มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม  
THAI INDUSTRIAL STANDARD  
มอก. 15  – 25XX 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์  
PORTLAND CEMENT  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ส านักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม  
กระทรวงอุตสาหกรรม                     ICS 91.160.                                   ISBN 
มอก. 15 - 25XX 
-1- มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม  
ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์  
1.  ขอบข่าย  
1.1 มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมนี้ ก าหนดเฉพาะข้อก าหนดเกณฑ์คุณภาพส าหรับปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์  
2.  บทนิยาม  
ความหมายของค าที่ใช้ในมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมนี้ มีดังต่อไปนี้  
2.1 ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ ( Portland cement ) ซึ่งต่อไปในมาตรฐานนี้จะเรียกว่า “ปูนซีเมนต์” หมายถึง 
ผลิตภัณฑ์ที่มีลักษณะเป็นผง ได้จากการบดปูนเม็ดกับแคลเซียมซัลเฟตรูปใดรูปหนึ่งหรือหลายรูป  อาจเติม
หินปูน วัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ และวัสดุ ผสมเพิ่มอินทรีย์ได้  
2.2 ปูนเม็ด ( clinker) หมายถึง ผลึกที่เกิดจากการเผาส่วนผสมต่าง  ๆ จนรวมตัวกันสุกพอดี มีส่วนประกอบเคมีที่
ส าคัญคือ ไฮดรอลิก แคลเซียมซิลิเกต ( hydraulic calcium silicate ) 
2.3 หินปูน ( limestone) หมายถึง หินตะกอนชนิดหนึ่งซึ่งมีสารประกอบแคลเซียมคาร์บอเนต ( calcium carbonate  – 
CaCO 3) หรือคาร์บอเนตของแคลเซียมและแมกนีเซียมเป็นส่วนใหญ่แบ่งเป็น 3 ประเภท คือ  
(1) หินปูนที่มีแคลเซียมสูง (high-calcium limestone) มีแมกนีเซียมคาร์บอเนต 0 % ถึง 5% 
(2) หินปูนแมกนีเซียม (magnesium limestone) มีแมกนีเซียมคาร์บอเนต มากกว่า 5 % ถึง 35% 
(3) หินปูนโดโลไมต์ (dolomitic limestone) มีแมกนีเซียมคาร์บอเนต มากกว่า 35 % ถึง 46% 
3.  ประเภท  
3.1 ปูนซีเมนต์ แบ่งเป็น 5  ประเภท คือ  
3.1.1 ประเภท 1 ปูนซีเมนต์ที่ใช้ทั่วไปที่ไม่ต้องการ สมบัติพิเศษ 
3.1.2 ประเภท 2 ปูนซีเมนต์ที่ใช้เมื่อต้องการความทนซัลเฟตปานกลางหรือเกิดความร้อนปานกลางขณะท า
ปฏิกิริยากับน้ า  
3.1.3 ประเภท 3 ปูนซีเมนต์ที่ใช้เมื่อต้องการค่าความต้านแรงอัดสูงได้เร็ว  
3.1.4 ประเภท 4 ปูนซีเมนต์ที่ใช้เมื่อต้องการความร้อนต่ าขณะท าปฏิกิริยากับน้ า  
3.1.5 ประเภท 5 ปูนซีเมนต์ที่ใช้เมื่อต้องการความทนซัลเฟตสูง  
 
