Cacao
Barometer
2018

Inhoudsopgave
1 Inleiding - 3
2 Ontwikkelingen - 5
3 Certificering - 40
4 Naar een leefbaar inkomen - 47
5 Transparantie & verantwoording - 61
6 Conclusies & belangrijke aanbevelingen – 68

CacaoBarometer
2018

Antonie Fountain
Friedel Huetz-Adams

2

Bevoorradingsketen

Cacaoboer

Handelaar/Verwerker

Bonen

Poeder, massa, boter

Producent

Verkoop

Consument

Chocoladeproducten

Draagwijdte en intenties van de Cacaobarometer 2018
De Cacaobarometer 2018 geeft een overzicht van de huidige ontwikkelingen op
het vlak van duurzaamheid in de cacaosector en legt de nadruk op de belangrĳkste kwesties die momenteel niet genoeg aandacht krĳgen. Het is een inspanningom de belanghebbende partĳen te stimuleren en het voor hen mogelĳk te makenom te communiceren en te discussiëren over deze cruciale kwesties. De auteurs
hebben ervoor gekozen om zich te concentreren op West-Afrika, omwille van zĳn
dominante positie in de cacaoproductie en de belangrĳke uitdagingen waaraan deregio het hoofd moet bieden. De twee centrale thema’s van deze barometer zĳn“Naar een leefbaar inkomen” en “Transparantie & verantwoording”.

1. Inleiding
De wereldwijde cacaomarkt heeft een sterke prijsdaling gekend tussen
september 2016 en februari 2017. De kleinschalige boeren, die al in armoede leven, zagen hun cacao-inkomen met 30% à 40% dalen in enkele
maanden tijd, met uitzondering van Ghana, waar de regering indirect decacaoprijs ondersteunt. Het zijn de boeren die de risico’s dragen van deprijsvolatiliteit. Bovendien is er geen gecoördineerde inspanning van deindustrie of van de regeringen om de last - al was het maar gedeeltelijk - teverlichten die op hun schouders rust door dit inkomensverlies.
De prijsdaling heeft rechtstreeks te maken met een sterke toename van decacaoproductie in de voorbije jaren, wat gedeeltelijk te wijten is aan het
ontstaan van nieuwe productiezones ten koste van oorspronkelijke bebossing. Dit kan eveneens toegeschreven worden aan het feit dat de bedrijvenzich niet bekommeren over welke effecten het goedkope cacao-aanbod
sorteert op het milieu en dat de regering er nauwelijks op toeziet dat dewetgeving wordt gehandhaafd in de beschermde gebieden. Meer dan
90% van de oorspronkelijke bosoppervlakte van West-Afrika is verdwenen.
Kinderarbeid blijft hoge toppen scheren in de cacaosector, met ongeveer
2,1 miljoen kinderen die op de cacaoplantages in Ivoorkust en in Ghana.
Kinderarbeid is te wijten aan een reeks onderliggende oorzaken, zoals de
structurele armoede, de toename van de cacaoproductie en het gebrek
aan scholen en andere infrastructuren. De bedrijven en de regeringen
komen geenszins in de buurt van de keten-brede doelstelling om kinderarbeid te beëindigen. Ook hun doel om kinderarbeid met 70% te verminderen tegen 2020 halen ze verre van.
De inspanningen die de sector levert om het milieu en de levensomstandigheden van de boeren en de gemeenschappen te verbeteren, leveren
weinig op. De oplossingen die aangereikt worden zijn niet opgewassentegen de omvang van het probleem.
Hoewel de talrijke huidige programma’s uit de keten zich concentreren op
technische oplossingen om de landbouwpraktijken te verbeteren, komende onderliggende problemen voort uit macht en politieke economie, uit
de manier waarop de markt de prijzen definieert, uit het gebrek aan onderhandelingscapaciteit van de boeren, uit de marktconcentratie van de multinationals en uit het gebrek aan transparantie en verantwoordelijkheidszin
van de regeringen en de bedrijven.

3

De twee vorige Cacao Barometers waren doorslaggevend om het debat teopenen over de bestaanslevensstandaard van de boeren. Nu een leefbaar
inkomen beschouwd wordt als de hoeksteen van de cacaoketen bestudeert deze barometer tot in de details hoe dit kan bereikt worden in het
deel “Naar een leefbaar inkomen”.

4

Bovendien is er bij de cacaoteelt nood aan een leefbare lokale infrastructuur, met scholen, gezondheidszorg en toegang tot de markten. De bedrijven, en meer bepaald de regeringen, spelen hierin een belangrijke rol. In
het deel “Transparantie en verantwoording” worden de basisvoorwaarden
uitgebreid geanalyseerd.

Productie / Consumptie
Cacaoproductie in duizenden tonnen 2017-2018
Nationale consumptie in duizenden tonnen 2015-2016
Bron : ICCO 2018, tabel 2, 40
1.852
351

732

176
Rest vanAzië

EuropaAfrikaVerenigde Staten

154

333

Rest van het
Amerikaanse
continent

Japan

China

India

Brazilië

189

2.000

Côte d‘Ivoire

317 165 270

Rest

46

82

900

Ghana

618

Rest vanAfrika280

Indonesië

88

Rest van AziëBrazilië Ecuador

76

Australië

2. Ontwikkelingen5

Ontwikkelingen6

De omvang van de inspanningen versus de omvang van het
probleem
Eén van de pijnlijke vragen die de cacaosector zichzelf moet stellen is: hebben de inspanningen die de laatste tien jaar werden ondernomen op het
vlak van duurzaamheid een echte impact gehad? Een nog pijnlijkere vraag
is of de oplossingen wel opgewassen zijn tegen het probleem. Alle indicatoren wijzen erop dat er een gebrek is aan ambitie op sectorniveau en dus
ook een gebrek aan urgentie. Als alles blijft zoals het nu is, zal het - in het
beste geval - tientallen jaren duren vooraleer de mensenrechten gerespecteerd worden en het milieu beschermd wordt.

Oplossingen en problemen

Aantal kinderen in decacaosector in West-Afrika:

18%

Ambitie voor aantal kinderengedekt door de ICI’s CLMRS
tegen 2020: 400.000(Bron: ICI)

Aantal boeren
Côte d’Ivoire en Ghana

15%

Ambitie voor aantal boeren
gedekt door Cocoa Actiontegen 2020: 300.000(Bron: Cocoa Action)

Leefbaar inkomen(Bron: Fairtrade)

31%

Huidig inkomen van
de boeren: $0,78

Prijsdaling

De wereldmarktprijs van cacao kelderde tussen september 2016 en februari 2017. Cacao verloor één derde van zijn waarde, waarbij de prijs per
ton daalde van meer dan 3.000 US dollar naar minder dan 1.900 US dollar
in enkele maanden tijd. Ondanks de talrijke waarschuwingen dat beleidslijnen met het oog op productiestijgingen zouden leiden tot een instorting*van de prijzen, waren de meeste bedrijven en regeringen niet voorbereid
op het moment waarop dit gebeurde.

Wereldmarktprijzen en de prijs die de boer ontvangt
De wereldmarktprijs voor cacao wordt dagelijks gepubliceerd als een
gemiddelde van de termijnprijs op de grondstoffenbeurs van Londen
en New York. De prijzen op deze beurzen worden beïnvloed door verschillende variabelen: de verhouding tussen de vraag, de voorraad en
het huidige en toekomstige aanbod. De handelaars betalen licht verschillende prijzen voor cacao uit verschillende landen wegens de kwaliteitseisen en de leveringsdata.
In de meeste producerende landen heeft een schommelende wereldprijs onmiddellijk zijn weerslag op de prijs die de boer ontvangt. Tochis dit verschillend in Ivoorkust en in Ghana. Beide landen beschikken
over nationale marktinstanties die een deel van de oogst voorverkopenin het jaar voordat de oogst start. Deze marktinstanties (Conseil du Café-Cacao, ofwel CCC, in Ivoorkust, en COCOBOD in Ghana) definiëren
vervolgens een vaste prijs tegen 1 oktober van ieder jaar, de start van
het jaarlijkse hoofdseizoen.
In Ivoorkust wordt de prijs die de boer ontvangt vastgelegd op ongeveer 60% van de waarde waarop de CCC deze voorverkoop heeft kunnen realiseren. Na de prijsdaling van vorig jaar heeft de CCC de prijzen
aan de boer verminderd met 36% bij de prijszetting tijdens het tussenseizoen in april 2017.

* Zoals we hadden aangegeven in de Cacaobarometer 2015, “[zou] dehuidige nadruk [van de industrie] op de verhoging van de landbouwproductiviteit kunnen leiden tot een overschot aan cacao en een
prijsdaling.” Tijdens de Wereldcacaoconferentie van 2014 te Amsterdam verklaarde de uitvoerende directeur van de ICCO dat dewereldcacaoprijs zou dalen als de regeringen zouden vasthouden
aan hun beleidslijnen om de productie op te drijven.

78

In Ghana is de prijs ook min of meer gelijk aan een percentage van dewereldprijs (volgens de COCOBO, ongeveer 70%; in werkelijkheid ligt het
over het algemeen aanzienlijk lager). Na de prijsdaling bleef de COCOBOD echter de prijzen van voor de daling waarborgen. Het is moeilijk tevoorspellen hoelang de COCOBOD dit hoge niveau kan aanhouden. Wegens de hoge inflatie in Ghana daalde de werkelijk betaalde prijs die deboer ontvangt echter aanzienlijk sinds de prijsdaling.

Het overaanbod drukt de prijzen
Aan het begin van het seizoen 2016-2017 gaven verslagen waarin gewag
werd gemaakt van een goede oogst de indruk dat de wereldmarktprijzen
zouden dalen, van iets meer dan 3.000 US dollar naar 2.600 US dollar per ton
in het slechtste geval. De cacaoprijs zakte echter in enkele maanden tijd nog
verder weg, naar minder dan 2.000 US dollar.
Het seizoen 2015-2016 heeft geleid tot een wereldwijd tekort aan aanbod,
waardoor de wereldwijde voorraden hun laagste niveau bereikten sinds 1985.
Na het seizoen 2016-2017 veranderde de situatie: nu is er een structureel
overaanbod wat de komende jaren zou kunnen aanhouden.1
In het begin van de crisis werden de problemen aangescherpt door de fouten
van de cacao-overheden in het grootste cacaoproducerende land ter wereld,
Ivoorkust (zie kader hieronder). De snelheid waarmee de prijzen daalden kan
gedeeltelijk verklaard worden doordat bepaalde speculanten in paniek hun
investeringen in cacao verkochtten, wat de markt nog verder uit evenwicht
bracht. Het toenemende gebruik van algoritmes door de beursspeculanten²
heeft eveneens de snelheid van de speculatie aanzienlijk doen stijgen, wat
waarschijnlijk het verval heeft versneld.
Sinds de instorting wordt cacao verhandeld rond een stabiele 2.000 US dollar.

Mogelijke oorzaken van de productiestijging
De wereldwijde cacaoproductie is aanzienlijk gestegen de voorbije jaren.
Alleen al de Ivoriaanse productie steeg in 2016-2017 met 600.000 ton ten
aanzien van het productieniveau drie jaar ervoor (een stijging van 40% op nationaal vlak, ofwel 15% van de totale wereldwijde productie).³ Er zijn verschillende verklaringen voor deze stijging.
Nadat de weersomstandigheden gedurende meerdere jaren niet gunstig
waren voor de cacaoteelt door El Niño en plaatselijke ongunstige klimaatverschijnselen, waren de weersomstandigheden in 2016-2017 uitzonderlijk goedvoor de cacao in West-Afrika.

Een andere belangrijke factor: er werden heel veel nieuwe cacaoboerderijen opgezet in de beschermde wouden in de loop van de voorbije vijf
jaar die tonnen cacao zijn beginnen te produceren, boven op het overtollige aanbod.
Bovendien heeft de sector in alle duurzaamheidsprogramma›s van debedrijven de nadruk gelegd op de verhoging van de productiviteit en devorming van de boeren. Samen met de hogere prijzen aan de boeren vande voorbije jaren hebben deze maatregelen bijgedragen tot de productiestijging.
Tot slot - zij het wel in mindere mate - zijn er in twee Latijns-Amerikaanse
landen, Ecuador en Peru, ook meer nationale beleidslijnen om de cacaoproductie te stimuleren.

De rol van Ivoorkust in de prijsdaling
De Conseil du Café-Cacao (CCC), de Ivoriaanse marktinstelling die
beheerd wordt door de Staat, is verantwoordelijk voor het instellen en
uitvoeren van prijsstabilisatiesystemen die gebaseerd zijn op de termijnverkoop van cacao. De invoering van een gewaarborgde minimumprijs in 2012 heeft het leven van de boeren verbeterd, in het bijzonder
in afgelegen gebieden, die vroeger slechts een heel klein percentage
kregen van de wereldmarktprijs van de lokale handelaars. De minimumprijs is gestegen van 725 CFA-franken (1.229 US dollar) tijdens het seizoen 2012-2013 naar 1.100 CFA-franken (1.881 US dollar)* in het begin
van het seizoen 2016-2017.
In de loop van het seizoen 2016-2017 heeft de CCC echter grote problemen ondervonden.
De CCC verkoopt ongeveer 80% van de verwachte oogst, maanden
vóór de oogst. De overige 20% moeten verkocht worden tijdens het seizoen zelf. Op het moment van de termijnverkoop 2016-2017 bedroeg
de wereldmarktprijs ongeveer 3.000 US dollar.
Er werd ongeveer 350.000 ton cacao verkocht aan lokale nationale handelaars. In tegenstelling tot de grote multinationale handelaars zijn zeniet verplicht om hun cacao in voorverkoop te verkopen. Ze hadden de*Wisselkoers in oktober 20169

10

cacao aangekocht in de termijnverkoop aan ongeveer 3.000 US dollar
en werden daarna geconfronteerd met een wereldmarktprijs van 2.000
US dollar. Doordat er te weinig financiële reserves waren, werd het eind2016 duidelijk dat de meeste lokale handelaars de cacao niet zouden
kopen van de tussenpersonen of de coöperatieven en er dus ook niet
voor zouden betalen. Deze lokale handelaars zijn hun contractuele verplichtingen niet nagekomen, waardoor er nog meer onverkochte cacao
op de markt werd gebracht waar er al een overschot heerste.
Op dat moment was de prijs gedaald naar 2.000 US dollar. Maar de
CCC garandeerde nog steeds een minimumprijs aan de boeren op basis van de 3.000 US dollar van de voorverkoop. De 20% van de verwachte oogst die niet in voorverkoop werden verkocht - ongeveer 360.000
ton - moesten echter nog verkocht worden op veilingen. Doordat deoogst beter was dan verwacht, werd er nog eens 500.000 ton cacao
extra op de markt gebracht. Doordat de lokale handelaren 350.000 ton
hebben laten varen, werd het probleem nog erger. Voor de helft van de
Ivoriaanse oogst van het seizoen 2016-2017 was er geen “bestemming”
op de markt.
Ondertussen waren de wereldwijde cacaohandelaars ervan op de
hoogte dat er honderdduizenden ton niet verkocht of betaald waren
door de lokale handelaars. Aangezien de prijzen daalden, hebben ze
geduldig afgewacht tot de problemen van de CCC nog erger werden
en de prijzen bleven dalen.4

Stagnerende vraag
De stagnatie van de cacaovraag in de consumptielanden heeft het probleem van het overtollige aanbod verder aangescherpt. In tegenstelling
tot wat de bedrijven slechts enkele jaren geleden voorspelden over een
wereldwijde stijgende vraag, bleef de vraag naar cacao min of meer stabieltussen 2012 en 2016. Door de crisissen in groeilanden zoals Brazilië en
Rusland (waar de consumptie gedaald is), doordat de Verenigde Staten
minder belangstelling hebben voor cacao en doordat de belangstellingvoor chocolade van potentiële giganten zoals China en India gestagneerdis, werd deze stabilisatie nog verder aangewakkerd.5 In de meeste Europese landen is de vraag naar cacao verzadigd. De vraag zou zelfs nog kunnen
afnemen door de huidige debatten over de hoge suiker- en vetgehaltes intal van chocoladeproducten.
Grotere armoede
De kleine cacaoboeren uit Ivoorkust, die al in armoede leven, hebben hun

cacao-inkomsten (wat hun voornaamste bron van inkomsten is) van het ene
jaar op het andere zien dalen met 30% à 40%. De subsidies boden een bescherming voor de Ghanese boeren, in ieder geval gedurende de laatste
twee jaar, terwijl de producenten uit andere landen onmiddellijk de effecten van de prijsdaling ondervonden. De boeren kunnen moeilijk overstappen op een ander landbouwproduct wanneer de prijzen dalen, gelet op
de lange levensduur van de cacaobomen en doordat ze geen spaargeld,sociale bescherming of toegang hebben tot krediet of financieringen.

Asymmetrische prijzenoverdracht
Sinds midden jaren ‘80 worden de prijsschommelingen van cacao asymmetrisch overgedragen. Dat betekent dat de retailprijzen vaak snel stijgen wanneer de cacaoprijs stijgt, maar ze heel traag - of zelfs helemaal
niet - dalen wanneer de cacaoprijs daalt.6 Hoewel heel wat bedrijven enretailers beweren dat ze de prijsdaling doorgeven aan hun klanten, is het
doorgaans niet zo dat dit in zijn totaliteit gebeurt en ook niet onmiddellijk.
Dat betekent dat alle spelers van de waardeketen, met uitzondering van
de boeren, bij de prijsdaling van de cacaobonen hun winstmarges kunnenzien stijgen, ook al is het maar tijdelijk.7
De boeren dragen alle risico’s
Terwijl bedrijven prijsschommelingen kunnen dekken op de beurs en derisico’s verder beperken, zijn de boeren de zwakste schakels in de hele
bevoorradingsketen. Ze dragen bijna alle risico’s verbonden aan de prijsvolatiliteit, terwijl ze over de kleinste financiële reserves beschikken uit dehele keten.
Waar gaat het geld naartoe?
Terwijl de duurzaamheidsafdelingen van de bedrijven honderden miljoenen dollars investeren in projecten in de loop der jaren, hebben de aankoopdepartementen ongeveer 1.000 US dollar per ton cacao bespaard
door de prijsdaling. Dit betekent een verlaging van de aankoopkosten van
ongeveer 4,7 miljard US dollar voor het seizoen 2017-2018 ten opzichte
van het jaar ervoor. Hoewel er geen betrouwbare gegevens voorhandenzijn, kunnen we er vanuit gaan dat bepaalde spelers veel munt slaan uit deprijsdaling, terwijl de boeren en de duurzaamheid eronder lijden. Waar is
dit geld naartoe?
Ten koste van de duurzaamheid
Hoewel het nog te vroeg is om doorslaggevende gegevens te verschaffen, verwachten tal van sectorexperts dat de prijsdaling en de, bijgevolg,
opflakkerende armoede ernstige gevolgen zullen hebben voor de inspanningen die de sector levert op het vlak van duurzaamheid. “De prijsdaling
van de cacao zal de facto alle vooruitgang die in de loop van de laatste tien11

jaar op het vlak van duurzaamheid werd gemaakt, tenietdoen”, verklaarde
een hoge sectorvertegenwoordiger in maart 2017 tijdens een vergadering
onder the Chatham House Rule te Londen, een gevoel dat sindsdien door
heel wat hogere kaderleden van de cacao-industrie wordt overgenomen.

12Conclusies & aanbevelingen

De lage prijzen (en de prijsschommelingen) vormen een grote bedreiging
voor alle inspanningen die geleverd worden om de cacaosector duurzaam
te maken. De prijsdaling na september 2016 is een van de meest
dringende problemen die de sector moet oplossen. De boeren dragenalle risico’s van de prijsvolatiliteit, terwijl de andere marktspelers over demiddelen beschikken om zich aan te passen en zelfs om uitzonderlijke
winsten op te strijken.

