesteld en uitgevoerd - leiden tot nog positievere veranderingen in de cacaosector. Tussen nationale en transnationale regelgeving
kan een grote complementariteit bestaan. De wisselwerking tussen beide
mag geen excuus zijn om zelf geen initiatief te nemen.
Gezien het bovenstaande is het van essentieel belang dat deze wetgeving,als deze wordt ontwikkeld, gebaseerd is op de VN-richtlijnen voor het

bedrijfsleven en de mensenrechten en op de OESO-Richtlijnen voor ver-antwoord ondernemen, en dat ze worden gehandhaafd volgens de beste

praktijkvoorbeelden. De regelgeving moet rekening houden met alle con-sumptiegoederen, alle mensenrechten bestrijken en het milieu beschermen.
Tegelijkertijd zal het cruciaal zijn om ervoor te zorgen dat cacaospecifieke
richtsnoeren worden geformuleerd.

Bovendien moeten er stimulansen worden gevonden om ervoor te zorgen

dat de regeringen van producerende landen de regelgevende interventies
aan de vraagzijde aanvaarden. Deze stimulansen zullen waarschijnlijk

combinatie worden van ontwikkelingssteun en bilaterale overeenkomsten

die gericht zijn op de versterking van het nationale landbouwbeleid, transpa-

rantie, wetshandhaving, land- en bosbeheer, interventies op het gebied vankinderarbeid, enz.

Ten slotte mag een due diligence-regeling, van welke aard ook, geen extra

last betekenen voor de boerencoöperaties en de cacaoboeren zelf. De regeling moet de last daar leggen waar de macht zich situeert: bij regeringen en
bedrijven.

Boerenorganisaties en lokale maatschappelijke organisaties
De afgelopen twee jaar hebben lokale maatschappelijke organisaties een

steeds grotere rol gespeeld in de politieke dialoog in de cacaosector. Om

hun stem in de politieke dialoog te versterken, is in Ghana in 2019 het Ghana

Civil Society Cocoa Platform opgericht. Dit platform - een alliantie van 18 boerenorganisaties, niet-gouvernementele organisaties, vakbonden en de media- wordt onderling gecoördineerd door SEND-Ghana en EcoCare Ghana. Ookin Ivoorkust is een werkgroep van het maatschappelijk middenveld opge-

richt. Deze telt 22 lidorganisaties, waaronder NGO’s en boerenorganisaties,

gecoördineerd door de Ivoriaanse NGO INADES-Formation. Beide netwerken
brengen expertise samen over sociale, ecologische en economische uitdagingen in de cacaosector. De netwerken zijn bijzonder krachtig, niet alleen

vanwege de strategische alliantie tussen NGO’s en boerenorganisaties maar
ook vanwege hun goede connecties met andere mondiale actoren zoals

niet-gouvernementele organisaties en organisaties in de consumptielanden.

Beschikbaarheid van gegevens

Eerdere cacaobarometers hebben vaak de nadruk gelegd op de behoefte

aan openbare, recente en betrouwbare gegevens over onderwerpen als het

inkomen van de boeren, de productiekosten en kinderarbeid. In dat opzicht iser een positieve trend van onderzoek dat wordt gepubliceerd over onderwerpen als het inkomen van boeren en de impact van certificering. Het is echter
opvallend dat veel van de beschikbare informatie is verzameld en gedeeld

door NGO’s en ontwikkelingsorganisaties, terwijl veel grote bedrijven uitge-

breide gegevens verzamelen zonder deze te publiceren. Sommige van dezegegevens zijn in de sector gaan circuleren. Het gaat hier echter om informatie
die is uitgelekt en niet gepubliceerd. Om die reden kan ze vaak niet worden
gebruikt in het publieke debat.

Ondanks tientallen jaren van debat over productiviteit, de grootte van deakkers en de productiekosten publiceert de sector nog steeds geen betrouwbare gegevens. Sommige bedrijven verzamelen zelfs geen nauwkeurige17

cijfers. De cacaosector zal pas weten of de inspanningen voldoende zijn om
de uitdagingen aan te gaan, als de omvang van de problemen duidelijk is.

Samenvatting
18

Ondanks twee decennia van sectorale interventies en een toenemendedialoog blijven de uitdagingen voor de cacaosector groter dan ooit:

grootschalige ontbossing, kinderarbeid en andere schendingen van demensenrechten en arbeidsrechten zijn aan de orde van de dag, gevoed door
armoede bij de meeste cacaoboeren, en gedreven door een zwakke plat-telandsinfrastructuur, een gebrek aan transparantie en verantwoordingsplicht,
en soms corrupte en inefficiënte overheidsinterventies. Cacao die onder

illegale omstandigheden wordt geteeld, vindt nog steeds een markt omdat
het niet verboden is om te profiteren van mensenrechtenschendingen en

illegale ontbossing in cacaoconsumerende landen. De afgelopen twee jaar

is er echter steeds meer steun gekomen voor verplichte mensenrechten- en
milieuregelgeving, zowel aan de kant van de overheid als van het bedrijfs-

leven. Bovendien is het lokale middenveld in producerende landen steedsmeer gaan deelnemen aan de politieke dialoog in de cacaosector. Ondanksdeze vooruitgang deelt de sector nog steeds geen gegevens die essentieelzijn voor de beoordeling van duurzaamheidsbenaderingen.

19

20

3. Nationale en mondiale
ontwikkelingenDe afgelopen jaren is er een breed scala aan inspanningen en ontwik-kelingen geweest in de cacaosector, op gezamenlijk en individueel niveau,
van overheden, bedrijven en het maatschappelijk middenveld, inclusief

boerenorganisaties. Er is een partnerschap van cacaoproducerende landen
gevormd om de prijzen op de wereldmarkt te verhogen, er zijn samenwer-

kingsverbanden tussen verschillende belanghebbenden gevormd of net van
start gegaan op het gebied van ontbossing en kinderarbeid, en een reeks
wereldwijde cacaoconferenties en -bijeenkomsten maakt een ongekende
dialoog en gezamenlijke leerprocessen mogelijk.

Wat echter ontbreekt bij deze inspanningen is de afstemming en erkenningvan het samenhangende karakter van de uitdagingen waarmee we worden

geconfronteerd. Tegelijkertijd zinken de inspanningen in het niet in vergelij-

king met de schaal van de problemen die ze moeten aanpakken. De meeste
inspanningen gaan niet verder dan business as usual. Er moet veel meer
worden gedaan, op een manier die veel alomvattender is.

Productie / Consumptie
Cacaoproductie in 1.000 ton 2019/20 (prognose)
Binnenlandse consumptie van cacao in 1.000 ton 2018/19
Bron: ICCO 2020, tabel 2, 40

1.922
348

rest van
Amerika

1.164

816
USA

376

rest vanAzië

Europa

779

169
666

188

3.598

Brazilië

328

Ecuador

849
331

190

Brazilië

rest van
Zuid Amerika

2.130

Ivoorkustrest vanAfrika

802

Ghana

51

India

183

Japan

86

83 China
Australië

200 277

Indonesië

77

rest van Azië21

Ontwikkelingen in producerende landen

22

Ghanees-Ivoriaans partnerschap
Ivoorkust en Ghana blijven veruit de belangrijkste cacaoproducerende
landen. Na een sterke stijging van de productie in Ivoorkust enkele jarengeleden, is de oogst gestabiliseerd op ongeveer 2,1 miljoen ton. Ghana isgoed voor nog eens 800.000 ton. Samen produceren ze meer dan 60 % vande internationale cacao-oogst.*
Een van de belangrijkste ontwikkelingen in de cacaoproductie van de afgelopen jaren is het Ghanees-Ivoriaanse partnerschap op het gebied van cacao.

Vanaf presidentieel niveau zijn de twee grootste cacaoproducerende landen
begonnen hun interne en externe cacaobeleid onderling af te stemmen.
In het derde kwartaal van 2019 zijn de Ivoriaanse Conseil du Cafe-Cacao(CCC) en de Ghana Cocoa Board (Cocobod) begonnen met het aanrekenen
van een inkomensbijpassing, een extra vergoeding van 400 dollar dieverschuldigd is per ton cacao bovenop de prijs van de te oogsten cacao in

2020-2021. In oktober 2020 verhoogde Ghana de gegarandeerde cacaoprijs
voor het seizoen 2020-2021 met 28 % tot 1.837 dollar per ton, Ivoorkust met
21 % tot 1.840 dollar.

Dit historische initiatief is een belangrijke en noodzakelijke stap om de inko-

menssituatie van de boeren te verbeteren: hogere prijzen voor de boeren zijn
een essentieel - en vaak over het hoofd gezien of zelfs ontkend - aspect vanelke duurzaamheidsstrategie. Afgezien van de voor de hand liggende rol die
bedrijven spelen, moeten overheden de weg vrijmaken voor een duurzame

cacaosector door prijsstabiliteit te creëren op een niveau dat boeren in staat
stelt een leefbaar inkomen te verwerven.**Bovendien moeten prijsinterventies deel uitmaken van een coherente strategie om de mensenrechten van de landbouwers te respecteren en de bossen
te beschermen. Ingrijpen in de prijs zonder te kijken naar maatregelen aan
de aanbodkant en zonder beleid dat een gezonde cacaosector mogelijk

maakt, zal op lange termijn niet het gewenste positieve effect hebben. Wat

nodig is, is immers een zorgvuldig beleid dat door CCC en Cocobod wordtgeïmplementeerd en dat begint met het opzetten van de langverwachte“gezamenlijke toezichtmechanismen” inzake ontbossing, zoals beloofd in2017 bij de lancering van het Cocoa and Forests Initiative.

* Alle productiecijfers zijn gebaseerd op ICCO-statistieken. De recentste
cijfers komen van ICCO 2020b** De huidige gegarandeerde prijzen zijn veel lager dan zelfs de meest
bescheiden berekeningen die beschikbaar zijn over de prijs die de boer
krijgt en die nodig is voor een leefbaar inkomen. Zie in dit verband het
hoofdstuk over het leefbaar inkomen.

Tot nu toe hebben de Ivoriaanse en Ghanese overheden en marketingraden

een erg eenzijdig standpunt ingenomen ten aanzien van de ontwikkeling vanbeleid rond hun samenwerkingsverband. De besprekingen zijn niet erg open
geweest voor andere actoren, zoals de andere producerende landen, boerenorganisaties, lokale en mondiale middenveldorganisaties, de cacao- en
chocoladebedrijven, of internationale organisaties zoals de ICCO.

De strategie om niet te onderhandelen over de inkomensbijpassing in een

lang debat met veel belanghebbenden was een stevige stap voorwaarts om
de prijs te verhogen voor de boeren. Voor het welslagen van dit ambitieuzeplan zijn echter samenwerking en een inclusieve dialoog noodzakelijk.

Het zou een gevaarlijke en contraproductieve ontwikkeling zijn om andere
belanghebbenden buiten het gesprek te houden.

Kameroen en Nigeria
De productie in Kameroen is de afgelopen vijf jaar aanzienlijk gestegen, van
220.000 naar 290.000 ton in 2019-2020. De toegenomen productie kan tot
bezorgdheid leiden, aangezien het land in het Congobekken veel ongerepte
oerbossen heeft, waarvan sommige dreigen te worden omgezet in cacao­
plantages. Er vindt al landconversie plaats, onder andere in de vorm vanboslandbouw.
Intussen is de Nigeriaanse cacaoproductie een decennium lang stabielgebleven op ongeveer 240.000 ton per jaar. Ondanks de regelmatige

aankondigingen van de Nigeriaanse overheid over grote investeringen in decacaosector klagen de boeren over het gebrek aan steun om hun inkomen teverhogen.

Latijns-Amerika
Terwijl de cacaoproductie in Brazilië, de Dominicaanse Republiek en Mexicostabiel beleef, vindt elders in Latijns-Amerika een aanzienlijke expansie vande cacaoproductie plaats. De Ecuadoriaanse oogst steeg - in slechts een
decennium tijd - van minder dan 200.000 ton naar 325.000 ton in 2019-2020.
Steunmaatregelen gecoördineerd door de overheid helpen de boeren erom te investeren in een hogere productiviteit en een betere kwaliteit vande cacao. Een soortgelijke ontwikkeling vond plaats in Peru, waar de cacao­
productie verdubbelde tot 130.000 ton. Naast de inspanningen van deoverheid helpen aanzienlijke investeringen in ontwikkelingssamenwerking- en met name het cacao-voor-coca-programma van het USAID in het kader
van de ‘war on drugs’ - de boeren om de cacaoproductie uit te breiden.
De uitbreiding van de cacaoproductie in Ecuador, Peru en Colombia geeft
echter reden tot bezorgdheid. Dit kan immers leiden tot ontbossing en
aantasting van enkele van de laatste overgebleven grote regenwouden in23

Latijns-Amerika. Ondanks deze productiestijgingen is de Latijns-Amerikaanse
cacaoproductie zeer bescheiden in vergelijking met West-Afrika.

24

Zuidoost-Azië
Tien jaar geleden maakte Indonesië bekend dat het de grootste cacao­
producent ter wereld wilde worden. Ondanks overheidsprogramma’s om inde sector te investeren, is de productie in tien jaar tijd echter gehalveerd tot
200.000 ton in 2019-2020. Veel Indonesische cacaoboeren verlieten sector
door de lage inkomsten. Sommigen hebben andere inkomstenbronnen in delandbouwsector gevonden, bijvoorbeeld door het planten van oliepalmen.
Anderen dan weer verlieten de landbouw en het platteland om hun geluk inde groeiende steden te beproeven. Ondertussen blijft de cacaoproductie in
Papoea-Nieuw-Guinea en India stabiel op een relatief laag niveau.

Mondiale platformen

Internationale Cacao-Organisatie (ICCO)De Internationale Cacao-Organisatie is de mondiale organisatie die vertegenwoordigers van cacaoproducerende en cacaoverbruikende landen bijeen
brengt. Vertegenwoordigers van de overheid vormen de Raad van de ICCO,
waarbij vertegenwoordigers van het middenveld en de sector deel uitmaken
van de Adviesraad. Deze adviseert de Raad van de organisatie.
De afgelopen jaren onderging de ICCO grote veranderingen. Een verhuizing
van het hoofdkantoor naar Abidjan vanuit Londen, een nieuwe algemeen

directeur en grote veranderingen bij het personeel bieden deze organisatiede gelegenheid om haar visie en mandaat op te frissen. Het heeft onlangs
een strategie aangenomen die draait rond het leefbaar inkomen.

Ondanks herhaalde pogingen is de door de ICCO geleide Global Cocoa

Agenda - een stappenplan voor een duurzame cacaosector, met inbegrip
van een beschrijving van de rol en de verantwoordelijkheden per groep

belanghebbenden - er niet gekomen. Dat is een gevolg van een gebrek aan
politieke wil van de leden.

De ICCO bevindt zich in een goede positie om een belangrijk platform tebieden voor de cacaosector - met inbegrip van boerenorganisaties, het

maatschappelijk middenveld en de sector - om een beleidsdialoog aan tegaan met de producerende en consumerende overheden. De uitdaging is nu
om ervoor te zorgen dat het een plaats blijft waar zinvol sectorbreed engagement kan plaatsvinden.

Wereldcacaostichting (WCF)
De World Cocoa Foundation, de wereldwijde overkoepelende organisatie
voor chocolade- en cacaobedrijven, torste veel verantwoordelijkheid op
zijn schouders. Als oprichters van CocoaAction (een vrijwillige strategie die
eensgezindheid moet brengen onder de belangrijkste cacao- en chocoladebedrijven inzake productiviteitsverhoging en gemeenschapsontwikkeling)
en mede-oprichters van het Cacao- en Bosseninitiatief (CFI, zie hieronder) is
de WCF de plek waar veel van de gezamenlijke inspanningen van de sector
ondergebracht zijn. Nu CacaoAction echter niet in staat is om de impact op
schaal aanzienlijk te vergroten en de impact van het CFI tot dusver bescheiden is gebleven, staat de WCF onder druk om sectorbrede inspanningen televeren die tot holistische en ambitieuze veranderingen leiden.
Andere actoren, met name het middenveld en de landbouwers, hebben zeer
weinig inbreng gehad in de werking en de toekomstige vorm van Cacao-

Action in het bijzonder maar ook van het CFI. Dit heeft geresulteerd in een

sterke neiging naar oplossingen die uitgaan van een sectorgerichte aanpak.

Een meer inclusieve benadering die verschillende belanghebbenden betrekt,is van essentieel belang.

Het zou raadzaam zijn dat de WCF niet langer de belangen van de sector
maar als katalysator voor haar leden fungeert door hen aan te sporen tot

hogere ambities en snellere actie, in plaats van te proberen de verwachtingen
van andere actoren ten aanzien van de cacao- en chocolade-industrie tetemperen. Het standpunt van de sector dat agronomische oplossingen

die gericht zijn op verhoging van de productiviteit en diversificatie van het

inkomen het levensonderhoud van de boeren verbeteren, wordt geleidelijk

aan aangevuld met steun voor systeemveranderingen, zij het in een langzaam

tempo. Deze steun moet gericht zijn op het vergroten van de transparantie ende verantwoordingsplicht, het ondersteunen van regelgevende maatregelen
ter bescherming van de mensenrechten en het milieu, en het verhogen

van de prijzen van boerderijen zodat deze in het levensonderhoud kunnenvoorzien.

Cocoa and Forests Initiative (CFI)
In 2017 kondigde de mondiale cacaosector een nieuw platform tegenontbossing aan, het Cocoa and Forests Initiative - gecoördineerd door de
WCF en het IDH Sustainable Trade Initiative. Dit platform van de sector, debelangrijkste donoren en de overheid van de producerende landen (momenteel alleen Ghana, Ivoorkust, Kameroen en Colombia) heeft tot doel een
gemeenschappelijk kader te bieden om de ontbossing aan te pakken.

25

Het is goed om te zien dat individuele bedrijven plannen uitrollen. Nu het
CFI al enkele jaren aan het werk is, begint de ontbossing te vertragen,hoewel de resterende bossen in West-Afrika nog steeds worden bedreigd.

De beloofde nationale traceerbaarheidsplatforms liggen achter op schema.

Het is opvallend dat de grootste stap inzake transparantie op het gebied van
26

ontbossing - een traceerbaarheidskaart op basis van informatie van velen, die
het verband tussen ontbossing en cacaoproductie in kaart brengt - is gepubliceerd door Mighty Earth, een NGO.

De implementatie op nationaal niveau hapert bovendien. Er zijn inefficiëntie

en conflicten tussen de ministeries in de producerende landen, wat tot grote
vertragingen leidt bij de uitrol. Hoewel de ontbossing door de cacaosector

wereldwijd plaatsvindt, beperkt het CFI zich tot de nationale ondertekenaars.
Cacao is een drijvende kracht achter grootschalige ontbossing gebleken

in landen als Indonesië, Kameroen, Ecuador, Peru en daarbuiten. Terwijl er
in Ivoorkust of Ghana niet veel regenwoud meer te kappen valt, lopen het

Congo­bekken en het Amazonebekken een groot risico, net als de regenwouden van Zuidoost-Azië. Een wereldwijd moratorium op ontbossing, gekop-

peld aan een wereldwijde ambitie van het CFI, zou hun eerste volgende stap
moeten zijn.

Nationale cacaoplatformen in consumerende landen

In Europa zijn nationale cacaoplatforms ontstaan in verschillende vormen. Zo
is het Forum Nachhaltiger Kakao, het Duitse initiatief voor duurzame cacao;

het Zwitserse Kakao Plattform (vaak Swissco genoemd); het Belgische Beyond
Chocolate; en het Dutch Initiative on Sustainable Cocoa (DISCO, dat deeerdere Nederlandse intentieverklaring inzake duurzame cacao verving). Ook
in Frankrijk en Japan worden de eerste gesprekken gevoerd.

Met name het Verenigd Koninkrijk - een belangrijk land voor de consumptie
en de verwerking van cacao - en de Verenigde Staten, waar er weinig tot

geen collectieve beweging is op het gebied van duurzaamheid in de cacaosector, ontbreken op deze lijst. In tegenstelling tot hun Europese tegenhangers zijn de Amerikaanse en Engelse cacaosectoren er niet in geslaagd om
dialoogplatforms met meerdere belanghebbenden op poten te zetten om

bedrijven, het maatschappelijk middenveld en de overheidsinstellingen op
nationaal niveau bij elkaar brengen.

Terwijl de duurzaamheidsdoelstellingen van deze platforms lange tijd alleen
werden nagestreefd door gecertificeerde cacao in te kopen, beginnen deplatforms nu in sommige landen meer holistische ambities te ontwikkelen op

het gebied van leefbaar inkomen, ontbossing en kinderarbeid. Deze ambities
vertalen zich echter nog niet in concrete acties.

Er zijn nog steeds verschillende zwakke punten, waaronder het vrijwillige

karakter van al deze platforms; er zijn geen sancties voorzien, waardoor er
een reëel risico bestaat dat het platform voor doelen van anderen wordt

gebruikt. Bovendien kunnen de verschillende platforms leiden tot een race
naar de laagste gemene deler, waarbij de landen tegen elkaar worden

uitgespeeld door sommige actoren in de sector die proberen ervoor tezorgen dat de doelen niet veeleisender zijn dan de andere naties. Hoewel deeerste stappen worden gezet om de doelstellingen en activiteiten tussen deplatforms op elkaar af te stemmen, is er duidelijk behoefte aan een betere

afstemming en een hefboomwerking van de gezamenlijke invloed op Euro-pees niveau, wat moet leiden tot ambitieuze doelstellingen met een duidelijk
tijdschema. Hoewel het leefbaar inkomen in de meeste van deze platforms

deel uitmaakt van de doelstelling, ontbreekt duidelijk een sectorbrede inzet
voor het leefbaar inkomen.

Living Income Community of Practice (LICOP) en Alliance for Living Income in Cocoa (ALICO)

De Living Income Community of Practice is een initiatief met verschillendebelanghebbenden dat verschillende consumptieproducten omvat. Het

initiatief wisselt van gedachten over hoe het leefbaar inkomen gedefinieerd,
gemeten en toegepast kan worden. Het wordt gezamenlijk georganiseerddoor het Sustainable Food Lab, GIZ en de ISEAL Alliance, en brengt NGO’s,
bedrijven, onderzoekers en normeringsorganisaties samen.

Terwijl er inmiddels een brede acceptatie is van de Anker-methodiek als uit-

gangspunt voor het berekenen van een leefbaar inkomen, gaat de discussie

nu vooral over de vraag hoe een leefbaar inkomen in de praktijk kan worden
gebracht. Een van de grootste problemen is het gebrek aan betrouwbare
gegevens over veel relevante variabelen, zoals de grootte van de cacao-

boerderijen, de productiviteit, de opbrengsten, de diversificatiegraad en delevensomstandigheden van de gezinnen van de cacaotelers. Tot dusver isde gemeenschap er niet in geslaagd een platform voor de uitwisseling van

gegevens te worden dat kan leiden tot een dialoog met een grotere kennis

van zaken over manieren om het inkomen van de landbouwers te verhogen.
Zelfs bedrijven die actief deelnemen aan het debat delen nauwelijks gegevens.

27

De Alliance for Living Income in Cocoa (ALICO) is een forum met verschillende belanghebbenden dat de nationale initiatieven en diverse andere
platforms samenbrengt. De aanvankelijke ambities om te komen tot een

sectorbrede inzet voor het bereiken van een leefbaar inkomen zijn teleurstellend afgezwakt. Er wordt nu alleen nog gekeken hoe strategieën op elkaar
28

kunnen worden afgestemd en hoe lacunes bij de benadering van het leef-baar inkomen geïdentificeerd kunnen worden. De Alliantie zou meer ambitie
moeten tonen en koplopers moeten samenbrengen om het voortouw tenemen. Een sectorbrede inzet voor een leefbaar inkomen zou het echte doelvan een dergelijke samenwerking moeten zijn.

Samenvatting

Er worden op verschillende niveaus samenwerkingsverbanden ontwikkeld
om duurzaamheid in de cacaosector te stimuleren. Ivoorkust en Ghana -samen goed voor meer dan 60 % van de wereldwijde cacao-oogst - hebben
een heffing van 400 dollar per metrische ton ingevoerd - het Living Income

Differential (LID) - waardoor de prijzen vanaf de boerderij met 28 % (Ghana)en 21 % (Ivoorkust) zijn gestegen. Dit is een belangrijke stap, hoewel er nog

steeds bezorgdheid bestaat over het feit dat andere belanghebbenden niet

worden betrokken bij de ontwikkeling van deze plannen, waaronder de over-heden van andere cacaoproducerende landen, de boerenorganisaties en het
maatschappelijk middenveld.

Preconcurrentiële samenwerkingsverbanden worden steeds gebruikelijker
in de sector. De initiatieven voor de verhoging van de productiviteit en deontwikkeling van de gemeenschap en het tegengaan van de ontbossing

bevinden zich in verschillende uitvoeringsfasen, hoewel ze tot nu toe weinig
impact hebben gehad. In verschillende grote cacaoverbruikende landen

zijn nationale platforms met verschillende belanghebbenden ontwikkeld.

Ze formuleren nationale ambities voor een duurzame ontwikkeling van decacaosector. Een zwak punt van al deze samenwerkingsverbanden is het
vrijblijvende karakter en het gebrek aan consequenties als de ambities

niet worden waargemaakt. Hoewel het leefbaar inkomen steeds meer deeluitmaakt van het debat over cacao, ontbreekt een sectorbreed engagement
voor een leefbaar inkomen.

4. Sectorale
ontwikkelingen** In eerdere barometers werden bedrijfsgerelateerde ontwikkelingen,normen en certificering in aparte hoofdstukken behandeld. Omdat ze
zo met elkaar verweven zijn en samen de cacao- en chocoladesector
bepalen, worden ze thans behandeld in hetzelfde hoofdstuk. In tegenstelling tot eerdere edities van de Cacaobarometer was de vragenlijst
die dit keer naar de handelaars en vermalers werd gestuurd, niet gericht
op het percentage gecertificeerde of geverifieerde cacao. Wij zijn van
mening dat dit niet de belangrijkste prestatie-indicator is om vooruitgang te meten op het gebied van duurzaamheid. In plaats daarvan
werd de bedrijven gevraagd hoeveel van de cacao die zij gebruiken,
afkomstig is van de coöperaties en boerenorganisaties, of zelfs vanwelke boerderijen.