 
 มอก. 15 - 25XX 
-2- 4.  วัสดุ  
4.1 ปูนซีเมนต์จะมีวัสดุผสมเพิ่มได้ไม่เกินระบุไว้ ดังต่อไปนี้  
4.1.1 น้ าหรือแคลเซียมซัลเฟตอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือทั้ง สองอย่างในปริมาณของซัลเฟอร์ไตรออกไซด์ และ
ปริมาณน้ าหนักที่สูญเสียเนื่องจากการเผา  (loss on ignition ) ไม่เกินเกณฑ์ที่ก าหนดในตารางที่ 1  
4.1.2 หินปูนในปริมาณไม่เกิน 5 .0% โดยมวลของปูนซีเมนต์ หินปูนต้องเป็นวัสดุตามธรรมชาติประกอบด้วย  
แร่ธาตุอย่างใดอย่างหนึ่งหรือหลายอย่างในรูปของแคลเซียมคาร์บอเนตไม่น้อยกว่า 70 % โดยมวล ตาม  
บทนิยามข้อ 2.3  
4.1.3 วัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ ( Inorganic processing additions ) ในปริมาณไม่เกิน 5.0 % โดยมวล ของ
ปูนซีเมนต์ วัสดุ ผสมเพิ่มอนินทรีย์ใส่ได้ไม่มากกว่าหนึ่ง ชนิดในแต่ละครั้ง ปริมาณที่ใส่ถ้ามากกว่า 1.0 % 
โดยมวล ของปูนซีเมนต์ ต้องเป็นไปตาม มอก.  15 เล่ม 20 ถ้ามีวัสดุ ผสมเพิ่มอนินทรีย์ต้องรายงานปริมาณ
ที่ใช้เป็นร้อยละของมวลปูนซีเมนต์ พร้อมกับออกไซด์ของวัสดุ ผสมเพิ่มอนินทรีย์  
4.1.4 วัสดุผสมเพิ่มอินทรีย์ ( organic processing a dditions) ต้องเป็นไปตาม มอก.  15 เล่ม 20 ในปริมาณ  
ไม่เกิน 1.0 % โดยมวลของปูนซีเมนต์  
5.  คุณลักษณะที่ต้องการ  
5.1 สมบัติทางเคมี  
ปูนซีเมนต์ต้องมี สมบัติทางเคมีเป็นไปตามตารางที่ 1 แต่อาจเพิ่มเติมรายการตามตารางที่ 2 ได้ถ้ามีการตกลง
กันระหว่างผู้ท ากับผู้ซื้อ  
การทดสอบให้ปฏิบัติตาม มอก. 15 เล่ม 18 หรือวิธีอื่นที่เทียบเท่า ในกรณีที่มีข้อโต้แย้งให้ใช้วิธีทดสอบตาม 
มอก. 15 เล่ม 18 เป็นวิธีตัดสิน  
5.2 สมบัติทางฟิสิกส์  
ปูนซีเมนต์ต้องมีสมบัติทางฟิสิกส์เป็นไปตามตารางที่ 3 แต่อาจเพิ่มเติมรายการตามตารางที่ 4 ได้ถ้ามีการตกลง
กันระหว่างผู้ท ากับผู้ซื้อ 
 ตารางที่ 1  สมบัติทางเคมี  
(ข้อ 4.1.1 และข้อ  5.1)  
รายการ
ที่ สมบัติ หน่วย เกณฑ์ที่ก าหนด  
ประเภท 
1 ประเภท 
2 ประเภท 
3 ประเภท 
4 ประเภท 
5 
1 
2 
3 
4 
 
 
5 
 
 
6 
7 
8 
9 
10 
 อะลูมิเนียมออกไซด์ ( Al2O3)  ไม่มากกว่า  
ไอร์ออน ( III) ออกไซด์ ( Fe2O3)  ไม่มากกว่า   
แมกนีเซียมออกไซด์ ( MgO)  ไม่มากกว่า   
ซัลเฟอร์ไตรออกไซด์1) (SO3)  ไม่มากกว่า   
4.1  เมื่อมีไตรแคลเซียมอะลูมิเนต2) (3CaO.Al 2O3) ไม่มากกว่า 8  
4.2  เมื่อมีไตรแคลเซียมอะลูมิเนต2) (3CaO.Al 2O3) มากกว่า 8  
น้ าหนักที่สูญเสียเนื่องจากการเผา  ไม่มากกว่า   
5.1  เมื่อไม่ผสมหินปูน  
5.2  เมื่อผสมหินปูน  
กากที่ไม่ละลายในกรดและด่าง  ไม่มากกว่า   
ไตรแคลเซียมซิลิเกต2) (3CaO.SiO 2)  ไม่มากกว่า   
ไดแคลเซียมซิลิเกต2) (2CaO.SiO 2)  ไม่น้อยกว่า   
ไตรแคลเซียมอะลูมิเนต2) (3CaO.Al 2O3)  ไม่มากกว่า  
เททระแคลเซียมอะลูมิโนเฟอร์ไรต์บวกสองเท่าของไตรแคลเซียม
อะลูมิเนต2) [4CaO.Al 2O3.Fe2O3 + 2(3CaO.Al 2O3)] หรือสารละลาย
ของแข็งของเททระแคลเซียมอะลูมิโนเฟอร์ไรต์ บวกไดแคลเซียมเฟอร์ไรต์ 
(4CaO.Al 2O3.Fe2O3 + 2CaO.Fe 2O3)  แล้วแต่กรณี  ไม่มากกว่า   ร้อยละ
โดยมวล   
 
6.0 
 
3.0 
3.5 
 
3.0 
3.5 
0.75 
 
 
 
