Mada: Mapendekezo yanayohusu tabia ya kukaa tu mahali pamoja kwa
watoto na vijana wa shule.
Utangulizi:
Mapendekezo haya ni kwa ajili ya watoto na vijana wa jinsia,tamaduni,uraia na
hali za kijamii na kiuchumi zozote wanaosoma shuleni (kawaida walio na umri wa
kati ya 5-18).
Mapendekezo haya yanatokana na ushahidi halisi uliopo, makubaliano ya
wataalamu, na michango ya washikadau, ili kusaidia shule zinazounga mkono
maswalaya afya. Mapendekezo haya yanatambua kwamba wanafunzi wanafaidika
kutokana na usawa katika shughuli za masomo za kila siku zikiwa ni pamoja na
mda wanaotumia wakiwa ndani ya darasa na nje ya darasa, na vilevile aina
mbalimbali za shughuli zinazowafanya wanafunzi kukaa tu mahali pamoja na
shughuli zinazowafanya kutembeatembea.
Walimu, wasimamizi wa shule, waundaji wa sera, wazazi/ walezi, wasaidizi,
madaktari na wahudumu wengine wa afya wanapaswa kuwaunga wanafunzi
mkono ili wafikie mapendekezo haya. Utekelezaji wa mapendekezo hayaunapaswa kuzingatia nguvu, mahitaji na maslahi ya wanafunzi binafsi.
Utafiti wa kimsingi unaoelekeza mapendekezo haya, na kutoa mwelekeo kuhusu
utafitiwabaadayeunawezakupatikana
katikamtandaowa
www.sedentarybehaviour.org.

Mapendekezo:
Siku ya afya bora shuleni huzingatia yafuatayo; Kuvunja vipindi virefu zaidi vya wanafunzi kukaa tu mahali pamoja kwa
mapumziko yaliyoratibiwa na yale ambayo hayajaratibiwa.
o Angalau mara moja baada ya kila dakika 30 kwa watoto wenye umri
wa miaka 5-11.
o Angalau mara moja katika kila saa kwa wale wenye umri wa miaka
12-18.
o Zingatia viwango tofauti vya ugumu na muda (kwa mfano, kusimama,vipindi vya mapumziko ya kujinyosha, kutembea hadi darasa lingine,vipindi vya masomo vinavyomfanya mtoto kusongesha viungo vya
mwili,vipindi vya mapumziko yanayohusisha kusongesha viungo vyamwili).
 Kushirikisha aina mbalimbali za vitendo (kwa mfano; vitendo vyepesi vinavyohitaji
watoto kutumia sehemu zozote za mwili, na shughuli za kutumia nguvu wastani hadi
vinavyohitaji kutumia nguvu nyingi zaidi za kimwili) katika kufanya kazi ya shuleya ziada nyumbani inapowezekana, na kupunguza wakati wa kufanya kazi ya ziada
ya nyumbani mwanafunzi akiwa amekaa tu mahali pamoja kwa muda usiozidi dakika
10 kwa siku, kwa kila kiwango cha gredi. Kwa mfano, kwa ujumla, hii ina maanakwamba kwa kawaida mda huu hauchukui zaidi ya dakika 10 kwa kila siku katika
gredi ya 1 ama dakika 60 kwa kila siku katika gredi ya 6)1.
 Bila kuzingatia mahali,matumizi ya vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa kwa
kazi ya shule sharti yawe na umuhimu, kiakili na kimwili na yatumiwe kutimiza
madhumuni maalumu ya ufundishaji ambayo yanaendeleza masomo ikilinganishwa na
mbinu mbadala.Iwapo muda wa matumizi ya vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa
unahitajika:o Punguza mda wa matumizi ya vifaa hivyo vya kielektroniki, hasa kwa
wanafunzi wenye umri wa kati ya miaka 5-11.
o Weka mda wa mapumziko wa angalau mara moja katika kila dakika 30.
1

Kwa mfano katika nchi nyingine, tafadhali angalia Saunders et al., 2021

so Kataza matumizi ya vifaa vingi vya kielektroniki vya kutazamwa kwa
wakati mmoja wanafunzi wakiwa darasani na vilevile wakati wa kufanya
kazi za ziada nyumbani.
o Epukana na kutumia vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa katika
kufanya kazi yaziada ya nyumbani ndani ya saa moja kabla ya wakati wakulala.
 Badilisha shughuli za masomo za kukaa tu mahali pamoja kwa muda mrefu
na zile za kutembeatembea (ikiwa ni pamoja na kusimama) na kubadilisha
shughuli za masomo kwa kutumia vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa na
zile zisizohusu matumizi ya vifaa hivi (kwa mfano,kuendesha vipindi vya
masomo nje ya darasa) kunaweza kusaidia kuimarisha afya na ukuaji wa
wanafunzi hata zaidi.
Kwa mfano katika nchi nyingine, tafadhali angalia Saunders et al., 2021.