29

Handelaren en verwerkers: hoge marktconcentratie
De handelsbedrijven en vermalers in de cacaosector behielden hun

schaalgrootte en wisten in sommige gevallen zelfs hun cacaotonnages teverhogen. Hoewel cacaohandelaars vaak werken met kleinere winstmarges
per ton, compenseren ze dit door in zeer grote volumes te handelen. Een
30kleine groep bedrijven domineert de markt; elk van hen betrekt cacao bij

honderdduizenden boeren. De precieze omvang van de marktconcentratie

valt voor dit deel van de waardeketen moeilijk te kwantificeren aangezien er
veel distributiehandel plaatsvindt. Het is echter duidelijk dat de top zes vande bedrijven het overgrote deel van alle cacao die op de wereldmarkt wordt

aangeboden, verhandelt en verwerkt. Dit geeft hen een immense marktmacht- over cacaoboeren - maar ook een grote verantwoordelijkheid.

De meeste bedrijven zouden aanzienlijke vooruitgang kunnen realiseren wat

de traceerbaarheid van hun cacaobronnen betreft. Cemoi is een koploper en

beweert in staat te zijn om - tot op coöperatieniveau - 100 % van de gekochte
cacao te traceren, ETG - voorheen Cocoannect - traceert 59 % zelfs tot op het
niveau van de boerderij. Van de grote bedrijven lijken Olam en ECOM degrootste vooruitgang te hebben geboekt op het gebied van traceerbaarheid.
Aan deze cijfers zijn echter drie grote problemen gekoppeld.
Ten eerste wordt ongeveer de helft van de cacao nog steeds via indirectetoeleveringsketens ingekocht en weten de betrokken bedrijven niet waar

de cacao vandaan komt. Ze weten dus ook niet of de cacao afkomstig is vanillegale plantages in beschermde gebieden en evenmin of bij de productie
ervan mensenrechten zijn geschonden.

Ten tweede verschilt de definitie van traceerbaarheid van bedrijf tot bedrijf.

Terwijl sommige bedrijven vertrouwen op verificatie door normeringsorganisaties, zetten andere bedrijven in op eigen projecten op basis van hun eigen
traceerbaarheidscontroles, vaak in combinatie met een polygoon kaart vande cacaoboerderijen. Dit in kaart brengen geeft een veel dieper inzicht dande zelfrapportage van coöperaties en boerengroepen of de informatie diedoor normeringsorganisaties wordt verzameld.

Het derde probleem, dat door sommige bedrijven in de vragenlijst uitdrukkelijk wordt genoemd, is dat handelaren en vermalers afhankelijk zijn van

de bereidheid van chocoladeproducenten om te betalen voor bijkomende
inspanningen, zoals het opzetten van een traceerbare waardeketen.

Handelaars en verwerkers: gebruikte cacao 20191/ herleidbaar naar
coöperatie

Barry Callebaut

2

Barry Callebaut2
33%

33%
Olam

Olam

y Callebaut2

33%
Olam

CargillCargillEcom

Sucden2 47%

34%
ToutonTouton62%

Blommer
210

Blommer39%

Cemoi

Cargill

Sucden2

ETG Beyond
Beans
126

828

59%

Cemoi

100

100%

47%

Cemoi

59%

735
500

47%

735

34%

500
440

Blommer
62%
440
39%

126

828
735

440

210

828

1.000
30%

Touton34%
500

ETG Beyond
Beans
39%

61%

1.000

61%

Ecom

Sucden2

ETG eyond Beans

1.028

61%
30%
Ecom

30%

1.028

62%

210

126
59%
100
100%

100
100%

gebruikte cacao 2019 (1)herleidbaar naar coöperatie

gebruikte
2019 van(1)ICCO-conversiecoëfficiënten: cacaoboter(1) cacao
met toepassing

gebruikte cacao 2019 (1)1,33, cacaopasta/-massa 1,25, cacaopoeder en cacaokoek 1,18

herleidbaar naar coöperatie
herleidbaar naar coöperatie(2) referentiejaar lopend van 01.09.2018 tot 31.08.2019

Deauteurs
vroegendata
optoepassing
over de traceerbaarheid
Door de variatie in de(1) mettoepassing
van ook
ICCO-conversiecoëfficiënten:
cacaoboter naar boerderijniveau.
(1)met
van ICCO-conversiecoëfficiënten:
cacaoboter
gegevensin combinatie
metcacaopoedereengebrekenaan
betrouwbaarheid
kunnenwe deze informatie
helaas niet
1,33, cacaopasta/-massa
1,25,
cacaokoek
1,18
1,33,
cacaopasta/-massa
1,25,
cacaopoeder
en cacaokoek
1,18
verstrekken.
(2) referentiejaar lopend van 01.09.2018 tot 31.08.2019(2) referentiejaar lopend van 01.09.2018 tot 31.08.2019

1.028

1.000 31

Chocolademerken: diverse wegen naar duurzaamheid

Verschillende recepten en productielijnen leiden tot verschillende benaderingen bij de grote chocoladebedrijven. Chocolademerken streven steeds meer

naar traceerbaarheid, waarbij ze hun cacao kunnen traceren tot op het niveau
van het cacaobedrijf (tussen 44 % en 100 %). Sommigen proberen de gaten
32

in de transparantie van hun toeleveringsketens te dichten door middel van
bedrijfsprojecten.

Terwijl handelaren en vermalers beweren dat ze afhankelijk zijn van debereidheid van de chocoladeproducenten om traceerbare waardeketens op

te zetten, klagen sommige chocoladeproducenten dat ze niet in staat zijn omtransparantie te krijgen in het cacaoboteraanbod - en deels ook in het cacao­

poederaanbod - omdat de vermalers zouden weigeren om transparant te zijn.
Hoewel dit argument aannemelijk zou zijn voor kleinere chocoladebedrijven,zouden de grote multinationals die in dit hoofdstuk worden genoemd,

voldoende marktmacht moeten hebben om hun toeleveringsketen transparanter te maken, ook al hangt daar een prijskaartje aan vast.

Net als bij handelaren en vermalers zijn de bedrijfsgegevens niet vergelijk-

baar aangezien er verschillende interpretaties zijn over wat traceerbaarheid
betekent. Zo meldde een van de bedrijven lage cijfers inzake traceerbaarheid. In tegenstelling tot sommige andere concurrenten hadden zij alleen

de cacaopercentages van hun eigen projecten gerapporteerd. De boeren

in die projecten zijn bekend bij naam, de boerderijen worden gelokaliseerddoor middel van GPS en vervolgens met polygonen in kaart gebracht. Omdat
andere bedrijven alle gecertificeerde cacao als traceerbaar rapporteerden,

deed dit bedrijf hetzelfde en steeg het cijfer aanzienlijk. Zonder vergelijkbare
gegevens is het onmogelijk om de potentiële impact van bedrijfsprogramma’s te evalueren. Daarom is er veel meer transparantie nodig.

Kleinhandel

Het is een uitdaging om de kleinhandel te betrekken bij het mondiale debat
over cacao. Veel van die spelers zijn immers grote actoren op nationaal en

regionaal niveau, maar niet op wereldniveau. De kleinhandel speelt om drieredenen een cruciale rol bij de inspanningen om de cacaosector duurzamer
te maken.

Ten eerste zetten ze veel druk op de chocoladeproducenten en proberen

ze de laagst mogelijke prijzen te krijgen. Dat is in strijd met de noodzaak ommeer te betalen voor cacao op productieniveau, en met de noodzaak ommeer te investeren in duurzaamheid. Ten tweede wordt steeds meer cacao

verkocht onder het huismerk van de grote retailers. Ze zijn dus zelf chocola-ry Callebaut
33%
Olam

400

Mars

1.000
51%

Chocolademerken: gebruikte
61% cacao 20191/ herleidbaar naar coöperatie
200

Hersheys2

828

Cargill

414

Nestlé30%

Lindt44%undSprüngli

Ecom

Sucden247%

MondelēzInternational

148

735

Ferrero
63%
500

440
62%

ETG eyond Beans
Cemoi

200

210

59%

100
Ferrero
100%

81%

51%

Hersheys2

Lindt
126undSprüngli

135

400

Touton

39%

56%

400

34%

Mars

Blommer

100%

100%
148
56%
135
gebruikte cacao 2019 (1)81%herleidbaar naar coöperatie

gebruikte cacao 2019 (1)(1) met toepassing van de conversiecoëfficiënten van ICCO: cacaoboter

herleidbaar naar coöperatie(2) geschatte vraag naar cacao, traceerbaarheidsgegevens voor 2020

1,33, cacaopasta/cacaomassa 1,25, cacaopoeder en cacaokoek 1,18

De auteurs vroegen ook data op over de traceerbaarheid naar boerderijniveau. Door de variatie in de gegevens(1) met toepassing van ICCO-conversiecoëfficiënten: cacaoboter
in combinatie met een gebrek aan betrouwbaarheid kunnen we deze informatie helaas niet verstrekken.
1,33, cacaopasta/-massa 1,25, cacaopoeder en cacaokoek 1,18
(2) referentiejaar lopend van 01.09.2018 tot 31.08.2019

debedrijven geworden. In Duitsland, de grootste markt in Europa, is bijna

een derde van de chocoladeverkoop afkomstig van de eigen merken van deretailers. Ten derde krijgen de retailers - samen met de chocoladeproducencocoa 2019 (1)ten - het grootste deel vanused
de beschikbarecacao in de hele toeleveringsketen (Feige-Muller 2020). traceable to coopHet is dan ook bemoedigend dat de detailhandelaren in sommige landen

steeds meer deel(1)gaan
vanrates:
het debat
en datusing uitmaken
ICCO conversion
cocoa butter
1.33,ze hun verantwoorde-cocoa powder
and via
cocoa
1.18
lijkheid opnemen,cocoa
metpaste/liquorname op1.25,
nationaal
niveaudecakegenoemde
nationale(2) cocoa demand estimated, tracebility data for 2020

cacaoplatforms. Verschillende individuele retailers zijn duurzaamheids­

projecten gestart, vaak in samenwerking met actoren verderop in de toe-33

leveringsketen. Het “Way To Go”-project van Lidl met de coöperatie Kuapa

Kokoo in Ghana en de samenwerking van Ahold met Tony’s Chocolonely voor
Delicate, het chocolademerk van Ahold, zijn voorbeelden van hoe retailers

kunnen beginnen met het verduurzamen van hun cacaosysteem. Een ander

opmerkelijk voorbeeld is het initiatief van de Duitse detailhandelaars voor het
34

leefbaar inkomen. De Retailer Cocoa Coalition, die nog in de kinderschoenen
staat, brengt verschillende Europese retailers samen met een specifieke

focus op de bestrijding van ontbossing en is een voorbeeld van een bredere
samenwerking, hoewel er meer transparantie en ambitie nodig is over hun
doelstellingen en activiteiten.

Het is belangrijk om te benadrukken dat de verantwoordelijkheid van dedetailhandel verder gaat dan hun eigen merkproducten. De detailhandel
doet immers dienst als uithangbord én winstgenerator voor alle grote

chocolademerken. Supermarkten hebben de macht om duurzaamheid af tedwingen voor alle merken die in de schappen liggen.

NormenRainforest Alliance en UTZ fuseerden in 2019, waarbij de nieuwe gemeenschappelijke norm Rainforest Alliance thans de productie van beide voor-

gaande systemen bestrijkt. Deze twee vrijwillige duurzaamheidsstandaarden(Voluntary Sustainability Standards - VSS) waren al de twee grootste cacaocertificeerders. Na de fusie hebben ze nog meer marktmacht.

De race voor gecertificeerde volumes betekende echter niet dat de lat hoger
werd gelegd. Ondanks het feit dat minstens een derde, misschien zelfs meerdan de helft*, van de wereldwijde cacaoproductie onder een certificeringslabel of een eigen duurzaamheidslabel wordt geteeld, blijven er grote problemen bestaan. Chocoladebedrijven en detailhandelaars zijn geneigd om tezoeken naar de goedkoopste cacao, waarbij de mogelijke negatieve effecten
van deze prijsdruk worden verwaarloosd.

Feit is dat de relevantie van de certificeringsnormen afneemt. Lange tijd
* Het is bijna onmogelijk om de volledige omvang van de gecertificeerdecacaoproductie te bepalen, aangezien veel cacaobedrijven dubbel ofzelfs drievoudig gecertificeerd zijn. Bovendien wordt niet alle cacao die
onder een certificeringssysteem wordt geproduceerd, uiteindelijk als
gecertificeerd verkocht. Dat kan liggen aan een lage kwaliteit of aan eenlage vraag. Het feit dat boeren vaak niet al hun cacao als gecertificeerd
kunnen verkopen - en dus niet de premie ontvangen die ze anders
zouden krijgen - toont de kwetsbaarheid van de cacaoboeren. Het toont
nog maar eens aan dat de inspanningen van de boeren niet correct
worden beloond.

Gecertificeerde cacaoverkoop

1.566
1.409

897

953

699
390

1,167
582

35

1.374

943

UTZ

183

203

RFA/SAN

261

232

Fairtrade

2018

2019

966

639

185

238

213

178

71

102

137

214

2014

2015

2016

2017

x1000 metrische ton

Een groot deel van deze cacao is dubbel en, in sommige gevallen, driedubbel gecertificeerd.

leek certificering het enige beschikbare instrument te zijn om een duurzame

cacaoproductie te realiseren. Dankzij de toename van de sectorinspanningen
inzake gegevens en onderzoek, en dankzij de ervaring met de uitvoering
daarvan beschikt de sector nu over een breder scala aan interventies.

Hoewel het claimen van duurzaamheid op basis van een certificeringssys-

teem misleidend is, worden de termen “gecertificeerde cacao” en “duurzame

cacao” nog steeds vaak - ten onrechte - door elkaar gebruikt. Gecertificeerdecacao kan niet alleen op basis van certificering claimen duurzaam te zijn, of

het nu gaat om Fairtrade, Rainforest, ISO/ARSO, biologische cacao of andere
standaarden.

Een zwak punt van de vrijwillige standaarden is de betrouwbaarheid van deaudits. Sporadische steekproefcontroles hebben niet bewezen een effectief

middel te zijn om uiteenlopende problemen als kinderarbeid of ontbossing

op te sporen en aan te pakken. Begin 2019 schortte Rainforest Alliance/

UTZ alle uitbreidingen op vanwege vragen over de betrouwbaarheid van deaudits en de kwaliteit van de naleving.

Ervan uitgaan dat landbouwnormen het antwoord zijn, impliceert dat het
36

probleem bij een slechte landbouw ligt. Hoewel Rainforest Alliance en Fair-

trade beide een handelscode hebben, ligt de focus historisch gezien op delandbouwstandaard. Het zou raadzaam zijn om meer zorg en ambitie aan dedag te leggen bij de ontwikkeling van normen die eisen stellen aan actoren
verderop in de toeleveringsketen. Als een boer zijn manier van werken

ingrijpend moet aanpassen om zijn product te kunnen verkopen, waarom
verwachten we dat dan niet van grote multinationals?

Er zijn verschillende manieren waarop certificering een belangrijke rol speelt
om waardeketens transparanter te maken. Op dit ogenblik is het een van deweinige manieren om de boeren hogere prijzen en premies te bieden en om

de boerenorganisaties met financiering en coöperatie-initiatieven te steunen.

Dit biedt een kader waarbinnen vele andere noodzakelijke interventies - zoals
de systemen die kinderarbeid opsporen en aanpakken en de spaar- en

leningverenigingen van de boerendorpen - kunnen plaatsvinden. Het blijft

echter een open vraag of certificering voor deze kwesties het meest efficiënte
instrument is om oplossingen te vinden.

Zowel Fairtrade als Rainforest Alliance betrekken de cacaosector in toenemende mate bij inspanningen die verder gaan dan het directe belang dat

ze hebben bij het promoten van hun eigen normen. Dit is een noodzakelijke
en welkome erkenning dat vrijwillige standaarden en slechts een deel vande oplossing zijn en dat bedrijfsnormen deel uitmaken van een brederemaatschappelijke context. In dat opzicht is het goed dat beide normen sterk

pleiten voor de noodzaak van regelgeving en een breder landschapsbeleid.

Wanneer vrijwillige standaarden zich bezighouden met lobbywerk, creëert dit
ook complexe verhoudingen omwille van hun zakelijke belangen, aangezien
een groot deel van hun inkomsten nog steeds gebaseerd is op verkochte
tonnages.

Concurrentie met duurzaamheidsprogramma’s van chocolade­bedrijven
Beide normerende organisaties concurreren rechtstreeks met de duurzaamheidsprogramma’s van sommige cacao- en chocoladebedrijven. Een
aantal bedrijven creëerden eigen labels, zoals Mondelez met Cocoa Life en
Nestlé met het Nestlé Cocoa Plan. Zowel Fairtrade als de Rainforest Alliancevrezen dat grote licentiehouders zullen kiezen voor hun eigen certificerings­

programma’s en zullen afzien van de oorspronkelijke normen. De race to thebottom wordt dus ook door de bedrijven zelf gereden. De eigen program-ma’s van de bedrijven zijn veel minder transparant dan die van Fairtrade en

Rainforest Alliance. Impactstudies worden slechts gedeeltelijk gepubliceerd

en bedrijven zoals Mondelez hebben hun standaard niet eens gepubliceerd.

ISO/CEN- en ARS/SRS-normen
Naast de twee huidige belangrijke normen zijn of worden verschillende
nieuwe normen ontwikkeld door regionale of wereldwijde platformen vanzgn. multi-stakeholder platforms.
De ISO/CEN 34101-norm voor duurzame en traceerbare cacao werd begin

2019 gepubliceerd na een ontwikkeling van bijna tien jaar. Hoewel de norm
werd geformuleerd na een inclusief proces dat alle relevante belanghebbenden op gelijke voet bijeen bracht, had het proces te lijden onder destarre bureaucratie die inherent is aan de normen van het ISO-managementsysteem. De norm heeft verschillende zwakke punten, waaronder een aantal
te strakke beperkingen die geen ruimte laten voor essentiële elementen

zoals de vereiste van billijke vergoeding, en zeer zwakke maatregelen ter

bescherming van de bossen. De norm legt de lat dan ook bijna té hoog wat

interne managementsystemen betreft op het niveau van de cacaoboeren ende coöperaties.

Verschillende Afrikaanse landen, onder leiding van Ivoorkust, bevinden zichin de laatste fase van de ontwikkeling van een regionale norm die groten-

deels gebaseerd is op de ISO 34101-norm. Deze ARSO/SRS 1001-norm lijkt
een aantal van dezelfde zwakke punten te hebben als de ISO-norm, hoewel
enkele belastende interne managementkwesties er werden uitgelicht. De
norm is, net als de ISO-norm, zeer zwak wat betreft de bescherming van

het milieu en heeft ook de terminologie en de eisen rond kinderarbeid enarbeidsrechten afgezwakt.

Voor zowel de ISO- als de ARSO-normen is het zeer onduidelijk wie denormen als programmaverantwoordelijke gaat handhaven. Bij de ARSO-norm
is er een reële kans dat de producerende landen de programma’s zelf zullen
willen handhaven. Voor deze extra macht over duurzaamheidsregelingen

in de cacaosector is echter vereist dat de betrokken overheden veel meer
verantwoordelijkheid opnemen.

37Samenvatting

Een kleine groep cacao- en chocoladebedrijven domineert de markt. Elk van
hen betrekt zijn producten bij honderdduizenden boeren, waardoor deze

bedrijven een enorme marktmacht hebben. De meeste bedrijven melden

grote vooruitgang op het gebied van de traceerbaarheid van cacaobronnen,
38

hoewel de definitie van “traceerbaarheid” uiteenloopt. Detailhandelaren- grote spelers op nationaal maar niet op mondiaal niveau die de prijzen

drukken en tegelijkertijd hogere winstmarges realiseren dan het grootste
deel van de toeleveringsketen - nemen steeds vaker deel aan het debat,
vooral dan op nationaal niveau via de nationale cacaoplatformen.

De stijging van gecertificeerde volumes heeft niet geleid tot een betere

situatie terwijl de relevantie van de certificeringsnormen afneemt. Dankzij het
bredere scala aan interventies waarover de sector beschikt, is certificering
niet langer het enige instrument. Cacao kan niet niet alleen op basis vancertificering beweren duurzaam te zijn, hoewel de infrastructuur van de sector
een kader biedt waarbinnen vele andere noodzakelijke interventies kunnen
worden uitgerold.

5. Leefbaar inkomen

39

Definitie van leefbaar inkomenHet leefbaar inkomen is het jaarlijkse netto-inkomen dat een huishou-den op een bepaalde plaats nodig heeft om een fatsoenlijke levensstandaard te kunnen bieden aan alle leden van dat huishouden. Elementen
40

van een fatsoenlijke levensstandaard zijn: voeding, water, huisvesting,onderwijs, gezondheidszorg, vervoer, kleding en andere essentiële

behoeften, waaronder voorziening voor onverwachte gebeurtenissen(Living Income 2020)*.

Hoofdoorzaak van de meeste problemen in de cacaosector
Aan de basis van bijna alle problemen in de cacaosector ligt armoede.
Het hoofddoel voor de cacaosector moet dan ook de uitbanning van dearmoede zijn. Zonder een leefbaar inkomen voor de cacaoboeren zal decacao nooit duurzaam zijn, in de eerste plaats omdat het kunnen verdienen
van een leefbaar inkomen een fundamenteel mensenrecht is (Fontain en
Huetz-Adams 2018, p. 44). Het oplossen van de armoede is bovendien noodzakelijk omdat het brede scala aan uitdagingen waarmee de sector wordt
geconfronteerd - van ontbossing en kinderarbeid tot genderongelijkheid enondervoeding van kinderen - onmogelijk kan worden aangepakt zolang degezinnen van de cacaoboeren in armoede leven. Wanneer boeren moeten
kiezen tussen hun gezin te eten geven of oude bomen te laten staan in plaatsvan ze te kappen, dan hebben ze geen keuze. Wanneer boeren moeten
kiezen tussen hun gezin te eten geven of de kinderen naar school te sturen,
hebben ze geen keuze. Op dit moment verdient bijna geen enkele cacaoboer in de belangrijkste cacaoproductielanden van West-Afrika een leefbaar
inkomen. Van de gecertificeerde boeren in Ivoorkust verdiende slechts 12 %in 2018 een leefbaar inkomen (Fairtrade 2018).
Een startpunt, geen eindstreep
Het moet overduidelijk zijn dat een leefbaar inkomen het beginpunt is van
het gesprek over het levensonderhoud van de boer en niet de eindstreep.
De meeste mensen die deze publicatie lezen zullen het ermee eens zijn dat
elke boer op zijn minst een leefbaar inkomen moet kunnen verdienen, en het
liefst veel meer dan dat.

* De Community of Practice on Living Income, waarin enkele honderden
mensen uit de publieke en particuliere sector zijn samengebracht,
formuleert definities en schetst de beste praktijkvoorbeelden voor het
vastleggen van benchmarks voor het leefbaar inkomen.

Welvaartsverdeling onder cacaoboeren

13.00012.00041

Geschat totaal gezinsinkomen (USD / jaar / huishouden)van een typisch mannelijk huishouden in Ghana.

11.00010.000
9.000
8.000
7.000
6.000

slechts 9,4 % geniet een
leefbaar inkomen of beter

9,4%

5.000

90,6%

4.000
3.000

Leefbaar inkomen - benchmark

GemiddeldeMediaan

2.000
1.000
0
0

2

4

6

8

10

Percentage huishoudens (%)

1214
N = 595

Technische oplossingen voor een politiek probleem

Bijna alle huidige inspanningen om het inkomen van de cacaoboeren teverhogen zijn gebaseerd op technische oplossingen. Ze zijn gericht op het
verhogen van de cacaoproductie of op een diversificatie van het inkomenvan de boeren. De uitdagingen waarmee de cacaosector - en zo goed als

alle grondstofsectoren - kampt, zijn echter vaak niet technisch van aard. Wel

hebben ze te maken met macht en de politieke economie, zoals prijsvorming,de asymmetrische onderhandelingsmacht van de boeren en de ongelijke

waardeverdeling, de ongebreidelde marktconcentratie van de multinationals,
en een gebrek aan transparantie en verantwoordingsplicht binnen de sector.
De verdeling van de risico’s, de opbrengsten en de verantwoordelijkheid

vormen de basis van de politieke uitdagingen die door de cacaosector - enalle tropische grondstoffen - moeten worden aangepakt.

Wat een chocoladebedrijf met 642 miljoen euro kan doen
Bedrijven argumenteren dat ze de wereldmarktprijs moeten volgen, dat
de chocoladesector er een is met veel concurrentie, en bedrijven het

zich niet kunnen veroorloven om unilateraal hogere prijzen te betalen.
42

Het afgelopen decennium heeft Nestlé echter ongeveer 46 miljard USD(Nestlé Global 2020) aan aandelen teruggekocht van de aandeelhouders.
Begin 2020 keerde de Ferrero-familie zichzelf een jaardividend van
642 miljoen € uit (Neate 2020).

Een ruwe berekening toont aan dat een chocoladebedrijf als Ferrero, dat

135.000 metrische ton cacao per jaar inkoopt, elk huishouden bij wie hetzijn cacao afneemt (het gaat om zo’n 90.000 boeren die 1,5 ton per huis-

houden produceren) een leefbaar jaarinkomen kan bezorgen (5.500 dollar
voor Ivoorkust), wat maximaal 450 miljoen dollar zou kosten. Het bedrijf

zou dan nog steeds zo’n 192 miljoen euro overhouden om uit te keren aan
de eigenaars van het bedrijf - de rijkste familie van Italië.

Als chocoladebedrijven dat soort sommen kunnen uitkeren aan aandeelhouders en eigenaars, is er eenvoudigweg geen excuus voor bedrijvenom geen prijzen te betalen die een leefbaar inkomen garanderen.

Ongelijke welvaartsverdelingTot de Ivoriaanse en Ghanese overheden de krachten bundelden om debijpassing van het leefbare inkomen in te voeren, waren de boeren volledig
afhankelijk van de wereldmarkt voor de vaststelling van de cacaoprijs dieze kregen. Hoewel het marktmechanisme bij het vaststellen van het juiste
prijsniveau goed kan werken, veronderstelt dit dat alle actoren met elkaar inevenwicht staan. In de cacaosector is dit niet het geval. Een van de belangrijkste factoren die het inkomen van de cacaoboer bepalen, wordt hem dus
opgelegd. Deze asymmetrische machtsbalans leidt niet alleen tot lage prijzen
voor de cacaoboer maar ook tot een erg scheve verdeling van de waarde in
de toeleveringsketen. De boeren leven in extreme armoede, in een sector die
miljarden omzet.
Ongelijke risicoverdeling
Hoewel de boeren weinig te zien krijgen van de opbrengsten, worden ze weldagelijks geconfronteerd met de risico’s van de kleinschalige cacaoproductie.
Klimaatverandering, slechte weersomstandigheden, plagen en ziekten, volatiele markten en ziekte binnen het gezin bedreigen dagelijks hun inkomen.
En waar het de boeren vrijwel volledig aan de middelen ontbreekt om zich

tegen deze risico’s te beschermen, kunnen bedrijven en overheden zich
indekken en verzekeren tegen nagenoeg alle onzekerheden.