Sociale ontwikkelingen
GenderGemiddeld baten vrouwen in West-Afrika ongeveer een kwart van decacaoplantages uit. Vaak hebben ze nog minder toegang tot grondrechten, uitbreidingsmogelijkheden, kredieten en certificering dan mannen. Vaak zijn ze ook ondervertegenwoordigd in de boerenorganisaties,
tijdens openbare vergaderingen en in leidinggevende rollen binnen degemeenschappen. Hoewel er verschillen bestaan tussen de taken vanmannen en vrouwen, helpen vrouwen bij de meeste fases van de cacaoteelt, van de voorbereiding van de zaailingen tot de verkoop van debonen. Naast hun rechtstreekse bijdrage aan de cacaoteelt zijn vrouwen
ook nog eens verantwoordelijk voor de huishoudelijke activiteiten en devoedselproductie, wat een zware werklast betekent.8 De standaarden,
de meeste grote bedrijfsprogramma’s en de ontwikkelingsprojecten
die gevoerd worden door NGO’s of overheidsagentschappen hebben
specifieke programma’s voor vrouwen op hun agenda staan. In heel wat
gevallen kan de situatie van de vrouwen echter pas duurzaam verbeteren als de houding van de mannen in de gemeenschappen ook verandert. De overgang van traditionele gebruiken, die vaak beperkend zijn,naar een grotere gelijkheid tussen mannen en vrouwen vereist grotere
inspanningen. De regeringen van de producerende landen hebben een
grote verantwoordelijkheid in dit opzicht.

Leefbaar inkomen

Sinds we hier de nadruk op gelegd hebben in de Cacaobarometer 2015 is
het inkomen van de boeren een hoeksteen geworden in het cacaodebat,
en werden er veelbelovende maatregelen getroffen.* Het is nu zaak dat
deze aanzet tot aanpassing op korte termijn zal leiden tot gecoördineerde
activiteiten met als doel om de inkomsten van de boeren op te trekken.

Praktijkgemeenschap
Een meerpartijen-”praktijkgemeenschap” over het leefbaar inkomen**, die
kan rekenen op grote steun, is een van de voornaamste drijfveren van dit
debat geworden, waarbij informatie-uitwisseling en concreet onderzoek
aangemoedigd werd, en waarbij de werkzaamheden van een hele reeks
heterogene spelers geharmoniseerd werden. Er werden lessen getrokken
uit de Global Living Wage Coalition, waarbij het concept deels is aangepast naar de realitiet van het inkomen van kleinschalige boeren, waardoor een groot deel van het debat over methodologische kwesties ging.
Daarnaast werd er ook veel aandacht besteed aan het opstellen van devoornaamste prioriteiten inzake het verzamelen van gegevens en de onderzoeksdoelstellingen.
Beloftes van de bedrijven op het vlak van armoede
Verschillende multinationals hebben zich overigens ertoe verbonden om
armoede uit te roeien. Barry Callebaut belooft, in het kader van zijn plan
“Forever Chocolate” om de structurele armoede uit te roeien uit zijn cacaobevoorrading tegen 2025. Het plan “Sustainable in a Generation” van Mars
streeft ernaar dat elke schakel uit de ruime bevoorradingsketen een inkomen verdient waarmee hij/zij een waardig leven kan leiden.
Hoe deze ambities verwezenlijkt zullen worden, is niet altijd even duidelijk,
en momenteel wijst niets erop dat de boeren al meer verdienen dankzij
deze verbintenissen. Eigenlijk worden er heel weinig beleidslijnen uitgewerkt of toegepast om deze doelstellingen te bereiken. Het gaat desalniettemin over een zeer late, maar toch positieve tendens. Een waardeketen
waarin structurele armoede beschouwd wordt als iets onvermijdelijks kan
in geen geval duurzaam genoemd worden.
* De Cacaobarometer 2015 geeft een gedetailleerde omschrijving vande context van de discussie over het leefbaar inkomen.
** Deze “Community of Practice on Living Income” wordt geleid door
ISEAL, het Sustainable Food Lab en GIZ. Hoewel de gemeenschap zichvoornamelijk concentreert op het leefbaar inkomen in de productie vantal van voedingsmiddelen, is cacao een van haar voornaamste activiteitsgebieden.

13

14

Onderzoek
Er was lang onvoldoende informatie beschikbaar om een leefbaar inkomente definiëren. Er moet rekening gehouden worden met heel wat variabele
factoren, bijvoorbeeld het aantal gezinsleden, de grootte van de boerderij
of de levenskost. Deze variabele factoren verschillen van regio tot regio enveel gegevens waren gewoonweg niet voorhanden. In het recente rapport
van Fairtrade International wordt er wel een eerste poging gedaan om het
leefbaar inkomen van voor de cacaoboeren in Ivoorkust te berekenen van
2,51 US dollar per dag. Dit wordt vergeleken met het werkelijke inkomenvan de boeren, dat 0,78 US dollar per dag bedraagt. Ze komen tot de conclusie dat « een gezinsinkomen niet voldoende is om van te kunnen leven ».
Gemiddeld verdienen cacaoboeren in Ivoorkust slechts 37% van het leefbaar inkomen.9
De Global Living Wage Coalition, GIZ en het Sustainable Food Lab verzamelen momenteel data voor een baseline-studie over de inkomens van decacaoboeren in Ghana en Ivoorkust. Daarvoor gebruiken ze de ruim aanvaarde Anker-methodologie. De resultaten worden verwacht in het najaar
van 2018.

Complexiteit van de inkomensberekeningen en methodologische keuzes
In de Cacaobarometer 2015 publiceerden wij de gezinsinkomens per
capita op basis van de beschikbare gegevens uit de verschillendestudies van dat moment. In een recent onderzoek, gevoerd door het
Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), dat na deze barometer gepubliceerd zal worden, werden 1.500 boeren uit Ivoorkust en Ghana
bevraagd en werden er verificatie workshops gehouden met tientallen
discussiegroepen in elk land. De resultaten van het onderzoek dragenbij tot een toenemende kennis over de grootte van de boerderijen, deproductiviteit, de winstgevendheid, de armoede en de rijkdom van decacaogezinnen.
De resultaten van het KIT zijn in lijn met de resultaten van vorige studies,
waarbij details genuanceerd of geüpdatet worden. In bepaalde gevallen stelt de studie van het KIT echter bepaalde overtuigingen in vraag,gebaseerd op de gekozen methodologieën. De studie hanteert driebenaderingen om rijkdom en armoede te meten -1) een inkomensmodel van de gezinnen dat gevoed wordt door de gegevens uit de studie,
2) de Index voor de Waarschijnlijkheid van Armoede (PPI) en 3) de DHSrijkdomsindex (Demographic and Health Survey)

Het KIT stelt dat ondanks het feit dat heel wat cacaoboeren relatief arm
zijn, de meeste van hen in Ghana en Ivoorkust niet onder de nationale
en internationale armoedegrens leven*. Ze leven niet zozeer in extreme
armoede, maar de cacaoboeren leggen uit dat het inkomen uit cacao
de basislevenskost en de bescheiden investeringen dekt waardoor ze
kunnen blijven doorgaan.
Het KIT, de Cacaobarometer, het recente rapport van Fairtrade en heel
wat anderen zijn het echter eens over het feit dat de cacaoboeren verre
van een leefbaar inkomen hebben, een concept dat steeds meer aanvaard wordt als het voornaamste doel voor de sector.

Conclusies & aanbevelingen

Het inkomen en de levensstandaard van de boeren zijn hoofdthema’s
geworden in het cacaodebat. Om vooruitgang te kunnen boeken in dit
debat moeten de bedrijven zich ertoe verbinden om perk en paal testellen aan de structurele armoede in hun bevoorradingsketens en om
gegevens beschikbaar te stellen. Het is van essentieel belang om niet
alleen in dialoog te treden, maar ook om de activiteiten te coördineren
die als doel hebben om armoede bij de boeren in te perken.

* Er dient vermeld te worden dat het KIT-onderzoek vóór de prijsinstorting van 2016-2017 werd gevoerd en dat de daling van inkomsten,vooral in Ivoorkust, niet in aanmerking werd genomen in hun analyse.

15

Kinderarbeid*

16

De bedrijven en de regeringen hebben nog veel werk voor de boeg om dedoelstelling van de sector te bereiken die eruit bestaat om kinderarbeid uit
de wereld te helpen. Het is dus hoog tijd om een tandje bij te steken. Hierbij is het belangrijk om te onderstrepen dat kinderarbeid symptomatischis voor diepgaandere problemen. Als we de systemische armoede en het
gebrek aan lokale infrastructuur niet aanpakken, zal het onmogelijk zijn omkinderarbeid uit te roeien.

Steeds meer kinderen aan het werk
Het Tulane-rapport van 2015 over de ergste vormen van kinderarbeid in decacaoteelt deed veel stof opwaaien. Ondanks de inspanningen in meer dantien jaar tijd blijft het aantal werkende kinderen zeer hoog. Hoewel kinderarbeid procentueel licht is afgenomen, heeft de grotere cacaoproductie geleid tot een absolute stijging van het aantal werkende kinderen, waardoor
er nu in West-Afrika alleen al 2,1 miljoen kinderen werken.
Diepgaande oorzaken
Bijgevolg is men in de laatste jaren anders gaan nadenken over kinderarbeid in de cacaobevoorradingsketen. Willekeurige audits en een nultolerantiebeleid op papier voor alle vormen van kinderarbeid lijken het
omgekeerde effect te sorteren, waardoor kinderarbeid onzichtbaar wordt,
maar daarom niet minder heersend. De diepgaande oorzaken – zoals dearmoede onder de boeren, het gebrek aan toegang tot goede scholen, het
gebrek aan lokale infrastructuur en sensibilisering, enz. – moeten aangepakt
worden.
Systemen voor het toezicht op en het uitroeien van kinderarbeid
Bepaalde bedrijven beginnen transparanter te communiceren over de omvang van het kinderarbeidprobleem in hun bevoorradingsketens. Nestlé,in samenwerking met het Internationale Cacaoinitiatief (ICI), heeft testsystemen ingevoerd voor het toezicht op en het uitroeien van kinderarbeid(Child Labour Monitoring and Remediation System, CLMRS). Verschillende* Het is van essentieel belang dat er een onderscheid wordt gemaakt tussen
kinderwerk en de verschillende vormen van kinderarbeid, van de lichte vor-

men tot de ergste vormen. Het is niet gevaarlijk voor kinderen als ze af en toe
meehelpen met de landbouwactiviteiten, en dit belet hen niet om naar schoolte gaan of om van hun jeugd te kunnen genieten, dat heet in vaktermen kinderwerk of licht werk. Kinderarbeid, daarentegen, is een vorm van arbeid die – ook

al is het niet gevaarlijk – het kind belet om naar school te gaan. De ergste vor-

men van kinderarbeid zijn werkzaamheden die gevaarlijk zijn voor het welzijn
van een kind en/of die handel, slavernij, dwangarbeid, enz. vertegenwoordigen.

andere bedrijven integreren nu ook soortgelijke systemen in hun bevoorradingsketens. Er zijn nu ongeveer 100.000 boeren geregistreerd bij het ICI
en men heeft zich als doel gesteld om dit aantal op te trekken naar 400.000
tegen 2020 (wat tussen de 15 en 20% van alle kinderen vertegenwoordigt
die in de cacaosector werken).
De eerste resultaten van de CLMRS zijn veelbelovend. Op een steekproef
van een duizendtal kinderen kon kinderarbeid met ongeveer 50% teruggebracht worden in drie jaar tijd.10

CLMRS, wat is dat?
Het Child Labour Monitoring and Remediation System of CLMRS is een
middel om kinderarbeid te identificeren en er een oplossing voor aan
te bieden. In elke gemeenschap brengt een lokale contactpersoon regelmatig een bezoek aan de families en spreekt met de ouders en dekinderen. Wanneer men kinderarbeid vaststelt of wanneer dit door het
kind zelf wordt aangegeven, wordt dit opgenomen in een centrale databank en geanalyseerd. Vervolgens worden er passende maatregelen
getroffen. Er zijn verschillende oplossingen mogelijk, van het uitgeven
van geboorteaktes of het verschaffen van schoolbenodigdheden tot het
opstarten van een project om extra inkomen te genereren voor de vrouwen uit het dorp. Eens het kind opgenomen is in het systeem, kan men
nagaan of hij/zij naar school gaat en of hij/zij kinderarbeid verricht.

Opschaling naar nationale interventies
Het is niet alleen belangrijk om de CLMRS-systemen te versterken op bedrijfsvlak – zoals eerder werd vermeld in deze barometer is due diligenceop het vlak van mensenrechten eerst en vooral een verantwoordelijkheid
van de bedrijven – de nationale regeringen hebben hier ook een belangrijke rol in te vervullen. Het CLMRS is een handig middel om inlichtingenen doorslaggevende gegevens in te zamelen, niet alleen over de onderliggende problemen en de diepgaande oorzaken, maar ook over de noodzakelijke maatregelen. Dit is echter een proces dat veel personeel en geld
vergt, en het is bijna onmogelijk om personeel te vinden dat dorp per dorp
een opvolgingssysteem op poten kan zetten voor een volledig land. De nationale regeringen zouden bovendien – in samenwerking met de bedrijven– de meest doeltreffende maatregelen moeten analyseren en ze toepassen
op nationaal vlak via gecoördineerde campagnes (bijv. de toegang tot het
onderwijs in heel het land versterken, grootschalige programma’s invoeren

17

18

voor schoolkantines, geboorteregistratie aanmoedigen, enz.) Daardoor zou
men het gebruik van de weinige beschikbare middelen kunnen optimaliseren. Bovendien is het belangrijk om de opvolgingssystemen van kinderarbeid van de nationale regeringen (zoals SOSTECI in Ivoorkust en GCLMS in
Ghana) af te stemmen op de CLMRS-systemen van de bedrijven.

Harkin-Engel
Het Harkin-Engel-framework is de voortzetting van het Harkin-Engel-protocol van 2001, een toewijding van de industrie om paal en perk te stellen
aan kinderarbeid in de cacao tegen 2005, dat de ondertekenaars verre vanhebben kunnen waarmaken. Hoewel de deadline meermaals werd uitgesteld tot in 2020, nadert de einddatum nu, en het inmiddels bijgesteldedoel om kinderarbeid met 70% te doen dalen zal enkel kunnen behaald
worden als de ondertekenaars – de grote bedrijven uit de chocolade- en
cacao-industrie, alsook de producerende regeringen –hun inspanningenaanzienlijk opdrijven.
Conclusies & aanbevelingen
Kinderarbeid is toegenomen door de stijging van de cacaoproductie en deprijsdaling zal hierop zeer waarschijnlijk ook een negatieve impact hebben.
Hoewel de toezichts- en uitroeiingssystemen voor kinderarbeid nuttige
en projectmatige benaderingen zijn, zullen er nationale tussenkomsten
nodig zijn om de noodzakelijke schaal te bereiken. Kinderarbeid is een
symptoom van dieperliggende problemen. Daarom is het belangrijk om
het inkomen van de cacaoboeren op te trekken en om ervoor te zorgen dat
ze beschikken over een betere lokale infrastructuur. Het is hoog tijd dat deinspanningen opgedreven worden, zowel op het vlak van financiering als
op het vlak van ambitie en politieke wil, want met de huidige engagementen zullen we er niet in slagen om kinderarbeid uit te roeien.

Ontbossing, landgebruik en klimaatverandering

Historisch gezien is cacao een ‘slash and burn’ gewas; regenwouden werden gekapt om plaats te maken voor cacaoplantages. Eens de bomen
veertig of vijftig jaar oud waren, trokken de boeren naar nieuwe percelen
regenwoud en herhaalde de cyclus zich. Dat kan echter niet meer. Meerdan 90% van de oorspronkelijke bosgrond in West-Afrika is verdwenen enalle overblijvende wouden moeten beschermd worden. De uitdaging bestaat er nu uit om cacao om te vormen naar een sedentair gewas.

Ontbossing
De wereldcacaoproductie is verviervoudigd sinds 1960. Dat ging rechtstreeks ten koste van de oorspronkelijke wouden, met name in West-Afrika,
maar ook in Indonesië en Latijns-Amerika. De hardst getroffen landen zijn
Ghana en Ivoorkust. In het afgelopen jaar wordt er enorm veel gedebat-

teerd over ontbossing in de cacaosector, waarbij de industrie het Cocoa
and Forests Initiative heeft gelanceerd. Bovendien publiceerde de NGO
Mighty Earth een belangrijk verslag over dit onderwerp11, en heel wat
individuele bedrijven hebben zich inmiddels uitgesproken voor antiontbossingsprojecten. De ontbossing is eveneens te wijten aan het gebrek
aan interesse van de bedrijven in de milieueffecten van het goedkope cacaoaanbod en aan het feit dat de overheden er nauwelijks op toezien dat
de wet inzake de beschermde gebieden nageleefd wordt.

Ivoorkust
In Ivoorkust daalde de regenwoudoppervlakte van 16 miljoen hectare in
1960 – ofwel de helft van het land – naar minder dan 2 miljoen hectare in2010.12 Er werden sindsdien nog meer primaire wouden vernield, metname door de burgeroorlog die tienduizenden migrantcacaoboeren ertoe
dwong om hun plantages achter te laten en op zoek te gaan naar nieuwe
grond. Velen onder hen hebben zich gevestigd in de nationale parken en
in de geklasseerde wouden, beide beschermde gebieden, waar ze het
regenwoud gekapt hebben en cacaobomen hebben geplant.13
Doordat de regering er niet op toeziet dat de wetten inzake de beschermde gebieden worden gerespecteerd en doordat ondernemingen liever
de andere kant opkijken, heerst er een gunstig klimaat om onbelemmerd
wouden te blijven kappen. Niemand staat ervan versteld dat er in Ivoorkustmeer dan een miljoen mensen in de parken en de geklasseerde wouden
leven, doordat ze op deze manier hun kost kunnen verdienen. Deze illegale
cacaodorpen hebben vaak ziekenhuizen, scholen, mobiele telefonieantennes en werken openlijk, onder het toeziend oog van de lokale overheden.
In de loop van de voorbije twee jaar heeft de regering mensen eruit gezet,
wat fel bekritiseerd werd om de brutale manier waarop deze mensen eruit
werden gezet en omdat mensenrechten werden geschonden.14 Het is vanessentieel belang dat de Ivoriaanse regering in de toekomst een ambitieuze klimaatbescherming combineert met een duidelijk respect voor demensenrechten.
Volgens diverse bronnen – ook vertegenwoordigers van de regering –komt minstens 30%, zelfs 40% van de Ivoriaanse cacao-oogst vandaag uit
de geklasseerde of beschermde gebieden, wat de oogst technisch gezien illegaal maakt. Dit heeft niet alleen verwoestende gevolgen voor debiodiversiteit en het lokale microklimaat (met name de verwoestijning en
klimaatveranderingen), maar het is ook de voornaamste oorzaak van het
huidige overaanbod aan cacao. In de laatste twee of drie jaar begonnen
nieuw opgezette boerderijen cacao te produceren waardoor er grote hoeveelheden cacao op de markt terecht kwamen.