 6.0 
6.0 
6.0 
 
3.0 
 
 
3.0 
3.5 
0.75 
 
 
8  
 
6.0 
 
3.5 
4.5 
 
3.0 
3.5 
0.75 
 
 
15  
6.5 
6.0 
 
2.3 
 
 
2.5 
3.5 
0.75 
35 
40 
7  
 
6.0 
 
2.3 
 
 
3.0 
3.5 
0.75 
 
 
53) 
 
 
 
253) 
 
 
มอก. 15 - 25XX 
 
-3-  
 หมายเหตุ  1)  ซัลเฟอร์ไตรออกไซด์ ( SO3) ยอมให้มีได้มากกว่าค่าที่ก าหนดได้หากทดสอบตามมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม วิธีทดสอบการขยายตัวของแท่งมอร์ตาร์ปูนซีเมนต์ไฮดรอลิก  
ในน  า  (ในกรณีที่ยังมิได้ประกาศก าหนดมาตรฐานดังกล่าวให้เป็นไปตาม ASTM C1038) แล้ว ค่าการขยายตัวในน  าต้องไม่มากกว่า 0.020 % ที่อายุ 14 d และต้องรายงานค่า
การขยายตัวในน  าไว้ด้วย  
 2)  ดูภาคผนวก ก.  
 3)  ไม่ก าหนด ในกรณีที่ก าหนดการขยายตัวเนื่องจากซัลเฟตตามตารางที่ 4  
 
 
ตารางที่ 2  สมบัติทางเคมีที่อาจเพิ่มเติมได้  
(ข้อ 5.1)  
รายการ
ที่ สมบัติ หน่วย เกณฑ์ที่ก าหนด  หมายเหตุ  ประเภท 1  ประเภท 2  ประเภท 3  ประเภท 4  ประเภท 5  
1 
2 
3 ไตรแคลเซียมอะลูมิเนต1)  ไม่มากกว่า  
ไตรแคลเซียมอะลูมิเนต1)  ไม่มากกว่า  
ด่าง (Na2O + 0.658 K 2O)  ไม่มากกว่า  ร้อยละ
โดยมวล   
 
0.60  
 
0.60 8 
5 
0.60  
 
0.60  
 
0.60 ที่ทนซัลเฟตปานกลางได้  
ที่ทนซัลเฟตสูงได้  
มีด่างต่ า  
 
หมายเหตุ  1)  ดูภาคผนวก ก.
มอก. 15 - 25XX 
 
-4-  
  
ตารางที่ 3  สมบัติทางฟิสิกส์ 
(ข้อ  5.2)  
รายการ
ที่ สมบัติ หน่วย เกณฑ์ที่ก าหนด  
วิธีทดสอบตาม  ประเภท 
1 ประเภท 
2 ประเภท 
3 ประเภท 
4 ประเภท 
5 
1 
2 
 
 
3 
4 
 
 
 
 
5 ปริมาณอากาศในมอร์ตาร์1)  ไม่มากกว่า  
ความละเอียด พื้นผิวจ าเพาะ ( specific surface )   
- ทดสอบด้วยสภาพความซึมผ่านอากาศ ( air permeability  test)  
ไม่น้อยกว่า  
การขยายตัวโดยวิธีออโตเคลฟ ( autoclave expansion )ไม่มากกว่า  
ความต้านแรงอัด2)  ไม่น้อยกว่า   
  อายุ 1 d 
  อายุ 3 d 
  อายุ 7 d 
  อายุ 28 d 
ระยะเวลาก่อตัว  
- ทดสอบแบบไวแคต ( Vicat test) 
การก่อตัวระยะต้น  ไม่น้อยกว่า   
การก่อตัวระยะปลาย  ไม่มากกว่า   ร้อยละโดยปริมาตร  
 
  
 m2/kg 
ร้อยละ  
 
MPa 
MPa 
MPa 
MPa 
 
 
min 
min 12 
 
 
260 
0.80 
 
 
12.0 
19.0 
 
 
 
45 
375 12 
 
 
260 
0.80 
 
 
10.0 
17.0 
 
 
 
45 
375 12 
 
 
260 
0.80 
 
12.0 
24.0 
 
 
 
 
45 
375 12 
 
 
260 
0.80 
 
 
 
7.0 
17.0 
 
 
45 
375 12 
 
 
260 
0.80 
 
 
8.0 
15.0 
21.0 
 
 
45 
375 มอก. 15 เล่ม 13  
 
 
มอก. 15 เล่ม 6 
มอก. 15 เล่ม 11  
มอก. 15 เล่ม 12  
 
 
 
 
 
