CT

NGAAHI TU'UTU'UNI KI HE TOHITOTONGI KI HE NGAAHI FETU'UTAKI
2018

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

Fokotu'utu'u 'o e Ngaahi Kupu

C
T

NGAAHI TU'UTU'UNI KI HE TOHI TOTONGI KI HENGAAHI FETU'UTAKI 2018
Fokotu'utu'u 'o e Ngaahi Kupu
Ngaahi Tu'utu'uni
KONGA I - TALATEU
1
2

Hingoa nounou mo e kamata’anga ........................................................................ 5‘Uhinga’i lea .......................................................................................................... 5

KONGA II – NGAAHI NGᾹUE FETU’UTAKI FAKAMOVETEVETE
3
4

7

Ngaahi fiema’u ki he ngaahi tohi totongi .............................................................. 7

KONGA IV – FANONGONONGO MO E LESISITA ‘O E NGAAHITOHI TOTONGI
6
7
8

6

Ngaahi ngāue kuo pau ke faile ai ‘a e ngaahi tohi totongi ‘i he Sino Pule ............ 6
Ngaahi tohi totongi ‘oku faka’atā mei he ngaahi fiema’u fanongonongo ............. 6

KONGA III – NGAAHI TU’UTU’UNI FAKALUKUFUA FEKAU’AKI
MO E NGAAHI TOHI TOTONGI
5

5

7

Founga ke fanongonongo ai ki he Sino Pule ha tohi totongi ................................. 7
Lesisita ‘o e ngaahi tohi totongi kuo fanongonongo .............................................. 8‘Ikai hoko ‘a e lesisita ko ha fakangofua ............................................................... 9

TEPILE 1

10

FANONGONONGO ‘O HA TOHI TOTONGI FO’OU

10

LILIU KI HA TOHI TOTONGI KUO LESISITA

12FAKATA’E’AONGA’I ‘O HA TOHI TOTONGI KUO LESISITA

14

to

Peesi 3

Fokotu'utu'u 'o e Ngaahi Kupu

Peesi 4

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

to

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

Ngaahi Tu'utu'uni 1
Hingoanounou mo e kamata’anga

C
T

NGAAHI TU'UTU'UNI KI HE TOHI TOTONGI KI HENGAAHI FETU'UTAKI 2018
LAO KI HE NGAAHI FETU'UTAKI 2015
'I HONO NGAUE'AKI 'a e ngaahi mafai kuo foaki 'i he kupu 64 'o e Lao ki he
Ngaahi Fetu'utaki 2015, 'oku fa'u ai 'e he Sino Pule 'a e Ngaahi Tu'utu'uni ko'eni -KONGA I - TALATEU
1

2

Hingoa nounou mo e kamata’anga(1)'E ui 'a e Ngaahi Tu'utu'uni ko ‘eni ko e Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi
ki he Ngaahi Fetu'utaki 2018.

(2)

Kuo pau ke kamata ngaue’aki ‘a e Ngaahi Tu’utu’uni ni ‘i he ‘aho ‘e pulusi ai‘i he Kasete pe kehe ange ‘o fakatatau ki he kupu 10(e) ‘o e Lao ki he Ngaahi‘Uhinga’i Lea (Vahe 1).

‘Uhinga’i lea(1)

Fakatatau ki he kupu-si’i (2), tuku kehe ka fiema’u ha ʻuhinga kehe ‘i hono
tu’unga, ko e ngaahi lea ‘oku ngaue’aki ‘i he Ngaahi Tu’utu’uni ni ‘oku nau
ma’u ‘a e ‘uhinga tatau ‘o hange ko ia ‘i he Lao ki he Ngaahi Fetu’utaki 2015.

to

Peesi 5

Ngaahi Tu'utu'uni 3(2)