19

20

Ghana
In Ghana doet zich ongeveer hetzelfde voor, met een legale en illegale
boskap voor cacao in de beschermde gebieden. Door een stijging van
de landbouwoppervlaktes, met inbegrip van cacaoplantages, ging er per
jaar 2% regenwoud verloren in de loop van de laatste decennia.15 Dit percentage is zelfs groter geworden en bedroeg 6,1% tussen 2000 en 2011,
waarbij cacao een van de voornaamste drijfveren is voor deze groei. 16 Het
land verloor het grootste deel van zijn primaire wouden en de enkele overblijvende beschermde gebieden lopen ernstig gevaar.
Landgebruik
Heel wat boeren bezitten geen officiële grondrechten, ze kregen namelijk
vaak het recht om de grond te gebruiken volgens informele of traditionele
grondrechten. De grondonzekerheid vormt echter een grote belemmeringvoor een hele reeks noodzakelijke duurzaamheidsmaatregelen. In heel wat
cacaoproducerende gemeenschappen vormen de grondrechten nog een
groter probleem voor vrouwen, die historisch en cultureel gezien strijden
om toegang te krijgen tot grondeigendom. Hoewel vrouwen een groot
deel van het werk op zich nemen, hebben ze vaak geen beslissingsrecht inde boerderijen.
Door de onduidelijkheid rond grondeigendommen is het mogelijk dat er
minder geïnvesteerd wordt, want de grondonzekerheid vormt een grote
belemmering om kredieten te verkrijgen om te investeren in de boerderijen. Ook al verwerven ze fondsen, dan nog is het niet zeker dat de boeren
hun gronden kunnen behouden als ze de cacaobomen willen kappen,de plantage willen vernieuwen of de productie willen diversifiëren. Het
kappen van zieke bomen of natuurrampen die de bomen vernielen, maarook de overstap naar agrobosbouw kunnen een verlies van grondrechten
teweegbrengen. De eigendom van de bomen is, in ieder geval in WestAfrika, vaak gelinkt aan grondrechten. Dit remt de diversificatie van deteelten, en in het bijzonder de agrobosbouw en de andere noodzakelijke
herbebossingsprocessen. 17 18

Grondrechten in Ivoorkust
Grondrechten in Ivoorkust zijn zowel een kwestie van identiteit als vaneigendom, en hierover wordt vaak getwist tussen de traditionele grondgebruikers en de migranten (migranten vanuit het noorden van het land of
vanuit de buurlanden). Heel wat migrantboeren leven al decennia op dezeboerderijen, maar ze beschikken nog altijd niet over het formele grondrecht. Tijdens de burgeroorlog waren velen genoodzaakt om de grond teverlaten die zij (of hun voorouders) omgebouwd hadden en te verhuizen
naar de onbewoonde nationale parken, waar ze nieuwe cacaoplantages
hebben opgezet. En dat heeft er gedeeltelijk voor gezorgd dat er momenteel een overaanbod heerst en dat de prijzen ingezakt zijn.

Grondgebruik

21

Er werd een oppervlakte oorspronkelijk tropisch regenwoud gekapt zo groot als Nederland om een hoeveelheid cacao te telen die overeenstemt met de consumptie
in de Europese Unie.

Grondrechten in Ghana

Onduidelijke of verouderde regelgevingen in de landwetten kunnen
verwoestende gevolgen hebben voor de boeren. Tot voor kort behoorden
bijvoorbeeld de bomen (voor het bouwhout) die op de cacaoboerderijen
geplant werden niet toe aan de boeren. Bijgevolg gaven de lokale
hoofden of andere lokale overheden vaak aan de bosbouwbedrijven detoestemming om deze bomen op de plantages te kappen, waardoor er
een groot deel van de cacaoboerderij vernield werd. In 2016 wijzigde
de wet. De boeren kunnen nu deze bomen registreren, maar daarvoor
moeten ze een complex en bureaucratisch proces doorlopen. Dit werkt
ontmoedigend voor de boeren om te investeren in hun boerderijen, wat
dan weer een obstakel vormt voor meer duurzame systemen.

Pensioenen en landbouwhervorming

22

Heel wat cacaoboeren worden ouder, maar dat betekent niet dat ze
gespaard blijven van hard werk. De invoering van nationale pensioensystemen in West-Afrika, naar het voorbeeld van wat er gedaan werd inde jaren ‘60 en ‘70 in West-Europa met de beleidslijnen om de gronden
te herverdelen, zou eventueel een oplossing kunnen bieden voor dezegroep.
De oudere boeren zouden een levenslang pensioen kunnen krijgen. In
ruil daarvoor zouden ze hun landbouwgronden afstaan aan de regering.
De regering zou deze gronden dan kunnen gebruiken om landhervormingen door te voeren en nieuwe - grotere - boerderijen ter beschikking te stellen van de jongere generatie. Velen zouden kunnen gebruikmaken van deze boerderijen in plaats van zich te moeten gaan vestigen
in de wouden die momenteel geklasseerd zijn. Aan dit systeem zou devoorwaarde kunnen gekoppeld worden dat de nieuwe boer zich ertoe
moet verbinden om aan agrobosbouw te doen gedurende minstens deeerste jaren van de nieuw opgezette boerderij. Dit zou eventueel ook
kunnen gecombineerd worden met een reeks technologische verbeteringen en voorlichtingsdiensten om de nieuwe boerderij te professionaliseren.
Alle betrokken partijen zouden voordeel halen uit een dergelijke oplossing. De oudere boeren zouden kunnen stoppen met werken, de jonge
boeren zouden kunnen overschakelen naar moderne en professionele
cacaoboerderijen, de beschermde wouden zouden ter beschikking gesteld worden voor herbebossing, de rendementen zouden stijgen en deregeringen zouden de middelen hebben om een nationaal landbouwbeleid mogelijk te maken om de overproductie in te perken.

Klimaatverandering

De laatste jaren hebben de weersomstandigheden een negatieve weerslag
gehad op de cacao-oogst in de grootste cacaoproducerende gebieden ter
wereld. Zo duurde de Harmattan – een droge wind vanuit de Sahara naar
de Golf van Guinee – langer dan normaal en trof het zones die normaal gespaard blijven. De slechte weersomstandigheden zijn niet ongewoon, maar
de opeenstapeling van deze gebeurtenissen gedurende de laatste jaren isfrappant, waarbij er een sterk verband wordt opgemerkt tussen ontbossing
en het uitblijven van neerslag. 19

Door het verdwijnen van de wouden en de schaduwbomen is de impact
van de klimaatverandering nog groter, met name in West-Afrika, waar denatuurlijke bosoppervlakte van Ghana, Ivoorkust en Burkina Faso met meerdan 70% verkleind is in de loop van de laatste dertig jaar.
De klimaatverandering – en meer bepaald de microklimaatverandering inWest-Afrika – heeft al massale gevolgen voor de cacaoproductie. Het onderzoek dat gevoerd word door CIAT en andere instituten wees ook aan
dat een groot deel van de cacaogronden van West-Afrika door de klimaatverandering in de komende decennia minder geschikt zullen worden voor
cacaoproductie. 20

Landdegradatie

Artisanale en kleinschalige goudwinning (EMAPE), of “Galamsey”, is een
groot probleem geworden in de Ghanese gebieden waar er aan cacaoteelt
wordt gedaan. De laatste jaren is het aantal mijnwerkers – en de schade dieze berokkenen – enorm toegenomen. De prijsstijging van de mineralen en
de moeilijkheid om de kost te verdienen met landbouw hebben geleid tot
een bliksemsnelle groei van de artisanale en kleinschalige mijnsector in dehele wereld. Het gebruik van kwik om goud te winnen veroorzaakt enorme
milieuschade; het vergiftigde afvalwater is noch drinkbaar noch bruikbaar
voor irrigatie, en de afvloeiende besmette modderstromen die afkomstig
zijn van de mijnen vernietigen ook nog eens de rivieren en meren.
In tal van cacaoproducerende gebieden waar er ook goud is, geven deboeren die geld nodig hebben de toestemming aan kleinschalige mijnwerkers om hun gronden te gebruiken in ruil voor een financiële compensatie.
Hierdoor gaat er uiteraard nog meer grond verloren voor de cacaoteelt.
Tot voor kort werkten ze vooral met schoppen en eenvoudige pannen,
maar sommigen zijn nu al uitgerust met bulldozers, pompsystemen en stellen arbeiders te werk.
Ook Ivoorkust heeft hier meer en meer onder te lijden. Het aantal kleinschalige mijnwerkers neemt er niet alleen toe, maar bovendien vervuilen
sommige rivieren uit Ghana dit buurland.
De bosbouw draagt eveneens bij aan ontbossing en aan landdegradatie.
De cacaoboeren bezitten vaak niet de kaprechten van de bomen op hun
grond. Onlangs werd er een kleine vooruitgang geboekt in Ghana, waar
sommige cacaoboeren onlangs de rechten hebben verkregen over deniet-cacaobomen die op hun grond groeien. Dit was echter een werk van
lange adem. Als we willen dat dit gebeurt op grote schaal, dan moet er een
veel grotere steun komen aan de boeren en moet de daaruit voortvloeiende bureaucratie enorm vereenvoudigd worden.

23

24

Conclusies & aanbevelingen
Om de strijd aan te binden tegen ontbossing moeten de regeringen en deindustrie verschillende grote elementen aanpakken. De nationale ontbossingsplannen zijn niet voldoende. Een wereldwijd moratorium over ontbossing dringt zich op om te verzekeren dat cacao evolueert van een slash andburncultuur naar een sedentair gewas. Dit moet gepaard gaan met een
landhervorming en met beleidslijnen die als doel hebben om de agrobosbouw te stimuleren. Het is van essentieel belang dat de mensenrechten gerespecteerd worden bij de bescherming van de wouden. Gedwongen en
gewelddadige uitzettingen horen niet thuis in een duurzame cacaosector.

Infrastructuur, overheidsuitgaven en corruptie

In de laatste jaren beweerden regeringen infrastructuren op te zetten in delandbouwgebieden. Deze investeringen zijn absoluut onontbeerlijk, wantheel wat cacaoproducerende gebieden hebben een nakend tekort aan
kwaliteitsvolle overheidsdiensten zoals scholen, wegen, gezondheidszorg,
toegang tot de markt, en dergelijke, meer bepaald in West-Afrika. Volgens
de verklaringen van de regeringen zijn er steeds meer wegen, ziekenwagens, scholen en voorlichtingsdiensten ter beschikking in de landbouwgemeenschappen.
Er is echter een kloof tussen de verklaringen en de werkelijk verleende
diensten. Vorig jaar heeft de COCOBOD uit Ghana een bericht gepubliceerd over zijn project rond “cacaowegen”: heel wat contracten werden
toegekend door ambtenaren aan hogere kosten dan wat de organisatie
kon betalen, en voor minstens 30 van de 230 geselecteerde projecten was
het onmogelijk om de begunstigde stad of gemeenschap te identificeren.21 Op het ogenblik dat deze barometer gepubliceerd wordt, wordt devoormalige CEO van de COCOBOD gerechtelijk vervolgd voor verschillende corruptiezaken met betrekking tot verduistering van tientallen miljoenen dollars.
Deze voorbeelden komen allen uit Ghana, maar zijn symptomatisch voor
een groter probleem dat alle cacaoproducerende landen treft. Het lijkt
er namelijk op dat het overheidsgeld slecht wordt gebruikt. Maatregelen
om de strijd aan te binden tegen corruptie worden slechts mondjesmaat
ingevoerd. Over het algemeen worden misstanden alleen bekend nadat er
een machtswijziging is na de verkiezingen, zoals de Ghanese voorbeeldenhierboven aantonen.
Er bestaat weinig transparantie of verantwoording over de manier waarop
de contracten worden toegekend aan de producenten en verwerkers,
alsook over het feit of de lokale handelaren de juiste prijs aan de boer be-talen. Hoewel er geen tastbare bewijzen zijn, weet iedereen dat de lokale
handelaren in Ivoorkust regelmatig lagere prijzen dan de minimumprijs aan
de boer betalen sinds het begin van de prijsval. In heel wat landen bedriegen handelaren bovendien vaak de boeren door hun weegschalen aan tepassen alvorens ze de cacaozakken wegen.
Niet in de minste plaats door deze tekortkomingen hebben heel wat bedrijven rechtstreeks geïnvesteerd in lokale infrastructuren, zoals de opbouw van nieuwe scholen. Hoewel het makkelijk is om rekenschap af teleggen over deze inspanningen zijn de duurzaamheid op lange termijn ende impact van deze maatregelen vaak niet transparant.
Het is belangrijk om de leemtes in de governance in de cacaoproducerende landen aan te pakken en om een omvattende strategie uit te werken om
de transparantie en de verantwoording in de cacaobevoorradingsketen tebevorderen.

Conclusies & aanbevelingen
Transparantie en verantwoording over overheidsuitgaven en ondersteuningsmaatregelen voor de cacaoboeren zijn noodzakelijk. Het is belangrijk
voor de sector dat er een omvattende strategie wordt uitgewerkt om transparantie en verantwoording te bevorderen.

Wettelijke kaders

Vrijwillige samenwerking
De vrijwillige duurzaamheids initiatieven van cacao en chocolade bedrijven
zijn niet voldoende om mensenrechtenschendingen en milieubederf tevoorkomen. Er bestaan echter momenteel geen andere middelen, lijkt het.
De nationale cacaoplatformen van de consumptielanden – zoals GISCO ende Nederlandse en Zwitserse platformen voor duurzame cacao – zijn gebaseerd op vrijwillige engagementen. De grote industriële samenwerkingenzoals Cocoa Action of Cocoa and Forests Initiative – alsook alle niet-verplichte standaarden zoals Fairtrade, UTZ en Rainforest – werken allemaal op
basis van vrijwillige samenwerking. In consumptielanden bestaat er geen
wettelijke drempel voor duurzaamheid. Hoewel er universele mensenrechten bestaan, zijn er heel weinig verplichte toepassingsmechanismen in debevoorradingsketen. Daardoor kunnen heel wat uitbuiters in het systeem
terechtkomen: bedrijven die geen veelomvattende doelstellingen hebben
inzake duurzame ontwikkeling halen voordeel uit het feit dat anderen dit
wel hebben.

25

26

Wetgeving
Voor de voornaamste uitdagingen voor de cacaoteelt zal er een wetgeving
nodig zijn in de consumptielanden, waar zich bijna alle grote chocoladebedrijven bevinden, zowel op nationaal als op regionaal niveau (zoals deEU). Zo’n wetgeving zou tot doel moeten hebben om ervoor te zorgen dat
de in deze landen actieve bedrijven verplicht zijn om de mensenrechtenen het milieu in de hele wereld te respecteren, niet alleen in hun directe
activiteiten, maar voor hun hele aanvoerketen. Dit zou impliceren dat er
een proces van due diligence wordt ingevoerd om de gevolgen voor demensenrechten te identificeren, voorkomen, verzachten en om rekenschap
af te leggen over de manier waarop ze de gevolgen voor de mensenrechten aanpakken, overeenkomstig de VN-richtlijnen inzake bedrijfsleven enmensenrechten (UNGP). In deze context omvat due diligence een risicoevaluatie, maatregelen om eventuele mensenrechtenschendingen en
milieuschade te voorkomen en uit te roeien, alsook een volledig verslag
over de ingevoerde beleidslijnen en de genomen maatregelen. Bovendien
zouden zowel de consumerende als de producerende landen juridischemechanismen moeten invoeren zodat de slachtoffers van mensenrechtenschendingen een uitweg kunnen hebben.
Gebrek aan harmonisatie
Momenteel werken minstens 14 EU-lidstaten aan nationale actieplannen– of hebben deze al afgerond - om de VN-richtlijnen inzake bedrijfslevenen mensenrechten uit te voeren. Andere landen werken eveneens aan programma’s om de mensenrechten in de waardeketen te garanderen. Doordat deze inspanningen niet op elkaar zijn afgestemd, is het makkelijker
voor de bedrijven die hun verantwoordelijkheden niet willen opnemen om
campagne te voeren tegen de verplichte wetgeving of om achterpoortjes
te vinden. De EU zou moeten proberen om op zijn minst de inspanningen
die in Europa worden geleverd te coördineren om zo gelijkwaardige concurrentievoorwaarden te creëren.
Nationale wetgevingen
Sinds 2017 heeft de Franse regering de wet aangaande de waakzaamheidsplicht aangenomen die de multinationals in Frankrijk vanaf een
bepaald aantal werknemers in hun bevoorradingsketen verplicht om preventiemechanismen in te voeren voor mensenrechtenschendingen. Momenteel onderzoekt de Nederlandse Senaat een wet inzake kinderarbeid,nadat deze werd goedgekeurd door de Tweede Kamer. In Zwitserland
wordt in het Parlement een wet besproken over de verplichte due diligence inzake mensenrechten. De Duitse regering heeft een vrijwillig nationaal
actieplan ingevoerd, dat in 2020 herzien zal worden. Als minstens 50% vande bedrijven met meer dan 500 werknemers geen verslag uitbrengen inhet kader van dit nationaal actieplan zou er een wet kunnen aangenomenworden om deze verslagen verplicht te maken. In 2016 werkte de Amerikaanse Senaat een leemte weg uit de Tariff Act van 1930 die het mogelijk
maakte om producten te importeren die ingrediënten bevatten die het resultaat zijn van dwangarbeid wanneer de Amerikaanse productie de vraag
van de lokale consumenten niet kon bijhouden. Hoewel de Britse wet van
2015 over moderne slavernij (UK Modern Slavery Act) vooral toegespitst
is op slavernij en mensenhandel in het Verenigd Koninkrijk, eist deze wet
van de grote bedrijven dat ze openlijk verslag uitbrengen over hun inspanningen om ervoor te zorgen dat hun leveranciers niet meer hun toevlucht
nemen tot dwangarbeid. In Australië wordt er een gelijkaardige wetgeving
ingevoerd in de vorm van een wetsontwerp over moderne slavernij.
Deze veranderingen op wetgevend vlak zijn positief en kunnen op langetermijn een collectieve impact hebben, maar ze zijn nog recent en denadruk op due diligence kan leiden tot het ontbreken van corrigerende
maatregelen wanneer er problemen worden vastgesteld. Bovendien zou
het interessant zijn om te zien of en hoe deze regelgevende vereisten ten
goede komen aan de kleinschalige cacaoboeren of hen uitsluiten.

VN-verdrag over mensenrechten
Daarnaast oefent een groep van Staten, die geleid wordt door Ecuador en
Zuid-Afrika, druk uit binnen de Verenigde Naties om de vrijwillige richtlijnen af te schaffen en een verdrag in te voeren over de mensenrechten inde waardeketen. Dit stuit op hevig verzet van de geïndustrialiseerde landen. Ook de EU-lidstaten zijn tegen.
Conclusies & aanbevelingen
De vrijwillige initiatieven voor maatschappelijk verantwoord ondernemenvan bedrijven zijn niet voldoende om mensenrechtenschendingen en milieubederf te voorkomen. Voor sommige grote uitdagingen is er wetgeving
nodig in de landen waar de grootste bedrijven aanwezig zijn. Deze wetgeving zou moeten gebaseerd worden op de VN-richtlijnen inzake bedrijfsleven en mensenrechten (UNGP). Er dient een gemeenschappelijk proces
gecoördineerd te worden, liefst op het niveau van de Europese Unie, ofzelfs op het niveau van de Verenigde Naties.

