JERZY MICHALSKI (Warszawa)

Problematyka reformy sądownictwa i prawa sądowego
w okresie sejmu delegacyjnego lat 1767–1768

Wypadki roku 1767 oznaczały przerwanie rozpoczętych w 1764 r. działań na rzecz naprawy Rzeczypospolitej i zdawały się zagrażać zniszczeniem tego wszystkiego, co w tym zakresie dokonało się w Polsce w latach 1764–1766. Konfederacja radomska jawnie głosiła powrót do ustroju z czasów Augusta III. Reforma sądownictwa, choć jej dokonania w latach 1764–1766 nie należały do szczególnie atakowanych przez radomian, zepchnięta została w cień. Zamarły prace komisji do korektury trybunałów i prawa, a tym bardziej ambitne zamiary opracowania kodeksu Stanisława Augusta. Jakieś pomocnicze prace nad „przepisywaniem praw”, związane być może z tym zamiarem, były kontynuowane pod kierunkiem sędziego ziemskiego kujawskiego (i członka komisji do korektury) Wacława Przyłubskiego, ale i one po wybuchu konfederacji barskiej ustały<fnref n="1" />.

Oczywiście zainteresowanie szlachty sądownictwem i prawem sądowym istniało nadal, ale przytłumiały je sprawy polityczne większej wagi. W akcie konfederacji województw wielkopolskich z 27 V 1767 r. znalazł się punkt potępiający rozerwanie trybunałów, rzekomo grożące nie tylko nadwerężeniem najpotrzebniejszej między prowincyjami i województwy konfidencyi ale i całego stanu wywróceniem oraz rozpostarcie ziemstw w trybunałach więcej zamieszania niż porządku przynoszące, czyli zastąpienie przez pisarzy ziemskich poszczególnych województw pisarzy ziemskich: sieradzkiego i lubelskiego w „trzymaniu pióra” w trybunałach<fnref n="2" />. Konfederacja radomska usi-

<footnote n="1">¹ J. Michalski, *Zagadnienie reformy sądownictwa i prawa sądowego w początkach panowania Stanisława Augusta*, „Czasopismo Prawno-Historyczne” t. LII, 2000, z. 1–2, s. 89.</footnote>

<footnote n="2">² Rkp. Biblioteki Czartoryskich (cyt. dalej BC) 1693; w tekście tego Aktu wydanym przez A. Kraushara na podstawie współczesnego druku nie ma tego ustępu, A. Kraushar, *Książę Repnin i Polska*, wyd. II, Kraków 1898, t. I, s. 386–388.</footnote>
łowała zawiesić działalność trybunałów i zastąpić je własnym sądownictwem<fnref n="3" />. Zwłaszcza ostry był konflikt z Trybunałem wileńskim kierowanym przez nieżyczliwego radomianom marszałka Józefa Hylzena. W konflikcie z Trybunałem Koronnym udało jej się tylko uzyskać suspensy dla swoich marszałków i konsyliarzy oraz dla osób otrzymujących „listy otworzyste” od marszałka generalnego<fnref n="4" />. Wcześniej próbowała bez powodzenia osiągnąć dla swoich członków wyłączenie spod jurysdykcji Trybunału konfederacja dysydencka<fnref n="5" />.

Sierpniowe sejmiki 1767 r. przeważnie uchwały podyktowane przez Repnina krótkie instrukcje. Tylko niektóre zdobyły się na umieszczenie punktów wykraczających poza narzucony przezeń tekst. Do tej kategorii należały sprawy dotyczące sądownictwa. Ze znanych nam instrukcji dwie: ziemi dobrzyńskiej<fnref n="6" /> i ziemi wieluńskiej<fnref n="7" /> postulowały złączenie trybunałów. Natomiast sejmik ziemi halickiej<fnref n="8" /> wypowiedział się za utrzymaniem kadencji lwowskiej Trybunału, ale chciał też, aby na sejmikach deputackich obowiązywało liberum veto, lecz nie liberum rumpo, gdyż, jak brzmiał tekst instrukcji, choćby triduum sejmik bawił, jednak aby deputat stanął. Parę sejmików zamieściło w instrukcjach powtarzane od dziesiątków lat postulaty, a więc ziemie wiska<fnref n="9" /> i wieluńska oraz województwo podolskie<fnref n="10" /> upominały się o uregulowanie prawa spadkowego, przy czym województwo podolskie łączyło to z nieuregulowaną ciągle sprawą korektury Trybunału, a ziemia wieluńskadokładała żądanie ustalenia prawa o preskrypcji i postulowała, aby tranzakcyje raz znane wieczną trwałość w sobie miały. W instrukcjach znalazły się też sprawy drobne i partykularne. Ziemia halicka domagała się wyznaczenia funduszu ze skarbu dla starostów, którzy w myśl konstytucji sejmu konwokacyjnego mieli utrzymywać ludzi przy jurysdykcyjach dla egzekucyi prawa oraz ustanlenia powszechnie obowiązujących opłat kancelaryjnych od suscept. Województwo czernihowskie<fnref n="11" /> chciałło przywrócenia do Włodzimierza swoich sejmików elekcyjnych przeniesionych konstytucją konwokacyjną do Łucka, a również unieważnienia elekcji sędziów ziemskich i podkomorzych w czasie przeszłej konfederacyi w wielu województwach i powiatach z naruszeniem praw narodowych utrzymanych.

<footnote n="3">³ A. Kraushar, op. cit., t. I, s. 293.</footnote>

<footnote n="4">⁴ A. Kraushar, op. cit., t. II, s. 105–116; G.T. Łukowski, *The Szlachta and the Confederacy of Radom*, Romae 1977, s. 157, 160, 163, 166, 168; E. Rostworowski, *Hylzen Józef, Polski Słownik Biograficzny* (cyt. dalej PSB) X/1, 1962, s. 131; Protokół konferencji króla cum ministerio 18 VII 1767, rkp. BC 653.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Protokół konferencji króla cum ministerio 23 i 24 V 1767, rkp. BC 653.</footnote>

<footnote n="6">⁶ *Lauda sejmików ziemi dobrzyńskiej*, wyd. F. Kluczycki, Kraków 1887, s. 354.</footnote>

<footnote n="7">⁷ Rkp. Biblioteki PAN w Krakowie (cyt. dalej BPANKr.) 313.</footnote>

<footnote n="8">⁸ *Akta grodzkie i ziemskie*, t. XXV, wyd. W. Hejnosz, Lwów 1935, s. 648.</footnote>

<footnote n="9">⁹ Rkp. BPANKr. 8351.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ Rkp. BC 1693.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Rkp. BPANKr. 313.</footnote>
W sytuacji dyktatu Repnina, gdy wszystko zdawało się zależeć od jego woli, rodziły się pomysły, w warunkach normalnych nie mające szans na realizację. Być może z polecenia samego Repnina agent królewicza Karola, Jan Aloy opracował projekt Rady Stanu złożonej z prymasa, trzech biskupów, wszystkich ministrów, szesnastu dygnitarzy koronnych i litewskich (od podkomorzych do pisarzy świeckich) i siedmiu przedstawicieli „stanu rycerskiego”. Rada (choć nie było to główne jej zadanie) posiadałaby pewne, w istocie szerokie uprawnienia w zakresie wymiaru sprawiedliwości, a mianowicie byłaby najwyższą instancją rozpatrująca wszystkie sprawy sądowe (connaissance de causes en dernier ressort), a także wszelkie sprawy sporne między szlachtą a klerem, sprawy wynikłe z religii (questions de religion), a więc zapewne sprawy dysydentów i dyzunitów, oraz sprawy przywilejów, co byłoby przejęciem kompetencji Asesorii. W dalszym tekście projekt wyjaśniał, że Rada nie byłaby instancją apelacyjną od innych sądów, ale że każdy pokrzywdzony postanowieniami władz i sądów składać mógłby skargi pisemne, które referowałby Radzie jeden z zasiadających w niej sekretarzy, referendarzy czy pisarzy, a Rada zwracałaby się następnie o wyjaśnienia do danego urzędu czy sądu, po czym wydawałaby ostateczną rezolucję. Charakteru tąkiej rezolucji projekt nie precyzował. Projekt przewidywał też istnienie kilku rad podległych Radzie Stanu, m.in. rady skarbowej, której kompetencji sądowych nie wymieniał, rady policji, której jednym z obowiązków byłaby piecza nad bezpieczeństwem na drogach, rady synodalnej pod przewodnictwem prymasa będącej instancją apelacyjną we wszystkich sprawach kościelnych i zastępującą niepożądaną jurysdykcję nuncjusza<fnref n="12" />.

Projekt Aloego spotkał się z krytyką prymasa Podoskiego. Jeśli chodzi o sprawy związane z wymiarem sprawiedliwości, to prymas kwestionował nadanie Radzie Stanu uprawnień kontrolnych nad sądami. C'est éteindre la *jurisdiction de tous les tribunaux du pays et l'attirer au seul Conseil* – stwierdzał, dodając znamienną opinię, że w Polsce „ząrząd wewnętrzny” polega głównie właśnie na sądownictwie. Przyjmowanie przez Radę Stanu skarg na wyroki sądowe uczyniłoby, zdaniem prymasa, najwyższe instancje sądowe bezskutecznymi i przedłużałoby procesy w nieskończość. Względy praktyczne przemawiałyby też przeciw skupianiu w Radzie, a więc w stolicy wszystkich spraw między szlachtą i duchownymi. Za rzecz niebezpieczną uznał ingerowanie Rady Stanu w przywileje, gdyż powodowałoby to ich niepewność i otwierało drogę do szykanowania obywateli<fnref n="13" />.