มอก. 15 เล่ม 9 
 
หมายเหตุ  1)  ปริมาณอากาศที่ท าจากปูนซีเมนต์ตามเกณฑ์ที่ก าหนดนี  ไม่จ าเป็นจะต้องมีปริมาณอากาศเท่ากับที่มีในมอร์ตาร์  
 2)  ค่าความต้านแรงอัดที่อายุใดอายุหนึ่งจะต้องไม่น้อยกว่าที่ทดสอบได้ที่อายุน้อยกว่า  
 
 
-5- 
มอก. 15 - 25XX 
  
 ตารางที่ 4  สมบัติทางฟิสิกส์ที่อาจเพิ่มเติมได้  
(ข้อ  5.2)  
รายการ
ที่ สมบัติ หน่วย เกณฑ์ที่ก าหนด  
วิธีทดสอบตาม  ประเภท 
1 ประเภท 
2 ประเภท 
3 ประเภท 
4 ประเภท 
5 
1 
2 
 
 
 
 
 
 
 
3 
 
4 
 
5 
 
 
 
6 การก่อตัวผิดปกติ ระยะจมปลาย  ไม่น้อยกว่า   
ความร้อนที่เกิดขึ้นจากปฏิกิริยาระหว่างปูนซีเมนต์กับน้ า   ไม่มากกว่า   
-วิธีไอโซเทอมัลคอนดักชั่นแคลอริเมตรี  
  อายุ 3 d 
  อายุ 7 d 
หรือ 
-วิธีวัดความร้อนของสารละลาย  
  อายุ 7 d 
  อายุ 28 d 
ความต้านแรงอัด  ไม่น้อยกว่า   
  อายุ 28 d 
การขยายตัวเนื่องจากซัลเฟต  ไม่มากกว่า   
  อายุ 14 d 
ระยะเวลาก่อตัว  
- ทดสอบแบบกิลโมร์ ( Gillmore test ) 
การก่อตัวระยะต้น  ไม่น้อยกว่า    
การก่อตัวระยะปลาย  ไม่มากกว่า   
ความละเอียด  พื้นผิวจ าเพาะ ( specific surface ) 
- ทดสอบด้วยเทอร์บิดิมิเตอร์  (turbidimeter) ไม่น้อยกว่า   ร้อยละ  
 
 
cal/g 
cal/g 
 
 
cal/g 
cal/g 
 
MPa 
 
ร้อยละ  
 
 
min 
min 
 
m2/kg 50 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
28.0 
 
 
 
 
60 
600 
 
150 50 
 
 
60 
 
 
 
70 
 
 
28.0 
 
 
 
 
60 
600 
 
150 50 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
60 
600 50 
 
 
50 
55 
 
 
60 
70 
 
 
 
 
 
 
60 
600 
 
150 50 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
0.0401) 
 
 
60 
600 
 
150 มอก. 15 เล่ม 15  
 
ASTM C 1702  
 
 
 
มอก. 15 เล่ม 7 
 
 
มอก. 15 เล่ม 12  
 
มอก. 15 เล่ม 14  
 
 
มอก. 15 เล่ม 10  
 
 
มอก. 15 เล่ม 5 
หมายเหตุ  1)  ถ้ามีการก าหนดรายการการขยายตัวเนื่องจากซัลเฟต  ก็ไม่ต้องก าหนดเกณฑ์ของไตรแคลเซียมอะลูมิเนต และเททระแคลเซียมอะลูมิโนเฟอร์ไรต์บวกสองเท่าของไตรแคลเซียม
อะลูมิเนตที่ระบุไว้ในตารางที่ 1  
มอก. 15 - 25XX 
 
