(ราง)                              มกษ. 6401- XXXX                                                                                 
มาตรฐานสินคาเกษตร  
 การปฏิบัติที่ดีสําหรับศูนยรวบรวมน้ํานมดิบ  
1. ขอบขาย  
มาตรฐานสินคาเกษตรนี้ กําหนดการปฏิบัติที่ดีสําหรับศูนยรวบรวมน้ํานมดิบ ตั้งแตการรับ น้ํานมดิบ    
การทําความเย็น การเก็บรักษา การขนสง และการสงเสริม สมาชิก  เพื่อใหไดน้ํานมดิบ ที่มีคุณภาพ สําหรับ
แปรรูปเปนผลิตภัณฑที่ไดมาตรฐานและปลอดภัยตอผูบริโภค  
2. นิยาม 
2.1 น้ํานมดิบ (raw milk) หมายถึง น้ํานมที่รีดจากแมโคหลังจากคลอดลูกแลวไมนอยกวา 3 วัน และ
ตองปราศจากน้ํานมเหลือง (colostrum) โดยมิไดแยกออกหรือเติมวัตถุอื่นใด และไมไดผานกรรมวิธีใดๆ  
ยกเวนการทํา ใหเย็น  
2.2 ศูนยรวบรวมน้ํานมดิบ (milk collection  center)  หมายถึง  สถานประกอบ การที่รับและรวบรวม
น้ํานมดิบจากสมาชิก เพื่อนํามาลดอุณหภูมิ และสง มอบน้ํานมดิบแก โรงงานแปรรูปหรือศูนยรวบรวมน้ํานมดิบ
อื่นตอ ไป ทั้งนี้ไมรวมถึง ฟารมที่มีถังเก็บน้ํานมดิบ เฉพาะของฟารมตนเอง ที่สามารถลดอุณหภูมิและรักษา
ความเย็น ได 
2.3 บริเวณรับน้ํานมดิบ  (milk collecting area) หมายถึง  พื้นที่ของศูนยรวบรวมน้ํานมดิบที่ออกแบบให
สะดวก ในการรวบรวม  ตรวจรับ และเก็บรักษาน้ํานมดิบ  โดยมีเครื่องจักรและอุปกรณที่ถูกสุขลักษณะ  
2.4 อุปกรณรับน้ํานมดิบ (milk collecting equipment ) หมายถึง  อุปกรณ ที่ออกแบบเฉพาะ เพื่อรวบรวม
น้ํานมดิบ ประกอบดวย  อางรับน้ํานม อางรวมน้ํานม  ระบบการกรองนม ทอสงน้ํานม ปม ถังเก็บน้ํานม 
เครื่องจักร  และอุปกรณอื่นๆ  ที่เกี่ยวของ  
2.5 อุปกรณ แลกเปลี่ยนความรอน (plate heat exchanger, PHE) หมายถึง ชุด อุปกรณ ที่ใชลดอุณหภูมิ
น้ํานมดิบใหต่ําลงทันทีโดยใชหลักการแลกเปลี่ยนความรอน เพื่อลดอุณหภูมิน้ํานม ดิบ 
2.6 ถังเก็บน้ํานมดิบ  หมายถึง ภาชนะที่ออกแบบเฉพาะสําหรับเก็บน้ํานมดิบ  แบงเปน  มกษ. 6401 -XXXX  
2.6.1 ถังเก็บน้ํานมดิบชนิดไมมีระบบทําความเย็น  (storage tank)  หมายถึง ภาชนะที่ออกแบบ เฉพาะ
สําหรับเก็บน้ํานมดิบ  ใหสามารถรักษาอุณหภูมิน้ํานมดิบได โดยไมมีอุปกรณหรือระบบแลกเปลี่ยนความ
รอนเพื่อลดอุณหภูมิน้ํานมดิบ   
2.6.2   ถังเก็บน้ํานมดิบชนิดมีระบบทําความเย็น (cooling tank) หมายถึง ภาชนะที่ออกแบบเฉพาะ