Nieco późniejszy od projektu Aloego był projekt zatytułowany „Plan en gros d'un Conseil Permanent en Pologne”<fnref n="14" />, zdaniem Władysława Konop-

<footnote n="12">¹² Materiały do dziejów genezy Rady Nieustającej. (wyd.) W. Konopczyński, „Archiwum Komisji Historycznej” t. XII cz. I, Kraków 1919, s. 18–22: W. Konopczyński, *Geneza i ustanowienie Rady Nieustającej*, Kraków 1917, s. 107–110.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Materiały do dziejów, s. 22–24; W. Konopczyński, op. cit., s. 110.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Materiały do dziejów, s. 24–30.</footnote>
czyńskiego<fnref n="15" />, ułożony z inicjatywy Stanisława Augusta, a przyjęty przez Repnina. Różnił się on od projektu Aloego liczniejszym udziałem przedstawiciele „stanu rycerskiego” (24 na ogólną liczbę konsyliarzy 90). Planowana Rada dzielić się miała na 5 departamentów, w tym departament sądowy (judicatore). Departament ów miał odbierać regularne raporty od Trybunałów i Sądów Asesorskich w postaci informacji o osądzonych sprawach z podaniem podstawy prawnej wyroków. Rada miałaby prawo wstrzymywać ich wykonanie, jeśli pojawiły się jakieś wątpliwości, bądź zakazywać ich wykonania w rzzie oczywistej sprzeczności z prawem. To samo dotyczyć miało dekretów sądów grodzkich i ziemskich wydawanych w ostatecznej instancji. Rada stanowiłaby również Sądy Relacyjne wraz z osobami wchodzącymi dotychczas w ich skład.

Na egzemplarzu tekstu powyższego projektu, znajdującym się w archiwum Stanisława Augusta, ktoś sporządził marginalne uwagi, w tym obszerną dotyczącą ustępu zatytułowanego Judicature<fnref n="16" />. Anonimowy glosator uznal przede wszystkim za nieuzasadniony i szkodliwy nakaz przesyłania Radzie raportów przez sądy grodzkie i ziemskie. Rada nie byłaby w stanie rozpatrzyć nawet ich części. Akceptował natomiast pomyśl przesyłania Radzie raportów przez wszystkie sądy ostatniej instancji. Ukrócenie pieniactwa chciał osiągnąć przez uznanie za ostateczne wyroków Trybunałów i innych sądów najwyższej instancji, które to wyroki można by zaskarzać jedynie na podstawie rzeczywiście nowo wynalezionych dokumentów, przy czym glosator nie mówił wyraźnie, że środek ten można tylko raz jeden zastosować. Jednocześnie zaś otwierał furtkę czy też wrota do kwestionowania owych ostatecznych wyroków, pozwalając każdemu składać do specjalnej skrytki adresowane do Rady zażalenia. Rada konfrontowałaby takie zażalenia z odpowiednim raportem sądu, mogłaby też żadać od niego dodatkowych wyjaśnień. W wypadku uznania zażalenia za bezzasadne skarżący byłby karany (bardziej lub mniej surowo), ale w wypadku zasadności Rada udzielałaby zgody na jednorazowe wznowienie procesu przed innym składem sędziowskim. Glosator wypowiedział się przeciw przejęciu przez Radę funkcji Sądów Relacyjnych oraz przypomniał potrzebę ustanowienia forum sądowego dla spraw wynikających z różnicy religii. Ostatecznie jednak Rosja nie wyraziła zgody na utworzenie w Polsce Rady Nieustającej, której projekty spotkały się też z oporem ze strony konfederatów radomskich.

Utworzenie w październiku 1767 r. pełnomocnej delegacji sejmowej, obradującej pod przewodnictwem prymasa Gabriela Podoskiego, a pod ścisłą kontrolą, a właściwie dyktatem, Repnina otworzyło duże możliwości ustawodawcze. Projekty bowiem, które zostały uzgodnione z ambasadorem, mogły, nawet jeśli były bardzo niepopularne (przykładem reforma kawalerii narodo-

<footnote n="15">¹⁵ Op. cit., s. 113.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Rkp. BC 798.</footnote>
wej), zostać uchwalone. Do Delegacji zostali, jak wiadomo, dopuszczeni nie
tylko konfederaci radomscy, Rosja bowiem chciałą, aby równouprawnienie
dysydentów i gwarancja ustroju przyjęte były za „zgodą” wszystkich, ponad-
to zaś Repnin nie darzył sympatią większości radomian, lecz wręcz pogardzał
nimi, a żywił względy dla takich ludzi jak Adam Kazimierz Czartoryski czy
Kazimierz Poniatowski. Dostęp do inicjatywy ustawodawczej został wiec roz-
szerzony, a antyreformatorskie dążenia radomian pohamowane. Specjalną zaś
pozycję posiadał prymas Podoski, serwilista wobec Repnina, ale człowiek in-
teligentny i pomysłowy, wolny od znamionującego radomian tradycjonalizmu.

Sprawy sądownictwa i prawa sądowego nie należały do szczególnie kon-
trowersyjnych. Choć jeszcze przed sejmem 1766 r. król i Czartoryscy wła-
niali się do ponownego złączenia Trybunałów, to jednak na tzw. konferencji
króla cum ministerio 19 sierpnia 1767 r., gdy Stanisław August przeczytał
projekt złączenia Trybunałów, to – jak zanotował protokół – owo złączenie,
jeżeli niekoniecznie od Repnina żądane, nie zdało się radzie dla kraju po-
żyteczne, a kanclerz [Andrzej Zamoyski] dołożył, że chyba duchowieństwo
jedne i prymas na tym zyszcze przez influencją prezydenta w obydwóch
prowincyjach<fnref n="17" />. Dalszych śladów tej sprawy nie ma jednak w protokole kon-
ferencji.

Delegacja sejmowa zaliczyła na sesji 7 XII 1767 r. odmiany w organiza-
cji sądów do materii stanu decydowanych jednomyślnością<fnref n="18" />, a konstytucja
Porządek sejmikowania potwierdziła wprowadzony już przez sejm konwoka-
cyjny wybór deputatów większości głosów<fnref n="19" />. Dopiero 22 stycznia 1768 r.
Projekt złączenia Trybunału Koronnego został przeczytany na posiedzeniu
Delegacji. Nie znamy tekstu tego projektu, nie wiemy więc, czy różnił się od
ostatecznie przyjętego. Bardzo sumaryczny protokół obrad Delegacji nie po-
zwala zorientować się, czy odbyła się wówczas nad nim jakaś dyskusja. Wie-
my jedynie, że projekt ponownie czytano 4 lutego, a pod dniem 13 lutego
znów zanotowano w protokole, iż czytano i rozstrząsano projekt sprawie-
dliwości Trybunału Koronnego<fnref n="20" />. Projekt złączenia trybunałów odczytany
został na plenarnej sesji sejmu 1 marca, a następnego dnia, jak podaje suma-
ryczny diariusz, projekt zatytułowany Naznaczenie regestrów sprawom wo-

<footnote n="17">¹⁷ Rkp BC 653; w późniejszej (z okresu działania Delegacji sejmowej) anonimowej notat-
ce czytamy: *Sa Majetet désirerait ardemment de voir soutenu les sages arrangements de la der-
nière diète au sujet des tribunaux lesquels arrangements déplaisent à la verité à quelques
grands seigneurs par la dimunuation de leur influence très nuisible à l'administration de la
justice.* Postanowienia te wprowadziły bowiem tajne głosowania w Trybunale i pensje dla depu-
tatów.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór Popielów (cyt. dalej ZP) 323;
uchwała ta weszła jako art. VII Materii Status: *Pomnożenie lub umniejszenie władzy i preroga-
tyw (...) urzędów sądowych i sądów w kraju nie można będzie postanowić na sejmie wolnym
tylko za jednomyślnością, Volumina Legum* (cyt. dalej VL) t. VII, Petersburg 1860, s. 282–283.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ VL t. VII, s. 293–294.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ ZP 323.</footnote>
jewódzkim, które w jakim miesiącu sądzić się mają, będący niewątpliwie częścią zasadniczego projektu o Trybunale<fnref n="21" />. 5 marca 1768 r. wszystkie przeczytane projekty zostały en bloc przyjęte i podpisane<fnref n="22" />.