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

‘I he Ngaahi Tu’utu’uni ni, tuku kehe ka fiema’u ha ‘uhinga kehe ‘i hono
tu’unga —“Lao” ‘oku ‘uhinga ki he Lao ki he Ngaahi Fetu’utaki 2015;“ngaahi ngāue fetu’utaki fakamovetevete” ‘oku ne ma’u ‘a e ‘uhinga ‘oku
‘oatu ki ai ‘i he kupu 58 ‘o e Lao;“tohi totongi kuo lesisita” ‘oku ‘uhinga ki ha tohi totongi kuo fanongonongo
ki he Sino Pule ‘i he kupu 59 pe 61 ‘o e Lao ‘o fakatatau ki he Ngaahi
Tu’utu’uni ni pea lekooti ‘e he Sino Pule ‘i he lesisita ‘o e ngaahi tohi totongi;“tohi totongi” ‘oku ne ma’u ‘a e ‘uhinga ‘oku ‘oatu ‘i he kupu 58 ‘o e Lao.

KONGA II – NGAAHI NGᾹUE FETU’UTAKI
FAKAMOVETEVETE
3

Ngaahi ngāue kuo pau ke faile ai ‘a e ngaahi tohi totongi ‘i he Sino Pule(1)

Kuo pau ke fanongonongo ‘a e ngaahi tohi totongi ki he ngaahi fa’ahinga ‘o engāue fetu’utaki fakamovetevete ko ‘eni ki he Sino Pule ‘o fakatatau ki he kupu
59 ‘o e Lao:(a)ngaahi ngāue fakafetu’utaki ki he telefoni to’oto’o;

(b)
(c)

ngaahi ngāue telefoni tu’uma’u;ngaahi ngāue telefoni le’o kehe (fakatātā ʻaki ‘eni, le’o ‘i he talite‘initaneti fakalukufua);Ngaahi ngāue hū ki he ‘initaneti;

(d)

(2)

4

(e)

ngāue ma’u’anga fakamatala ‘i he ‘initaneti (fakatātā ‘aki ‘eni, ko hangāue maʻuʻanga fakamatala ki he fakahoko tā pe ngāue ongo mo e tohi);
mo e

(f)

ngaahi fekau ‘i he le’o.

Koe’uhi ke faka’ehi’ehi mei he tala’a (a)kuo pau ke fakahā ‘a e ngaahi tohi totongi kotoa ‘i he pa’anga (i.e TOP$);(b)‘e ngofua ke fakahā ha tohi totongi ‘o hangē ha tu’unga totongi pe ‘i hefounga ‘o ha fika’i totongi; mo e(c)tohi totongi ‘oku noa kuo pau ke fanongonongo, fakataha mo e ngaahi
tu’unga kuo pau ke ngaue’aki ai ha tu’unga tohi totongi ‘i he noa.

Ngaahi tohi totongi ‘oku faka’atā mei he ngaahi fiema’u fanongonongo
Ko e ngaahi fa’ahinga ‘o e ngaahi tohi totongi ko ‘eni ‘oku ‘ikai fiema’u ia ke
fanongonongo ki he Sino Pule ‘i he kupu 59 ‘o e Lao -Peesi 6to

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

Ngaahi Tu'utu'uni 5(a)ha tohi totongi ‘oku fekau’aki mo ha ngaahi ngāue fetu’utaki fakamovetevete‘oku ‘oatu ki he ‘Ene ‘Afio; mo e(b)ha tohi totongi ‘oku fokotu’u ‘a ia ko e ola ‘o e solova ‘o ha pa’anga te’eki
totongi ‘i he vaha’a ‘o e taha ma’u laiseni mo ha kasitomā taautaha ‘o fakafou‘i ha fealea’aki ke totongi.

KONGA III – NGAAHI TU’UTU’UNI FAKALUKUFUAFEKAU’AKI MO E NGAAHI TOHI TOTONGI
5

Ngaahi fiema’u ki he ngaahi tohi totongi(1)‘Oku totonu ke mahino ngofua mo malava ha tohi totongi ‘o ngaue’aki ki hakasitomā.