สําหรับเก็บน้ํานมดิบ โดยมีอุปกรณหรือระบบ แลกเปลี่ ยนความรอนเพื่อ ลดอุณหภูมิน้ํานมดิบ และสามารถ
เก็บรักษาน้ํานมดิบใหมีอุณหภูมิคงที่ 
2.7 การทําความสะอาดเฉพาะที่ (cleaning in place, CIP)  หมายถึง การทําความสะอาดภายในภาชนะ
และอุปกรณสงน้ํานมดิบทั้งระบบที่เกี่ยวของกับการเก็บรักษาน้ํานมดิบ โดยไมแยกชิ้นสวน  
2.8 สมาชิก  หมายถึง เกษตรกร  ผูเลี้ยงโคนมที่ ขึ้นทะเบียนเปนสมาชิก ของศูนยรวบรวมน้ํานมดิบ และตอง
สงน้ํานมดิบที่ผลิตไดตอศูนยฯ  ที่ขึ้นทะเบียน เปนสมาชิกไวเทานั้น โดยไมขึ้นทะเบียนซ้ําซอนกับศูนยฯ  อื่นๆ   
2.9 การตามสอบ (traceability/product tracing ) หมายถึง การติดตามที่มา และที่หมายตอไปของ สินคา
เกษตรและอาหาร ตามขั้นตอน การผลิต  การจัดการ การแปรรูปและการจําหนาย  ซึ่งกําหนดขั้นตอนหนึ่ง
หรือหลายขั้นตอนที่ตอเนื่องกัน  
3.  ขอกําหนด  
ขอกําหนด การปฏิบัติที่ดีสําหรับศูนยรวบรวมน้ํานมดิบ ใหเปนไปตาม ตาราง ที่ 1 
ตาราง ที่ 1 รายการและขอ กําหนด การปฏิบัติที่ดีสําหรับศูนยรวบรวมน้ํา นมดิบ  
รายการ  ขอกําหนด  
1. สถานประกอบการ
และสิ่งอํานวยความ
สะดวก  
1.1 สถานที่ตั้ง  อยูในบริเวณที่ไม มีความเสี่ยงตอ การปนเปอนที่มีผลเสียตอ คุณภาพน้ํานมดิบ 
และความปลอดภัย ของผูบริโภค  หากมีความเสี่ยงตองมีมาตรการปองกัน   
1.2 อาคารปฏิบัติงาน 1.2.1 มีโครงสรางแข็งแรง งายตอการทําความสะอาด บํารุงรักษา และสามารถ
ปองกันการปนเปอนขามที่สงผลตอ คุณภาพน้ํานมดิบและความปลอดภัยของ
ผูบริโภค  
1.2.2 บริเวณพื้นที่ตั้งตัวอาคาร  และบริเวณโดยรอบ สะอาด  
(ราง)                              มกษ. 6401- XXXX                                                                                 
รายการ  ขอกําหนด  
 1.2.3 การออกแบบภายในอาคารและ การวางผังสายการผลิตเอื้อตอ          
การปฏิบัติงานอยางถูกสุขลักษณะเพื่อลดการปนเปอนระหวาง การปฏิบัติงานที่
สงผลตอความปลอดภัย ของผูบริโภค  
1.2.4 มีพื้นที่เพียงพอสําหรับการปฏิบัติงานและจัดแบงพื้นที่ใชงานเปน
สัดสวน ระหวางบริเวณรับน้ํานม ดิบ หองตรวจวิเคราะหและคว บคุมคุณภาพ 
บริเวณติดตั้งเครื่องจักร หองเก็บสารเคมี และสํานักงาน                                                                                                                                  
1.3 เครื่องจักรและ