Ongelijke verantwoordelijkheidsverdeling
Hoewel boeren bijna alle risico’s nemen en bedrijven verderop in de toeleveringsketen zo goed als alle opbrengsten binnenrijven, lijkt niemand verantwoordelijkheid op te nemen. De oplossingen zijn momenteel vrijblijvend.
De transparantie en bijgevolg de verantwoordingsplicht ontbreekt. En dus
wijzen de meeste actoren naar elkaar voor oplossingen. Bedrijven wijzen naar
de markt wanneer hen wordt gevraagd waarom ze zo’n lage prijzen betalen.
Overheden willen dat bedrijven betalen voor onderwijs en infrastructuur.
Op de vraag wie het eerst een initiatief wil nemen, volgt doorgaans een grote
stilte. En dus kijkt de sector collectief naar de boer en kijkt wat er op zijn
boerderij beter kan, om toch maar de - potentieel pijnlijke - veranderingen op
bedrijfs- en overheidsniveau te vermijden.
Productiviteitsstijging
Ondanks de groeiende kritiek is de belangrijkste aanpak die zowel decacaobedrijven als de overheid van de producerende landen tot nu toe
hebben gekozen om het inkomen te verhogen, een poging geweest om deproductiviteit van de cacaoverbouwers te verhogen. Gemeenschappelijke
benaderingen hiervoor zijn opleiding in goede landbouwpraktijk, de distributie van cacao en schaduwboomzaailingen, en het beschikbaar stellen van
agrochemische inputs zoals meststoffen en pesticiden. Dit zijn belangrijkeelementen van elke oplossing, maar de eenzijdige focus van de industrie op
dit deel van de oplossing heeft niet geleid tot aanzienlijke vooruitgang in deaanpak van de armoede onder de boeren.
Gemiddelde opbrengst per hectare

544
427

EcuadorNigeria

458

Indonesië

542

Kameroen

500

Ghana

Ivoorkust

546

43Productiviteitsstijging; gegevens afkomstig uit deCacaobarometer-enquête
Tot voor kort waren de meeste studies van de gemiddelde productiviteit
in West-Afrika gebaseerd op de schattingen van de boeren zelf van de44

omvang en de opbrengst van hun bedrijf. In deze studies wordt over het

algemeen gemeld dat de gemiddelde productiviteit in West-Afrika, maar
ook in andere cacaoproducerende regio’s, 400 kg per hectare of zelfs

minder bedraagt. De afgelopen jaren zijn veel bedrijven echter begonnen

met het meten van de omvang van hun bedrijf, wat een betere basis vormt
voor het berekenen van accurate cijfers over de productiviteit.

In de vragenlijst voor de Cacaobarometer werden bedrijven gevraagd

naar de gemiddelde opbrengst van hun cacaoboeren. In totaal hebben
twaalf bedrijven cijfers verstrekt over de gemiddelde productiviteit per

hectare in Ivoorkust, elf bedrijven deden hetzelfde voor Ghana. Volgens

deze cijfers bedraagt de gemiddelde productiviteit in Ivoorkust ongeveer
550 kg, in Ghana 500 kg. Dit zijn ongewogen cijfers, aangezien we geen
toegang hebben tot informatie over het aantal boeren in de dataset ofde regio waar de gegevens zijn verzameld. Maar het is nog steeds een

duidelijke indicator dat de gemiddelde opbrengst aanzienlijk hoger zou

kunnen zijn dan in oudere studies wordt gerapporteerd, in ieder geval in
Ivoorkust en Ghana.

Deze hogere opbrengsten kunnen het gevolg zijn van het succes van deproductiviteitsprojecten van de verschillende bedrijven. Een andere reden
zou kunnen zijn dat de oudere cijfers gebaseerd zijn op de schattingenvan de bedrijfsomvang. Aangezien er een tendens lijkt te zijn om deomvang van de boerderij te overschatten - met name in Ghana - moeten
de cijfers opnieuw worden bekeken (zie pagina 50-51). Een ander pro-bleem is dat veel boeren een deel van de cacao officieel verkopen via decoöperatie of boerengroep, terwijl een ander deel van de oogst wordt
verkocht via familie of buren en nooit in de boeken verschijnt. Andere

boeren kunnen de door hun buren of familieleden geoogste cacao alseigen cacao verkopen om toegang te krijgen tot premies, aangezien

alleen de verkoper lid is van een coöperatie of boerengroep die gecertificeerde cacao produceert en een premie ontvangt.

Kortom, er is veel meer onderzoek nodig om betrouwbare cijfers tevinden. Gegevens die nu al beschikbaar zijn voor individuele bedrijven
moeten openbaar worden gemaakt.

Beschikbaarheid en betaalbaarheid van productiemiddelen
Ten eerste vereist een verhoging van de productiviteit aanzienlijke investeringen in tijd en middelen. Om de productiviteit te verhogen, moeten
meststoffen, zaailingen en pesticiden* beschikbaar en betaalbaar zijn. In demeeste West-Afrikaanse cacaoproducerende regio’s is dit niet het geval. In
ieder geval, zelfs als deze materialen beschikbaar zouden zijn, zouden deboeren geld en arbeid moeten investeren om deze productiemiddelen teverwerven en ze te gebruiken. Dit vereist toegang tot betaalbaar krediet,dat op dit moment voor de meeste boeren gewoonweg niet beschikbaar is.
Bovendien zijn kredieten risicovol voor de boeren, aangezien slechte oogsten- als gevolg van ziekten, slechte weersomstandigheden, prijsdalingen of een
combinatie van deze factoren - ertoe kunnen leiden dat de boer schulden
opbouwt die hij niet kan afbetalen.
Beschikbaarheid en betaalbaarheid van arbeidskrachten
Een verhoging van de productiviteit per hectare vereist een toename van het
aantal arbeidsuren. Helaas zijn er op dit moment geen publieke betrouwbare
gegevens beschikbaar over het verband tussen gewerkte dagen en productiviteit per hectare. Uit gepubliceerde en niet-gepubliceerde gegevens van
bedrijven en onderzoeksinstellingen waarover de auteurs van deze publicatiebeschikken, blijkt echter dat een toename tot ongeveer 800 kilogram perhectare een toename van het aantal arbeidskrachten met ten minste 50 % zou
vereisen.** Zelfs met het huidige productieniveau vinden veel cacaoboeren inde grote producerende landen het moeilijk om arbeidskrachten te vinden om
op hun boerderijen te werken.

Arbeid: resultaten van de enquête
Hoewel de beschikbaarheid en de kosten van arbeid een cruciale para-

meter is in het debat over het inkomen van de cacaoboeren, zijn er bijna
geen gegevens beschikbaar, en al helemaal geen betrouwbare. Zeer

weinig bedrijven hebben cijfers verstrekt als antwoord op onze vragenlijst;
de meesten zeiden niet over cijfers te beschikken.

* De strijd tegen ongedierte en ziekten is een essentieel onderdeel van
een duurzame cacaoteelt. Het gebruik van landbouwchemicaliën moetechter tot een minimum worden beperkt. Agro-ecologie en agrobosbouw kunnen bovendien een belangrijke rol spelen bij een cacaoteelt
zonder chemische middelen.
** Wij nodigen bedrijven of andere instellingen met betere gegevens hierover uit om deze gegevens beschikbaar te stellen, zodat deze veronderstellingen kunnen worden geverifieerd.

45

Uit de weinige gegevens kan alvast worden afgeleid dat in landbouw-

systemen met een lage productiviteit tussen 32 en 65 werkdagen nodig

zijn per jaar om één hectare te bewerken. Bij toepassing van goede land-bouwpraktijken variëren de schattingen van 40 tot 211 dagen per hectare
per jaar - een opvallend bereik dat vragen oproept over de betrouwbaar46

heid van de uitschieters.

Zonder verdere gegevens en transparantie over de kwaliteit van de data-

banken komt het debat over de productiviteit, de potentiële bedrijfsomvang
en het leefbaar inkomen van de landbouwbedrijven in ernstige problemen.

Dit is nu al enkele jaren duidelijk. Toch zijn er nog steeds geen betrouwbare
gegevens.

De toename van het aantal arbeidskrachten bij de uitvoering van een goede

landbouwpraktijk heeft grote implicaties voor de duurzaamheidsprogramma’s
en zou kunnen leiden tot een lagere aanvaarding nadat boeren opleiding

genoten op het gebied van goede landbouwpraktijk. De toepassing van een
goede landbouwpraktijk brengt kosten met zich mee, en met name kosten
van arbeid. Bij gebrek aan betrouwbare gegevens weet niemand of dezekosten hoger zijn dan de extra netto-inkomsten. Vanuit het perspectief van deboer, die geconfronteerd wordt met prijs- en opbrengstrisico’s als gevolg van
plagen en ziekten, is het investeren in een goede landbouwpraktijk en het

specifiek investeren in meer arbeid (ofwel in eigen arbeid ofwel in gehuurdearbeid) een bijzonder riskante aanpak, met zeer onzekere resultaten.

Beschikbaarheid van gegevens
Gegevens over productiekosten - met inbegrip van arbeidskosten en de
kosten van de productiemiddelen - zijn moeilijk te pakken te krijgen in decacaosector. Elke bewering dat armoede wordt aangepakt door middel vaneen hogere productiviteit moet onderbouwd worden met degelijke berekeningen van het effect van deze productiviteitsstijgingen. Dat veronderstelt
transparantie over de hogere productiekosten voor zowel arbeid als productiemiddelen.
Geen succes op grote schaal
Een ander punt van kritiek is de afwezigheid van significant succes op groteschaal. Ondanks aanzienlijke investeringen en inspanningen in het kader van
duurzaamheidsprogramma’s - en torenhoge ambities om de opbrengsten teverdrievoudigen, waarbij sommige programma’s beweren dat 1.500 kg per
hectare een haalbare kaart is - bleef de gemiddelde opbrengst op ongeveer
500 kg per hectare steken, hoewel sommige programma’s van bedrijven bij

testprojecten een stijging laten zien. Na twee decennia zijn dit inderdaad

magere resultaten voor de belangrijkste oplossing die de cacaoindustrie naar
voren brengt in een poging om zijn grootste probleem op te lossen.

Productiviteitsverhoging met ineenstorting van de prijzen tot gevolg
Als deze rendementsverhogingen zouden worden gerealiseerd, zou er een
volgend probleem ontstaan: een hogere productiviteit kan leiden tot een
situatie van overaanbod, wat leidt tot lagere prijzen. In 2016 leidde een
ernstig en plotseling structureel overaanbod tot een drastische prijsdaling.
Een hogere productiviteit zonder goede, alomvattende oplossingen voor
de toelevering zal leiden tot een ineenstorting van de prijzen, waardoor het
inkomen van de boeren verlaagt, terwijl ze net zwaar hebben geïnvesteerdin arbeid en andere middelen. Als slechts 10 procent van alle boeren zijn
productiviteit zou verdubbelen en daarmee aan de eisen van veel bedrijven
zouden voldoen, zouden de prijzen drastisch dalen.
Onvoldoende investeringsrendement
Opdat investeringen in productiviteitsverhoging zouden lonen, moeten
de prijzen die de boeren krijgen hoog genoeg zijn. Tijdens de prijscrashvan 2016 adviseerden sommige cacaobedrijven hun boeren om geen
meststoffen meer te gebruiken, aangezien die geen investeringsrendement
opleverden. Het verhogen van de productiviteit in de teelt als middel omde armoede te verlichten, werkt alleen als de prijs hoog genoeg en stabiel
genoeg is.

Productiviteitsverhoging en overproductie: de rol van de overheid
Als reactie op de ineenstorting van de prijzen in 2016 heeft de regering
van Ivoorkust verschillende interventies verboden die konden leiden tot

een verhoging van de productie, waaronder de distributie van zaailingen.
Hoewel oplossingen voor de toelevering nodig zijn, mag dit niet ten

koste gaan van arme boeren, die nu al niet in staat zijn om hun bedrijf

te verjongen en te professionaliseren. Verstandige oplossingen voor detoelevering zouden maatregelen kunnen omvatten die de diversificatie

van inkomsten en van gewassen stimuleert, bossen herstelt, de ontwikkeling van een dienstensector in plattelandsgebieden stimuleert, enz.

Tegelijkertijd voeren de meeste andere cacaoproducerende landen een
beleid om hun cacaoproductie te verhogen. Sommige landen - zoals

Ecuador, Peru en Kameroen - hebben daarbij meer succes dan anderen.

47

Als die doelstellingen worden gehaald, zou dit desastreuze gevolgen

hebben voor de prijs op de wereldmarkt. Het is de hoogste tijd dat deproducerende landen ernstig gaan overleggen om het wereldwijde

aanbod te beheren en om overproductie en extreme prijsdalingen - zoals
de crash van 2016 - te voorkomen. Het beheer van het aanbod zou
48

bovendien een instrument kunnen zijn in de strijd tegen ontbossing en
bosdegradatie.

Inkomensdiversificatie
De tweede belangrijke strategie van de cacaosector om het inkomen van deboeren te verhogen - naast de verhoging van de productiviteit - is een sterkere diversificatie van het inkomen uit landbouw. Een grotere inkomensdiversiteit is een belangrijk element voor een beter incasseringsvermogen van het
inkomen van de cacaoboeren bij prijsdalingen, gewasziekten en slecht weer.
Diversificatie volstaat echter om verschillende redenen niet om het inkomen
daadwerkelijk te verhogen.
Het effect van de diversificatieaanpak is momenteel niet duidelijk aangezienalgemeen beschikbare gegevens ontbreken. Nu overheidsinstellingen als

CCC en COCOBOD momenteel geen betrokkenheid of belangstelling voor
het bevorderen van diversificatie onder de cacaoboeren tonen, ontbreekt
ook de noodzakelijke structurele steun.

Bovendien mogen cacao- en chocoladebedrijven het probleem van de nietrendabele cacao niet uitbesteden aan andere sectoren: de cacaoteelt zélf

moet een rendabele activiteit zijn. Bovendien hebben de cacaoproducenten

in zowel Ivoorkust als Ghana al een sterk gediversifieerde inkomensstructuur(Bymolt/Laven/Tyszler 2018).

Het is onduidelijk of de markt voor gediversifieerde producten voldoendegroot is, vooral op de schaal die nodig is om alle cacaoboeren in de grotecacaoproducerende landen te helpen. Sommige bedrijven zijn begonnen dit
probleem aan te pakken door diversificatie regionaal te organiseren. Daarbij
wordt eerst gekeken of er een markt is voor andere producten dan cacao en
bijkomende gewassen voordat de boeren worden ondersteund om verder
te diversifiëren. Bedrijven zouden ook kunnen kijken naar hun eigen rol als
aankopers van een breder scala aan producten uit de betrokken regio.

Ook die andere sectoren met arme boeren in de waardeketen bevorderen
ook de diversificatie. Sommige van die gewassen, zoals koffie, bananen,

ananas, rubber of palmolie groeien in dezelfde regio’s als cacao. Het feit dat

deze boeren ook arm zijn, toont aan dat er sprake is van een armoedekring:veel verschillende sectoren zijn niet in staat zijn om een leefbaar inkomen tegenereren en dus zoeken ze allemaal naar andere gewassen om dat probleem
op te lossen. Die vicieuze cirkel moet worden doorbroken, en dat kan alleen
maar door het inkomen van de boeren te verhogen.

Informele Spaar- en kredietverenigingen
Steeds vaker zetten bedrijven programma’s op die gericht zijn op het ondersteunen van coöperaties en het opzetten van informele spaar- en kredietverenigingen. Dit zijn belangrijke ontwikkelingen. Meer van dit soort initiatieven zijn
nodig, in combinatie met een bredere aanpak rond plattelandsontwikkeling.
De prijs die de cacaoboer krijgt
Zodra zaken als productiviteit, diversificatie en andere belangrijke factoren
op tafel liggen, moet ook een andere belangrijke kwestie aan bod komen: deprijs die cacaoboeren krijgen voor hun product. Hoewel de prijs geen zaligmakende oplossing is voor alle problemen in de cacaosector (Kiewisch en Waarts2020), zal het voor de meeste cacaoboeren niet mogelijk zijn om een leefbaar
inkomen te realiseren zonder een significant hogere prijs te krijgen voor huncacao. Hogere prijzen voor de cacaoboer zijn een conditio sine qua non om
van cacao een duurzame grondstof te maken.
Cacaoprijzen waren lang een taboe. Ze waren lange tijd een taboe maar beginnen eindelijk bespreekbaar te worden in de sector. Inmiddels wordt algemeenerkend dat de prijzen moeten stijgen. Over de manier waarop bestaat echternog veel onenigheid.

Geen van de grote cacao- en chocoladebedrijven heeft prijselementen in

hun waardeketen die verder gaan dan de bonussen en de obligate Living

Income Differential (LID)-betalingen in Ivoorkust en Ghana. Alle grote bedrijven
kopen een deel of zelfs het grootste deel van de cacao via gecertificeerde ofzelfbeheerde waardeketens en betalen premies. Deze premies zijn echter niet
gekoppeld aan een alomvattende strategie voor het leefbaar inkomen.

Referentieprijzen voor het leefbaar inkomen
Lange tijd was het een uitdaging om een eerlijke prijs voor de cacaoboer tebepalen. Er zijn immers veel variabelen die de prijs beïnvloeden. Een aantal
van deze variabelen waren tot voor kort onbekend door een gebrek aan gegevens, laat staan gegevens van goede kwaliteit. Door de toenemende beschikbaarheid van gegevens zijn het afgelopen jaar echter verschillende initiatieven
genomen om de gewenste cacaoprijsniveaus voor boeren in Ivoorkust en
Ghana vast te stellen. Het gaat onder meer om Fairtrade/Tony Chocolonely49

‘Living Income Reference Price’, de flexibele premie van Oxfam Fair Trade*, ende Ghanese/Ivoriaanse bijpassing van het leefbaar inkomen.

Al deze berekeningen gaan ervan uit dat de landbouwers hun productiviteit
aanzienlijk zullen kunnen verhogen. Alleen dan kan een gezin een leefbaar
50

inkomen verdienen. Er zijn verschillende belangrijke problemen bij die

aanpak. Ten eerste is het verdienen van een leefbaar inkomen een fundamenteel mensenrecht voor iedereen en mag het niet alleen beschikbaar zijn voor
de best presterenden. Alle doorsneecacaoboeren zouden in staat moeten

zijn om een leefbaar inkomen te verdienen, niet alleen de uitschieters. Ten
tweede is het zeer de vraag of de cacaobedrijven in staat zullen zijn het

soort productiviteitsverhoging te bereiken dat deze berekeningen vereisen.
Ten derde bestaat er een reëel risico dat de omvang van de cacaobedrijfjes

momenteel wordt overschat. Dit heeft een aanzienlijke invloed op de verschillende variabelen die nodig zijn voor de berekening van de referentieprijs
voor het leefbaar inkomen. Concreet is de productiviteit nu al vaak hoger
dan wordt aangenomen, aangezien de opgegeven totale opbrengst per

bedrijf over het algemeen correct is. Dit zal ook gevolgen hebben voor veel

duurzaamheidsprojecten. Als de productiviteitsniveaus nu al een stuk hoger

liggen dan aangenomen, is het onredelijk om zoveel rendement te verwachten van productiviteitsverhogende activiteiten.

Teleurstellend genoeg gebruikt geen enkele van de grote chocolade- en
cacaomultinationals een referentieprijs voor het leefbare inkomen.

Bedrijfsgrootte - GPS of zelfrapportage: gegevens uit de cacaobarometervragenlijst
Door cacaopercelen in kaart te brengen, werd duidelijk dat de percelen
vaak kleiner zijn dan aangegeven door de cacaoboeren zelf. Dat was

vooral in Ghana het geval. De afgelopen jaren hebben de grote cacaobe-

drijven honderdduizenden datapunten verzameld over perceelgrootte op
basis van GPS-lokalisatie enpolygoon kaarten. Voor Ivoorkust en Ghana

deelden de meeste grote bedrijven deze gegevens met de auteurs vande Cacaobarometer. Uit de gegevens blijkt dat de gemiddelde omvang

van de cacaobedrijven in Ivoorkust ongeveer 3,4 ha bedraagt. In Ghana is
het verschil tussen de gemiddelde bedrijfsomvang die in eerdere studies* De handelstak van Oxfam Fair Trade maakt en verkoopt chocolade. Zijn
zusterorganisatie, de Belgische NGO Oxfam Wereldwinkels, is lid van
het VOICE Network en van het Cocoa Barometer Consortium.

werd genoemd en de resultaten van de meting nog opvallender, aangezien de gemiddelde bedrijfsomvang slechts 2,1 ha bedraagt.

Slechts een klein aantal bedrijven rapporteerde bedrijfsgrootte gemeten

in andere landen. Uit de data blijkt dat de omvang van de cacaobedrijven
in Kameroen en Nigeria vergelijkbaar is met die in Ivoorkust. De boerde-rijen in Indonesië zijn over het algemeen veel kleiner, terwijl ze in Ecuador
groter zijn. Maar zelfs de cijfers voor de in kaart gebrachte boerderijen

moeten met de nodige reserve worden bekeken. Ze tonen immers alleen

gemiddelden, wat om verschillende redenen misleidend kan zijn. Daarom
zou de mediaan van de bedrijfsgrootte een beter instrument zijn om degemiddelde boerderij te beschrijven dan het gemiddelde. Ondanks deze
problemen is het duidelijk dat de cacaoboerderijen veel kleiner zijn dan
de cijfers die momenteel worden gebruikt voor de berekening van het
leefbaar inkomen.

Dit kan verregaande economische en ecologische gevolgen hebben voor

de boeren. Een boer in Ghana zou de grootte van zijn bedrijf bijvoorbeeld
kunnen schatten op 3 ha. Op basis hiervan koopt en gebruikt hij of zij

pesticiden en meststoffen. Als de werkelijke bedrijfsgrootte slechts 2 hais, wordt overmatig gebruik gemaakt van die productiemiddelen. Naast

het feit dat dit geldverspilling is, kan een teveel aan landbouwchemicaliën
ernstige schade toebrengen aan de ecosystemen en de gezondheid

van de boeren. Daarom moeten bedrijven de juiste gegevens over debedrijfsgrootte met hun boeren delen, om de inputkosten te verminderen
en het milieu en de boeren te beschermen.

Variabele premies
Een van de belangrijkste argumenten van de cacao- en chocoladebedrijven
is dat ze de wereldmarktprijs moeten volgen. Hoewel dit geldt voor hun
activiteiten op de markten voor de eindproducten, is er geen reden waarom
de bedrijven niet in staat zouden zijn om de cacaoboer een betere prijs tebetalen. Een van de mechanismen die hiervoor kan worden gebruikt, is deinvoering van een flexibele premie, zoals de premie die Oxfam Fair Tradesinds 2019 heeft ingevoerd. Een dergelijke premie zou één of twee keer per
jaar worden vastgesteld om de kloof tussen het huidige gezinsinkomen en
het leefbare referentie-inkomen te overbruggen.

51

Langetermijntrend van de cacaoprijs
9

prijs

8

52

Reële prijs (2018) '000 US$ per ton

7
6
5
4
3
2

trend

1
0
1950

1960

1970

1980

1990

2000

2010

2020

Normen en prijsvorming: het risico van een “race to the bottom” voorde prijzen
Fairtrade heeft voor het eerst in bijna tien jaar de minimumprijs (FMP) voor
cacao verhoogd. Deze stijging van 20 % (van 2.000 naar 2.400 USD per
metrische ton) is aanzienlijk als we kijken naar het jaar 2019 waarin de stijging
werd ingevoerd, ook al werd een groot deel gecompenseerd door de inflatiesinds 2011, toen de minimumprijs voor het laatst werd vastgesteld.
Hoewel Rainforest Alliance onlangs een verplichte vaste premie in contanten
invoerde - waardoor de boeren worden gevrijwaard van steeds lagere

premies - heeft de weigering van de multinationale bedrijven om een mini-

mumprijs te hanteren tot gevolg dat alle risico’s verbonden aan de volatiele
prijzen op de schouders van de kwetsbare boeren terechtkomen. Dezebeslissing gaat in tegen hun andere inspanningen om een leefbaar inkomente realiseren voor de boeren. Dit versterkt de “race to the bottom” van deverschillende standaarden.

Het volume van Fairtrade-cacao is in 2019 significant gedaald met 11 %. Een
groot deel van deze daling vond plaats in het laatste kwartaal van het jaar,
toen de nieuwe hogere prijs werd ingevoerd. Deze prijs had de bedrijven

235 dollar per ton meer gekost, plus de verplichte Fairtrade-premie van 240

dollar per ton. Ze zouden waarschijnlijk meer marktaandeel hebben verloren
als ze de marktprijs nog verder hadden verhoogd.

Toch is de minimumprijs van Fairtrade niet hetzelfde als wat Fairtrade

een noodzakelijke prijs beschouwt om de boeren een leefbaar inkomente bezorgen. De berekeningen die Fairtrade heeft gepubliceerd over dereferentieprijs voor leefbaar inkomen zijn een welkome bijdrage geweest aan
het debat over duurzame cacao. Echter, als je weet hoeveel je zou moéten

betalen zonder dat ook echt te doen, dan kan dat niet als duurzaam wordenbeschouwd. Hoewel de berekeningen variëren en ingewikkelder worden

omdat de Fairtrade Minimum Price gebaseerd is op de wereldmarktprijzen enniet op de prijs die de cacaoboer ontvangt (de zgn. farm gate price), zou deprijs minstens 1.000 dollar hoger moeten liggen, en zelfs meer dan dat.

Data en definities

Ondanks het feit dat de sector al minstens tien jaar op de hoogte is van dit
probleem, zijn de problemen met de beschikbaarheid en de kwaliteit van

data nog altijd niet opgelost. Tien jaar geleden riep de World Cocoa Foundation het Cocoa MAP-platform in het leven, dat een gemeenschappelijke

databank van de sector had moeten worden. De software werd ontwikkeld
maar het project kwam nooit van de grond. Cocoa Action is opgericht om

een aantal coördinatieproblemen in de sector aan te pakken. Zo wil men een
gemeenschappelijk systeem invoeren voor het verzamelen van gegevens.
De problemen blijven niettemin bestaan.