Uchwalona konstytucja *Złączenie Trybunału Koronnego*<fnref n="23" /> była obszerna i zredagowana w stylu analogicznych ustaw poprzednich z lat 1726 i 1764, a więc w dość chaotycznym układzie, łączyła w sobie różne sprawy wykraczające poza tytuł, gdyż dotyczyły nie tylko organizacji Trybunału, ale i prawa procesowego, a nawet materialnego. *Złączenie* ustanawiało jeden trwający półtora roku Trybunał, sądzący się w pierwszej kadencji wielkopolskiej od 1 września do 30 kwietnia z zachowaniem alternaty między Piotrkowem a Kaliszem, a w drugiej kadencji małopolskiej od 12 maja do 31 marca z alternatą między Lwowem a Lublinem. *Złączenie* zmniejszało liczbę deputatów świeckich do 21. Podział ich na kadencję wielkopolską (na którą przypadało 10 deputatów) i małopolską (11 deputatów) dokonywać się miał w drodze losowania, deputaci zaś duchowni byli z góry przeznaczani do danej kadencji. Alternata piotrkowska obejmowała województwa: sieradzkie z ziemią wieluńską, łęczyckie, płockie z ziemią dobrzyńską, mazowieckie i rawskie, alternata kaliska województwa: poznańskie, kaliskie, brzesko-kujawskie i inowrocławskie oraz Prusy Królewskie. W kadencji małopolskiej, na alternatę lwowską przypadły województwa: kijowskie, ruskie, wołyńskie, podolskie, bracławskie i czernihowskie, a na alternatę lubelską województwa: krakowskie, sandomierskie, lubelskie, bełzkie, podlaskie i ziemia chełmska oraz wyodrębniony rejestr ordynacji zamoyskiej. Ustawa dokładnie wyznaczała czas poszczególnym regestrom wojewódzkim, czego nie czyniła ustawa sejmu konwokacyjnego *Rozłączenie Trybunałów Koronnych*, a co ustalały w latach 1765-1767 publikowane ordynacje trybunalskie. *Złączenie* nie wymieniało już rejestru arianismi i ustanawiało następujące regestry specjalne: *expulsionum* (w ramach poszczególnych regestrów wojewódzkich) w środki i czwartki ante alias omnes causas, taktowy każdego dnia po południu (po zakończeniu poprzedniej sprawy), obejmujący sprawy *mere violatae securitatis, recentium criminum aut gravis excessus, tudzież incarceratorum et actualiter in canceribus existentium*, jak to pleonastycznie formułowała ustawa. Znamiennie przy tym zastrzegała, w regestrze tym *kategorie causarum iuris ullo titulo et praetextu mieścić się nie mogą*. Dalsze regestry specjalne to: regestr *directi mandati* przeznaczony wyłącznie na sprawy gwałtów na osobach deputatów trybunalskich i ich służących, regestr *poenalium*, na który przeznaczano sobotnie popołudnia, a obejmujący sprawy o niezapłacone grzywny na rzecz sądu lub stron, regestr *remissarum*, sądzony w ostatnich trzech tygodniach

<footnote n="21">²¹ Diariusz sejmu ekstraordynaryjnego w Warszawie dnia 5 października 1767 złożonego, wyd. A. Sozański, Lwów 1865, 125-126.</footnote>

<footnote n="22">²² Ibidem, s. 131.</footnote>

<footnote n="23">²³ VL t. VII, s. 317-322.</footnote>
kadencji Trybunału, obejmujący sprawy, które w poprzedniej alternacie zostały zaczęte, a z różnych powodów (które ustawa wyliczała) nie zostały zakończone, wreszcie nie istniejący dotąd regestr executionum processus, sądzony w każdą sobotę z rana, odzwierciedlający znamienny dla ówczesnego prawa polskiego fakt, iż egzekucję wyroku traktowano jako osobny etap procesowy, na którym zapadać miały decreta executionis bądź to post plemariam convictionem otrzymanych trzech kondemnat bądź in re iudicata za jedną kondemnatą. Jedna kondemnata wystarczać też miała do wydania takiego dekretu w wypadku spraw sądzonych z regestru expulsionum. W wypadku niedopuszczenia siłą przez stronę przegraną egzekucji, strona „iure vincens” miała udawać się do Trybunału o powtórny dekret executionis, do wykonania którego Komisja Wojskowa zobowiązana byłaby dodawać pomoc wojskową. W trakcie dyskusji w Delegacji nad projektem ustawy Złączenie Trybunału Koronnego ten właśnie punkt wzbudził na posiedzeniu 22 stycznia krytykę ze strony posła sandomierskiego Piotra Ożarowskiego, który uważał, że powinno ustanowić się odrębną milicję sądową dla egzekwowania dekretów, a nie obciążać tym regularnego wojska, co nawet sprzeczne jest z przysięgą hetmańską o niedawaniu wsparcia zbrojnego w sprawach sądowych<fnref n="24" />. Nb. postanowienie o dostarczaniu pomocy wojskowej powtórzone zostało w osobnej konstytucji p.t. *Egzekucyja dekretów*<fnref n="25" /> przypominającej starostom grodowym i ich urzędom w Koronie, a w Wielkim Księstwie Littewskim także urzędom ziemskim, obowiązek przeprowadzania egzekucji dekretów sądowych. W wypadku napotkania oporu miałyby one po wydaniu odpowiedniego manifestu rekwirować Komisję Wojskową o pomoc zbrojną. Konstytucja Złączenie Trybunału Koronnego nie znosła jednak jednocześnie przepisów konstytucji 1726 r.<fnref n="26" />, upoważniających zwycięską stronę, która wobec oporu strony przegranej zyskała na niej czwartą kondemnatę, do zajeżdżania dóbr mota nobilitate. Ostrzegała jedynie, aby się nikt nie ważył zebraną kupą ludzi, kozaków etc. dóbr nikomu zajeżdżać. Dotyczyć to jednak miało sytuacji, gdy proces nie został przeprowadzony przez wszystkie wymagane stadia. Odpowiedni ustęp zawierał bowiem w dalszym ciągu stwierdzenie, że gdyby kto zuchwale, a nie mając jeszcze doskonale przewiedzionego procesu, kupę swawolną zebrawszy, violenter do posesyi zabierać się chciał, jako też i ten, który prawnie należącej tradycyi rebelliter nie dopuszczając, chciał się oponować et iudicio resistere, dopieroż gdyby się na wojskową pomoc dekretem nakazaną chciał targnąć, podlegać będzie za ten sam fakt karze 12 niedziel wieży dolnej (a więc karze bardzo dotkliwej) i zapłaceniu 2 tysiący grzywien. W ten sposób stwarzano sugestie, że używanie takichże

<footnote n="24">²⁴ ZP 323; Z. Zielińska, *Ożarowski Piotr*, PSB 24/4, 1979, s. 673.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ VL t. VII, s. 341.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ VL t. VI, s. 239.</footnote>
środków w razie posiadania legalnej podstawy jest dopuszczalne. Był to przykład kontynuowania niespójnego staropolskiego prawodawstwa.

Nowa ustawa kasowała wprowadzoną w 1764 roku zasadę „trzymania pióra” przy rejestrach wojewódzkich kolejno przez pisarzy ziemskich tych województw, przywracając wcześniejszą wyłączność dla pisarzy ziemskich sieradzkich i lubelskich, a przy alternacie kaliskich i lwowskich. Przyznawała pisarzom tym pensje ze skarbu państwa, podobnie jak marszałkom i deputatom, co miało obniżyć koszta sądowe ponoszone przez procesujących się. Wśród różnych przepisów, regulujących praktyki kancelaryjne w Trybunale z myślą o zabezpieczeniu przeciw dziejącym się tam licznym nadużyciom, zawierała punkt dotyczący dekretów kondyktowych tj. wyroków uzgodnionych między procesującymi się stronami i akceptowanych następnie przez Trybunał. Punkt ten regulował pewne drobniejsze szczegóły, ale tym samym zatwierdzał samą instytucję dekretów kondyktowych krytykowanych jako okazja do krzywdzenia osób trzecich<fnref n="27" />.

Innym postanowieniem z zakresu procedury było uznanie za niepodważalne dwóch dekretów trybunalskich ex seriis controversiis conformiter decydowanych, a więc nie trzech jak dawniej. W uzasadnieniu tego postanowienia przypomniano, że korektury anni 1726 słowa de decretis vim legis sapientibus dały pochop pieniactwa i wzruszania kilku lub kilkunastu dekretów. Nie było to jednoznacznym zakazem stosowania tego środka procesowego, używanego stale jeszcze w praktyce trybunalskiej<fnref n="28" />, lecz wyraźną jego dezaprobatą.

W zakres natomiast już prawa materialnego wkraczał ustęp konstytucji Złączenie Trybunału Koronnego stwierdzający, że pro lege perpetua et irrevocabili mieć chcemy, aby donacyje, zastawy, zapisy, intercyzy, kwity i wszelkie inne tranzakcyje ex actu bonae voluntatis autentycznie nastąpiogene, w księgach zeznane, wiecznie trwałe i niewzruszone były. Z postanowieniem tym związane było polecenie przeniesienia do właściwych ksiąg grodzkich i ziemskich transakcji wniesionych do obcych grodów i ziemstw pod groźbą uznania transakcji tych za nieważne. Jednocześnie konstytucja nakazywała starostom, a w Księstwie Mazowieckim pisarzom, mianowanie specjalnych zaprzysiężonych susceptantów dla przyjmowania wpisów takich transakcji i ustalała cennik iurium cancellariae. Przypominała ciążacy na starostach obowiązek utrzymywania porządnych archiwów oraz wież „dla delikwentów”. Podobnie jak korektura z 1726 r. Konstytucja Złączenie Trybunału Koronnego wiele uwagi poświęcała palestrze. Ustanawiała liczbę patronów na trzydziestu dla każdej kadencji, motywując takie ograniczenie tym, że wiel-

<footnote n="27">²⁷ J. Michalski, *Studia nad reformą sądownictwa i prawa sadowego w XVIII wieku*, Wrocław 1958, s. 46.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Raport Trybunału bydgoskiego z dnia 23 IX 1766, Diariusz Trybunału lwowskiego z 4 X 1766, ZP 364.</footnote>
kie działa się inkonweniencyje przez nieskończoną liczbę biorących na się imię palestry i że z tej przyczyny sprawiedliwość retardacyjną miała, młódź zamiast nauczenia się prawa do swawolnej przyuczyła się zuchwałości. Mecenasi mieli być zobowiązani podać spis swoich dependentów, za których potstępowanie mieli być odpowiedzialni. Konstytucja, za korekturą 1726 r.<fnref n="29" />, powtarzała zakaz sprawowania przez członków palestry stanowisk w sądach niższych oraz w wojsku, a po wyjściu z palestry przez cztery lata starania się o deputację. Palestrantom zakazywała też nabywania dóbr od osób procesujących się oraz groziła surowymi karami za działania na niekorzyść klientów. Z kolei, zgodnie z korekturą 1726 r.<fnref n="30" />, zabraniała stronie procesującej się angażowania więcej niż trzech patronów.