อุปกรณ  1.3.1 มีเครื่องจักรและอุปกรณเพียงพอ  เครื่องจักร ติดตั้งในตําแหนงที่ 
เหมาะสม สะดวกในการปฏิบัติงาน และการทําความสะอาด  
1.3.2 ปม วาลว ระบบทอ และสายยาง น้ํานมดิบ แข็งแรง สะอาด ถูกสุขลักษณะ  
โดยเฉพาะสวนที่สัมผัสกับน้ํานมดิบทําดวยวัสดุที่อนุญาต ใหใชสัมผัสอาหารได 
ไมเปนสนิม ไมทําปฏิกิริยากับน้ําน มดิบและสามารถทําความสะอาด ไดทั่วถึง  
1.3.3 สายยาง น้ํานมดิบ สายยางน้ํา ทอและอุปกรณที่ใชรวมกับสายยาง      
แยกการใชงานตามประเภทอยางชัดเจน   
1.3.4 มีอางรับน้ํานมดิบ ที่ถูกสุขลักษณะและสะดวกตอการปฏิบัติงาน            
มีจํานวนเพียงพอ ตอปริมาณน้ํานมดิบ ที่รับในแตละครั้ง   
1.3.5 อุปกรณ รับน้ํานมดิบ ตองไดมาตรฐาน สะอาด เพียงพอ และเหมาะสม
กับการใชงาน  
1.3.6 ออกแบบและติดตั้ง ถังเก็บน้ํานม ดิบ ทอ และวาลวเพื่อใหสามารถ       
ทําความสะอาดและฆาเชื้อไดอยาง ทั่วถึงรวมทั้งสามารถระบายของเหลวออกได
หมด  
1.3.7 อุปกรณสําหรับ  ชั่ง ตวง วัด  ซึ่งมีความสําคัญตอการปฏิบัติงาน         
ตองเที่ยงตรง แมนยํา ใหทําการสอบเทียบ อยางนอยปละ 1 ครั้ง และ ทวนสอบ
อยางเหมาะสม  
1.4 สิ่งอํานวยความ
สะดวก  1.4.1 ในหอง ปฏิบัติงาน ตองมีแสงสวางเพียงพอ  
1.4.2 มีการระบายอากาศที่เพียงพอในการปฏิบัติ งาน  
1.4.3 มีอุปกรณทําความสะอาดอยางเพียงพอ   
มกษ. 6401 -XXXX  
รายการ  ขอกําหนด  
 1.4.4 มีอุปกรณดานสุขลักษณะสวนบุคคล และหองสุขาเพียงพอตอการ ใช 
1.4.5 มีพื้นที่  บริเวณ  พรอมทั้งอุปกรณ เพียงพอ สําหรับลางภาชนะบรรจุ
น้ํานมดิบภายหลังการเท น้ํานมดิบลงอางรับ  
1.5 ระบบสาธารณูปโภค  1.5.1 มีระบบไฟฟา ที่มีกําลังไฟเพียงพอกับการใชงานภายในศูนยรวบรวม น้ํานมดิบ   
1.5.2 อุปกรณการใหแสงสวางเพียงพอ และถูกสุขลักษณะ  
1.5.3 มีเครื่องกําเนิดไฟฟาสํารองไวใชในกรณีไฟฟาดับ หรือมีมาตรการ
จัดการน้ํานมดิบในชวงเวลา ไฟดับอยาง เหมาะสม  
1.5.4 น้ําที่ใชสัมผัสโดยตรงกับน้ํานมดิ บหรือพื้นผิวที่สัมผัสกับน้ํานมดิบ ตองมี
คุณภาพ ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข  เรื่อง น้ําบริโภค  และมีปริมาณ
เพียงพอ  
1.5.5 น้ําที่ใชภายในสถานที่ผลิตตองเปนน้ําสะอาด ใหมีการปรับคุณภาพน้ํา
ตามความจําเปน  
1.5.6 มีการตรวจสอบคุณภาพน้ําใชตามมาตรฐานอยางนอยปละครั้ง   
2. การควบคุม     
การปฏิบัติงาน   
2.1 การรับน้ํานมดิบ 
 2.1.1 กําหนด เกณฑคุณภาพ  และวิธีการตรวจ รับน้ํานมดิบ  
