W Polsce końca lat 60. szybkość rozpowszechniania za granicą i po angielsku jest mocnym wskaźnikiem zarówno oficjalnego „przejęcia” dzieła, jak i wagi tego „przejęcia” w ramach polityki zagranicznej<fnref n="89" />.

Duży sukces zapewniła książce państwowa polityka pamięci prowadzona w czasach gomułkowskich, w kontekście upamiętnienia w 1963 r. dwudziestej rocznicy powstania w getcie warszawskim<fnref n="90" /> i antysemickiej czystki w 1968 r. Uhonorowanie polskich Sprawiedliwych miało na celu promowanie za granicą pozytywnego wizerunku Polski, a na użytek wewnętrzny – usprawiedliwienie antysemickiej czystki „niewdzięcznością” Żydów, którzy sprzyjali jakoby „wrogim środowiskom zagranicznym”. Nawet jeśli nie przemilczano całkowicie przypadków kolaboracji z okupantem, to przypisywano je wyrzutkom, „gangsterom” i „bandytom”, wykorzystującym sytuację wojny dla dokonywania nagannych moralnie czynów. Te interpretacje powróciły po 1989 r.

Historycy akademiccy nigdy nie studiowali samego Holokaustu. Publikacje poświęcone nazistowskiej okupacji koncentrowały się na losie Polaków nie-Żydów.

Wiele książek wydanych w latach 70. dotyczyło nacjonalistycznej polityki III Rzeszy, czyli praw rasowych i niszczenia szeroko pojętej polskiej kultury: deportacji intelektualistów, germanizacji szkolnictwa itp. Tak autorzy, jak i recenzenci podejmujący tę tematykę częściej niż w PAN pracowali na uniwersytetach, szczególnie znajdujących się na dawnych ziemiach niemieckich, gdzie rozwijała się lokalna historia niedawnej przeszłości (Poznań, Toruń, Wrocław)<fnref n="91" />.

Relacje świadków zajmowały szczególne miejsce w tej historiografii, o czym świadczy fakt, że autorami monografii poświęconych obozom koncentracyjnym byli niegdysiejsi więźniowie: Tadeusz Cieślak przez prawie całą wojnę przebywał w Sachsenhausen, od kwietnia 1940 r. aż do wyzwolenia obozu przez Sowietów w kwietniu 1945 r.<fnref n="92" /> Krzysztof Dunin-Wąsowicz był uwięziony w Stutthofie pod koniec wojny (1944–1945)<fnref n="93" />. Wanda Kiedrzyńska została wywieziona do obozu dla kobiet w Ravensbrück, któremu poświęciła swoje powojenne badania. Poza tym znaczący jest fakt, że między 1957 a 1979 r. w „Kwartalniku Historycznym” nie pojawiła się żadna recenzja zagranicznej książki poruszającej tematy nazistowskiego systemu obozów koncentracyjnych i Holokaustu, podczas gdy na świecie powstało wówczas na ten temat rozległe piśmiennictwo. I to w czasie, kiedy regularnie cytowano na łamach KH publikacje

<footnote n="89">⁸⁹ S. Gensburger, A. Niewiedzial, dz. cyt., s. 132 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="90">⁹⁰ Wcześniej już rozpropagowano za granicą książkę o pomocy Żydom w Polsce, autorstwa dwojga historyków z ŻIH; zob. T. Berenstein, A. Rutkowski, *Pomoc Żydom w Polsce 1939–1945*, Warszawa 1963.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ Zob. np. syntezę C. Madajczyka, *Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce*, Warszawa 1970, i dyskusję, jaką wywołała w: KH, 1971, nr 3, s. 664–682.</footnote>

<footnote n="92">⁹² T. Cieślak, *Oranienburg-Sachsenhausen – hitlerowskie obozy koncentracyjne (1933–1945)*, Warszawa 1972.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ K. Dunin-Wąsowicz, *Obóz koncentracyjny Stutthof*, Gdynia 1966.</footnote>
zagraniczne, wydane w językach francuskim, angielskim czy niemieckim, dotyczące innych zagadnień, również współczesnych. Kilka tekstów poświęconych obcym autorom miało polemiczny charakter, a ostrze krytyki wymierzone było w historię zachodnioniemiecką, „reakcyjną i szowinistyczną”<fnref n="94" />. I znów historia stała się narzędziem polityki krajowej i zagranicznej, chodziło bowiem o potępienie „niemieckiego imperializmu” zagrażającego „światowemu pokojowi”, a zwłaszcza zachodnim granicom Polski, jak również o to, że na Zachodzie pomijano nazistowskie zbrodnie przeciw nieżydowskiej ludności polskiej.

## O Polsce Ludowej: historia partii, historia społeczeństwa

W „Kwartalniku Historycznym” publikacje o Polsce Ludowej były jeszcze rzadsze niż te o II wojnie światowej. Temat jak gdyby nie istniał do czasu obchodów dwudziestolecia powstania PPR w 1962 r., a następnie Polski Ludowej w 1964 r. Pokazuje to, jak wrażliwą sprawą była historia pisana na zamówienie polityczne w kontekście czasów gomułkowskich, w których dowartościowywano przeszłość narodową.

Z okazji pierwszych z wymienionych wyżej obchodów ukazało się wiele publikacji zapowiadanych w czasopiśmie<fnref n="95" />. Było wśród nich wydanie pierwszego tomu *Dziel wybranych* I sekretarza PZPR Władysława Gomułki. Pozostałe tytuły wydają się bardziej naukowe, ale wydawcą wszystkich był ZHP. Dotyczyły głównie przypisywanych partii sukcesów w organizowaniu ruchu oporu przeciw niemieckiemu okupantowi, a następnie we wprowadzeniu po wojnie nowego, „ludowo-demokratycznego” systemu. Każdy z dziewięciu autorów był historykiem-działaczem, którego kariera zawodowa związana była z instytucjami partyjnymi poza światem akademickim, większość z nich nie miała doktoratu. Wyjątkiem była Janusz Gołębiowski, historyk gospodarczy pracujący w SGPiS, a potem na UW, autor monografii o nacjonalizacji przemysłu po wojnie. Historia PPR/PZPR pozostawała w rękach historyków partii, ponieważ badania akademickie tego okresu były jeszcze w powijakach.

Drugi numer „Kwartalnika Historycznego” w 1964 r. w całości poświęcono dwudziestoleciu Polski Ludowej. Autorzy zamieszczonych z tej okazji artykułów mieli bardziej akademickie profile. Zeszyt otwierał jednak artykuł pt. *Sprawa polska w przededniu powstania Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego*, pióra proektora partyjnej WSNS, Bolesława Drukiera, który nie miał żadnego wykształcenia historycznego. Bronił w nim komunistycznych władz powojennej Polski jako jedynej uzasadnionej opcji. Profile pozostałych autorów były dość zróżnicowane. Krystyna Kersten i Jan Borkowski byli badaczami z IH PAN, ten

<footnote n="94">⁹⁴ R. Graf, *Historycy i publicyści zachodnio-niemieccy o hitlerowskiej polityce w Polsce w okresie drugiej wojny światowej*, KH, 1958, nr 4, s. 1336–1341; F. Ryszka, *Najnowsza Historia Polski w historiografii zachodnio-niemieckiej*, KH, 1960, nr 2, s. 392–403.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ KH, 1962, nr 1, s. 246–248.</footnote>
zagraniczne, wydane w językach francuskim, angielskim czy niemieckim, dotyczące innych zagadnień, również współczesnych. Kilka tekstów poświęconych obcym autorom miało polemiczny charakter, a ostrze krytyki wymierzone było w historię zachodnioniemiecką, „reakcyjną i szowinistyczną”<fnref n="94" />. I znów historia stała się narzędziem polityki krajowej i zagranicznej, chodziło bowiem o potępienie „niemieckiego imperializmu” zagrażającego „światowemu pokojowi”, a zwłaszcza zachodnim granicom Polski, jak również o to, że na Zachodzie pomijano nazistowskie zbrodnie przeciw nieżydowskiej ludności polskiej.

## O Polsce Ludowej: historia partii, historia społeczeństwa

W „Kwartalniku Historycznym” publikacje o Polsce Ludowej były jeszcze rzadsze niż te o II wojnie światowej. Temat jak gdyby nie istniał do czasu obchodów dwudziestolecia powstania PPR w 1962 r., a następnie Polski Ludowej w 1964 r. Pokazuje to, jak wrażliwą sprawą była historia pisana na zamówienie polityczne w kontekście czasów gomułkowskich, w których dowartościowywano przeszłość narodową.

Z okazji pierwszych z wymienionych wyżej obchodów ukazało się wiele publikacji zapowiadanych w czasopiśmie<fnref n="95" />. Było wśród nich wydanie pierwszego tomu *Dziel wybranych* I sekretarza PZPR Władysława Gomułki. Pozostałe tytuły wydają się bardziej naukowe, ale wydawcą wszystkich był ZHP. Dotyczyły głównie przypisywanych partii sukcesów w organizowaniu ruchu oporu przeciw niemieckiemu okupantowi, a następnie we wprowadzeniu po wojnie nowego, „ludowo-demokratycznego” systemu. Każdy z dziewięciu autorów był historykiem-działaczem, którego kariera zawodowa związana była z instytucjami partyjnymi poza światem akademickim, większość z nich nie miała doktoratu. Wyjątkiem była Janusz Gołębiowski, historyk gospodarczy pracujący w SGPiS, a potem na UW, autor monografii o nacjonalizacji przemysłu po wojnie. Historia PPR/PZPR pozostawała w rękach historyków partii, ponieważ badania akademickie tego okresu były jeszcze w powijakach.

Drugi numer „Kwartalnika Historycznego” w 1964 r. w całości poświęcono dwudziestoleciu Polski Ludowej. Autorzy zamieszczonych z tej okazji artykułów mieli bardziej akademickie profile. Zeszyt otwierał jednak artykuł pt. *Sprawa polska w przededniu powstania Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego*, pióra proektora partyjnej WSNS, Bolesława Drukiera, który nie miał żadnego wykształcenia historycznego. Bronił w nim komunistycznych władz powojennej Polski jako jedynej uzasadnionej opcji. Profile pozostałych autorów były dość zróżnicowane. Krystyna Kersten i Jan Borkowski byli badaczami z IH PAN, ten

<footnote n="94">⁹⁴ R. Graf, *Historycy i publicyści zachodnio-niemieccy o hitlerowskiej polityce w Polsce w okresie drugiej wojny światowej*, KH, 1958, nr 4, s. 1336–1341; F. Ryszka, *Najnowsza Historia Polski w historiografii zachodnio-niemieckiej*, KH, 1960, nr 2, s. 392–403.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ KH, 1962, nr 1, s. 246–248.</footnote>
ostatni wcześniej związany ze szkołami partyjnymi i WIH. Henryk Słabek praco-
wał wówczas w WSNS, ale w 1968 r. związał się z IH PAN. Wszyscy troje nale-
żeli do PZPR. Ich pozycja w świecie akademickim nie chroniła ich jednak przed
politycznie zabarwionymi interpretacjami. Historia polityczna ograniczała się
głównie do „historii ruchu robotniczego”, specjalności uprawianej przez Drukiera
i Borkowskiego. Ten przedmiot badań był domeną najbardziej zaangażowanych
działaczy, natomiast ci, którzy chcieli uniknąć politycznych ograniczeń, wybie-
rali tematykę nie bezpośrednio polityczną, co pozwalało im wygospodarować
sobie przestrzeń wolności intelektualnej. Krystyna Kersten np. poświęciła swoje
pierwsze prace studiom nad migracjami i przemieszczaniem się ludności po
zakończeniu wojny. Inni, zwłaszcza w SGPiS, zajmowali się historią gospodarczą
Polski Ludowej, na tym skoncentrowali się autorzy ostatnich trzech artykułów
(Zbigniew Landau, Janusz Gołębiowski i Grzegorz Kurkiewicz).

Chociaż geneza Polski Ludowej wydaje się być dalej specjalnością najbar-
dziej podległą politycznym ograniczeniom, po 1956 r. zajmowali się tą tematyką
historycy o profilach bardziej akademickich niż historycy-działacze, co przekła-
dało się na nieśmiałe próby refleksji nad metodologią i rozwojem tej rodzącej
się historiografii. Refleksję tę wzbogacali również akademicy.

IX Powszechny Zjazd Historyków Polskich odbył się w Warszawie w 1963 r. W jego trakcie krytykowano niedostatek i słabą jakość źródeł, jakimi dysponują historycy okresu powojennego. O tym, że była to również kwestia polityczna świadczy odnosząca się do zjazdu debata tocząca się równolegle w prasie partyjnej. Czesław Madajczyk i Henryk Zieliński, profesorowie w IH PAN i członkowie PZPR, wygłosili w pierwszym dniu zjazdu jeden z trzech referatów na posiedzeniu plenarnym, zatytułowany *Badania nad dziejami Polski Ludowej*. Jego tekst dostarczyli też do redakcji „Polityki”, która opublikowała go w trakcie trwania zjazdu<fnref n="96" />. Madajczyk i Zieliński bez ogródek krytykowali ogranicza- nie historykom dostępu do źródeł, a zwłaszcza brak archiwów, słabą jakość wydawnictw źródłowych – niską wartość materiałów wydawanych przez ZHP, a przede wszystkim bezużyteczność prasy wychodzącej w okresie stalinowskim:

W końcowym okresie wojny [prasa] podlegała wymogom cenzury wojskowej. W trakcie walki obozu demokratycznego z mikołajczykowskim, prasa spełniała przede wszystkim funkcję narzędzia walki politycznej i przede wszystkim służyć może jako źródło do historii tej walki. W okresie 1950–1955 na prasie zaciążyło zjawisko kultu jednostki. Odzyskuje ona swą pełną rangę dopiero w okresie października 1956 roku<fnref n="97" />.

Autorzy doszli więc do wniosku, że badania nad okresem powojennym były
bardziej zaawansowane w Europie Zachodniej. To pogorszyło jeszcze odbiór
tekstu przez WNio, który nadzorował organizację zjazdu, zwłaszcza że auto-
ryzy zignorowali krytyczne uwagi Wydziału poparte recenzją powstałą w ZHP.

<footnote n="96">⁹⁶ C. Madajczyk, H. Zieliński, *Warsztat historyka*, „Polityka” 1963, nr 37.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ Tamże, s. 5.</footnote>
ostatni wcześniej związany ze szkołami partyjnymi i WIH. Henryk Słabek praco-
wał wówczas w WSNS, ale w 1968 r. związał się z IH PAN. Wszyscy troje nale-
żeli do PZPR. Ich pozycja w świecie akademickim nie chroniła ich jednak przed
politycznie zabarwionymi interpretacjami. Historia polityczna ograniczała się
głównie do „historii ruchu robotniczego”, specjalności uprawianej przez Drukiera
i Borkowskiego. Ten przedmiot badań był domeną najbardziej zaangażowanych
działaczy, natomiast ci, którzy chcieli uniknąć politycznych ograniczeń, wybie-
rali tematykę nie bezpośrednio polityczną, co pozwalało im wygospodarować
sobie przestrzeń wolności intelektualnej. Krystyna Kersten np. poświęciła swoje
pierwsze prace studiom nad migracjami i przemieszczaniem się ludności po
zakończeniu wojny. Inni, zwłaszcza w SGPiS, zajmowali się historią gospodarczą
Polski Ludowej, na tym skoncentrowali się autorzy ostatnich trzech artykułów
(Zbigniew Landau, Janusz Gołębiowski i Grzegorz Kurkiewicz).

Chociaż geneza Polski Ludowej wydaje się być dalej specjalnością najbar-
dziej podległą politycznym ograniczeniom, po 1956 r. zajmowali się tą tematyką
historycy o profilach bardziej akademickich niż historycy-działacze, co przekła-
dało się na nieśmiałe próby refleksji nad metodologią i rozwojem tej rodzącej
się historiografii. Refleksję tę wzbogacali również akademicy.

IX Powszechny Zjazd Historyków Polskich odbył się w Warszawie w 1963 r. W jego trakcie krytykowano niedostatek i słabą jakość źródeł, jakimi dysponują historycy okresu powojennego. O tym, że była to również kwestia polityczna świadczy odnosząca się do zjazdu debata tocząca się równolegle w prasie partytnej. Czesław Madajczyk i Henryk Zieliński, profesorowie w IH PAN i członkowie PZPR, wygłosili w pierwszym dniu zjazdu jeden z trzech referatów na posiedzeniu plenarnym, zatytułowany *Badania nad dziejami Polski Ludowej*. Jego tekst dostarczyli też do redakcji „Polityki”, która opublikowała go w trakcie trwania zjazdu<fnref n="96" />. Madajczyk i Zieliński bez ogródek krytykowali ogranicza nie historykom dostępu do źródeł, a zwłaszcza brak archiwów, słabą jakość wydawnictw źródłowych – niską wartość materiałów wydawanych przez ZHP, a przede wszystkim bezużyteczność prasy wychodzącej w okresie stalinowskim:

W końcowym okresie wojny [prasa] podlegała wymogom cenzury wojskowej. W trakcie walki obozu demokratycznego z mikołajczykowskim, prasa spełniała przede wszystkim funkcję narzędzia walki politycznej i przede wszystkim służyć może jako źródło do historii tej walki. W okresie 1950–1955 na prasie zaciążyło zjawisko kultu jednostki. Odzyskuje ona swą pełną rangę dopiero w okresie października 1956 roku<fnref n="97" />.

Autorzy doszli więc do wniosku, że badania nad okresem powojennym były
bardziej zaawansowane w Europie Zachodniej. To pogorszyło jeszcze odbiór
tekstu przez WNio, który nadzorował organizację zjazdu, zwłaszcza że auto-
ryzy zignorowali krytyczne uwagi Wydziału poparte recenzją powstałą w ZHP.