(2)

Ko e ngaahi tu’unga ‘oku tuku atu ai ‘a e ngaahi tohi totongi kehekehe ‘e hataha ma’u laiseni ‘oku ngaue’aki ki ha ngāue fetu’utaki fakamovetevete pau‘oku totonu ke mahino pea fakapapau’i ngofua ‘e ha kasitomā.

(3)‘Oku totonu ke fakamatala’i totonu ‘a e tohi totongi pea ‘oku totonu ke ‘ikai
faka’atā fakahangatonu pe ‘ikai fakahangatonu ki he taha ma’u laiseni ha
faingamalie faitu’utu’uni ‘i he founga ‘a ia, pe, kuo pau ke ngaue’aki ‘a e tohi
totongi pe ngaahi naunau ‘o e tohi totongi (‘o hange ko ha ngaahi fakasi’isi’i ‘oha mo’ua, ngaahi totongi fakafoki pe ngaahi mo’ua).

KONGA IV – FANONGONONGO MO E LESISITA ‘O E
NGAAHI TOHI TOTONGI
6

Founga ke fanongonongo ai ki he Sino Pule ha tohi totongi(1)

Kuo pau ke ngaue’aki ‘e ha taha ma’u laiseni ‘a e foomu ‘i he Tepile 1 ke
fanongonongo ki he Sino Pule ‘o ha (a) tohi totongi ki he ngaahi taumu’a ‘o e kupu 59 ‘o e Lao; mo e
(b)

(2)

liliu ki he, pe fakata’e’aonga’i ‘o ha, tohi totongi kuo lesisita ki he ngaahi
taumu’a ‘o e kupu 61 ‘o e Lao.

Kuo pau ke fakahū atu faka’elekitulonika ‘a e fanongonongo ki he Sino Pule ‘ofakafou ‘i he ‘imeili ki ha tu’asila ‘oku fakamahino pau ‘e he Sino Pule.

FAKATOKANGA’I ANGE: ‘I he kupu 59 ‘o e Lao, ‘oku fiema’u ‘a e taha ma’u laiseni ke nefanongonongo ki he Sino Pule ‘a e ngaahi tohi totongi kimu’a pe ‘i he taimi tatau ‘oku kamata ngaue’aki
ai ‘a e ngaahi tohi totongi ko ia. ‘I he kupu 61, ‘oku fiema’u ‘a e taha ma’u laiseni ke ne fanongonongo
ki he Sino Pule ha liliu pe fakata’e’aonga ‘o ha tohi totongi na’e fanongonongo ki he Sino Pule kimu’ape ‘i he taimi tatau ‘oku kamata ngaue’aki ai ‘a e liliu pe fakata’e’aonga ko ia.

toPeesi 7

Ngaahi Tu'utu'uni 7

7

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

Lesisita ‘o e ngaahi tohi totongi kuo fanongonongo
(1)

(2)

Fakatatau ki he kupu-si’i (2), ‘i loto ‘i he ‘aho pisinisi ‘e ua (2) mei hono ma’u‘o ha fanongonongo ‘i he kupu 7, kuo pau ki he Sino Pule ke:(a)lekooti ‘a e tohi totongi ‘i he lesisita ‘o e ngaahi tohi totongi; mo(b)‘oatu ki he taha ma’u laiseni fakahoko fanongonongo ha tohi fakapapau’i‘o e lesisita pea fale’i ki he ‘aho ‘o e lesisita mo e fika fakamanatu
lesisita.