Ostatni punkt konstytucji powoływał nową deputację do ułożenia „korektury praw”. Była ona o połowę mniej liczna od poprzedniej pięćdziesięcioosobowej ustanowionej na sejmie konwokacyjnym 1764 r., a której mandat przedłużył sejm 1766 r. W przeciwieństwie do poprzedniej w deputacji tej mogli (ale nie musieli) zasiadać prymas i wszyscy ministrowie. Z dawnych członków weszło do nowej dziesięciu deputatów. Główną, jak się zdaje, osobą w tej deputacji był biskup kujawski Antoni Ostrowski należący i do poprzedniego składu, a wśród deputatów było wielu stronników „Familii” jak Tomasz Dłuski, Antoni Kossowski, Jacek Małachowski, Jan Krajewski, Kajetan Hryniewiecki, Maciej Sobolewski. Zadania deputacji pomyślane zostały szerzej niż poprzedniej, która poza organizacją i procedurą sądów zająć się miała jedynie prawem spadkowym. Miała bowiem ułożyć, jak brzmiały słowa konstytucji, projekt korektury praw, czerpając prawa najprzód ze Statutu litewskiego, potem z Korektury Pruskiej, a na ostatku i z powszechnego cywilnego rzymskiego lub innych obcych praw wszelkich. Uderzające było wskazanie jako na wzorzec na prawo rzymskie zważywszy tradycyjną niepopularność jego wśród szlachty polskiej. Deputacja zebrać się miała w październiku 1768 r. i opracować swój projekt na następujący sejm, a więc chyba na 1770 rok. Sejm miałby w projekcie dokonać odmiany lub poprawy i uchwalić go większością głosów, a więc nie zali czono sprawy tej do materii stanu.

Konstytucja Jurysdykcyja Marszałkowska<fnref n="31" />, promowana, jak się zdaje, głównie przez biskupa Antoniego Ostrowskiego<fnref n="32" />, wprowadziła jako jedyną istotną zmianę wybór na sejmie sześciu asesorów (w miejsce „przybieranych” wg konstytucji z 1766 r. przez marszałków) oraz przekazanie jurysdykcji nad Żydami bawiącymi w Warszawie sądownictwu miejskiemu. Konstytucja Or-

<footnote n="29">²⁹ VL t. VI, s. 223 i 246.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Ibidem, s. 223.</footnote>

<footnote n="31">³¹ VL t. VII, s. 332–333.</footnote>

<footnote n="32">³² W protokóle sesji Delegacji 27 I 1768 zapisano: *Za naleganiem jmć księdza biskupa kujawskiego czytany był podany od niego projekt z refleksyjami o sądach marszałkowskich.* ZP 323.</footnote>
dynacyja Sądów naszych Referendaryi Koronnej przywróconej<fnref n="33" /> określała zakres kompetencji tego sądu przywróconego do życia w 1766 r., ale faktycznie nie funkcjonującego. Zakres ten w porównaniu z przewidzianym konstytucją 1766 r. ulegał rozszerzeniu i obejmował, tak jak przed 1764 r. wszystko cokolwiek questionis ex personali aut reali grunta iuris colonarii wynika, a co konstytucja szczególnie wyliczała. W zakresie sądownictwa obejmującego stany nieuprzywilejowane ważne okazało się postanowienie zawarte w konstytucji Warunek miast i miasteczek naszych w Koronie i w Wielkim Księstwie Litewskim<fnref n="34" />. Postanowienie to, jakkolwiek sama konstytucja miała w zasadzie charakter promiejski, przecinało bezpośrednią możliwość apelacji od sądów miejskich do Asesorii przez stwierdzenie, że instancją pośrednią ma być sąd starosty lub administratora ekonomii królewskiej, od którego wyroków dopiero miała iść apelacja do Asesorii. Postanowienie to wywołać miało powszechne i trwałe niezadowolenie mieszczan i w przyszłości zniesienie pośredniej instancji starościńskiej było jednym z głównych postulatów ruchu mieszczańskiego w okresie Sejmu Czteroletniego.

Zupełnie nowym organem wymiaru sprawiedliwości było Iudicium Mitum ustanowione pod dyktatem rosyjskim artykułem XIII *Aktu osobnego pierwszego*<fnref n="35" />, wchodzącego w skład *Traktatu wieczystego między Rzeczypospolitą Polską a Imperium Całej Rosyi*. Iudicium mixtum składać się miało z 16 sędziów powoływanych corocznie przez króla: 8 katolików i 8 dysydentów bądź dyzunitów oraz z biskupa prawosławnego. Sądzić się miało w dwóch trzymiesięcznych kadencjach w Warszawie przez pierwszy i ostatni kwartał roku. Pierwszej przewodniczyłby katolik, drugiej dysydent lub dyzunita, przy czym przy przewodniczącym katoliku pisarz miał być akatolikiem, a przy przewodniczącym akatoliku pisarzem byłby katolik. Iudicium mixtum stanoło ostateczną instancję odwoławczą od sądów grodzkich i ziemskich w sporach między katolikami a niekatolikami *cuiuscunque status et conditionis* (co można było rozumieć jako również nieszlachtę, jakkolwiek ustawa nie wspominała o sądach miejskich jako o I instancji, od której szłyby apelacje do Iudicium mixtum), mających związek z religią i kościelnymi sprawami. Wyraźnie przy tym stwierdzano, że dla Trybunału, Asesorii, sądów ziemskich, grodzkich i podkomorskich zachowuje się sprawy właściwie do nich należące i żadnej koneksyi z religią nie mające. Do kompetencji Iudicii mixti należeć miały sprawy zwłaszcza ex calumnia religii, zabójstwa duchownej osoby, wiolencyi osób duchownych, kościołów, funduszów, szkół, szpitalów, cmentarzów, domów duchownych przez duchownego wszelkiego lub świec-

<footnote n="33">³³ VL t. VII, 334–335; Księgi Referendarii Koronnej z drugiej połowy XVIII wieku, wyd. A. Keckowa i W. Pałucki, Warszawa 1955, t. I, s. 6–8.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ VL t. VII, s. 351; M. Woźniakowa, Sąd Asesorski Koronny, Warszawa 1990, s. 258–261.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ VL t. VII, s. 264–268.</footnote>
kiego popełnione, wdawanie się w cudze jurysdykcyje i obrządki duchowne, dyferencyje in iure patronatus, etiam dziesięciny w to includendo, a słowem wszystkie z religii i obrządków wypływające, pacem et tranquillittatem inter dissidentes wzruszające kontrowersyje. Na duchownych katolickich i niekatolickich Iudicium mixtum mogłoby nakładać kary majątkowe, w wypadku kar na osobie przekazywałoby sprawę odpowiednim sądom duchownym.

Ważnym postanowieniem było danie mocy wstecznej kompetencjom Iudicii mixti, co znaczyło, że można w nim było sądzić się w sporach wynikłych po 1 stycznia 1717 r., nie tylko nierozsądzonych definitywnie, ale i tych w których jedna ze stron (oczywiście niekatolicka) czułaby się pokrzywdzona dawniejszym wyrokiem. Iudicium mixtum objąć miało sprawy z miast pruskich, na co rezerwowano ostatni tydzień każdej kadencji. Miasta pruskie miały przedstawiać królowi 4 kandydatów na sędziego, który w owym tygodniu wchodziłby do kompletu sędziowskiego na miejsce jednego z sędziów dysydenckich. Iudicium mixtum byłoby dla spraw z tych miast ex actoratu przeciw szlachcicowi (I instancję stanowiłby gród lub ziemstwo) sądem II instancji. Podobnie w sprawach (...) z partykularnym i miejskim jurysdykcyjom podległym człowiekiem prima instantia reservatur magistratom. Dla spraw ex reatu byłoby pierwszą i ostatnią instancją. Iudicium mixtum funkcjonować miało nawet w czasie bezkrólewia i wówczas uprawnienia nominacyjne króla przejmowałby prymas.