<footnote n="96">⁹⁶ C. Madajczyk, H. Zieliński, *Warsztat historyka*, „Polityka” 1963, nr 37.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ Tamże, s. 5.</footnote>
Dotyczyły one właśnie istniejących dokumentów KC PPR wydanych przez ZHP i uważanych za fundamentalne źródła historyczne.

Jest to rzadki, ale sugestywny przypadek, kiedy pojawiło się pole manewru i aktorzy skorzystali z niego, pomimo autorytarnego kontekstu, w którym przyszło im działać. Ukazuje to również potencjalne rozgrywki i rywalizację w samej partii między różnymi jej organami, skoro partyjna gazeta opublikowała tekst dwóch partyjnych historyków pośrednio krytykujących politykę PZPR (nie zapominających jednak podkreślić „zwrotu” 1956 r.), ignorując w dodatku cenzorskie uwagi WNio poparte recenzją ZHP. To spostrzeżenie nakazuje uwzględnianie logik, jakimi kierowały się różne podmioty (historycy, prasa, partyjni biurokraci), w nierównym stopniu podporządkowane kierownictwu partii i w pewnych warunkach wykazujące się względną niezależnością. Zwłaszcza gdy chodzi o historyków należących do PZPR, których prace nie podważały fundamentów ówczesnego porządku politycznego. Te odstępstwa od reguły skutecznie przypominają, że „totalitarne zamiary” nie wpisują się automatycznie w „rzeczywistość społeczną”, ponieważ polityczno-administracyjny system nie działa „jak jeden człowiek”<fnref n="98" />.

Omawiany zjazd również zakończył postulat pogłębienia badań nad II wojną światową i okresem powojennym, uzależnionych od możliwości publikacji i dostępu do archiwów<fnref n="99" />. Spostrzeżenia Madajczyka i Zielińskiego nie były odosobnione, podobne uwagi sformułował w czerwcu 1964 r. Komitet Nauk Historycznych PAN, jednostka kolegialna będąca reprezentacją całego środowiska historyków i wypowiadająca się na temat kierunków badań na szczeblu krajowym. Wskazano zarówno na brak syntezy poświęconej okresowi 1944–1964, jak i przypadki edycji materiałów, które „nie przedstawiają wartości naukowej ani dydaktycznej”, czy wreszcie „schematyczny” punkt widzenia prezentowany przez niektórych autorów<fnref n="100" />.

W badaniach nad Polską Ludową historycy należący do dwóch światów – akademickiego i partyjnego – raczej się mijali, niż ze sobą współpracowali, właściwie nawet się ze sobą nie porozumiewali, wybierali różne przedmioty badań i bronili rozbieżnych koncepcji nauki historycznej. Upraszczając, można przedstawić to w ten sposób, że byli to historycy gotowi tworzyć historię jako naukę władzy służącą interesom partii oraz badacze domagający się jakiejś formy autonomii politycznej poprzez decydowanie o swoim programie badawczym. W pewnych sytuacjach dochodziło między nimi do bezpośredniej konfrontacji. Na przykład kiedy trzech badaczy z UW – u progu kariery i należących do PZPR: Andrzej Garlicki, Jerzy Holzer i Antoni Mączak – napisało recenzję *Zarysu historii Polski*

<footnote n="98">⁹⁸ V. Dubois, V. Lozać'h, J. Rowell, dz. cyt., s. 11 (tłum. JL). Dla refleksji nad siłami społecznymi leżącymi u podstaw dominacji politycznej, jaką sprawują reżimy autorytarne, zob. B. Hibou, *The Political Anatomy of Domination*, Cham 2017.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ O Zjeździe Warszawskim. Wrażenia i refleksje, KH, 1964, nr 1, s. 219–222.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ KH, 1965, nr 1, s. 251–253.</footnote>
Dotyczyły one właśnie istniejących dokumentów KC PPR wydanych przez ZHP i uważanych za fundamentalne źródła historyczne.

Jest to rzadki, ale sugestywny przypadek, kiedy pojawiło się pole manewru i aktorzy skorzystali z niego, pomimo autorytarnego kontekstu, w którym przyszło im działać. Ukazuje to również potencjalne rozgrywki i rywalizację w samej partii między różnymi jej organami, skoro partyjna gazeta opublikowała tekst dwóch partyjnych historyków pośrednio krytykujących politykę PZPR (nie zapominających jednak podkreślić „zwrotu” 1956 r.), ignorując w dodatku cenzorskie uwagi WNio poparte recenzją ZHP. To spostrzeżenie nakazuje uwzględnianie logik, jakimi kierowały się różne podmioty (historycy, prasa, partyjni biurokraci), w nierównym stopniu podporządkowane kierownictwu partii i w pewnych warunkach wykazujące się względną niezależnością. Zwłaszcza gdy chodzi o historyków należących do PZPR, których prace nie podważały fundamentów ówczesnego porządku politycznego. Te odstępstwa od reguły skutecznie przypominają, że „totalitarne zamiary” nie wpisują się automatycznie w „rzeczywistość społeczną”, ponieważ polityczno-administracyjny system nie działa „jak jeden człowiek”<fnref n="98" />.

Omawiany zjazd również zakończył postulat pogłębienia badań nad II wojną światową i okresem powojennym, uzależnionych od możliwości publikacji i dostępu do archiwów<fnref n="99" />. Spostrzeżenia Madajczyka i Zielińskiego nie były odosobnione, podobne uwagi sformułował w czerwcu 1964 r. Komitet Nauk Historycznych PAN, jednostka kolegialna będąca reprezentacją całego środowiska historyków i wypowiadająca się na temat kierunków badań na szczeblu krajowym. Wskazano zarówno na brak syntezy poświęconej okresowi 1944–1964, jak i przypadki edycji materiałów, które „nie przedstawiają wartości naukowej ani dydaktycznej”, czy wreszcie „schematyczny” punkt widzenia prezentowany przez niektórych autorów<fnref n="100" />.

W badaniach nad Polską Ludową historycy należący do dwóch światów – akademickiego i partyjnego – raczej się mijali, niż ze sobą współpracowali, właściwie nawet się ze sobą nie porozumiewali, wybierali różne przedmioty badań i bronili rozbieżnych koncepcji nauki historycznej. Upraszczając, można przedstawić to w ten sposób, że byli to historycy gotowi tworzyć historię jako naukę władzy służącą interesom partii oraz badacze domagający się jakiejś formy autonomii politycznej poprzez decydowanie o swoim programie badawczym. W pewnych sytuacjach dochodziło między nimi do bezpośredniej konfrontacji. Na przykład kiedy trzech badaczy z UW – u progu kariery i należących do PZPR: Andrzej Garlicki, Jerzy Holzer i Antoni Mączak – napisało recenzję *Zarysu historii Polski*

<footnote n="98">⁹⁸ V. Dubois, V. Lozać'h, J. Rowell, dz. cyt., s. 11 (tłum. JL). Dla refleksji nad siłami społecznymi leżącymi u podstaw dominacji politycznej, jaką sprawują reżimy autorytarne, zob. B. Hibou, *The Political Anatomy of Domination*, Cham 2017.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ O Zjeździe Warszawskim. Wrażenia i refleksje, KH, 1964, nr 1, s. 219–222.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ KH, 1965, nr 1, s. 251–253.</footnote>
pióra dwóch profesorów WSNS, Stanisława Arnolda i Mariana Żychowskiego<fnref n="101" />. Licząca ponad 200 stron synteza przeznaczona była dla odbiorcy zagranicznego: szybko ukazały się jej angielskie i francuskie tłumaczenia. Co znaczące, główne zarzuty w recenzji dotyczyły XX w., choć zakres chronologiczny dzieła jest rozległy. W samej książce zachwiane są proporcje na rzecz historii nowożytnej i najnowszej, autorzy recenzji zauważyli, że trzy czwarte całości poświęcono okresowi od końca XVIII do XX w. Recenzenci przyjęli ton polemiczny i nie wahali się określić niektórych stwierdzeń, czasem ironicznie, jako „absurdalnych” lub „szokujących”:

> Wątpliwa wydaje się teza, że zwycięstwo „hitleryzmu w Niemczech w 1933 roku wzmacnia pozycję sanacyjnych rządów w Polsce” (s. 158). Natomiast absurdalne jest twierdzenie, że zawarty w 1932 roku pakt o nieagresji ze Związkiem Radzieckim „odgrywa rolę zasłony dymnej dla rzeczywistej polityki zbliżenia z Hitlerem” (s. 159) [...]. Stwierdzenie, że dla „kliki sanacyjnej, która dobrze znała wartość anglo-francuskich zobowiązań sojuszniczych wobec Polski” nie mogło być niespodzianką, że w „tragicznym wrześniu Anglia i Francja pozostawiły Polskę sam na sam z agresorem niemieckim” (s. 163) nie znajduje potwierdzenia w dotychczas dostępnych źródłach. Przeciwnie, wszystkie źródła przeczą temu. Politycy sanacyjni do ostatniej chwili ludzili się, że uzyskają efektywną pomoc od Francji i Anglii. [...] PKWN nie został bynajmniej wyłoniony przez KRN 22 lipca i w dodatku w Lublinie, jak sugeruje to omawiana książka (s. 170)<fnref n="102" />.

Podsumowując, stwierdzili:

Książka została wydana w kilku wersjach językowych dla zagranicy. Stanowi niejako wizytówkę naszej historiografii dla cudzoziemców. Niestety, towar, który przeznaczony został zarówno na rynek krajowy, jak i eksport nie odpowiada przyjętym normom<fnref n="103" />.

Recenzja, choć zdecydowanie negatywna, nie wykraczała poza naukową recepcję dzieła. Autorzy nie zakwestionowali profesjonalnego charakteru pracy lub jej autorów i nie odrzucili jej jako książki politycznej. Mimo że można byłoby odczytać ją jako dzieło propagandowe lub esej czy też ocenić ideologiczne motywacje kryjące się za znalezionymi błędami – recenzenci tego nie zrobili. Naraziłoby to ich zapewne na ewentualne sankcje, biorąc pod uwagę ideologiczny kontekst tamtych czasów. Nie zrobili tego również ze względu na status autorów książki: profesorów historii o wybitnych karierach naukowych (Arnold przewodniczył wówczas Radzie Naukowej IH PAN), nawet jeśli współpracowali także z partyjnymi instytucjami naukowymi. Podważenie tak wyraźnie upartyjnonej historiografii na gruncie nauki pozwalało też na – świadome lub nie – zachowanie naukowych pozorów twórczości historiograficznej. Odmówienie statusu naukowców autorom, którzy posiadali najważniejsze zasoby właściwe polu

<footnote n="101">¹⁰¹ S. Arnold, M. Żychowski, *Zarys historii Polski. Od początków państwa do czasów najnowszych*, Warszawa 1962; rec. w: KH, 1963, nr 4, s. 969–974.</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² KH, 1963, nr 4, s. 973.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Tamże, s. 974.</footnote>
pióra dwóch profesorów WSNS, Stanisława Arnolda i Mariana Żychowskiego<fnref n="101" />. Licząca ponad 200 stron synteza przeznaczona była dla odbiorcy zagranicznego: szybko ukazały się jej angielskie i francuskie tłumaczenia. Co znaczące, główne zarzuty w recenzji dotyczyły XX w., choć zakres chronologiczny dzieła jest rozległy. W samej książce zachwiane są proporcje na rzecz historii nowożytnej i najnowszej, autorzy recenzji zauważyli, że trzy czwarte całości poświęcono okresowi od końca XVIII do XX w. Recenzenci przyjęli ton polemiczny i nie wahali się określić niektórych stwierdzeń, czasem ironicznie, jako „absurdalnych” lub „szokujących”:

> Wątpliwa wydaje się teza, że zwycięstwo „hitleryzmu w Niemczech w 1933 roku wzmacnia pozycję sanacyjnych rządów w Polsce” (s. 158). Natomiast absurdalne jest twierdzenie, że zawarty w 1932 roku pakt o nieagresji ze Związkiem Radzieckim „odgrywa rolę zasłony dymnej dla rzeczywistej polityki zbliżenia z Hitlerem” (s. 159) [...]. Stwierdzenie, że dla „kliki sanacyjnej, która dobrze znała wartość anglo-francuskich zobowiązań sojuszniczych wobec Polski” nie mogło być niespodzianką, że w „tragicznym wrześniu Anglia i Francja pozostawiły Polskę sam na sam z agresorem niemieckim” (s. 163) nie znajduje potwierdzenia w dotychczas dostępnych źródłach. Przeciwnie, wszystkie źródła przeczą temu. Politycy sanacyjni do ostatniej chwili ludzili się, że uzyskają efektywną pomoc od Francji i Anglii. [...] PKWN nie został bynajmniej wyłoniony przez KRN 22 lipca i w dodatku w Lublinie, jak sugeruje to omawiana książka (s. 170)<fnref n="102" />.

Podsumowując, stwierdzili:

Książka została wydana w kilku wersjach językowych dla zagranicy. Stanowi niejako wizytówkę naszej historiografii dla cudzoziemców. Niestety, towar, który przeznaczony został zarówno na rynek krajowy, jak i eksport nie odpowiada przyjętym normom<fnref n="103" />.

Recenzja, choć zdecydowanie negatywna, nie wykraczała poza naukową recepcję dzieła. Autorzy nie zakwestionowali profesjonalnego charakteru pracy lub jej autorów i nie odrzucili jej jako książki politycznej. Mimo że można byłoby odczytać ją jako dzieło propagandowe lub esej czy też ocenić ideologiczne motywacje kryjące się za znalezionymi błędami – recenzenci tego nie zrobili. Naraziłoby to ich zapewne na ewentualne sankcje, biorąc pod uwagę ideologiczny kontekst tamtych czasów. Nie zrobili tego również ze względu na status autorów książki: profesorów historii o wybitnych karierach naukowych (Arnold przewodniczył wówczas Radzie Naukowej IH PAN), nawet jeśli współpracowali także z partyjnymi instytucjami naukowymi. Podważenie tak wyraźnie upartynionej historiografii na gruncie nauki pozwalało też na – świadome lub nie – zachowanie naukowych pozorów twórczości historiograficznej. Odmówienie statusu naukowców autorom, którzy posiadali najważniejsze zasoby właściwe polu

<footnote n="101">¹⁰¹ S. Arnold, M. Żychowski, *Zarys historii Polski. Od początków państwa do czasów najnowszych*, Warszawa 1962; rec. w: KH, 1963, nr 4, s. 969–974.</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² KH, 1963, nr 4, s. 973.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Tamże, s. 974.</footnote>
akademickiemu, oznaczałoby ryzyko zdyskredytowania całej profesji. Przyznanie, że naukowcy mogą tworzyć prace polityczne zamazałoby granice między uczonym a profanem, a status historyka okazałby się niewystarczający do zagwarantowania wiarygodności prac. Stąd zachowanie pozorów debaty akademickiej dzięki przyjętej w tego rodzaju sytuacjach formule, że „takie ambitne przedsięwzięcie wypada gorąco pochwalić”, która może zapewne wynikać zarówno z autocenzury, jak i potrzeby zachowania wiary w polityczną neutralność nauki historycznej.

Widać to również w odrzucaniu konkurencyjnych interpretacji przeszłości, jeśli pochodziły od osób spoza świata nauki. Kiedy Feliks Baranowski – były minister i poseł w PRL, a zarazem były działacz PPS przed jej zjednoczeniem z PPR – zamieścił w „Kwartalniku Historycznym” krytykę<fnref n="104" /> opublikowanego wcześniej artykułu Juliusza Bardacha<fnref n="105" /> – również byłego działacza PPS i byłego oficera politycznego w WP, który po wojnie został historykiem akademickim – ten ostatni powołał się na swój status historyka, żeby zdyskredytować krytykę ze strony profana. Chociaż obaj byli aktorami i świadkami zdarzeń będących przedmiotem polemiki dotyczącej sposobu przedstawiania wewnętrznych walk w PPS, Bardach odrzucił punkt widzenia przeciwnika w imię swojego naukowego autorytetu. Baranowski został sprowadzony do roli świadka nieznającego metody naukowego dyskursu: „Podejmując temat, nawet w skromnych granicach artykułu recenzyjnego, liczyłem się z tym, że wywoła on echa w środowiskach, które dzieje PPS w latach 1944–1948 przeżywały jako część własnego życia”<fnref n="106" />. Powołanie się na tożsamość historyka wydaje się wygodnym sposobem obrony przed krytyką nie-naukowca i uniknięcie uzasadnienia swojej interpretacji, która też skrywać może polityczne sympatie.

Z tego typu konfrontacją między antagonistycznymi interpretacjami historii, w których ścierali się naukowcy i profani, mamy do czynienia częściej w przypadku dziejów najnowszych niż innych okresów historii.