-6- มอก. 15 - 25XX 
   -7- 6.  การบรรจุ  
6.1 ให้บรรจุปูนซีเมนต์ในถุงหรือภาชนะอื่นที่ปิดสนิท กันความชื้นและแข็งแรง  
6.2 หากมิได้ตกลงไว้เป็นอย่างอื่น ปูนซีเมนต์ที่บรรจุถุงส าหรับจ าหน่าย ให้มีมวลสุทธิถุงละ 50 kg และไม่น้อยกว่า
ที่ระบุไว้ที่ฉลาก  
7.  เครื่องหมายและฉลาก  
7.1 ที่ถุงบรรจุปูนซีเมนต์ทุกหน่วย อย่างน้อยต้องมีเลข อักษร หรือเครื่องหมายแจ้งรายละเอียดต่อไปนี้ให้เห็น  
ได้ง่าย ชัดเจน  
(1) ชื่อ “ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ ” 
(2) ประเภท  
(3) มวลสุทธิเป็นกิโลกรัม หรือเมตริกตัน  
(4) วันเดือนปีที่บรรจุ 
(5) ชื่อผู้ท าหรือโรงงานที่ท า หรือเครื่องหมายการค้าที่จดทะเบียน  
(6) ประเทศที่ท า  
7.2 ในกรณีที่ภาชนะบรรจุปูนซีเมนต์ไม่สามารถแสดงรายละเอียดตามข้อ 7.1 บนภาชนะบรรจุได้ ให้แจ้ง
รายละเอียดตามข้อ 7.1 ในใบส่งของ  แต่การแสดงมวลสุทธิทั้งหมดให้แสดงมวลสุทธิรวม  
7.3 ในกรณีที่ใช้ภาษ าต่างประเทศต้องมีความหมายตรงกับภาษาไทยที่ก าหนดไว้ข้างต้น  
8.  การชักตัวอย่างและเกณฑ์ตัดสิน  
8.1 รุ่น ในที่นี้ หมายถึง ปูนซีเมนต์ประเภทเดี ยวกันที่ท าต่อเนื่องกัน คราวเดียวกันและแหล่งเดียวกัน ที่ส่งมอบใน
คราวเดียวกัน หรือที่เข้าไซโลเดียวกันหรือหลายไซโลเรียงกันตามล าดับ หรือที่บรรจุในภาชนะขนส่งซึ่งอาจเป็น
รถหนึ่งคันหรือมากกว่าก็ได้ แต่ต้องเป็นปูนซีเมนต์ที่ขนมาจากไซโลเดียวกัน  
8.2 การชักตัวอย่างและ เกณฑ์ตัดสิน ให้เป็นไปตาม มอก.  15 เล่ม 16 หรืออาจใช้แผนการชักตัวอย่างอื่นที่เทียบเท่า กัน
ทางวิชาการกับแผนที่ก าหนดไว้  
  มอก. 15 - 25XX 
-8- ภาคผนวก ก. 
ก1.  การค านวณองค์ประกอบเฟสที่มีในปูนซีเมนต์  
ก1.1 ค่าทุกค่าที่ค านวณในภาคผนวก ต้องถูกปัดเศษตาม ASTM E29 เมื่อประเมินความสอดคล้อง เทียบกับเกณฑ์  
ที่ก าหนด การปัดเศษให้ปัดเศษเหมือนกับตัวเลขในตารางก่อนท าการเปรียบเทียบ เฟสสมมุติซึ่งได้จากการ
ค านวณไม่จ าเป็นต้องหมายความว่าออกไซด์ต่าง  ๆ จะปรากฏอยู่จริง หรืออยู่ในลักษณะเฟสนี้ทั้งหมด  
ก1.2 ความหมายของเฟสที่แสดง  C = CaO, S = SiO 2, A = Al 2O3, F = Fe2O3 ยกตัวอย่าง C3A = 3CaO.Al 2O3 
ปริมาณอะลูมิเนียมออกไซด์ไม่รวมไทเทเนียมออกไซด์ และฟอสฟอรัสเพนทอกไซด์ (TiO 2 และ P2O5)  
ดู หมายเหตุ    ก1.1 
หมายเหตุ  ก1.1 เมื่อเปรียบเทียบการวิเคราะห์ออกไซด์ และค านวณเฟสจากแหล่งต่างๆ หรือจากเวลาที่แตกต่างกัน 
ต้องตระหนักว่าผลไม่ได้ถูกรายงานในสภาวะเดียวกัน ข้อมูลทางเคมีได้จากวิธีทดสอบอ้างอิงแ ละวิธี
ทดสอบทางเลือกของวิธีทดสอบตาม  มอก. 15 เล่ม 18 (Wet Chemistry) อาจรวม ไทเทเนีย และ
ฟอสฟอรัส ใน อะลูมินา เว้นแต่ท าการแก้ไขที่เหมาะสม (ดูวิธีทดสอบ ตาม มอก. 15 เล่ม 18 ) เมื่อ
ข้อมูลได้จาก เครื่องมือทดสอบอย่างรวดเร็ว  (rapid instrument ) สามารถท าให้ค่าในการค านวณ
เฟสแตกต่างกันเล็กน้อย ความแตกต่างดังกล่าวโดยปกติจะอ ยู่ในความแม่นย าของวิธีวิเคราะห์ เมื่อวิธี
ถูกควบคุมคุณภาพภายใต้เกณฑ์การยอมรับของวิธีทดสอบ ตาม มอก. 15 เล่ม 18  
ก1.3 เมื่ออัตราส่วนร้อยละของ อะลูมิเนียม ออกไซด์ กับไอร์ออน ( III) ออกไซด์  เท่ากับ 0.64 หรือมากกว่า ร้อยละ
ของไตรแคลเซียมซิลิเกต ไดแคลเซียมซิลิเกต ไตรแคลเซียมอะลูมิเนต และเททระแคลเซีย มอะลูมิโนเฟอร์ไรต์ 
ต้องถูกค านวณจากการวิเคราะห์ทางเคมีดังนี้  
ไตรแคลเซียมซิลิเกต (C3S) = (4.071 x %CaO) – (7.600 x %SiO 2) – (6.718 x %Al 2O3)   
– (1.430 x %Fe 2O3) – (2.852 x %SO 3)  (ก1.1) 
ไดแคลเซียมซิลิเกต  (C2S) = (2.867 x %SiO 2) – (0.7544  x %C 3S)   (ก1.2) 
ไตรแคลเซียมอะลูมิเนต  (C3A) = (2.650 x %Al 2O3) – (1.692 x %Fe 2O3)  (ก1.3) 
เททระแคลเซียมอะลูมิโนเฟอร์ไรต์  (C4AF)      = 3.043 x %Fe 2O3 (ก1.4) 
ก1.3.1 เมื่ออัตราส่วนระหว่างอะลูมินา ออกไซด์กับไอร์ออน ( III) ออกไซด์ น้อยกว่า 0.64 จะเกิดสารละลาย
ของแข็งแคลเซียมอะลูมิ โนเฟอร์ไรต์ ในรูป SS(C4AF + C 2F) ขึ้น จะไม่ปรากฎไตรแคลเซียมอะลูมิเนตใน
ปูนซีเมนต์ขององค์ประกอบนี้ ไดแคลเซียมซิลิเกตจะถูกค านวณตามสมการ ก1.2 ปริมาณของสารละลาย
ของแข็งและไตรแคลเซียมซิลิเกต ต้องถูกค านวณตามสูตร ดังนี้  
SS(C4AF + C 2F)   = (2.100 x Al 2O3) + (1.702 x %Fe 2O3) (ก1.5) 
ไตรแคลเซียมซิลิเกต (C3S)    = (4.071 x %CaO) – (7.600 x %SiO 2) – (4.479 x %Al 2O3)  
– (2.859 x %Fe 2O3) – (2.852 x %SO 3)  (ก1.6) 
 มอก. 15 - 25XX 
   -9- ก1.4 ถ้าไม่มีการใช้หินปูน และ  วัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ในปูนซีเมนต์ หรือไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับหินปูน และ  วัสดุผสม
เพิ่มอนินทรีย์ที่ใช้ในปูนซีเมนต์ เฟส ต้องถูกค านวณโดยใช้ขั้นตอนในสมการ ก1.1 – ก1.6 โดยไม่มีการปรับ  
แก้ไข 
ก1.5 หากไม่มีข้อมูลของปริมาณหินปูน และวัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ ต้องบันทึกว่าไม่มีการปรับแก้ส าหรับการใช้หินปูน
และวัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ในการประมวลผล  
ก1.6 เมื่อวัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ หรือหินปูน หรือทั้งสองอย่าง ถูกใช้กับปูนซีเมนต์พื้น ฐาน (ปูนเม็ดของปูนซีเมนต์
ปอร์ตแลนด์ และแคลเซียมซัลเฟตที่ถูกเติมต่าง  ๆ) ปริมาณของ C3S, C 2S, C 3A และ C4AF ต้องถูกปรับแก้ดังนี้  
ก1.6.1 ร้อยละของ  C3S, C 2S, C 3A และ C4AF ในปูนซีเมนต์พื้นฐาน (ดูหมายเหตุ  ก1.2) ต้องถูกหาค่าโดยอ้างอิง
ตามวิธีวิเคราะห์ทางเคมีใช้วิธีทดสอบ ตาม มอก. 15 เล่ม 18 และใช้สมการ ก1.1 – ก1.6 ตามความ
เหมาะสม ปริมาณแต่ละเฟส ต้องปรับแก้เพื่อค านวณส าหรับการใช้หินปูนและ วัสดุผสมเพิ่มอินทรีย์ ดังนี้  
                 