Początek działalności Iudicii mixti przewidziany był na 1 października 1768 r. pod przewodnictwem katolika, następna kadencja, pod przewodnictwem niekatolika zacząć się miała 2 stycznia 1769 r. Przyjęta w formie konstytucji sejmowej ordynacja tego sądu<fnref n="36" /> ustanawiała cztery regestry: pierwszy antiquarum iniuriarum (od 1717 r.) brany miały być w poniedziałki, wtorki i środy, drugi recentiorum iniuriarum brany w czwartki, piątki i soboty, trzeci miast pruskich sądzony w ostatnim tygodniu każdej kadencji, czwarty directi mandati, o tym samym zakresie co trybunalski, wołany każdego dnia. Dla zapobieżenia przedłużaniu procesów ordynacja zabraniała zaskarżania dekretów ex vi legis, a ex re noviter repertorium documentorum pozwalała wznawiać sprawę tylko jeden raz. Dla przyśpieszenia zaś spraw w I instancji powstać miały w sądach ziemskich i grodzkich odrębne regestry dla spraw krzywd wyrządzonych dysydentom: jeden dla dawnych od 1717 roku, drugi dla świeżych od 1768 roku. Dekrety Iudicii mixti pisane miały być po polsku, a jedynie w sprawach miast pruskich po łacinie. Ordynacja zawierała też następujące postanowienie: Ponieważ prowincyje Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, tudzież miasta pruskie wraz in hoc Iudicio mixto sądzić się będą, zaczem koronne koronnymi a litewska litewskimi, miasta

<footnote n="36">³⁶ Ibidem, s. 335-338.</footnote>
zaś pruskie miejskimi zwyczajami, prawami in suis iuridicis et progressu obchodzić się mają. A więc prawo materialne i procesowe stosowane być miało różnorodnie w zależności od tego, czy sprawa dotyczyła obywateli Korony, czy Wielkiego Księstwa Litewskiego, czy mieszczan z Prus Królewskich. I w tym miejscu nie było mowy o mieszczanach spoza Prus, co wskazuje, że nie byli oni objęci jurysdykcją tego sądu. Jak wiadomo, wypadki konfederacji barskiej spowodowały, że Iudicium mixtum nie podjęło działalności, a 15 marca 1775 r. Aktem Osobnym traktatu polsko-rosyjskiego zostało znisione<fnref n="37" />.

Wśród praw kardynalnych i materii stanu uchwalonych przez sejm 1767–1768 r. znalazło się kilka postanowień z zakresu prawa sądowego. Wielokrotnie omawiany w literaturze artykułu XIX Praw kardynalnych odbierał dziedzicom ius vitae et necis nad poddanymi i nakazywał kierować sprawy przestępstw kryminalnych popełnionych przez chłopów poddanych do sądu ziemskiego, grodzkiego lub miejskiego w miastach większych. Artykuł XX tychże praw wprowadzał zagrożenie karą śmierci (zamiast płacenia główszczyzny) szlachcica za zabójstwo chłopa. Treść tych artykułów miała głównie znaczenie jako deklaracja moralna, gdyż sądownictwo patrymonialne i wczesniej unikało poważnych spraw kryminalnych, a skomplikowana procedura dowodowa zmniejszała w praktyce rygoryzm artykułu XX. Pewne znaczenie praktyczne miało natomiast wyłączenie sądów małych miast z sądzenia kryminałów popełnianych przez chłopów. Kompetencje ich w tym zakresie były, jak wiadomo, nie bez racji współcześnie kwestionowane. Oba te artykuły były zresztą śladem pewnych istotniejszych modyfikacji położenia prawnego chłopów, które były lansowane na Delegacji m.in. przez prymasa Podoskigo<fnref n="38" />. Niewielkiej wagi był artykuł XXIII praw kardynalnych<fnref n="39" />, choć stanowił on posunięcie w kierunku modernizacji prawa. Znosił on ius caducum wobec majątku zmarłego w Polsce cudzoziemca, który nie miał dzieci i nie sporządził testamentu. Pozwalał on krewnym zmarłego dochodzić swych praw przez trzy lata. Po tym czasie majątek ulegał kadukowi. Natomiast faktycznym utwierdzeniem prawa zajazdów dóbr, uważanego przez ludzi oświeceniowej formacji umysłowej za przejaw barbarzyństwa<fnref n="40" />, był artykuł XIII Materii stanu<fnref n="41" />. Zakazywał on wprawdzie zajazdów „bezprawnych” tzn., jak

<footnote n="37">³⁷ VL t. VIII, s. 48.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ VL t. VII, s. 280; J. Michalski, *Sprawa chłopska na sejmie 1773–1775*, „Przegląd Historyczny” t. XLV, 1954, z. 1, s. 6.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ VL t. VII, s. 281–282; anonimowy memoriał *Sur l’abolition du droit d’aubaine z połączników panowania Stanisława Augusta krytykował to „barbarzyńskie” prawo zniechęcające zamoznych cudzoziemców do zamieszkania w Polsce i wyrażał przekonanie, że nowy monarcha zniesie je, czym da lekcję kultury (leçon d’urbanité) Europie. Rkp. BC 807.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ Aleksy Husarzewski do Jacka Ogrodzkiego 7 XI 1777, L. Bernacki, *Materiały do historyłu i twórczości Ignacego Krasickiego*, „Pamiętnik Literacki” t. XXVII, 1929, s. 453.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ VL t. VII, s. 283–284.</footnote>
brzmił tekst artykułu, sine authoritate iudicii, cuius iurisdictioni te dobra
subsunt i przed przewiedzionym prawem. Artykuł nie zmieniał właściwie ni-
czego w istniejącym prawie, potwierdzał jedynie możność posługiwania się
tym sposobem odzyskiwania własności. Artykuł nie był skorelowany z ustę-
pem konstytucji Złączenie Trybunału Koronnego oraz z konstytucją Egzeku-
cyja dekretów<fnref n="42" />, mówiącymi o przeprowadzaniu egzekucji przy udziale
uzyskanej prawnie pomocy wojskowej. Artykuł dodatkowo upoważniał zajaz-
dy nawet bez współdziałania władzy sądowej w razie nieoddawania dóbr przez
dzierżawcę lub zastawnika w wypadku wyjścia terminu dzierżawy lub odda-
nia w terminie sumy zastawnej. Artykuł stwierdzał też, że za bezprawne nie
powinny być uznawane zajazdy dóbr iuxta obloquentiam karty lub tranzak-
cyj roborowanych.

Uchwalono też kilka osobnych konstytucji tyczących prawa sądowego,
przeważnie o charakterze potwierdzenia dawnych praw. Były to: konstytucja
Evocatio extra forum<fnref n="43" /> przypominająca zakaz pozywania w sprawach o do-
bra leżące w danej prowincji do Trybunału na kadencje innej prowincji, kon-
stytucja Forum osób świeckich z duchownymi<fnref n="44" />, potwierdzająca właściwość
sądów ziemskich i grodzkich w wypadku zapozwania przez szlachcica du-
chownego z jego dóbr dziedzicznych in causis simplicium iniuriarum,
konstytucja O dziesięcinach w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim<fnref n="45" />
przypominająca, że forum dla tych spraw stanowią sądy ziemskie z apelacją
do Trybunału, gdzie w razie paritatis votorum w regestrze mixti (z udziałem
deputatów duchownych) rozstrzygałaby kreska marszałka, konstytucja Obja-
śnienie kostytucyi de illegitima prole<fnref n="46" /> nie tyle objaśniająca co kasująca ową
konstytucję z 1578 r. i potwierdzająca statut Aleksandra z 1505 r., zawierają-
cy pośrednie uznanie za legalne potomstwa osób żyjących wcześniej w związk
u pozamażeńskim, czego domagały się wcześniej niektóre instrukcje
sejmikowe<fnref n="47" />, a wreszcie w zakresie reasumowania dawnych praw najdalej co-
fająca się w przeszłość, choć dotycząca problemu całkowicie aktualnego, kon-
stytucja Odnowienie statutu Kazimierza względem synów<fnref n="48" />. Konstytucja ta
rozciągliwie traktując treść figurującego w Volumina Legum postanowienia
De ludo taxillorum<fnref n="49" />, gdzie zgodnie z tytułem chodziło głównie o nieodpo-
wiedzialność ojców za długi synów wynikłe z gry w kości, postanawiała, aby
rodzice do odpowiedzenia za syna lata dostateczne mającego i długów przez
niego zaciągnianych do płacenia w żadnym sądzie pociągani nie byli.