## Czasopisma naukowe poświęcone historii najnowszej (koniec lat 50.–koniec lat 70.)

Analiza ilościowa przeprowadzona w głównych czasopismach specjalizujących się w historii najnowszej pozwala uporządkować badanie antagonistycznych biegunów tworzących tę historiografię. Nieodległe w czasie żądania historii „prawdziwie naukowej” zaowocowały powstaniem z końcem lat 50. dwóch czasopism wydawanych przez IH PAN: jednego poświęconego I wojnie światowej i okresowi międzywojennemu („Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały

<footnote n="104">¹⁰⁴ F. Baranowski, *W związku z artykułem Juliusza Bardacha „O dziejach powojennych PPS”*, KH, 1973, nr 3, s. 668–671.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ J. Bardach, *O dziejach powojennej PPS*, KH, 1972, nr 3, s. 668–699.</footnote>

<footnote n="106">¹⁰⁶ Tamże, s. 672.</footnote>
akademickiemu, oznaczałoby ryzyko zdyskredytowania całej profesji. Przyznanie, że naukowcy mogą tworzyć prace polityczne zamazałoby granice między uczonym a profanem, a status historyka okazałby się niewystarczający do zagwarantowania wiarygodności prac. Stąd zachowanie pozorów debaty akademickiej dzięki przyjętej w tego rodzaju sytuacjach formule, że „takie ambitne przedsięwzięcie wypada gorąco pochwalić”, która może zapewne wynikać zarówno z autocenzury, jak i potrzeby zachowania wiary w polityczną neutralność nauki historycznej.

Widać to również w odrzucaniu konkurencyjnych interpretacji przeszłości, jeśli pochodziły od osób spoza świata nauki. Kiedy Feliks Baranowski – były minister i poseł w PRL, a zarazem były działacz PPS przed jej zjednoczeniem z PPR – zamieścił w „Kwartalniku Historycznym” krytykę<fnref n="104" /> opublikowanego wcześniej artykułu Juliusza Bardacha<fnref n="105" /> – również byłego działacza PPS i byłego oficera politycznego w WP, który po wojnie został historykiem akademickim – ten ostatni powołał się na swój status historyka, żeby zdyskredytować krytykę ze strony profana. Chociaż obaj byli aktorami i świadkami zdarzeń będących przedmiotem polemiki dotyczącej sposobu przedstawiania wewnętrznych walk w PPS, Bardach odrzucił punkt widzenia przeciwnika w imię swojego naukowego autorytetu. Baranowski został sprowadzony do roli świadka nieznającego metody naukowego dyskursu: „Podejmując temat, nawet w skromnych granicach artykułu recenzyjnego, liczyłem się z tym, że wywoła on echa w środowiskach, które dzieje PPS w latach 1944–1948 przeżywały jako część własnego życia”<fnref n="106" />. Powołanie się na tożsamość historyka wydaje się wygodnym sposobem obrony przed krytyką nie-naukowca i uniknięcie uzasadnienia swojej interpretacji, która też skrywać może polityczne sympatie.

Z tego typu konfrontacją między antagonistycznymi interpretacjami historii, w których ścierali się naukowcy i profani, mamy do czynienia częściej w przypadku dziejów najnowszych niż innych okresów historii.

## Czasopisma naukowe poświęcone historii najnowszej (koniec lat 50.–koniec lat 70.)

Analiza ilościowa przeprowadzona w głównych czasopismach specjalizujących się w historii najnowszej pozwala uporządkować badanie antagonistycznych biegunów tworzących tę historiografię. Nieodległe w czasie żądania historii „prawdziwie naukowej” zaowocowały powstaniem z końcem lat 50. dwóch czasopism wydawanych przez IH PAN: jednego poświęconego I wojnie światowej i okresowi międzywojennemu („Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały

<footnote n="104">¹⁰⁴ F. Baranowski, *W związku z artykułem Juliusza Bardacha „O dziejach powojennych PPS”*, KH, 1973, nr 3, s. 668–671.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ J. Bardach, *O dziejach powojennej PPS*, KH, 1972, nr 3, s. 668–699.</footnote>

<footnote n="106">¹⁰⁶ Tamże, s. 672.</footnote>
z Okresu 1914–1939"), drugiego zaś – II wojnie światowej („Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Światowej"). Trzecie czasopismo, również wydawane przez IH PAN, powstało na początku lat 60., by udostępnić swe łamy badaniom nad Polską Ludową („Polska Ludowa. Materiały i Studia"). Badania nad historią najnowszą zyskały w ten sposób dostęp do wydawnictw z założenia naukowych, zamiast publikacji instytucji paraakademickich, które pełniły rolę wydawcy naukowego. Te trzy czasopisma połączyły się pod koniec lat 60. w jedno, zatytułowane po prostu „Dzieje Najnowsze. Kwartalnik Poświęcony Historii XX wieku". Od 1969 r. ukazują się cztery numery w roku, podczas gdy wcześniej każdy z trzech czasopism wydawało jeden numer rocznie. Skład komitetów redakcyjnych daje wyobrażenie o ich autonomii.

Prawie wszyscy członkowie komitetów redakcyjnych czasopism poświęconych okresowi międzywojennemu i Polsce Ludowej, sześcio- i siedmioosobowych, byli zatrudnieni w IH PAN. Jedynym wyjątkiem jest Stefan Żółkiewski w „Polsce Ludowej", historyk literatury i poseł na Sejm. Z jednym wyjątkiem w każdym komitecie wszyscy należeli do PZPR, a około połowa przeszła przez instytucje partyjne (IKKN, INS, WSNS). Pojawiają się wśród nich nazwiska wspomnia-nych wcześniej Grosfelda, Madajczyka, Jędruszczaka, Arnolda. Obecność Arnolda i Grosfelda, którzy nie zajmowali się XX w., tłumaczy raczej ich wierność ideo-logiczna niż odpowiednie kompetencje naukowe. W Komitecie Redakcyjnym „Polski Ludowej" znalazło się dwóch członków KC PZPR: Henryk Jabłoński (minister szkolnictwa wyższego, potem oświaty i szkolnictwa wyższego od 1965 do 1972 r. i członek Biura Politycznego) oraz Stefan Żółkiewski (również minister szkolnictwa wyższego od 1956 do 1959 r.). Władza polityczna miała zatem swoich przedstawicieli bezpośrednio w komitecie redakcyjnym czasopisma naukowego poświęconego dziejom najnowszym. Jego skład two-rzyli w większości historycy akademiccy, sytuujący się pomiędzy akademickim a partyjnym biegunem pola historii.

Z kolei „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Światowej" wykazywały się pewną odmiennością. Tylko 5 z 10 członków Komitetu Redakcyjnego miało doktorat, czyli historycy akademiccy byli w mniejszości. Również mniej było partyjnych życiorysów, ponieważ choć połowa składu komitetu należała do PZPR, to tylko jedna osoba (Madajczyk) była związana z partyjnymi instytucjami naukowymi. Profile nieakademickie reprezentowali wojskowi (Jerzy Kirchmayer, Stanisław Okęcki, Stanisław Płoski, Jan Rzepecki) oraz zatrudnieni w WIH lub ŻIH (Artur Eisenbach, Bernard Mark). Profile wojskowych bynajmniej nie były jednorodne. O ile biografia Okęckiego była dość typowa dla tamtych czasów: były oficer polityczny, następnie zatrudniony w biurze propagandy partyjnej, wreszcie badacz, to wyjątkowa była droga życiowa Rzepeckiego: przed wojną zawodowy żołnierz WP, podczas wojny w AK, a następnie dowódca konspiracyjnego antykomunistycznego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość" (WiN) założonego w 1945 r. Aresztowany przez UB pod koniec 1945 r., wrócił do czynnej służby w zamian za informacje i apel
z Okresu 1914–1939"), drugiego zaś – II wojnie światowej („Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Światowej"). Trzecie czasopismo, również wydawane przez IH PAN, powstało na początku lat 60., by udostępnić swe łamy badaniom nad Polską Ludową („Polska Ludowa. Materiały i Studia"). Badania nad historią najnowszą zyskały w ten sposób dostęp do wydawnictw z założenia naukowych, zamiast publikacji instytucji paraakademickich, które pełniły rolę wydawcy naukowego. Te trzy czasopisma połączyły się pod koniec lat 60. w jedno, zatytułowane po prostu „Dzieje Najnowsze. Kwartalnik Poświęcony Historii XX wieku". Od 1969 r. ukazują się cztery numery w roku, podczas gdy wcześniej każdy z trzech czasopism wydawało jeden numer rocznie. Skład komitetów redakcyjnych daje wyobrażenie o ich autonomii.

Prawie wszyscy członkowie komitetów redakcyjnych czasopism poświęconych okresowi międzywojennemu i Polsce Ludowej, sześcio- i siedmioosobowych, byli zatrudnieni w IH PAN. Jedynym wyjątkiem jest Stefan Żółkiewski w „Polsce Ludowej", historyk literatury i poseł na Sejm. Z jednym wyjątkiem w każdym komitecie wszyscy należeli do PZPR, a około połowa przeszła przez instytucje partyjne (IKKN, INS, WSNS). Pojawiają się wśród nich nazwiska wspomnia-nych wcześniej Grosfelda, Madajczyka, Jędruszczaka, Arnolda. Obecność Arnolda i Grosfelda, którzy nie zajmowali się XX w., tłumaczy raczej ich wierność ideo-logiczna niż odpowiednie kompetencje naukowe. W Komitecie Redakcyjnym „Polski Ludowej" znalazło się dwóch członków KC PZPR: Henryk Jabłoński (minister szkolnictwa wyższego, potem oświaty i szkolnictwa wyższego od 1965 do 1972 r. i członek Biura Politycznego) oraz Stefan Żółkiewski (również minister szkolnictwa wyższego od 1956 do 1959 r.). Władza polityczna miała zatem swoich przedstawicieli bezpośrednio w komitecie redakcyjnym czasopisma naukowego poświęconego dziejom najnowszym. Jego skład two-ryli w większości historycy akademiccy, sytuujący się pomiędzy akademickim a partyjnym biegunem pola historii.

Z kolei „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Światowej" wykazywały się pewną odmiennością. Tylko 5 z 10 członków Komitetu Redakcyjnego miało doktorat, czyli historycy akademiccy byli w mniejszości. Również mniej było partyjnych życiorysów, ponieważ choć połowa składu komitetu należała do PZPR, to tylko jedna osoba (Madajczyk) była związana z partyjnymi instytucjami naukowymi. Profile nieakademickie reprezentowali wojskowi (Jerzy Kirchmayer, Stanisław Okęcki, Stanisław Płoski, Jan Rzepecki) oraz zatrudnieni w WIH lub ŻIH (Artur Eisenbach, Bernard Mark). Profile wojskowych bynajmniej nie były jednorodne. O ile biografia Okęckiego była dość typowa dla tamtych czasów: były oficer polityczny, następnie zatrudniony w biurze propagandy partyjnej, wreszcie badacz, to wyjątkowa była droga życiowa Rzepeckiego: przed wojną zawodowy żołnierz WP, podczas wojny w AK, a następnie dowódca konspiracyjnego antykomunistycznego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość" (WiN) założonego w 1945 r. Aresztowany przez UB pod koniec 1945 r., wrócił do czynnej służby w zamian za informacje i apel
do pozostających w konspiracji żołnierzy o złożenie broni. Więziony mimo to od 1949 do 1954 r., po uwolnieniu związał się z IH PAN i obronił tam doktorat. Obecność wojskowych i kombatantów w Komitecie Redakcyjnym świadczyła o aktywnym udziale aktorów i świadków wojny w pisaniu własnej historii, było zarazem świadomą decyzją czasopisma, które w artykule założycielskim podkreślało, że historia II wojny światowej budzi „niezadowolenie, nie tylko w naukowych kołach historycznych, ale również wśród szerokich rzesz społeczeństwa”, szczególnie kombatanckich<fnref n="107" />. W związku z tym czasopismo planowało zamieszczać wspomnienia i relacje świadków.

Komitet Redakcyjny „Dziejów Najnowszych” utworzony w chwili, kiedy historia najnowsza znacznie się sprofesjonalizowała, miał w większości akademicki charakter. Dużo liczniejszy, skupiał 23 członków między 1969 a 1979 r. wobec kilku w innych czasopismach przez cały okres ich istnienia. Wszyscy mieli doktoraty i byli historykami akademickimi, z wyjątkiem Mariana Malinowskiego, byłego oficera politycznego, którego cała kariera przebiegała w partyjnych instytucjach naukowych. Mniej wyraźna była przewaga IH PAN, choć 13 z 23 osób było tam zatrudnionych. Spoza Warszawy pochodziło 5 osób, nie było w komitecie profanów, ale 16 członków należało do PZPR, a 12 przeszło przez partyjne instytucje naukowe, choć tylko dwóch to byli badacze w WIH (Jędruszczak i Borkowski).

Skład komitetów redakcyjnych sugeruje zatem historiografię jeszcze niesprofesjonalizowaną, przynależność do PZPR nadal wydawała się bowiem normą i obok siebie pracowali przedstawiciele placówek akademickich (PAN i universytetów) oraz naukowych instytucji wojskowych i partyjnych. Fuzja trzech czasopism odzwierciedlała słaby rozwój tej gałęzi historiografii aż do lat 70., zwłaszcza że uprawiana była w „niewielkim gronie specjalistów”<fnref n="108" />. Na początku „Najnowsze Dzieje Polski” były pomyślane bardziej jako seria wydawnicza publikująca jedno wydanie zbiorowe rocznie poświęcone każdemu z trzech zagadnień: okresowi międzywojennemu, II wojnie światowej i Polsce Ludowej, niż jako oddzielne czasopisma. Iłościowo niewielka była grupa artykułów składających się na główny dział, zwłaszcza jeśli chodzi o niedawne okresy: czasopisma poświęcone II wojnie światowej i Polsce Ludowej zamieszczały średnio mniej niż 4 artykuły w numerze, w przypadku dwudziestolecia międzywojennego zaś ok. 6. Zastępujące je „Dzieje Najnowsze” zamieszczały średnio 6 artykułów w numerze w porównywalnym okresie (od 1969 do 1979 r.), przy czym liczba wydawanych rocznie numerów wzrosła z jednego do czterech.

Wzrost liczby zamieszczanych artykułów wynikał w znacznej mierze z rozszerzenia obszaru geograficznego omawianego w czasopiśmie: tylko 60% artykułów opublikowanych w „Dziejach Najnowszych” poświęconych było historii

<footnote n="107">¹⁰⁷ *Od redakcji*, „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Świato-wej” 1, 1957, s. 5.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ *Od redakcji*, „Dzieje Najnowsze” 1969, nr 1, s. 3.</footnote>
do pozostających w konspiracji żołnierzy o złożenie broni. Więziony mimo to od 1949 do 1954 r., po uwolnieniu związał się z IH PAN i obronił tam doktorat. Obecność wojskowych i kombatantów w Komitecie Redakcyjnym świadczyła o aktywnym udziale aktorów i świadków wojny w pisaniu własnej historii, było zarazem świadomą decyzją czasopisma, które w artykule założycielskim podkreślało, że historia II wojny światowej budzi „niezadowolenie, nie tylko w naukowych kołach historycznych, ale również wśród szerokich rzesz społeczeństwa”, szczególnie kombatanckich<fnref n="107" />. W związku z tym czasopismo planowało zamieszczać wspomnienia i relacje świadków.

Komitet Redakcyjny „Dziejów Najnowszych” utworzony w chwili, kiedy historia najnowsza znacznie się sprofesjonalizowała, miał w większości akademicki charakter. Dużo liczniejszy, skupiał 23 członków między 1969 a 1979 r. wobec kilku w innych czasopismach przez cały okres ich istnienia. Wszyscy mieli doktoraty i byli historykami akademickimi, z wyjątkiem Mariana Malinowskiego, byłego oficera politycznego, którego cała kariera przebiegała w partyjnych instytucjach naukowych. Mniej wyraźna była przewaga IH PAN, choć 13 z 23 osób było tam zatrudnionych. Spoza Warszawy pochodziło 5 osób, nie było w komitecie profanów, ale 16 członków należało do PZPR, a 12 przeszło przez partyjne instytucje naukowe, choć tylko dwóch to byli badacze w WIH (Jędruszczak i Borkowski).

Skład komitetów redakcyjnych sugeruje zatem historiografię jeszcze niesprofesjonalizowaną, przynależność do PZPR nadal wydawała się bowiem normą i obok siebie pracowali przedstawiciele placówek akademickich (PAN i universytetów) oraz naukowych instytucji wojskowych i partyjnych. Fuzja trzech czasopism odzwierciedlała słaby rozwój tej gałęzi historiografii aż do lat 70., zwłaszcza że uprawiana była w „niewielkim gronie specjalistów”<fnref n="108" />. Na początku „Najnowsze Dzieje Polski” były pomyślane bardziej jako seria wydawnicza publikująca jedno wydanie zbiorowe rocznie poświęcone każdemu z trzech zagadnień: okresowi międzywojennemu, II wojnie światowej i Polsce Ludowej, niż jako oddzielne czasopisma. Iłościowo niewielka była grupa artykułów składających się na główny dział, zwłaszcza jeśli chodzi o niedawne okresy: czasopisma poświęcone II wojnie światowej i Polsce Ludowej zamieszczały średnio mniej niż 4 artykuły w numerze, w przypadku dwudziestolecia międzywojennego zaś ok. 6. Zastępujące je „Dzieje Najnowsze” zamieszczały średnio 6 artykułów w numerze w porównywalnym okresie (od 1969 do 1979 r.), przy czym liczba wydawanych rocznie numerów wzrosła z jednego do czterech.

Wzrost liczby zamieszczanych artykułów wynikał w znacznej mierze z rozszerzenia obszaru geograficznego omawianego w czasopiśmie: tylko 60% artykułów opublikowanych w „Dziejach Najnowszych” poświęconych było historii

<footnote n="107">¹⁰⁷ *Od redakcji*, „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Świato-wej” 1, 1957, s. 5.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ *Od redakcji*, „Dzieje Najnowsze” 1969, nr 1, s. 3.</footnote>
<table><caption>Tabela 12. Liczba artykułów zamieszczonych w czterech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym</caption><thead><tr><th>Charakterystyka ilościowa</th><th>NDP<br>1914–1939<br>(1958–1969)</th><th>NDP II WŚ<br>(1957–1968)</th><th>PL<br>(1962–1968)</th><th>DN<br>(1969–1979)</th></tr></thead><tbody><tr><td>Liczba wydanych numerów</td><td>14</td><td>12</td><td>7</td><td>43</td></tr><tr><td>Liczba zamieszczonych artykułów</td><td>78</td><td>48</td><td>27</td><td>282 (168)*</td></tr><tr><td>Średnia artykuły/numery</td><td>5,57</td><td>4</td><td>3,86</td><td>6,56 (3,91)</td></tr></tbody></table>

Legenda: * w nawiasie podano liczbę artykułów poświęconych historii Polski, bez uwzględnienia drukowanych w DN materiałów dotyczących innych krajów.