100100
b fPLX X  (ก1.7) 
เมื่อ 
bX
 =  ร้อยละโดยมวลของ C3S, C 2S, C 3A และ C4AF ในปูนซีเมนต์พื้นฐาน (ปูน เม็ดของปูนซีเมนต์
ปอร์ตแลนด์ และ แคลเซียมซัลเฟต  ต่าง ๆ) 
L =  ร้อยละโดยมวลของหินปูน  
P =  ร้อยละโดยมวลของ  วัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ และ  
Xf =  ร้อยละโดยมวลของ  C3S, C 2S, C 3A และ C4AF ในผลิตภัณฑ์ปูนซีเมนต์  
ค่าปรับแก้ส าหรับผลิตภัณฑ์ปูนซีเมนต์ต้องถูกรายงานในรายงานผู้ผลิต  
หมายเหตุ  ก1.2 การวิเคราะห์ออกไซด์ของผลิตภัณฑ์ปูนซีเมนต์ หินปูน และ  วัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ ถูกหาพร้อม
ด้วยร้อยละโดยมวลของหินปูน (L) และ ร้อยละโดยมวลของ  วัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ (P) วิธีหนึ่ง
ในการหาองค์ประกอบของปูนซีเมนต์พื นฐาน คือ ใช้สูตรดังนี  
Ob   = 100 X (Of – (L/100 X O l) – (P/100 X O p))/ (100 – L – P) 
เมื่อ 
Ob =  ปริมาณออกไซด์ของปูนซีเมนต์พื นฐาน ( % โดยมวลของปูนซีเมนต์พื นฐาน)  
Of =  ปริมาณออกไซด์ของผลิตภัณฑ์ปูนซีเมนต์ ( % โดยมวลของผลิตภัณฑ์ปูนซีเมนต์)  
Ol =  ปริมาณออกไซด์ของหินปูน ( % โดยมวลของหินปูน) และ  
Op = ปริมาณออกไซด์ของ  วัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ (% โดยมวล ของวัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์)  
 