27Sectorale inspanningen

28

Meer dialoog, maar met weinig resultaat
Op een toenemend aantal mondiale conferenties en dialogen over cacao
kunnen beleidsmakers en opinieleiders van de sector elkaar weerzien,ideeën uitwisselen en het eens worden over dringende kwesties. Steedsmeer boeren en vertegenwoordigers van het middenveld nemen deel aandeze vergaderingen als sprekers en deelnemers. In bepaalde cacaoproducerende landen wordt er eveneens meer dialoog gevoerd. Ivoorkust heeft
een partnerschapsplatform opgericht tussen de overheidssector en de privésector met werkgroepen en regelmatige bijeenkomsten. Ghana wil een
gelijkaardig meerpartijeninitiatief nieuw leven inblazen. Indonesië, Peruen Ecuador houden al regelmatig vergaderingen met de spelers uit desector. Er worden niet alleen meer en meer relevante spelers betrokken bij
de debatten, de debatten zijn ook constructiever geworden. Er wordt naar
oplossingen gezocht en de uitdagingen worden erkend, terwijl vroeger deproblemen ontkend of geminimaliseerd werden. Hoewel dit een stap vooruit is, blijkt meer dialoog geen substantiële impact te hebben. De boeren
zijn nog steeds arm, kinderarbeid is nog altijd wijdverspreid, ongelijkheid
tussen man en vrouw blijft de regel in plaats van de uitzondering en milieubederf is een dagdagelijkse realiteit.
Noodvergaderingen
Na de prijsinzakking heeft de Internationale Cacao Organisatie (ICCO) een
reeks noodvergaderingen belegd, waarop topvertegenwoordigers vande cacaoproducerende landen, de multinationals, de boerenorganisaties
en het middenveld aanwezig waren. Hoewel deze snelle reactie initieel deindruk heeft gewekt dat er op korte termijn maatregelen zouden getroffen
worden om de ergste effecten van de prijsval te verzachten, liep het proces
vertraging op en werden er amper concrete maatregelen getroffen. De
cacaoproducerende regeringsvertegenwoordigers vonden het voldoende
om onrealistische intenties te formuleren om het probleem op te lossen
van het overaanbod door de cacaoconsumptie in de producerende landen
op te trekken. De vertegenwoordigers van de chocolade-industrie verklaarden dat ze geen enkel beleid of geen enkele praktijk collectief zouden
veranderen, ondanks het duidelijke risico op meer armoede bij de cacaoboeren.
Gemeenschappelijke cacaocommissie
Onlangs richtten de Ivoriaanse en de Ghanese regering een gemeenschappelijke Cacaocommissie op. Dit nieuwe platform – gehost doorde Afrikaanse ontwikkelingsbank – wil de cacaobeleidslijnen in de twee
grootste cacaoproducerende landen ter wereld op elkaar afstemmen en
hervormen. Een week later tekenden de presidenten van Ghana en Ivoorkust een akkoord om een grote samenwerking op poten te zetten om hun

cacaostrategieën te harmoniseren, waarbij er nationale minimumprijzen
ingevoerd worden en het de bedoeling is om de bevoorrading te beheren. Hoewel het nog allemaal in de kinderschoenen staat, lijkt het erop dat
volgende zaken deel uitmaken van deze maatregelen: harmonisatie van deproductieprijzen, mechanismen voor buffervoorraden om zich te beschermen tegen de extreme marktvolatiliteit, een gemeenschappelijke strategie
om de strijd aan te binden tegen het opgezwollen scheutenvirus en andereactiviteiten met als doel om een omgeving te scheppen die gunstig is voorde politieke verandering. De vorige harmonisatiepogingen mislukten door
een gebrek aan politieke wil en de nodige integriteit om ervoor te zorgen
dat dergelijke samenwerkingen een succes worden. Desondanks zijn wevoorzichtig verheugd over deze evolutie.

Cocoa Action
Toen Cocoa Action, het gemeenschappelijke platform rond duurzaamheidsstrategieën van de grote chocolade- en cacaobedrijven van WCF,
enkele jaren geleden werd gelanceerd, werd dit onthaald als een eerste
stap naar een onontbeerlijke pre-competititieve samenwerking. De deelnemende bedrijven zijn nu begonnen hun projecten en hun doelstellingenaf te stemmen op de prestatiekernindicatoren, waardoor enkele zwakke
punten van Cocoa Action aan het licht komen. Het platform evalueert destijging van de productiviteit, maar de netto-inkomsten die verdiend werden met cacao kan men niet volgen. Als de bestaanslevensstandaard van
de boeren niet gemeten worden in dit systeem zal Cocoa Action niet geloofwaardig zijn als instrument om de armoede in te perken. Cocoa Action
legt alleen maar rekenschap af op collectief niveau, wat betekent dat er
over de afzonderlijke activiteiten van de bedrijven niet gecommuniceerd
wordt. Er bestaat een groot risico dat de uitbuiters of individuele bedrijven
hun deel van de last niet op zich nemen. De draagwijdte van Cocoa Action
laat eveneens te wensen over: het doel om 300.000 boeren te bereiken isslechts een fractie van het aantal boeren die leveren aan de bedrijven die
lid zijn van Cocoa Action. Is Cocoa Action op de goede weg om dit doelvan 300.000 boeren te bereiken? Dat is niet duidelijk. Uit de eerste verslagen over de vooruitgang zou blijken dat dat niet het geval is. Een anderverontrustend element is dat bepaalde spelers - zoals de regeringen, het
middenveld en de boeren - enorm weinig input hebben gehad voor dewerking en het concept van het systeem. Dit heeft geresulteerd in een
aanzienlijke voorkeur voor benaderingen die door de industrie begunstigd
worden. Om vooruitgang te kunnen boeken, is het essentieel om een meer
inclusieve en meerpartijenbenadering aan te nemen.

29

30

Cocoa and Forests Initiative
In samenwerking met de World Cocoa Foundation, het Initiatief voor Duurzame Handel (IDH) en de Prins van Wales, kondigde de wereldwijde cacaosector in 2017 de oprichting van een nieuw platform tegen ontbossing
aan: het Cocoa and Forests Initiative (CFI). De CFI is een platform tussen
de industrie, de voornaamste geldschieters en de regeringen van Ghana
en Ivoorkust. Tijdens de COP23 te Bonn in november 2017 verbonden alle
partijen zich ertoe om de ontbossing in deze twee landen te stoppen, en
individuele nationale actieplannen te ontwikkelen.
Dit is een belangrijke stap in een regio waar bijna alle wouden werden
gekapt. Toch zou een wereldwijd moratorium over ontbossing voor cacao
deel moeten uitmaken van het initiatief, om te garanderen dat er geen
nieuw tropisch regenwoud meer gekapt wordt in de andere producerende
landen. Cacao blijkt een grote factor te zijn voor ontbossing in Indonesië,Kameroen, Ecuador, Peru en elders.

Global Cocoa Agenda
Een van de voornaamste resultaten van de eerste Wereldcacaoconferentie
in 2012 was de Global Cocoa Agenda (GCA). Dit is een stappenplan naar
een duurzamere mondiale cacaosector, waarbij rollen, verantwoordelijkheden en acties gedefinieerd werden van alle belangrijke partijen betrokken bij de invoering van een duurzame cacaosector: producerende en
consumerende regeringen, spelers uit de industrie, het middenveld en deboeren.
De GCA is absoluut niet perfect, maar met zijn bijlagen is het tot op het
heden wel de meest volledige poging om te definiëren wat een “gedeelde verantwoordelijkheid” voor een duurzame cacaoproductie inhoudt.
Hoewel samenwerkingen rond specifieke thema’s – zoals het Cocoa andForests Initiative, het Harkin-Engel-framework of de gemeenschappelijke
Cacaocommissie – veel verder gaan en ambitieuzer zijn, is het het enige
programma dat tracht om de verschillende uitdagingen in de cacaosector
en alle partijen te omvatten.
Zes jaar later bestaat er echter nog steeds geen passend opvolgingssysteem voor de GCA, waardoor heel wat partijen de geboekte vooruitgang
en de genomen verantwoordelijkheden konden vervormen. De uitdagingen om een dergelijk kader in te voeren zijn niet zozeer technisch – het zou
niet zo moeilijk mogen zijn om de respectievelijke acties te meten – maareerder politiek. Transparantie en verantwoording zijn noodzakelijke maatregelen waarachter alle betrokken partijen zich dienen te scharen.

Onderzoek
In de vorige barometers hebben we vaak de nadruk gelegd op de noodzaak om over openbare, recente en betrouwbare gegevens te beschikken
over onder andere het inkomen, de kostprijzen en kinderarbeid. Momenteel is een positieve tendens vast te stellen aangaande de publicatie vanonderzoeken over onderwerpen zoals het inkomen van de boeren en deimpact van certificering. Het is echter frappant om vast te stellen dat een
groot deel van de beschikbare informatie verzameld en gefinancierd wordt
door NGO’s en ontwikkelingsorganisaties, terwijl tal van bedrijven volledige corpussen aan informatie bezitten en ze niet publiceren. De cacaosector
zal nooit kunnen weten of de inspanningen voldoende zijn om de uitdagingen aan te gaan zolang het niet duidelijk is wat de precieze omvang is vande problemen.
Boerenorganisatie
De meeste inspanningen van de cacaosector bereiken slechts de boeren
die al (min of meer) georganiseerd zijn in coöperatieven. De meeste cacaoboeren zijn echter niet georganiseerd en profiteren dus niet mee van deinitiatieven. Er moeten sector-brede strategieën op punt gesteld worden
om deze moeilijk bereikbare mensen te bereiken.
Harmonisatie
In dit hoofdstuk werden heel wat initiatieven en benaderingen beschreven.
Deze activiteiten dienen op elkaar afgestemd te worden, in het bijzonderom een volledig geheel te definiëren van gemeenschappelijke indicatoren
waarmee de impact en de vorderingen van de collectieve inspanningen
objectief gemeten kunnen worden. Daarnaast moeten ze geüpdatet worden om ervoor te zorgen dat ze beantwoorden aan de huidige omgeving
en dat ze voldoende ambitieus zijn.
Technische oplossingen voor een politiek probleem
De meeste huidige inspanningen om het inkomen van de boeren op te
trekken spitsen zich toe op technische oplossingen (verhoging van de productie, diversificatie van de teelten, gebruik van agrochemische producten
en nieuw teeltmateriaal, extra inspanningen om de landbouwtechnieken
te verbeteren). De uitdagingen waarmee de cacaosector geconfronteerd
wordt – en bijna alle andere tropische gewassen – zijn echter vaak niet van
technische aard, maar komen voort uit macht en politieke economie, zoals
de prijsvorming, de asymmetrische onderhandelingsmacht van de boeren,de ongebreidelde marktconcentratie van de multinationals en het gebrek
aan transparantie en verantwoording.

31

32

Conclusies & aanbevelingen
Hoewel er meer dialoog gevoerd wordt binnen de cacaosector, heeft dit
blijkbaar geen grote impact. Het aantal sectorale acties toont goed aan dat
er nog grote problemen bestaan. Nationale, internationale, en specifieke
thematische platformen bestaan naast elkaar. Deze moeten op elkaar afgestemd worden.
De meeste inspanningen in de cacaosector zijn gebaseerd op technische
oplossingen. De uitdagingen waarmee de sector geconfronteerd wordt
zijn echter vaak niet technisch, maar betreffen de macht en de politieke
economie. Politieke problemen aanpakken met technische oplossingen zal
niet leiden tot een duurzame cacaosector, maar enkel de reeds bestaande
status quo versterken.

Ontwikkelingen in de producerende landen

IvoorkustHet Ivoriaanse debat over duurzaamheid werd de laatste tijd gedomineerd
door twee grote onderwerpen: de prijsval van cacao en de ontbossing.
Begin april 2017 heeft de CCC de prijs die de boeren ontvangen moeten
verlagen van 1.100 CFA-franken naar 700 CFA-franken per kilo (van ongeveer 1,77 US dollar naar ongeveer 1,13 US dollar per kilo)*. Maar volgens
verschillende onofficiële getuigen werd de gewaarborgde prijs al sinds het
begin van de prijzencrisis niet toegepast. De verlaging van de exporttaksenvoor cacao heeft er eveneens toe geleid dat de Ivoriaanse regering met
ongeveer 10% snoeide in de budgetten.** Om de prijsval aan te pakken
werd er een grote reorganisatie doorgevoerd binnen de directie van de
CCC en alle hogere kaderleden werden vervangen in de loop van het jaar
2017. Op het ogenblik dat we dit verslag schrijven, weten we nog niet wat
dit voor gevolgen zal hebben voor het toekomstige engagement van de
CCC voor een duurzame cacaosector.

* Wisselkoers in maart 2017** De zaken werden er ook niet eenvoudiger op wanneer de Ivoriaanse
regering op het moment van de prijsval en de verlaging van het inkomen uit cacao het hoofd moest bieden aan muiterijen binnen het leger(astronomische bedragen werden betaald) en aan grote stakingen
van ambtenaren https://www.reuters.com/article/ivorycoast-economy/
update-2-hit-by-falling-cocoa-prices-ivory-coast-slashes-budgetidUSL8N1HS29LIn samenwerking met het Cocoa and Forests Initiative, heeft de Ivoriaanse
regering nu een actieplan opgezet om de strijd aan te binden tegen ontbossing. Het zal van essentieel belang zijn dat de regering de bescherming
van de geïdentificeerde geklasseerde gebieden verzekert. Tegelijkertijd tonen de gewelddadige uitzettingen van kleine boerengemeenschappen uit
de beschermde wouden, zoals bijvoorbeeld de tienduizenden boeren dieverjaagd werden uit Mont Péko in juli 2016,22 duidelijk aan dat de bescherming van de wouden hand in hand moet gaan met respect voor de rechten
van de boeren wanneer de regering optreedt om het milieu te beschermen. Het lijkt erop dat de recente politieke veranderingen van de CCC derol erkennen die Ivoorkust gespeeld heeft in het huidige overaanbod. Zo
werd er bijvoorbeeld een moratorium ingevoerd over het teeltmateriaal
voor het hele land en werd er een aanzienlijke oppervlakte aangeduid voor
het kappen van cacaobomen. We weten echter nog niet wat er in de toekomst met deze gronden zal gebeuren.

Ghana
Na de verkiezingen eind 2016 die geleid hebben tot een regeringswissel
ontsloeg de COCOBOD heel wat hogere kaderleden die beschuldigd werden van corruptie en fraude. De programma’s die oorspronkelijk bestemd
waren om de boeren in de cacaoproducerende regio’s te ondersteunen,
zoals het project voor de aanleg van wegen dat ondermijnd werd door
corruptie, werden stopgezet of enorm beperkt. Hoewel dit goed is, is het
wel van essentieel belang dat de bestrijdingsmaatregelen tegen corruptie
gedurende het hele mandaat van deze regering worden aangehouden endat ze niet alleen een politiek opportuun middel zijn om met een vorige
regering te breken.
De COCOBOD en de Ghanese regering hebben meerpartijendiscussies
georganiseerd over hoe het verder moet met de sector, waarbij er mogelijke beleidsveranderingen worden gesuggereerd inzake agrochemische
producten, zaailingen en prijzen.
De prijsdaling heeft grote gevolgen gehad. Door een combinatie van termijnverkopen en een stabilisatiefonds dat zogenaamd gefinancierd werd
doordat de cacaoprijzen in de voorgaande jaren hoger lagen, kon de
COCOBOD een stabiele minimumprijs aanhouden tijdens de seizoenen
2016-2017 en 2017-2018. Hoewel dit een uitstekend middel is om de onmiddellijke effecten van de prijsvolatiliteit op de kleinschalige boeren op
te vangen, stimuleert deze prijs de grensoverschrijdende smokkel vanaf
Ivoorkust. Tegelijkertijd is dit een dure operatie. Het effect van een stabiele
prijs in Ghanese cedi, de lokale munt, wordt beperkt door de sterke inflatie
in Ghana. De COCOBOD en de Ghanese regering verliezen momenteel
honderden miljoenen dollars omdat ze de kosten niet kunnen dekken ende belastingen niet kunnen innen zoals normaal het geval is.

33

34

Nigeria
De Nigeriaanse regering wil al enkele jaren de cacaoproductie verdubbelen of zelfs verdrievoudigen. Ondanks deze plannen bleef de cacaoproductie min of meer stabiel. De verantwoordelijke ministeries van de federale regering en de regeringen van de cacaoproducerende staten hebben
geen geharmoniseerd beleid. Er bestaan plannen om een Cocoa Corporation of Nigeria (CCN) op te richten, wat voornamelijk zou geregeld worden
door de privésector en de boeren zou helpen om een duurzame cacaoketen op te richten. Hoewel de Nigeriaanse partijen zich ervan bewust zijn
dat er dringend nood is aan investeringen in de cacaosector om hier een
welvarende economie van te maken, wordt er geen vordering gemaakt om
de sector te hervormen door een gebrek aan duidelijkheid over de rollen
en de verantwoordelijkheden.
Kameroen
De boeren op de geliberaliseerde cacaomarkt in Kameroen werden ook
rechtstreeks getroffen door de cacaoprijsdaling. Net als in Nigeria wordt er
een debat gevoerd of de regering al dan niet de markt moet hervormen.
Momenteel wordt de verantwoordelijkheid verdeeld onder verschillendeministeries en overkoepelende organisaties van producenten, handelaren
en exporteurs. De verschillende partijen roepen op tot een grote hervorming van het politieke kader van de cacaosector.
EcuadorDe cacaoproductie in Ecuador is significant toegenomen in de laatste jaren. Het land is nu de grootste producent van Latijns-Amerika. De vorige
regering heeft het institutionele kader van de sector hervormd en ondersteunende beleidslijnen ingevoerd voor de boeren in een geliberaliseerd
systeem. De regering hielp ook de lokale producenten om productiesites
op te richten en om hun eigen chocolademerken te ontwikkelen. Heel wat
cacaoboeren werken op gediversifieerde plantages en investeren in cacaovariëteiten met een hoog rendement. Bovendien produceert het land
ongeveer twee derden van de wereldwijde fine/flavor cacao-oogst. De
regering probeert de boeren te ondersteunen, maar de verafgelegen boeren hangen nog steeds af van de lokale handelaars die vaak relatief lage
prijzen betalen. Dit is nog verergerd sinds de prijsdaling op de wereldmarkt. Na de verkiezingen midden 2017 kwam een nieuwe regering aan
de macht. Op het moment dat we dit verslag schrijven weten we nog niet
precies wat haar cacaobeleid inhoudt.
Peru
Peru is een relatief nieuwe speler op de internationale cacaomarkt. Het
land kent een lange geschiedenis van cacaoproductie voor de lokale markten en heeft zijn productie de laatste jaren sterk opgedreven. Ook al is het
nog een kleine speler ten opzichte van Ivoorkust en Ghana, zou het land in

de toekomst een grotere rol kunnen spelen op de cacaomarkt. De regering
moedigt de boeren aan om hun cacaoproductie uit te breiden, met namedankzij een massale financiering van USAID, die in het kader van haar ‘War
on Drugs’ ondersteuning biedt om de cocateelt te vervangen door cacao.

Indonesië
Ondanks het feit dat de Indonesische regering heeft aangekondigd decacaoproductie massaal te willen verhogen – hun ambitie om de grootste
cacaoproducent ter wereld te worden staat zwart op wit geschreven – daalde de cacaoproductie de laatste jaren. De boeren krijgen een relatief hoog
percentage van de cacaoprijs op de wereldmarkt, maar toch verlaten velen
de cacaosector om zich te storten op meer winstgevende teelten of om iets
helemaal anders te doen dan een landbouwactiviteit. Tegelijkertijd werd delokale cacaoverwerkingsindustrie gestimuleerd door een taks op de export
van rauwe cacaobonen, wat de vermalingsbedrijven ertoe aangezet heeftom fabrieken ter plaatse op te richten. Vandaag is er een overcapaciteit
aan vermalingsfabrieken in Indonesië. Om de cacaoverwerkingsindustrieleefbaar te houden, is het land nu een nettocacao-importeur, in het bijzonder van bonen uit West-Afrika.

Stijgende cacaoproductie:
Wereldwijde overproductie / Stijgende oogst in Côte d’Ivoire
400.000

Wereldwijde
overproductie

Metrieke ton

300.000
Stijging oogst in
Côte d’Ivoire

Bron: ICCO, Quarterly Bulletin of Cocoa Statistics

Conclusies & aanbevelingen
De producerende landen zouden hun cacaobeleid op elkaar moeten afstemmen – met een beter beheer van het aanbod en een holistisch landbouwbeleid – om betekenisvolle verbeteringen te waarborgen voor cacaoboeren. Transparantie en betrouwbaarheid zijn de kernprincipes voor dezeharmonisatie.

35

Ontwikkelingen in de consumptielanden

36

West-Europa, de Verenigde Staten en Australazië zijn niet alleen de grootste consumptielanden; bijna alle zetels van de cacao- en chocolademultinationals zijn daar ook nog eens gevestigd. Daarom spelen deze regio’s
een dubbel zo belangrijke rol om ervoor te zorgen dat de cacaosector demensenrechten respecteert en het milieu beschermt.