Polski, co było nowością w porównaniu z pozostałymi pismami, w których nie ukazał się praktycznie żaden artykuł poruszający tematy zagraniczne.

Co do artykułów badawczych, powstanie „Dziejów Najnowszych” nie przełożyło się na wyraźny wzrost twórczości poświęconej historii Polski, raczej była to wielkość porównywalna do łącznej liczby materiałów publikowanych w trzech istniejących wcześniej czasopismach – razem 153 artykuły wobec 168 w „Dziejach Najnowszych”. Sugeruje to stabilność produkcji historiograficznej poświęconej XX w. między końcem lat 50. i końcem lat 70. W przypadku historii niedawnej przeszłości można wręcz zaobserwować regres: przez 10 lat „Dzieje Najnowsze” zamieściły 42 artykuły o II wojnie światowej i 22 o Polsce Ludowej, czyli mniej niż łącznie dwa czasopisma wcześniej specjaliżujące się w tych okresach (48 i 27), i to przy większej – od 4 do 7 razy – liczbie wydanych numerów.

W niewielkiej ilościowo produkcji naukowej uderzający był też nieomal całkowity brak recenzji, pomimo intencji zadeklarowanych we wcześniejszych trzech czasopismach. W pierwszych numerach „Dziejów Najnowszych” brakowało nawet takiego działu, powstał dopiero po pewnym czasie. W małej, aż do lat 80., liczbie książek, a tym bardziej prac naukowych poświęconych ostatnim okresom historii można również dopatrywać się większej niechęci historyków do otwartego negowania tez stawianych w niektórych publikacjach na temat XX w., okresu szczególnie wrażliwego politycznie.

II wojna światowa i Polska Ludowa okazały się więc „ubogimi krewnymi” w polskiej historiografii XX w. między końcem lat 50. i końcem lat 70. Spośród 318 artykułów poświęconych historii Polski zamieszczonych we wszystkich czterech omawianych czasopismach 42% dotyczyło okresu międzywojennego, 29% – II wojny światowej i 15% – PRL. Pozostałe rozkładają się na okresy wcześniejsze i kategorię „inny okres”, zawierającą bilanse historiograficzne oraz refleksje teoretyczne i metodologiczne (zob. tab. 13). Biorąc pod uwagę problemy poruszane w tej gałęzi historiografii, wśród autorów wyraźnie przeważała historia polityczna (47% artykułów) nad gospodarczą lub społeczną (35%). Wypada doprecyzować definicję tych kategorii. Podstawą kodowania były tytuły
<table><caption>Tabela 12. Liczba artykułów zamieszczonych w czterech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym</caption><thead><tr><th>Charakterystyka ilościowa</th><th>NDP<br>1914–1939<br>(1958–1969)</th><th>NDP II WŚ<br>(1957–1968)</th><th>PL<br>(1962–1968)</th><th>DN<br>(1969–1979)</th></tr></thead><tbody><tr><td>Liczba wydanych numerów</td><td>14</td><td>12</td><td>7</td><td>43</td></tr><tr><td>Liczba zamieszczonych artykułów</td><td>78</td><td>48</td><td>27</td><td>282 (168)*</td></tr><tr><td>Średnia artykuły/numery</td><td>5,57</td><td>4</td><td>3,86</td><td>6,56 (3,91)</td></tr></tbody></table>

Legenda: * w nawiasie podano liczbę artykułów poświęconych historii Polski, bez uwzględnienia drukowanych w DN materiałów dotyczących innych krajów.

Polski, co było nowością w porównaniu z pozostałymi pismami, w których nie ukazał się praktycznie żaden artykuł poruszający tematy zagraniczne.

Co do artykułów badawczych, powstanie „Dziejów Najnowszych” nie przełożyło się na wyraźny wzrost twórczości poświęconej historii Polski, raczej była to wielkość porównywalna do łącznej liczby materiałów publikowanych w trzech istniejących wcześniej czasopismach – razem 153 artykuły wobec 168 w „Dziejach Najnowszych”. Sugeruje to stabilność produkcji historiograficznej poświęconej XX w. między końcem lat 50. i końcem lat 70. W przypadku historii niedawnej przeszłości można wręcz zaobserwować regres: przez 10 lat „Dzieje Najnowsze” zamieściły 42 artykuły o II wojnie światowej i 22 o Polsce Ludowej, czyli mniej niż łącznie dwa czasopisma wcześniej specjaliżujące się w tych okresach (48 i 27), i to przy większej – od 4 do 7 razy – liczbie wydanych numerów.

W niewielkiej ilościowo produkcji naukowej uderzający był też nieomal całkowity brak recenzji, pomimo intencji zadeklarowanych we wcześniejszych trzech czasopismach. W pierwszych numerach „Dziejów Najnowszych” brakowało nawet takiego działu, powstał dopiero po pewnym czasie. W małej, aż do lat 80., liczbie książek, a tym bardziej prac naukowych poświęconych ostatnim okresom historii można również dopatrywać się większej niechęci historyków do otwartego negowania tez stawianych w niektórych publikacjach na temat XX w., okresu szczególnie wrażliwego politycznie.

II wojna światowa i Polska Ludowa okazały się więc „ubogimi krewnymi” w polskiej historiografii XX w. między końcem lat 50. i końcem lat 70. Spośród 318 artykułów poświęconych historii Polski zamieszczonych we wszystkich czterech omawianych czasopismach 42% dotyczyło okresu międzywojennego, 29% – II wojny światowej i 15% – PRL. Pozostałe rozkładają się na okresy wcześniejsze i kategorię „inny okres”, zawierającą bilanse historiograficzne oraz refleksje teoretyczne i metodologiczne (zob. tab. 13). Biorąc pod uwagę problemy poruszane w tej gałęzi historiografii, wśród autorów wyraźnie przeważała historia polityczna (47% artykułów) nad gospodarczą lub społeczną (35%). Wypada doprecyzować definicję tych kategorii. Podstawą kodowania były tytuły
i streszczenia artykułów. Określeniem „historia gospodarcza i społeczna” opatrzono teksty odnoszące się do problematyk gospodarczych (industrializacja, rolnictwo, handel, pieniądz), społecznych (demografia, grupy społeczne), kulturowych (oświata, sztuka, literatura). Podział ten ma jednak pewne ograniczenia, ponieważ bardziej lub mniej polityczny charakter niektórych przedmiotów badań zależy od tego, jak traktują je autorzy: np. reformę rolną czy powojenną industrializację można analizować pod kątem historii gospodarczej (określać ilościowo udział poszczególnych sektorów w gospodarce), społecznej (badać zmiany w codziennym życiu odpowiadających im grup społecznych) lub politycznej (zobaczyć, w jaki sposób polityki te prowadzą do konfrontacji). Opierając się na streszczeniach artykułów, udało się – na ile było to możliwe – uniknąć błędów.

<table><caption>Tabela 13. Tematyka i zakres chronologiczny artykułów zamieszczonych w czterech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym w latach 1957–1979</caption><thead><tr><th>Okres</th><th>Liczba artykułów</th><th>Procent ogólnej liczby artykułów</th></tr></thead><tbody><tr><td>dwudziestolecie międzywojenne</td><td>132</td><td>42</td></tr><tr><td>II wojna światowa</td><td>91</td><td>29</td></tr><tr><td>Polska Ludowa</td><td>47</td><td>15</td></tr><tr><td>okres wcześniejszy</td><td>23</td><td>7</td></tr><tr><td>inny okres</td><td>25</td><td>8</td></tr><tr><th colspan="3">Temat</th></tr><tr><td>historia polityczna, dyplomatyczna i wojskowa</td><td>148</td><td>47</td></tr><tr><td>historia gospodarcza, społeczna i kultury</td><td>110</td><td>35</td></tr><tr><td>historia partii i ruchu robotniczego</td><td>30</td><td>9</td></tr><tr><td>historiografia/metodologia</td><td>28</td><td>9</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>318</td><td>100</td></tr></tbody></table>

O ile historię polityczną częściej wybierali wówczas specjaliści historii najnowszej niż mediewiści czy nowożytnicy, to porównanie historii II wojny światowej i dziejów PRL pozwala zniuansować tę obserwację (zob. tab. 14).

Historia polityczna, głównie wojskowa, stanowiła naturalnie lwią część produkcji poświęconej wojnie (62%), ale już w przypadku PRL było odwrotnie – 64% produkcji dotyczącej tego okresu poruszało zagadnienia historii gospodarczej lub społecznej. Była to główna cecha rodzącej się historiografii Polski Ludowej, która rozwijała się raczej w przedmiotach mniej wrażliwych politycznie, takich jak transformacja gospodarcza i społeczna, a problematyki wyraźnie polityczne, omijane przez akademików, pozostały domeną historyków partyjnych, co potwierdzają wnioski płynące z przeglądania „Kwartalnika Historycznego”. Historia Polski Ludowej splatała się z dziejami samej partii, nie było bowiem mowy o badaniach nad protestami skierowanymi przeciw władzy. Uderzający
i streszczenia artykułów. Określeniem „historia gospodarcza i społeczna” opatrzono teksty odnoszące się do problematyk gospodarczych (industrializacja, rolnictwo, handel, pieniądz), społecznych (demografia, grupy społeczne), kulturowych (oświata, sztuka, literatura). Podział ten ma jednak pewne ograniczenia, ponieważ bardziej lub mniej polityczny charakter niektórych przedmiotów badań zależy od tego, jak traktują je autorzy: np. reformę rolną czy powojenną industrializację można analizować pod kątem historii gospodarczej (określać ilościowo udział poszczególnych sektorów w gospodarce), społecznej (badać zmiany w codziennym życiu odpowiadających im grup społecznych) lub politycznej (zobaczyć, w jaki sposób polityki te prowadzą do konfrontacji). Opierając się na streszczeniach artykułów, udało się – na ile było to możliwe – uniknąć błędów.

<table><caption>Tabela 13. Tematyka i zakres chronologiczny artykułów zamieszczonych w czterech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym w latach 1957–1979</caption><thead><tr><th>Okres</th><th>Liczba artykułów</th><th>Procent ogólnej liczby artykułów</th></tr></thead><tbody><tr><td>dwudziestolecie międzywojenne</td><td>132</td><td>42</td></tr><tr><td>II wojna światowa</td><td>91</td><td>29</td></tr><tr><td>Polska Ludowa</td><td>47</td><td>15</td></tr><tr><td>okres wcześniejszy</td><td>23</td><td>7</td></tr><tr><td>inny okres</td><td>25</td><td>8</td></tr><tr><th colspan="3">Temat</th></tr><tr><td>historia polityczna, dyplomatyczna i wojskowa</td><td>148</td><td>47</td></tr><tr><td>historia gospodarcza, społeczna i kultury</td><td>110</td><td>35</td></tr><tr><td>historia partii i ruchu robotniczego</td><td>30</td><td>9</td></tr><tr><td>historiografia/metodologia</td><td>28</td><td>9</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>318</td><td>100</td></tr></tbody></table>

O ile historię polityczną częściej wybierali wówczas specjaliści historii najnowszej niż mediewiści czy nowożytnicy, to porównanie historii II wojny światowej i dziejów PRL pozwala zniuansować tę obserwację (zob. tab. 14).

Historia polityczna, głównie wojskowa, stanowiła naturalnie lwią część produkcji poświęconej wojnie (62%), ale już w przypadku PRL było odwrotnie – 64% produkcji dotyczącej tego okresu poruszało zagadnienia historii gospodarczej lub społecznej. Była to główna cecha rodzącej się historiografii Polski Ludowej, która rozwijała się raczej w przedmiotach mniej wrażliwych politycznie, takich jak transformacja gospodarcza i społeczna, a problematyki wyraźnie polityczne, omijane przez akademików, pozostały domeną historyków partyjnych, co potwierdzają wnioski płynące z przeglądania „Kwartalnika Historycznego”. Historia Polski Ludowej splatała się z dziejami samej partii, nie było bowiem mowy o badaniach nad protestami skierowanymi przeciw władzy. Uderzający
jest brak artykułów poświęconych historiografii czy metodologii w przypadku historii okresu po 1939 r. Nie znaczy to, że brak było refleksji nad tymi zagadnieniami, ale pojawiały się one w działach „Dyskusje i polemiki”, i miały bardziej ogólny zakres: prawdziwa debata historiograficzna raczej nie pojawiała się na łamach tych czasopism.

<table><caption>Tabela 14. Podział artykułów dotyczących II wojny światowej i PRL zamieszczonych w trzech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym w latach 1957–1979 według omawianego okresu i tematu<fnref n="109" /></caption><thead><tr><th rowspan="2">Temat</th><th colspan="3">Artykuły poświęcone II wojnie światowej</th><th colspan="3">Artykuły poświęcone PRL</th><th rowspan="2">Ogółem/ temat</th></tr><tr><th>liczba</th><th>% publikacji na temat II wojny światowej</th><th>% publikacji dot. wskazanych zagadnień</th><th>liczba</th><th>% publikacji na temat PRL</th><th>% publikacji dot. wskazanych zagadnień</th></tr></thead><tbody><tr><td>historia polityczna, dyplomatyczna i wojskowa</td><td>57</td><td>62</td><td>89</td><td>7</td><td>15</td><td>11</td><td>64 (46%)</td></tr><tr><td>historia gospodarcza, społeczna i kultury</td><td>25</td><td>27</td><td>45</td><td>30</td><td>64</td><td>55</td><td>55 (40%)</td></tr><tr><td>historia partii i ruchu robotniczego</td><td>9</td><td>10</td><td>47</td><td>10</td><td>21</td><td>53</td><td>19 (14%)</td></tr><tr><td>Ogółem/okres</td><td colspan="3">91 (66%)</td><td colspan="3">47 (34%)</td><td>138 (100%)</td></tr></tbody></table>

## Historia podzielona: trzy ośrodki badawcze historii najnowszej

Kto pisał historię okresu po 1939 r.? Wskazane wcześniej dane sugerują, że konkurowali na tym polu uczeni i profani. Autorzy mieli zresztą świadomość tej rywalizacji, szczególnie wyraźnej, gdy chodziło o niedawną historię, na której popularyzację istniało zapotrzebowanie społeczne wśród odbiorców spoza grona naukowców (szkoły, prasa, stowarzyszenia kombatanckie). Kwestia popularyzacji historii stała się przedmiotem debat wśród akademików i była tematem często poruszanym na łamach „Kwartalnika Historycznego” w latach 60. i 70. Zainteresowanie popularyzacją historii nie wykluczało celów politycznych, co dostrzegał także Gomułka:

<footnote n="109">¹⁰⁹ Nie uwzględniono niereprezentowanej kategorii „historiografia/metodologia”.</footnote>
jest brak artykułów poświęconych historiografii czy metodologii w przypadku historii okresu po 1939 r. Nie znaczy to, że brak było refleksji nad tymi zagadnieniami, ale pojawiały się one w działach „Dyskusje i polemiki”, i miały bardziej ogólny zakres: prawdziwa debata historiograficzna raczej nie pojawiała się na łamach tych czasopism.

<table><caption>Tabela 14. Podział artykułów dotyczących II wojny światowej i PRL zamieszczonych w trzech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym w latach 1957–1979 według omawianego okresu i tematu<fnref n="109" /></caption><thead><tr><th rowspan="2">Temat</th><th colspan="3">Artykuły poświęcone II wojnie światowej</th><th colspan="3">Artykuły poświęcone PRL</th><th rowspan="2">Ogółem/ temat</th></tr><tr><th>liczba</th><th>% publikacji na temat II wojny światowej</th><th>% publikacji dot. wskazanych zagadnień</th><th>liczba</th><th>% publikacji na temat PRL</th><th>% publikacji dot. wskazanych zagadnień</th></tr></thead><tbody><tr><td>historia polityczna, dyplomatyczna i wojskowa</td><td>57</td><td>62</td><td>89</td><td>7</td><td>15</td><td>11</td><td>64 (46%)</td></tr><tr><td>historia gospodarcza, społeczna i kultury</td><td>25</td><td>27</td><td>45</td><td>30</td><td>64</td><td>55</td><td>55 (40%)</td></tr><tr><td>historia partii i ruchu robotniczego</td><td>9</td><td>10</td><td>47</td><td>10</td><td>21</td><td>53</td><td>19 (14%)</td></tr><tr><td>Ogółem/okres</td><td colspan="3">91 (66%)</td><td colspan="3">47 (34%)</td><td>138 (100%)</td></tr></tbody></table>

## Historia podzielona: trzy ośrodki badawcze historii najnowszej

Kto pisał historię okresu po 1939 r.? Wskazane wcześniej dane sugerują, że konkurowali na tym polu uczeni i profani. Autorzy mieli zresztą świadomość tej rywalizacji, szczególnie wyraźnej, gdy chodziło o niedawną historię, na której popularyzację istniało zapotrzebowanie społeczne wśród odbiorców spoza grona naukowców (szkoły, prasa, stowarzyszenia kombatanckie). Kwestia popularyzacji historii stała się przedmiotem debat wśród akademików i była tematem często poruszanym na łamach „Kwartalnika Historycznego” w latach 60. i 70. Zainteresowanie popularyzacją historii nie wykluczało celów politycznych, co dostrzegał także Gomułka:

<footnote n="109">¹⁰⁹ Nie uwzględniono niereprezentowanej kategorii „historiografia/metodologia”.</footnote>
Słabość marksistowskiej popularyzacji historycznej powoduje, że teren największego oddziaływania społecznego historii oddajemy w ręce historyków lub pisarzy myślących konserwatywnie, trzymających się burżuazyjnych szablonów myślenia, nie rozumiejących istotnego sensu dziejów. Historycy-marksiści publikują pożyteczne i cenne, lecz przystępne tylko dla specjalistów książki, a w popularyzacji historii królują: Mackiewicz, Jasienica, Wańkowicz<fnref n="110" />.

