Hoger Onderwijs en

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Studiefinanciering

Contactpersoon

Persoonsgegeven

Onze referentie

Datum

Verslag van internetconsultatie Wet Internationaliseringin Balans

01 mei 2024
NummerBijlagen
Geen
Omschrijving

Vanaf 14 juli 2023 heeft het wetsvoorstel
Internationalisering in Balans gedurende 9 weken
opengestaan voor internetconsultatie. In dit verslag
worden de belangrijkste inhoudelijke opmerkingen uit deconsultatieronde en de eventuele aanpassingen die door
toedoen van deze opmerkingen zijn doorgevoerd in de
wetsteksten uiteengezet.

Vergaderdatum en -tijd

01 mei 2024, . uur

Internetconsultatie
Het wetsvoorstel heeft vanaf 14 juli 2023 gedurende negen weken opengestaanvoor internetconsultatie. De consultatie heeft 245 reacties opgeleverd, waarvan
210 openbare reacties. Een groot deel van de reacties is anoniem, dat wil zeggen
dat de afzender niet (openbaar) bekend is. De reacties onder naam zijn met nameingediend door onderwijsinstellingen en daaraan verbonden mensen. Naast
diverse onderwijsinstellingen hebben ook de koepelorganisaties binnen het hbo(Vereniging Hogescholen) en het wo (Universiteiten van Nederland), de landelijke
studentenorganisaties Interstedelijk Studentenoverleg (ISO) en de Landelijke
Studentenvakbond (LSVb), studentenvertegenwoordigers van de Rijksuniversiteit
Groningen en Tilburg University en regionale belangenorganisaties, zoals
economic boards en euregio’s gereageerd.
Er wordt uiteenlopend op het wetsvoorstel gereageerd, waarbij met name deinstellingen in het hoger onderwijs kritiek uiten op de inhoud en uitvoerbaarheid.
Desondanks wordt de urgentie om de internationalisering van het hoger onderwijs
beter te kunnen beheersen door het overgrote deel van de respondenten gevoeld.
De regering bedankt iedereen die heeft gereageerd op het wetsvoorstel.
Hieronder gaat de regering in op een aantal van de inhoudelijke punten uit dereacties. De regering bespreekt zowel de inhoudelijke opmerkingen, als ook de
opmerkingen die zich richten op de uitvoerbaarheid van het wetsvoorstel.

Pagina 1 van 7

1. Doelstelling

Hoger Onderwijs en

Het ontbreken van een heldere, al dan niet cijfermatige, doelstelling wordt door

Studiefinancieringtientallen respondenten benoemd als belemmering in de uitvoerbaarheid van het

Datum

wetsvoorstel. Het is volgens hen niet helder wat de balans, waarnaar gestreefd

01 mei 2024

wordt, precies inhoudt. Dit maakt het lastig om te bepalen wanneer het
wetsvoorstel haar doelen heeft bereikt en daarmee geslaagd is. Het is volgens een
aantal instellingen die hebben gereageerd lastig om zelfregie te voeren zolang
niet helder is wat het exacte doel is waar zij naartoe moeten bewegen.
De regering vindt het belangrijk om ervoor te waken dat door een strikte
doelstelling in de wet – waarbij wordt ingezet op absolute aantallen anderstalig
aanbod of internationale studenten – de voordelen van internationalisering
verloren gaan. Het cijfer wordt dan een doel op zich, terwijl het wetsvoorstel
beoogt om sturingsmogelijkheden aan te brengen die het mogelijk maken
bewustere keuzes te maken ten aanzien van internationalisering. Tegelijkertijd
onderkent de regering dat de doelstelling in de wet nog aanscherping behoeft om
de uitvoerbaarheid te verbeteren. Om deze reden is de doelstelling in hoofdstuk 3
verscherpt met enkele uitgangspunten met betrekking tot de instroom vaninternationale studenten en het anderstalig onderwijsaanbod.