 
 มอก. 15 - 25XX 
-10- องค์ประกอบของปูนซีเมนต์พื้นฐานสามารถหาโดยใช้ค่าข องการวิเคราะห์ออกไซด์ในสมการ ก1.1 – ก1.6  
สมการ ก1.7 ถูกใช้ในการค านวณองค์ประกอบเฟสที่ปรับแก้  
หมายเหตุ  ก1.3 ตัวอย่างเช่น  
ปูนซีเมนต์ประกอบด้วย หินปูน 3.5 % และ  วัสดุผสมเพิ่มอนินทรีย์ 3.0 % และ ปูนซีเมนต์
พื นฐาน มี C3S 60%, C 2S 15%, C 3A 7%  และ C4AF 10% องค์ประกอบเฟสที่ปรับแก้ คือ  
C3Sf  =  

1003.0 3.5 100 60   = 56%  
C2Sf   =  

1003.0 3.5 100 15   = 14%  
C3Af =  

1003.0 3.5 1007   = 7% 
C4AFf =  

1003.0 3.5 100 10   = 9% 
 
ก1.6.2 ร้อยละของ  C3S, C 2S, C 3A และ C4AF เท่านั้นที่ถูกปรับแก้ด้วยขั้นตอนใน ก1.6.1 
 
ก2. ปริมาณหินปูนในปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์  
ก2.1 เมื่อใช้หินปูน ปริมาณหินปูนในปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์หาได้จากการหา CO2 ในผลิตภัณฑ์ปูนซีเมนต์ การ
วิเคราะห์หา CO2 อ้างอิงตามวิธีทดสอบ ตาม มอก. 15 เล่ม 18 ร้อยละของหินปูนในปูนซีเมนต์ค านวณจากผล
วิเคราะห์ ปริมาณ CO2 ในหินปูนที่ใช้  
ผู้ผลิตต้องรายงานปริมาณ CO2 และ ปริมาณหินปูนในปูนซีเมนต์ที่ค านวณได้ในรายงานผลทดสอบ จากหม้อบด  
ปริมาณหินปูนในปูนซีเมนต์ค านวณดังนี้  
100ในหินปูน %COต์ในปูนซีเมน %CO
22
 % หินปูนในปูนซีเมนต์  
หมายเหตุ  ก2.1 ตัวอย่างเช่น  
เมื่อปริมาณ CO2 ที่วิเคราะห์ได้ในผลิตภัณฑ์ปูนซีเมนต์ เท่ากับ 1 .5% และปริมาณ CO2 หินปูนเท่ากับ 
43% (CaCO 3 ในหินปูน 98 %) 
แล้ว 
มนต์ ูนในปูนซีเ ปริมาณหินป  3.5% 100
431.5
 มอก. 15 - 25XX 
   -11- ก2.2 เกณฑ์การยอมรับของหินปูนที่ถูกใช้ต้องประกอบด้วย CaCO 3 อย่างน้อย 70 % ผู้ท าต้องระบุปริมาณ CaCO 3 
ของหินปูนในรายงาน ผู้ท า ค านวณปริมาณ CaCO 3 ของหินปูน ดังนี้  
2 3 %CO %CaCO   2.274
 