2.1.2 กรณีรับน้ํานมดิบตอจากผูรวบรวมน้ํานมดิบหรือศูนยรวบรวมน้ํานมดิบ
อื่น อุณหภูมิของน้ํานมดิบตองไมเกิน 8 องศาเซลเซียส  (oC)  
2.1.3 มีมาตร การควบคุม เวลาในการขนสง น้ํานมดิบ จากฟารมถึง ศูนยรวบรวม
น้ํานมดิบ   
2.1.4 มีการจัดการใหสามารถนําน้ํานมดิบเขาสูกระบวนการ ลดอุณหภูมิ ได
อยางรวดเร็ว  
2.2 การลดอุณหภูมิ
น้ํานมดิบ  2.2.1 ระบบทําความเย็น เพื่อลดอุณหภูมิน้ํานมดิบ มีกําลังทําความเย็นที่
เหมาะสมกับ ปริมาณน้ํานมดิบ   
(ราง)                              มกษ. 6401- XXXX                                                                                 
รายการ  ขอกําหนด  
 2.2.2 กรณีใชอุปกรณแลกเปลี่ยนความรอน ให ลดอุณหภูมิน้ํานมดิบภายหลัง
รับน้ํานมดิบ  โดยอุณหภูมิน้ํานมดิบ ตองไมเกิน 4 องศาเซลเซียส (oC) ทันที หรือ
กรณีใชถังเก็บน้ํานมดิบชนิดมีระบบทําความเย็น อุณหภูมิน้ํานมดิบตอง ไมเกิน 
4 oC ภายใน 2 ชั่วโมง   
 2.2.3 มีการควบคุมคุณภาพ น้ําใชและการกรองในระบบทอสงน้ําเย็น  
2.2.4 ติดตั้ง เครื่องมือวัดอุณหภูมิน้ําเขา -น้ําออก และอุณหภูมิน้ํานมดิบออก 
ในตําแหนงที่เหมาะสม  และใชงานได  
2.2.5 บันทึกเวลา และอุณหภูมิน้ําเย็น กอนและระหวางการ ลดอุณหภูมิน้ํานมดิบ   
2.2.6 บันทึกเวลาและอุณหภูมิน้ํานมดิบระหวางการลดอุณหภูมิ  
2.3 การเก็บ รักษา
น้ํานมดิบ  2.3.1 เก็บรักษาน้ํานมดิบในถัง เก็บน้ํานมดิบ ที่สะอาด สามารถ ปองกัน         
การปนเปอนน้ํานมดิบในระหวางการเก็บรักษา  
2.3.2 ถังเก็บน้ํานมดิบ สามารถ รักษาอุณหภูมิน้ํานมดิบ ภายใน ไดอยางมี
ประสิทธิภาพ และใหบันทึกอุณหภูมิน้ํานมดิบเปนระยะ   
2.4 การตรวจสอบ
คุณภาพน้ํานม  2.4.1 มีแผนการตรวจ สอบ/วิเคราะหคุณภาพน้ํานมดิบและปฏิบัติงานตาม
แผนที่กําหนดไว 
2.4.2 เครื่องมือ และอุปกรณในการตรวจ สอบ/วิเคราะหคุณภาพ น้ํานมดิบได
มาตรฐาน 
2.4.3 มีวิธีการ และอุปกรณ เพื่อเก็บตัวอยางน้ํานมดิบ ที่ถูกตองตามหลัก
วิชากา ร  
3. การบํารุงรักษา
และการสุขาภิบาล  
3.1 การทําความสะอาด  3.1.1 มีมาตรการในการทําความสะอาด อาคารปฏิบัติงาน และสภาพแวดลอม
ภายนอก   
3.1.2 มีมาตรการในการทําความสะอาดเครื่องจักรอุปกรณ  รวมถึง อุปกรณที่
ตองถอดหรือแยกชิ้นสวน หรืออื่นๆ ที่นอกเ หนือจากระบบ CIP อยางเหมาะสม  
มกษ. 6401 -XXXX  
รายการ  ขอกําหนด  
3.2 การทําความ