Principes voor productiedata• de grootte van het bedrijf moet door middel van polygonen in kaart
worden gebracht en alle percelen van de cacaoboer omvatten;• de statistieken over de akkergrootte moeten gebaseerd zijn op mediaanwaarden en niet op gemiddelden, aangezien uit de statistieken
over de akkergrootte de spreiding van de cacaoboerderij afgeleid
moet kunnen worden;• de databank moet het mogelijk maken om regionale verschillen vast te
stellen;• opbrengsten moeten correcter worden gemeten;• veldproeven moeten de werklast in kaart brengen voor verschillendelandbouwpraktijken.

53

Huidige / gewenste prijzen voor de cacaoboeren
Ghana
1.810 $
54

Ivoorkust

1.804 $

3.116 $

3.166 $

Minimumprijzen voor de cacaoboeren;

De prijzen die de cacaoboer krijgt, moeten hoger liggen dan de huidige

referentieprijzen die door de koplopers zijn vastgelegd. Deze prijzen moeten
tevens een stuk hoger liggen dan de minimumprijzen die door de Ivoriaanse
en Ghanese overheid in het kader van de inkomensbijpassing zijn vast­gesteld. De minimumprijs die de cacaoboer ontvangt en die noodzakelijk isom een leefbaar inkomen te garanderen, bedraagt voor Ivoorkust minstens3.166 dollar per metrische ton en voor Ghana minstens 3.116 dollar per
metrische ton (Fountain en Huetz-Adams 2020).

Interventies op korte termijn vereist

Veel van de holistische interventies waartoe deze barometer oproept, zijn

langetermijnprocessen die geleidelijk aan tot verandering leiden. Voor deovergrote meerderheid van de cacaoboeren is (extreme) armoede echtereen dagelijkse realiteit. Zij kunnen het zich niet veroorloven om te wachten
tot alle langetermijnprocessen - zoals een gediversifieerd inkomen, een

grotere productiviteit of een betere plattelandsinfrastructuur - werkelijkheidzijn geworden. Als cacao- en chocoladebedrijven echt om cacaoboeren
geven en de armoede in de cacaoboerengemeenschappen echt willen

uitroeien, is er een oplossing op de korte termijn waarvoor elk bedrijf zich

onmiddellijk kan engageren: ze betalen de boeren gewoon een hogere prijs
voor hun cacao. Wie geeft om de armen, geeft hen meer geld.

Samenvatting

Een leefbaar inkomen is een mensenrecht. Het oplossen van de armoede

is noodzakelijk omdat het brede scala aan uitdagingen waarmee de sector
wordt geconfronteerd, onmogelijk zal kunnen worden aangepakt zolang

de gezinnen van cacaoboeren in armoede leven. Dit vereist een aanpak op

verschillende fronten: macht en elementen van de politieke economie, zoals

prijsvorming, scheefgetrokken waardeverdeling, de asymmetrische onder-

handelingspositie van de boeren, ongebreidelde marktconcentratie en een
gebrek aan transparantie en verantwoording in de sector.

Technische oplossingen zullen niet volstaan. Een verhoging van de productiviteit van de landbouwbedrijven vereist beschikbare en betaalbare inputs
en arbeidskrachten, en kan leiden tot overproductie en ineenstorting vande prijzen als dit niet goed wordt beheerd. Diversificatie zal bovendien niet
voldoende zijn. De prijs die de cacaoboer krijgt, is een ontbrekend kernbestanddeel en is tegelijk een oplossing voor de korte termijn die elk bedrijf
vrijwel direct kan toepassen.

55

56

6. Mensenrechten

Hoewel het debat over mensenrechtenschendingen in de cacaosector

vaak gericht is op kinderarbeid, is er een lange reeks van problemen waar
gezinnen in de cacaosector mee te maken hebben. Genderongelijkheid,

ondervoeding bij jonge kinderen, gebrek aan toegang tot onderwijs, onvoldoende gezondheidszorg en sanitaire voorzieningen, de onzekerheid van

het beheer van grond en bomen en van de rechtsstaat, schendingen van de(arbeids)rechten van kleine boeren, werknemers en huurders. De lijst is langen allesbehalve volledig.

Hoewel elke kwestie een specifieke aanpak vereist, ligt de structurele

armoede van de plattelandsgemeenschappen aan de basis van al deze mensenrechtenkwesties. Aangezien een leefbaar inkomen een mensenrecht is,moet elke mensenrechtenbenadering van de uitdagingen in de cacaosector
strategieën omvatten om de armoede aan te pakken en het verschil in leefbaar inkomen te dichten.

De VN-richtlijnen inzake bedrijfsleven en mensenrechten (UNGP)De richtlijnen inzake bedrijfsleven en mensenrechten van de Verenigde
Naties zijn gemaakt voor overheden en bedrijven om mensenrechtenschendingen bij de bedrijfsvoering te voorkomen, aan te pakken en teverhelpen. Ze werden voorgesteld door John Ruggie, de speciale vertegenwoordiger van de VN voor het bedrijfsleven en de mensenrechten,
en werden in juni 2011 bekrachtigd door de Mensenrechtenraad van

de VN. De UNGP schetst de drie belangrijkste principes die als leidraad
moeten dienen voor alle overwegingen met betrekking tot de mensenrechten in de toeleveringsketens. Deze drie principes zijn

1. De plicht van overheden om de mensenrechten te beschermen.

2. De verantwoordelijkheid van bedrijven om de rechten van de mens
te eerbiedigen.

3. Toegang tot rechtsmiddelen voor slachtoffers van misbruik door
bedrijven (VN 2011).

57

Kinderarbeid

58

Niet één belofte werd nagekomen
De geloofwaardigheid van de cacaosector om de belofte na te komen om
kinderarbeid aan te pakken, heeft een ontmoedigend laag niveau bereikt.
De afgelopen twee decennia zijn er veel beloftes gedaan. Geen van deze
beloften werden gehouden. De eerste dergelijke belofte was om kinder­
arbeid tegen 2005 uit te bannen. De laatste belofte, van 2010, was om tegen2020 70 % van de ergste vormen van kinderarbeid te verminderen.
Volgens een nieuw rapport van het National Opinion Research Center van de
Universiteit van Chicago (NORC 2020) zijn 1,5 miljoen kinderen werkzaam inde cacaoproductie in Ivoorkust en Ghana. 95 % van de kindarbeiders wordt
blootgesteld aan de ergste vormen van kinderarbeid, zoals het werken met
gevaarlijk gereedschap of schadelijke pesticiden.

De afgelopen twee jaar hebben de sector, de overheid van de producerende
landen en internationale organisaties geprobeerd om gezamenlijk nieuwe
ambities te realiseren om kinderarbeid te bestrijden. Dit proces is echterlangzaam en complex geweest, met veel interne verdeeldheid tussen deverschillende actoren. Ten tijde van de publicatie van deze barometer was het
partnerschap nog niet publiekelijk gelanceerd, wat vragen oproept over delevensvatbaarheid of het vermogen om op schaal iets te veranderen.

De investeringen en ambities moeten aanzienlijk worden verhoogd* als wewillen dat de doelstellingen op het gebied van kinderarbeid ooit meer zullen
zijn dan mooipraterij en holle woorden. Deze verhoogde ambities moeten

worden gekoppeld aan dwingende voorschriften: beloften moeten worden
afgedwongen, met reële consequenties als ze niet worden nagekomen.

Sectorale investeringen in duurzaamheidsprogramma’s voor cacao
Naar schatting hebben cacao- en chocoladebedrijven sinds 2001 min-stens 215 miljoen dollar geïnvesteerd in duurzaamheidsprogramma’s ter
bestrijding van kinderarbeid. Deze investeringen hebben betrekking op

interventies die variëren van het verhogen van het inkomen van de boeren
tot het verhogen van de productiviteit, het uitrollen van CLMRS-systemen,* In september 2020 riep de directeur van het International Cacao Initiative op tot een ‘massale uitbreiding’ van de samenwerking en investeringen om kinderarbeid aan te pakken. (Confectionery Production 2020).

het bouwen van scholen en nog veel meer. (World Cocoa Foundation 2020)

Hoewel deze investeringen zelf aanzienlijk zijn, wordt geschat dat de cacaoboeren ongeveer 3 miljard dollar per jaar meer zouden hebben verdiendals de prijzen niet waren ingestort in het oogstseizoen 2016/2017.

Preventie en herstel
Men is de laatste jaren anders gaan kijken naar kinderarbeid in de toeleveringsketen van cacao. Willekeurige audits en een nultolerantiebeleid voor
alle vormen van kinderarbeid lijken een contraproductief effect te hebben,
waardoor kinderarbeid nog meer verborgen wordt maar daarom niet minder
voorkomt. Men is thans van mening in de sector dat de onderliggende oorzaken - zoals armoede bij de boeren, afwezigheid van of toegang tot goede
scholen, gebrekkige lokale infrastructuur, ontoereikende arbeidsdiensten ingemeenschappen waar cacao wordt verbouwd, en een gebrek aan bewustzijn- moeten worden aangepakt.
Deze verhoogde aandacht voor preventie en gemeenschapsontwikkeling is
een belangrijke stap. Het mag echter niet worden gezien als een alternatiefvoor de individuele en collectieve verantwoordelijkheid van bedrijven om demensenrechten in hun toeleveringsketen te respecteren en de geconstateerde
gevallen aan te pakken. Zowel preventie en herstel zijn nodig.

Zelfs de meest doeltreffende acties tegen kinderarbeid zullen het probleem
niet oplossen als de onderliggende oorzaken van kinderarbeid niet worden

aangepakt, en met name de structurele armoede van gemeenschappen die
cacao verbouwen en de toegang tot kwaliteitsonderwijs (UNICEF 2018).

Definities van kinderarbeid op basis van wereldwijde IAO-normen en
nationale wetten
Niet elk kind op een cacaoboerderij is een rechtstreeks slachtoffer van kinderarbeid, en niet alle werk dat op een cacaoboerderij wordt uitgevoerd, vormt
een directe reden tot bezorgdheid. Er zijn kort gezegd drie manieren waarop
kinderen op cacaoboerderijen aan de slag zijn.
• Van kinderwerk/licht werk is sprake wanneer een kind op de boerderij

soms een handje toesteekt bij werk dat niet schadelijk is voor kinderen enhet schoolgaan of de mogelijkheid om gewoon kind te zijn niet in de weg

staat. Licht werk moet bovendien steeds gebeuren onder toezicht van een
volwassene.

59• Kinderarbeid is werk dat de scholing van het kind of zijn mogelijkheid om
kind te zijn, belemmert, of de gezondheid en het welzijn van het kind ingevaar brengt. Bij deze vorm gaat het specifiek om kinderen jonger danvijftien. Deze zijn gedefinieerd in kernconventie 138 van de Internationale
Arbeidsorganisatie, die door alle belangrijke cacaoproducerende en
60-consumerende landen is geratificeerd, met uitzondering van de Verenigde
Staten van Amerika.

• De ergste vormen van kinderarbeid kunnen worden onderverdeeld in

een voorwaardelijke en een onvoorwaardelijke vorm. Bij de ergste vormen,
zoals mensenhandel, slavernij en dwangarbeid (en verschillende anderecategorieën die niet van toepassing zijn op de cacaosector) worden op
mondiaal niveau gedefinieerd. Gevaarlijke kinderarbeid wordt ook welvoorwaardelijke kinderarbeid genoemd. Deze vorm wordt “voorwaardelijk”
genoemd omdat gevaarlijke activiteiten op nationaal niveau worden gedefinieerd in het kader van tripartiete overlegprocessen. Dit houdt in dat een
kind dat gevaarlijke taken uitvoert, zowel wordt blootgesteld aan kinderarbeid als aan de ergste vormen ervan als aan die voorwaarden is voldaan.

De ergste vormen van kinderarbeid worden gedefinieerd in het kader van
IAO-kernconventie 182, het eerste IAO-verdrag dat in de zomer van 2020
universeel werd geratificeerd.

Mondiale definities van kinderarbeid
Kind van 5-17 jaar oud dat op een cacao boerderij werkt, en...

Werk onder de minimumleeftijd
5-11 jaar:
1+ u/week

12-14 jaar:
14+ u/week

Referentieperioden:a) de laatste zeven dagenb) de laatste twaalf maanden

15-17 jaar:
43+ u/weekofGevaarlijke arbeid
Minstens één van het volgende:
1. Vrijmaken van land;
2. Zware lasten dragen;3. Blootstelling aan landbouwchemicaliën;4. Gebruik van scherp gereedschap;
5. Lange werktijden; of
6. Nachtwerk.

Nationale definities van gevaarlijke kinderarbeid
In West-Afrika maakt het werk van kinderen op cacaoplantages deel uit van
het dagelijks leven. Dergelijke vaststellingen doet men overal ter wereld waar
aan landbouw wordt gedaan. Zorgvuldige definities zijn cruciaal om een
onderscheid te maken tussen toelaatbare/lichte kinderarbeid en verboden
vormen van kinderarbeid. Dit moet ervoor zorgen dat meehelpen op deboerderij en het leerlingwezen niet worden verward met kinderarbeid. In dat
licht hebben de regeringen van zowel Ghana als Ivoorkust nationale definities van gevaarlijke arbeid opgesteld.
De Ghanese definitie van gevaarlijke kinderarbeid omvat tien subcategorieën:• het vrijmaken van land, inclusief het verwijderen van boomstronken, het verbranden van struikgewas, het rooien van bossen en het kappen van bomen;• het dragen van zware lasten;• blootstelling aan landbouwchemicaliën, inclusief direct gebruik en aan­wezigheid in besproeide bedrijven binnen de 12 uur na het sproeien;• het gebruik van scherp gereedschap, inclusief het breken van cacao­

vruchten met scherpe breekmessen en het oogsten van overhangende
cacaovruchten met scherp gereedschap;• in bomen klimmen;• nachtwerk;• werken in afzondering;• werken zonder beschermende kleding;• werken met gemotoriseerde landbouwmachines;• lange werktijden.

De Ivoriaanse definitie van gevaarlijke kinderarbeid omvat zeven subcategorieën:• het vrijmaken van land, inclusief het rooien van bossen en het kappen van
bomen, het verwijderen van boomstronken, het graven van gaten en het
verbranden van struikgewas;• de productie van houtskool;• het dragen van zware lasten;• het gebruik van landbouwchemicaliën;• het gebruik van scherp gereedschap, waaronder het gebruik van machetesen lange messen voor wieden of snoeien, het oogsten van bovengrondse

cacaovruchten met scherp gereedschap, en het breken van cacaovruchten
met scherpe breekmessen;• nachtwerk (tussen 19:00 en 7:00) of werken tijdens school-/bedrijfsuren;• werken met gemotoriseerde landbouwmachines;• jagen op wild met een wapen;• lange werktijden.

(NORC P. 34/35, Delaveux 2018)

61

62

Kinderarbeid in de cacaosector
In de West-Afrikaanse cacaosector is de overgrote meerderheid van dekindarbeiders het slachtoffer van de voorwaardelijk ergste vormen van kinderarbeid. De kinderen moeten gevaarlijk werk uitvoeren, zoals zware lasten
dragen en gevaarlijk gereedschap gebruiken, en ze worden blootgesteld
aan pesticiden of moeten werken met vuur om lage begroeiing weg te halen.
Driekwart van de kinderen die in Ivoorkust in de cacao werken werd blootgesteld aan meer dan één vorm van gevaarlijk werk. In Ghana gaat het om bijna
twee derden (NORC, p. 75).
Het verslag schetst verder een toename van het aantal kinderen dat wordt

blootgesteld aan pesticiden: van 15 % naar 50 % (NORC, p. 78)*. Dat is een

bijzonder ernstige reden tot bezorgdheid. Meer dan veertig procent van dekinderen gaf aan dat ze zich erg moe of zelfs uitgeput voelden door het werk.
Een derde van de kinderen had erge pijn, een kwart voelde zich erg ziek en

een op de tien kinderen moest worden behandeld in een medisch centrum.
(NORC, p. 83)

Andere recente onderzoeken melden zo’n 16.000 gevallen van gedwongen
kinderarbeid en nog eens 14.000 gevallen van gedwongen arbeid door

volwassenen in de cacaosector in Ghana en Ivoorkust, over een periode vanvijf jaar (Global Slavery Index 2018). Hoewel deze aantallen slechts een fractie
zijn van het echte aantal kindarbeiders, baart het gedwongen karakter vandeze arbeid bijzonder grote zorg.

Inspanningen van bedrijven
Alle bedrijven investeren in projecten om kinderarbeid te verminderen. De
dekking van deze projecten varieert echter aanzienlijk. Het aantal werkende* Een kind wordt blootgesteld aan landbouwchemicaliën als het tijdens
de referentieperiode chemicaliën moet sproeien, met de chemicaliën
moet werken, of water moet dragen voor het sproeien.
Een kind wordt geacht betrokken te zijn bij sproeiwerkzaamheden als
het kind:• betrokken was bij het sproeien van pesticiden of insecticiden• aanwezig was of in de buurt werkte van een boerderij tijdens het
sproeien van pesticiden, of• binnen minder dan 12 uur na het sproeien een besproeide boerderij
weer betrad.
Werken met landbouwchemicaliën houdt in dat een kind omgaat met
landbouwchemicaliën en betrokken is bij zaken als aankoop, transport,
opslag, mengen, laden, spoelen van verpakkingen en sproeimachines,
of afvoer.
(NORC, 33/34)

kinderen dat op boerderijen wordt aangetroffen, varieert aanzienlijk per

bedrijf. Een bedrijf meldde verrassend genoeg dat het in de afgelopen jaren

geen gevallen had vastgesteld, en schreef dit toe aan zijn langdurige relaties
met de coöperaties waar het zijn cacao van koopt. Andere bedrijven rapporteerde dat er duizenden kinderen in hun waardeketen werden aangetroffen.
Een van de bedrijven meldde zelfs dat 31 % van de ondervraagde kinderen

betrokken was bij kinderarbeid. Uit de bedrijfscijfers blijkt ook dat de identi-

ficatie van kinderen die betrokken zijn bij kinderarbeid, niet betekent dat diekinderarbeid ook automatisch wordt aangepakt. Slechts een zeer klein aantal

bedrijven rapporteert cijfers, maar de weinige cijfers die er zijn, tonen aan dat
zelfs binnen succesvolle projecten veel of zelfs de meeste kinderen blijven
werken.

Systemen voor het toezicht op en de aanpak van kinderarbeid
Een systeem voor het toezicht op en de aanpak van kinderarbeid is een
middel om kinderarbeid aan te pakken en te voorkomen. Een dergelijk
systeem is ingebed in een toeleveringsketen of gemeenschapsstructuur.
Aangeduide lokale contactpersonen brengen regelmatig een bezoek aan
de gezinnen en spreken met zowel de ouders als de kinderen. De informatie
van al die controlebezoeken wordt naar een centrale databank gestuurd.
Wanneer kinderarbeid wordt vastgesteld of wanneer wordt vastgesteld
dat kinderen het risico lopen om in de kinderarbeid te belanden, wordt
voor een passende oplossing gezorgd. Er zijn verschillende vormen vanondersteuning mogelijk op het niveau van het kind, het gezin, de coöperatie
of de gemeenschap: van het verstrekken van uittreksels uit geboorteakten
tot de terbeschikkingstelling van schoolmateriaal en het opzetten van een
inkomensgenererend project voor de vrouwen van het dorp. Zodra een kindin dit systeem is geregistreerd, wordt de blootstelling aan kinderarbeid van
dat kind verder gevolgd, evenals het schoolbezoek.
Het eerste cacaospecifieke systeem voor de detectie en aanpak van kinder-

arbeid werd een aantal jaar geleden ontwikkeld door het International Cocoa
Initiative (ICI) in samenwerking met Nestlé. Daarbij werd uitgegaan vanmodellen ontwikkeld door de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO). Nestlé
heeft zich er inmiddels toe verbonden om tegen 2025 in de hele Afrikaanse
toeleveringsketen dergelijke systemen in te voeren. Mars startte een gelijkaardig initiatief om risicogezinnen op te sporen.

ICI heeft de ambitie uitgesproken om tegen 2025 100 % van de cacaotelendehuishoudens in Ivoorkust en Ghana op te nemen in doeltreffende systemen

die kinderen moeten beschermen, zoals systemen die kinderarbeid detecteren en aanpakken. Dit zou een aanzienlijke schaalvergroting betekenen ten

opzichte van de 10 à 20 % van de gezinnen die in 2020 onder die systemen63vielen. Het is de bedoeling van ICI dat 25 % van de huishoudens die cacao

telen, rechtstreeks onder systemen vallen die door ICI worden geïmplementeerd of door ICI worden ondersteund. De rest van het opschalingsinitiatief
wordt dan los van ICI geïmplementeerd. ICI blijft echter wel de katalysatordie dankzij de innovatie, leersystemen, belangenbehartiging en systeemver64

sterking van het initiatief een faciliterende functie heeft (ICI Cocoa Initiative2020).

ICI schat dat zijn systeem voor de detectie van de ergste vormen van kinder­
arbeid minstens 60 % identificeert van de kinderen in gemeenschappen

waar kinderarbeid wordt gebruikt. Uit de impactanalyse blijkt dat dergelijke
systemen kinderarbeid met 50 % kunnen verminderen bij de kinderen die

als kindarbeiders worden geïdentificeerd. Hoewel deze cijfers bemoedigend
zijn en een hoger succespercentage laten zien dan alle andere acties tegenkinderarbeid, kan zelfs dit uitstekende praktijkvoorbeeld maar voorkomendat 30 % van de kindarbeiders gevaarlijk werk uitvoert.

Momenteel zijn de meeste van de systemen die de ergste kinderarbeid

opsporen, alleen beschikbaar in boerengemeenschappen of coöperaties

die deel uitmaken van bedrijfsprogramma’s. Deze zijn meestal actief in debeter georganiseerde segmenten van de cacaosector. De meeste cacao isechter nog steeds niet traceerbaar en de niet-traceerbare cacao is mogelijk

afkomstig uit gebieden waar de producenten niet georganiseerd zijn in boerengroepen en de risico’s op kinderarbeid waarschijnlijk groter zijn.

Veel bedrijven zijn nu bezig met het uitrollen van soortgelijke systemen,sommige via de ICI, andere via hun eigen projecten. Om de aanzienlijke

kosten van de implementatie van een uitgebreid systeem van detectie en

aanpak te verminderen*, voeren ICI en enkele van zijn partners een proef-

project uit met innovaties en aanpassingen om het systeem meer schaalbaar

te maken, bijvoorbeeld door zich te richten op doelgroepen op basis van derisico’s die ze lopen. De producerende landen hebben ook hun eigen monitoringsystemen voor kinderarbeid ingevoerd, zoals het Ghana Child Labour
Monitoring System (GCLMS) en het Système d’Observation et de Suivi duTravail des Enfants (SOSTECI) in Ivoorkust.

* We merken op dat een systeem voor het detecteren en aanpakken vankinderarbeid zo’n 85 dollar per huishouden per jaar kost. Dat komt neer
op slechts 2,5 tot 3,5 procent van wat de bedrijven de boeren betalen
voor hun cacao. De prijs die de cacaoboer krijgt, is slechts 5 à 6 % vande prijs die de eindklant betaalt voor een reep chocolade. Het is een
interessante boodschap van de cacaosector: dat zelfs een fractie van deuiteindelijke verkoopprijs te veel wordt beschouwd om een schandalige
kwestie als kinderarbeid aan te pakken.

Hoewel sommige van deze alternatieven potentieel hebben, bestaat er een
groeiend risico dat verschillende monitoringsystemen die verschillende

methoden gebruiken, radicaal verschillende resultaten opleveren, ook al

gebruiken ze allemaal dezelfde noemer, en dat er inefficiënties ontstaan bij
het uitrollen van verschillende benaderingen. Om een devaluatie van determinologie en een verwatering van het effect te voorkomen, is het dringend
noodzakelijk dat gemeenschappelijke definities worden vastgelegd, normen
en benchmarks worden gedefinieerd en - naarmate de schaalvergroting

vordert - de coördinatie, de harmonisatie en de samenhang worden verbeterd.

Rol van de overheid van de producerende landen
Er is een belangrijke rol weggelegd voor nationale regeringen en ontwikkelingsorganisaties bij de bestrijding van kinderarbeid, met name op het
gebied van de toegang tot onderwijs, bewustmaking en de rechtsstaat.

Toegang tot onderwijs
Waar er geen scholen zijn, werken kinderen meestal op de boerderijen. Veelcacaoproducerende landen bieden tegenwoordig schoolsystemen aan die
toegankelijk zijn voor alle kinderen en die goed onderwijs garanderen. Zowel
in Ivoorkust als in Ghana is het aantal leerlingen in het basisonderwijs toegenomen, hoewel het onderwijs er nog niet universeel is en de kwaliteit van het
onderwijs nog veel ruimte laat voor verbetering.
Voor beide grote West-Afrikaanse cacaoproducerende landen is middelbaar
onderwijs een grotere uitdaging, wat het probleem van kinderarbeid nog

groter maakt aangezien kinderen onder de vijftien jaar niet voltijds kunnen
werken maar naar school moeten. In Ghana is het secundair onderwijs inprincipe gratis en universeel, maar het onderwijssysteem kan de leerlingaantallen niet aan en de onderwijsdekking in het land is verre van universeel. In
Ivoorkust is de onderwijsdekking nog veel kleiner. Er is wat schoolbezoek

betreft ook een groot onevenwicht tussen jongens en meisjes, dat op hogere
leeftijd steeds groter wordt. Vaak moeten oudere meisjes thuis blijven om tehelpen bij huishoudelijke taken.

Sensibilisering
Een belangrijke rol voor de nationale overheden is te zorgen voor duidelijke
communicatie en bewustmaking van het publiek met betrekking tot belangrijke kwesties. Er moet op dit punt nog veel vooruitgang worden geboekt.
Terwijl er al enkele jaren vooruitgang wordt geboekt in het erkennen van deuitdagingen, zijn de afgelopen jaren overheden de kwestie van de kinderarbeid weer gaan minimaliseren, waarbij ze het meehelpen van kinderen
vaak verwarren met de ergste vormen van kinderarbeid. Beweringen dat de65

meeste kinderen na schooltijd alleen maar wat meehelpen op de boerderij
komen niet overeen met de realiteit van recent onderzoek.