Ze strony historyków akademickich w dyskusjach o popularyzacji poruszano problem naukowości historii, której słabością był nie tylko niedostatek zawodowych historyków, ale też konkurencja ze strony autorów nie-historyków. Adam i Krystyna Kerstenowie zarzucali swoim kolegom w 1960 r., że piszą nieczytelnie, w sposób nieprzystępny dla masowego czytelnika:

Historycy, nie kto inny powinni rozwijać publicystykę historyczną. W chwili obecnej jest ona najczęściej nie przez nich uprawiana. Jeżeli ktoś nie będąc lekarzem weźmie lancet i dokona operacji, najprawdopodobniej spowoduje śmierć człowieka i powędruje do więzienia; na nieszczęście dla historii, w tej dyscyplinie każdy kto umie czytać, a przede wszystkim nie tyle pisać co trzymać pióro w ręku, uważa się za uprawnionego do zabierania głosu na tematy historyczne; wydaje się, że zastąpienie takiej publicystyki przez rzetelną publicystykę naukową będzie jednym ze środków do zbliżenia przekonań społecznych do nauki. I na zakończenie – uwierzmy my sami i usiłujmy przekonać innych, że historia jest jednak nauką. Nauką, która ma prawo nie poddawać się zakorzenionym poglądom, która jest dziś różna od nich. Przekonajmy społeczeństwo, że piękne tradycje narodowe są niezależne od nauki. I walczmy o to, by nauka była niezależna w swych tendencjach od tradycji, by mogła mówić jak najwięcej prawdy bez względu na to, czy to się komukolwiek będzie podobało<fnref n="111" />.

Padło tu pytanie o odbiorców nauki historycznej, której dostarczają społeczeństwu nie prace naukowe, a szkolne podręczniki i wydawnictwa popularnaukowe. Kerstenowie, oboje historycy akademiccy, domagali się, by monopol wypowiadania się na temat historii mieli uczeni, jakby sam status naukowca wystarczał, by chronić od nadużyć czy wypaczeń lub gwarantował bezstronną i pozbawioną emocji narrację (Krystyna Kersten sama należała do PZPR aż do 1968 r.). Wyrażone tu stanowisko świadczy też oieberym poziomie akademizacji, a co za tym idzie o niewielkiej autonomii nauki, rywalizującej z nienaukowymi autorami, którzy odmawiali jej monopolu na wiedzę historyczną. Można zobiektywizować tę konkurencję, opierając się na prozopografii autorów artykułów zamieszczanych w analizowanych czasopismach.

W sumie 624 autorów zamieściło co najmniej jeden artykuł w jednym z czterech głównych czasopism poświęconych dziejom najnowszym w okresie od końca lat 50. do końca lat 70. Tylko 66 (20%) zamieściło ich dwa lub więcej. A opublikowanie więcej niż jednego artykułu może być wskaźnikiem specjalizacji i profesjonalizacji pracy historyka dziejów najnowszych. Prozopografia

<footnote n="110">¹¹⁰ T.P. Rutkowski, *Władze PRL i historycy...*, s. 100.</footnote>

<footnote n="111">¹¹¹ A. Kersten, K. Kersten, *O popularyzacji historii – nieco szerzej*, KH, 1960, nr 1, s. 133.</footnote>
Słabość marksistowskiej popularyzacji historycznej powoduje, że teren największego oddziaływania społecznego historii oddajemy w ręce historyków lub pisarzy myślących konserwatywnie, trzymających się burżuazyjnych szablonów myślenia, nie rozumiejących istotnego sensu dziejów. Historycy-marksiści publikują pożyteczne i cenne, lecz przystępne tylko dla specjalistów książki, a w popularyzacji historii królują: Mackiewicz, Jasienica, Wańkowicz<fnref n="110" />.

Ze strony historyków akademickich w dyskusjach o popularyzacji poruszano problem naukowości historii, której słabością był nie tylko niedostatek zawodowych historyków, ale też konkurencja ze strony autorów nie-historyków. Adam i Krystyna Kerstenowie zarzucali swoim kolegom w 1960 r., że piszą nieczytelnie, w sposób nieprzystępny dla masowego czytelnika:

Historycy, nie kto inny powinni rozwijać publicystykę historyczną. W chwili obecnej jest ona najczęściej nie przez nich uprawiana. Jeżeli ktoś nie będąc lekarzem weźmie lancet i dokona operacji, najprawdopodobniej spowoduje śmierć człowieka i powędruje do więzienia; na nieszczęście dla historii, w tej dyscyplinie każdy kto umie czytać, a przede wszystkim nie tyle pisać co trzymać pióro w ręku, uważa się za uprawnionego do zabierania głosu na tematy historyczne; wydaje się, że zastąpienie takiej publicystyki przez rzetelną publicystykę naukową będzie jednym ze środków do zbliżenia przekonań społecznych do nauki. I na zakończenie - uwierzmy my sami i usiłujmy przekonać innych, że historia jest jednak nauką. Nauką, która ma prawo nie poddawać się zakorzenionym poglądom, która jest dziś różna od nich. Przekonajmy społeczeństwo, że piękne tradycje narodowe są niezależne od nauki. I walczmy o to, by nauka była niezależna w swych tendencjach od tradycji, by mogła mówić jak najwięcej prawdy bez względu na to, czy to się komukolwiek będzie podobało<fnref n="111" />.

Padło tu pytanie o odbiorców nauki historycznej, której dostarczają społeczeństwu nie prace naukowe, a szkolne podręczniki i wydawnictwa popularnaukowe. Kerstenowie, oboje historycy akademiccy, domagali się, by monopol wypowiadania się na temat historii mieli uczeni, jakby sam status naukowca wystarczał, by chronić od nadużyć czy wypaczeń lub gwarantował bezstronną i pozbawioną emocji narrację (Krystyna Kersten sama należała do PZPR aż do 1968 r.). Wyrażone tu stanowisko świadczy też oieberym poziomie akademizacji, a co za tym idzie o niewielkiej autonomii nauki, rywalizującej z nienaukowymi autorami, którzy odmawiali jej monopolu na wiedzę historyczną. Można zobiektywizować tę konkurencję, opierając się na prozopografii autorów artykułów zamieszczanych w analizowanych czasopismach.

W sumie 624 autorów zamieściło co najmniej jeden artykuł w jednym z czterech głównych czasopism poświęconych dziejom najnowszym w okresie od końca lat 50. do końca lat 70. Tylko 66 (20%) zamieściło ich dwa lub więcej. A opublikowanie więcej niż jednego artykułu może być wskaźnikiem specjalizacji i profesjonalizacji pracy historyka dziejów najnowszych. Prozopografia

<footnote n="110">¹¹⁰ T.P. Rutkowski, Władze PRL i historycy..., s. 100.</footnote>

<footnote n="111">¹¹¹ A. Kersten, K. Kersten, *O popularyzacji historii – nieco szerzej*, KH, 1960, nr 1, s. 133.</footnote>
autorów artykułów poświęconych II wojnie światowej i Polsce Ludowej ujawnia
niesprofesjonalizowany jeszcze obszar, gdzie spotykały się osoby pochodzące
z różnych światów społecznych. Częsty brak odpowiedzi – wynikający z infor-
macji biograficznych w wielu przypadkach nieistniejących lub niekompletnych –
skłania do ostrożności przy interpretowaniu wyników, dostarczają one jednak
cennych wskazówek potwierdzających informacje dostępne, choć rozproszone,
w piśmiennictwie, warto więc je usystematyzować.

Profile autorów artykułów zamieszczonych w czasopismach poświęconych
historii najnowszej nie były bynajmniej jednolite: ani wyraźnie akademickie
(mniej niż połowa miała doktorat, a jedną trzecią stanowili akademicy), ani zde-
cydowanie partyjne (około jedna czwarta należała do PZPR, choć ten szacunek
jest prawdopodobnie zaniżony, a jedna trzecia przeszła przez partyjne instytucje
partyjne). Poza akademikami i historykami-działaczami z ZHP omawiane czasopi-
sma szeroko udostępniały swe łamy świadkom zdarzeń (kombatantom, więźniom
obozów, ale też dziennikarzom i politykom), którzy uważali się za historyków,
choć nie mieli odpowiedniego wykształcenia uniwersyteckiego. Zamieszczane
artkuły najczęściej były fragmentami przygotowywanych monografii, zwłaszcza prac doktorskich, ale były wśród nich również prace historyków amatorów.
Można tu przytoczyć wiele przykładów, np. byłego ministra II RP Eugeniusza
Kwiatkowskiego, odpowiedzialnego przed wojną za budowę portu w Gdyni,
a po 1945 r. za zagospodarowanie wybrzeża bałtyckiego, który zrelacjonował
swoje doświadczenia, a także byłego dziennikarza radiowego Macieja Józefa
Kwiatkowskiego, który bardzo późno został historykiem i poświęcił się pod
koniec życia badaniu historii radia. Często na łamach gościli również byli żoł-
nierze AK piszący o grupach oporu, do których należeli. Wśród autorów byli też
akademicy innych niż historia specjalności, głównie ekonomiści i prawnicy.

Skupienie się na autorach, którzy opublikowali co najmniej dwa artykuły
poświęcone II wojnie światowej lub Polsce Ludowej, pokazuje, że nieliczna była
grupa specjalizująca się w pisaniu historii najnowszej. Grono to skupiało 20 osób
i miało wyraźnie akademicki charakter: połowę stanowili historycy akademiccy,
połowa należała do PZPR, a dwie trzecie miało doktorat. I co ważne, członko-
wie tej grupy byli najczęściej zatrudnieni w któryś z warszawskich instytucji
akademickich, często w IH PAN.

Czy cechy autorów mogą wyjaśnić ich stanowiska dotyczące opisu histo-
rii? Porównanie cech autorów z podziałem na trzy czasopisma pokazuje zbio-
rowości jednolite pod względem przynależności partyjnej (około jedna czwarta
autorów), związku z partyjnymi instytucjami naukowymi (około jedna trzecia)
i posiadania doktoratu (około połowa). Tym niemniej kilka wskaźników suge-
ruje ciekawe różnice, jak wysoki odsetek osób nienależących do PZPR i nie-
będących akademikami wśród autorów czasopisma poświęconego II wojnie
światowej, w którym publikowało najwięcej byłych żołnierzy. Wysoki był też
odsetek historyków akademickich (jedna trzecia wobec jednej czwartej w innych
czasopismach) wśród autorów „Dziejów Najnowszych”. To czasopismo okazało
autorów artykułów poświęconych II wojnie światowej i Polsce Ludowej ujawnia niesprofesjonalizowany jeszcze obszar, gdzie spotykały się osoby pochodzące z różnych światów społecznych. Częsty brak odpowiedzi – wynikający z informacji biograficznych w wielu przypadkach nieistniejących lub niekompletnych – skłania do ostrożności przy interpretowaniu wyników, dostarczają one jednak cennych wskazówek potwierdzających informacje dostępne, choć rozproszone, w piśmiennictwie, warto więc je usystematyzować.

Profile autorów artykułów zamieszczonych w czasopismach poświęconych historii najnowszej nie były bynajmniej jednolite: ani wyraźnie akademickie (mniej niż połowa miała doktorat, a jedną trzecią stanowili akademicy), ani zdecydowanie partyjne (około jedna czwarta należała do PZPR, choć ten szacunek jest prawdopodobnie zaniżony, a jedna trzecia przeszła przez partyjne instytucje partyjne). Poza akademikami i historykami-działaczami z ZHP omawiane czasopisma szeroko udostępniały swe łamy świadkom zdarzeń (kombatantom, więźniom obozów, ale też dziennikarzom i politykom), którzy uważali się za historyków, choć nie mieli odpowiedniego wykształcenia uniwersyteckiego. Zamieszczane artykuły najczęściej były fragmentami przygotowywanych monografii, zwłaszcza prac doktorskich, ale były wśród nich również prace historyków amatorów. Można tu przytoczyć wiele przykładów, np. byłego ministra II RP Eugeniusza Kwiatkowskiego, odpowiedzialnego przed wojną za budowę portu w Gdyni, a po 1945 r. za zagospodarowanie wybrzeża bałtyckiego, który zrelacjonował swoje doświadczenie, a także byłego dziennikarza radiowego Macieja Józefa Kwiatkowskiego, który bardzo późno został historykiem i poświęcił się pod koniec życia badaniu historii radia. Często na łamach gościli również byli żołnierze AK piszący o grupach oporu, do których należeli. Wśród autorów byli też akademicy innych niż historia specjalności, głównie ekonomiści i prawnicy.

Skupienie się na autorach, którzy opublikowali co najmniej dwa artykuły poświęcone II wojnie światowej lub Polsce Ludowej, pokazuje, że nieliczna była grupa specjalizująca się w pisaniu historii najnowszej. Grono to skupiało 20 osób i miało wyraźnie akademicki charakter: połowę stanowili historycy akademiccy, połowa należała do PZPR, a dwie trzecie miało doktorat. I co ważne, członkowie tej grupy byli najczęściej zatrudnieni w któryś z warszawskich instytucji akademickich, często w IH PAN.

Czy cechy autorów mogą wyjaśnić ich stanowiska dotyczące opisu historii? Porównanie cech autorów z podziałem na trzy czasopisma pokazuje zbiorowości jednolite pod względem przynależności partyjnej (około jedna czwarta autorów), związku z partyjnymi instytucjami naukowymi (około jedna trzecia) i posiadania doktoratu (około połowa). Tym niemniej kilka wskaźników sugerejuje ciekawe różnice, jak wysoki odsetek osób nienależących do PZPR i niebędących akademikami wśród autorów czasopisma poświęconego II wojnie światowej, w którym publikowało najwięcej byłych żołnierzy. Wysoki był też odsetek historyków akademickich (jedna trzecia wobec jednej czwartej w innych czasopismach) wśród autorów „Dziejów Najnowszych”. To czasopismo okazało
się więc mieć najbardziej akademicki charakter, co nie dziwi, skoro powstało w czasie, kiedy utworzono zespoły badawcze dziejów najnowszych w IH PAN i rozwiązano ZHP. Trzeba jednak podkreślić, że wśród autorów profile akademickie nigdy nie stanowiły większości.

<table><caption>Tabela 15. Charakterystyka autorów publikujących w poszczególnych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym</caption><thead><tr><th>Wskaźniki</th><th>DN</th><th>NDP II WŚ</th><th>PL</th></tr></thead><tbody><tr><td><strong>Przynależność do PZPR</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>11</td><td>12</td><td>3</td></tr><tr><td>tak</td><td>15</td><td>11</td><td>5</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>28</td><td>16</td><td>12</td></tr><tr><td><strong>Przynależność do instytucji partyjnych</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>14</td><td>11</td><td>4</td></tr><tr><td>tak</td><td>17</td><td>14</td><td>7</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>23</td><td>14</td><td>9</td></tr><tr><td><strong>Doktorat</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>7</td><td>7</td><td>3</td></tr><tr><td>tak</td><td>26</td><td>17</td><td>8</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>21</td><td>15</td><td>9</td></tr><tr><td><strong>Związek ze środowiskiem akademickim</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>14</td><td>15</td><td>6</td></tr><tr><td>tak</td><td>20</td><td>10</td><td>5</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>20</td><td>14</td><td>9</td></tr><tr><td><strong>Ogółem</strong></td><td><strong>54</strong></td><td><strong>39</strong></td><td><strong>20</strong></td></tr></tbody></table>

Zestawienie cech autorów i typu uprawianej historii pozwala zauważyć, że historia polityczna wyróżniała się z dwóch powodów: uprawiali ją przede wszystkim członkowie PZPR i osoby związane z instytucjami partyjnymi, a rzadziej posiadające doktorat lub historycy akademiccy. Odwrotnie w przypadku autorów zajmujących się historią gospodarczą i społeczną, byli oni mniej partytjnieni, ale o większych zasobach akademickich i częściej związani z warszawskimi instytucjami naukowymi.

Mimo że wyniki sugerują różnorodność historii najnowszej i istnienie dwóch przeciwstawnych biegunów jej produkcji – akademickiego i partyjnego – to jej autorów nie wyróżniają jakieś szczególne cechy, a braki wielu danych skłaniają do ostrożnej interpretacji. Geometryczna analiza danych pozwala przedstawić zbiorowość autorów artykułów w formie dwuwymiarowej przestrzeni, na której widoczne są charakterystyczne cechy poszczególnych jednostek. Wieloraka analiza korespondencji (WAK) pozwala zbudować przestrzeń autorów, którzy opublikowali co najmniej jeden artykuł na temat II wojny światowej i Polski Ludowej w trzech spośród czterech omawianych czasopism (z definicji nie uwzględniono tego poświęconego okresowi międzywojennemu).
się więc mieć najbardziej akademicki charakter, co nie dziwi, skoro powstało w czasie, kiedy utworzono zespoły badawcze dziejów najnowszych w IH PAN i rozwiązano ZHP. Trzeba jednak podkreślić, że wśród autorów profile akademickie nigdy nie stanowiły większości.