<footnote n="42">⁴² Ibidem, s. 341.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ Ibidem, s. 340.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Ibidem, s. 340.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Ibidem, s. 340–341.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Ibidem, s. 376.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ J. Michalski, *Zagadnienie reformy sądownictwa*, s. 70–71.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ VL t. VII. s. 339.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ VL t. I, s. 13–14.</footnote>
Niechęć, jaką budziły wśród konfederatów radomskich (acz nie u wszystkich) ustanowione w 1764 r. Komisje Skarbowe skutkowała pewnym ograniczeniem ich kompetencji w dziedzinie sądowniczej. Konstytucja Objasnienie władzy Komisyi Skarbowej obojga narodów<fnref n="50" /> cofnęła część ich uprawnień, deklarując, aby wszystkie sprawy o długi modo simplicis debiti pozaciągane z kimkolwiek bądź z kupcami zachodzące w sądach Komisyi Skarbowej sądzone nie były [...] sprawy wszelkie szlacheckie duchownych i świeckich osób o długi za towary oraz względem konwencyj handlownych tak ręcznych jako i urzędowych miedzy samą szlachtą, czyli kupcem krajowym a szlachcicem, forum zapisanego Komisyi nie mające, mieć chcemy, aby się w grodach odsądzały, co się ma i o sprawach z manufaktur pochodzących rozumieć [...]. Zaś kupcy krajowi, obywatele miast, między sobą takież z handlu sprawy mający powinni się zapozywać ad primam instantiam miasta, gdzie pozwany mieszka i tam się rozsądzić. Dla sądów Komisji Skarbowej rezerwowano jednak wyłączność w sprawach wekslowych oraz spraw między szlachtą a kupcami zagranicznymi. Ponadto owo cofnięcie się do sądownictwa stanowego osłabione zostało klauzulą mówiącą, iż w wypadku nie rozsądzenia sprawy w ciągu 12 tygodni od wydania pozwu, można kierować ją wprost do sądów Komisji Skarbowej, które byłyby też instancją apelacyjną od wyroków sądów grodzkich i miejskich. Osobna zaś konstytucja Bezpieczeństwo sum cudzoziemców<fnref n="51" /> postanawiała, ażeby sprawy o oddanie kapitałów albo prowizyi cudzoziemcom zagranicznym tu nie mieszkającym odtąd nie gdzie indziej tylko szczególnie do Komisyi Skarbowej należały. Konstytucja podawała jako motyw potrzebę zachęcenia cudzoziemców do wprowadzania w państwa Rzeczypospolitej sum pieniężnych, które dotąd dla trudności i przewłoki sprawiedliwości lokować nie śmieli.

O ile Konstytucja Objasnienie władzy Komisyi Skarbowej obojga narodów stanowiła krok wstecz na drodze unowocześnienia sądownictwa, o tyle konstytucja Wzgląd na ludzi conditionis civilis w Koronie i w Wielkim Księstwie Litewskim<fnref n="52" /> anulująca częściowo postanowienia sejmu konwokacyjne-

<footnote n="50">⁵⁰ VL t. VII, s. 312–313; G. Bałtruszajtys, *Sądownictwo Komisji Skarbowych w sprawach handlowych i przemysłowych (1764–1794)*, Warszawa 1977, s. 74–82; na problematykę zwierzchności sądowej nad mieszczanami rzuca światło protokół Konferencji Króla cum mini-stario z 20 VIII 1767, gdzie omawiano postulaty miasta Warszawy, złożone z myślą o przy-szłym sejmie przez prezydenta Jana Feliksa Dulfusa i bankiera Piotra Teppera. Jak referował kanclerz Andrzej Zamoyski skarżyli się oni, że do czterech lub więcej należą jurysdykcji, we wszystkich patronów trzymać muszą i czas i pieniądze na to tracą. Marszałek Stanisław Lubo-mirski bronił swej jurysdykcji, asesorską uznawano za właściwą dla miasta, jurysdykcję Komi-sji Skarbowej król uznał za arcypotrzebną (...) dla prędkiej sprawiedliwości w handlownych sprawach. Jak notował dalej protokół, kanclerz koronny te jedne wynajdował jakiekolwiek remedium, żeby prima instantia zawsze była przed magistratem i żeby sprawy certi valoris tam-że bez apelacyi sądzone były. Rkp. BC 653.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ VL t. VII, s. 351.</footnote>

<footnote n="52">⁵² Ibidem, s. 353.</footnote>
go, odsuwające nieszlachtę od patronizacji, była spełnieniem postulatów wy-
suwanych m.in. na łamach „Monitora" w obronie prawników nieszlachty.
Konstytucja ta pozwalała im spełniać funkcje patronów we wszystkich sądach
z wyjątkiem Trybunałów, sądów ziemskich i sądów grodzkich.

Dwie konstytucje miały na celu ograniczenie przechodzenia własności z rąk świeckich w ręce Kościoła. Konstytucja Warunek miast i miasteczek naszych królewskich w Koronie i w Wielkim Księstwie Litewskim<fnref n="53" /> rozciągała na mieszczan zakaz zapisów testamentowych na nieruchomościach na rzecz instytucji kościelnych, konstytucja zaś *O nieoddalaniu dóbr ziemskich od stanu świeckiego*<fnref n="54" /> reasumowała dawniejsze konstytucje względem nieoddalania dóbr ziemskich favore communitatum stanu duchownego i dopatkowo nakazywała, aby ruchomy majątek po zmarłych bez sporządzenia testamentu duchownych przechodził na ich prawnych spadkobierców, a nie na Kościół.

Obie te konstytucje, podobnie jak omówione wcześniej konstytucje Fo-
rum osób świeckich z duchownymi i O dziesięcinach oraz parę innych nie
wchodzących w zakres problematyki wymiaru sprawiedliwości, stanowiły za-
pewne pokłosie nieznanych nam bliżej czynności komisji powołanej przez
sejm koronacyjny 1764 r. konstytucją Compositio inter status dla ułożenia
projektu owej kompozycji. Z pracami tej komisji wiążą się, jak słusznie do-
myślał się Emanuel Rostworowski, projekty prymasa Gabriela Podoskiego
radykalnej reformy stosunków kościelnych w Polsce, w tym zwłaszcza naj-
wyższego sądownictwa duchownego<fnref n="55" />. Jak wiadomo, Podoski dzięki wysłu-
giwaniu się polityce rosyjskiej cieszył się wielkim poparciem Repnina, stąd
więc mimo ostrej opozycji nuncjusza i zdecydowanej nieprzychylności dużej
części opinii publicznej projekty jego mogły zostać zrealizowane. Prawdopo-
dobnie w wyniku prac komisji powstał projekt zatytułowany Ustanowienie
trybunału duchownego rota polska nazwanego. Trybunał ów miał zastąpić
szczególnie w Polsce rozbudowaną jurysdykcję nuncjusza i wyeliminować
apelacje do rzymskiej Roty. Pomysł ten był wyrazem niejednokrotnie wyra-
żanej niechęci wobec apelacji do Rzymu, narażających prowadzących procesy
na duże koszta i powodujących wypływ pieniędzy z kraju. Tendencje te znaj-
dywały wsparcie w ideach francuskiego gallikanizmu i w poglądach biskupa
sufragana trewirskiego Nicolausa Hontheima, autora wydanego w 1763 r. pod
pseudonimem Justinus Febronius dzieła De statu Ecclesiae, w którym postu-
lował maksymalne ograniczenie władzy papieskiej na rzecz biskupów i syno-

<footnote n="53">⁵³ Ibidem, s. 352.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Ibidem, s. 380-381; do projektów, które wpłynęły pod obrady Delegacji, ale nie zostały uchwalone należał wniesiony na sesję 27 I 1768 projekt urzędowego obniżenia stopy procentowej. Rkp. BPANKr. 315; zob też anonimowy memoriał *Uwagi nad potrzebą zmniejszenia prowizyj od kapitałów ustanowionych*. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Publiczne Potockich 313 II.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ E. Rostworowski, *Podoski Gabriel*, PSB XXVII/1, 1982, s. 155.</footnote>
dów narodowych. Febronianizm znalazł wielu zwolenników wśród episkopatu Niemiec a i niektórzy biskupi polscy byli mu bliscy. Tekst projektu *Ustano wienie trybunału duchownego* znajduje się w piśmie zatytułowanym *Reflek syje na refleksyje względem kompozycyi między stanem duchownym i świeckim agitującej się*<fnref n="56" />. Autor *Refleksyj* wychodził z założenia, iż świec cy nie są przeciwni poddawaniu się sądom duchownym, w których zasiadają ludzie zaszczyceni urodzeniem i nauką (świadczy to, że *Refleksyje* wyszły spod pióra duchownego), ale że niezadowolenie wywołuje apelowanie przez duchownych w procesach ze świeckimi do coraz wyższych instancji, a w koń cu do Rzymu, przez co za granicę wiele z kraju wychodzi pieniędzy, a świec kiemu trudniej jest prawować się w Rzymie, a nawet biskupi nie mogą karać księży tam apelujących. Należałoby więc „wskrzesić” jurysdykcję prymasa, który jest legatus natus i posiada odpowiednie dawne acz zaniedbane upraw nienia. *Tak tedy* – pisał autor *Refleksyj* – *sub hac authoritate legati nati niech będzie ufundowany nowy trybunał duchowny z 12 audytorów czyli prałatów złożony na kształt Roty rzymskiej, do którego by jedynie należały sprawy per appellationem przychodzące. Ordynacja takiego trybunału mogłaby być uło żona na teraźniejszej kompozycyi lub na synodzie nacyjonalnym, jeżeli się przed sejmem odprawił. Autor *Refleksyj* twierdził, że „czytał” projekt konsty tucji o tym trybunale, który następnie przytaczał. Wydaje się jednak, że mi mo tego pozornego dystansowania się, on sam był autorem projektu.