Bewustwording bij consumenten
De laatste tien jaar werden consumenten meer en meer bewust gemaakt
rond omstandigheden in de cacaoproductie. Dankzij talrijke campagnes,
in het bijzonder over kinderarbeid en onlangs ook nog over ontbossing,zijn de media en publieke bewustwording de grootste drijfveren om teevolueren naar (betere) normen en certificering in de chocolade-industrie.
Tegelijkertijd loopt men het risico dat deze campagnes de onderliggende
redenen van kinderarbeid en ontbossing, zoals armoede en het gebrek
aan infrastructuur, te veel vereenvoudigen. Voor deze uitdagingen is er
een veelzijdige aanpak nodig.
Nationale platformen
Nationale platformen zijn een waardevol instrument gebleken om de dialoog tussen de verschillende partijen binnen de volledige waardeketen
aan te wakkeren. De chocolade-industrie omvat echter heel veel wereldwijde en regionale spelers. Bijgevolg zou men er goed aan doen om meerde nadruk te leggen op meerpartijendiscussies op Europees en wereldwijd
niveau. Een dergelijk transparant en doeltreffend initiatief zou het voor denationale platformen makkelijker kunnen maken om ervaringen uit te wisselen. Dialoogplatformen zijn echter een grote financiële slokop en vergenveel personeel. Daarom is het vaak moeilijk voor de NGO’s om deel tenemen en worden ook de boeren uitgesloten, terwijl de bedrijven overhet algemeen wel over deze middelen beschikken. Dialoogplatformen
zijn geen doel op zich. Ze zijn enkel de moeite waard als ze leiden tot een
echte verandering op het terrein.
Het grootste en meest actieve nationale platform is het German Sustainable Cocoa Initiative (GISCO). Ook al is het het meest actieve platform,
toch ontbreekt het nog duidelijk aan ambitie. Zijn enige gekwantificeerde
doelstelling bestaat eruit om de hoeveelheid gecertificeerde cacao teverhogen naar 70% tegen 2020. Zijn pilootproject in Ivoorkust, Pro Planteurs, gebruikt veel middelen, maar het is niet zeker of dit programma degewenste resultaten zal opleveren en of het als voorbeeld kan dienen voor
een allesomvattende aanpak.
Het Nederlandse nationale platform “Choco Working Group” liep jarengeleden op kop, maar heeft zijn activiteiten aanzienlijk ingeperkt. Het

platform concentreert zich voornamelijk op een 100% gecertificeerde cacaoconsumptie tegen 2025. De groep evalueert momenteel hoe men de
Choco Working Group nieuw leven kan inblazen en wat dat zou betekenen
op het vlak van ambities, organisatie en acties. De vraag blijft nog of de
Choco Working Group een toegevoegde waarde kan leveren aan de leden boven op de andere (internationale) meerpartijenplatformen waar departijen vaker bij elkaar komen en die meer doelgerichte en doeltreffende
uitwisselingen hebben.
Onlangs werd er een Zwitsers platform voor duurzame cacao opgericht.
Het gebrek aan ambitie is echter teleurstellend, gelet op het belang ende omvang van de Zwitserse chocoladesector op wereldschaal. In plaatsvan zich te concentreren op de waardeketen van de Zwitserse bedrijven
beperkt het platform zijn duurzaamheidsdoelstellingen tot de cacaoproducten die fysiek worden geïmporteerd in Zwitserland en verliest daarbij
de cacao uit het oog die onderhandeld, bewerkt en verwerkt wordt tot
chocolade door Zwitserse bedrijven in het buitenland. Bovendien geeft het
platform geen definitie van “duurzame cacao” en verbindt het zich er niet
toe om de belangrijkste problemen uit de sector aan te pakken.
Het is teleurstellend te moeten vaststellen dat er nog altijd geen betekenisvolle gecoördineerde actie bestaat over de maatregelen die heel wat
andere grote Europese consumptie- en productielanden moeten nemen
zoals België, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Italië.
In de Verenigde Staten zet het ministerie van Arbeid zijn activiteiten binnen
de Coördinatiegroep voor kinderarbeid in de cacao (CLCCG) voort. Dezegroep geeft ieder jaar een overzicht van de vooruitgang die de bedrijven
hebben geboekt in de strijd tegen kinderarbeid. De CLCCG heeft nu de
Universiteit van Chicago de opdracht gegeven om een onderzoek te voeren naar de incidentie van de ergste vormen van kinderarbeid in de cacaoproductie in West-Afrika. Het is weinig waarschijnlijk dat de Verenigde
Staten in de nabije toekomst een nationaal platform zouden oprichten,
zoals bepaalde Europese landen. Green America en het International Labor Rights Forum hebben zo’n initiatief voorgesteld, maar de Amerikaanse
chocoladebedrijven geven er de voorkeur aan om samen te werken via
Cocoa Action, hoewel dit geen meerpartijenproject is.

Detailhandel
De retail speelt om drie redenen een cruciale rol bij de inspanningen om
de cacaosector duurzamer te maken. Ten eerste oefenen ze veel druk uit
op de chocoladeproducenten, doordat ze proberen om zo laag mogelijke prijzen te bekomen; dat druist in tegen de noodzaak om een hogere
prijs te betalen voor cacao aan de boer en om meer te investeren in de

37

38

duurzaamheid. Ten tweede wordt cacao steeds meer verkocht onder privélabels van groothandelaars; ze worden zelf ook chocoladebedrijven. Zo
komt in Duitsland bijvoorbeeld, de grootste markt van Europa, ongeveeréén derde van de chocoladeverkoop van privélabels.23 Ten derde, zoals we
ook al hadden aangehaald in de vorige cacaobarometer, strijken de kleinhandelaars een belangrijk deel van de winst op uit de cacaowaardeketen;ze moeten eveneens hun verantwoordelijkheden opnemen.
Het is een uitdaging om de kleinhandelaars te betrekken bij de wereldwijde discussies over cacao. Veel van hen zijn immers grote spelers op
nationaal en regionaal niveau, maar niet op wereldniveau. Toch zouden de
kleinhandelaars zich er meer bewust van moeten zijn dat de lokale – maar
universele – druk op de chocoladeprijs een groot probleem vormt in het
wereldwijd debat over armoede onder de boeren en dat ze mede verantwoordelijk zijn voor de problemen in de cacaobevoorradingsketen. Ze
zouden moeten betrokken worden bij het debat en hun verantwoordelijkheid moeten opnemen, niet alleen op nationaal vlak, maar ook op wereldwijd niveau.

Handelsakkoorden
De meeste grote cacaoproducerende landen, zoals Ivoorkust en Ghana,hebben economische partnerschapsovereenkomsten (EPA’s) afgesloten
met de Europese Unie. Deze bilaterale handelsakkoorden worden in twijfel
getrokken, aangezien de EU ze gebruikt om de markten van de voormaligekolonies van enkele leden te openen. De cacaoproducenten en –verwerkers profiteren van deze akkoorden, die hen vrije toegang geven tot de
Europese markt. De landen die weigerden om deze handelsakkoorden tetekenen ondervinden geen problemen voor de rauwe cacaobonen, maar
wel voor de verwerkte cacaoproducten. De Nigeriaanse producenten bijvoorbeeld betalen douanerechten tot 6,1% voor cacaoproducten. Door dehevige concurrentie in de vermalingssector en de kleine marges worden
de Nigeriaanse vermalers min of meer uitgesloten van de Europese markt.
De landen die geen deel uitmaken van de EPA-systemen, zoals Ecuador en
Peru, ondervinden gelijkaardige problemen.
Conclusies & aanbevelingen
Consumptielanden zijn niet alleen belangrijk vanwege hun consumptie,
maar ook omdat daar de grote cacao- en chocolademultinationals gevestigd zijn. Platformen over nationale strategieën moeten kunnen leiden tot
een echte verandering, en niet alleen tot meer dialoog. Er zou een beteretransnationale harmonisatie moeten zijn om echt het verschil te kunnen
maken. Kleinhandelaars moeten veel meer betrokken worden bij de wereldwijde cacaodialoog.

39

40

3. CertificeringCertificering
41

Geproduceerd/verkocht als gecertificeerd

291
136

2016

252
93

70

2014

RFA/SAN

2015

178

2017

218

458

481
177

2016

223

2015

238

2014

2017

2016

2015

2014

UTZ

491

639

390

582

575

1.166

918

879

1.188

1.449

(gegevens uit een vragenlijst)

Fairtrade

Wanneer je enige gereedschap een hamer is, zie je overal spijkers. Voor
lange tijd leek men enkel zijn toevlucht te kunnen nemen tot certificeringom de cacaosector duurzaam te maken. Vandaag heeft de sector veel meer
mogelijke maatregelen ter beschikking, doordat er nu meer inspanningengeleverd worden, en er meer gegevens, studies en ervaringen voorhandenzijn. Bovendien beginnen de standaardiseringsorganisaties hun activiteiten
te diversifiëren en zijn ze meer betrokken bij het ontwikkelen van vaardigheden en belangenbehartiging. Alle standaardiseringsorganisaties zijnnauw betrokken bij het debat over een leefbaar minimuminkomen en voeren onderzoek naar de manier waarop dit bereikt kan worden.
De termen “gecertificeerde cacao” en “duurzame cacao” worden vaak
nog – ten onrechte – door elkaar gebruikt, in het bijzonder in de duurzaamheidsdoelstellingen van verschillende nationale platformen en grote
bedrijven. Hoewel certificering een belangrijke stap kan zijn voor de bedrijven om hun bevoorradingsketen te verbeteren, toch is er veel meer
nodig dan dat om duurzaam te kunnen worden, zoals gemeenschappelijke
inspanningen met andere bedrijven en een sterke inzet van de regering.

42

Standaarden en een leefbaar inkomen
Geen enkele standaard heeft significant kunnen bijdragen tot een leefbaar
inkomen voor de boeren, of hen uit de structurele armoede kunnen halen.
Het gemiddelde inkomen van de gecertificeerde cacaoboeren ligt weliswaar ietsje hoger, maar de totale impact is relatief klein. De gemiddeldegecertificeerde cacaoboer blijft arm. 24 25 26 27 28
Hoewel de standaardiseringsorganisaties zich bewust zijn van deze problemen worden ze onder druk gezet door de concurrentie tussen de bestaande systemen. De chocoladebedrijven en de kleinhandelaars hebben deneiging om te kiezen voor het goedkoopste label, waarbij ze de mogelijke
negatieve gevolgen van deze prijsdruk vergeten. De slag om gecertificeerde volumes heeft er niet toe geleid dat de lat werd hoger gelegd.
Bovendien hebben de standaardiseringsorganisaties geen enkele rechtstreekse controle op een hele reeks variabelen die belangrijk zijn voor deboeren om in hun levensonderhoud te voorzien, met name toegang tot
infrastructuren (scholen, gezondheidszorg, wegen en toegang tot markten,enz.), de kwaliteit en de toepassing van de landwetgevingen, de beschikbaarheid van productiemiddelen, enz.

Fairtrade
Fairtrade is de enige van de drie grote standaarden die een minimumprijs
definieert (van 2.000 US dollar per ton als exportprijs). Met de prijsinzakking van 2016-2017 heeft Fairtrade enkele maanden de minimumprijs
moeten activeren in Ivoorkust, voor de eerste keer in tien jaar tijd. Dat betekent dat de minimum Fairtradeprijs zeer waarschijnlijk veel te laag is om
de boeren uit de armoede te houden. Naast de minimumprijs is Fairtradeook de enige van de drie die een vaste premie van 200 US dollar per ton
heeft, waardoor de boeren een zekere bescherming genieten, gelet op
hun zwakke onderhandelingspositie helemaal onderaan de bevoorradingsketen.
Fairtrade begint nu aan de laatste fase van een diepgaande en noodzakelijke revisie van de prijsbepalingssystemen van cacao. Bij deze revisie worden zowel de gewaarborgde minimumprijs en de premies kritisch geëvalueerd, want de onderzoeken van Fairtrade tonen aan dat de gemiddeldecacaoboer in Ivoorkust slechts 37% van een leefbaar inkomen verdient,en dat het mediane percentage nog veel lager ligt (25%).29 Dat Fairtradeervoor gekozen heeft om deze studie te voeren en de resultaten ervan te
publiceren betekent een grote stap voorwaarts. Andere standaarden worden aangemoedigd om hun voorbeeld te volgen.

UTZ/Rainforest
De twee andere grote cacaostandaarden, UTZ en Rainforest Alliance, fuseerden in januari 2018 en zullen hun activiteiten voortzetten onder denaam Rainforest Alliance. Tegen midden 2019 zullen de twee standaarden
actief zijn onder één enkele standaard die nog moet bepaald worden.
Deze fusie is het ideale moment om de instrumenten en nieuwe strategieën op punt te stellen om ervoor te zorgen dat een leefbaar inkomen voor
gecertificeerde boeren werkelijkheid wordt. Noch UTZ, noch Rainforest
hebben systemen om de boeren te beschermen tegen de marktschommelingen, zoals de huidige prijzencrisis. De nieuwe standaard zou zich kunnen inspireren op Fairtrade, met vaste premies en minimumprijzen. Hij zal
verder moeten gaan dan enkel landbouwoplossingen voor te stellen; hijzal het machtsonevenwicht in de bevoorradingsketen moeten aanpakken,
en meer bepaald de prijsbepaling van cacao, om een leefbaar inkomen tegaranderen voor de kleine cacaoboeren.
CEN/ISO
Na jaren van ontwikkeling is de wereldstandaard CEN/ISO nu bijna klaar.
Tijdens een wereldwijde stemming later dit jaar zal de standaard worden
goed- of afgekeurd. Heel wat elementen van deze standaard zijn inmiddels overgenomen in de andere standaarden of in bedrijfsstandaarden.
De vraag blijft echter of en hoe deze CEN/ISO-standaard in de praktijk zal
gebruikt worden, want er is geen centrale organisatie die verantwoordelijk
is voor de uitvoering ervan.
Bedrijfsstandaarden
Sommige bedrijven zoals Hershey’s en Mars blijven zich ertoe verbinden
om te komen tot 100% certificering en koppelen daaraan vaak extra duurzaamheidsprogramma’s. Andere bedrijven kiezen er vandaag voor om hun
eigen interne programma’s voor duurzame ontwikkeling uit te werken, zoals het programma Cocoa Life van Mondelēz, dat de Fairtrade-certificeringin Ghana heeft vervangen.
Het is positief dat bedrijven zelf eigenaar worden voor duurzaamheidstoezeggingen, in plaats van de verantwoordelijkheid over te dragen aan een
standaardiseringsorganisatie. Dat brengt echter ook bezorgdheden met
zich mee, vooral wat betreft de transparantie en betrouwbaarheid van deverslagen, waardoor de boeren – die al in de greep zijn van een asymmetrische machtsverhouding met hun kopers – nog afhankelijker worden van degrote cacaobedrijven.

43Onderdelen van Certificering

44

In de kritiek op certificering worden verschillende delen van het systeem
vaak ten onrechte door elkaar gebruikt of beschouwd als één enkel bedrijf. Het eerste onderdeel zijn de standaardiseringsorganisaties (zoals
Fairtrade, UTZ of Rainforest Alliance/SAN) stellen een standaard op voor
cacao en definiëren daarbij de criteria voor een duurzame cacaoproductie. Het tweede deel zijn de controle-instanties, die een controle uitvoeren om te garanderen dat de standaardcriteria nageleefd worden. Het
derde deel zijn de cacaobedrijven die gecertificeerde cacao kopen. Het
vierde onderdeel is de marketingsorganisatie, die samen met de standaardiseringsorganisatie het label promoot.

Premies
Hoewel gecertificeerde boeren een netto-inkomen verdienen dat slechts
ietsje hoger ligt dan dat van anderen, maken de premies wel degelijk verschil voor de de coöperatieven waarvan de boeren lid zijn. Alleen al daarvoor blijft certificering een belangrijk instrument, op voorwaarde dat het decoöperatieven versterkt en hen niet afhankelijk maakt van de kopers en hun
visie op duurzaamheid.
Een van de grootste uitdagingen is om te weten hoe coöperatieven en certificering niet enkel de reeds georganiseerde boeren kunnen bereiken, maarook de moeilijkst te bereiken en meer afgelegen boeren. Het zou makkelijker zijn als alle gecertificeerde cacao zo verkocht kon worden, en dus aan
een hogere prijs. Afhankelijk van de standaard wordt tussen de 20% en 60%
van de cacao die als gecertificeerde cacao werd geproduceerd niet verkocht als gecertificeerde cacao.

Veel beloven / Weinig resultaat
Het is van essentieel belang dat de standaarden waken dat er in hun
communicatie naar de consument geen te grote verwachtingen worden
geschept waaraan men niet kan voldoen. Over onderwerpen zoals het terugdringen van armoede of naleving van de mensenrechten, blijkt er een
kloof te bestaan tussen wat consumenten verwachten te kopen en wat destandaarden redelijkerwijs zouden kunnen beweren te verkopen. Aan het
begin van de bevoorradingsketen bestaat er ook vaak een kloof tussen deverwachtingen van de boeren en de werkelijkheid. Wanneer er niet aan deverwachtingen voldaan wordt, kan dit leiden tot een algemene teleurstel-Bedrijven:
Gecertificeerde cacao* / Cacao gebruikt in 20171* zertifiziert oder verifiziert aus eigenen Projekten

45

Handelaars/Verwerkers
36%

1.020

26%

950

42%

750

38%

593

19%

500

22%

400

102

Cemoi 4 31%

100

Cocoanect

N.A.

Blommer

Barry Callebaut 3
Olam

Cargill 5

Ecom

SucdenTouton 425%

Chocoladeproducenten
35%

450

Mondelēz International 2

43%

434

Nestlé

> 50%

410

75% 200

Hersheys 2

Mars 2,470%

135 Ferrero 3

45%

128 Lindt und Sprüngli 6(1) de meeste bedrijven verwijzen naar de ICCO-(3) 01/09/2016-31/08/2017

conversiepercentages: cacaoboter 1,33, cacaomassa(4) 2016

1,25, cacaopoeder en cacaocake 1,18(5) 01/06/2016 – 31/05/2017(2) schatting cacaovraag(6) traceerbaar en verifieerbaar

ling die de hele sector schade berokkent. Certificering zou veel transparanter moeten kunnen worden, zowel naar de consumenten toe als naar deboeren en de coöperatieven.

46

Conclusies & aanbevelingen
Alle standaarden zouden een leefbaar inkomen moeten opnemen als sleutelvereiste in hun gedragscodes. Ze zouden eveneens een minimumprijs
moeten bevatten die de boeren ontvangen – op basis van de berekeningen van het leefbaar inkomen. Dit zou kunnen gepaard gaan met een flexibele premie. Tegelijkertijd zouden boeren voor het bedrag van hun premie
niet mogen afhangen van hun onderhandelingsmacht. Voorts zou het interessant kunnen zijn om na te gaan of de standaarden een due diligence op
het vlak van mensenrechten zouden kunnen vereisen in de gedragscodes
van handelaars. Zolang er geen wetgeving bestaat, zou het interessant kunnen zijn om van de bedrijven of de kleinhandelaars die een product met
een certificeringslabel willen verkopen, te eisen dat ze op zijn minst het
leefbaar inkomen respecteren en de due diligence inzake mensenrechten.

4. Naar een
leefbaar inkomen

47

48

Naar een
leefbaar inkomen
Een leefbaar inkomen is een mensenrecht.* We weten echter nog steeds
niet zeker hoeveel een gemiddeld gezin cacaoboeren vandaag verdient of
wat ze zouden moeten verdienen om in hun levensonderhoud te kunnenvoorzien. De laatste jaren werden verschillende nieuwe studies gepubliceerd. De – in het beste geval onvolledige - berekeningen uit de vorige
cacaobarometers kunnen nu verduidelijkt worden door gegevens uit onderzoeken op het terrein. Daarmee kunnen er nieuwe berekeningen van
het inkomen gemaakt worden. Helaas is de belangrijkste conclusie uit deze
berekeningen nog altijd dat de meeste cacaoboeren onder de armoedegrens leven.