‘E ngofua ki he Sino Pule ke ne kole ha fakamahino pe fakamatala fakalahi mei
he taha ma’u laiseni fakahoko fanongonongo kimu’a hono lekooti ‘a e tohi
totongi ‘i he lesisita ‘o e ngaahi tohi totongi kapau ko e (a)foomu ‘oku fakamahino pau ‘i he Tepile 1 ‘oku te’eki ke ngaue’aki, ‘oku
ta’ekakato pe ‘ikai ke ‘i ai ha fakaikiiki fe’unga;(b)tohi totongi kuo fanongonongo ‘oku ngaue’aki ki ha ngāue fetu’utaki
fakamovetevete ‘o e fa’ahinga pe fakamatala tatau, pe ngaue’aki tatau,
ki ha ngāue ‘oku ‘oatu ‘e he taha ma’u laiseni fakahoko fanongonongo‘a ia kuo ‘osi ‘i ai ha tohi totongi kuo lesisita pea ko e tohi totongi kuo fanongonongo ‘oku ‘ikai ke
fakafaikehekehe’i fe’unga ‘i he vaha’a ‘o e ngaahi tu’unga ‘a ia ‘engaue’aki ai ‘a e ongo tohi totongi ‘e ua; mo e/pe(ii) ko e totongi kuo fanongonongo ‘oku ngalingali ke ne tuku hangaahi tohi totongi ‘e ua ke ngaue’aki;ko e tohi totongi kuo fanongonongo pe ko e fakamatala ‘o ia pe ko engaahi tu’unga ‘a ia ‘oku ngaue’aki ai ko e me’a ia, ‘i he fakakaukau ‘ae Sino Pule, ‘e iku ia ki ha ta’efemahino’aki pe fehalaaki lahi ʻe ala lava
ke hoko mei he kau kasitomā.
(i)

(c)

(3)

Kapau ‘e ‘ikai ke ‘oatu ‘e he Sino Pule ki he taha ma’u laiseni fakahoko
fanongonongo ha fale’i ‘i he tohi ‘a e fa’ahinga ‘oku fakaha ‘i he kupu-si’i (1),pe ha kole ‘i he tohi ‘a e fa’ahinga ‘oku fakaha ‘i he kupu-si’i (2), ‘i loto ‘i he‘aho pisinisi ‘e ua (2) mei he ‘aho ‘o e fanongonongo, pea ‘oku lau leva ‘a e
tohi totongi kuo fanongonongo kuo lekooti ‘i he lesisita ‘o e ngaahi tohi totongi‘i he ‘aho ‘o e fanongonongo.

(4)

Kapau ‘e kole ‘e he Sino Pule ha fakamahino pe fakamatala fakalahi mei hetaha ma’u laiseni fakahoko fanongonongo ‘i he kupu-si’i (2), kuo pau ke ‘oatu‘e he taha ma’u laiseni ‘a e fakamahino pe fakamatala ‘oku kole ‘i he tohi ‘iloto ‘i he ‘aho pisinisi ‘e ua (2) pe taimi kehe ko ia ‘e ala fakamahino pau ‘e he
Sino Pule.

(5)

Kuo pau ki he Sino Pule, ‘i he hili hono ma’u ‘a e fakamahino pe fakamatalafakalahi ‘oku kole, ke ne (a)Peesi 8

lekooti ‘a e tohi totongi ‘i he lesisita ‘o e ngaahi tohi totongi; pea

toNgaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018(b)

8

Ngaahi Tu'utu'uni 8‘oatu ki he taha ma’u laiseni fakahoko fanongonongo ‘a e tohi
fakapapau’i ‘o e lesisita pea fale’i ki he ‘aho ‘o e lesisita mo e fika
fakamanatu lesisita.

‘Ikai hoko ‘a e lesisita ko ha fakangofua(1)

Kuo pau ko hono lekooti ‘o ha tohi totongi kuo fanongonongo ‘i he lesisita ‘oe ngaahi tohi totongi ke ‘ikai (a) hoko ko e fakafotunga ‘o hono fakangofua pe poupou’i ‘o e, pe felotoi ki
he, tohi totongi ‘o fakafofonga’i ‘a e Sino Pule; mo e(b) te ne kouna’i ‘a e Sino Pule mei hono sivi mo to e vakai’i ‘a e tohi totongi
pe ko hono ngaahi fokotu’utu’u ‘i ha ‘aho ‘amui ange ki ha taumu’a ‘oku
tu’utu’uni’i ‘i he Lao pe ha tu’utu’uni ‘oku fa’u ‘i he Lao (kehe ange mei
ha ngaahi fokotu’utu’u ngaue).

