Food Standardization Section, DFTQC  
 
Standa rdization committee meeting: DFTQC/FSC/1/072 -73 Page 1 
 ८.२ खनिजयुक्त पािी (Mineral Water) 
१. गुणस्तरको क्षेत्र (Scope)  
यस खनिजयुक्त पािीको गुणस्तरले मािव उप भोगको लानग प्याक गररएका  सबै प्रकारका खनिजयुक्त पािी 
वा प्राकृनतक खनिजयुक्त पािीलाई समेट्छ l  
२. पररचय  (Description)  
२.१ खनिजयुक्त पािी वा प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी 
खनिजयुक्त पािी वा प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी साववजनिक रूपमा ववतरीत खािेपािीभन्दा निम्ि कार णहरूले गदाव 
फरक हुन्छ । 
 प्राकृनतक खनिजयुक्त पािीमा निश्चित खनिज तत्वका लवणह रू कुिै सापेश्चक्षत अिुपात (Relative 
proportion ) मा उपश्चस्ित भएको हुन्छ l  
 यस्तो पािी प्राकृनतक श्रोत वा भूनमगत श्रोतबाट सोझै प्राप्त भई भौनतक तिा रासायनिक गुणहरूमा प्रदूषण वा 
अन्य बाह्य तत्त्वहरूको प्रभाव िपरेको हुिुपिेछ।यस्तो पािीको उत्पादि गदाव साववजनिक रुपमा ववतरण 
भएको पािीलाई प्रयोग गिव पाइिे छैि l  
 सािानतिा प्राकृनतक घटबढ (Minor natural fluctuation ) बाहेक मुहािमा पािीको बिावट 
(Composition) , बहाव तिा तापक्रम  एकिासको हुिुपदवछ।  
 यस्तो पािीको सूक्ष्म जैववक शुद्धता (Microbiolo gical purity) र रासायनिक बिोट (Original chemical  
composition ) को मौनलकतामा पररवतवि िहुिे गरी सरसफाइमा यिेष्ट ध्याि पुयावई मुहाि नबन्दुमै प्याक 
गररएको हुिु पदवछ l  
 यस्तो पािी  प्याक गदाव दफा ३.१ मा तोवकएको ववनि बाहेक अन्य ववनि प्रयोग गिव पाइिे छैि l  
२.२ प्राकृनतक खनिजयुक्त पािीको प्रकार  
२.2.१  प्राकृनतक काबविडाईअक्साइड नमश्चश्रत खनिजयुक्त पािी (Naturally carbonated  natural mineral 
water) 
प्राकृनतक काबविडाईअक्साइड नमश्चश्रत खनिजयुक्त पािी भन्नाले मुहाि ववन्दुको पािीमा प्राकृनतक रूपमा उपश्चस्ित 
काबविडाईअक्साइडको मात्रा बराबर हुिे गरी दफा ३.१ मा उल्लेख भए अिुसारको सम्भाववत उपचार पिात् घट्ि 
गएको काबविडाइ अक्साइड सोही श्रोतबाट िपी  प्याक गररएको पािी भन्ने बुझ्िु पदवछ l उक्त पािी कोठाको 
तापक्रममा नसलबन्दी खोल्दा पािीमा काबविडाईअक्साइड  ग्यासका फोकाहरू  स्पष्ट देश्चखिे हुिुपदवछ l   
२.२.२ काबविडाइअक्साइड रवहत प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी (Non-carbonated  natural mineral water) 
काबविडाइअक्साइडरवहत  प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी भन्नाले पािीको मुहाि ववन्दुमा दफा ३.१ मा उल्लेख गररएका 
सम्भाववत उपचार र प्याकेश्चजङ्ग पिात् स्वतन्त्र (free) काबविडाईअक्साइड को उपश्चस्िनत  िभएको पािी भन्ने बुझ्िु 
पदवछ l  Food Standardization Section, DFTQC  
 