ArmoedeArmoede ligt aan de oorsprong van bijna alle problemen waarmee decacaosector geconfronteerd wordt, zoals kinderarbeid, ontbossing, ondervoeding van kinderen, en een hele reeks andere problemen. De grootste
uitdaging waarvoor de cacaosector dus staat is het uitroeien van armoede.
Een van de belangrijkste vertrekpunten, zoals wij al jaren aanbevelen, iseen gemeenschappelijke strategie voor een leefbaar inkomen.
Gegevens toegankelijk voor het publiek
Steeds meer bedrijven definiëren prestatiekernindicatoren (KPI) voor een
duurzamere cacaobevoorrading. Een belangrijke volgende stap is om dekloof tussen de huidige situatie en wat er gedefinieerd wordt als duurzaam* Het voorwoord van het oprichtingsdocument van de Internationale
Arbeidsorganisatie in 1919 verklaart de noodzaak van een “loon dat
een redelijke levensstandaard verzekert, zoals begrepen in hun tijd en
in hun land”. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
stelt dat een “billijke en toereikende bezoldiging” een basisrecht is, niet
alleen voor de werknemer, maar ook voor zijn gezin (VN 1948 : artikel
23 (3)). Het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en
Culturele rechten van de VN is nog specifieker en stelt dat “een waardig
bestaan voor hen en hun familie” een basisrecht is (VN 1966 : artikel 7).
Bovendien stellen de VN-richtsnoeren inzake bedrijfsleven en mensenrechten dat de regeringen verplicht zijn om de mensen te beschermentegen mensenrechtenschendingen en dat de bedrijven deze rechten
moeten respecteren (VN 2011).

te identificeren. Slechts weinig onderzoeken over deze kloof zijn toegankelijk voor het publiek. Vaak bestellen bedrijven studies, maar verspreiden ze
er de resultaten niet van. Wanneer ze wel worden gepubliceerd – zoals het
onderzoek van Barry Callebaut in 2017 naar het inkomen van de boeren
en de recente analyse van Fairtrade over het leefbaar inkomen – wordt het
echter duidelijk dat het verschil tussen de huidige situatie en de gewenste
situatie groot blijft.

Prestatiekernindicatoren over het inkomen en de armoede
Een deel van de vragenlijst die de auteurs van de cacaobarometer naar degrootste cacao- en chocoladebedrijven stuurden betrof de vraag of ze “hetinkomen van de boeren en/of het inperken van de armoede onder boeren”
als prestatiekernindicatoren (KPI) hadden opgenomen. Als we dit vergelijken met de voorgaande barometers, zien we deze keer dat verschillende
bedrijven hun KPI en becijferde resultaten hebben meegedeeld. We kunnen deze cijfers niet valideren zonder toegang te hebben tot de desbetreffende databanken, maar het feit dat ze bestaan en dat ze gedeeld worden,
geeft aan dat er toch een deel van de grote bedrijven nu erkent dat er een
kloof bestaat tussen het huidige inkomen van de boeren en een leefbaar
inkomen, of op zijn minst een minimuminkomen, overeenkomstig de armoedecriteria van de Wereldbank.
Prijs
Het is overduidelijk dat de huidige cacaoprijs te laag ligt om de kloof tekunnen dichten tussen het huidige inkomen en een leefbaar inkomen. Veelwerknemers uit bedrijven geven dit off the record ook toe. Handelaars en
cacaoverwerkers gaven bijvoorbeeld aan de auteurs toe dat ze wisten dat
de cacaoprijs heel wat hoger zou moeten liggen. Voor een oplossing kijken
velen echter nog altijd naar de markt. Hoewel ze het probleem erkennen,
benadrukken handelaars en cacaoverwerkers nog vaak dat ze hun prijzen
enkel zullen verhogen als de chocoladebedrijven zullen betalen voor hogere bevoorradingskosten. Heel wat chocoladebedrijven steken ondertussen de schuld op de prijsdruk op de retail. Dit debat zit al meer dan tienjaar muurvast.

49

Definitie van een leefbaar inkomen

50

Een leefbaar inkomen is het netto-inkomen dat een gezin zou moeten
verdienen om alle leden een waardige levensstandaard te bieden. Dat
omvat: voeding, water, onderdak, onderwijs, gezondheidszorg, vervoer,
kledij en andere basisbehoeften, inclusief reserves voor onvoorziene
omstandigheden.* Het wordt gedefinieerd als een netto-inkomen. De
kosten die voortvloeien uit de landbouw zijn dus inbegrepen in deze
berekening.

Variabelen met een effect op het inkomen
De boeren en de volwassen leden van een gezin kunnen een aantal dagenper jaar werken. Het inkomen dat ze uit deze arbeid verkrijgen hangt af van
een aantal beslissende factoren. Het rendement per hectare, de groottevan de velden en, uiteraard, de prijs van de oogst bepalen of een boer
voldoende verdient om zijn gezin te kunnen onderhouden. Al deze elementen moeten in acht genomen worden om een toereikend inkomen teverzekeren. Het zou vreemd zijn te verwachten dat een boer uit de armoede kan geraken met een zeer lage productiviteit, maar tegelijkertijd zou het
onredelijk zijn dat hij zich een gigantisch rendement als doel moet stellenom een waardig leven te kunnen leiden. Er zijn immers beperkingen voor
een hoger rendement, zoals onaanvaardbare hoeveelheden pesticides,
een onrealistische hoeveelheid extra werk of onhaalbare eisen in termen
van krediet en financiering. De variabelen rendement, grond en prijs omvatten een hele reeks uitdagingen die in hun geheel moeten aangepakt
worden.

Rendement

Boeren moeten ondersteund en aangemoedigd worden om hun rendement te verhogen. De grootste uitdaging om het rendement te verhogen
is te weten hoe dit op duurzame wijze kan gestimuleerd worden, zonder
dat dit de andere nodige interventies belemmert.
Het is duidelijk dat bedrijven hun strategie fundamenteel moeten aanpassen. Ze moeten niet alleen een eenzijdige productiviteitsstijging bevorderen, maar ook het netto-inkomen - en niet het aantal bonen per hectare- als belangrijke maatstaf gebruiken. Dit moet gepaard gaan met een alge* Definitie van een leefbaar inkomen van de “Praktijkgemeenschap” vanGIZ, ISEAL en Sustainable Food Lab.

mene diversifiëring – in het bijzonder van de agrobosbouw – en met een
beperkt en verstandig gebruik van agrochemische producten. De regeringen spelen een uiterst belangrijke rol om een geïntegreerd landbouwbeleid en degelijke overheidsinfrastructuren te waarborgen zoals toegang tot
de markten en de voorlichtingsdiensten.
Door een hoger rendement hoeft er een minder grote oppervlakte beplantte worden met cacaobomen. Deze zones zouden dan voor verschillendegewassen gebruikt kunnen worden (zie hieronder) of voor het heraanplanten van natuurlijke wouden om de biodiversiteit te herstellen en bepaalde
negatieve effecten van ontbossing te beperken.

Nettowinst als belangrijkste maatstaf en niet het rendement
Hoewel het belangrijk is, is de verhoging van het rendement niet het
wondermiddel dat de problemen uit de cacaosector zal oplossen, in tegenstelling tot wat bedrijven vaak geloven. Zoals de huidige prijsdaling
heeft aangetoond, is het niet voldoende om te rekenen op een verhoging
van het rendement om de inkomensproblemen op te lossen. Een hoger
rendement kan positief bijdragen tot een hoger inkomen voor de boeren,
op voorwaarde dat de prijzen niet dalen en dat de financiële kosten enarbeidskosten niet sneller stijgen dan dat een hoger rendement kan compenseren. Een hogere totaalproductiviteit van alle cacaoboerderijen zal
het huidige overaanbod op de wereldmarkt alleen nog maar aanscherpen,
waardoor er nog minder aandacht aan zal besteed worden. Een hoger
rendement vereist eveneens meer investeringen en arbeidskrachten. Zelfs
aan de prijzen van vóór de inzakking waren heel wat boeren te arm om teinvesteren in een duurzamere en productievere cacaoteelt.

Cocoa Action en productiviteit
Voor de industrie is het stimuleren van het rendement een manier om een
toekomstige stabiele en goedkope cacaobevoorrading te verzekeren.
Het is dus niet verbazingwekkend dat de huidige strategieën van deindustrie op het vlak van duurzaamheid bijna uitsluitend gebaseerdzijn op een hogere productiviteit per hectare. Het rendement per
hectare is trouwens de belangrijkste prestatiekernindicator van het
duurzaamheidsprogramma Cocoa Action. Dit moet anders zodat er
maatstaven over het netto-inkomen van de boeren worden opgenomen.

51

52

Diversificatie
Teeltdiversificatie zou moeten deel uitmaken van elk programma ter bevordering van een productiviteitstoename. Daardoor worden de boeren minder afhankelijk van één enkel product, waardoor ze zich flexibeler kunnen
opstellen. De teeltdiversificatie kan ook zorgen voor meer biodiversiteit inde fauna en flora. Bovendien kan diversificatie – en meer bepaald agrobosbouw – op lange termijn de effecten van de klimaatveranderingen verzachten en aanpassingsstrategieën mogelijk maken.
Tegelijkertijd tonen onderzoeken aan dat heel wat cacaoproducerende
gezinnen reeds beschikken over een redelijk gediversifieerd inkomen. De
boeren hangen echter nog sterk af van cacao, want deze teelt levert overhet algemeen de hoogste inkomsten op, in ieder geval in de grote cacaoproducerende regio’s van West-Afrika.30 Er dient nauwkeurig nagegaan
te worden of de cacaoproducerende gezinnen over de nodige middelen(arbeidskrachten) beschikken om een grotere diversificatie mogelijk temaken. Als er bovendien geen markt bestaat voor de gediversifieerde producten is diversificatie niet echt interessant voor de boeren. Tegelijkertijd
zouden de producerende regeringen zich moeten concentreren op het
landbouwbeleid en de lokale markten moeten ondersteunen voor de teelt
van voedingsgewassen. Ze zouden ook moeten investeren in infrastructuur,
meer bepaald wegen, om de transportkosten van de bederfelijke producten naar de lokale markten te beperken.

Agrochemische producten
Fungiciden en pesticiden beschermen ruimschoots tegen gewasziekten,
maar de cacaosector heeft onvoldoende maatregelen getroffen tegen de
ongewenste effecten van agrochemische producten, met name de gevaarlijke arbeidsomstandigheden voor de mensen die de agrochemische producten sproeien, de besmetting van de ecosystemen en resistentere stammen van plagen en ziekten door een slechte toepassing. De willekeurige
verspreiding, met name in Ghana, heeft ook geleid tot een wijdverbreide
corruptie. Zo worden de agrochemische producten die gratis aan de boeren zouden moeten gegeven worden, verkocht op de lokale markt, of zelfs
in de buurlanden.
De verdeling en het gebruik van agrochemische producten gebeurde inhet beste geval vaak lukraak en op basis van ontoereikende kennis. De
voorlopige resultaten tonen aan dat het gebruik van meststoffen, in het
bijzonder, slechts een zeer beperkte impact kan hebben als ze gebruikt
worden op oude boomplantages. Pesticiden zijn duur en kunnen alleen
maar voor een hoger inkomen zorgen als ze op het juiste moment en op
gepaste wijze worden gesproeid en gecombineerd worden met andere
goede landbouwpraktijken.

Verjonging
In West-Afrika in het bijzonder verouderen de meeste cacaobomen en zijn
ze minder productief. Een massale verjongingscampagne zal noodzakelijkzijn, vooral om ziekteresistente variëteiten te introduceren, waardoor het
gebruik van agrochemische producten beperkt kan worden. Verjonging isechter een duur proces, en men moet op ongeveer vier jaar rekenen om
daar financieel voordeel uit te kunnen halen. Rekening houdende met deprijzen van 2017 lopen de boeren een groter risico als ze investeren in verjonging. Volgens de gegevens die GIZ heeft verzameld, bedraagt de winst
uit een vernieuwde plantage – zelfs met goede landbouwpraktijken en een
hogere productiviteit – in Ivoorkust slechts ongeveer 31 euro per jaar en
per hectare op 25 jaar.31 Om verjonging rendabel te maken moeten deprijzen aanzienlijk stijgen.
Training
De meeste projecten van cacaobedrijven en agentschappen voor ontwikkelingssamenwerking zijn gericht op het trainen van boeren. Vaak volgende boeren deze trainingen niet of passen ze niet toe wat ze leren door een
gebrek aan investeringskapitaal. In een recente studie verklaarden 85% vande boeren uit het oosten van Ivoorkust dat ze geen extra opleidingen nodig hadden. Ze vinden dat ze over voldoende kennis beschikken, maar dat
ze investeringskapitaal nodig hebben om hun kennis te kunnen omzetten
in de praktijk.32 Trainers en werknemers uit de bedrijven die in West-Afrika
hebben gewerkt, vertellen hetzelfde. Een ander groot probleem in WestAfrika, maar ook in de meeste cacaoproducerende regio’s, is dat de coöperatieven niet sterk in hun schoenen staan. Vaak zijn ze niet doeltreffend
wanneer ze de boeren moeten vertegenwoordigen of trainingen moeten
voorzien. Ook al zou dat het geval zijn, dan nog maken de meeste boeren
geen deel uit van een coöperatieve, waardoor ze nog moeilijker toegang
hebben tot opleidingen.

Tekort aan arbeidskrachten (en gezondheidszorg als middel
om de productiviteit op te trekken)
Een van de meest doeltreffende maatregelen om de cacaoboeren en
hun gezinnen te ondersteunen is om de toegang tot gezondheidszorg
en drinkbaar water te bevorderen. Een betere gezondheid en minder
productiviteitsverlies wegens ziekte vormen eveneens een belangrijk
middel om kinderarbeid tegen te gaan. Een gebrek aan betaalde volwassen arbeidskrachten is immers een bepalende factor in het voorkomen van kinderarbeid.
Malaria is bijvoorbeeld één van de voornaamste doodsoorzaken bij

53

54

kinderen jonger dan vijf jaar in Ivoorkust. Dit is een endemische ziektein de cacaogebieden, vooral tijdens het regenseizoen. Malaria kan
bloedarmoede en andere ondervoedingsindicatoren erger maken. In
Ivoorkust hadden groentetelers met malaria die meer dan twee dagenniet konden werken tijdens het groeiseizoen 47% minder rendement
en 53% minder inkomen dan boeren die minder dan twee dagen had
gemist. Wanneer boeren ziek zijn, is het bovendien waarschijnlijk dat
ze meer op hun familieleden rekenen om te helpen bij de taken op deboerderij, ook op hun kinderen.33 Wanneer de kinderen ziek zijn, werken de boeren over het algemeen ook minder om voor hen te kunnen
zorgen.

Arbeidskrachten en land
Een ideaal inkomen uit de cacaoteelt hangt af van arbeidskrachten; ommeer land te kunnen bewerken, moet men betaalde arbeidskrachten aanwerven. Heel wat kleinschalige boeren hangen gedeeltelijk af van deze
arbeidskrachten tijdens de belangrijkste oogstmaanden, maar ook voor
specifieke taken zoals kappen en sproeien. Zelfs de boeren met een kleine
boerderij hebben arbeiders in dienst, hoewel het aantal werkdagen perhectare cacao enorm varieert.
Er zijn geen gegevens beschikbaar over de hoeveelheid arbeidskrachten
die een boer idealiter zou moeten investeren per hectare of over wat dit
zou betekenen voor de ideale grootte van de plantage. Studies hebben
aangetoond dat boeren met grotere plantages veel minder in arbeidskrachten investeren, wat zich vertaalt in veel lagere rendementen per hectare.34
Afhankelijk van de kostprijs van betaalde arbeid* en de cacaoprijs, zouden
boeren met betaalde arbeidskrachten en hogere productiviteit minder
kunnen verdienen dan boeren met een kleinere boerderij met minder uren
en lagere rendementen; immmers, de kosten van betaalde arbeidskrachten zijn vaak aanzienlijk hoger dan het boereninkomen zelf. In 2014 betaalden Ghanese boeren de arbeiders 5 US dollar per dag. In Ivoorkust is dat
bedrag ongeveer hetzelfde, namelijk tussen 4 en 6 US dollar per dag.35
Voor een levensvatbare boerderij moet men niet alleen rekening houden
met de grootte, maar ook met de beschikbaarheid en prijs van arbeids* Naast het leefbaar inkomen voor de boeren bestaat er ook een debat over
een leefbaar loon voor de arbeiders. Het is mogelijk dat de huidige lonen
lager liggen dan het leefbaar minimumloon. Hoewel een dergelijk loon
waarschijnlijk nog meer druk zou leggen op de prijzen voor de boeren, is
dat nodig om te komen tot een duurzame cacaosector.

krachten en een voldoende hoog landbouwinkomen (en dus met de cacaoprijs) om zich arbeiders te kunnen veroorloven.

Prijs

Het is al meer dan een jaar geleden sinds de cacaoprijzen ineenzakten
eind 2016. De boeren werden het hardst getroffen, doordat ze minder
de schok konden opvangen. Sommige boeren vertellen dat ze niet alleen
geen leefbaar inkomen verdienen, maar dat ze zelfs cacao telen met verlies. Er is echter geen enkele georganiseerde inspanning vanuit de industrie of de regeringen om – al was het maar gedeeltelijk – de last te verlichten die door dit plotse inkomensverlies op de schouders rust van de reeds
arme boeren.*Het is uiterst belangrijk dat de prijs die de boeren ontvangen verhoogd
wordt. Tegelijkertijd tekent er zich een dalende langetermijntrend af voorde cacaoprijzen.36 Uit een recent document waartoe de Nederlandse regering opdracht had gegeven, blijkt dat “de boeren niet alleen nood hebben aan een aanzienlijke verhoging van de prijs van hun cacao, maar ook
aan een substantiële toename van de productiviteit om een waardig levente kunnen leiden met cacao.”37 Dit is niet langer een argument dat alleen
door activisten en onafhankelijke onderzoekers naar voren wordt geschoven. Heel wat hogere kaderleden uit de cacaosector leggen vergelijkbare
verklaringen af in de wereldwijde cacaodialoog.
Het is niet alleen nodig om de manieren te onderzoeken waarmee men
een invloed kan hebben op de prijs die de boeren verdienen om ze zo tebeschermen tegen prijsschokken, maar ook om het algemene landbouwinkomen te verhogen. Zelfs met de prijzen van half 2016, vóór de daling,
verdienden de meeste cacaoboeren geen leefbaar inkomen.

Meer betalen
De boeren meer betalen is de snelste, meest doeltreffende en eenvoudigste manier om op korte termijn iets te doen aan het ontoereikende inkomen. We moeten onmiddellijk handelen, anders zal de prijsinzakking tegrote verwoestende effecten hebben. Deze kortetermijnstrategie moet hoe
dan ook gepaard gaan met andere maatregelen om te vermijden dat er
onopzettelijk een stijgend overaanbod wordt gecreëerd op lange termijn.
Deze maatregelen worden in detail besproken in dit hoofdstuk.
* In Ghana heeft de Cocobod sinds de crisis subsidies gegeven voorde prijs die de boeren krijgen, waardoor de prijs behouden bleef op
het niveau van voor de inzakking, wat ongeveer 400 miljoen US dollar
gekost heeft. We weten niet hoe lang de Ghanese regering deze maatregel nog zal kunnen volhouden.