66

Rechtsstaat
Zowel Ghana als Ivoorkust hebben een uitgebreid wettelijk kader ontwikkeld
en geïmplementeerd, evenals een reeks relevante wettelijke uitvoeringsini­
tiatieven. Voorzichtigheid is geboden bij de handhaving van wetgeving
inzake kinderarbeid. In het geval van kinderarbeid en de voorwaardelijke
ergste vormen van kinderarbeid is de beste remedie vaak om de gezinnen
van de cacaotelers te helpen bij het wegnemen van de redenen waarom dekinderen moeten werken. Bewustmaking en gemeenschapsontwikkelingzijn ook daar een onderdeel van de noodzakelijke interventies. Bij de ergste
vormen van kinderarbeid moeten de betrokken autoriteiten echter sterkere
interventies overwegen. Gedwongen kinderarbeid en mensenhandel zijn
strafbare feiten.

Gender-ongelijkheid

Veel cacaoboerderijen in West-Afrika worden geleid door vrouwen. De

beschikbare gegevens zijn onbetrouwbaar maar in Ghana zou ongeveer een
kwart van de cacaoplantages worden gerund door vrouwen (Marston 2016).
Vrouwen werken bovendien als arbeider op cacaoplantages, vaak tegeneen lager loon dan mannen. Hun rol wordt vaak niet erkend of voldoende
beloond. Vrouwen mogen vaak geen land bezitten en mede door het

hoge percentage dat niet kan schrijven of rekenen, delen ze vaak niet in deopbrengst van de familieboerderij. Bovendien worden vrouwen vaak gecon-

fronteerd met sociaal-culturele systemen die het hen niet mogelijk maken om
hun cacaoboerderij te leiden als een succesvol bedrijf. Zij hebben ook moeilijker toegang tot bijkomende diensten, kredieten en certificering dan hun

mannelijke collega’s. Bovendien zijn vrouwen vaak ondervertegenwoordigd
in boerenorganisaties, op openbare bijeenkomsten en in leidinggevendefuncties binnen de gemeenschappen.

Hoewel er verschillen zijn tussen de taken van mannen en vrouwen, houden
vrouwen zich bezig met de meeste stappen van de cacaoproductie, van het

voorbereiden van zaailingen tot de verkoop van bonen. Naast de ondersteuning van de cacaoproductie staan de vrouwen in voor het huishouden, deopvoeding van de kinderen en de voedselproductie, wat een zware werklast
met zich meebrengt.

Tenzij specifiek gericht op vrouwen, bereiken de duurzaamheidspro-

gramma’s in de cacaosector vaak niet de vrouwen in cacaoproducerende

gemeenschappen. Dit heeft negatieve gevolgen voor de vrouwen zelf en isals zodanig reden genoeg om ervoor te zorgen dat bedrijfs- en overheidsprogramma’s zodanig worden opgezet dat de participatie en inclusie vanvrouwen wordt gewaarborgd. Het is belangrijk dat de vrouwen - bewust of
onbewust- deelname niet wordt ontzegd.

Gender-inclusieve structuren zijn bovendien essentieel omdat vrouwen

zaken veranderen, voor zichzelf en anderen. Projecten voor kwesties alsarmoedebestrijding, kindervoeding, bosbehoud en sensibilisering voor

kinderarbeid zijn steevast doeltreffender als de vrouwen in de gemeenschappen erbij betrokken zijn. Als vrouwen vaker het werk op het veld doen, is het
noodzakelijk dat ze ook een opleiding krijgen in goede landbouwpraktijk.

Als vrouwen meer kunnen verdienen, hebben ze de neiging om meer uit tegeven aan essentiële huishoudelijke artikelen en diensten dan wanneer hun
mannelijke tegenhangers het geld verdienen. Door ervoor te zorgen dat

vrouwen worden betrokken bij de bewustmakingsprojecten op het gebied
van kinderarbeid, wordt een bredere acceptatie door de gemeenschap

bereikt. Door vrouwen het recht te geven om land en bomen te pachten,

worden de bossen beter beschermd en de bestaande ecosystemen beter instand gehouden. De lijst is lang.

Steeds meer projecten houden rekening met het perspectief van devrouwen. Het ontbreekt echter aan projecten waar gendergelijkheid en devrouw centraal staan. Een duurzame verbetering van de situatie van vrouwen
houdt ook in dat de mannen in de gemeenschappen anders gaan denken.
De transformatie van traditionele, vaak beperkende gewoonten naar meer
gelijkheid tussen mannen en vrouwen vergt grotere inspanningen dan nu
het geval is. Ook in dat opzicht is er een grote verantwoordelijkheid voorde overheden van de producerende landen. De gelijkheid van mannen en

vrouwen speelt in alle kwesties een grote rol en zou een centraal onderdeel
moeten zijn van alle programma’s in de cacaosector.

Ondervoeding bij zuigelingen

Cacao is een gewas waarvoor de boeren slechts enkele betalingen per

jaar ontvangen. Dat inkomen is geen leefbaar inkomen. Als gevolg hiervan
kunnen veel boeren zich in de maanden voor de volgende oogst - het

magere seizoen - zich geen degelijke voeding voor hun kinderen veroor­

loven. Geschat wordt dat 20 % tot 30 % van de kinderen in de cacaogemeenschappen kampt met groeiachterstand (IDH 2019). Groeiachterstand en

ondervoeding bij zuigelingen kunnen in latere levensstadia nadelen met zichmeebrengen, zoals een verminderde fysieke en mentale capaciteit.

67

Gezondheidszorg en sanitaire voorzieningen

Een van de grootste uitdagingen in de plattelandsgemeenschappen waar

cacao wordt verbouwd, is het gebrek aan voldoende gezondheidszorg en

schoon drinkwater, in combinatie met een omgeving waarin tropische ziekten
vaak goed gedijen. Het gebrek aan schoon drinkwater, het voorkomen van
68

ziekten die endemisch zijn in de cacaoteeltgebieden en klachten zoals rugen gewrichtspijn en een slecht gezichtsvermogen hebben grote gevolgen.
Wanneer gezondheidsvoorzieningen toch beschikbaar zijn, zijn ze vaak

niet betaalbaar voor de meeste plattelandsgezinnen. Hierdoor moeten ze

wachten voor ze een beroep doen op de gezondheidszorg. Hun ziekte is danvaak veel ernstiger en moeilijker - en duurder - te behandelen. Een slechtegezondheid leidt voor de cacaoboeren bovendien tot productiviteits- en

inkomensverlies en vergroot de afhankelijkheid van de andere arbeiders in
het huishouden, waaronder kinderen.

Rechten van werknemers

Hoewel cacao een gewas is dat door kleine boeren wordt verbouwd, is het
overal ter wereld gebruikelijk in de cacaosector om gebruik te maken van

ingehuurde seizoensarbeiders. In Ghana wordt vaak gebruik gemaakt van

ingehuurde arbeidskrachten om pieken op te vangen, hoewel dit in Ivoorkust
minder gebruikelijk lijkt (Hainmueller/Hiscox/Tampe 2011: 30; Selten 2015:25-27; Bymolt/Laven/Tyszler 2018: 165-166).

Er zijn meldingen van slavenarbeid, d.w.z. mensen die hun schulden op deplantages moeten afbetalen en daarom hun werk niet mogen verlaten totdat
zij hun schuld hebben afgelost (Republiek Ivoorkust 2008: 54 e.v.; Republiek
Ghana 2008: 151-157). Een groot deel van deze werknemers werkt zonder
enig contract en op tijdelijke basis. Bovendien wordt in veel regio’s buiten
West-Afrika cacao verbouwd op grotere plantages, waar de rechten vanwerknemers een steeds relevanter en belangrijker onderwerp worden.

Lage arbeiderslonen
De situatie van de meeste arbeiders op de plantages blijft precair. Een groot
deel van de werknemers werkt er zonder arbeidsovereenkomst en slechts
tijdelijk. Een vergelijking met het leefbare loon voor de bananensector in
Ghana laat zien dat de meeste arbeiders op de Ghanese cacaoplantages
veel minder verdienen dan een leefbaar inkomen (Smith 2017). Al tien jaargeleden wezen studies op de soms extreem lage inkomens van de arbeiders
op de cacaoplantages. Arbeiders in Ivoorkust en Ghana verdienden tussen
150 en 300 euro per jaar, een groot aantal onder hen zelfs nog minder.
(Republiek Ivoorkust 2008; Republiek Ghana 2008).

Als gevolg daarvan is er, ondanks de grote werkloosheid in Ghana en Ivoorkust, een tekort aan seizoensarbeiders: mensen zijn niet bereid of in staatom te werken voor een loon dat onder het bestaansminimum ligt. De

meeste boeren kunnen geen hogere lonen betalen omdat ze zelf erg weinig

verdienen. Bovendien is het inkomen van vrouwelijke dagloners in de cacaoteelt aanzienlijk lager dan dat van mannen.

Werknemersorganisaties
Sterke arbeiders- en boerenorganisaties zouden zowel de boeren als hun
werknemers kunnen helpen om hun eigen rechten op te eisen. Tot nu toe isechter slechts een klein deel van de werknemers en boeren georganiseerd
in werknemersorganisaties en zijn de bestaande organisaties te zwak om
hogere prijzen af te dwingen. Van de belangrijkste cacaoproducerende
landen heeft alleen Ecuador het in 1975 gelanceerde IAO-verdrag 141
inzake de organisatie van plattelandsarbeiders geratificeerd, dat de vorming
van verenigingen van werknemers, huurders, kleine boeren en bedrijfjes
bevordert. Geen van de grote cacaoproducerende landen heeft op dit
moment een beleid om boeren en arbeiders te ondersteunen bij het organiseren van hun belangen.

Pachters en boeren die hun pacht deels met hun oogst
betalenDe meeste inspanningen op het gebied van duurzaamheid in de cacaosector zijn gericht op de cacaoboeren, die over het algemeen wordenbeschouwd als de eigenaars van het land. Veel van de mensen die op deboerderijen werken zijn echter noch ingehuurde krachten noch eigenaars

maar wel pachters, of toch iets dergelijks. Hoewel deze systemen verschillen,
is er inzake duurzaamheid tot nu toe weinig rekening gehouden met desituatie van deze mensen. Dit is iets wat de cacaosector de komende jaren
tot in de details zal moeten aanpakken.

Huursystemen in Ghana
Het abunu-systeem

In het abunu-pachtsysteem krijgen boeren toestemming van land­

eigenaren die hun land niet of slechts gedeeltelijk gebruiken, om dat
land om te vormen tot een cacaoplantage. In ruil voor hun werk, dat

hen gemiddeld vier tot tien jaar kost, mogen ze de helft van het land

blijven bewerken. De andere helft van de plantage gaat terug naar delandeigenaren.

69

Het abusa-systeem

In het pachtsysteem genaamd abusa pachten boeren grond vanland­eigenaren die het werk op de plantage niet zelf kunnen of willen

beheren. In ruil daarvoor moeten ze meestal de helft, soms zelfs twee

derde van hun oogst afstaan aan de landeigenaar. Dit varieert al naar­
70

gelang het succes van de oogst.

Er zijn momenteel geen betrouwbare gegevens over het percentage huis-

houdens dat in het kader van systemen als abunu of abusa werkt. De over-heid rapporteert relatief lage cijfers. Uit studies blijkt evenwel dat in sommige
regio’s een kwart tot wel een derde van de plantages wordt uitgebaat door

pachters. Op dit moment houden de systemen in Ghana geen rekening met
het feit of na het betalen van de pacht voldoende inkomen overblijft om een

fatsoenlijk bestaan te kunnen leiden. Heel dit probleem is onderbelicht. Maar
aangezien zelfs de boeren die eigenaar zijn van het land vaak geen leefbaar
inkomen hebben, mag ervan worden uitgegaan dat de situatie van veel
pachters veel slechter is.

Samenvatting

Schendingen van de mensenrechten zijn een frequent gegeven in de cacaosector. Deze schendingen zijn onder meer gender-ongelijkheid, (de ergste

vormen van) kinderarbeid, gebrek aan onderwijs, ondervoeding (van zuige-

lingen), onvoldoende gezondheidszorg en sanitaire voorzieningen, onzekerheid over de eigendom van land, over boombeheer en de rechtsstaat, enschendingen van arbeidsrechten van kleine boeren, arbeiders en huurders.
In Ivoorkust en Ghana werken 1,5 miljoen kinderen in de cacaoteelt. 95 % van

de kindarbeiders wordt blootgesteld aan de ergste vormen van kinderarbeid,
zoals het werken met gevaarlijk gereedschap of schadelijke pesticiden. De

meesten worden blootgesteld aan meer dan één vorm van gevaarlijk werk.
De investeringen en ambities moeten met een veelvoud worden verhoogd

en moeten focussen op zowel oplossingen als preventie. Hoewel de huidige

interventies inzake goede praktijkvoorbeelden sommige kinderen misschienuit de kinderarbeid kunnen halen, moeten de onderliggende oorzaken - zoals
armoede bij de boeren, afwezigheid van of toegang tot goede scholen en
ontoereikende lokale infrastructuur - worden aangepakt om het probleem
van de kinderarbeid op te lossen.

Vrouwen doen veel van het werk in de cacaosector maar worden hier-voor niet voldoende erkend of beloond en worden vaak uitgesloten vaneigendom en deelname aan veel aspecten van het leven. Er is vaak geen

gezondheidszorg beschikbaar of deze is onbetaalbaar. Armoede leidt tot
ondervoeding van zuigelingen en groeiachterstand bij kinderen. Dit kan

leiden tot een aantal gezondheidsgerelateerde nadelen. Bij de meeste debatten over mensenrechten worden seizoenswerkers en ingehuurde krachten
vaak over het hoofd gezien.

71

72

7. Het milieu

De afgelopen jaren heeft het debat over duurzame cacao zich uitgebreidnaar nieuwe gebieden. Waar in eerste instantie kinderarbeid centraal stond,
werd armoede als tweede belangrijke aandachtspunt toegevoegd. Deafgelopen jaren is ontbossing erkend als de derde grote uitdaging waarvoorde hele sector oplossingen moet vinden. Dit geeft aan hoezeer het debat

over duurzame cacao vanaf bovenaf bepaald is geweest. Hoewel ontbossing
en armoede al tientallen jaren een probleem zijn, is aan deze belangrijke

kwesties erg weinig aandacht besteed . Andere milieukwesties die een rol

beginnen te spelen, zijn onder meer de klimaatverandering, het verlies vanbiodiversiteit, het gebruik van landbouwchemicaliën, en de noodzaak vanboslandbouw.

Ontbossing

De cacaoproductie is wereldwijd een drijvende kracht geweest achter deontbossing. Het natuurlijke bosareaal in Ghana en Ivoorkust is in de afgelo-

pen drie decennia met meer dan 70 % afgenomen. De laatste overgeblevennationale bossen worden er bedreigd of zijn al beschadigd. Het tempo van
de ontbossing in Ivoorkust en Ghana lijkt te vertragen, mede dankzij het

Cocoa and Forests Initiative. De weinige bossen die er overblijven, zijn echternog steeds bedreigd. (Global Biodiversity Outlook p. 55) Bovendien staan deregenwouden in Indonesië, het Amazonegebied, Colombia en het Congo-

bekken onder druk van oprukkende cacaoboerderijen. Terwijl kinderarbeid
en in mindere mate boerenarmoede worden gezien als grotendeels West-

Afrikaanse uitdagingen, zijn de milieuproblemen bij de productie van cacao
echt mondiaal van aard.

Impact van ontbossing
Ontbossing heeft veel gevolgen. De meest voor de hand liggende zijn het
verlies aan biodiversiteit en habitat. Het uitsterven van vele vormen van flora
en fauna is een direct gevolg. Maar door de grootschalige ontbossing komt
de mensheid ook steeds vaker in contact met potentieel dodelijke ziekteverwekkers, een onderwerp dat in de publieke perceptie van het afgelopen jaar
aanzienlijk urgenter is geworden. Bossen leveren bovendien een enorme
klimatologische bijdrage. Zo fungeren ze als enorme koolstofopslagsystemenen als ‘regenmachines’. Het verdwijnen van bossen versnelt de klimaatverandering.

73

74

Traceerbaarheid
De beloofde nationale systemen voor controle en traceerbaarheid zijn driejaar na de lancering van het Cocoa and Forests Initiative nog steeds dode
letter. Interessant is dat een aantal van de grootste cacao- en chocolade­bedrijven nu zijn begonnen met het publiceren van hun cacaobronnen - tochop coöperatieniveau - op individuele basis. Deze individuele bedrijfsinitiatieven zijn essentieel om vooruitgang te boeken in het debat. Andere bedrijven
worden aangespoord om deze voorbeelden te volgen. Tegelijkertijd zou het
verstandig zijn dat de actoren uit de sector nauwer samenwerken om ervoor
te zorgen dat het formaat waarin de gegevens worden gedeeld, onderling
maar ook met andere belangrijke gegevensbronnen, zoals satellietbeelden,
compatibel is om ervoor te zorgen dat ze nuttige instrumenten zijn bij de
bewaking en het opvolgen van de bescherming van de bossen.
Bovendien moet bij het ontwerpen van deze traceerbaarheidssystemen

rekening worden gehouden met de belangen van de boeren. Er moet worden
voorkomen dat de boeren worden gedwongen om met een hele reeks sys-temen rekening te houden die allemaal hun eigen aanvullende eisen stellen.
Boeren moeten ook toegang hebben tot de gegevens over hun bedrijf en
moeten er de eigenaar van zijn.

Bij de traceerbaarheid naar de bron moeten ook de resterende bossen in

kaart worden gebracht. Alleen zo kan men bepalen of de cacao werd geteelt
zonder dat bossen werden gekapt en kan de data worden verzameld die
noodzakelijk is om de boeren te belonen die de bossen ontzien.

Herbebossing en bosherstel
Een einde maken aan de ontbossing is echter niet genoeg. Er zijn al zo veel
oude bossen verloren gegaan dat het nu van cruciaal belang is dat de millieufuncties van delen van nieuw ontboste gebieden worden hersteld en dat
nieuw regenwoud de kans krijgt om zich over een langere periode te vormen.
In delen die nog steeds als landbouwgrond (voor cacao) zullen worden
gebruikt, moeten boslandbouwsystemen de norm worden.
Bosbescherming en mensenrechten
De bescherming van de bossen moet gebeuren op een manier die de mensenrechten respecteert en handhaaft. Gewelddadige uitzettingen van boeren
uit recentelijk ontboste gebieden, zoals de afgelopen jaren meermaals isgebeurd, mogen geen deel uitmaken van het antwoord. Bosbescherming
betekent niet dat je de lokale bevolking verdrijft van hun landbouwgrond.
Men mag van de boeren geen criminelen maken. Het is noodzakelijk om delandbouwhuishoudens te betrekken bij de besluitvorming over de bescherming en het herstel van de bossen in hun gebied, en om ervoor te zorgen dat

dit economische voordelen oplevert. Waar dit niet mogelijk is, moeten voor

die mensen alternatieve bronnen van duurzaam inkomen worden gevonden.
Boeren die nationale parken en beschermde gebieden zijn binnengedrongen, deden dit vaak bij gebrek aan alternatieven. Bovendien konden ze dit

doen omdat lokale ambtenaren vaak een oogje dichtknijpen. Gemeenschap-

pen die zich momenteel in beschermde gebieden bevinden, moeten worden
gerelokaliseerd door realistische alternatieven aan te bieden.

Boslandbouw*

Systemen van boslandbouw in de cacaosector kunnen veel ecologische voordelen hebben: behoud van biodiversiteit van flora en fauna, koolstofvastlegging, behoud en versterking van de bodemvochtigheid en -vruchtbaarheid,

betere bestrijdingsmogelijkheden bij plagen, microklimaatbeheersing zoals
het stimuleren van regenval, en veel andere voordelen.

Problemen bij de huidige systemen van boslandbouw
Beperkte impact van de huidige inspanningen
Er heerst een grote kloof tussen de huidige realiteit van de boslandbouw inde cacaosector enerzijds en het potentieel ervan anderzijds. Er is geen eensgezindheid over een geschikte definitie. Hierdoor gebruiken de bedrijven
elk een andere definitie en is er veel verwarring ontstaan. Bovendien hebben
de sectorale verbintenissen en de certificering weinig effect. Dat komt
omdat ze niet worden gecontroleerd of ter plaatse maar gedeeltelijk wordengeïmplementeerd (Higonnet e.a.). Voor een groot stuk is dit te wijten aan delage - en veranderlijke - criteria om boslandbouw te realiseren en aan het
gebrek aan handhaving, niet alleen binnen het CFI in het GEA maar ook bij
zowel de grootschalige certificeringslabels die ook boslandbouw omvatten
als de overheidsnormen van Ghana en Ivoorkust die rekening houden met
boslandbouw en ontbossing. De meeste inspanningen blijven bovendien
ongecoördineerd. Daarbij is er weinig synergie tussen de bedrijven en delandschappen die ze exploiteren, wat leidt tot minimale verbeteringen inzake
landschapstransformatie en boslandbouw.

Boslandbouw mag niet in de plaats komen van bos
Ondanks de goede bedoelingen maken schaduwnormen - want dat is wat dehuidige vrijblijvende duurzaamheidsnormen zijn - de aantasting mogelijk van
bestaande, meer complexe boslandbouwsystemen en stimuleren dit zelfs, om
toch maar de productiviteit te stimuleren. Boslandbouw mag niet in de plaats* Dit hoofdstuk is een verkorte versie van de Cocoa Barometer Consultation Paper on Agroforestry, dat in juni 2020 is uitgebracht. Deze publicatie vindt u op www.cocoabarometer.org.

75

komen van bos* en evenmin kan een vereenvoudigd boslandbouwsysteem
meer diverse systemen vervangen. In plaats daarvan moeten systemen vanboslandbouw worden gebruikt om de veerkracht van cacaotelende regio’s teversterken en aangetaste gronden te herstellen. Alle monocultuur van cacao
moet na verloop van tijd worden vervangen door een systeem van bosland76

bouw. Daarbij moeten progressief meer en meer systemen van boslandbouw
worden ingevoerd.

Lage overlevingskansen voor bomen en boomzorg door boeren
De impact van herbebossingscampagnes in het kader van boslandbouw
is bij bestaande cacaopercelen helaas minimaal. In Ivoorkust bedroeg het
overlevingspercentage van de gedistribueerde bomen minder dan 2 %(Sanial 2019), ondanks een groot aantal campagnes. Zelfs wanneer de bomende distributie overleven, worden de meeste jonge zaailingen tijdens het
wieden verwijderd. Dat is te wijten aan een gebrek aan opleiding over goedeboslandbouwpraktijk bij de mensen die het eigenlijke werk verrichten op deboerderij, zoals deelpachters (Uribe-Leitz en Ruf 2019). Dit toont duidelijk aan
dat er behoefte is aan intensieve training, onderwijs en samenwerking met
cacaoboeren en landarbeiders om voor een succesvolle overgang te zorgen
van monocultuur naar boslandbouw. Hoewel de bedrijven die het CFI onderschreven miljoenen “multifunctionele” bomen verdeelden voor de boslandbouw (en honderdduizenden boeren informeerden over klimaatvriendelijke
cacaoteelt), blijft de vraag hoeveel van deze bomen zullen overleven om
uiteindelijk hun doel te dienen.
De toepassing van boslandbouw door de boeren in de huidige monocul-

tuursystemen is erg beperkt. Daar zijn verschillende redenen voor. De kosten
en baten van boslandbouw zijn vaak onduidelijk voor de boeren, en veel

boeren zijn ervan overtuigd dat een vollezon-monocultuur de juiste manier is.
Weinig boeren kunnen zich de initiële investeringen voor de overgang naarboslandbouw veroorloven. De onzekerheid over grondbezit en boombezit
zorgt voor extra barrières. Als de programma’s inzake boslandbouw geen
rekening houden met geslacht, zullen maar weinig vrouwelijke boeren

bereid zijn om deel te nemen. Ten slotte, wanneer boeren toegang hebben
tot nieuw cacaoplantgoed, gaat het vaak om variëteiten die zijn aangepast

voor de vollezoncultuur. Deze variëteiten zijn daarom niet erg geschikt voorboslandbouw.

* Zoals gedefinieerd in de nationale regelgeving en met gebruikmaking
van HCS- en HCV-methoden voor de cacaoproductie.

Geen ontbossing is niet hetzelfde als boslandbouw in de cacaoteelt
Er is geen direct verband tussen het bevorderen van de boslandbouw en het
stoppen van de ontbossing. Boslandbouw kan geen natuurlijke bossen vervangen. Cacao uit boslandbouw kan echter een kleine bijdrage leveren aan
maatregelen die eerdere ontbossing compenseren en herstellen. In die zin isboslandbouw belangrijk voor bedrijven in de cacaosector, die in het verledenhebben geprofiteerd van de ontbossing in hun toeleveringsketens.
Boslandbouw is ook belangrijk voor de grote cacaoproducerende landen

omdat zij dringend hun landschappen weer moeten vergroenen. Een aantal
van die landen dreigen hun certificering te verliezen als gevolg van het

verlies van bossen. Voor dergelijke landen kan het invoeren van bosland-bouw, waar dit mogelijk is, helpen om de regen vast te houden en een deelvan de bossen te herstellen.

Collaboratieve ontwikkeling van landschapsbenaderingen
Veel initiatieven van boslandbouw beperken zich momenteel tot het niveau
van cacaoplantages. Er is echter een perspectief op landschapsniveau nodig,
zowel om de restanten van natuurlijke bossen te beschermen als om deontbossing en de aantasting van bossen uit het verleden te herstellen. Een
aanpak op landschapsniveau plaatst boslandbouw in een bredere context
van milieuduurzaamheid, veerkracht, verzachting van klimaatgevolgen en
aanpassingsstrategieën. Een dergelijke aanpak integreert ook belangen met
betrekking tot een verscheidenheid aan grondstoffen, naast cacao, voeding,niet-houten bosproducten en hout. Deze diversiteit in het landgebruik kan
milieuvoordelen opleveren, zoals een stabiele watervoorziening, habitatsvoor bestuivers, een betere bodemkwaliteit, corridors voor de fauna, en de
bestrijding van plagen en ziekten.
Er zijn structurele veranderingen nodig bij het beheer van de boslandbouw.
Zo is een verschuiving nodig van het cacaoperceel naar het landschapsni-

veau en is collectieve en inclusieve landschapsontwikkeling nodig die lokaal
gedefinieerd worden dankzij een collaboratieve aanpak van beneden uit.*
De kern-/minimumeisen voor een standaard inzake boslandbouw moeten

worden gezien als een (slimme) mix van maatregelen die samen een alge-mene landschapsnorm vormen. Elementen waarmee rekening moet worden
gehouden bij het organiseren van boslandbouw in de cacaoteelt op zowel
perceel- als landschapsniveau zijn onder meer

* Voor een meer diepgaande bespreking van lokaal gedefinieerde samenwerkingsverbanden en de inclusie van boeren wordt verwezen naar
hoofdstuk 8 (“Faciliterende omgeving”).