Jinsi ya kutekeleza Mapendekezo Haya:
Walimu, wasimamizi wa shule, waundaji wa sera, wazazi/walezi, wasaidizi,
madaktari na wahudumu wengine wa afya wanaweza kutekeleza mapendekezo
haya kwa kutumia mkakati wa the Four M’s:
 Kuthibiti tabia ya kukaa tu mahali pamoja.
Tazama mapendekezo hapo juu.
 Himiza matumizi ya faida ya vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa.
o Tumia mbinu ya ana kwa ana zaidi kuliko vifaa vya kielektroniki vyakutazamwa.
o Tumia vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa iwapo ndivyo vifaa
bora zaidi vya ufundishaji kwa ajili ya utekelezaji na ambavyo
ndivyo vinaweza kuimarisha masomo.
o Chagua vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa dhidi ya vinginevyo
kama mbinu ya kutumikiza akili na mwili bali sio tu kwa ajili yakutazama bila kufanya chochoteo Zima vifaa vya kielektroniki iwapo havitumiki,hata sauti ya chini ya
televisheni na video, wakati wa kufanya kazi za shule au za ziada za
kufanyia nyumbani.
o Epukana na kutumia vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa wakati
wa mlo au wakati wa kula vitafunio.
o Epukana na kutumia vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa kamambinu ya kawaida ya kufundishia au kuendeleza masomo darasani.
o Wahimize wanafunzi wajitathmini na kujithibiti katika matumizi yaoya vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa, na watenge muda wa
michezo na shughuli za nje ya darasa.
 Walimu, wahudumu wa afya, wazazi na walezi wanapaswa kuwa mifano
bora kuhusu matumizi ya vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa
inayoendeleza afya bora na yenye manufaa.
 Fuatilia kutambua dalili za matumizi mabaya ya vifaa vya kielektroniki vya
kutazamwa na kushauriana na daktari au mhudumu wa afya iwapo patatokea
wasiwasi yoyote. Dalili za matumizi mabaya ya vifaa vya kielektroniki vya
kutazamwa ni pamoja na:

 Malalamishi ya kutoona raha au kutofurahishwa pasipo kutumia
teknolojia.
 Kupata ugumu wa kukubali vipimo vya wakati wa kutumia vifaa vya
kielektroniki vya kutazamwa.
 Matumizi ya vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa yanayoathiri
shughuli za shule, za kifamilia, usingizi, mazoezi ya mwili , michezo
isiyotumia intaneti, au miingiliano ya ana kwa ana.
 Hisia hasi baada ya kucheza michezo ya video, kutuma jumbe za arafa
au kutumia mitandao ya kijamii.
Imedondolewa kwa ruhusa kutoka kwa chama cha Matibabu ya Watoto cha
Kanada (Canadian Paediatric Society, 2019).

Faharasa
Watoto: Wanafunzi walio na umri wa miaka 5-11.
Shule zinazounga mkono maswala ya afya : shule zinazounga mkono maswala yaafya zinatumia mikakati yoyote ile kuimarisha afya na masomo katika shughuli
zake (WHO, 2021).
Kazi ya ziada ya shule ya kufanyia nyumbani: Ni kazi ambayo wanafunzi hupewakufanya nje ya masaa ya kawaida ya darasa (Merriam Webster,n.d.); Inaweza
kuhusisha mijadala na kazi kutoka taasisi za mafunzo za kibinafsi kwa madhumuni
ya kuimarisha matokeo ya kiakademia.
Matumizi ya vifaa vingi vya kielektroniki kwa wakati mmoja: Matumizi ya vifaa
viwili au zaidi vya kielektroniki vya kutazamwa kwa wakati mmoja (kwa mfano,kutazama runinga huku ukituma ujumbe,) au kutumia vifaa vya kielektroniki vya
kutazamwa huku ukijihusisha na shughuli ambazo si za kutazama kwa vifaa vya
kielektroniki (kwa mfano, kutuma ujumbe, au kutumia mtandao wa kijamii huku
ukisoma au ukitembea) (van der Schuur et al,2015).
Mda wa kutumia vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa kwa kutumia akili: Tabia
ya kutumia kifaa cha kielektroniki huku akili ikitumika kama vile kusoma au
kutatua tatizo (Hallgren et al,2020).
Mda wa kutumia vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa bila kutumia akili. Ni
tabia ya kutumia kifaa cha kielektroniki kwa kuhusisha akili kwa kiwango kidogo
sana kama vile kutazama video za burudani (Hallgren et al, 2020).
Mapumziko yanayohusisha kusongesha viungo vya mwili. Ni wakati wa matumizi
ya nguvu za kimwili za kiwango chochote (yaani kusimama, kwa kutumia nguvu
za chini, wastani au nguvu nyingi) katikati ya vipindi vya tabia ya kukaa tu mahali
pamoja (Tremblay et al, 2017).
Mazoezi ya kimwili. Ni tabia yoyote ya kusongesha viungo vya mwili ambayo
haihusishi kukaa tu mahali pamoja (kama kusimama, kutembea, kucheza)(Tremblayet al, 2017).

Kuhusiana na shule: Hufanyika wakati wa vipindi vya shule (kwa mfano, darasanina wakati wa mapumziko) au nje ya masaa ya shule lakini hutokana na shule (kwamfano kufanya kazi za ziada nyumbani).
Mda wa matumizi ya vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa: Ni mda unaotumika
katika shughuli za kidijitali za kutazama vifaa vya kielektroniki kama vile simu
mahiri, ubao mahiri, kibao, tarakilishi, runinga na michezo ya video; hii inahusisha
matumizi ya vifaa vya kielektroniki vya kutazamwa katika masomo na burudani(Tremblay et al 2017).
Tabia ya kukaa tu mahali pamoja: Ni tabia yoyote ambayo inamfanya mwanafunzi
kukaa tu na kutumia nguvu kidogo akiwa ameegemea au kulala chini (kwa mfano,kukaa, kusoma na kutazama runinga) (Tremblay et al, 2017).
Vijana: wanafunzi walio na umri wa miaka 12-18.