55

56

Reële prijs (2015) in duizenden US dollar per ton

Langfristiger Preistrend98Reële prijs

7
6
5
4

Tendens3
2
101952 1957 1962 1967 1972 1977 1982 1987 1992 1997 2002 2007 2012 2017

Bron: LMC 201838

AntitrustHet is bij wet verboden om collectieve overeenkomsten over minimumprijzen af te sluiten, maar bepaalde indicatoren geven aan dat de overheden
bereid zouden zijn om deel te nemen aan het debat, op voorwaarde dat
het debat draait rond het beschermen van de mensenrechten en het bestrijden van armoede. De huidige discussie over het leefbaar loon geeft
de te volgen weg aan. De sector zou een akkoord moeten bereiken overde middelen om een leefbaar inkomen te berekenen en zou blijk moeten
geven van voldoende politieke wil om hiervan de belangrijkste maatstaf
te maken. Bovendien zou elk individueel bedrijf deze redelijke prijs kunnen raadplegen en betalen. Dit zou gebaseerd zijn op de beslissingen van
individuele bedrijven om de resultaten van de berekening van het leefbaar
inkomen aan te nemen, zonder dat er sprake is van een collectieve overeenkomst.
Het is hoog tijd dat de bedrijven de morele verplichting nakomen om deprijs die aan de boeren betaald wordt te verhogen, om zo een leefbaar
inkomen te garanderen aan de behoeftige cacaogezinnen die in structurele armoede leven. Hoewel men kan vrezen voor kartelvorming als dezebeslissing op collectief niveau genomen zou worden, bestaat er geen enkele reden waarom de individuele bedrijven niet in staat zouden zijn omeenzijdig te beslissen om hun leveranciers meer te betalen.

Termijnmarkt
Sinds de liberalisering van de cacaomarkten in de jaren ’80, onder druk
van het IMF en de Wereldbank, heeft de sector altijd de kwestie ontweken
om de prijzen die de boeren ontvangen op te trekken. De “markt” moest
vraag en aanbod in evenwicht brengen, waardoor men zo tot de “juiste
prijs” kwam. De markt liet echter de meeste cacaoboeren in de steek; zezijn extreem arm. Het is hoog tijd om de grootste tekortkomingen in het
systeem aan te pakken*. In de cacaosector in het bijzonder worden deprijzen vastgelegd op de termijnmarkt, die meer en meer afhangt van computeralgoritmes. De meeste spelers op de markt stellen dat ze niet anders
kunnen dan de dynamiek volgen van de termijnmarkt. Het is nodig om demiddelen te vinden om de macht van algoritmes op de markt te begrijpen
en te verkleinen.
Premies
Vandaag leidt de premie die standaardisatieorganisaties uitkeren aancacaoboeren tot een marginale inkomensstijging. Zelfs de vaste premie
van Fairtrade bedraagt minder dan 10% van de huidige prijs op de wereldmarkt en het grootste deel wordt gebruikt om de certificeringskosten
te dekken of om de coöperatieve te ondersteunen.39 Voor de gezinnen
zonder leefbaar inkomen is zelfs een zeer kleine verhoging welkom. Er bestaat echter een enorme kloof tussen het inkomen waaraan consumenten
denken bij te dragen en de werkelijkheid op de cacaoboerderijen.
Flexibele premies
Flexibele premies zouden eventueel de bedrijven kunnen aanmoedigenom een hogere prijs te betalen. In een dergelijk systeem zou de premie
toenemen wanneer de wereldmarktprijs daalt. Er zijn al kleine bedrijven
die succes boeken met flexibele premies die gebaseerd zijn op de evolutie
van de prijs die de boeren krijgen.** Door te werken met flexibele premies
kan het risico van de prijsvolatiliteit verdeeld worden tussen de boer enhet bedrijf. Dit zou de meest realistische manier zijn om een prijsbodem of
andere risicospreidingsmechanismen in te voeren.
* Hoewel intern tegengewicht in de keten leidt tot een redelijk prijsevenwicht voor het grootste deel van de bevoorradingsketen toont derecente SEO-studie aan dat “de hoofdreden van de aanhoudende armoede van de cacaoboeren te maken heeft met het feit dat de meeste
van hen prijsnemers zijn die over weinig of geen marktmacht beschikken.” Nienke Oomes, Bert Tieben, et al. Market Concentration and Price
Formation in the Global Cocoa Value Chain, SEO Amsterdam Economics, p.1** Südwind Institut legt gedetailleerd uit hoe een systeem met flexibele
premies werkt. U kan het hier downloaden (goo.gl/dyYTq1)

57

58

Traceerbaarheid en handelsrelaties op lange termijn
Een volledige transparantie in de bevoorradingsketen en rechtstreekse,billijke en duurzame handelsrelaties tussen boeren en bedrijven zijn noodzakelijk om diverse redenen. Ten eerste zorgt dit voor stabiliteit op delange termijn voor cacaoboeren, en krijgen ze toegang tot krediet en investeringen. Bovendien wordt er zo ook voldaan aan de voorwaarden voor
het referentiekader van de Verenigde Naties “Bescherm, eerbiedig, herstel”
raamwerk, dat stelt dat bedrijven ervoor verantwoordelijk zijn om na tegaan of ze de mensenrechten in hun waardeketens eerbiedigen.
Chocoladeproducenten weten meer en meer waar de cacao die ze gebruiken vandaan komt. Ze zijn nauw betrokken geraakt bij de handel inherkomstgebieden in West-Afrika waardoor ze vaak rechtstreeks in contact
staan met boerenorganisaties en coöperatieven.
Nu de bedrijven over deze kennis beschikken, moet dit vertaald worden
naar een traceerbaarheid van de bevoorradingsketen en naar handelsrelaties op lange termijn, samen met een verantwoordelijke prijsbepaling.

Beheer van het aanbod
Als prijsgebaseerde oplossingen van de industrie de enige maatregelen
zouden zijn, zou er binnen enkele jaren nog een groter overaanbod aancacao zijn. Prijsinterventie moet gepaard gaan met een politieke langetermijnstrategie van de regeringen van de producerende landen die een
coherent landbouwbeleid en een wereldwijd beheer van het aanbod voor
ogen hebben. Ook is het de plicht van de regeringen van de cacaoproducerende landen om hun verantwoordelijkheid op dit vlak meer au serieus
te nemen. De meesten blijven echter vasthouden aan nationale plannen
om de cacaoproductie massaal te doen toenemen, waardoor de markt nog
meer overspoeld dreigt te worden.
Op nationaal niveau moeten de regeringen een landbouwbeleid uitwerken
en invoeren dat opgewassen is tegen de uitdagingen, zoals het bevorderen en het toegankelijker maken van diverse inkomstenbronnen en krediet.
Pensioenregimes en herbebossingscampagnes zoals eerder beschreven in
dit hoofdstuk zouden hier ook moeten deel van uitmaken.
Er bestaan verschillende manieren om het cacaoaanbod te beperken, zoals
de invoering van buffervoorraadfondsen, quota, de invoeringen van een
OPEC-samenwerking tussen de belangrijkste producerende landen en defysieke beperking van het cacaoaanbod door de voorraden op een alternatieve wijze te gebruiken.

Elk land zou het aanbod efficiënt moeten controleren, maar dat moet ook
wereldwijd gebeuren. Zowel op nationaal als op wereldwijd niveau zouden
daarvoor operationele mechanismen moeten ingevoerd worden om deindividuele productierechten (opnieuw) toe te kennen, de kwaliteit en deproductiemethodes te controleren, om onverdiend inkomen op speculatie
tegen te gaan, om corruptie en belastingontduiking weg te werken, om
operationele mechanismen in te voeren om de nationale productie en handel te controleren, om de productierechten tussen landen (opnieuw) toe tekennen en de problemen op te lossen die door de uitbuiters veroorzaakt
worden.
Er moeten duidelijke lessen getrokken worden uit de internationale akkoorden over grondstoffen die tot de jaren ’80 van kracht waren. Dezemaatregelen hebben immers ruimschoots gefaald doordat de hierbovenbeschreven kwesties niet juist aangepakt werden en door ideologischemotieven om de wereldgrondstoffenmarkten te dereguleren en te liberaliseren.40
Ondanks de voorbije mislukkingen staat de technologie en de traceerbaarheid vandaag al een stuk verder. Er bestaat ook een grootschalig internationaal akkoord krachtens het referentiekader van de Verenigde Naties “Bescherm, eerbiedig, herstel” raamwerk, dat alle bedrijven verantwoordelijk
zijn om de mensenrechten in hun bevoorradingsketens te eerbiedingen.
Gelet op deze tendensen zou het mogelijk moeten zijn om oude ideeën
opnieuw onder de loep te nemen met nieuwe middelen in handen om
deze om te vormen tot doeltreffende strategieën.
Hoe dan ook is er een duidelijke politieke wil nodig om het beheer van het
aanbod op te lossen. Daar is ook veel meer vertrouwen en integriteit op
regeringsniveau voor nodig dan vandaag het geval is.

Conclusies & aanbevelingen
Er zijn nieuwe strategieën nodig om daadwerkelijk een leefbaar inkomente behalen. De cacaoteelt zal niet duurzaam worden zolang de hardwerkende boeren geen leefbaar inkomen verdienen. Het netto-inkomen van
de boeren moet een prestatiekernindicator worden voor de sector en degegevens moeten uitgewisseld worden. De boeren dienen gesteund en
aangemoedigd te worden om hun rendement op een duurzame wijze op
te trekken, met name door diversificatie, een juist gebruik van agrochemische producten en door verjonging. Ondanks al deze inspanningen blijft
de cacaoprijs te laag om de kloof tussen het huidige inkomen en het leefbaar inkomen te kunnen overbruggen. Op korte termijn zouden bedrijven
een hogere prijs aan de boeren moeten betalen, eventueel in de vorm vanflexibele premies of eenzijdige prijsverhogingen. Op middellange termijn

59

60

zouden regeringen oplossingen moeten invoeren voor het beheer van het
aanbod om zo de beschikbare hoeveelheid cacao te controleren. Dezemaatregelen zouden moeten gepaard gaan met een geïntegreerd nationaal landbouwbeleid met betrekking tot herbebossing, teeltdiversificatie,
landhervormingen en pensioenstelsels.

5. Transparantie &verantwoording

61

62

Transparantie &verantwoording
Transparantie en verantwoording zijn van essentieel belang om de mensenrechten te waarborgen en om te zorgen voor duurzaamheid, zij zijn
geen doel op zich. Zij maken diverse verbeteringen mogelijk, waarondervooruitgangen beter beheren en versnellen; leemtes in huidige strategieën opsporen – zowel voor extra investeringen als voor extra resultaten die
noodzakelijk zijn; schendingen voorkomen; effecten van de schendingenvoor boeren en cacaogemeenschappen verzachten; en mogelijke synergieën en kansen tussen de verschillende partijen aan het licht brengen.
De voornaamste hindernissen voor transparantie en verantwoording zijnniet van technische, maar wel van politieke aard. De wil van alle partijenbinnen de sector moet voldoende groot zijn. Regeringen en bedrijven spelen een essentiële rol op het vlak van transparantie en verantwoording. Als
ze hand in hand werken, zal de sector beter gewapend zijn om de uitdagingen nog doeltreffender het hoofd te bieden.

Due diligence op het vlak van mensenrechten
Transparantie en verantwoording zijn belangrijk voor het respecteren vanmensenrechten. Volgens de VN-richtsnoeren inzake bedrijfsleven en mensenrechten (UNGP) moeten bedrijven blijk geven van due diligence op
het vlak van mensenrechten. Daartoe moeten bedrijven de risico’s in hun
bevoorradingsketen analyseren, voorkomen, verzachten, verhelpen enhierover verslag uitbrengen. Niet alleen in hun eigen activiteiten, maar ook
in die van hun toeleveranciers.
Daarvoor zullen verschillende stappen nodig zijn, te beginnen met het
opstellen van verplichte verslagen over de relevante kernmaatregelen,zoals de capaciteiten en werkwijzen inzake verantwoord risicobeheer(bijvoorbeeld over kinderarbeid door de gevallen te communiceren diegeïdentificeerd konden worden dankzij deze praktijken, in plaats van tedoen alsof ze niet bestaan). Deze verslagen zouden gebaseerd moeten zijn
op gemeenschappelijke en gestandaardiseerde definities. Daartoe moet
de wetgeving inzake transparantie tussen de verschillende jurisdicties enmarkten geharmoniseerd worden om te voorkomen dat elk land weer iets
verschillende regels heeft.

Voor een dergelijke harmonisatie zou het al een goed begin zijn om destandaarden voor due diligence op het vlak van mensenrechten in te voeren die opgenomen staan in de protocollen van de ILO, de UNGP en derichtlijnen van de OESO. In de context van kleinschalige boeren hebben
heel wat problemen structurele oorzaken die verder gaan dan het bevoegdheidsgebied van een enkel bedrijf. De indicatoren die men gebruikt
bij de invoering van due diligence zouden de nodige onderliggendeveranderingen moeten weergeven, en men zou moeten vereisen dat deandere verantwoordelijke partijen, zoals de nationale regeringen, zich ookaansluiten.

Cross-commodity lessen: Unilever publiceert de volledige
palmoliebevoorradingsketen
Kennis en openheid over de bevoorradingsketen van een bedrijf (deoorsprong van de producten en de omstandigheden waarin ze werden
geteeld en/of geproduceerd) boezemen investeerders en klanten meer
vertrouwen in, zorgen ervoor dat de regels beter nageleefd worden engeven aan dat het bedrijf vertrouwen heeft in zijn eigen mechanismen
van due diligence op het vlak van mensenrechten. In de afgelopenmaanden heeft Unilever een lijst gepubliceerd van alle fabrieken en
onderaannemers uit haar wereldwijde palmoliebevoorradingsketen.
In de cacaosector zou een dergelijke publicatie ook een uitstekende
maatregel zijn die de multinationals kunnen nemen. Er dient opgemerkt
te worden dat dit een eerste stap is waardoor de kans vergroot om deleemtes op te sporen en te corrigeren.

Bezwaarprocedures
Transparantie kan ook de slachtoffers van mensenrechtenschendingen
helpen om toegang te krijgen tot bezwaarprocedures om deze schendingen te verhelpen, varierend van dwangarbeid tot de betaling van een
loon dat lager ligt dan het minimumloon. Deze “toegang tot bezwaar” isde derde pijler van het VN “Bescherm, eerbiedig, herstel” raamwerk, naast
de beschermingsverplichting van de regering en de eerbiedigingsverantwoordelijkheid van het bedrijf. De bezwaarprocedures kunnen de vorm
aannemen van juridische, administratieve, wetgevende en andere middelen. Particulieren, vakbonden en NGO’s moeten klachten kunnen indienen
wanneer een bedrijf of de regering de regels niet naleven.

63

64

Bedrijfsverslagen
Bedrijfsverslagen over duurzame cacao en mensenrechten neigen enkel tespreken over de successen. Er wordt zelden gesproken over welke lessen
er getrokken werden uit mislukkingen, waardoor tal van bedrijven dezelfde
strategieën uitproberen zonder succes. Bovendien praten de meeste verslagen enkel over resultaten en absolute cijfers en niet over de impact diede investering zou kunnen hebben, noch over hoe ze in verhouding staan
tot de omvang van het probleem.
Samenwerkingen zoals Cocoa Action vinden moeilijk betrouwbare gegevens. Wanneer ze die toch vinden, berichten ze op een uiterst geaggregeerd niveau.
De projectgegevens blijven vertrouwelijk, zelfs wanneer ze mede gefinancierd worden door ontwikkelingshulp en dus door overheidsfondsen vande consumerende regeringen, zoals met financiële steun van het Initiatiefvoor Duurzame Handel (IDH) of andere gelijkaardige acties.
De indicatoren moeten meetbaar zijn en de resultaten moeten toegankelijk
zijn voor het publiek om de vooruitgang te kunnen evalueren. De gegevens moeten kunnen vergeleken worden, bijvoorbeeld door mee te werken aan de uitwerking van indicatoren en door de onderzochte periodes
te coördineren. Voor alle projecten waar gegevens uitgewisseld worden,
moeten er refertestudies gevoerd worden en de criteria ter definitie van
een leefbaar inkomen moeten integraal deel uitmaken van het concept.
Tot slot moeten de gegevens gebaseerd zijn op de impact en niet op deinspanning. Zo is de bouw van een school niet de meest relevante informatie, wel of het schoolbezoek daardoor is toegenomen en het analfabetisme
is afgenomen.

Rapport Nestlé/FLA over kinderarbeid en actieplannen
De samenwerking tussen Nestlé en de Fair Labor Association (FLA) is
een mooi voorbeeld van transparantie in de cacaosector. Al jaren voertde FLA jaarlijkse onderzoeken naar arbeidsproblemen binnen het Nestlé Cocoa Pplan, met een focus op kinderarbeid. De resultaten van deze
onderzoeken worden vervolgens openbaar gemaakt en Nestlé moetbinnen een bepaalde termijn een actieplan publiceren. Een van aanbevelingen ging over het uitwerken en invoeren van een opvolgings- en
remediëringssysteem voor kinderarbeid. Dit CLMRS-systeem en de resultaten ervan worden elders in deze barometer besproken.

Overheidsdiensten en -middelen
Het aanbieden van sociale diensten, onderwijs en gezondheidszorg, deontwikkeling van lokale gemeenschappen en milieubescherming zijn voornamelijk de verantwoordelijkheid van nationale regeringen en lokale overheden. De cacaogemeenschappen lijden onder een gebrek aan scholen
en pedagogisch materiaal, een gebrekkige toegang tot gezondheidszorg
en drinkbaar water, slechte wegen, een gebrek aan elektriciteit en andere
ontoereikende overheidsinfrastructuren. Nationale en lokale regeringen
kunnen deze overheidsdiensten alleen maar verbeteren door grote financiële investeringen. Regeringen zijn weliswaar soeverein in hun uitgaven,maar er is een reële nood aan financiële transparantie over de inkomsten
uit diverse vormen van belastingen op cacao en exportrechten, alsook overde uitgaven aan overheidsdiensten en over de financiering en de nationalecacaoduurzaamheidsfondsen of buffervoorraadsystemen, als die al bestaan.
Op het vlak van milieubescherming vormt de huidige tweevoudige ramp
van ontbossing en de prijzencrisis een belangrijk voorbeeld. De laatste jaren is de cacaoproductie enorm toegenomen, met name in Ivoorkust. Zonder traceerbaarheid van de bevoorradingsketen kopen bedrijven bewust(en vaak met kennis van zaken) grote hoeveelheden cacao in gebieden die
al jaren beschermde nationale parken zouden moeten geweest zijn. De
regeringen hebben niets gedaan om de bescherming van de geklasseerdegebieden te respecteren. De transparantie van de bevoorrading en dedoeltreffendheid van de inspanningen om de wet te laten naleven zijn debasis voor elke functionele bescherming van overheidsmiddelen.
Bovendien zouden het lokale middenveld, de boeren, de boerenorganisaties en de individuele burgers zich meer kunnen engageren als de regeringen en de bedrijven transparant en met publieke verantwoording te werk
zouden gaan. Daardoor zouden boeren, het lokale middenveld en de lokale bevolking verbeteringen aan de lokale infrastructuur en voorzieningen
kunnen eisen, ze zouden een sterkere onderhandelingspositie krijgen ten
aanzien van de grote handelsinstellingen en ze zouden beter geïnformeerd
zijn om beslissingen te kunnen nemen over collectieve maatregelen.

Standaarden
Voor standaarden als UTZ, Rainforest en Fairtrade betekent transparantie
en verantwoording ook dat er verslag zou moeten uitgebracht worden
over de effecten van de standaarden op de levensstandaard en dearbeidsvoorwaarden, en niet alleen over de corrigerende maatregelen.
Bovendien moeten de standaarden transparanter worden over de betaling
van de premies en de prijzen aan de boeren, zowel naar de coöperatieven
toe als naar de boeren.