<table><caption>Tabela 15. Charakterystyka autorów publikujących w poszczególnych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym</caption><thead><tr><th>Wskaźniki</th><th>DN</th><th>NDP II WŚ</th><th>PL</th></tr></thead><tbody><tr><td><strong>Przynależność do PZPR</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>11</td><td>12</td><td>3</td></tr><tr><td>tak</td><td>15</td><td>11</td><td>5</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>28</td><td>16</td><td>12</td></tr><tr><td><strong>Przynależność do instytucji partyjnych</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>14</td><td>11</td><td>4</td></tr><tr><td>tak</td><td>17</td><td>14</td><td>7</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>23</td><td>14</td><td>9</td></tr><tr><td><strong>Doktorat</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>7</td><td>7</td><td>3</td></tr><tr><td>tak</td><td>26</td><td>17</td><td>8</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>21</td><td>15</td><td>9</td></tr><tr><td><strong>Związek ze środowiskiem akademickim</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>14</td><td>15</td><td>6</td></tr><tr><td>tak</td><td>20</td><td>10</td><td>5</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>20</td><td>14</td><td>9</td></tr><tr><td><strong>Ogółem</strong></td><td><strong>54</strong></td><td><strong>39</strong></td><td><strong>20</strong></td></tr></tbody></table>

Zestawienie cech autorów i typu uprawianej historii pozwala zauważyć, że historia polityczna wyróżniała się z dwóch powodów: uprawiali ją przede wszystkim członkowie PZPR i osoby związane z instytucjami partyjnymi, a rzadziej posiadające doktorat lub historycy akademiccy. Odwrotnie w przypadku autorów zajmujących się historią gospodarczą i społeczną, byli oni mniej partytjnieni, ale o większych zasobach akademickich i częściej związani z warszawskimi instytucjami naukowymi.

Mimo że wyniki sugerują różnorodność historii najnowszej i istnienie dwóch przeciwstawnych biegunów jej produkcji – akademickiego i partyjnego – to jej autorów nie wyróżniają jakieś szczególne cechy, a braki wielu danych skłaniają do ostrożnej interpretacji. Geometryczna analiza danych pozwala przedstawić zbiorowość autorów artykułów w formie dwuwymiarowej przestrzeni, na której widoczne są charakterystyczne cechy poszczególnych jednostek. Wieloraka analiza korespondencji (WAK) pozwala zbudować przestrzeń autorów, którzy opublikowali co najmniej jeden artykuł na temat II wojny światowej i Polski Ludowej w trzech spośród czterech omawianych czasopism (z definicji nie uwzględniono tego poświęconego okresowi międzywojennemu).
<table><caption>Tabela 16. Charakterystyka autorów publikujących w czasopismach poświęconych dziejom najnowszym ze względu na typ uprawianej historii<fnref n="112" /></caption><thead><tr><th>Wskaźniki</th><th>Historia polityczna</th><th>Historia gospodarcza</th><th>Historia partii</th></tr></thead><tbody><tr><td><strong>Przynależność do PZPR</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>10</td><td>12</td><td>2</td></tr><tr><td>tak</td><td>16</td><td>9</td><td>6</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>27</td><td>20</td><td>9</td></tr><tr><td><strong>Przynależność do instytucji partyjnych</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>11</td><td>14</td><td>2</td></tr><tr><td>tak</td><td>20</td><td>11</td><td>9</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>22</td><td>16</td><td>6</td></tr><tr><td><strong>Doktorat</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>10</td><td>6</td><td>1</td></tr><tr><td>tak</td><td>20</td><td>21</td><td>10</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>23</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td><strong>Związek ze środowiskiem akademickim</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>18</td><td>13</td><td>5</td></tr><tr><td>tak</td><td>14</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>21</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td><strong>Związek ze środowiskiem warszawskim</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>21</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td>tak</td><td>11</td><td>14</td><td>5</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>21</td><td>13</td><td>6</td></tr><tr><td><strong>Ogółem</strong></td><td>53</td><td>41</td><td>17</td></tr></tbody></table>

WAK kondensuje informacje zawarte w dużej liczbie zmiennych jakościowych i ujmuje je w formie wykresu<fnref n="113" />, który ukazuje realną przestrzeń społeczną.

Analizę przeprowadzono na podstawie 65 jednostek, na których temat dostępne były informacje biograficzne (pozostałych 39 nie uwzględniono). Zastosowano tzw. specyficzną wieloraką analizę korespondencji, która pozwoliła na wyłączenie nielicznych lub nieistotnych kategorii (np. „brak odpowiedzi”). Przestrzeń zbudowano na podstawie czterech zmiennych odpowiadających ośmiu kategoriom aktywnym (czyli tych, które uczestniczą w konstrukcji osi): członek PZPR (tak/nie), posiadający tytuł doktora (tak/nie), historyk akademicki (tak/nie), zatrudniony w instytucji akademickiej w Warszawie (tak/nie). W ten sposób strukturę przestrzeni tworzą obiektywne cechy jednostek (wskaźniki bliskości wobec pola politycznego z jednej strony i akademickiego z drugiej). Dodatkowe (bądź „pasywne”) zmienne (nieuczestniczących w budowie osi) odpowiadają: typowi uprawianej historii (polityczna, gospodarcza i społeczna, partii),

<footnote n="112">¹¹² Niektórzy autorzy pisali w kilku dziedzinach, nie była to jednak część praktyka – dotyczyła mniej niż 10 osób.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ T. Warczok, H. Dębska, *Nierówności w nauce i ich uwarunkowania: polskie (sub)pole filozofii prawa*, „Przegląd Socjologiczny” 68, 2019, nr 2, s. 55–79.</footnote>
<table><caption>Tabela 16. Charakterystyka autorów publikujących w czasopismach poświęconych dziejom najnowszym ze względu na typ uprawianej historii<fnref n="112" /></caption><thead><tr><th>Wskaźniki</th><th>Historia polityczna</th><th>Historia gospodarcza</th><th>Historia partii</th></tr></thead><tbody><tr><td><strong>Przynależność do PZPR</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>10</td><td>12</td><td>2</td></tr><tr><td>tak</td><td>16</td><td>9</td><td>6</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>27</td><td>20</td><td>9</td></tr><tr><td><strong>Przynależność do instytucji partyjnych</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>11</td><td>14</td><td>2</td></tr><tr><td>tak</td><td>20</td><td>11</td><td>9</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>22</td><td>16</td><td>6</td></tr><tr><td><strong>Doktorat</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>10</td><td>6</td><td>1</td></tr><tr><td>tak</td><td>20</td><td>21</td><td>10</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>23</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td><strong>Związek ze środowiskiem akademickim</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>18</td><td>13</td><td>5</td></tr><tr><td>tak</td><td>14</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>21</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td><strong>Związek ze środowiskiem warszawskim</strong></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>nie</td><td>21</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td>tak</td><td>11</td><td>14</td><td>5</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>21</td><td>13</td><td>6</td></tr><tr><td><strong>Ogółem</strong></td><td>53</td><td>41</td><td>17</td></tr></tbody></table>

WAK kondensuje informacje zawarte w dużej liczbie zmiennych jakościowych i ujmuje je w formie wykresu<fnref n="113" />, który ukazuje realną przestrzeń społeczną.

Analizę przeprowadzono na podstawie 65 jednostek, na których temat dostępne były informacje biograficzne (pozostałych 39 nie uwzględniono). Zastosowano tzw. specyficzną wieloraką analizę korespondencji, która pozwoliła na wyłączenie nielicznych lub nieistotnych kategorii (np. „brak odpowiedzi”). Przestrzeń zbudowano na podstawie czterech zmiennych odpowiadających ośmiu kategoriom aktywnym (czyli tych, które uczestniczą w konstrukcji osi): członek PZPR (tak/nie), posiadający tytuł doktora (tak/nie), historyk akademicki (tak/nie), zatrudniony w instytucji akademickiej w Warszawie (tak/nie). W ten sposób strukturę przestrzeni tworzą obiektywne cechy jednostek (wskaźniki bliskości wobec pola politycznego z jednej strony i akademickiego z drugiej). Dodatkowe (bądź „pasywne”) zmienne (nieuczestniczących w budowie osi) odpowiadają: typowi uprawianej historii (polityczna, gospodarcza i społeczna, partii),

<footnote n="112">¹¹² Niektórzy autorzy pisali w kilku dziedzinach, nie była to jednak część praktyka – dotyczyła mniej niż 10 osób.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ T. Warczok, H. Dębska, *Nierówności w nauce i ich uwarunkowania: polskie (sub)pole filozofii prawa*, „Przegląd Socjologiczny” 68, 2019, nr 2, s. 55–79.</footnote>
liczbie opublikowanych artykułów (1, 2 lub więcej), czasopismom, w których ukazały się te artykuły („Dzieje Najnowsze”, „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Światowej”, „Polska Ludowa” – ukazane na wykresie 1 w takiej kolejności). Dla ułatwienia interpretacji wyników zamieszczono dodatkowe zmienne: „członek IH PAN” (dublująca zmienną „członek instytucji naukowej w Warszawie”), „członek instytucji partyjnej” (dublująca zmienną członek PZPR), „zawód” dla historyków nie-naukowców (zbieżna z kategoriami „polityk”, „kombatant” i „akademik nie-historyk”) i wreszcie zmienną pokoleniową odpowiadającą dacie urodzenia (1880–1915, 1920–1926, 1928–1945)<fnref n="114" />.

Przestrzeń zbudowano wokół dwóch osi (wymiarów). Każda z nich objaśnia odpowiedni zakres wariancji w porządku malejącym (pierwsza wyjaśnia najwięcej, druga nieco mniej itd.). W naszym przypadku pierwsze dwie osie objaśniają prawie 70% całkowitej wariancji.

Pierwsza oś (45,4% całkowitej wariancji) przeciwstawia profile najbardziej akademickie (lewa część wykresu) profilom najmniej akademickim (prawa część wykresu). Zmienne, które mają największy udział w jego ukształtowaniu, to stacus historyka akademickiego, związek z Warszawą i doktorat. Kategorie, które mają największy udział w jego tworzeniu, to brak doktoratu, związek z instytucją naukową w Warszawie i rozróżnienie na historyków akademickich i nieakademickich. Druga oś (21,8% wariancji całkowitej) powstała przede wszystkim na podstawie zmiennej przynależności do PZPR, której wkład do wariancji całkowitej wynosi 87%. Przeciwstawia ona członków partii (dolna część wykresu) bezpartyjnym (górna część wykresu).

Tak zbudowana przestrzeń pozwala zauważyć, że punkty „historyk akademicki” i „Warszawa” znajdują się w dolnej lewej części wykresu, co jest spójne z przynależnością partyjną wielu akademików historii najnowszej, szczególnie z IH PAN (Madajczyk, Kersten, Turlejska, itp.). Punkty odpowiadające autorom niebędącym historykami akademickimi i niezwiązanymi z instytucjami naukowymi w Warszawie (górna prawa część wykresu) są również odległe od przynależności do PZPR, co sugeruje, że grupa autorów profanów nie sprowadza się do samych profili działaczy.

Umieszczenie dodatkowych zmiennych ułatwia interpretację wykresu i identyfikację trzech ośrodków produkcji o różnej liczebności. Pierwszy ośrodek tworzą profile najbardziej akademickie, ale okazuje się on znacznie rozciągnięty między częściami górną lewą i dolną lewą wykresu z powodu zmiennej przynależności partyjnej, której krańcowe punkty znajdują się na górze i na dole. Zauważmy, że środowisko warszawskie i IH PAN okazały się bliższe profili upolitycznych, członków partii. Autorzy związani z ośrodkiem akademickim mieli więcej

<footnote n="114">¹¹⁴ Tę zmienną wieku uwzględniono dla 66 osób podzielonych następująco na trzy kategorie: 1888–1915 (15 osób), 1920–1926 (18 osób), 1928–1945 (32 osoby). Przedziały wiekowe wyodrębnieone zostały tak, by odróżnić osoby aktywne zawodowo już przed wojną (pierwsze pokolenie) oraz te, które osiągnęły dojrzałość podczas wojny (drugie pokolenie) i w Polsce Ludowej (trzecie pokolenie).</footnote>
liczbie opublikowanych artykułów (1, 2 lub więcej), czasopismom, w których ukazały się te artykuły („Dzieje Najnowsze”, „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Światowej”, „Polska Ludowa” – ukazane na wykresie 1 w takiej kolejności). Dla ułatwienia interpretacji wyników zamieszczono dodatkowe zmienne: „członek IH PAN” (dublująca zmienną „członek instytucji naukowej w Warszawie”), „członek instytucji partyjnej” (dublująca zmienną członek PZPR), „zawód” dla historyków nie-naukowców (zbieżna z kategoriami „polityk”, „kombatant” i „akademik nie-historyk”) i wreszcie zmienną pokoleniową odpowiadającą dacie urodzenia (1880–1915, 1920–1926, 1928–1945)<fnref n="114" />.

Przestrzeń zbudowano wokół dwóch osi (wymiarów). Każda z nich objaśnia odpowiedni zakres wariancji w porządku malejącym (pierwsza wyjaśnia najwięcej, druga nieco mniej itd.). W naszym przypadku pierwsze dwie osie objaśniają prawie 70% całkowitej wariancji.

Pierwsza oś (45,4% całkowitej wariancji) przeciwstawia profile najbardziej akademickie (lewa część wykresu) profilom najmniej akademickim (prawa część wykresu). Zmienne, które mają największy udział w jego ukształtowaniu, to stacus historyka akademickiego, związek z Warszawą i doktorat. Kategorie, które mają największy udział w jego tworzeniu, to brak doktoratu, związek z instytucją naukową w Warszawie i rozróżnienie na historyków akademickich i nieakademickich. Druga oś (21,8% wariancji całkowitej) powstała przede wszystkim na podstawie zmiennej przynależności do PZPR, której wkład do wariancji całkowitej wynosi 87%. Przeciwstawia ona członków partii (dolna część wykresu) bezpartyjnym (górna część wykresu).

Tak zbudowana przestrzeń pozwala zauważyć, że punkty „historyk akademicki” i „Warszawa” znajdują się w dolnej lewej części wykresu, co jest spójne z przynależnością partyjną wielu akademików historii najnowszej, szczególnie z IH PAN (Madajczyk, Kersten, Turlejska, itp.). Punkty odpowiadające autorom niebędącym historykami akademickimi i niezwiązanymi z instytucjami naukowymi w Warszawie (górna prawa część wykresu) są również odległe od przynależności do PZPR, co sugeruje, że grupa autorów profanów nie sprowadza się do samych profili działaczy.

Umieszczenie dodatkowych zmiennych ułatwia interpretację wykresu i identyfikację trzech ośrodków produkcji o różnej liczebności. Pierwszy ośrodek tworzą profile najbardziej akademickie, ale okazuje się on znacznie rozciągnięty między częściami górną lewą i dolną lewą wykresu z powodu zmiennej przynależności partyjnej, której krańcowe punkty znajdują się na górze i na dole. Zauważmy, że środowisko warszawskie i IH PAN okazały się bliższe profili upolitycznych, członków partii. Autorzy związani z ośrodkiem akademickim mieli więcej

<footnote n="114">¹¹⁴ Tę zmienną wieku uwzględniono dla 66 osób podzielonych następująco na trzy kategorie: 1888–1915 (15 osób), 1920–1926 (18 osób), 1928–1945 (32 osoby). Przedziały wiekowe wyodrębnieone zostały tak, by odróżnić osoby aktywne zawodowo już przed wojną (pierwsze pokolenie) oraz te, które osiągnęły dojrzałość podczas wojny (drugie pokolenie) i w Polsce Ludowej (trzecie pokolenie).</footnote>
publikacji niż inni (2 lub więcej artykułów), raczej w „Dziejach Najnowszych”, a nie w czasopiśmie poświęconym II wojnie światowej. Zdecydowanie wyróżnia ich położenie blisko bieguna produkcji partyjnej (na dole wykresu). Przedstawiciele profili najmniej upolitycznionych (niebędący członkami PZPR ani niezwiązani z instytucjami partyjnymi) na górze wykresu uprawiali raczej historię gospodarczą i społeczną, a nie polityczną, podczas gdy na dole punkty odpowiadające publikacjom w „Polsce Ludowej” i specjalizacji w historii partii sytuują się pośrodku między biegunami akademickim a partyjnym, uwidaczniając płynność granic między tymi obszarami. Po stronie autorów profanów w prawej części wykresu wyróżniają się wyraźnie dwie grupy. W dolnej prawej części sytuują się profile polityków lub działaczy: członków PZPR związanych z partyjnymi instytucjami naukowymi jako studenci i/lub jako wykładowcy, byłych lub czynnych oficerów LWP. Uprawiali oni głównie historię polityczną lub wojskową. I, co nie dziwi, były wśród nich osoby robiące karierę w partii i poza środowiskiem akademickim.

W górnej prawej części sytuują się profile historyków profanów lub amatorów, rzadziej członków PZPR. Byli to przede wszystkim kombatanci, dawni partyzanci lub świadkowie wydarzeń, ale również „akademicy nie-historycy” – socjolodzy, prawnicy, ekonomiści, do których dołączono kilku historyków nieakademickich zatrudnionych w archiwach lub muzeach. Duża liczba świadków i kombatantów w tej grupie sprawia, że więcej publikowali oni w czasopiśmie poświęconym II wojnie światowej, najczęściej jeden artykuł. Rzadziej też pisali dla „Dziejów Najnowszych”, czasopisma najmniej specjalistycznego i najbardziej akademickiego. Podobnie jak historycy bieguna partyjnego, uprawiali oni głównie historię polityczną (przede wszystkim wojskową), poświęconą wojnie.