หมายเหตุ  ก2.2 ส าหรับการทวนสอบปริมาณหินปูนในปูนซีเมนต์ ผู้ซื อต้องวิเคราะห์ปริมาณ CO2 และท าการปรับแก้
ปริมาณ CaCO 3 ในหินปูนเพื่อเปรียบเทียบผลกับรายงานผู้ ท า 
ก2.3 ปูนซีเมนต์ปอร์ต แลนด์ที่ไม่มีหินปูนประกอบ  สามารถมีระดับของ CO2 พื้นฐานในการผลิต ตัวอย่างเช่น เกิด
จากปฏิกิริยาคาร์บอเนชั่น ซึ่งปริมาณ CO2 พื้นฐานเป็นส่วนหนึ่งของการค านวณปริมาณหินปูน  
 
 
  มอก. 15 - 25XX 
-12- ภาคผนวก ข. 
(ให้ไว้เป็นข้อแนะน า)  
ข.1 การเก็บปูนซีเมนต์  
สถานที่เก็บปูนซีเมนต์ ต้องแ ห้งและสามารถป้องกันความเปียกชื้น มิให้เข้าถึงปูนซีเมนต์ได้ทุกฤดูกาล และเก็บ
ปูนซีเมนต์ไว้ในลักษณะที่ผู้ตรวจสอบสามารถตรวจสอบได้สะดวก และทราบได้ว่าเป็นปูนซีเมนต์รุ่นใด  
ข.2 เอกสารการสั่งซื้อ ควรระบุประเภทของปูนซีเมนต์ที่ต้องการพร้อมทั้ง สมบัติที่อาจเพิ่มเติมได้ถ้ าต้องการ ถ้าใน
เอกสารการสั่งซื้อมิได้ระบุประเภทปูนซีเมนต์ ให้ถือว่าเป็นปูนซีเมนต์ประเภท 1  
ข.3 การตรวจสอบและออกใบรับรอง  
การตรวจสอบและการออกใบรับรองปูนซีเมนต์ ให้เป็นไปตามข้อตกลงระหว่าง ผู้ท ากับผู้ซื้อ 
ข.4 การไม่รับของ  
อาจก าหนดเงื่อนไขต่อไปนี้ไว้ในสัญญาซื้อขา ย หรือหากมิได้ก าหนดไว้ก็อาจใช้เงื่อนไขต่อไปนี้เป็นแนวทางได้  
ผู้ซื้ออาจไม่รับปูนซีเมนต์รุ่ นนั้นได้ในกรณีต่อไปนี้  
ข.4.1 ผลการทดสอบตัวอย่างปูนซีเมนต์ไม่เป็นไปตามเกณฑ์ที่ก าหนดในรายการใดรายการหนึ่ง  
ข.4.2 ปูนซีเมนต์ที่ทดสอบแล้ว หากเก็บในลักษณะปูนซีเมนต์ ผง ณ สถานที่เก็บของผู้ท าเกินหก เดือน หรือเก็บใน
ลักษณะปูนซีเมนต์ถุ ง ณ สถานที่เก็บของผู้ขายเกินสาม เดือน หากปรากฏว่าผลการทดสอบซ้ าก่อนน าไปใช้
งานที่ผู้ซื้ออาจขอร้องให้ทดสอบซ้ าไม่เป็นไปตามเกณฑ์ที่ก าหนดรายการใดรายการหนึ่ง  
ข.4.3 เมื่อตรวจสอบพบว่ามวลสุทธิของปูนซีเมนต์ถุง ที่ ก าหนดมวลสุทธิไว้แน่นอนแล้วน้อยกว่าที่ก าหนดไว้เกิน 
2% หรือในกรณีที่มีการซื้อขายเป็นจ านวนมาก ถ้ ามวลสุทธิเฉลี่ยของปูนซีเมนต์ห้าสิบ ถุง ค านวณจากมวล
ที่ได้จากการชั่งตัวอย่างซึ่งเก็บด้วยวิธีสุ่มปูนซีเมนต์แต่ละถุงมีค่าต่ ากว่ามวลสุทธิที่ก าหนด  
 
_____________________ _______