Według projektu deputaci powołani do ułożenia kompozycji zjechawszy się zdecydowali powołać do życia trybunał pod powagą prymasa złożony z 12 audytorów wybieranych na czas nieokreślony przez kapituły, tak jak deputa ci duchowni do Trybunału, z tą różnicą, iż wolno nawet wybrać ex minori

<footnote n="56">56 Rkp. BC 738; *Refleksyje na refleksyje nawiązywały*, być może, do pisma zatytułowane- go *Refleksyje względem umiarkowania różnic miedzy stanem duchownym i świeckim* (rkp. BC 738) reprezentującego niewątpliwie interesy duchowieństwa i postulującego pozostawienie moż- liwości sądzenia się zarówno w sądach świeckich jak i duchownych w sporach o dziesięciny, czynsze, sumy kościelne, testamenta i prawo patronatu. Pismo postulowało nadanie prawa sądom duchownym karania banicją w miejsce ekskomuniki oraz broniło 7% prowizji od wyderkafów duchownych, żaląc się, że sądy świeckie obniżają dowolnie jej wysokość. Autor *Refleksyj* twier- dził, że stan duchowny gotów jest zgodzić się na mniejszą prowizję, byle obwarować prawem, iż nulla calamitate obstante każdy ten procent płacić powinien, a dekreta mimo tego prawa fe- rowane subesse powinny nullitati. Istnieje również pismo mające w tytule słowo refleksje (*Réfle- xions d'une personie indifférente sur l'animosité de la noblesse contre le clergé de Pologne*, rkp. BC 738), reprezentujące interesy „stanu świeckiego” w takich sprawach jak dziesięciny, fak- tyczne nabywanie dóbr ziemskich przez duchownych (głównie przez zakony) drogą przewyższa- jących walor majątków pozyczek pod ich zastaw, przechodzenie pieniędzy w drodze posagów w ręce rozmnożonych, a bezużytecznych klasztorów. W kwestiach sądownictwa *Réflexions* wy- powiadały się zdecydowanie przeciw jurysdykcji zarówno nuncjatury (genezę tej jurysdykcji tłu- maczyły pseudohistorycznym wywodem, iż wynikła ona z tego, że w średniowieczu biskupi byli Włochami lub innymi cudzoziemcami, stad nuncjusz miał nad nimi władzę), jak i apelacjom do Rzymu, które uznawały za uzurpację i bolewały nad faktem, że Polacy muszą podlegać wyro- kom sędziego oddalonego o setki mil, tak jakby Polska była krajem podbitym.</footnote>
dero i w cudzej diecezyi szukać subiectum capacius. Wybrańcy kapituł mieli być potwierdzani przez prymasa. Audytorzy mieli pobierać 1000 zł rocznie ze specjalnego opodatkowania beneficjów duchownych. Trybunał sądzić się miał w Warszawie od 1 października do 30 czerwca. W przerwie urzędować mieli trzej audytorzy dla spraw nie cierpiących zwłoki. Postępowanie w nim miało być iuxta formam Roty rzymskiej i według ordynacji ułożonej przez komisję dla kompozycji. Na postępowanie to wpływała wyraźnie polska procedura trybunalska. Po kolei sądzić miały różne komplety, póki nie zapadną trzy zgodne wyroki, ale i wtedy można zakładać apelację in causis iuris de noviter repertis documentis. Apelację taką rozpatrywałyby trybunał w ostatnim kwartale działając jako rota memorialium rozstrzygająca wszelkie zaskarżenia i wątpliwości. W razie niestawiennictwa strony zapadać miał wyrok kontumacyjny pociągający za sobą jedynie płacenie grzywien, a nie liczący się do trzech zgodnych dekretów. Projekt zakładał więc przewlekłość procedury. Trybunał miał mieć prawo poprawiania swej ordynacji za zatwierdzeniem prymasa. Dekrety trybunału miałyby moc dekretów sądów ziemskich i grodzkich, nie było jednak wyraźnie powiedziane, kto i jak miałyby je egzekwować.

Niewątpliwie późniejszym od powyższego był projekt noszący niewiele mówiący tytuł Skrócenie procesu<fnref n="57" />. W jego części wstępnej wskazywano na stratę czasu i pieniędzy ponoszoną przez strony w procesach toczonych przed sądami duchownymi, gdzie po instancji biskupiej i metropolitalnej przychodzić muszą do nuncjaturskiej, a następnie do wielowładnego rzymskiego (...) sądu. Projekt Skrócenie procesu wprowadzał w miejsce tych dwóch ostatnich instancji Synod narodowy jako instancję ostateczną. Synod narodowy pod prezydencją prymasa rozpatrywałyby sprawy czysto kościelne i spory między duchownymi w składzie biskupów i delegatów kapituł podzielony na cztery kadencje w ten sposób, aby delegaci kapituł nie zasiadali na żadnej kadencji wspólnie ze swymi biskupami. Wyjątkiem byliby delegaci kapituły gnieźnieńskiej, zasiadający na wszystkich kadencjach. W sprawach między instytucjami kościelnymi i między duchownymi a osobami świeckimi oraz w sprawach osób świeckich (jak sprawy małżeńskie, legitymizacja potomstwa) w skład Synodu wchodziliby w równej z duchownymi liczbie sędziowie świeccy: pięciu senatorów i sześć osób (po dwie z każdej prowincji) ze stanu rycerskiego, powoływanych przez króla na każdym sejmie. Sądy duchowne i świecko-duchowne odbywać się miały kolejno co tydzień. Szczegółowe przepisy zabezpieczały równą liczbę sędziów duchownych i świeckich i przewidywany prowadzenie dwóch osobnych protokołów: jednego przez pisarza duchownego, drugiego przez pisarza świeckiego. Od wyroków Synodu nie można byłoby apelować, z wyjątkiem de noviter repertis documentis raz jeden. Dekrety Synodu miały być egzekwowane „adhibito bracchio saeculari, którego Wojskowa Komisyja denegare nie powinna”.

<footnote n="57">⁵⁷ Rkp. BC 738.</footnote>
Projekt Skrócenie procesu w zmodyfikowanej wersji wszedł 22 stycznia 1768 r. pod obrady Delegacji sejmowej. Nosił wówczas tytuł Projekt ustanowienia trzeciej i ostatniej instancyi w sprawach duchownych katolickich<fnref n="58" />. Projekt podobnie jak Skrócenie procesu przewidywał dwie funkcje nowej instytucji. Pierwszą wykonywałby sąd złożony z samych duchownych, rozpatrujący w ostatniej instancji sprawy cale duchowne i między osobami duchownymi. Drugą iudicium compositum dla spraw między duchownymi i świeckimi. Przewidywany skład osobowy i organizacja dość istotnie różniły się od poprzedniego projektu. Nie było mowy o stałym przewodnictwie prymasa, przewodniczyć miał najwyższy rangą biskup z pięciu powołanych na dwa lata przez króla, przy czym ułożyć się mieli między sobą tak, aby po dwóch z nich uczestniczyło w każdej kadencji sądu. Król wyznaczać miał pięć katedralnych kapituł z tych diecezji, z których biskupi nie wchodzili do sądu w danym dwuleciu, aby delegowały po dwóch swoich członków. Do sądu mieszanego król powoływałby na dwa lata pięciu senatorów, a sejm dziesięciu deputatów: po trzech z Małopolski, Wielkopolski, Wielkiego Księstwa Litewskiego i jednego z Prus Królewskich. Senatorowie i deputaci ze stanu rycerskiego mieli między sobą ułożyć uczestnictwo w poszczególnych kadencjach. Jedynie w kwestiach dogmatycznych i de fide, vita et moribus biskupów dozwolona została apelacja do Rzymu. Projekt określał szczegółowo sposób głosowania nad dekretami, quorum składu sędziowskiego, ustanawiając zawsze równą liczbę (w sądzie mieszanym) sędziów duchownych i świeckich. Ustalał jako miejsce sądu Warszawę i dwie kadencje coroczne: pierwszą od 1 kwietnia do 30 czerwca, drugą od 1 października do 31 grudnia. Pierwsza połowa każdej kadencji przeznaczona była dla sądu mieszanego, druga dla duchownego. Projekt postanawiał, że wszelkie effugia ex vi legis w tym sądzie znosiemy, nowy tylko proces ex noviter repertis, praevio iuramento ad hunc casum w ordynacyi praescripto [strona przysięga miała, że początkowo nie znała owych dokumentów] raz jeden wolny zachowujemy. Było to wzorowane na konstytucji dotyczącej Trybunału koronnego. Projekt przypominał, że do nowego sądu nie będą należały sprawy [...] tak między duchownymi a świeckimi regulujące się do dóbr lub ex fundis dóbr pochodzące, jako też de legimitate zapisów i testamentów osób świeckich, pozostające w gestii sądów ziemskich i Trybunału. Zapowiadał wreszcie podjęcie starań o uzyskanie akceptacji Stolicy Apostolskiej dla nowej instytucji oraz ułożenie na przyszłym sejmie jego ordynacji sądowej.