2. Autonomie van instellingen
De taalmaatregelen in het wetsvoorstel worden gezien als een inbreuk op deautonomie van de hogescholen en universiteiten. Met name de verplichting om
bevordering van de taalvaardigheid op te nemen binnen het curriculum voor
associate degree- en bacheloropleidingen, en de mogelijkheid om toestemmingvoor anderstalig onderwijs in te trekken door de minister van OCW, worden
daarbij genoemd.
De regering wil benadrukken dat het wetsvoorstel allereerst aanstuurt op zelfregie
en dat zij de hogescholen en universiteiten zo min mogelijk in hun autonomie wil
schaden. Tegelijkertijd is de regering van mening dat de urgentie voor dit
wetsvoorstel deels is ontstaan doordat de instellingen voor hoger onderwijs er nog
niet in zijn geslaagd een adequate aanpak te organiseren om de uitdagingen diede internationalisering van het hoger onderwijs met zich meebrengt het hoofd tebieden.
De regering heeft de inspanningsverplichting voor studenten, en daarmee deingreep in de curricula van opleidingen, geschrapt uit het wetsvoorstel.
Opleidingen hoeven niet langer een minimum aan studiepunten in hun curriculum
aan taalvaardigheidsbevordering te spenderen. Wel blijft de regering van mening
dat de toets anderstalig onderwijs en de mogelijkheid van de minister van OCW
om toestemming voor de anderstaligheid van opleidingen in te trekken, naast de
primaire nadruk op zelfregie, noodzakelijk blijven om het Nederlands als
onderwijs- en wetenschapstaal te behouden.

3. Opleidingstaal
Het thema waar de meeste reacties over zijn binnengekomen betreft deopleidingstaal binnen het hoger onderwijs. Ruim honderdvijftig respondenten
uiten hun zorgen over de voornemens van de regering om de verengelsing van
het onderwijs te remmen, met als doel het beschermen van het Nederlands als
onderwijs- en wetenschapstaal.

Pagina 2 van 7

Betoogd wordt dat het Engels momenteel fungeert als de dominanteinternationale wetenschapstaal, omdat wetenschap zich niet beperkt tot nationale
grenzen. Dit vereist volgens de respondenten een universele taal. Een ander puntvan zorg betreft de internationale concurrentiepositie van het Nederlandse hoger
onderwijs en de wetenschap. Respondenten uiten bezorgdheid over de mogelijke

Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering
Datum
01 mei 2024

negatieve effecten die heroverweging van het Engels als instructietaal heeft op deinternationale status van het Nederlandse hoger onderwijs. Herhaaldelijk wordt
verwezen naar de zogenaamde “battle of the brains.” Er klinkt eveneens
bezorgdheid over een mogelijke afname in de kwaliteit van het hoger onderwijs in
Nederland. Respondenten vrezen dat vooraanstaande docenten mogelijk niet
langer bereid zijn om aan Nederlandse universiteiten en hogescholen te werken
wanneer opleidingen niet langer zonder voorbehoud in het Engels kunnen worden
aangeboden. Ook bestaat de vrees dat de voordelen die voortkomen uit
internationalisering verloren gaan, zoals culturele diversiteit en het concept van
een international classroom.
De regering wil graag reageren op de zorgen met betrekking tot de taal van het
onderwijs. De regering erkent dat internationalisering in het hoger onderwijs
grote voordelen kent, waardeert de internationale dimensie en streeft ernaar deze
te behouden. Dit wetsvoorstel heeft niet tot doel willekeurig opleidingen, diemomenteel in een andere taal worden gegeven, te veranderen naar het
Nederlands. Ook is er geen intentie om internationale docenten en studenten teweren uit ons het hogeronderwijsstelsel. De regering acht het niet aannemelijk
dat de kwaliteit van het onderwijs of de internationale concurrentiepositie in het
geding komen door de uitvoering van de voorgestelde maatregelen.
De voornaamste uitdaging voor de uitvoering van het wetsvoorstel is het tekort
aan Nederlandstalig onderwijzend personeel. Ruim vijftig respondenten wijzen op
de beperkte beschikbaarheid van Nederlandstalige docenten. Daarnaast geven zij
aan dat het wegvallen van internationale docenten (omdat ze geen
Nederlandstalig onderwijs kunnen verzorgen) kan leiden tot een verhoogde
werkdruk bij het Nederlandstalige personeel. Dit kan mogelijk resulteren in meer
verzuim, wat de druk op het hogeronderwijsstelsel alleen maar verder vergroot.
De regering hecht groot belang aan de uitvoerbaarheid van het wetsvoorstel enneemt de zorgen over het gebrek aan Nederlandstalig onderwijzend personeelserieus. De gebrekkige beschikbaarheid van personeel is op zichzelf onvoldoende
om van doelmatigheid te spreken binnen de toets anderstalig onderwijs. De
regering wil instellingen wel de tijd geven Nederlandstalig personeel te vinden
voor de bestaande opleidingen die geen toestemming voor anderstalig onderwijs
krijgen, of om het huidige personeel bij te scholen in de Nederlandse taal. Daarbij
wil de regering ook benadrukken dat de masteropleidingen in dit wetsvoorstel
buiten beschouwing blijven. Dit geeft instellingen enige speling om te schuiven
met Nederlandstalig en anderstalig personeel tussen de associate degree- enbacheloropleidingen enerzijds en masteropleidingen anderzijds.
Een andere zorg betreft de distinctie tussen het hbo en het wo als een mogelijke
factor voor differentiatie. Het aandeel internationale studenten in het wo isaanzienlijk groter dan in het hbo, zo wordt geschreven, en de getroffen
maatregelen zouden zich daarom meer op het wo moeten richten dan op het hbo.
Daar tegenover staan reacties die aangeven dat het wo zich richt op een
internationaal wetenschappelijk werkveld, terwijl het hbo zich richt op specifieke
beroepen. Daarnaast zijn er twijfels over het buiten beschouwing laten vanmasteropleidingen. In termen van percentages zijn aanzienlijk meer masters

Pagina 3 van 7

anderstalig en leiden zij meer internationale studenten op. Om die reden wordt
door verschillende respondenten aangevoerd dat het onevenredig is om
masteropleidingen niet op te nemen in het wetsvoorstel. De regering heeft hierin
een andere afweging gemaakt en verwijst hiervoor naar paragraaf 4.3.1.

Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering
Datum
01 mei 2024

Tot slot wordt benadrukt dat het essentieel is om internationale studenten aan tetrekken om tekorten (in bepaalde sectoren) op de arbeidsmarkt op te vangen.
Zonder internationale studenten zouden die tekorten vergroten. Ook is er een
sterke roep om maatwerk op grond van regionale omstandigheden, in het
bijzonder in de grensregio’s. Deze regio’s hebben vaak nauwe banden met
omliggende landen en trekken veel internationale studenten aan. De instellingen
in deze regio zouden zonder de instroom van internationale studenten, bijgebreke aan anderstalige opleidingen, mogelijk niet genoeg studenten hebben om
te kunnen blijven bestaan. Dat zou de toegankelijkheid van hoger onderwijs voor
inwoners van grensregio’s in gevaar kunnen brengen. Iets soortgelijks geldt voor
krimpregio’s, waar een afname van het aantal internationale studenten deregionale krimp kan versterken.
Ook wordt gepleit voor uitzondering van bepaalde opleidingen in zijn geheel, zoals
kunstopleidingen en University Colleges. Daartegenover staan reacties die
oproepen om uitzonderingen niet de norm te laten worden, waardoor demaatregel haar doeltreffendheid verliest.
In reactie op de vraag om maatwerk wil de regering benadrukken dat zij degenoemde nuances in de beoordeling van de doelmatigheid van anderstalig
onderwijs erkent. In paragraaf 4.3.3 is nader uitgewerkt hoe rekening wordt
gehouden met de aspecten die in de internetconsultatie zijn genoemd, met
inbegrip van economische en regionale factoren.