Standa rdization committee meeting: DFTQC/FSC/1/072 -73 Page 2 
 २.२.३ काबविडाइअक्साइड हटाइएको प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी (De-carbonated  natural mineral water) 
: 
काबविडाइअक्साइड हटाइएको प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी भन्नाले पािीको मुहाि नबन्दुको पािीमा प्राकृनतक रूपमा 
उपश्चस्ित काबविडाईअक्साइडको मात्रा भन्दा घटी हुिे गरी दफा ३.१ मा उल्लेख गररएका सम्भाववत उपचार 
पिात प्या क गररएको पािी भन्ने बुझ्िु पदवछ l यस्तो पािीको नसलबन्दी नबको  कोठाको तापक्रममा खोल्दा 
काबविडाईअक्साइड  ग्यासका फोकाहरू  पािीमा देश्चखिु हुुँदैि  l  
२.२.४ पािीको श्रोतबाट काबविडाइअक्साइड िवपएको प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी (Natural mineral water 
fortified with carbon dioxide from the source ) : 
पािीको श्रोतबाट काबविडाइअक्साइड िवपएको प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी भन्नाले मुहाि नबन्दुको पािीमा प्राकृनतक 
रूपमा उपश्चस्ित काबविडाईअक्सा इडको मात्रा भन्दा बढी हुिे गरी सोही श्रोतको पािीबाट नलइएको 
काबविडाईअक्साइड िपी दफा ३.१ मा उल्लेख गररएका सम्भाववत उपचार पिात् प्याक गररएको पािी भन्ने बुझ्िु 
पदवछ l 
२.२.५ काबविडाइअक्साइड िवपएको प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी (Carbonated  natural mineral water): 
काबविडाइअक्साइड िवपएको प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी भन्नाले पािीको मुहाि नबन्दुको पािीमा प्राकृनतक रूपमा 
उपश्चस्ित काबविडाईअक्सा इडको मात्रा भन्दा बढी हुिे गरी दफा ३.१ मा उल्लेख गररएका सम्भाववत उपचार र 
प्याकेश्चजङ्ग पिात् काबविडाईअक्साइड िपी प्याक गररएको पािी भन्ने बुझ्िु पदवछ l 
२.३ पवहचाि र स्वीकृनत (Recognition  and Authorization ): 
प्राकृनतक स्रोत (मुहाि) र उत्पादि ववनिहरुको स्िलगत अिुगमि तिा उत्पाददत पािीको गुणस्तर पररक्षण पिात 
उक्त उत्पाददत पािीलाई “प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी” को रुपमा पवहचािको लानग खाद्य प्रनबनि तिा गुण नियन्त्रण 
नबभागबाट स्वीकृनत प्राप्त गरेको हुिु पिेछ l 
३. आवश्यक गुणस्तर पररनिहरू (Essential Composition and Quality Factors)  
३.१ पािीको प्रशोिि गिव स्वीकृत नबनिहरू 
 
पािीमा स्वा भाववक रू पमा उपश्चस्ित अश्चस्िर अवयवहरू  (Unstable constituent s) जस्तै : फलाम, म्यान्गनिज, 
गन्िक (Sulfur), आसेनिकका यौनगकहरूलाई आवश्यकता िुसार हावा राख्ने (Aeration ), निग्रयाउिे (Decantation ) 
र छान्ने (Filtration ) वा सबै ववनि अपिाई हटाउि सवकिेछ l तर यस्ता ववनिहरूले उक्त पािीमा प्राकृनतक रूपमा 
हुिे खनिज वा खनिज यौनगक लवणहरूको मात्रामा परर वतवि ल्याई स्वाभाववक गुणमा असर िपरेको हुिु पिेछ l  
३.२ भौनतक, रासायनिक तिा वववकरण सम्बन्िी  मापदण्ड   
३.२.१ पािीको रङ्ग, बास्िा र स्वाद सुँग सम्बश्चन्ित मापदण्ड  Food Standardization Section, DFTQC  
 