Po przeczytaniu projektu paru posłów litewskich wystąpiło ze zdecydowanym sprzeciwem. Jeden z nich Mikołaj Łopaciński, komplementując niewysyławioną dobroć Katarzyny II, proponował załatwić rzecz nie w drodze jednostronnych uchwał, lecz przez pertraktacje z papieżem. Jeżeli Rzeczpospolita – mówił Łopaciński – czuje ciężar i krzywdę od jurysdykcyi nuncja-

<footnote n="58">58 ZP 323; A. Kraushar, op. cit., t. II, s. 279–281.</footnote>
turskiej, potrafi zażyć środków nieraz używanych przez legacyje i concordata z Rzymem, ani tego obawiać się nie potrzeba, żeby Rzym nie umknął swojej łatwości dla Rzeczypospolitej. Repnin zwykle brutalnie traktujący wszelką opozycję nie zareagował na mowę Łopacińskiego. Następnego dnia, jak zanotowano w protokole, czytany był projekt znoszący jurysdykcyją nuncyjaturską, po którym zabawszy głos jmć ksiądz kanclerz wielki koronny [Andrzej Młodziejowski] wyraził go, określając myśl swoją obojętnymi [dwuznacznymi] terminami, że przeniesienie nuncyjaturskiej na prymasowską tanquam in legatum natum nie przynosi żadnego uszczerbku religii. Ponowne czytanie świadczyło, że projekt uległ chyba modyfikacjom. Ale i tym razem posłowie litewscy żadną miarą zezwolić na ten projekt nie chcieli. Repnin zaczął im łagodnie tłumaczyć, że skoro biskupi są za projektem, to widać nie jest on szkodliwy religii, a krajowi wielce pożyteczny<fnref n="59" />. 25 stycznia na sesji Delegacji u Repnina został zakonotowany (przyjęty) projekt znoszący jurysdykcyją nuncyjaturską z tym dodaniem, że ma być poseł wysłany do Rzymu aby Ociec Święty temu ułożeniu sprzeciwiać się nie raczył. Można domniemywać, że projektem czytanym 23 stycznia i uzupełnionym 25 stycznia był tekst zatytułowany *Jurysdykcyja duchowna narodowa*<fnref n="60" /> znacznie krótszy od poprzednich projektów. Ograniczał się on do stwierdzenia o trudnościach i szkodach, jakie przynosi obywatelom Rzeczypospolitej sądowa niekrajowa jurysdykcyja i w związku z tym do postulatu, ażeby jurysdykcyja nuncyjaturska dotąd trwająca ustała, a na jej miejsce ażeby książęcia jmci prymasa jako legati nati Sanctae Sedis Apostolicae wraz z przydanymi mu asesorami nastąpiła jurysdykcyja i wszelkie jej zastąpiła czynności. Projekt pomijał milczeniem sprawy organizacji tej nowej instytucji, jak również kwestię apelacji do Roty rzymskiej. Ustęp projektu mówiący o tym, że król wysłe specjalnego posła do Rzymu, aby uwiadomić o tym wszystkim Ojca Świętego i ułożyć z nim to wszystko jak najłagodniej, był niewątpliwie owym dodatkiem przyjętym 25 stycznia. Projekt przewidywał, że dopiero przyszły sejm ordynaryjny (a więc na jesieni 1768) ustanowi i zorganizuje tę narodową jurysdykcyją. Na tejże sesji u Repnina przeczytano projekt sekretny zawierający w sobie, jak zanotował protokół, iż jeżeliby Ociec Święty zezwolić na skasowanie nuncyjatury w Polszcze nie chciał, to na sejmie przyszłym po ułożonej ordynacyi ma przyjść do skutku. Tegoż dnia po południu na sesji Delegacji oba projekty zostały przeczytane i przyjęte, mimo że projekt „sekretny” spotkał się z protestami niektórych delegatów litewskich<fnref n="61" />. W mie-

<footnote n="59">⁵⁹ ZP 323; A. Kraushar, op. cit., t. II, s. 281-283.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ ZP 323; rkp. BC 738, na marginesie tekstu tego projektu własnoręczna notatka Stanisława Augusta: *Projekt od Repnina promowowany a potem na czynione jemu reprezentacyjne opuszczony*.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ ZP 323; projekt „sekretny” brzmiał następująco: *Skrypt ad archivum. Jeżeliby przez traktowanie z Stolicą Apostolska względem ustanowienia jurysdykcyji duchownej narodowej pod prezydencją najprzewielebniejszego w Bogu książęcia jmci prymasa na miejscu tej, którą najprzewielebniejszy w Bogu jmć ksiądz nuncyjusz tejże Stolice Apostolskiej u nas sprawuje, przed*</footnote>
siąc jednak później, 26 lutego Repnin na ostatniej sesji Delegacji oświadczył w imieniu Katarzyny II, że projekt zostaje wycofany i publicznie podarł jego egzemplarz<fnref n="62" />. Zapewne imperatorowa doszła do przekonania, że wobec twardej postawy Rzymu i wielkiej niepopularności projektu nie należy dodatkowo zaostrzać nim sytuacji. Tak wiec upadła ta najbardziej bulwersująca incjatywa w zakresie wymiaru sprawiedliwości. Zresztą już wcześniej ów projekt obejmujący poza judykaturą jeszcze inne sprawy kościelne (najobszerniejsza wersja, z grudnia 1767, którą Repnin przesłał przez pułkownika Igelströma do Moskwy)<fnref n="63" /> uległ redukcji treściowej, a realizacja jego została przesunięta do sejmu na jesieni 1768 r. Budząca również wielkie sprzeciwy ustawa o Iudicium mixtum pozostała na papierze. Także konstytucja Złączenie Trybunału Koronnego nie mogła wejść w życie wobec udaremnienia przez konfederatów barskich działalności Trybunału Koronnego. Później zdezakualizowana została konstytucją sejmu 1773–1775 pt. Trybunał Koronny.

W sumie ustawodawstwo sejmu delegacyjnego 1767–1768 stanowiło powien krok naprzód na drodze postulowanej stale korektury trybunału. Dokonało się to w stylu redagowanych chaotycznie i niespójnie konstytucji staropolskich i nie wychodziło poza horyzonty tradycyjnej problematyki. W zakresie „korektury praw” osiągnięcia były jeszcze mniejsze i sprowadzały się do lepszego zabezpieczenia „trwałości tranzakcyj” i pierwszego niepełnego kroku w kierunku ograniczenia zajazdów. Wiele od dawna wysuwanych postulatów, jak regulacja prawa spadkowego, ustalenie czasokresu przedawnienia (preskrypcji) pozostało niespełnionych. Nadal aktualna była „korektura prawa”, dla której opracowania powołano nową komisję szerzej zakreślając jej zadania<fnref n="64" />. Ważne też było, że sejm będący formalnie emanacją konfederacji radomskiej, nie cofwał (z niewielkimi wyjątkami) reform z lat 1764–1766, w tym i tych, które dotyczyły wymiaru sprawiedliwości. Uchwalił też niektóre nowe ustawy, wykraczające poza program tej konfederacji, a także poza dyktat Repnina.

sejmem przyszłym ordynaryjnym do umówienia i ułożenia przyjść nie mogło, chcemy jednak positive, żeby konstytucyja sejmu teraźniejszego pod tytułem Jurysdykcyja duchowna narodowa skutek swój wzięcia i oświadczamy, że na przyszłym ordynaryjnym sejmie też jurysdykcyją pluralitate votorum ustanowiemy; a najprzewielebniejszy w Bogu księże jmć prymas według takowego ustanowienia tejże jurysdykcyi sprawowanie zacząć będzie powinien na zadosyć uczynienie wspomnionej konstytucyji. Tenże zaś skrypt ad archivum powinien mieć moc i walor prawa, jak gdyby słowo w słowo in volumen legum tego sejmu inserowany był.

<footnote n="62">⁶² A. Kraushar, op. cit., t. II, s. 302–303.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ E. Rostworowski, l.c.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ W tym czasie Stanisław Konarski w swym łaścińskim podręczniku retoryki i logiki sformułował postulat: *Leges e Volumina Legum in compendium auctoritate publica redigendas esse.* Uzasadniał to korzyścią, jaką społeczeństwo odniesie z rozpowszechnienia znajomości prawa. W obecnym stanie studium legum indigestarum perdifficile cuicumque reddetur et earum ignorantia perpetua continuabitur, quae comitis, tribunalibus, omnique foro sit futura perquam noxia. Trudno też jest rozróżnić prawa przestarzałe od mających aktualny walor. *De arte bene cogitandi ad artem dicendi bene necessaria*, Varsaviae 1767, s. 13.</footnote>
LA PROBLÉMATIQUE DE LA RÉFORME DES TRIBUNAUX ET CELLE DU DROIT JUDICIAIRE DANS LA PÉRIODE DE LA DIÈTE „DE DÉLÉGATION” DES ANNÉES 1767 ET 1768

Résumé

Les événemment de l'an 1767 ont interrompu pratiquement les actions commencés déjà en 1764 qui visaient la réforme de la République. Ils parraissaient comme une menace à tout, ce qu'il a été entrepris en Pologne dans les années de 1764 à 1766. En pratique même la législation de la Diète „de délégation” des années 1767 et 1768 constituait un pas en avant sur la route vers la „correcture” du Tribunal postulée depuis longtemps. S'il s'agit de la correction du droit, les résultats étaient bien plus petits et ils se sont concentrés sur la bonne assurence de la sécurité des transactions et les premières dispositions vers l'interdiction des exécutions privées des sentences judiciaires. Les nombreux postulats connus depuis longtemps comme une régulation du droit des succession, une fixation du délais de la préscription n'ont pas été réglés. Pour la „correcture du droit” on a convoqué une nouvelle commission munis des compétences plus larges par rapport au temps précédents. Il était important que la Diète n'a pas annulé les réformes de l'an 1764, y compris celles qui concernées l'administration de la justice. Elle a voté quelques nouvelles lois qui dépassaient le programme de la confédération et la dictée de Repnin, ambassadeur de la Tsarine Catherine II.