4. Taalvaardigheid
Het wetsvoorstel zoals aangeboden voor internetconsultatie bevatte een
verplichting voor instellingen om een minimum aan studiepunten met als doeltaalvaardigheidsbevordering onder (internationale) studenten, in het curriculum
op te nemen. Deze maatregel heeft geleid tot meer dan zeventig reacties in deinternetconsultatie. Ongeveer de helft van deze reacties toont een overwegend
positieve houding ten opzichte van het stimuleren van de Nederlandse
taalvaardigheid. Niettemin zijn ook inhoudelijke bedenkingen geuit.
In de eerste plaats bestaat de vrees dat de verplichting tot inspanning een
ontmoedigend effect heeft op de komst van internationale studenten naar
Nederland, waardoor de voordelen die zij met zich meebrengen mogelijk worden
ondermijnd. Daarnaast zijn respondenten bezorgd dat het verplicht stellen van
taalvaardigheidscursussen in het curriculum ten koste gaat van devakinhoudelijke kennis. De ruimte in het curriculum kan immers niet meer wordenbesteed aan onderwijseenheden die gericht zijn op de inhoudelijke expertise vande betreffende opleiding. Met het oog op de uitvoerbaarheid van detaalvaardigheidsmaatregel noemen respondenten het nijpende tekort aan
docenten Nederlands als tweede taal (NT2). Ook zien respondenten de integratie
van taalvaardigheidsonderwijs in de reguliere opleidingen als technisch moeilijk
uitvoerbaar.
De regering erkent de uitdagingen en de moeilijkheid in de uitvoerbaarheid van
een inspanningsverplichting. Deze worden door de regering als dermate groot
beschouwd dat zij heeft besloten om de inspanningsverplichting te schrappen uit
Pagina 4 van 7

het wetsvoorstel. In plaats daarvan wordt de zorgplicht van instellingen om de
Nederlandse taalvaardigheid te bevorderen uitgebreid naar alle studenten, zoals
uiteengezet in paragraaf 4.4. Ook in dat geval blijft het tekort aan NT2-docenten
een factor om rekening mee te houden.

Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering
Datum
01 mei 2024

5. Numerus fixus
Enkele reacties hebben betrekking op het onderscheid tussen EER-studenten enniet-EER-studenten, zoals dat wordt gemaakt in de fixusmaatregelen. Sommige
respondenten beschouwen dit onderscheid als een vorm van discriminatie en
spreken hun afkeuring daarover uit. Anderen vinden het juist vreemd dat een
fixus niet ook zou kunnen worden toegepast om een maximum te stellen aan EERstudenten, anders dan die uit Nederland. De regering wil hier benadrukken dat
het primaire doel van de capaciteitsfixus is om te voorkomen dat een tekort aan
opleidingsplaatsen ontstaat voor Nederlandse studenten. Het instrument mag dus
alleen worden ingesteld als sprake is van een capaciteitsprobleem en alleen in dat
verband kan de instroom van niet-EER-studenten worden beperkt. Dat demaatregel onderscheid maakt tussen de groep EER-studenten, waartoe ook de
Nederlandse student behoort, en de groep niet-EER-studenten, past binnen het
internationaalrechtelijk kader zoals beschreven in hoofdstuk 5.
Enkele reacties noemen de uiterlijke datum van 1 maart voor het instellen van
een noodfixus te vroeg om een nauwkeurige inschatting te kunnen maken of een
noodfixus noodzakelijk is. Daarnaast wordt getwijfeld aan het praktische effectdat een noodfixus zal hebben, aangezien deze alleen toepasbaar is in zeer
uitzonderlijke situaties. Tot slot worden vraagtekens geplaatst bij derechtsbescherming van studenten. De regering herkent deze punten, maar ziet
ook dat in het verleden zich situaties hebben voorgedaan waar een noodfixus
uitkomst had kunnen bieden. Bij het vormgeven van de noodfixus heeft deregering geprobeerd een balans te vinden tussen de belangen van instellingen om
snel te kunnen handelen enerzijds, en anderzijds de rechtspositie van studenten.
Ten aanzien van het gebruik het begrip traject wordt opmerkt dat onvoldoende
duidelijk is wat precies daaronder wordt verstaan. Op basis van de definitie zoals
deze voorlag in internetconsultatie was het moeilijk om de fixus op een trajecteffectief te implementeren, aangezien onduidelijk was wat een traject precies
inhield. In paragraaf 4.1 is dit verduidelijkt.