Standa rdization committee meeting: DFTQC/FSC/1/072 -73 Page 3 
 पािीको स्वाभाववक रङ्ग, बास्िा र स्वाद को लानग अखाद्य पदािवहरू तिा आुँखाले देश्चखिे गरी बाह्य 
पदािवहरू उपश्चस्ित िभएको हुिुको सािै देहायवमोश्चजमको मापदण्ड पुरा गरेको हुिुपिे छ l 
अल्मुनियम (Aluminium )  ०.१  नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको   
अमोनिया (Ammonia )   १ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
क्लोराइड (Chloride)   २०० नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
क्लोररि (Chlorine)    ०.२ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
रङ्ग (Colour)    २ true co lour units (TCU) मा िबढेको 
कडापि (Hardness )   २०० नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको   
हाईड्रोजि सल्फाइड (Hydrogen sulfide ) ०.०५ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
फलाम (Iron)    ०.३ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
म्याांगनिज (Manganese )  ०.१ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िब ढेको 
सोनडयम (Sodium)   २०० नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
सल्फेट (Sulfate)    २५० नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
कुल घुलिशील ठोस (Total dissolved solids )७०० नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
िनमलोपि (Turbidity )   २ NTU मा िबढेको 
जस्ता (Zinc)    ४ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
३.२.२  स्वास््यसुँग सम्बश्चन्ित मापदण्ड  
प्याक गररएको वपउिे पािीमा स्वास््यलाई िकारात्मक असर गिे ववनभन्न रासायनिक तिा वववकरणयुक्त 
पदािवहरू सम्बन्िी देहाय वमोश्चजमको मापदण्ड पुरा गरेको हुिुपिे छ l 
एन्टीमोिी (Antimony )   ०.०५ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
आसेनिक (Arsenic)    ०.०१  नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
बेररयम (Barium)    ०.७ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
बोरेट (Borate)    ५ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
क्याडनमयम (Cadmium )   ०.००३ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
क्रोनमयम (Chromium )    ०.०५ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
तामा (Copper)    १ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
साइिाइड (Cyanide as CN )  ०.०७ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
फ्लोराइड (Fluoride)    १.५ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
नससा (Lead)    ०.०१ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
पारो (Mercury)    ०.००१ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
निकेल (Nickel)    ०.०२ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको  
िाइट्रेट (Nitrate as NO 3−)   ५० नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको Food Standardization Section, DFTQC  
 
Standa rdization committee meeting: DFTQC/FSC/1/072 -73 Page 4 
 िाईट्राइट (Nitrite as NO 2−)   ०.०१ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
सेलेनियम (Selenium )    ०.०१ नम. ग्रा. प्रनत नलटरमा िबढेको 
सफेस एश्चक्टभ एजेन्ट्स (Surface active agents)अिुपश्चस्ित 
जीविाशक तिा कीटिाशक ववषादी (Pesti cides) अिुपश्चस्ित 
खनिज तेल (Mineral oil)  अिुपश्चस्ित 
पोलीन्युश्चक्लअर एरोमेवटक हाइड्रोकाबवि (Polynuclear  aromatic  hydrocarbon ) अिुपश्चस्ित 
४. स्वच्छता   (Hygiene)  सम्बन्िी व्यवस्िा  
४.१ स्वच्छता कायम गिे तरीका (Code of Practice)  
यस गुणस्तरले पररभाषा गरेको पािीको  सांकलि, उत्पादि, प्याकेश्चजङ्ग, भण्डारण तिा ढुवािी गदाव Codex द्वारा 
नििावररत निम्िनलश्चखत आचारसांवहताका प्राविािहरू आवश्यकतािुसार पालि गिुवपिेछ : 
1. Recommended International Code of Practice – General Principles of Food Hygiene  
(CAC/RCP 1 -1969 ) र  
2. Code of Practice for the Collecting, Processing and Marketing of Natural Mineral 
Waters (CAC/RCP 33 -1985 )  
४.२ पािीको मुहािबाट कुिै भाुँडो, ट्ाांकर वा यस्तै अरू साििबाट अन्यत्र ढुवािी गरी पुि: प्रशोिि वा 
प्याकेश्चजङ्ग गिव पाइिे छैि l श्रोत ववन्दुमा पािीलाई बातावरणीय प्रदूषणको जोश्चखम (Risk) बाट सुरश्चक्षत 
(Protected) हुिु पिेछ ।   
४.३ प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी उत्पादि गिे सांरचिा (Installation ) सम्भाववत प्रदुषण (Contamination ) 
रोकिाम गिव सक्िे गरी सुनिश्चित (Guarantee) गररएको हुिु पिे छ l पािी जम्मा गिे ट्ाां की , पाइप आदद 
प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी उत्पादिको लानग उपयुक्त हुिुपदवछ र  बाह्य पदािवहरु (Foreign matters), जस्तै 
िुलो, माटो, श्चखया आददको प्रवेशलाई रोक्ि सक्िे हुिु पदवछ l उत्पादि, सरसफाई र प्या केश्चजांग मा प्रयोग हुिे 
उपकरणहरू  सफा र स्वच्छ हुिु पदवछ l पािीको मुहािमा कुिै कारणबस पािी प्रदुवषत भएमा तत्काल उत्पादि 
रोक्िु पदवछ l  
 