77• de instandhouding van ecosysteemgerelateerde diensten op het landbouwbedrijf (zoals CO2-vastlegging, biodiversiteit, nutriëntencyclus,

ongediertebestrijding, bestuivershabitats, bodemkwaliteit, enz.), het op

termijn verrijken van de productie dankzij de overgang van monocultuur
en vereenvoudigde boslandbouw naar meer gediversifieerde systemen,78

hetzij op het niveau van het perceel of bedrijf, hetzij op het niveau van degemeenschap en het landschap.

• hulp bij het herstel van aangetaste bossen waardoor milieudiensten

worden hersteld (zoals de bescherming van de biodiversiteit, het verbinden
van oerbossen, het bieden van een habitat voor inheemse soorten, hetvoorkomen van bodemaantasting en de daarmee gepaard gaande water-

vervuiling, en het behoud van natuurlijke stromen, plaatselijke vochtigheid
en regenval);• verhoging van de productiviteit en de veerkracht van de cacaoteeltgebieden op lange termijn;• verbetering van het levensonderhoud van de boeren door hen een gedi-

versifieerd inkomen en voedselzekerheid te bieden via andere renderende
gewassen en basisvoedingsmiddelen.

Aantasting van gronden

De ambachtelijke en kleinschalige goudwinning, die galamsey wordt

genoemd in Ghana en orpaillage in Ivoorkust, is een groot probleem in deWest-Afrikaanse cacaoteelt. De laatste jaren is het aantal mijnwerkers - ende schade die zij veroorzaken - sterk toegenomen. Goudprijzen op recordhoogte en de strijd om te kunnen leven van landbouw hebben wereldwijd

geleid tot een explosieve groei van ambachtelijke en kleinschalige mijnbouwactiviteiten. Het gebruik van kwik voor de winning van goud veroorzaakt ernstige milieuschade. Het vergiftigde afvalwater is niet geschikt om te drinken

of om te gebruiken voor irrigatie, en de verontreinigde modderstroom uit demijnen veroorzaakt extra schade in rivieren en meren. In veel cacaoteeltre-

gio’s waar goud aanwezig is, laten boeren kleinschalige mijnactiviteiten toe
op hun land in ruil voor vergoeding in contanten. Dit leidt tot bodemerosie
en vaak tot landverlies voor de cacaoteelt.

Boombeheer en boomkap

Ook de houtindustrie versterkt de ontbossing en de aantasting van degronden. Het recht om de bomen te kappen, is vaak niet in handen van decacaoboeren zelf. Een voorzichtige eerste stap is net gezet in Ghana, waar

enkele cacaoboeren onlangs de rechten op niet-cacaobomen op hun land
hebben verkregen. Dit proces was echter zeer lang en tijdrovend, en het
registreren van de bomen is een complex en bureaucratisch proces. Het
nieuwe wetboek inzake bosbouw van Ivoorkust maakt het producenten

mogelijk om eigenaar te zijn van de bomen op hun percelen. In beide landen
blijven land- en boombezit echter grote hindernissen voor de bescherming

van oude bomen. De boeren moeten veel meer steun krijgen. De bureaucratie rond dit thema moet sterk worden vereenvoudigd.

KlimaatveranderingHet verlies van bossen en schaduwgevende bomen versterkt de impact van
de klimaatverandering. Wanneer bossen worden gekapt, worden lokale

watercycli vernietigd, met grote gevolgen voor het lokale klimaat. Er worden

immers minder wolken gevormd, de luchtvochtigheid vermindert en de neerslagpatronen veranderen. Ook zwakkere moessons zijn in verband gebracht

met ontbossing. Een verlies van tropisch bosareaal van zo’n 50 % veroorzaakt
in de regel een lokale temperatuurstijging van ongeveer 1 °C. Grootschalige
ontbossing leidt tot een verstoring van het vochttransport in de atmosfeer(Sheil, D. 2019).

Ongunstige weerpatronen nu en dan zijn niet ongewoon. De opeenstapelingvan dergelijke gebeurtenissen in de afgelopen jaren is echter opvallend:

er is een sterke correlatie tussen ontbossing en het verlies van regenval. De

wereldwijde klimaatverandering en de regionale microklimaatveranderingen
hebben nu al een enorme invloed op de cacaoproductie en zullen dat dekomende jaren nog meer doen. Grote delen van de mondiale cacaoteeltgebieden zullen de komende decennia veel minder geschikt worden voor decacaoproductie. In bepaalde gebieden zal de productie van cacao volledig
onmogelijk worden (Schroth e.a., 2016).

Er wordt gewerkt aan het aanpassen van cacaoboomvariëteiten die beter

bestand zijn tegen droogte en extreme temperaturen, en een klimaatvriendelijke landbouwpraktijk zou de aanpassing van cacaobomen aan de uitdagingen die de klimaatverandering met zich meebrengt, kunnen ondersteunen.
Bodemwaterbeheer en een goede bemestingspraktijk zouden de situatie

kunnen verbeteren, en boslandbouwsystemen vormen naar verwachting demeest doeltreffende aanpassing. Landschapsbrede boslandbouw, gecombineerd met herbebossing, is bovendien de beste optie om regenvalpatronen
in regionale microklimaten positief te beïnvloeden.

Opdat deze inspanningen algemeen worden aanvaard, zijn infrastructuur en
investeringskapitaal nodig om miljarden klimaatbestendige bomen te laten

79

planten en te verdelen onder cacaoboeren over de hele wereld. Miljoenen
boeren moeten worden opgeleid om een klimaatvriendelijke landbouw­
praktijk te kunnen toepassen.

80

Landbouwchemicaliën

Een van de belangrijkste strategieën van de afgelopen jaren om de productiviteit van de cacaoteelt te verhogen, was een verhoogd gebruik van land-bouwchemicaliën. Naast het stimuleren van een goede landbouwpraktijk en
het beschikbaar stellen van nieuw plantgoed, zijn meststoffen en pesticiden

belangrijke onderdelen van wat cacao- en chocoladebedrijven graag de ‘professionalisering’ van de boer noemen. Het gebruik van landbouw­chemicaliën
is echter geen neutrale ingreep in de economie van de landbouwhuishoudens, noch in de ecosystemen van cacaolandschappen.

Meststoffen
Cacaoplantages putten bodems uit, met name in regio’s waar de bodem
weinig voedingsstoffen bevat. In veel cacaoteeltgebieden is dit het geval.
Historisch gezien reageerden de boeren op de uitputting van de bodem
door hun boerderijen te verplaatsen en oerbossen te kappen en vervolgens
op de vrijgekomen grond cacaobomen te planten. Dit systeem van rooien
en verbranden is niet langer leefbaar. Daarom moet de aantasting van debodem worden voorkomen of, indien deze al vergevorderd is, worden
teruggedraaid. In de cacaosector gebruikt men hiertoe vooral synthetische
meststoffen.

Bemesting op maat noodzakelijk
Algemene meststoffen werken niet in de cacaosector. De nutriëntensamenstelling van - zowel synthetische als organische - meststoffen moet worden
afgestemd op een reeks variabelen, zoals de bodemkwaliteit, de leeftijd van
de boom en de vraag of de cacao wordt geteeld via boslandbouw, in deschaduw of in de volle zon (Ureña 2016). De bodemkwaliteit laten testen,
kost veel geld, en laboratoria zijn niet altijd beschikbaar. Tegelijkertijd isgedetailleerde informatie over de bodemkwaliteit en de bemestingsbehoeften in West-Afrika schaars. In het kader van een onderzoek uit 1975 werd
berekend dat voor Ivoorkust 26 verschillende meststofformules nodig waren
om in de behoeften van de verschillende bodemkwaliteiten te voldoen. In
een vergelijkbare studie in Ghana werd geconcludeerd dat er minstens 30
verschillende formules nodig zijn. Boeren hebben opleiding nodig om een
goede landbouwpraktijk optimaal te kunnen toepassen (Snoeck e.a. 2016,p. 30). Het testen van de bodemkwaliteit, een adequate opleiding van delandbouwers en meststoffen op maat zijn allemaal een noodzaak.

Verkeerd gebruik van meststoffen
De werkelijkheid is echter heel anders. De overheid in Ivoorkust beveelt één
meststofsamenstelling aan voor het hele land, en één dosis per hectare voor
alle bedrijven, ongeacht het bodemtype, de leeftijd van de bomen of het
landbouwsysteem. Hoewel 77 % van de cacaobedrijven in Ivoorkust geenbehoefte heeft aan stikstof, is het wel de belangrijkste component van demeststof die momenteel in het hele land wordt gebruikt. Deze meststof - dezogenaamde “Engrais Cacao” - is “geschikt voor maar 16,5 % van de cacaoteeltgebieden in Ivoorkust” (N’Guessan e.a., 2017, p. 513). In Ghana bleek uit
een regionaal onderzoek in het Sefwi Wiawso-district dat maar 25,5 % van deboeren meststoffen gebruikt, en geen van de boeren gebruikte de meststof
als aanbevolen (Nunoo et al. 2013, p. 27). Verkeerde doseringen kunnen
leiden tot een verdere destabilisatie van natuurlijke ecosystemen door
vervuiling. Het toedienen van meststoffen aan oude, zieke of laagproductieve
bomen brengt geen voordelen en kost geld. Daarom moeten boeren, om
effectief gebruik te kunnen maken van meststoffen, hun bedrijven verjongen
met hoogproductieve zaailingen. Deze zijn vaak niet beschikbaar of zijn
onbetaalbaar.
Organische meststoffen en boslandbouw.
Hoewel ze vaak een snelle oplossing zijn voor multinationals die deopbrengst op korte termijn willen verhogen, brengt het gebruik van kunstmest vaak veel risico’s met zich mee voor de boeren en voor het milieu.
Kunstmeststoffen zijn echter niet de enige manier om bodemaantasting tevoorkomen of zelfs om te keren. Ook boslandbouw en organische meststoffen zijn haalbare opties (zie kader hieronder). De meeste van deze projectenzijn echter proefprojecten, waarbij verschillende methoden worden getest en
de toepassing ervan op grote schaal wordt uitgeprobeerd. Dit alles - inclusief
de toepassing van een goede (biologische) landbouwpraktijken in combinatie met boslandbouw - vergt aanzienlijke investeringen.
Daarnaast is het verhogen van de hoeveelheid organisch materiaal in debodem een belangrijk aspect van duurzaam bodembeheer. Dit verbetert

immers de bodemstructuur, wat leidt tot een betere plantengroei en zorgt
voor extra langzaam vrijkomende voedingsstoffen voor de plantengroei.

Organisch bodemmateriaal verhoogt ook de waterretentiecapaciteit van debodem, wat later een verschil kan maken tussen levensvatbare en niet-levensvatbare cacaosystemen, op het moment waarop de klimaatverandering decacaoproductie in sommige gebieden onvermijdelijk zal bedreigen. Dit kan
worden bereikt door toevoeging van dierlijke mest, (gesnoeid) plantaardig
materiaal van de boslandbouw, dekteeltmateriaal, huishoudcompost, enz.

81

Alternatieven voor het gebruik van kunstmest• Een project in Nigeria liet zien dat het gebruik van biologische land-bouwmethoden niet alleen positieve gevolgen had voor het milieu maar
ook leidde tot verbetering van de gezondheid van de boeren, hogere

82

inkomsten door aanzienlijke kostenreducties en een hogere opbrengst
in vergelijking met eerdere toegepaste methoden (Faturoti 2012, p.
444).

• In Ivoorkust leidde het gebruik van kippenmest als organische meststof
tot indrukwekkende resultaten. Dankzij de relatief lage kosten zouden
de opbrengsten meer dan verdubbeld kunnen worden en het nettoinkomen van de landbouwers zou aanzienlijk kunnen toenemen (Ruf
2017, p. 18).

• Proefvelden in Bolivia hebben aangetoond dat biologische boslandbouwsystemen kunnen leiden tot betere opbrengsten in combinatie
met een hoger inkomen van de boeren (Armengot e.a. 2016).

• Lopende projecten van bedrijven als Chocolats Halba, Lindt & Sprüngli
en Ritter Sport laten zien dat verbeterde teeltsystemen in combinatie

met opleiding van boeren en degelijk plantgoed kunnen leiden tot het
herstel van uitgeputte gebieden en tot goede cacao-opbrengsten in
Latijns-Amerika, Ghana en Ivoorkust.

Pesticiden
Een grote verscheidenheid aan pesticiden wordt gebruikt om plagen enziekten te bestrijden in de cacaoteelt. De zeer omstreden neonicotinoïden
en pyrethroïden, beide insecticiden, worden gebruikt om gewasschade tebeperken (Pesticide Action Network (PAN) UK, 2018; Bateman 2015, p. 8 enp. 39). Het gebruik van deze pesticiden verdient bijzondere aandacht, zowel
voor de bescherming van de boeren en de chocoladeconsumenten als voor
de gevolgen voor het milieu.

Plagen en ziekten
In veel gebieden in West-Afrika leiden virusziekten zoals het CSSV-virus (hetcocoa swollen shoot virus) en schimmelziekten zoals zwarte peulrot tot verliezen van wel 30 % en meer van de jaarlijkse oogst. De heksenbezemziekte(veroorzaakt door een virus) richtte in de jaren negentig verwoestingen aan
in de Braziliaanse cacaosector en blijft een deel van de cacaoproductie in
Latijns-Amerika ondermijnen. Ongedierteplagen, variërend van insectenzoals Conopomorpha cramerella (een mot) in Zuidoost-Azië, tot ratten,

muizen, eekhoorns, naaktslakken en slakken tasten de cacaoboom en devruchten aan, wat leidt tot oogstverliezen (Afrane en Ntiamoah, 2011, p. 56;
Bateman, 2015, p. 28).

Consumentenbescherming
Veel betrokken belanghebbenden pleiten ervoor om de consument tebeschermen tegen residuen van pesticiden. Druk van de Europese Unie (EU)en van Japan om klanten te beschermen tegen cacao die gecontamineerdis met ongezonde residuen van bestrijdingsmiddelen leidde in 2008 tot een
EU-verordening die de residuen regelt van chemische stoffen in cacao die deEU binnenkomt. Dit leidde al tot een verbetering van de situatie. De meeste
gevaarlijke pesticiden zijn nu immers verboden (Bateman 2015, p. 2). Uit
een test van chocolade op de Oostenrijkse markt in 2016 bleek echter dat
chocoladerepen vaak nog sporen bevatten van wel vier verschillende soorten
pesticiden. Geen van de geteste repen bevatte hoeveelheden die bekendstaan als risicovol voor de gezondheid, maar sommige van deze chemicaliën
kunnen zelfs in zeer lage doses schadelijk zijn. De residuen in de bonen
wijzen op een zeer hoog gebruik van pesticiden in de landen van herkomst(Supply Change 2016).
De gezondheid en veiligheid van de cacaoboeren
Door een gebrek aan kennis bij de boeren is het overmatige gebruik en
misbruik van pesticiden een wijdverbreid probleem. Vaak worden aan boeren
niet-vergunde, valse of vervalste producten verkocht door gewetenloze
verkopers (PAN UK 2018, p. 1). Veel boeren hebben gezondheidsproblemendoordat ze landbouwchemicaliën gebruiken zonder zich voldoende tebeschermen. Sproeien, zelfs met goedgekeurde pesticiden, kan de ogen en
de longen beschadigen. Veel boeren en sproeiers zijn niet op de hoogte van
het juiste gebruik van pesticiden en van beschermende maatregelen (PAN
UK 2018, p. 2). Het gebrek aan beschermende uitrusting, boeren die etenen drinken tijdens het gebruik van pesticiden, en de opslag van landbouwchemicaliën in de nabijheid van voeding en jonge kinderen zijn allemaal
veelvoorkomende verschijnselen (Ogunjimi en Farinde 2012, p. 188-190). Het
is niet verwonderlijk dat soms residuen van insecticiden worden aangetroffen
in het bloed van cacaoboeren en in grondwaterstalen (Sosan e.a., 2008, p.
783). De voorlichting over de juiste dosering van pesticiden en het gebruik
van beschermingsmiddelen moet worden geïntensiveerd om schadelijke
gevolgen voor de menselijke gezondheid te voorkomen.
Zoals elders vermeld, is de toename van het gebruik van pesticiden door

kinderen een reden tot grote bezorgdheid. De schade die kinderen oplopen
door blootstelling aan landbouwchemicaliën is aanzienlijk en kan leiden tot

83

levenslange schadelijke gevolgen, waaronder ademhalingsziekten, leerproblemen en kanker. Bovendien kan prenatale blootstelling aan pesticiden

leiden tot een groot aantal geboorteafwijkingen en miskramen (HealthyChildren.org, 2020). Vanwege deze risico’s mogen zwangere vrouwen en kinderen
nooit met pesticiden omgaan.
84

Overheidsbeleid inzake pesticiden onvoldoende
Hoewel de aanpak van de overheid verschilt van land tot land, kan

men in het algemeen stellen dat het beleid van de overheden inzake

pesticiden ten overstaan van de producenten aanzienlijk beter moet, enmoet uitgaan van de doelstelling om de boerenfamilies en het milieu tebeschermen. In Ghana bijvoorbeeld test het Cocoa Research Institute of

Ghana (CRIG) alle pesticiden die voor de cacaoproductie zijn toegestaan.
Van de zestien goedgekeurde insecticiden staan er echter twaalf op de
HHP-lijst (PAN International Highly Hazardous Pesticides). Een van deacht toegestane fungiciden en het enige toegestane herbicide staan ook
op de HHP-lijst. De meeste goedgekeurde landbouwchemicaliën zijn

gevaarlijk voor bijen. “Andere gevaren houden verband met chronische
effecten op de gezondheid van de mens, acute toxiciteit voor de mensdoor inademing, hoge toxiciteit voor waterorganismen en een zeer hoge
weerstand in de waterbodem of sediment” (PAN UK 2018, blz. 1). Het

gebruik van niet-goedgekeurde pesticiden lijkt bovendien wijdverbreid.
Hoewel boeren in Ghana melden dat ze meestal pesticiden kopen vangecertificeerde verkopers, kopen sommigen ook op markten en van verkopers langs de weg (Boadu 2014, p. 35). Volgens de boeren zijn deze vaak
effectiever, maar het gebruik van ongecontroleerde pesticiden kan zeer

gevaarlijk zijn voor de boeren, het milieu en de consumenten (Denkyirahe.a., 2016, blz. 8). Daarnaast worden de door de overheid georganiseerde
sproeicampagnes uitgevoerd volgens een kalender en niet op basis vannoodzaak (PAN UK 2018, p. 2). De beste praktijk zou zijn om sproeien

zoveel mogelijk te vermijden en gebruik te maken van systemen van geïntegreerde plantbeschermingssystemen.

Schade aan het milieu
Pesticiden kunnen veel uiteenlopende schade veroorzaken aan natuurlijke
ecosystemen en kunnen een ernstige bedreiging vormen voor de lokale
biodiversiteit. Een onbedoeld effect van pesticidegebruik is mogelijk een vermindering van zeer noodzakelijke bestuivers. Populaties van vogels en vissen

kunnen hard worden getroffen. Pesticiden, en met name neonicotinoïden, zijn
schadelijk voor diverse bestuivers, waaronder bijen. Hoewel de impact van

pesticiden op muggen veel minder onderzocht is, zijn er duidelijke aanwijzingen dat insecticiden ook de muggenpopulaties verminderen. Dit zou kunnen

leiden tot een vermindering van de cacao-opbrengst aangezien muggen een
belangrijke rol spelen in het bestuivingsproces in West-Afrika (PAN UK 2018,
p. 3-4). De negatieve gevolgen van de pesticiden voor de gezondheid van
het milieu vragen om een alternatief.

Geïntegreerde gewasbescherming
In conventionele landbouwsystemen kan geïntegreerde gewasbescherming
de behoefte aan pesticiden aanzienlijk verminderen, hoewel de implementatie van een goed werkend systeem voor gewasbescherming op een aantal
problemen zal stoten die in dit hoofdstuk aan bod komen. Systemen voor
gewasbescherming zijn complex en boeren hebben opleiding nodig om ze
te implementeren (Bateman 2015, p. 20; PAN UK 2018, p. 5-7). Net als bij
meststoffen kan de druk om pesticiden te gebruiken worden verminderd
door een goede landbouwpraktijk, met name in goed beheerde boslandbouwsystemen.

Het bedrijfsmodel van landbouwchemicaliën

De wijdverspreide promotie en toepassing van landbouwchemicaliën iseen van de vele voorbeelden van de pogingen van de cacaosector om snel
oplossingen te vinden voor grote en systemische uitdagingen. En hoewel
het gebruik van landbouwchemicaliën op korte termijn voordelen heeft,zijn er veel milieu- en gezondheidsrisico’s. Deze worden beschreven in dit
hoofdstuk. Er is echter nog een ander punt dat zorgen baart, los van demanier waarop met landbouwchemicaliën wordt omgegaan: de kwestie vanhet bedrijfsmodel.

Hoewel het gebruik van meststoffen tot aanzienlijk hogere opbrengsten kan
leiden, zijn de voordelen voor de boeren helemaal niet duidelijk. Door het

toegenomen gebruik van landbouwchemicaliën nemen de inputkosten van
de boeren toe. Tegelijk zijn de risico’s hoog en is de financiële opbrengst

hoogst onzeker. Om landbouwchemicaliën te kunnen gebruiken, moeten

de boeren deze vooraf kopen en bovendien investeren in bijkomende werkkrachten om de chemicaliën te kunnen gebruiken. Ze hebben echter niet dezekerheid dat ze een fatsoenlijke prijs krijgen voor de geoogste cacao. Waar
multinationals en producerende overheden de mogelijkheid hebben om detoekomstige verkoop in te dekken op de futuremarkten, zijn de boeren afhankelijk van de prijs die ze krijgen. De hoge prijsvolatiliteit kan leiden tot een

situatie waarin boeren die in meststoffen hebben geïnvesteerd, geld verliezen.

85Toen de prijzen in 2016/2017 ineenstortten, adviseerden verschillende grotecacaobedrijven hun boeren om niet te investeren in meststoffen, omdat dit

simpelweg niets opbracht. Zelfs wanneer de prijzen zich stabiliseren - waarvoor de overheden van Ivoorkust en Ghana zich al enige tijd inzetten - zijn

er andere risico’s voor de cacaoboer, zoals slechte weersomstandigheden,86

die de opbrengst en dus het inkomen aanzienlijk kunnen verminderen (Ruf/
Kiendré 2012, blz. 7; Snoeck e.a. 2016, blz. 29-30; Ruf 2016, blz. 15).

Veel belanghebbenden uiten hun bezorgdheid over vermeende spanningentussen bosbouwlandbouw en productiviteit. Opbrengsten in systemen vanboslandbouw met een grote biodiversiteit kunnen echter net zo hoog zijn
als in systemen in de volle zon (Clough e.a. 2011). Bovendien zijn er aan-wijzingen dat de economische prestaties van cacaoboslandbouwsystemenvergelijkbare of zelfs betere economische prestaties laten optekenen dan
conventionele systemen in de volle zon (Jezeer e.a. 2017).

Bij de communicatie met de boeren moet de focus worden verlegd van het

loutere meten van de cacao-opbrengst naar uitgebreide kosten/baten-analyses die rekening houden met de voedselzekerheid, de langetermijneffecten
van intensieve landbouw, gediversifieerde inkomsten, en de kosten (en met

name het beperken van de kosten van landbouwchemicaliën en arbeid), en
bovenal - van cruciaal belang - het realiseren van een leefbaar inkomen.

Goede praktijkvoorbeelden op het gebied van cacaoteelt in de boslandbouw
en van productiviteitsverbetering kunnen worden gecombineerd om ervoor

te zorgen dat in systemen van boslandbouw niet méér landbouwchemicaliën
worden gebruikt. Programma’s die gericht zijn op “duurzame intensivering”

of “klimaatvriendelijke landbouw” moeten zich bewust zijn van deze afwegin-gen. Bovendien moeten er cacaovariëteiten worden ontwikkeld die gedijen indiverse schaduwomstandigheden, variëteiten die geen grote hoeveelheden
externe middelen nodig hebben, zoals meststoffen en pesticiden.

Samenvatting

Ontbossing, klimaatverandering, het verlies aan biodiversiteit, het gebruik

van pesticiden en de noodzaak van boslandbouw zijn allemaal milieuoverwegingen die in de cacaosector een rol gaan spelen.

De cacaoproductie bedreigt wereldwijd de regenwouden, van West-Afrika tot
Indonesië, het Amazonegebied, Colombia en het Congobekken. Ontbossing
leidt tot verlies van biodiversiteit en habitat en heeft enorme klimatologischegevolgen. Regenwouden zijn immers enorme koolstofopslagsystemen enfunctioneren bovendien als ‘regenmachines’ - hun verdwijning draagt bij tot

een versnelling van de klimaatverandering. Toezichtsystemen vormen deeerste essentiële stappen die moeten worden genomen, evenals het herstel
van bossen en de bescherming van de resterende bossen.

Systemen van boslandbouw in de cacaosector hebben een groot aantal

ecologische voordelen. Denk maar aan het behoud van de biodiversiteit
van flora en fauna, koolstofvastlegging, behoud en versterking van debodemvochtigheid en -vruchtbaarheid, betere bestrijdingsmogelijkheden
bij plagen, microklimaatbeheersing zoals het stimuleren van regenval, enveel andere voordelen. Boslandbouw mag echter niet in de plaats komenvan bosgebieden, en de afwezigheid van ontbossing is niet hetzelfde alsboslandbouw.

De wereldwijde klimaatverandering en de regionale microklimaatveranderingen als gevolg van de ontbossing hebben nu al een enorme invloed op decacaoproductie en zullen dat de komende jaren nog meer doen, evenals deaantasting van het land door de mijnbouw en de houtkap.

Een lukraak en ongepast gebruik van landbouwchemicaliën is grotendeels

inefficiënt en brengt de gezondheid van de cacaoboeren in gevaar. Het kan
bovendien leiden tot verdere destabilisatie van de natuurlijke ecosystemenzonder dat dit tot een efficiënte stijging van de opbrengsten leidt.

Infrastructuur en investeringskapitaal zijn nodig om miljarden klimaatbesten-

dige bomen te laten groeien en deze te verdelen onder cacaoboeren over dehele wereld. Miljoenen boeren zullen moeten leren hoe ze klimaatvriendelijk
aan landbouw kunnen doen.

87

88

8. Nood aan structurele
veranderingenDe meeste - om niet te zeggen alle - pogingen om de grote uitdagingen vande cacaosector op te lossen hebben zich gericht op wat er op de cacaoboerderijen gebeurt. Van kinderarbeid tot ontbossing en armoedebestrijding:

sector- en overheidsinitiatieven zochten steeds naar een oplossing op het
niveau van de cacaoboer.