(2)

Kuo pau ke ‘ikai lau ‘e ha taha ma’u laiseni ‘a hono lekooti ‘e he Sino Pule ‘oha tohi totongi kuo fanongonongo ‘i he lesisita ‘o e tohi totongi ko ha
fakafotunga ia ‘o hono fakangofua pe poupou’i ‘a e tohi totongi ‘e he Sino Pule.
Na’e fakahoko ‘i Nuku’alofa ‘i he ‘aho 6 ni ‘o Tisema 2018.

Paula Ma’u
‘Ofisa Pule Ngaue
Potungaue Fakamatala ‘Ea, Ma’u’anga Ivi, Ma’u’anga Fakamatala, Fakatamaki
Fakaenatula, ‘Atakai, Feliuliuaki ‘a e ‘Ea mo e Ngaahi Fetu’utaki

toPeesi 9

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

TEPILE 1

TEPILE 1
FANONGONONGO ‘O HA TOHI TOTONGI FO’OU
Fakatokanga’i ange: Kuo pau ke fakakakato ha foomu mavahe ki he tohi totongi taki taha. ‘E ala ‘oatu hangaahi fakaikiiki tohi totongi fakalahi ‘i he founga ‘o ha tohi fakalahi.
Hingoa ‘o e taha ma’ulaiseniHingoa ‘o e taha
fetu’utakiTu’asila ‘imeili

Fika telefoni

Fa’ahinga ‘o e ngāue Fakamolemole ‘o faka’ilonga’i (✓)
Ngaahi ngāue fakafetu’utaki ki he telefoni
to’oto’oNgaahi ngāue telefoni tu’uma’uNgaahi ngāue telefoni le’o kehe

Ngaahi ngāue hū ki he ‘initaneti

Ngāue ma’u’anga fakamatala ‘i he ‘initaneti
Fakamatala ‘o e ngāue
Hingoa ‘o e ngāue pe hingoa ‘iloa ‘o ha koloa (kapau ‘oku ʻiai)(e.g. kau ki he ngaahi tā telefoni; SMS ‘iha netiueka fakalotofonua; tāfakavaha’apule’anga ki [x])Mahu’inga ‘oku ala totongi‘Iuniti ‘o e totongi(ʻi he pa’anga)(e.g. miniti ‘o e tā telefoni, fekau,
vaha’ataimi)

Makatu’unga ‘o etotongi(i.e. totongikimu’a petotongikimui)

Peesi 10to

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

TEPILE 1

Fakamatala ‘o e ngaahi tu’unga ‘o e tohi totongi ‘oku ngaue’aki ki ai

Fa’ahinga ‘o e tohi totongi
Fakamolemole ‘o faka’ilonga’i (✓)‘Aho kamata’anga‘Aho ‘oku
fakataumu’a ke‘osi ki ai(kapau ‘oku ‘ilo)

Angamaheni (Standard)
Fakalakalaka (Promotion)
Kehe (fakamolemole ‘o fakamahino’i
ange)

Kapau ko ha fakalakalaka(promotion), ko e hingoa ‘o e
fakalakalaka (promotion)
Tu’unga taau (kapau ‘oku
fakangatangata)‘Oku fetongi ‘e he tohi
totongi ko ‘eni ‘a e tohi
totongi lolotonga?