Wyróżnione trzy ośrodki należy traktować jako pewne uproszczenie, ponieważ ich granice nie są wyraźnie zaznaczone. Zarówno wykres, jak i dane sugerują pewną płynność między profilami akademików i działaczy, co potwierdza dokonane wcześniej obserwacje co do liczby akademików należących do PZPR i/lub kształcących się również w instytucjach partyjnych. Historię partii współtworzyły zatem osoby działające na styku dwóch biegunów – akademickiego i partyjnego – i publikujące artykuły o historii Polski Ludowej. Autonomia historiografii poświęconej najnowszemu okresowi okazała się zmienna – historię gospodarczą i społeczną tworzyły głównie osoby o profilach mniej partyjnych. Podobnie po stronie historyków profanów nie da się wyraźnie oddzielić działaczy od kombatantów, zwłaszcza że kombatanci prokomunistyczni związani byli z biegunem partyjnym z racji przynależności do WIH, który zatwierdzał oficjalną narrację o wojnie, a z niej wykluczony był ruch oporu wierny rządowi londyńskiemu. Zaliczenie tych jednostek do profili „politycznych”, a nie „kombatantów” usprawiedliwia ich przynależność do PZPR, działalność w partyzance prokomunistycznej i służba w LWP, natomiast wszyscy „kombatanci” (z jednym wyjątkiem) wywodzili się z szeregów AK.
publikacji niż inni (2 lub więcej artykułów), raczej w „Dziejach Najnowszych”, a nie w czasopiśmie poświęconym II wojnie światowej. Zdecydowanie wyróżnia ich położenie blisko bieguna produkcji partyjnej (na dole wykresu). Przedstawiciele profili najmniej upolitycznionych (niebędący członkami PZPR ani niezwiązani z instytucjami partyjnymi) na górze wykresu uprawiali raczej historię gospodarczą i społeczną, a nie polityczną, podczas gdy na dole punkty odpowiadające publikacjom w „Polsce Ludowej” i specjalizacji w historii partii sytuują się pośrodku między biegunami akademickim a partyjnym, uwidaczniając płynność granic między tymi obszarami. Po stronie autorów profanów w prawej części wykresu wyróżniają się wyraźnie dwie grupy. W dolnej prawej części sytuują się profile polityków lub działaczy: członków PZPR związanych z partyjnymi instytucjami naukowymi jako studenci i/lub jako wykładowcy, byłych lub czynnych oficerów LWP. Uprawiali oni głównie historię polityczną lub wojskową. I, co nie dziwi, były wśród nich osoby robiące karierę w partii i poza środowiskiem akademickim.

W górnej prawej części sytuują się profile historyków profanów lub amatorów, rzadziej członków PZPR. Byli to przede wszystkim kombatanci, dawni partyzanci lub świadkowie wydarzeń, ale również „akademicy nie-historycy” – socjolodzy, prawnicy, ekonomiści, do których dołączono kilku historyków nieakademickich zatrudnionych w archiwach lub muzeach. Duża liczba świadków i kombatantów w tej grupie sprawia, że więcej publikowali oni w czasopiśmie poświęconym II wojnie światowej, najczęściej jeden artykuł. Rzadziej też pisali dla „Dziejów Najnowszych”, czasopisma najmniej specjalistycznego i najbardziej akademickiego. Podobnie jak historycy bieguna partyjnego, uprawiali oni głównie historię polityczną (przede wszystkim wojskową), poświęconą wojnie.

Wyróżnione trzy ośrodki należy traktować jako pewne uproszczenie, ponieważ ich granice nie są wyraźnie zaznaczone. Zarówno wykres, jak i dane sugerują pewną płynność między profilami akademików i działaczy, co potwierdza dokonane wcześniej obserwacje co do liczby akademików należących do PZPR i/lub kształcących się również w instytucjach partyjnych. Historię partii współtworzyły zatem osoby działające na styku dwóch biegunów – akademickiego i partyjnego – i publikujące artykuły o historii Polski Ludowej. Autonomia historiografii poświęconej najnowszemu okresowi okazała się zmienna – historię gospodarczą i społeczną tworzyły głównie osoby o profilach mniej partyjnych. Podobnie po stronie historyków profanów nie da się wyraźnie oddzielić działaczy od kombatantów, zwłaszcza że kombatanci prokomunistyczni związani byli z biegunem partyjnym z racji przynależności do WIH, który zatwierdzał oficjalną narrację o wojnie, a z niej wykluczony był ruch oporu wierny rządowi londyńskiemu. Zaliczenie tych jednostek do profili „politycznych”, a nie „kombatantów” usprawiedliwia ich przynależność do PZPR, działalność w partyzance prokomunistycznej i służba w LWP, natomiast wszyscy „kombatanci” (z jednym wyjątkiem) wywodzili się z szeregów AK.
<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Wykres 1. Przestrzeń autorów artykułów poświęconych historii najnowszej opublikowanych w latach 1957–1979, opracowana metodą WAK specyficzną z wyborem kategorii</figcaption></figure>

Legenda: kwadraty odpowiadają kategoriom aktywnym (wielkość proporcjonalna do wkładu do konstrukcji osi), a trójkąty – kategoriom pasywnym.

Tak przedstawiona przestrzeń autorów naukowych artykułów poświęconych historii najnowszej skłania do niuansowania poglądów na autonomię historiografii dotyczącej II wojny światowej i Polski Ludowej w latach 60. i 70. Oczywiście widać specjalizację i profesjonalizację badaczy tego okresu, powstawały wyspecjalizowane czasopisma i zespoły badawcze. Dotyczyło to jednak tylko części twórców tej historii, w znacznej mierze współtworzonej przez PZPR, która tu właśnie zachowała najwięcej wpływów dzięki ZHP, WSNS i WIH. Historię tę pisali również akademicy wywodzący się z innych dyscyplin i historycy amatorzy (świadkowie, kombatanci, archiwiści). Pod tym względem historia najnowsza okazała się mniej niezależna niż subdyscypliny zajmujące się dawniejszymi okresami, co do których mniejsze były oczekiwania polityczne i nie było ani żyjących świadków, ani przede wszystkim paranaukowych instytucji konkursujących z badaczami ze świata akademickiego. Naukowy charakter artykułów zamieszczanych w analizowanych czasopismach naukowych okazuje się niepewny,
<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>Wykres 1. Przestrzeń autorów artykułów poświęconych historii najnowszej opublikowanych w latach 1957–1979, opracowana metodą WAK specyficzną z wyborem kategorii</figcaption></figure>

Legenda: kwadraty odpowiadają kategoriom aktywnym (wielkość proporcjonalna do wkładu do konstrukcji osi), a trójkąty – kategoriom pasywnym.

Tak przedstawiona przestrzeń autorów naukowych artykułów poświęconych historii najnowszej skłania do niuansowania poglądów na autonomię historiografii dotyczącej II wojny światowej i Polski Ludowej w latach 60. i 70. Oczywiście widać specjalizację i profesjonalizację badaczy tego okresu, powstawały wyspecjalizowane czasopisma i zespoły badawcze. Dotyczyło to jednak tylko części twórców tej historii, w znacznej mierze współtworzonej przez PZPR, która tu właśnie zachowała najwięcej wpływów dzięki ZHP, WSNS i WIH. Historię tę pisali również akademicy wywodzący się z innych dyscyplin i historycy amatorzy (świadkowie, kombatanci, archiwiści). Pod tym względem historia najnowsza okazała się mniej niezależna niż subdyscypliny zajmujące się dawniejszymi okresami, co do których mniejsze były oczekiwania polityczne i nie było ani żyjących świadków, ani przede wszystkim paranaukowych instytucji konkursujących z badaczami ze świata akademickiego. Naukowy charakter artykułów zamieszczanych w analizowanych czasopismach naukowych okazuje się niepewny,
ponieważ publikowano na ich łamach również teksty laików. Definicja historii jako nauki nie opierała się w tym czasie na uznaniu naukowego statusu autorów. Historycy akademiccy prowadzący badania nad historią najnowszą w większości należeli do PZPR, ale – co wyraźnie odróżnia ich od historyków-działaczy – ich kariery miały charakter akademicki, a nie wyłącznie partyjny. W latach 60. i 70. historycy-działacze stopniowo tracili monopol w historii najnowszej na rzecz ośrodków badawczych IH PAN. Chodzi o Zakład Historii Polski okresu 1939–1945, kierowany przez Stanisława Płoskiego od końca lat 50., i o Zakład Badań nad Historią Polski Ludowej utworzony w 1961 r., którego kierownikiem został najpierw Stanisław Arnold, a w 1962 r. zastąpił go Franciszek Ryszka (żaden z nich nie był badaczem Polski Ludowej). W obu przypadkach liczba zatrudnionych w nich osób była ograniczona: na początku lat 60. Zakład Badań nad Historią Polski Ludowej liczył poza kierownikiem 5 badaczy (Tadeusz Jędruszczak, Krystyna Kersten, Tomasz Szarota, M. Sokołowski, Jan Borkowski), w tym dwóch doktorantów<fnref n="115" />. Wszyscy zajmowali się historią gospodarczą i społeczną, w przypadku których dostępność źródeł była według przyjętej opiniї w świecie akademickim zadowalająca. Wyjątkiem był Borkowski, który miał profil działacza i zajmował się ruchem robotniczym. Liczba osób pracujących w zespołach badawczych IH PAN prowadzących badania nad okresem Polski Ludowej była więc drastycznie mała: ok. 10% badaczy, nie licząc doktorantów, zajmowało się II wojną światową lub Polską Ludową. W 1967 r. IH PAN zatrudnił 158 historyków, z których 10 prowadziło badania dotyczące wojny, a 6 – PRL. W porównaniu z mediewistami (26), nowożytnikami (36) i przede wszystkim historykami XIX w. (49), a nawet zajmującymi się okresem międzywojennym (20), historia najnowsza interesowała więc najmniej badaczy<fnref n="116" />. Ten odsetek (10%) nie zmienił się aż do końca lat 80.

Tym niemniej w latach 60. i 70. nastąpił w Polsce znaczny rozwój historii najnowszej. Zmiany zaczęły się w IH PAN, który w drugiej połowie lat 60. zwiększył liczbę publikacji poświęconych XX w. Uwidoczniło się to też w strukturze demografii historyków – historia najnowsza okazała się na początku lat 70. najmłodszą subdyscypliną – 40% badaczy było poniżej 35. roku życia (najwyższy odsetek), a 28% powyżej 50. roku życia (najniższy odsetek), w porównaniu z historią średniowiecza, gdzie w tym samym czasie 40% badaczy było ponad pięćdziesięcioletnich<fnref n="117" />.

Dane te pochodzą z raportu przedstawionego przez sekcję historyczną na II Kongresie Nauki Polskiej, uwzględniającego również doktorantów, których najwięcej było na historii najnowszej, zwłaszcza w Warszawie, będącej w latach 70. najważniejszym ośrodkiem badań historycznych w kraju i nieomal monopolizującej historiografię najnowszą, specjalność często nieobecną poza stolicą.

<footnote n="115">¹¹⁵ KH, 1964, nr 2, s. 607–608.</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ T. Manteuffel, *W piętnastolecie Instytutu Historii...*, s. 360.</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ II Kongres Nauki Polskiej, KH, 1973, nr 2, s. 263.</footnote>
ponieważ publikowano na ich łamach również teksty laików. Definicja historii jako nauki nie opierała się w tym czasie na uznaniu naukowego statusu autorów. Historycy akademiccy prowadzący badania nad historią najnowszą w większości należeli do PZPR, ale – co wyraźnie odróżnia ich od historyków-działaczy – ich kariery miały charakter akademicki, a nie wyłącznie partyjny. W latach 60. i 70. historycy-działacze stopniowo tracili monopol w historii najnowszej na rzecz ośrodków badawczych IH PAN. Chodzi o Zakład Historii Polski okresu 1939–1945, kierowany przez Stanisława Płoskiego od końca lat 50., i o Zakład Badań nad Historią Polski Ludowej utworzony w 1961 r., którego kierownikiem został najpierw Stanisław Arnold, a w 1962 r. zastąpił go Franciszek Ryszka (żaden z nich nie był badaczem Polski Ludowej). W obu przypadkach liczba zatrudnionych w nich osób była ograniczona: na początku lat 60. Zakład Badań nad Historią Polski Ludowej liczył poza kierownikiem 5 badaczy (Tadeusz Jędruszczak, Krystyna Kersten, Tomasz Szarota, M. Sokołowski, Jan Borkowski), w tym dwóch doktorantów<fnref n="115" />. Wszyscy zajmowali się historią gospodarczą i społeczną, w przypadku których dostępność źródeł była według przyjętej opiniї w świecie akademickim zadowalająca. Wyjątkiem był Borkowski, który miał profil działacza i zajmował się ruchem robotniczym. Liczba osób pracujących w zespołach badawczych IH PAN prowadzących badania nad okresem Polski Ludowej była więc drastycznie mała: ok. 10% badaczy, nie licząc doktorantów, zajmowało się II wojną światową lub Polską Ludową. W 1967 r. IH PAN zatrudniał 158 historyków, z których 10 prowadziło badania dotyczące wojny, a 6 – PRL. W porównaniu z mediewistami (26), nowożytnikami (36) i przede wszystkim historykami XIX w. (49), a nawet zajmującymi się okresem międzywojennym (20), historia najnowsza interesowała więc najmniej badaczy<fnref n="116" />. Ten odsetek (10%) nie zmienił się aż do końca lat 80.

Tym niemniej w latach 60. i 70. nastąpił w Polsce znaczny rozwój historii najnowszej. Zmiany zaczęły się w IH PAN, który w drugiej połowie lat 60. zwiększył liczbę publikacji poświęconych XX w. Uwidoczniło się to też w strukturze demografii historyków – historia najnowsza okazała się na początku lat 70. najmłodszą subdyscypliną – 40% badaczy było poniżej 35. roku życia (najwyższy odsetek), a 28% powyżej 50. roku życia (najniższy odsetek), w porównaniu z historią średniowiecza, gdzie w tym samym czasie 40% badaczy było ponad pięćdziesięcioletnich<fnref n="117" />.

Dane te pochodzą z raportu przedstawionego przez sekcję historyczną na II Kongresie Nauki Polskiej, uwzględniającego również doktorantów, których najwięcej było na historii najnowszej, zwłaszcza w Warszawie, będącej w latach 70. najważniejszym ośrodkiem badań historycznych w kraju i nieomal monopolizującej historiografię najnowszą, specjalność często nieobecną poza stolicą.

<footnote n="115">¹¹⁵ KH, 1964, nr 2, s. 607–608.</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ T. Manteuffel, *W piętnastolecie Instytutu Historii...*, s. 360.</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ II Kongres Nauki Polskiej, KH, 1973, nr 2, s. 263.</footnote>
## Wnioski

Wedle określenia Rafała Stobieckiego polską historiografię lat 60. i 70. cechowała swego rodzaju „schizofrenia”<fnref n="118" />: w czasie, gdy historia czasów średniowiecznych i nowożytnych rozwijała się względnie swobodnie i dostarczała interpretacji często odległych od ortodoksyjnego marksizmu, historia najnowsza – zwłaszcza dotycząca okresu po 1939 r. – napotykała na wiele ograniczeń. Warunki jej tworzenia nie pozwalały na poruszanie tematów określanych mianem „białych plam” pozostawianych przez cenzurę. Historycy dziejów najnowszych stosowali swoistą autocenzurę i sami unikali tematów i okresów stanowiących tabu, chyba że gotowi byli pisać historię na zamówienie polityczne<fnref n="119" />. Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero w momencie powstania struktur opozycyjnych i pojawienia się pod koniec lat 70. tzw. drugiego obiegu wydawniczego, który przełamał monopol władz partyjno-państwowych w tej dziedzinie.

W latach 60. i 70. produkcja historiograficzna poświęcona II wojnie światawej i Polsce Ludowej została rozproszona na trzy ośrodki. Upraszczając: historię wojskową dotyczącą wojny pisali byli żołnierze, historię społeczną PRL – akademicy, a historię polityczną partii – działacze. Zróżnicowanie profili autorów pokazuje, że w badaniu historii okresu po 1939 r. rywalizowali od początku naukowcy i profani. Zjawisko to obserwowaliśmy w czasopismach naukowych, ale do takich samych wniosków mogła doprowadzić analiza wydawanych książek, wśród których dużo było wspomnień wojennych i relacji świadków. Historycy dziejów najnowszych od 1945 r. mieli do czynienia z konkurencją ze strony profanów i z presją oczekiwań politycznych i społecznych.