6. Regie
De hogescholen en universiteiten geven aan, net als de koepelorganisaties, dat zij
de wil hebben om door middel van zelfregie te werken aan een oplossing voor dedisbalans in de internationalisering en de vergaande verengelsing van het
Nederlandse hoger onderwijs. Daarbij geven partijen aan dat zij zich niet altijd
kunnen vinden in het niveau van regelgeving van de uitwerking van demaatregelen van het wetsvoorstel. De maatregelen rondom taal zouden zij liever
laten landen in bestuurlijke afspraken dan in een beleidsregel of ministeriële
regeling. Een beleidsregel of ministeriële regeling die zonder parlementaire
tussenkomst door een minister van OCW kan worden vastgesteld, heeft als gevolg
dat checks and balances ontbreken en beleid inconsistent kan worden.
De regering begrijpt de zorgen van instellingen over de uitwerking van de toets
anderstalig onderwijs. Daarbij speelt rechtszekerheid een grote rol. De regering
heeft daarom in paragraaf 4.3 een uitgebreide uitleg gegeven van wat dedoelmatigheidstoetsing inhoudt en er uiteindelijk voor gekozen om de criteria uit

Pagina 5 van 7

te werken in een amvb. Hiermee wordt tegemoet gekomen aan de zorgen omtrentde rechtszekerheid.
Hoger Onderwijs en

Instellingen zijn verder van mening dat de termijn van zes maanden om een
voorstel te formuleren voor de toetsing van doelmatigheid onrealistisch is en dat

Studiefinanciering
Datum
01 mei 2024

er aanzienlijk meer tijd nodig is om vanuit zelfregie tot een goed onderbouwd
voorstel te komen. Na gesprekken met de instellingen en uitvoeringsorganisaties
heeft de regering besloten de termijn te verruimen naar negen maanden.
Tot slot missen instellingen duiding van de rol van medezeggenschap in het
regieproces. Hoewel het wetsvoorstel beschrijft hoe instellingen zelf regie kunnen
uitoefenen en hoe de onafhankelijke adviescommissie en de minister van OCW
daarin passen, ontbreekt volgens hen in de toelichting aandacht voor de rol vanmedezeggenschap.
De regering begrijpt de zorgen met betrekking tot de rol van medezeggenschapbinnen het regiestelsel. Om de specifieke rol van medezeggenschap in lijn met
zelfregie door hogescholen en universiteiten in het wetsvoorstel te verduidelijken,
zijn er wijzigingen aangebracht in paragraaf 4.2.

7. Bekostiging
In consultatie wordt vaak aangegeven dat de wijze van bekostigen bijdraagt aan
de groei van het aantal internationale studenten. Als oplossing wordt geopperdom ook de wijze van bekostigen aan te passen. In reactie op dit punt is in dememorie van toelichting (in de inleiding en in paragraaf 9.9.3) duidelijker
aangegeven waarom een eventuele aanpassing van de bekostigingssystematiek
van het hoger onderwijs geen onderdeel uitmaakt van dit wetsvoorstel.