Het zoeken naar oplossingen op bedrijfsniveau impliceert echter dat pro-blemen in wezen te wijten zijn aan een slechte landbouwpraktijk. Dit is eenveronderstelling die even schadelijk als verkeerd is.

De meeste - om niet te zeggen alle - uitdagingen in de cacaosector zijnsystemisch en vereisen structurele ingrepen op landschaps-, nationaal en

mondiaal niveau. De kern van de oplossing ligt in de faciliterende omgeving;van een wettelijk kader dat multinationale ondernemingen verplicht om hun
ingrediënten op duurzame wijze te betrekken, via een stevige en mondige

positie voor kleine boeren in mondiale toeleveringsketens, tot de middelen

die de boeren en het lokale middenveld in staat stellen om bij hun overheid
verantwoording af te dwingen, ondersteund door transparantie, due dili-gence- en verantwoordingssystemen, en open toezicht en traceerbaarheidbinnen de sector.

Verplichte benaderingen dankzij due diligenceregelgeving*

Hoewel vrijblijvende landbouwnormen misschien niet de aanzet leveren voor
een oplossing, zou het opleggen van een verplichting aan alle cacao- en

chocoladebedrijven om de mensenrechten en het milieu te eerbiedigen, een

echt verschil maken. Een dergelijke verplichting zou ervoor zorgen dat bedrijven de werkelijke of potentiële negatieve gevolgen voor de mensenrechten

waar zij door hun eigen activiteiten of zakelijke relaties bij betrokken kunnen* Dit subhoofdstuk is een verkorte en bewerkte versie van het gezamenlijke positiedocument dat in december 2019 aan de Europese Commissie is gepresenteerd. Het werd opgesteld door een coalitie van actoren
uit de cacaosector, waaronder het VOICE Network en Fern, de grotecacao- en chocoladebedrijven Mars, Mondelez, Barry Callebaut, Nestlé,
Unilever en Tony Chocolonely, en de twee grote vrijwillige standaarden
in de cacaosector, te weten Rainforest Alliance en Fairtrade. Meer informatie vindt u op: www.voicenetwork.eu/due-diligence/

89

zijn, identificeren, voorkomen, beperken en verantwoorden, in plaats vanboeren te dwingen om opnieuw het grootste deel van de verantwoordelijkheid op zich te nemen.

Er bestaan weliswaar wettelijke routes om multinationals ter verantwoording90

te roepen voor overtredingen, maar deze zijn meestal gebaseerd op het
vermogen om specifieke overtredingen via een toeleveringsketen naar
de multinational te traceren. Deze bewijslast vormt een belemmeringvoor de doeltreffendheid van deze juridische mogelijkheden. Een due

diligence-regelgeving is gebaseerd op risico’s, waardoor de bewijslast wordt
omgedraaid. Deze omkering is een veel realistischere benadering van deverantwoordelijkheid van de mondiale toeleveringsketens.

Gelijke concurrentievoorwaarden
Ambitieuze regelgeving zou gelijke concurrentievoorwaarden creëren ensamenhang voor bedrijven die actief zijn in de sector. Zo kunnen de acties
worden geïdentificeerd om niet-duurzame praktijken uit te bannen enalle bedrijven verantwoordelijk te stellen voor het niet toepassen van due
diligence in hun toeleveringsketen, in het geval waarin ze verzuimen om
negatieve gevolgen voor mensenrechten en het milieu op te sporen en aan
te pakken.
Complementariteit van nationale, Europese en mondiale regelgeving
Er is een ernstig debat op gang gekomen over een dergelijke regelgeving op
het niveau van de Europese Unie. Hoewel voorspelbaarheid en samenhang
in de vorm van een eengemaakte juridische benadering op Europees niveau
de rechtszekerheid voor bedrijven aanzienlijk versterkt en de mogelijkheidverbetert om op schaal en op consequente wijze op te treden ten overstaanvan verschillende actoren in de toeleveringsketen, moet al op nationaal
niveau worden gestart als de transregionale regelgeving ontbreekt. Bovendien zouden de EU en de lidstaten een actievere en positievere rol moeten
spelen bij de onderhandelingen over het bindende VN-verdrag voor het
bedrijfsleven en de mensenrechten dat momenteel op mondiaal niveau
wordt besproken.
VN-richtlijnen en de richtlijnen van de OESO inzake due diligence
Elke due diligence-regelgeving moet zijn gebaseerd op de VN-richtlijnen
voor het bedrijfsleven en de mensenrechten en de OESO-richtlijnen inzake
due diligence voor verantwoord ondernemen, en moet gericht zijn op debescherming van zowel de mensenrechten als hoge normen voor milieu­
duurzaamheid.

Zes stappen bij de implementatie van due diligence
In de OESO-richtlijnen voor verantwoord ondernemen inzake due dili-gence (OESO 2018) worden de stappen beschreven die nodig zijn om
een due diligence-verplichting in te voeren. Bedrijven moeten:• verantwoordelijk gedrag opnemen in hun beleids- en managementsystemen;• de risico’s van feitelijke en potentiële negatieve effecten identificerenen evalueren die verband houden met de activiteiten, producten ofdiensten van de onderneming;• negatieve impact stopzetten, voorkomen en beperken;• implementatie en resultaten opvolgen;• communiceren over hoe ze de impact aanpakken;• zorgen voor herstel of meewerken aan herstelmaatregelen waar dat
nodig is.

HerstelRegelgeving moet herstelmechanismen omvatten die mogelijkheden
aanreiken voor getroffen belanghebbenden en voor houders van rechten enhun vertegenwoordigers om klachten voor te leggen aan bedrijven, en deze
opgelost te zien via een reeks juridische en niet-juridische mechanismen.
Aansprakelijkheid
Het ontbreken van een verplicht due diligence-systeem voor bedrijven moet
gekoppeld zijn aan juridische gevolgen, die evenredig moeten zijn en een
ontradend effect moeten hebben.
Verbeteren in plaats van opgeven
Een essentieel element van due diligence is dat bedrijven de problemen en
risico’s in hun toeleveringsketens adequaat aanpakken, in plaats van hen aan
te moedigen om de risicovolle cacaobronnen gewoon links te laten liggen ofte vermijden. Het moet bedrijven verplichten hun due diligence-systemen teonderwerpen aan een onafhankelijke audit door een derde partij, en jaarlijks
te rapporteren over procedures voor risicoanalyse, risicobeperking en oplossingen, en over de uitvoering en de resultaten voor mens en milieu.

91Holistische benaderingen door middel van landschapsstappenplannen
Regelgeving zal alleen doeltreffend zijn als deze wordt gekoppeld aan

bredere strategieën die een gunstig klimaat scheppen nodig om vooruitgang
te boeken. De afgelopen jaren is gebleken dat vraag en aanbod beter in92

evenwicht moeten worden gebracht om de prijs van cacao te beheersen, ende bijhorende hervorming van het landbouwbeleid is een thema dat in ieder
geval op de middellange termijn moet worden aangepakt. Een holistische

aanpak die verder gaat dan de cacaosector ontbreekt. Deze aanpak moet op

nationaal niveau plaatsvinden, met stappenplannen voor de landschappen en
met tijdgebonden resultaten.

Deze stappenplannen moeten de stappen identificeren die de overheid enandere belanghebbenden moeten nemen om ontbossing, armoede en men-senrechtenkwesties aan te pakken, waarbij de thema’s die door de belangheb-

benden zelf worden vastgesteld en waarbij wordt gekeken naar een hele reeks
kwesties, waaronder• land- en bosbeheer, ruimtelijke ordening en landbouwbeleid, gekoppeld
aan maatregelen die ontbossing tegengaan en boslandbouw invoeren,

ondersteund door systemen van toevoerbeheer en van productiebeperking
om overproductie te voorkomen;• versterking van de rechtsstaat, met inbegrip van de hervorming van het

boom- en grondbezit en een versterking van de handhavingsinstanties ende rechtssystemen;• versterking van de infrastructuur in plattelandsgemeenschappen, met inbe-

grip van de aanleg en het onderhoud van wegen, de bouw en het personeelvan kwaliteitsonderwijs (zowel basisonderwijs als middelbaar onderwijs), en
het inrichten van gezondheidszorg en sanitaire voorzieningen;• traceerbaarheids- en toezichtsystemen, de invoering van verplichte nationale
traceersystemen voor cacaobonen ongeacht de herkomst, en systemen om
de gevolgen van de genomen maatregelen voor de meest kwetsbaren op

te sporen, met name de kleine boeren die het grootste deel van de cacao inde wereld leveren. Dit zou ook systemen moeten omvatten om de personen
op te sporen en te bestraffen die weegschalen manipuleren om boeren te
bedriegen.

Zodra de stappenplannen zijn ontwikkeld en zijn uitgevoerd, moet de implementatie regelmatig worden geëvalueerd, in een cyclus van plannen-doen-

controleren-reageren. Een gebrek aan vooruitgang moet gevolgen hebben.
De uitvoering van het stappenplan moet worden afgedwongen.

Bottom-up benaderingen die gebruik maken van inclusieve processen gebaseerd op overleg.*Definitie: Overleg (involve.org.uk 2018)• Overleg is een manier van besluitvorming die de deelnemers in staat
stelt om relevante informatie vanuit verschillende perspectieven te
bekijken. Overleg stelt de deelnemers in staat om de kwesties enopties te bespreken en samen na te denken alvorens tot een stand-punt te komen, rekening houdend met de waarden die aan de basis
liggen van de mening van de mensen.

• Een overlegdialoog is gebaseerd op dialoog en technieken om con-sensus te bereiken, waardoor deelnemers kunnen samenwerken (vaakmet deskundige inbreng) om een overeengekomen standpunt of een
reeks aanbevelingen te ontwikkelen.

• Overlegbesluitvorming is gebaseerd op samenwerkingsmethoden

die deelnemers en besluitvormers in staat te stellen om gezamenlijk
te beslissen over prioriteiten en programma’s. Voorbeelden hiervan
zijn partnerschapsorganen en participatieve begrotingsoefeningen
waarbij de macht daadwerkelijk aan de deelnemers wordt gedelegeerd.

Tot dusver werden de strategieën in de cacaosector van bovenaf ontwikkeld,
vaak op basis van analyses en behoeften van de chocolade-industrie, of

gericht op productiedoelstellingen die door de overheid zijn vastgesteld.

De lokale belanghebbenden en de getroffenen zelf zijn in het beste geval

betrokken geweest in de marge. Strategieën voor een faciliterende omgeving
moeten op nationaal of soms zelfs lokaal niveau gezamenlijk worden ontwikkeld en gedefinieerd, waarbij de lokale verantwoordelijkheid ertoe bijdraagt

dat de acties volledig worden geïntegreerd in de sociaal-politieke en economische context.

* Dit subhoofdstuk is een verkorte en bewerkte versie van het gezamenlijke positiedocument dat in september 2020 aan de Europese Commissie
werd voorgelegd en dat is opgesteld door een coalitie van middenveldorganisaties in de cacaosector, waaronder VOICE Network, de VOICEleden Fern, INKOTA-Netzwerk, Mighty Earth, Rikolto en Solidaridad, Tropenbos (als lid van het Cocoa Barometer Consortium), evenals EcoCare
Ghana, Fairtrade Advocacy Office, Inades Formation, Send West Africa
en WCFO. Fern, Voice, e.a.

93

Hoewel deze strategieën gebaseerd zijn op een reeks minimumdrempel­
criteria die wereldwijd moeten worden toegepast*, moeten zij worden

ontwikkeld door middel van een inclusieve en weloverwogen aanpak. Een

dergelijke benadering gaat verder dan louter “raadpleging” en is een oprecht
gesprek waarbij de belanghebbenden respect kunnen tonen en kunnen
94

argumenteren, vertrouwen opbouwen, beslissen en samenwerken. Dit zou

de lokale middenveldorganisaties en de vertegenwoordigers van de boeren
een echte zetel aan de onderhandelingstafel geven, de rechteloosheid

aanpakken en het gebrek aan verantwoording en transparantie bestrijden dat
politici, bedrijven en anderen in staat stelt om straffeloos te werk te gaan. Het
veranderen van dergelijke diepgaande structurele kwesties kost tijd, en het
proces dient rekening te houden met een langetermijnvisie. Snelheid mag
niet ten koste gaan van een correcte aanpak.

Het is vooral belangrijk dat vrouwen niet (onbewust) worden geweerd en

redenen voor niet-deelname door vrouwen dienen te worden verantwoord.
Zo zou grondbezit of grondrechten geen vereiste mogen zijn voor vrouwen

om deel te nemen. Andere factoren zoals geletterdheid, opleidingsniveau engendergerelateerd geweld moeten worden geïdentificeerd en aangepakt.

Het belang van de coöperaties
In het licht van een alomvattende en inclusieve aanpak is het belangrijk

om op te merken dat bijna alle sectorale inspanningen op het gebied vancacao alleen de boeren bereiken die al (los) georganiseerd zijn in coöperaties. Het merendeel van de cacaoboeren is echter niet georganiseerd

en wordt niet bereikt. Er moeten gecoördineerde sectorbrede strategieën
worden ontwikkeld om de boeren, die moeilijker te bereiken zijn, te

helpen zich te organiseren. Sterke en autonome boerenorganisaties
moeten het fundament van de sector worden.

De rol, de werking, de kwaliteit en de structuur van de coöperaties moeten
worden verduidelijkt en versterkt. Er is een overvloed aan coöperaties,
van klein tot groot en van organisch gegroeid tot georganiseerd door

* Dit omvat onder meer het Internationaal Statuut van de Rechten vande Mens (deze bestaat uit de Internationale Verklaring van de Rechten
van de Mens; het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale
en culturele rechten en het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten
en politieke rechten), de kernverdragen van de IAO, en de OESO-richtsnoeren voor verantwoorde toeleveringsketens in de landbouw;

de overheid of organisch gegroeid. Dat leidt tot verwarring, tot nutteloze
machtsdynamiek en tot conflicten. Sommigen denken dat de oprichting

van een gemeenschappelijke structuur voor de bedrijfsvoering nuttig zou
zijn maar anderen zijn het daar niet mee eens.

Voor sommige ccoöperaties is de interne bedrijfsvoering zwak. Veelcoöperaties zijn niet in staat om de belangen van hun leden te verdedigenin besluitvormingsprocessen. In sommige gevallen kunnen coöperatieve
structuren door lokale handelaren - of, zoals in Ivoorkust, door groot-

grondbezitters - worden misbruikt als dekmantel om toegang te krijgen

tot geld of opleiding. Ook de internationale handelaars hebben invloed
uitgeoefend op de werking van de coöperaties, soms ten goede maarsoms ook op minder positieve wijze. Coöperaties moeten door boeren

worden geleid, professioneel worden beheerd en verantwoording afleggen aan hun leden.

Bovendien vertegenwoordigen coöperaties vaak geen vrouwelijke boeren
omdat hun leden meestal overwegend mannen zijn. Door het lage aantal

vrouwelijke leden kunnen de coöperaties hun acties (vertegenwoordiging,
dienstverlening, belangenbehartiging) beter afstemmen op de behoeftenvan de mannelijke boeren. Barrières die verhinderen dat vrouwelijke

boeren lid worden, zijn onder meer hoge lidmaatschapsgelden en strenge
eisen voor het bezit van land of bomen.

Een duurzame cacaosector vereist dat coöperaties ten eerste hun eigen

interne bestuur verbeteren, ervoor zorgen dat ze democratische organen
worden die zowel de mannelijke en vrouwelijke boeren vertegenwoordigen, en ten tweede dat ze zodanig worden ondersteund dat ze effectief

kunnen deelnemen aan beleidsprocessen waar verschillende belanghebbenden bij betrokken zijn. Dit is een proces dat tijd, middelen en mogelijks een herziening van de wetgeving voor coöperaties vergt.

Doeltreffende aanpak dankzij transparantie enverantwoording

De geschiedenis van twintig jaar duurzaamheidsinitiatieven in de cacaosector isdoorspekt met goede bedoelingen en een gebrek aan verantwoordingsplicht.

Een recent voorbeeld is het Cocoa and Forests Initiative, een waardevol initiatief dat net op tijd komt en dat overheden en bedrijven samenbrengt om een
kader te creëren voor actie op het gebied van ontbossing. Het was echterniet dit initiatief maar de inspanningen van NGO Mighty Earth, die samen-95

werkt met lokale CSO-organisaties in West-Afrika, die veel meer transparantie
hebben gebracht in de sector. De verschillende cacao- en chocolade­bedrijven werden ertoe aangezet om gegevens over hun leveranciers tedelen, op basis waarvan een Cocoa Accountability Map werd gepubliceerd.

96

Transparantie creëren betekent lokale actoren in staat stellen om verantwoording te eisen. Dit is een proces dat zichzelf versterkt. Het lokale maatschappelijk middenveld, de boeren en de individuele burgers zouden een meer

betrokken rol kunnen spelen als overheden en bedrijven op een transparante
en verantwoordelijke manier zouden opereren.

Transparantie en verantwoordingsplicht zijn essentiële instrumenten voor

het realiseren van duurzaamheid. Ze maken een groot aantal verbeteringenmogelijk: vooruitgang beter beheren en versnellen; vaststelling van lacunes
in de huidige aanpak, zowel in termen van extra investeringen als van denodige extra impact; overtredingen voorkomen; de gevolgen van overtredingen voor de boeren en de cacaoproducerende gemeenschappen verzach-ten; en de beschikbare synergieën en mogelijkheden tussen de verschillendebelanghebbenden aan het licht brengen.

Rapportage door bedrijven
Bedrijfsrapportage - inclusief rapportage door CSO’s - over duurzaamheid
en mensenrechten in de cacaosector is vaak gebaseerd op het principe dat
alleen over successen wordt gecommuniceerd. Geleerde lessen worden
zelden bekendgemaakt, met als gevolg dat veel bedrijven dezelfde onsuccesvolle methoden blijven uitproberen. Bovendien is de meeste communicatie uitsluitend gebaseerd op resultaten en cijfers in absolute termen enniet op de impact die deze uitgaven zouden kunnen hebben gehad, noch opde manier waarop ze zich verhouden tot de omvang van de problemen. De
gegevens van de projecten blijven eigendom van het bedrijf, zelfs wanneer zij
worden gecofinancierd met door de overheid gefinancierde ontwikkelingssteun van de consumerende landen, bijvoorbeeld via financiële steun van het
IDH Sustainable Trade Initiative of andere soortgelijke initiatieven. De indicatoren moeten meetbaar zijn en de resultaten moeten publiekelijk beschikbaarzijn, zodat vooruitgang kan worden gemeten. De gegevens moeten kunnen
vergeleken worden, bijvoorbeeld door mee indicatoren uit te werken endoor de periodes van verslaglegging te coördineren. Voor alle projecten met
gedeelde gegevens moeten er basisstudies worden uitgevoerd en moeten
de benchmarks voor het leefbaar inkomen een integraal onderdeel van het
projectontwerp zijn. Tot slot moeten de gegevens gebaseerd zijn op deimpact en niet op de inspanning. Zo is de bouw van een school niet de meest
relevante informatie, wel of het schoolbezoek daardoor is toegenomen en de
ongeletterdheid is afgenomen.

Openbare diensten en middelen
De verlening van sociale zorg, onderwijs en gezondheidszorg, de ontwikkeling van lokale gemeenschappen en de bescherming van het milieu zijn voornamelijk de verantwoordelijkheid van de nationale overheden en de lokale
autoriteiten. Cacaogemeenschappen lijden onder een gebrek aan scholen enlesmateriaal, hebben onvoldoende toegang tot gezondheidszorg en schoon
drinkwater, kampen met slechte wegen en het gebrek aan elektriciteit, en met
ontoereikende openbare infrastructuur.
Nationale en lokale regeringen kunnen deze overheidsdiensten alleen

maar verbeteren door grote financiële investeringen. Ondanks het feit dat
de cacaoproducerende regio’s over het algemeen aanzienlijke inkomsten

genereren voor de overheden, komt maar weinig van dat geld terecht in deregio’s waar de cacao wordt geteelt. Hoewel wordt erkend dat overheden

soeverein beslissen over uitgaven, moet er meer worden geïnvesteerd in deregio’s waar cacao wordt geteelt. Er bestaat een reële behoefte aan financiële
transparantie over de inkomsten maar ook over de uitgaven voor openbare

diensten en de financiering en het niveau van de nationale cacaoduurzaamheidsfondsen of buffervoorraadsystemen, als deze aanwezig zijn. Daarnaast
moet worden gewerkt aan de verbetering van de interne structuren en de
bestrijding van corruptie.

Toezicht en traceerbaarheid
De invoering van nationale traceerbaarheidssystemen voor cacaobonen
in de producerende landen zal van essentieel belang zijn voor bedrijvenom hun due diligence-verplichting na te komen, en voor overheden om destappenplannen voor de nationale omkadering te implementeren. Traceerbaarheid veronderstelt dat landschapskenmerken, waaronder de situatie ende locatie van de geproduceerde cacao in de hele toeleveringsketen, tot op
het niveau van de boerderij in kaart worden gebracht. De resultaten van deze
mapping moeten beschikbaar zijn via kostenloze, openbare en bruikbare
platforms die niet alleen informatie over de toeleveringsketen bevatten, maar
ook gegevens over landgebruik en ontbossing evenals gegevens over het
inkomen van de boeren en kinderarbeid. Er moet regelmatig toezicht worden
uitgeoefend op de vooruitgang, en wel op een collaboratieve en inclusieve
manier. Daarbij moet ervoor worden gezorgd dat het lokale maatschappelijke
middenveld en de belanghebbenden uit de landbouwsector naast de overheidsactoren en het bedrijfsleven de nodige bevoegdheden krijgen om deel
uit te maken van de toezichthoudende instanties.
Het is bemoedigend dat de ondertekenaars van het Cacao- en Bosinitiatief
in november 2017 zijn overeengekomen om robuuste gezamenlijke toe-zichtmechanismen in te voeren en dat zowel in Ghana als in Ivoorkust het

97

landgebruik en de ontbossing officieel of toch semi-officieel in kaart zijn

gebracht. Deze toezichtmechanismen zijn echter nog niet geïmplementeerd.
De meeste cacaohandelaren en chocoladefabrikanten zijn alvast begonnen
met het openbaar maken van hun directe toeleveringsketens voor cacao.

Dit maakt het toezicht makkelijker, ook al blijven hun onrechtstreekse ketens
98

ondoorzichtig en verhullen ze legale en illegale boomkap evenals kinderarbeid en andere schendingen van de mensenrechten.

Samenvatting

De meeste uitdagingen in de cacaosector zijn systemisch van aard en

vereisen structurele ingrepen op landschappelijk, nationaal en mondiaal

niveau. De kern van de oplossing ligt in een faciliterende omgeving. Er isbehoefte aan een niet-vrijblijvende aanpak die leidt tot regelgeving op het

gebied van due diligence inzake milieu- en mensenrechten. Een degelijke enverstevigde positie van de kleine boer in mondiale toeleveringsketens zorgt

voor een benadering van onderaf. Transparantie zou de landbouwers en het
plaatselijke maatschappelijk middenveld in staat stellen om hun overheid

ter verantwoording te roepen. Dit kan worden bevorderd door systemen in
te voeren voor due digilence en verantwoordingsplicht, alsook door in desector open toezicht en traceerbaarheid mogelijk te maken.

Belangrijksteaanbevelingen

99

Noodzakelijke verandering in de cacaosector

100

Mensenrechten

Systemen voor het
opsporen en aanpakken van kinderarbeid

Due
Diligence

Gemeenschap
OntwikkelingBescherming
van het milieu

Traceerbaarheid
Boslandbouw

Erkenning van
de vrouw

LeefbaarinkomenLand- enboomeigendom

Hogere opbrengsten

Toegang tot financiering

De prijs die de cacaoboer krijgt
Inkomensdiversificatie

Toegang tot infrastructuur
Organisatie en beslissingsrechten
van boeren

Noodzakelĳke faciliterendeomgeving
Verplichtenderegelgeving

Transparantie enverantwoording
Alomvattend
landschapsbeleid

Bottom-up
en inclusieve
benaderingen

Belangrijksteaanbevelingen
101

Voor alle belanghebbenden• De inspanningen moeten dringend worden opgevoerd, zodat ze inverhouding staan tot de omvang van het probleem, met inbegrip van een
aanzienlijke verhoging van de financiering door bedrijven, regeringen endonoren, met speciale aandacht voor de moeilijk te bereiken boeren.
• Veranderingen moeten niet alleen op technisch niveau worden doorgevoerd, maar ook kwesties rond macht en politieke economie aanpakken.
• Een sectorbreed engagement voor een leefbaar inkomen is nodig. Het
netto-inkomen van de cacaoboeren moet een kernindicator worden voor
alle duurzaamheidsprogramma’s.
• Een wereldwijd moratorium op ontbossing en het gebruik van zeer gevaarlijke pesticiden.
• Ervoor zorgen dat alle duurzaamheidsbenaderingen zijn afgestemd op
vrouwen.
• De boeren en het maatschappelijk middenveld als medebeslissers betrekken bij alle duurzaamheidssamenwerkingsverbanden door middel van
inclusieve processen en overleg.
• Ontwikkelen van een gemeenschappelijke taal voor de traceerbaarheid en
het bekendmaken van gegevens.
• Ontwikkelen van effectieve transparantie en verantwoordingsmechanismen, met inbegrip van meer transparantie over de waardeverdeling• Ontwikkelen van betaalbare en toegankelijke financierings- en verzekeringsproducten voor boeren• Coördineren van de cacaosector om overlappende inspanningen tevermijden en te voorkomen dat boeren voor verschillende duurzaamheidsinitiatieven worden aangesproken.