65

66

Samenvatting
Transparantie en verantwoording zijn essentieel, zowel voor bedrijven alsvoor regeringen, om de mensenrechten te vrijwaren en om duurzaamheidte creëren. Due diligence op het vlak van mensenrechten dient te gebeuren binnen een Europees kader. Er moeten eveneens bezwaarprocedures
voor de slachtoffers van mensenrechtenschendingen uitgewerkt worden
en verplicht worden.
Bovendien zouden de bedrijven een evenwichtiger perspectief moeten
aannemen op het vlak van informatie. Ze moeten niet alleen communiceren over de successen en de intenties, ze moeten ook eerlijk zijn over defouten en de mislukkingen zodat de hele sector hieruit lessen kan trekken.
Regeringen zijn soeverein in hun uitgaven, maar toch bestaat er een reële
nood aan financiële transparantie over de inkomsten uit de diverse belastingen op cacao en exportrechten, alsook over de uitgaven voor sociale
diensten, onderwijs, gezondheidszorg, de ontwikkeling van lokale gemeenschappen en milieubescherming.

67

68

6. Conclusies

Conclusies
De inspanningen die de sector de laatste decennia leverde om het milieu
en de levensomstandigheden van de boeren en de gemeenschappen teverbeteren leverden niet heel veel op. De oplossingen die voorgesteld
worden zijn absoluut niet opgewassen tegen de omvang van het probleem. Als de cacaosector zijn activiteiten blijft voortzetten alsof er niets
aan de hand is, zal het – in het beste geval – nog decennia duren alvorens
de mensenrechten gerespecteerd worden en milieubescherming de basis
wordt van de duurzaamheid in de cacaosector.
De bedrijven beweren in het « gevangenendilemma » te zitten : ze geven
toe dat ze niet genoeg betalen voor cacao, maar als de hele sector – en inde eerste plaats de concurrentie – zich niet over de prijzenkwestie buigt,
willen ze hier ook niet het voortouw in nemen en meer betalen. Bijgevolg
houdt de sector vast aan de prijsconcurrentie en negeert men de effecten
ervan op de mensenrechten.
De investeringen om de cacaoproductie duurzamer te maken zijn veel tevoorzichtig om een voldoende grote impact te hebben. Bovendien is er
niet genoeg harmonisatie of ambitie om de uitdagingen uit de sector aan
te gaan. Er moeten gemeenschappelijke strategieën op poten gezet worden om werkelijk vooruitgang te kunnen boeken in de sector. De regeringen en de grote chocolade- en cacaobedrijven zouden hiertoe het initiatiefmoeten nemen.
De huidige aanpak – met een veelvoud aan verschillende strategieën enhonderden projecten – zal zijn vruchten niet afwerpen, vooral omdat er
geen enkele inspanning wordt geleverd om de onderliggende problemen
op het vlak van macht en politieke economie aan de kaak te stellen. Een
hernieuwd gevoel van hoogdringendheid is niet voldoende. Dit moet
gepaard gaan met een harmonisatie en een actie op maat van de uitdagingen.

69

70

Belangrijksteaanbevelingen
Voor de bedrijven• Zich ertoe verbinden om een leefbaar inkomen te waarborgen aan deboeren. Niet alleen productiviteitsdoelstellingen opnemen, maar ook een
prijsstrategie invoeren. Desnoods eenzijdig een hogere prijs betalen diede boeren ontvangen tot wanneer er structurele oplossingen gevonden
zijn.
• Het netto-inkomen zien als de prestatiekernindicator voor elk duurzaam
ontwikkelingsprogramma.
• CLMRS uitstippelen en uitvoeren om de hele bevoorradingsketen te bestrijken binnen een precieze timing.
• Regelmatig gegevens publiceren over de levensstandaard van de boeren,de mensenrechten en de resultaten van de projecten.

Voor vrijwillige standaarden• Van het leefbaar inkomen – en de gevolgen ervan op de prijzen – een basisvereiste maken.
• De mogelijkheden analyseren om due diligence op het vlak van mensenrechten verplicht te laten deel uitmaken van de gedragsregels van dehandelaars

Voor de regeringen van decacaoconsumerende landen• Zowel in de consumptielanden als op wereldwijd vlak due diligence op
het vlak van mensenrechten invoeren via verplichte regelgevende kaders.
• De publicatie van de gegevens verplicht maken voor de projecten die(mede) gefinancierd worden door de Staat.
• Het debat en concrete actie bevorderen rond de massale marktconcentratie en het machtsonevenwicht dat eruit voortvloeit, in het bijzonder wat
betreft de positie van de .
• Oplossingen onderzoeken en vinden wanneer de bestaande concurrentiewetgeving duurzaamheid belemmert, in het bijzonder wat betreft een
billijk prijsbeleid.
• De industrie en de producerende regeringen ondersteunen en hiermeesamenwerken om waardige minimumlonen te definiëren en af te dwingen.

Voor de regeringen van decacaoproducerende landen• Een geïntegreerd nationaal landbouwbeleid uitwerken en uitvoeren,
waarbij de boeren geholpen worden bij teeltdiversificatie en om goede
landbouwpraktijken toe te passen.
• Meer transparantie en verantwoording op het vlak van uitgaven en inspanningen.
• De landbouwinfrastructuur verbeteren, inclusief wegen, scholen en gezondheidszorg.
• Het cacaobeleid op regionaal en wereldwijd vlak op elkaar afstemmen
om een nieuwe overproductie te vermijden.
• De bescherming van de resterende wouden toepassen en naleven, alsook de herbebossing van de illegaal gekapte gebieden, waarbij men
de mensenrechten beschermt, ook van de boeren die in geklasseerdegebieden werken.
• Systemen van due diligence en een gepast toezicht uitwerken en uitvoeren waarbij men zich baseert op de lessen die men heeft kunnen trekken
uit de CLMRS-systemen, zodat preventieve interventies opgewassen zijn
tegen de omvang van het probleem.

Voor alle stakeholders• De overstap maken van vrijwillige vereisten naar verplichte vereisten, op
het vlak van mensenrechten, transparantie en verantwoording.
• Zich op sectorniveau inzetten voor een leefbaar inkomen.
• Mechanismen van transparantie en verantwoording op wereldwijd vlak
ontwikkelen in de cacaoproducerende landen, de bevoorradingsketens
en de boerderijen.
• Tools ontwikkelen om de last van de prijsvolatiliteit door verschillende
schouders te laten dragen (bijvoorbeeld met flexibele premies, het beheer van het aanbod en langetermijncontracten tussen boeren/coöperatieven en de cacao-en chocoladebedrijven).
• Zich inzetten voor een wereldwijd moratorium over ontbossing. Agrobosbouw en herbebossing opnemen als kernstrategieën.
• Zich met een hernieuwd en groter gevoel van hoogdringendheid inzetten om grotere inspanningen te leveren die opgewassen zijn tegen deomvang van het probleem door de focus te leggen op de boeren die
moeilijk bereikbaar zijn. Niet alleen veranderingen teweegbrengen op
technisch vlak, maar ook op het vlak van macht en politieke economie.

71

72

Toelichtingen
ColofonEindnoten

Toelichting bij de cijfers en tabellen
De omvang van de inspanningen versus de omvang van het
probleem (pagina 6)
De gegevens uit deze afbeelding zijn afkomstig van Cocoa Action, International Cocoa Initaitive en Fairtrade. De auteurs van de barometer willen niet
laten verstaan dat deze organisaties hun werk ontoereikend is, maar stellensimpelweg dat de omvang van de tussenkomsten uit de sector overtroffen
wordt door de omvang van de problemen.
Ontbossing (pagina 21)
Cacaoconsumptie in de Europese Unie : 1,9 miljoen ton
500 kg per hectare * 1,9 miljoen ton = 3,8 miljoen hectare
3,8 miljoen hectare = 38 000 km² = groter dan Nederland
Toenemende cacaoproductie (pagina 35)
De gemiddelde Ivoriaanse cacaoproductie voor de seizoenen 2010-11,
2011-12, 2012-13, 2013-14, 2014-15 en 2015-16 bedroeg ongeveer
1.600.000 metrieke ton (t). De cacaoproductie in 2016-17 en 2017-18 bedroeg ongeveer 2.000.000 t, ofwel een stijging van ongeveer 400.000 t.
(Bronnen: kwartaalrapporten van de ICCO)
De overproductie in 2016-17 bedroeg ongeveer 300.000 t, volgens het driemaandelijks rapport van de ICCO, Volume XLIV nr. 1, pagina 50, tabel 1.

Tonnages certificering (pagina 41)
Gegevens geleverd door UTZ, Rainforest Alliance en Fairtrade.
Tonnages bedrijven (pagina 45)
Gegevens geleverd door de bedrijven.

73Colofon74

Colofon: Fountain, A.C.en Hütz-Adams, F. (2018) Cacao Barometer 2018
Tekst: Antonie Fountain (VOICE Network), Friedel Hütz-Adams (Südwind
Institut)Andere bijdragen: Caroline Chen en Todd Larsen (Green America), Sjoerd
Panhuijsen (Hivos), Evelyn Bahn en Johannes Schorling (Inkota Netzwerk),
Judy Gearhart (International Labor Rights Forum), Corrie Roeper (Mondiaal FNV), Bart van Besien (Oxfam Wereldwinkels), Silvie Lang en Thomas
Braunschweig (Public Eye), Boukje Theeuwes en Bram Verkerke (Solidaridad), Fuzz Kitto en Carolyn Kitto (STOP THE TRAFFIK), Mark Wijne (UNICEF
Netherlands)
Ontwerp: Tegenwind, Roelant Meijer, Utrecht
Druk: Drukkerij Mostert, Leiden
Onze dank gaat uit naar de bedrijven en standaardiseringsorganismenvoor het beantwoorden van onze vragenlijsten en naar de vele mensen die
geantwoord hebben op de consultatiedocumenten waardoor de Cacaobarometer 2018 kon opgesteld worden.
Alleen de auteurs dragen de eindverantwoordelijkheid voor de inhoud enstandpunten in deze publicatie.
De Cacaobarometer 2018 is gebaseerd op gegevens die toegankelijk zijnvoor het publiek en op onofficiële informatie die de auteurs hebben verkregen. De auteurs staan open voor correcties op de geleverde gegevens
en nodigen alle partijen van de cacaosector uit om nog meer open te staanvoor de gegevens die beschikbaar zijn over de voornaamste uitdagingenwaarmee de sector geconfronteerd wordt.
Auteursrecht
De Cacaobarometer 2018 is digitaal te downloaden, evanals de afbeeldingen die in dit document werden gebruikt en die los te downloaden zijn.
We steunen het gebruik van deze gegevens in andere publicaties, op voorwaarde dat de juiste referenties worden vermeld.
Creative Commons Licence Attribution-ShareAlike 4.0 International

Deelnemende organisaties
ABVV-FGTB/Horval (België) *FNV (Nederland) *Green America (Verenigde Staten) *Hivos (Nederland)
Inkota Netzwerk (Duitsland) *International Labor Rights Forum (Verenigde Staten)
Mondiaal FNV (Nederland)
Oxfam America (Verenigde Staten)
Oxfam Novib (Nederland) *Oxfam Wereldwinkels (België) *Public Eye (Zwitserland) *Solidaridad (Nederland)
Stop The Traffik (Australië/Nederland) *Südwind Institut (Duitsland) *VOICE Network (Wereldwijd)* Leden van VOICE Network
Wij zijn dankbaar voor input over kinderrechten van het Nationale
UNICEF-comité (Nederland).
Contact
www.cocoabarometer.org
Informatie kan aangevraagd worden bij:
Antonie Fountain, algemeen directeur VOICE Network
antonie@voicenetwork.eu

Met financïele ondersteuning van:75

Eindnoten

76

1 ICCO (2018) : Quarterly Bulletin of Cocoa Statistics Volume XLIV No. 1, Cocoa Year2017/18, Londen
2 Verein der am Rohkakaohandel beteiligten Firmen e.V. [Ed.] (2016) : Geschäftsbericht
2015/2016. Andere bronnen : communicatie met marktspelers
3 ICCO (2018) : Quarterly Bulletin of Cocoa Statistics Volume XLIV No. 1, Cocoa Year2017/18, Londen
4 N’Kalô 2018 : Bulletin sur le Marché du Cacao. 5 mars 2018 - Numéro 1 - www.nkalo.
com Andere bronnen : communicatie met marktspelers
5 ICCO (2018) : Quarterly Bulletin of Cocoa Statistics Volume XLIV No. 1, Cocoa Year2017/18, Londen
6 Catherine Bonjean, Jean-François Brun. Price Transmission in the Cocoa-Cholate Chain.
CERDI, Université d’Auvergne, 2007
7 Barry Callebaut’s CEO highlighted the boost to margins from the “collapse” of bean
prices. AgriMoney. 2017. [ONLINE] Beschikbaar via: http://www.agrimoney.com/news/
barry-callebaut-shares-hit-all-time-high-as-cocoa-price-dip-helps-profits--10628.html
8 FLA 2015 : 17-19
9 Andrea Rusman, Reinier de Adelhart Toorop, Jelmer de Boer, Adria de Groot Ruiz.
Cocoa Farmer Income. The household income of cocoa farmers in Ivoorkust andstrategies for improvement. True Price/Fairtrade, april 2018https://www.fairtrade.net/fileadmin/user_upload/content/2009/resources/2018-04_
Report_Fairtrade_Cocoa_Farmer_Income.pdf
10 Nestlé & International Cocoa Initiative, Nestlé Cocoa Plan Tackling Child Labour
Report 2017, https://www.nestlecocoaplanreport.com/sites/default/files/2017-10/
NestleCocoaPlanReport2017_EN_0.pdf
11 Chocolate’s Dark Secret, Mighty Earth, 2017. http://www.mightyearth.org/wp-content/
uploads/2017/09/chocolates_dark_secret_english_web.pdf
12 Bitty, E. Anderson et al. (Gonedele, Sery Bi / Koffi Bene, Jean-Claude / Kouassi,
Philippe K. / McGraw, W. Scott ) (2015) : Cocoa farming and primate extirpation inside
Ivoorkust’s protected areas. Tropical Conservation Science Vol.8 (1), pp. 95-113.
www.tropicalconservationscience.org EUREDD Facility (non daté) : Ivoorkust, URL :http://www.euredd.efi.int/CotedIvoire

13 Bitty et al. 2015 : 99-102, Ministère des Eaux et Forêts (2015) : “Les rendez-vous
du gouvernement. Le nouveau code forestier: Enjeux et Perspectives pour une
gestion durable du patrimoine forestier ivoirien“ http://www.gouv.ci/doc/PROPOS_
LIMINAIRES_CICG_2 %20verminef.pdf
14 HRW (Human Rights Watch (2016) : Ivoorkust : Arbitrary Evictions in Protected
Forests, Juni 13, 2016 : URL: https://www.hrw.org/news/2016/06/13/
Côte-dIvôire-arbitrary-evictions-protected-forests
15 Camargo, Marisa / Nhantumbo, Isilda (2016) : Towards sustainable chocolate: Greening
the cocoa supply chain, IIED, Londen
16 Kroeger, Alan et al. (Bakhtary, Haseebullah / Haupt, Franziska / Streck, Charlotte) (2017):
Eliminating Deforestation from the Cocoa Supply Chain, maart 201717 Asamoah, Mercy / Owusu-Ansah, Frank (2017) : Report on Land Tenure & Cocoa
Production in Ghana. A CRIG/WCF Collaborative Survey, februari 2017, p. 7
18 Wessel, Marius / Quist-Wessel, P.M. Foluke (2015) : Cocoa production in West Africa,a review and analysis of recent developments, in: NJAS - Wageningen Journal of Life
Sciences 74–75 (2015) 1–7, p. 5
19 Schroth, Götz et al. (Läderach Peter / Martinez-Valle, Armando Isaac / Bunn, Christian/ Jassogne, Laurence) (2016) : Vulnerability to climate change of cocoa in West Africa:
Patterns, opportunities and limits to adaptation, in Science of the Total Environment
556 (2016) 231–241
20 http://www.climatecentral.org/news/how-warming-could-impact-your-easterchocolate-21356
21 Ghana Web http://bit.ly/2gluds9
22 https://www.hrw.org/news/2016/09/15/
human-cost-environmental-protection-Cote-dIvoire
23 GIZ 2012 : Forum Nachhaltiger Kakao, Deutschland (note conceptuelle)
24 Balineau, Gaëlle / Bernath, Safia / Pahuatini, Vaihei (2017) : Cocoa farmers’ agricultural
practices and livelihoods in Ivoorkust. Insights from cocoa farmers and community
baseline surveys conducted by Barry Callebaut between 2013 and 2015
25 Foundjem-Tita, Divine et al. (Donovan, Jason / Stoian, Dietmar / Degrande, Ann) (2016):
Baseline for Assessing the Impact of Fairtrade Certification on Cocoa Farmers andCooperatives in Ghana. Nairobi. World Agroforestry Centre

77

78

26 Kroeger, Alan et al. (Bakhtary, Haseebullah / Haupt, Franziska / Streck, Charlotte)(2017): Eliminating Deforestation from the Cocoa Supply Chain, maart 201727 Ingram, Verina et al. (Waarts, Yuca / Ge, Lan / van Vugt, Simone / Wegner, Lucia /Puister-Jansen, Linda / Ruf, Francois / Tanoh, Roger) (2014) : Impact of UTZ Certificationof cocoa in Ivory Coast Assessment framework and baseline. LEI Wageningen UR. Den
Haag
28 Waarts, Yuca et al. (Ingram, Verina / Linderhof, Vincent / Puister-Jansen, Linda / van Rijn,
Fedes / Aryeetey, Richmond) (2015): Impact of UTZ certification on cocoa producers in
Ghana, 2011 to 2014, LEI Wageningen UR, Den Haag, 201529 Andrea Rusman, Reinier de Adelhart Toorop, Jelmer de Boer, Adria de Groot Ruiz.
Cocoa Farmer Income. The household income of cocoa farmers in Ivoorkust andstrategies for improvement. True Price/Fairtrade, april 2018.
https://www.fairtrade.net/fileadmin/user_upload/content/2009/resources/2018-04_
Report_Fairtrade_Cocoa_Farmer_Income.pdf
30 Voorlopige resultaten van de toekomstige studie van KIT
31 Matthess, Annemarie 2017 : e-mail aan Friedel Hütz-Adams, 26/07/2017. Gegevens
gebaseerd op de enquetes en het project „Sustainable Smallholder Agribusiness inWestern and Central Africa - SSAB“ van GIZ
32 Como Consult 2016 : Baseline Report. Pro Planteures – Baseline / Ivoorkust
33 Girardin et al. 2004. “Opportunities and limiting factors of intensive vegetable farming
in malaria endemic Ivoorkust.” Acta Tropica
34 Kolavalli, Shashi / Vigneri, Marcella 2017 : The Cocoa Coast. The Board-Managed
Cocoa Sector in Ghana
35 ICI (International Cocoa Initiative) 2016 : Researching the Impact of Increased Cocoa
Yields onthe Labour Market and Child Labour Risk in Ghana and Ivoorkust . ICI LabourMarket Research Study. Researchers: Marcella Vigneri and Renata Serra, with Ana Lucia
Cardenas, URL : http://www.cocoainitiative.org/wp-content/uploads/2016/12/market_
research_full_web.pdf
36 (ICCO 2018 ; LMC 2018)37 Oomes, Tieben, p.11, p.76 Er dient opgemerkt te worden dat dit rapport gepubliceerd
werd voor de prijsdaling. Sindsdien is het nog dringender geworden.

38 LMC 2018 : Cocoa: the global market Outlook for beans, butter, liquor & powder
2018 Brochure
39 Fairtrade 2017 : e-mail van Johanna Schmidt, verantwoordelijke bevoorradingsketen
Fairtrade Deutschland, aan Friedel Hütz-Adams
07/06/2017. UTZ (2017) : Cocoa Statistics Report 2016. https://utz.org/wp-content/
uploads/2017/05/170515-COCOA-Statistics-Report-External-Version.pdf
40 Niek Koning, Muriel Calo, Roel Jongeneel. Fair Trade in Tropical Crops is Possible.
International Commodity Agreements Revisited. North-South discussion paper no 3,
Wageningen UR, 2004

79

80

www.cocoabarometer.org