8. Alternatieven voor het wetsvoorstel
Enkele tientallen respondenten hebben alternatieve benaderingen voorgesteld om
de beheersing van de internationale studentenstroom aan te pakken. Daarbij werd
herhaaldelijk gewezen op het vergroten van de totale onderwijscapaciteit. De
regering ziet echter geen ruimte voor onbeperkte groei van het hoger onderwijs.
Het stelsel moet houdbaar blijven en op dit moment ontbreekt het aan voldoende
personeel en financiële middelen om grootschalige capaciteitsuitbreiding terealiseren met behoud van de kwaliteit.
Een ander alternatief dat naar voren is gebracht, omvat het loslaten vantaalmaatregelen en in plaats daarvan te focussen op strengere toelatingseisen.
Dit zal echter de toegankelijkheid van het hoger onderwijs ook voor Nederlandse
studenten verslechteren, terwijl het wetsvoorstel deze toegankelijkheid juist
tracht te verbeteren.
Tot slot pleiten respondenten voor een focus van maatregelen op een klein aantal
opleidingen waar de beschreven problematiek het grootst is. Naar het oordeel vande regering biedt een focus op excessen echter geen duurzame oplossing voor debredere uitdagingen binnen het gehele onderwijsstelsel. Een doeltreffende aanpak
vereist instrumenten die zowel onmiddellijke hulp bieden, als de toekomstige
situatie werkbaar houden.

Pagina 6 van 7

9. Europees perspectief

Hoger Onderwijs en

In de internetconsultatie is herhaaldelijk de aandacht gevestigd op de Europese

Studiefinanciering

dimensie van dit wetsvoorstel. Er wordt benadrukt dat Europese samenwerking

Datum

essentieel is om effectieve oplossingen te vinden voor de disbalans in

01 mei 2024

internationale studentenstromen. Ze benadrukken het belang van het inpassen en
begrijpen van het Europese perspectief bij de maatregelen die in dit wetsvoorstel
worden voorgesteld. Het Europese Universiteiten Initiatief is een
vlaggenschipinitiatief van de Europese strategie voor universiteiten. Taal speelt
een belangrijke rol voor het aanbieden van internationaal onderwijs binnen deallianties, bijvoorbeeld in de joint programmes of losse vakken, maar ook voor het
stimuleren van gebalanceerde mobiliteit.
De regering heeft geen signalen ontvangen dat Nederlandse instellingen door het
wetsvoorstel en de daarin voorgestelde maatregelen mogelijk minder
aantrekkelijk zouden worden voor Europese samenwerking of dat de aankondiging
van het wetsvoorstel voor een afschrikeffect gezorgd heeft onder internationale
studenten. Wel zijn er signalen ontvangen dat de wetsbehandeling met interesse
wordt gevolgd door met name de buurlanden. Paragraaf 2.3 gaat verder in op deEuropese context en nationale maatregelen van andere Europese lidstaten.

10. Huisvesting
Het laatste thema dat veel benoemd is in de internetconsultatie betreft
studentenhuisvesting. Meer dan veertig respondenten delen de opvatting dat
internationale studenten onterecht als zondebok worden aangewezen voor dewooncrisis, en dat dit wetsvoorstel daaruit voortkomt. Verschillende reacties
benadrukken dat de huisvestingscrisis een breder landelijk probleem is en niet
uitsluitend aan internationale studenten kan worden toegeschreven.
Een ander geluid dat met betrekking tot huisvesting naar voren komt, is dat
onderwijsinstellingen meer verantwoordelijkheid moeten nemen en dragen voor
het huisvesten van internationale studenten.
Er is op dit moment sprake van een woningtekort in Nederland. Dit is ook het
geval bij studentenhuisvesting. De instroom van internationale studenten is een
factor in de vraag naar studentenhuisvesting, aangezien internationale studenten
hier vrijwel altijd gebruik van maken. Het tekort aan studentenhuisvesting hangt
echter samen met verschillende factoren. De regering is dan ook van mening dat
de internationale studenten niet voor dit tekort verantwoordelijk mogen worden
gehouden. Dit wetsvoorstel heeft bovendien niet als doel de druk op de
studentenhuizenmarkt te verlichten.

Pagina 7 van 7