สะอาดเฉพาะที่ (CIP)  3.2.1 มีระบบทําความสะอาดเฉพาะที่ที่เหมาะสม  เพียงพอ  และสามารถทํา
ความสะอาดไดทั่วถึงและมีประสิทธิภาพ  
3.2.2 มีคูมือการปฏิบัติงาน และบันทึกการตรวจสอบการจัดการ ระบบทํา  
ความสะอาดเฉพาะที่ (CIP)  ทั้งอุปกรณและรถขนสงน้ํานมดิบ ไดแก ระยะเวลา
ที่ใชทําความสะอาด อุณหภูมิ  ความเขมขนของสารเคมีที่ใช และอัตรา        
การไหลเวียน ของสารเคมีและน้ํา   
3.2.3 ติดตั้ง เครื่องมือวัดอุณหภูมิในระบบ CIP ในตําแหนงที่เหมาะสม 
สามารถใชการไดและเที่ยงตรง  
3.2.4 ตรวจสอบความเขมขนของสารเคมีที่ใชทุกครั้ง   
3.2.5 มีการตรวจสอบการตกคางของสารเคมีในระบบที่เหมาะสม   
3.3 การบํารุงรักษา
เครื่องมือ เครื่องจักร
และอุปกรณ  มีโปรแกรม การตรวจ สอบและ การซอมบํารุง เครื่องมือ เครื่องจักร และอุปกรณ  
3.4 การควบคุมสัตว
พาหะนําเชื้อ   มีมาตรการควบคุมแล ะกําจัดสัตวพาหะนําเชื้อ  
3.5 การจัดการสารเคมี  3.5.1 สารเคมีที่ไม ใชในอาหาร เชน สารทําความสะอาด น้ํามันหลอลื่น รวมถึง
ภาชนะบรรจุสารเคมี  มีการจัดการ อยางถูกสุขลักษณะ    
3.5.2 แยกเก็บ สารเคมี เปนสัดสวน  และมีฉลากระบุไวอยาง ชัดเจน   
3.6 การจัดการน้ําเสีย
และของเสีย 3.6.1 มีวิธีการ บําบัดน้ําเสีย กอนระบาย น้ําทิ้งลง สูแหลงน้ําสาธารณะ  
3.6.2 มีวิธีการจัดการขยะ และของเสียอยางเหมาะสม  
4. สุขลักษณะสวนบุคคล   
 4.1 ผูปฏิบัติงาน และผูขนสงน้ํานมดิบตองมีสุขลักษณะ สวนบุคคล ที่ดีในขณะ
ปฏิบัติงาน  และผานการตรวจสุขภาพอยางน อยปละครั้ง   
4.2 ผูปฏิบัติงาน  มีการรักษาความสะอาดสวนบุคคลอยางเหมาะสม ในขณะ
ปฏิบัติงาน เชน สวมชุดกันเปอน ที่คลุมผม ผาปดปาก  
(ราง)                              มกษ. 6401- XXXX                                                                                 
รายการ  ขอกําหนด  
4.3 บุคคลภายนอก หรือผูเยี่ยมชมที่เขาในบริเวณ ปฏิบัติงานตอง ปฏิบัติตาม
สุขลักษณะสวนบุคคลที่ดี  
5. การขนสง   
5.1 การจัดการ ระบบ
ขนสงน้ํานมดิบ  5.1.1 รถขนสง ตองมีฉนวนที่สามารถรักษาอุณหภูมิน้ํานมดิบ ใหมีอุณหภูมิ   
ไมเกิน 8 oC เมื่อถึงปลายทางรับน้ํานมดิบ  
5.1.2 ใหเตรียมการในการขนสงน้ํานมดิบอยางเหมาะสมและถูกสุขลักษณะ  
พรอมบันทึกขอมูลที่เกี่ยวของ  
5.1.3 มีวิธีเก็บตัวอยางที่เปนมาตรฐาน และเก็บตัวอยางน้ํานมดิบจากรถขนสง 