102

Voor bedrijven• Ontwikkelen en bekendmaken van een beleid inzake leefbaar inkomen,
met inbegrip van een toezegging om de boeren een prijs te betalen die
hen toelaat om een leefbaar inkomen te hebben van minstens 3.100 dollar
in cacaoseizoen 2021-2022.
• CLMRS-systemen ontwerpen en implementeren die de hele toeleveringsketen bestrijken.
• Ontwikkeling en uitvoering van volledige traceerbare toeleveringsketens
tot op het niveau van het landbouwbedrijf, met inbegrip van de resterendebosgebieden.
• Opzetten en uitvoeren van een holistisch due diligence-beleid inzake milieu
en mensenrechten op basis van de OESO-richtlijnen voor due diligence
Voor vrijwillige standaarden• Maak van een leefbaar inkomen - en de betaling van een referentieprijs
voor een leefbaar inkomen van ten minste 3.100 dollar in cacaoseizoen
2021-2022 - een kernvereiste• Meer aandacht voor de gedragscodes voor handelaren, zodat multinationals hun werkwijze in dezelfde mate aanpassen als de cacaoboeren• Ervoor zorgen dat de duurzaamheidsnormen worden onderworpen aaneerlijke, transparante en onafhankelijke audits en controles door derden.
Voor de overheid van cacaoconsumerende landen• Invoeren van due diligence op het gebied van milieu en mensenrechten
door middel van verplichte regelgevende kaders.
• De publicatie van gegevens verplicht maken voor projecten die door deoverheid (mee)gefinancierd worden.
• Debatten en concrete acties faciliteren met betrekking tot de grote
marktconcentratie en het daaruit voortvloeiende machtsonevenwicht in desector, vooral wat de positie van de kleine boeren betreft.
• Beoordelen en rechtzetten van de situatie wanneer de bestaande mededingingswetgeving duurzaamheid in de weg staat, vooral dan ten aanzien van
een billijk prijsbeleid.
• Ondersteuning van en samenwerking met de sector en met de overheden
van de producerende landen bij het definiëren en eisen van een leefbaar
inkomen voor de boeren.
• Partnerschapsovereenkomsten nastreven met cacaoproducerende landen
om goed bestuur in de cacaosector en een overgang naar duurzame productie te waarborgenVoor de overheden van cacaoproducerende landen• Samenwerken om de prijzen voor de cacaoboeren te verhogen entegelijkertijd een beleid voor het beheer van het aanbod op regionaal en
mondiaal niveau ontwikkelen om overaanbod te voorkomen.
• Ontwikkelen en invoeren van een alomvattend nationaal landbouwbeleid,
waarbij de boeren worden ondersteund om te diversifiëren en goede
landbouwpraktijken toe te passen.
• Meer transparantie en verantwoording op het vlak van uitgaven en inspanningen.
• Dringend nationale systemen ontwikkelen voor controle en traceerbaarheid.
• Verbetering van de infrastructuur op het platteland, met inbegrip vanwegen, scholen en gezondheidszorg.
• De bescherming van de resterende bossen vormgeven en afdwingen in
combinatie met de herbebossing van illegaal ontboste gebieden, waarbij
de bescherming van de mensenrechten, met inbegrip van de rechten van
landbouwers die in beschermde gebieden actief zijn, wordt gewaarborgd.
• Ervoor zorgen dat het gebruik van zeer gevaarlijke pesticiden bij de cacao­
productie wordt stopgezet en andere alternatieven, zoals geïntegreerde
bestrijding van plagen en boslandbouwsystemen, worden gepromoot.
• De Ivoriaanse regering moet onmiddellijk een einde maken aan hun
verbod op verjonging en op de distributie van zaailingen, en moet oplossingen voor de toelevering invoeren die de boeren niet verbieden om hun
productie te verbeteren.
• Maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat er nauwkeurige weegschalen
worden gebruikt om de cacaobonen op de boerderij te wegen, om bedrog
gepleegd door aankopers te elimineren of tot een minimum te beperken.
• Verenigingen van producenten identificeren en versterken.

103

104

Verantwoording
ColofonStaving van cijfers en tabellen

Pagina 13 Groei van de cacao productie in de top 8 van de producerende
landenBron: ICCO
Pagina 21, Wereldwijde productie/consumptie
Bron: ICCO 2020b, tabel 2, 40

Pagina 31, Handelaars en verwerkers: gebruikte cacao 20191/ her-leidbaar naar coöperatie

Bron: Vragenlijst van de Cacaobarometer 2020 voor alle deelnemende
bedrijven

Pagina 33,Chocolademerken: gebruikte cacao 20191/ herleidbaar

naar coöperatie

Bron: Vragenlijst van de Cacaobarometer 2020 voor alle deelnemende
bedrijven

Pagina 35, Gecertificeerde cacaoverkoop
Fairtrade: Vragenlijst Cacaobarometer 2020

Rainforest Alliance: Vragenlijst Cacaobarometer 2020, Cocoa Certification
Data Report 2019

Pagina 41, Welvaartsverdeling onder cacaoboeren
Bron: Tyszler/ Bymolt/Laven (2018)

Pagina 43, Gemiddelde opbrengst per hectare
Bron: gegevens verstrekt door bedrijven.

Pagina 52, Langetermijntrend van de cacaoprijs
Bron: LMC 2020

Pagina 54, Huidige prijzen/ gewenste prijzen voor de cacaoboer

Bron: Fontein/Huetz-Adams januari 2020

Pagina 60, Definities van kinderarbeid
Bron; NORC, p. 34

105

Colofon106

Referentie: Fontain, Antonie C. en Hütz-Adams, Friedel (2020): Cacaobarometer 2020

Tekst: Antonie C. Fountain (Voice Network) en Friedel Hütz-Adams (Südwind
Institut)

Overige bijdragers: Raymond Owusu-Achiaw (Conservation Alliance

Ghana), Obed Owusu-Addai (EcoCare Ghana), Clare Bissel, Julia Christian,en Saskia Ozinga (Fern), Sjoerd Panhuijsen en Juan Pablo Solis (HIVOS/SAFE
Platform), Pauline Zei Epolokou (Inades Formation), Elsa Sanial (onafhanke-

lijke), Evelyn Bahn en Johannes Schorling (INKOTA-Netzwerk), Etelle Higonnet (Mighty Earth), Uwe Gneiting en Lilian Nkengla (Oxfam America), Bart

van Besien (Oxfam Wereldwinkels), Silvie Lang (Public Eye), Abdulahi Aliyu(Rikolto), Sandra Sarkwah (SEND Ghana), Ruth Bennett (Smithsonian Conser-

vation Biology Institute), Isaac Gyamfi, Mariana Pareira, Isabelle Roger, Boukje
Theeuwes en Suzan Yemidi (Solidaridad), Henk Hoefsloot, Rosalien Jezeer

en Maartje de Graaf (Tropenbos International), Johanna Jacobi (UniversiteitBern), Eric Mensah Kumeh (Universiteit Hohenheim).

Wij waarderen de inspanningen van bedrijven en normeringsinstanties bij het
beantwoorden van onze vragenlijsten, evenals de vele respondenten van deConsultation Papers die aan de basis lagen van de Cacaobarometer 2020.

De eindverantwoordelijkheid voor de inhoud en de in deze publicatie geuite
meningen ligt uitsluitend bij de auteurs.

De Cacaobarometer van 2020 is gebaseerd op publiek beschikbare gegevens en op informele informatie die aan de auteurs is verstrekt. De auteurs
verwelkomen alle correcties van de verstrekte gegevens en nodigen alle

actoren van de cacaosector ten zeerste uit om meer gegevens bekend temaken over de grootste uitdagingen waarmee de sector wordt geconfronteerd.

Design: Roelant Meijer (Tegenwind)Auteursrechten

De Cacaobarometer 2020 is online beschikbaar als interactieve publicatie,

als digitale download en als gedrukte publicatie. De infografieken die in dit
document worden gebruikt, kunnen ook afzonderlijk worden gedownload.

Wij moedigen het gebruik van deze gegevens in andere publicaties aan, op
voorwaarde dat correct naar deze publicatie wordt verwezen. Gepubliceerd
onder Creative Commons License Attribution-ShareAlike 4.0 International

Gepubliceerd door het Cocoa Barometer Consortium, beheerd door het
VOICE Network.

Het Cocoa Barometer Consortium bestaat uit ABVV/Horval, Be Slavery Free,

European Federation of Food, Agriculture and Tourism Trade Unions (EFFAT),
Fair World Project, Fern, Green America, Hivos, INKOTA-Netzwerk, International Labor Rights Forum, Mighty Earth, Oxfam America, Oxfam-Wereldwinkels, Rikolto, Solidaridad, Südwind Institut, Tropenbos International.
Contact

www.cocoabarometer.org

Inlichtingen kunnen worden verkregen bij:
Antonie Fountain - VOICE Network
antonie@voicenetwork.eu

Met financiële steun van:“België partner in ontwikkeling” en The SAFE Platform
Ondersteund door GIZ met fondsen van BMZ.

De uitgevers zijn uitsluitend verantwoordelijk voor de inhoud van dezepublicatie; ze weerspiegelt de standpunten van de donor niet.

107

108

Bibliografie

Afrane, George; Ntiamoah, Augustine (2011): Use of Pesticides in the Cocoa

Industry and Their Impact on the Environment and the Food Chain. Pesticides

in the Modern World - Risks and Benefits. In Stoytcheva (Ed.): Pesticides in theModern World. Risks and Benefits: INTECH Open Access Publisher, 51-68.

URL: https://www.intechopen.com/books/pesticides-in-the-modern-world-

risks-and-benefits/use-of-pesticides-in-the-cocoa-industry-and-their-impact-

on-the-environment-and-the-food-chain, nagetrokken op 16 november 2020.
Armengot, Laura; Barbieri, Pietro; Andres, Christian; Milz, Joachim; Schneider,
Monika (2016): Cacao agroforestry systems have higher return on laborcompared to full-sun monocultures. In Agron. Sustain. Dev. 36 (4), p. 1. DOI:

10.1007/s13593-016-0406-6. URL: https://link.springer.com/article/10.1007/
s13593-016-0406-6, nagetrokken op 16 november 2020.

Bateman, Roy (2015): Pesticide Use in Cocoa. A Guide for Training Administrative and Research Staff. Third Edition. Uitgegeven door de International
Cocoa Organization (ICCO). Londen.

Boadu, Maxwell Osei (2014): Assessment of Pesticides Residue Levels in
Cocoa Beans From The Sefwi Wiawso District of The Western Region of

Ghana. Masterthesis. Kwame Nkrumah University of Science and Technology,
Kumasi, Ghana. College of Agriculture and Natural Resources. URL: http://

ir.knust.edu.gh/xmlui/handle/123456789/7714?show=full, nagetrokken op
16 november 2020.

Bymolt, Roger; Laven, Anna; Tyszler, Marcelo (2018): Demystifying the cocoa
sector in Ghana and Côte d’Ivoire. URL https://www.kit.nl/wp-content/
uploads/2020/05/Demystifying-complete-file.pdf, nagetrokken op 16
november 2020.

Clough, Yann; Barkmann, Jan; Juhrbandt, Jana; Kessler, Michael; Wanger,

Thomas Cherico; Anshary, Alam et al. (2011): Combining high biodiversity
with high yields in tropical agroforests. In Proceedings of the National

Academy of Sciences of the United States of America 108 (20), pp. 83118316. DOI: 10.1073/pnas.1016799108. URL: https://www.pnas.org/
content/108/20/8311, nagetrokken op 16 november 2020.

109

Confectionery Production (2020): The International Cocoa Initiative calls

for greater industry-wide action on child and forced labour | Confectionery
Production. Available online at https://www.confectioneryproduction.
com/news/31133/the-international-cocoa-initiative-calls-for-greater-industry-wide-action-on-child-and-forced-labour/, updated on 9/5/2020,
110

nagetrokken op 6 oktober 2020.

Delaveux, Jean-Yves: Comparative-analysis-of-child-labour-decrees-GHA-CIV.

URL: https://cocoainitiative.org/wp-content/uploads/2018/06/Comparativeanalysis-of-child-labour-decrees-GHA-CIV.pdf, nagetrokken op 16 november
2020.

Denkyirah, Elisha Kwaku; Okoffo, Elvis Dartey; Adu, Derick Taylor; Aziz,

Ahmed Abdul; Ofori, Amoako; Denkyirah, Elijah Kofi (2016): Modeling
Ghanaian cocoa farmers’ decision to use pesticide and frequency of

application. The case of Brong Ahafo Region. In SpringerPlus 5 (1), p. 1113.
DOI: 10.1186/s40064-016-2779-z. URL: https://www.researchgate.net/

profile/Elvis_Okoffo/publication/305418295_Modeling_Ghanaian_cocoa_
farmers’_decision_to_use_pesticide_and_frequency_of_application_

the_case_of_Brong_Ahafo_Region/links/57c05b8708aeda1ec38a4b97/
Modeling-Ghanaian-cocoa-farmers-decision-to-use-pesticide-and-frequency-of-application-the-case-of-Brong-Ahafo-Region.pdf, nagetrokken
op 16 november 2020.

Faturoti, B. O. (2012): Socioeconomic impact of SARO agro allied organic

cocoa programme on beneficiary cocoa farmers in Nigeria. In J. Agric. Ext.

Rural Dev. 4 (16). DOI: 10.5897/JAERD12.017. URL: https://www.worldcocoafoundation.org/wp-content/uploads/files_mf/faturoti2012.pdf, nagetrokken op 16 november 2020.

FCCI Fine Cacao and Chocolate Institute (2020). URL: https://chocolateins-titute.org/covid-19/, bijgewerkt op 16 november 2020, nagetrokken op 16
november 2020.

Feige-Muller, Marion: BASIC-DEVCO-FAO_Cocoa-Value-Chain-Research-

report_Advance-Copy_June-2020. Available online at https://lebasic.com/
wp-content/uploads/2020/07/BASIC-DEVCO-FAO_Cocoa-Value-Chain-

Research-report_Advance-Copy_June-2020.pdf, nagetrokken op 17 november 2020.

Fountain, Antonie C.; Huetz-Adams, Friedel (2018): 2018 Cocoa Barometer.
Bewerkt door Antonie C. Fountain. URL: https://www.voicenetwork.eu/

cocoa-barometer/, nagetrokken op 16 november 2020.
Fountain, Antonie C.; Huetz-Adams, Friedel: Necessary Farm Gate Prices fora Living Income. Existing Living Income Reference Prices Are Too Low. URL:

https://www.voicenetwork.eu/cocoa-barometer/, nagetrokken op 16 november 2020

Global Slavery Index (2020). URL: https://www.globalslaveryindex.org/2018/
findings/importing-risk/cocoa/, updated on 11/16/2020, nagetrokken op 16
november 2020.

Global Biodiversity Outlook (2020). URL: https://www.cbd.int/gbo/gbo5/
publication/gbo-5-en.pdf, nagetrokken op 16 november 2020.

Hainmueller, Jens / Hiscox, Michael J. / Tampe, Maja (2011): Sustainable
Development for Cocoa Farmers in Ghana, Baseline Survey: Voorlopig

rapport; MIT en Harvard University, januari 2011. URL: https://www.theigc.

org/wp-content/uploads/2015/02/Hainmueller-Et-Al-2011-Working-Paper.
pdf, nagetrokken op 17 november 2020.

HealthyChildren.org (2020): Protecting Children from Pesticides: Information

for Parents. URL: https://www.healthychildren.org/English/safety-prevention/
all-around/Pages/Protecting-Children-from-Pesticides-Information-for-Parents.aspx, bijgewerkt op 7 oktober, nagetrokken op 7 oktober 2020.
Higonnet et. al.: Problems-and-solutions-concerning-the-CFI-in-Ghana-and-Côte.-final. URL: http://www.mightyearth.org/wp-content/uploads/Problemsand-solutions-concerning-the-CFI-in-Ghana-and-Co%CC%82te.-final.pdf,
nagetrokken op 3 juni 2020.

ICI Cocoa Initiative (2020): ICI calls for massive expansion of effort in fightagainst child labour to reach all those in need - ICI Cocoa Initiative. URL:

https://cocoainitiative.org/news-media-post/ici-calls-for-massive-expansionof-effort-in-fight-against-child-labour-to-reach-all-those-in-need/, bijgewerkt
op 19 november 2020, nagetrokken op 16 november 2020.

ICCO (International Cocoa Organization)(2020a): Quarterly Bulletin of Cocoa
Statistics, Volume XLVI No. 1, Cocoa Year 2019/20.

ICCO (2020b): Quarterly Bulletin of Cocoa Statistics, Volume XLVI No. 3,
Cocoa Year 2019/20.

111

Republic of Côte d’Ivoire 2008
IDH (2019), Cocoa Nutrition Initiative. URL: https://www.idhsustainabletrade.
com/initiative/cocoa-and-nutrition-initiative/, nagetrokken op 16 november
2020.
112

Jezeer, Rosalien E.; Verweij, Pita A.; Santos, Maria J.; Boot, René G.A. (2017):

Shaded Coffee and Cocoa - Double Dividend for Biodiversity and Small-scale
Farmers. In Ecological Economics 140, pp. 136-145. DOI: 10.1016/j.eco-

lecon.2017.04.019. URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/
pii/S0921800915302512, nagetrokken op 16 november 2020.

Kiewisch, Manuel and Waarts, Yuca (2020): No Silver Bullets. Closing the $10
billion income gap in cocoa calls for cross-sector action. Available online athttps://www.cocoalife.org/~/media/CocoaLife/en/download//article/no-silver-bullets-executive-summary-paper-by-mdlz-cocoa-life-and-wageningenuniversity-november-2020.pdf, nagetrokken op 17 november 2020.

Living Income (2020): Living Income Community of Practice. URL: https://www.living-income.com/, nagetrokken op 16 november 2020.

N’Guessan, Kouamé Jean Claude; Traore, Migninna Joachim; Snoeck,

Didier; Kassin, Emmanuel.; Jassogne, Laurence; Koko, Louis et al. (2017):

Mapping Cacao Fertiliser Requirements in Côte d’Ivoire. In Imperial Journalof Interdisciplinary Research (IJIR) 3 (6), pp. 504-515. https://agritrop.cirad.

fr/584657/1/Nguessan%2C%20Cacao%20soil%20map%20in%20CIV.pdf,
nagetrokken op 16 november 2020.

Neate, Rupert (1/24/2020): Ferrero CEO’s £542m dividend under fire overfirm’s tax liability. In The Guardian, 24 januari 2020. URL: https://www.

theguardian.com/money/2020/jan/24/ferrero-scions-542m-dividendunder-fire-over-firms-tax-liability, nagetrokken op 16 november 2020.

Nestlé Global (2020): Dividenden. URL: https://www.nestle.com/investors/

individual-shareholders/dividends, bijgewerkt op 16 november 2020, nagetrokken op 16 november 2020.

NORC: Assessing Progress in Reducing Child Labor in Cocoa Productionin Cocoa Growing Areas of Côte d’Ivoire and Ghana. URL: https://www.

norc.org/PDFs/Cocoa%20Report/NORC%202020%20Cocoa%20Report_

English.pdf, nagetrokken op 16 november 2020.
Nunoo, Isaac; Frimpong, Benedicta Nsiah; Frimpong, Frederick Kwabena(2013): Fertilizer use among cocoa farmers in Ghana. The Case of Sefwi

Wiawso District. In Global Advanced Research Journal of Agricultural Science
2 (10), pp. 22-31. DOI: 10.3126/ije.v3i1.9939. URL: https://www.research-gate.net/publication/269491923_Fertilizer_use_among_cocoa_farmers_in_
Ghana_the_case_of_Sefwi_Wiawso_District nagetrokken op 16 november
2020.

OECD (2018), OECD Due Diligence Guidance for Responsible BusinessConduct. URL: http://mneguidelines.oecd.org/OECD-Due-Diligence-

Guidance-for-Responsible-Business-Conduct.pdf, nagetrokken op 16 november 2020.

Ogunjimi, S. I.; Farinde, A. J. (2012): Farmers’ Knowledge Level ofPrecautionary Measures in Agro-Chemicals Usage on Cocoa Production in Osun and Edo States, Nigeria. In IJAF 2 (4), pp. 186-194. DOI:
10.5923/j.ijaf.20120204.10. URL: https://www.researchgate.net/

publication/227944561_FARMERS’_KNOWLEDGE_LEVEL_OF_PRECAU-TIONARY_MEASURES_AND_ASSOCIATED_HEALTH_PROBLEMS_IN_THE_

USE_OF_AGRO-CHEMICALS_ON_COCOA_PRODUCTION_IN_OSUN_AND_EDO_STATES_NIGERIA, nagetrokken op 16 november 2020.

Pesticide Action Network (PAN) UK (2018): Pesticide Use in Ghana’s Cocoa

Sector. Key finding. Consultancy report for UTZ Sector Partnerships program
GHANA. UTZ; Rainforest Alliance. URL: https://utz.org/wp-content/

uploads/2018/06/18-05-Key-Findings-Report-on-Pesticide-Use-in-Ghana.
pdf, nagetrokken op 16 november 2020.

Republic of Côte d’Ivoire (2008): Steering Committee for the Child Labour

Monitoring System within the Framework of Certification of the Cocoa Pro-

duction Process – National Initial Diagnostic Survey – eindrapport, juni 2008.
Republic of Ghana (2008): Cocoa Labour Survey in Ghana – 2007/2008, juni
2008.

Ruf, François, Kiendré, Josué (2012): Adoption and impact of fertilizer incocoa farms in Côte d’Ivoire. 17th International Cocoa Research Conference

COPAL, Yaoundé. cirad - la recherche agronomique pour le développement;

113

UMR Innovation; SADRCI. URL: https://www.researchgate.net/publica-

tion/276289498_Adoption_and_impact_of_fertilizer_in_cocoa_farms_in_
Cote_d’Ivoire, nagetrokken op 16 november 2020.

Ruf, François (2016): Mineral and Organic fertilization stories in Côte d’Ivoire.
114

Re-internalisation of deforestation-led externalized costs. cirad - la recherche
agronomique pour le développement; UMR Innovation. Punta Cana, May

2016. URL: https://www.researchgate.net/publication/305259461_Mineral_
and_Organic_fertilization_stories_in_Cote_d’Ivoire_Re-internalization_of_

deforestation-led_externalized_costs, nagetrokken op 16 november 2020.
Ruf, François (2017): Crises politico-militaires et climatiques en Côte d’Ivoire.
Du cacao à l’anacarde, de la rente forêt à la fumure animale. Colloqueinternational: conflits, dynamique des paysages & sécurité alimentaireen Afrique subsaharienne. cirad - la recherche agronomique pour ledéveloppement. Daloa, May 2017. URL: https://www.researchgate.net/
publication/328729275_Crises_politico-militaires_et_climatiques_en_

Cote_d’Ivoire_Du_cacao_a_l’anacarde_de_la_rente_foret_a_la_fumure_animale_Politico-military_and_climate_crises_in_Cote_d’Ivoire_From_cocoa_
to_cashew_nuts_f, nagetrokken op 16 november 2020.

Sanial, Elsa (2019): A la recherche de l’ombre, géographie des systèmesagroforestiers émergents en cacaoculture ivoirienne post-forestière. URL:

https://www.researchgate.net/publication/338549035_A_la_recherche_de_l’ombre_geographie_des_systemes_agroforestiers_emergents_en_cacaoculture_ivoirienne_post-forestiere, nagetrokken op 16 november 2020.
Schroth, Götz; Läderach, Peter; Martinez-Valle, Armando Isaac; Bunn,

Christian; Jassogne, Laurence (2016): Vulnerability to climate change of
cocoa in West Africa. Patterns, opportunities and limits to adaptation. In
The Science of the total environment 556, pp. 231-241. DOI: 10.1016/j.
scitotenv.2016.03.024. URL: https://www.researchgate.net/publica-

tion/296782611_Vulnerability_to_climate_change_of_cocoa_in_West_

Africa_Patterns_opportunities_and_limits_to_adaptation, nagetrokken op 16
november 2020.

Selten, Marjolein (2015): Certification and wage labour in the cocoa sector in
Ghana. URL: http://www.cocoaconnect.org/sites/default/files/publication/selten%20thesis%20wage%20workers%20ghana%2008122015.pdf, nagetrokken op 17 november 2020.

Sheil, D. 2019. Importance of Central Africa’s forests for regional climate andrainfall. Briefing Paper. Wageningen, Nederland: Tropenbos International.

Snoeck, Didier; Koko, Louis; Joffre, Joël; Bastide, Philippe; Jagoret, Patrick(2016): Cacao Nutrition and Fertilization. Chapter 4. In Eric Lichtfouse (Ed.):
Sustainable Agriculture Reviews, vol. 19. Cham: Springer International

Publishing (19). URL: https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-31926777-7_4, nagetrokken op 17 november 2020.

Smith, Sally (2017): Living Wage Report Ghana. Lower Volta Region. Context
provided in the Banana Sector. Februari 2017. URL https://www.global-

livingwage.org/wp-content/uploads/2018/04/Ghana_Living_Wage_Benchmark_Report.pdf, nagetrokken op 17 november 2020.

Sosan, Mosudi B.; Akingbohungbe, Amos E.; Ojo, Isaac A.O.; Durosinmi,

Muheez A. (2008): Insecticide residues in the blood serum and domestic

water source of cacao farmers in Southwestern Nigeria. In Chemosphere2008. URL: https://www.worldcocoafoundation.org/wp-content/uploads/
files_mf/sosan2008.pdf, nagetrokken op 6 februari 2020.

Supply Change; Global 2000; Südwind Verein für Entwicklungspolitik undglobale Gerechtigkeit (2016): Schokoladen-Check 2016. URL: https://www.

global2000.at/sites/global/files/Schokolade-Check%202016.pdf, nagetrokken op 17 november 2020.

Tyszler, Roger; Marcelo, Bymolt; Laven, Anna (2018): Analysis of the income

gap of cocoa producing households in Ghana. Comparison of actual incomeswith the Living Income Benchmark. URL: https://www.kit.nl/wp-content/

uploads/2019/01/Analysis-of-the-income.pdf, nagetrokken op 16 november
2020.

UN Guiding Principles (2011). URL: https://www.ohchr.org/Documents/Publications/GuidingPrinciplesBusinessHR_EN.pdf, nagetrokken op 16 november
2020.

Unicef (2018), Children’s Rights in the Cocoa-Growing Communities of Côte
d’Ivoire. URL: https://www.unicef.org/csr/css/synthesis-report-childrenrights-cocoa-communities-en.pdf, nagetrokken op 16 november 2020.

115

Ureña, Rolando (2016): Assessing soil fertility and improving fertilization.
YARA. Punta Cana, 2016.

Uribe-Leitz, Enrique; Ruf, François (2019): Cocoa Certification in West Africa:
The Need for Change. In Michael Schmidt, Daniele Giovannucci, Dmitry
116

Palekhov, Berthold Hansmann (Eds.): Sustainable global value chains. Cham:
Springer (Natural resource management in transition, 2198-9702, 2), pp.

435-461. URL: https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-148779_24, nagetrokken op 16 november 2020.

World Cocoa Foundation (2020): New Research Insights for Brighter

Future for Children in Cocoa | World Cocoa Foundation. URL: https://www.

worldcocoafoundation.org/blog/new-research-insights-for-brighter-futurefor-children-in-cocoa/, bijgewerkt op 20 oktober 2020, nagetrokken op 16
november 2020.

www.cocoabarometer.org