४.४ प्याक गररएको पािीमा स्वच्छता सम्बन्िी देहाय बमोश्चजमको मापदण्ड पुरा गरेको हुिुपिे छ l 
टोटल कोनलफमव ब्याक्टेररया (Total coliform bacteria ) अिुपश्चस्ित/१०० नम. नल. 
वयस्ट र मोल्ड गणिा (Yeast and M ould count ) अिुपश्चस्ित/ नम. नल. 
४.५ प्याक गररएको पािीमा स्वास््यसुँग सम्बश्चन्ि देहाय बोमोश्चजमको मापदण्ड पुरा गरेको हुिुपिे छ l 
साल्मोिेला (Salmonella )    अिुपश्चस्ित/२५ नम. नल. 
नसजेला (Shigella)     अिुपश्चस्ित/२५ नम. नल. 
नभनियो कलेरा (V. cholera  and V. parahaemolyticus ) अिुपश्चस्ित/२५ नम. नल. Food Standardization Section, DFTQC  
 
Standa rdization committee meeting: DFTQC/FSC/1/072 -73 Page 5 
 ई. कोली (Escherichia coli  and T hermotolerant coliform bacteria )  
अिुपश्चस्ित/१०० नम. नल. 
वफकल स्ट्रेप्टोकोकाइ (Faecal streptococci )  अिुपश्चस्ित/१०० नम. नल. 
क्लश्चस्ट्रनडयम परविन्जेन्स (Clostridium perfringens ) अिुपश्चस्ित/५० नम. नल. 
हेपाटाइवटस ए र ई भाइरस (Hepataitis  A and E virus)अिुपश्चस्ित/ नम. नल. 
५. प्याकेश्चजङ्ग र लेबनलङ्ग सम्बन्िी व्यवस्िा (Packaging  and Labeling  Requirements)  
प्राकृनतक खनिजयुक्त पािीलाई निरोगि गररएको सफा खाद्य ग्रेडको प्लाश्चस्टक वा काुँचको बोतल वा कन्टेिरमा 
प्याकेश्चजङ्ग गरी खाद्य नियमावली , २०२७ का लेबनलङ्ग सम्बन्िी प्राविािहरूका  सािै देहाय वमोश्चजमका प्राविािहरू 
समेत लागू हुिेछि्। 
५.१ खाद्य पदािवको िाम “प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी” हुिेछ l प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी निम्ि प्रकारका हुि 
सक्िेछि् l  
५.१.१ प्राकृनतक काबविडाईअक्साइड नमश्चश्रत खनिजयुक्त पािी (Naturally carbonated  natural mineral 
water) 
५.१.२ काबविडाइअक्साइडरवहत  प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी (Non-carbonated  natural mineral water) 
५.१.३ काबविडाइअक्साइड हटाइएको प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी (De-carbonated  natural mineral water) 
५.१.४ पािीको श्रोतबाट काबविडाइअक्साइड िवपएको प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी (Natural mineral water 
fortified with carbon dioxide from the source ) 
५.१.५ काबविडाइअक्साइड िवपएको प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी (Carbonated  natural mineral water) 
५.१.२ काबविडाइअक्साइडरवहत  प्राकृनतक खनिजयुक्त पािी (Non-carbonated  natural mineral water) 
५.२ अन्य व्यवस्िा  
५.२.१ भौनतक तिा  रासायनिक गुणहरू लेबलमा उल्लेख गिुव पिेछ  l  
५.२.२ पािीको प्राकृनतक श्रोत र ठेगािा लेबलमा खुलाउिु पिेछ l  
५.२.३ दफा ३.१ मा उल्लेख गररएका प्रशोिि ववनिहरू प्रयोग गररएको भए लेबलमा उल्लेख गिुव पिेछ l   
५.३ लेबलमा उल्लेख गिव प्रनतबन्ि  
५.३.१ स्वास््यसम्बन्िी कुिै पनि दाबी गिव पाइिे छैि l  
५.३.२ प्रयोगकतावलाई पािीको प्रकृनत, उत्पादि, श्रोत तिा अन्य गुणहरूसम्बन्िी भ्रामक सूचिा ददिे गरी कुिै पनि 
फोटो , शब्द वा वाक्यह रू प्रयोग गिव पाइिे छैि l