เพื่อตรวจสอบคุณภาพกอน ออกจากศูนยฯ  กรณีผลการตรวจไมเปนไปตาม
เกณฑกําหนดใหมีมาตรการแกไข  
5.1.4 มีการควบคุม การขนสงน้ํานมดิบ เขาโรงงานแปรรูป   
6. การตามสอบ 
(Traceability)   
6.1 ระบบการตาม
สอบน้ํานมดิบ  6.1.1 มีระบบการ ตามสอบน้ํานมดิบ  เพื่อใหทราบแหลงที่มาของน้ํานมดิบ 
และสถานที่สงมอบน้ํานมดิบ   
6.1.2 มีวิธีการจัดการ เกี่ยวกับ ขอรองเรียนของลูกคา   
7. การฝกอบรม   
 7.1 บุคลากร ตองไดรับการฝกอบรม ใหมีความรูความสามารถ ที่เกี่ยวของกับ
หนาที่ความรับผิดชอบ ในการปฏิบัติงานเชน  กระบวนการผลิต สุขลักษณะ  และ
การตรวจวิเคราะหคุณภาพน้ํานมดิบ   
7.2 มีแผนการอบรมบุคลากร และการประเมินผล   
8. ระบบการสงเสริม
สมาชิก   
 
  มกษ. 6401 -XXXX  
รายการ  ขอกําหนด  
8.1 การสงเสริม
สมาชิกรายฟารม  
 8.1.1 มีทะเบียนสมาชิกและขอมูลของฟารมที่เปนปจจุบัน และรับน้ํานมดิบ
จากสมาชิกที่ขึ้นทะเบี ยนเทานั้น  โดยตองรับขึ้นทะเบียนสมาชิกไมซ้ําซอนกับ
ศูนยรวบรวมน้ํานมดิบอื่น  
8.1.2 มีเจาหนาที่สงเสริมและ มีกิจกรรมในการสงเสริมการผลิตน้ํานมดิบของ
สมาชิก ใหมีคุณภาพ  เชน การฝกอบรมสมาชิก  
8.2 การประเมิน
สมาชิก รายฟารม  8.2.1 มีระบบการประเมินคุณภาพน้ํานมดิบขอ งสมาชิก   
8.2.2 มีการแจงขอมูลคุณภาพ น้ํานมดิบ และผลการประเมิน ใหสมาชิก
รับทราบ  
8.3 การสงเสริม
คุณภาพน้ํานมดิบของ
สมาชิก  8.3.1 ตองกําหนดชวง เวลารับซื้อน้ํานมดิบที่แนนอน  
8.3.2 กําหนดราคารับซื้อน้ํานมดิบตามคุณภาพ   
9. ระบบเอกสารและ
การบันทึกขอมูล   
 9.1 มีการบันทึกขอมูล ดังตอไปนี้  
- การปรับสภาพน้ําใชในกระบวนการผลิตและผลการตรวจคุณภาพน้ําใช      
(ขอ 1.5.5 และขอ 1.5.6)  
- การสอบเทียบอุปกรณและเครื่องมือ (ขอ 1.3.7) 
- การควบคุมกระบวนการรับน้ํานมดิบ การลดอุณหภูมิ  บันทึกอุณหภูมิ     
การตรวจสอบคุณภาพ การเก็บรักษา และการขนสง (ขอ 2 และขอ 5) 
- ผลการตรวจ คุณภาพน้ํานมดิบ ในขั้นตอนตางๆ  (ขอ 2.2) 
- การทําความสะอาด และการบํารุงรักษาอาคาร สถานที่ เครื่องมือ และ
อุปกรณ  (ขอ 3.1 และขอ  3.3) 
- บันทึกที่เกี่ยวของกับระบบ CIP (ขอ 3.2) 
- การควบคุมสัตวพาหะนํา เชื้อ และสารเคมี (ขอ 3.4 และขอ  3.5) 
- การควบคุม สุขลักษณะสวนบุคคล  (ขอ 4) 
- ประวัติการฝกอบรม  (ขอ 7) 
- กิจกรรมการสงเสริมและผลการประเมินคุณภาพน้ํานมดิบของสมาชิก (ขอ 8) 
9.2 ใหเก็บบันทึก ขอมูลไวอยางนอย 3 ป