‘Ikai

‘Io

Fakamolemole ‘o faka’ilonga’i(✓)

Kapau ‘io, fika fakamanatu
lesisita ‘o e tohi totongi‘oku fetongiNgāue’aki Faka’ofisiale Pē‘Aho ‘o e
fanongonongo

to‘Aho ‘o e lesisita

Fika fakamanatu
lesisita

Peesi 11

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

TEPILE 1

LILIU KI HA TOHI TOTONGI KUO LESISITA

Fakatokanga’i ange: Kuo pau ke fakakakato ha foomu mavahe ki he tohi totongi taki taha ‘e liliu.
Hingoa ‘o etaha ma’ulaiseniHingoa ‘o etaha
fetu’utakiTu’asila ‘imeili

Fika telefoni

Fa’ahinga ‘o e Ngāue
Fakamolemole ‘o faka’ilonga’i (✓)
Ngaahi ngāue fakafetu’utaki ki hetelefoni to’oto’oNgaahi ngāue telefoni tu’uma’uNgaahi ngāue telefoni le’o kehe

Ngaahi ngāue hū ki he ‘initaneti

Ngāue ma’u’anga fakamatala ‘i he‘initaneti
Hingoa ‘o e ngāue pe hingoa ‘iloa‘o ha koloa (kapau ‘oku ʻi ai)
Fakamatala ‘o e ngāue(e.g. kau ki he ngaahi tā telefoni;
SMS ‘i ha netiueka fakalotofonua)
Fika fakamanatu lesisita ‘o e tohi
totongi ‘oku liliu
Fakamatala ‘o e liliu

Peesi 12to

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

Mahu’inga ‘oku ala totongi(ʻi he pa’anga)‘Iuniti ‘o e totongi(e.g. miniti ‘o e tā telefoni, fekau,
vaha’ataimi)

TEPILE 1

Makatu’unga ‘o e totongi(i.e. totongi-kimu’a petotongi-kimui)

Ngāue’aki Faka’ofisiale Pē‘Aho ‘o e fanongonongo

to‘Aho ‘o e lesisita (ʻo e liliu)

Peesi 13

Ngaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

TEPILE 1

FAKATA’E’AONGA’I ‘O HA TOHI TOTONGI KUO LESISITA
Fakatokanga’i ange: Kuo pau ke fakakakato ha foomu mavahe ki he tohi totongi taki taha ke
fakata’e’aonga’i.
Hingoa ‘o etaha ma’ulaiseniHingoa ‘o etaha
fetu’utakiTu’asila ‘imeili

Fika telefoni

Fa’ahinga ‘o e ngāue
Fakamolemole ‘o faka’ilonga’i (✓)
Ngaahi ngāue fakafetu’utaki ki hetelefoni to’oto’oNgaahi ngāue telefoni tu’uma’uNgaahi ngāue telefoni le’o kehe

Ngaahi ngāue hū ki he ‘initaneti

Ngāue ma’u’anga fakamatala ‘i he‘initaneti
Hingoa ‘o e ngāue pe hingoa ‘iloa ‘o ha koloa(kapau ‘oku ʻi ai)

Fakamatala ‘o e ngāue(e.g. kau ki he ngaahi tā telefoni; SMS ‘i ha
netiueka fakalotofonua; tā fakavaha’apule’anga ki[x])Fika fakamanatu lesisita ‘o e tohi totongi ‘oku
fakata’e’aonga’i‘Aho kamata’anga ‘o e tohi totongi ‘oku
fakata’e’aonga’i‘Oku fakangata ‘a e hoko atu ‘a engāue?
Fakamolemole ‘o faka’ilonga’i (✓)

Peesi 14

‘Io

‘Ikai

Kuo lesisita ha tohi totongi fo’ou
ki he ngāue ko ‘eni?

‘Io

‘Ikai

Fakamolemole ‘o faka’ilonga’i (✓)

toNgaahi Tu'utu'uni ki he Tohi Totongi ki he Ngaahi
Fetu'utaki 2018

TEPILE 1

Kapau ‘io, ko e ha ‘a e fika
fakamanatu lesisita ‘o e tohi totongi
fakafetongi ki he ngāue ko ‘eni?
Ngāue’aki Faka’ofisiale Pē‘Aho ‘o e fanongonongo

to‘Aho ‘o e lesisita (‘o efakata’e’aonga)

Peesi 15