Koniunktura 1956 r., nawet jeśli sprzyjała częściowej autonomii dyscypliny, nie spowodowała angażowania się historyków w opozycję wobec władzy politycznej. Dopiero pod koniec lat 70., szczególnie po powstaniu Komitetu Obrony Robotników w 1976 r., intelektualiści, również historycy, rozpoczęli działalność opozycyjną. Okres badany w pierwszych trzech rozdziałach tej książki przedstawia dość niechlubną genezę polskiej historiografii okresu po 1939 r., która stała się negatywnym punktem odniesienia w 1980, a zwłaszcza w 1989 r. Był to jednak zarazem okres, w którym ukazały się opracowania pionierskie i założycielskie, szczególnie z perspektywy gospodarczej i społecznej. W tym również okresie podejmowano badania mające na celu podsumowanie bilansu lat niemieckiej okupacji i osiągnić gospodarczych Polski Ludowej, które do dziś stanowią źródła niezbędne dla historyków dziejów najnowszych. Rozliczenia z przeszłością na gruncie prawnym, o czym będzie mowa w rozdziale piątym,

<footnote n="118">¹¹⁸ R. Stobiecki, *Between Continuity and Discontinuity. A Few Comments on the Post-war Development of Polish Historical Research*, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 50, 2001, nr 2, s. 214–229.</footnote>

<footnote n="119">¹¹⁹ Tenże, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana*, Warszawa 2007, s. 140–141.</footnote>
## Wnioski

Wedle określenia Rafała Stobieckiego polską historiografię lat 60. i 70. cechowała swego rodzaju „schizofrenia”<fnref n="118" />: w czasie, gdy historia czasów średniowiecznych i nowożytnych rozwijała się względnie swobodnie i dostarczała interpretacji często odległych od ortodoksyjnego marksizmu, historia najnowsza – zwłaszcza dotycząca okresu po 1939 r. – napotykała na wiele ograniczeń. Warunki jej tworzenia nie pozwalały na poruszanie tematów określanych mianem „białych plam” pozostawianych przez cenzurę. Historycy dziejów najnowszych stosowali swoistą autocenzurę i sami unikali tematów i okresów stanowiących tabu, chyba że gotowi byli pisać historię na zamówienie polityczne<fnref n="119" />. Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero w momencie powstania struktur opozycyjnych i pojawienia się pod koniec lat 70. tzw. drugiego obiegu wydawniczego, który przełamał monopol władz partyjno-państwowych w tej dziedzinie.

W latach 60. i 70. produkcja historiograficzna poświęcona II wojnie światawej i Polsce Ludowej została rozproszona na trzy ośrodki. Upraszczając: historię wojskową dotyczącą wojny pisali byli żołnierze, historię społeczną PRL – akademicy, a historię polityczną partii – działacze. Zróżnicowanie profili autorów pokazuje, że w badaniu historii okresu po 1939 r. rywalizowali od początku naukowcy i profani. Zjawisko to obserwowaliśmy w czasopismach naukowych, ale do takich samych wniosków mogła doprowadzić analiza wydawanych książek, wśród których dużo było wspomnień wojennych i relacji świadków. Historycy dziejów najnowszych od 1945 r. mieli do czynienia z konkurencją ze strony profanów i z presją oczekiwań politycznych i społecznych.

Koniunktura 1956 r., nawet jeśli sprzyjała częściowej autonomii dyscypliny, nie spowodowała angażowania się historyków w opozycję wobec władzy politycznej. Dopiero pod koniec lat 70., szczególnie po powstaniu Komitetu Obrony Robotników w 1976 r., intelektualiści, również historycy, rozpoczęli działalność opozycyjną. Okres badany w pierwszych trzech rozdziałach tej książki przedstawia dość niechlubną genezę polskiej historiografii okresu po 1939 r., która stała się negatywnym punktem odniesienia w 1980, a zwłaszcza w 1989 r. Był to jednak zarazem okres, w którym ukazały się opracowania pionierskie i założycielskie, szczególnie z perspektywy gospodarczej i społecznej. W tym również okresie podejmowano badania mające na celu podsumowanie bilansu lat niemieckiej okupacji i osiągnić gospodarczych Polski Ludowej, które do dziś stanowią źródła niezbędne dla historyków dziejów najnowszych. Rozliczenia z przeszłością na gruncie prawnym, o czym będzie mowa w rozdziale piątym,

<footnote n="118">¹¹⁸ R. Stobiecki, *Between Continuity and Discontinuity. A Few Comments on the Post-war Development of Polish Historical Research*, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 50, 2001, nr 2, s. 214–229.</footnote>

<footnote n="119">¹¹⁹ Tenże, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana*, Warszawa 2007, s. 140–141.</footnote>
też są częściowo dziedzictwem Polski Ludowej, ponieważ korzystają z doświadczenia ówczesnych rozliczeń z przeszłością nazistowską. Widoczna jest więc ciągłość między okresem omawianym w pierwszych trzech rozdziałach książki, z dominacją historiografii oficjalnej, a okresem rozpoczynającym się pod koniec lat 70., w którym rozwój historiografii opierał się na jej kontestacji.
też są częściowo dziedzictwem Polski Ludowej, ponieważ korzystają z doświadczenia ówczesnych rozliczeń z przeszłością nazistowską. Widoczna jest więc ciągłość między okresem omawianym w pierwszych trzech rozdziałach książki, z dominacją historiografii oficjalnej, a okresem rozpoczynającym się pod koniec lat 70., w którym rozwój historiografii opierał się na jej kontestacji.
ROZDZIAŁ IV

UPRAWIANIE HISTORII W KONTEKŚCIE
ZMIANY USTROJOWEJ:
KONTESTACJA OFICJALNEJ HISTORIOGRAFII

Uznanie „Solidarności” jako pierwszego niezależnego od partii komunistycz-
nej związku zawodowego w bloku wschodnim w sierpniu 1980 r. poprzedzała
aktywność opozycyjnych intelektualistów przeciwstawiających się ustrojowi
PRL. Nasilała się ona od połowy lat 70. W 1976 r. powstał Komitet Obrony
Robotników. Jego członkowie, wywodzący się w większości z nurtu „rewizjo-
nistycznego”, który od 1956 r. próbował kontestować „od wewnątrz” politykę
PZPR, począwszy od 1968 r. zrywali stopniowo z partią i zaczynali krytykować
ją na zewnątrz. Ich strategia polegała na popieraniu coraz częstszych strajków
robotniczych (w 1970, 1976 czy 1980 r.), wybuchających w wyniku pogarsza-
nia się sytuacji gospodarczej w Polsce.

W odniesieniu do twórczości historiograficznej lata 1976-1989 stanowiły
okres głębokiej odnowy interpretacji historii najnowszej i położyły podwaliny
pod rozwój historiografii po 1989 r. W ramach destalinizacji oraz jej następstw
kontestacja ideologizacji narracji o historii odbywała się na zasadzie mobilizacji
w środowisku akademickim, które ok. 1956 r. zaczęło podważać prace history-
ków znajdujących się najbliżej struktur partyjno-państwowych, nie przekształ-
cając jednak zasadniczo systemu ograniczeń ideologicznych, które hamowały
rozwój historii najnowszej. W latach 1976-1989 to wykroczenie debaty histo-
riograficznej poza krąg zawodowych historyków i uczynienie z niej elementu
walki politycznej umożliwiło odnowę dziejów najnowszych. Chcąc się uwol-
nić od ograniczeń cenzury, niektórzy historycy zajmujący się współczesnością
zaczęli publikować w „drugim obiegu”. Dzięki temu uzyskali pewną autonomię
badawczą i wprowadzili do uprawianej dyscypliny nowe idee, zapełniając „białe
plamy” w historii oficjalnej. Ich faktyczne zaangażowanie w działalność opozy-
cyjną powodowało jednak upolitycznienie ich prac, ponieważ zaangażowanie
intelektualne stanowi inną formę ograniczenia politycznego, a więc i hetero-
nomii. W kontekście działalności opozycyjnej opisywanie historii ma w istocie
również dodatkowy, bardziej ogólny cel, jakim jest przekształcenie, a nawet
obalenie reżimu komunistycznego.
ROZDZIAŁ IV

UPRAWIANIE HISTORII W KONTEKŚCIE
ZMIANY USTROJOWEJ:
KONTESTACJA OFICJALNEJ HISTORIOGRAFII

Uznanie „Solidarności” jako pierwszego niezależnego od partii komunistycz-
nej związku zawodowego w bloku wschodnim w sierpniu 1980 r. poprzedzała
aktywność opozycyjnych intelektualistów przeciwstawiających się ustrojowi
PRL. Nasilała się ona od połowy lat 70. W 1976 r. powstał Komitet Obrony
Robotników. Jego członkowie, wywodzący się w większości z nurtu „rewizjo-
nistycznego”, który od 1956 r. próbował kontestować „od wewnątrz” politykę
PZPR, począwszy od 1968 r. zrywali stopniowo z partią i zaczynali krytykować
ją na zewnątrz. Ich strategia polegała na popieraniu coraz częstszych strajków
robotniczych (w 1970, 1976 czy 1980 r.), wybuchających w wyniku pogarsza-
nia się sytuacji gospodarczej w Polsce.

W odniesieniu do twórczości historiograficznej lata 1976-1989 stanowiły
okres głębokiej odnowy interpretacji historii najnowszej i położyły podwaliny
pod rozwój historiografii po 1989 r. W ramach destalinizacji oraz jej następstw
kontestacja ideologizacji narracji o historii odbywała się na zasadzie mobilizacji
w środowisku akademickim, które ok. 1956 r. zaczęło podważać prace history-
ków znajdujących się najbliżej struktur partyjno-państwowych, nie przekształ-
cając jednak zasadniczo systemu ograniczeń ideologicznych, które hamowały
rozwój historii najnowszej. W latach 1976-1989 to wykroczenie debaty histo-
riograficznej poza krąg zawodowych historyków i uczynienie z niej elementu
walki politycznej umożliwiło odnowę dziejów najnowszych. Chcąc się uwol-
nić od ograniczeń cenzury, niektórzy historycy zajmujący się współczesnością
zaczęli publikować w „drugim obiegu”. Dzięki temu uzyskali pewną autonomię
badawczą i wprowadzili do uprawianej dyscypliny nowe idee, zapełniając „białe
plamy” w historii oficjalnej. Ich faktyczne zaangażowanie w działalność opozy-
cyjną powodowało jednak upolitycznienie ich prac, ponieważ zaangażowanie
intelektualne stanowi inną formę ograniczenia politycznego, a więc i hetero-
nomii. W kontekście działalności opozycyjnej opisywanie historii ma w istocie
również dodatkowy, bardziej ogólny cel, jakim jest przekształcenie, a nawet
obalenie reżimu komunistycznego.
W jaki sposób nowa konfiguracja polityczna, która powstała w następstwie narodzin opozycji intelektualnej oraz „Solidarności”, zmieniła warunki uprawiania historii najnowszej? Stworzenie tzw. drugiego obiegu wydawniczego, w ramach którego publikacje wydawane w podziemiu przez różne organizacje opozycyjne rozpowszechniano w sposób nieoficjalny, począwszy od końca lat 70. aż do 1989 r., umożliwiło intelektualistom, pisarzom i akademikom uwolnienie się od cenzury. Organizacje oraz publikacje opozycyjne stworzyły więc obszar rozwoju historiografii alternatywnej wobec oficjalnej. Opozycjoniści żywo interesowali się tematyką historyczną, zwłaszcza zagadnieniami związanymi z II wojną światową oraz genezą ustroju komunistycznego, a więc aspektami historii Polski poddanymi najsilniejszej tabuizacji i określanymi jako „białe plamy”, przez odniesienie do luk powstających w oficjalnych publikacjach pod wpływem działalności cenzury. O ile rozwój opozycji wobec ustroju PRL umożliwił autorom publikację w wydawnictwach wolnych od kontroli politycznej, o tyle domaganie się historii „prawdziwej”, „odkłamanej”, było wyrazem idei czyniącej z historii nie tylko przedmiot, ale i środek walki politycznej. Choć nie miała ona takiego samego charakteru i nie posługiwała się tymi samymi narzędziami co zewnętrzny przymus wywierany przez politykę ideologizacji historii prowadzoną przez PZPR, koncepcja ta również wywierała heteronomiczną presję na rozwój historii najnowszej. Wiedza o przeszłości oraz jej rozpowszechnianie miały wówczas służyć delegitymizacji ustroju komunistycznego, poprzez ukazanie, że po wojnie został on wprowadzony siłą z pomocą obcego mocarstwa, ale również ustanowić kontinuum między opozycją wobec ustroju a walką Polaków o niepodległość. Historycy musieli więc opowiedzieć się po którejś ze stron, bez względu na to, czy byli zachęcani do przyłączenia się do ruchu opozycyjnego, czy oskarżani o to, że przyczynili się do fałszowania historii bądź konfrontowani z pracami badaczy tworzących historię alternatywną, którzy rzadko byli akademikami.

Choć wśród opozycyjnych badaczy było sporo historyków, ci zaangażowani zajmowali często pozycję na marginesie świata akademickiego: chodziło raczej o studentów, doktorantów i asystentów niż profesorów. Określenie „historyk” jest więc tutaj używane w szerokim znaczeniu: odsyła zarówno do uprawiających ten zawód (akademików i nauczycieli), jak również osób z wykształceniem historycznym oraz historyków amatorów. Innowacje historiograficzne kształtowały się na obrzeżach świata akademickiego. Opozycyjna historia była alternatywna w dwojakim sensie: oczywiście poprzez treść, ale również ze względu na warunki, w jakich powstawała, ponieważ nawet wtedy, gdy uprawiali ją akademicy, wyniki ich badań publikowano w „drugim obiegu”. Taki wybór oznaczał akceptację warunków odbiegających od zwyczajowych zasad funkcjonowania badań i edycji naukowych: publikację pod pseudonimem, uniknięcie recenzji, posługiwanie się tonem czasem ocierającym się o pamflet. Co więcej, sam fakt głoszenia interpretacji zakazanych w oficjalnym obiegu oznaczał zajęcie pewnego stanowiska politycznego, a także ryzyko, że zostanie się uznanym za członka opozycji zarówno przez władze (co mogło się wiązać z represjami), jak i tych,
W jaki sposób nowa konfiguracja polityczna, która powstała w następstwie narodzin opozycji intelektualnej oraz „Solidarności”, zmieniła warunki uprawiania historii najnowszej? Stworzenie tzw. drugiego obiegu wydawniczego, w ramach którego publikacje wydawane w podziemiu przez różne organizacje opozycyjne rozpowszechniano w sposób nieoficjalny, począwszy od końca lat 70. aż do 1989 r., umożliwiło intelektualistom, pisarzom i akademikom uwolnienie się od cenzury. Organizacje oraz publikacje opozycyjne stworzyły więc obszar rozwoju historiografii alternatywnej wobec oficjalnej. Opozycjoniści żywo interesowali się tematyką historyczną, zwłaszcza zagadnieniami związanymi z II wojną światową oraz genezą ustroju komunistycznego, a więc aspektami historii Polski poddanymi najsilniejszej tabuizacji i określanymi jako „białe plamy”, przez odniesienie do luk powstających w oficjalnych publikacjach pod wpływem działalności cenzury. O ile rozwój opozycji wobec ustroju PRL umożliwił autorom publikację w wydawnictwach wolnych od kontroli politycznej, o tyle domaganie się historii „prawdziwej”, „odkłamanej”, było wyrazem idei czyniącej z historii nie tylko przedmiot, ale i środek walki politycznej. Choć nie miała ona takiego samego charakteru i nie posługiwała się tymi samymi narzędziami co zewnętrzny przymus wywierany przez politykę ideologizacji historii prowadzoną przez PZPR, koncepcja ta również wywierała heteronomiczną presję na rozwój historii najnowszej. Wiedza o przeszłości oraz jej rozpowszechnianie miały wówczas służyć delegitymizacji ustroju komunistycznego, poprzez ukazanie, że po wojnie został on wprowadzony siłą z pomocą obcego mocarstwa, ale również ustanowić kontinuum między opozycją wobec ustroju a walką Polaków o niepodległość. Historycy musieli więc opowiedzieć się po którejś ze stron, bez względu na to, czy byli zachęcani do przyłączenia się do ruchu opozycyjnego, czy oskarżani o to, że przyczynili się do fałszowania historii bądź konfrontowani z pracami badaczy tworzących historię alternatywną, którzy rzadko byli akademikami.

Choć wśród opozycyjnych badaczy było sporo historyków, ci zaangażowani zajmowali często pozycję na marginesie świata akademickiego: chodziło raczej o studentów, doktorantów i asystentów niż profesorów. Określenie „historyk” jest więc tutaj używane w szerokim znaczeniu: odsyła zarówno do uprawiających ten zawód (akademików i nauczycieli), jak również osób z wykształceniem historycznym oraz historyków amatorów. Innowacje historiograficzne kształtowały się na obrzeżach świata akademickiego. Opozycyjna historia była alternatywna w dwojakim sensie: oczywiście poprzez treść, ale również ze względu na warunki, w jakich powstawała, ponieważ nawet wtedy, gdy uprawiali ją akademicy, wyniki ich badań publikowano w „drugim obiegu”. Taki wybór oznaczał akceptację warunków odbiegających od zwyczajowych zasad funkcjonowania badań i edycji naukowych: publikację pod pseudonimem, uniknięcie recenzji, posługiwanie się tonem czasem ocierającym się o pamflet. Co więcej, sam fakt głoszenia interpretacji zakazanych w oficjalnym obiegu oznaczał zajęcie pewnego stanowiska politycznego, a także ryzyko, że zostanie się uznanym za członka opozycji zarówno przez władze (co mogło się wiązać z represjami), jak i tych,
którzy się z nią identyfikowali i oczekiwali alternatywnej narracji, potwierdzającej ich koncepcje polityczne. Wykorzystywanie możliwości, jakie oferowała opozycja, do odnowy historii najnowszej było więc równoznaczne z zaangażowaniem politycznym i choćby milczącym akcesem do programu dysydentów. Opozycyjni intelektualiści nawiązywali też w ten sposób do etosu inteligencji aspirującej do odgrywania roli politycznej.

W niniejszym rozdziale zajmę się trzema aspektami zaangażowania intelektualnego mającego na celu stworzenie alternatywnej historii najnowszej w związku z rozwojem opozycji wobec ustroju PRL. Najpierw zobaczymy, że wytwarzanie oraz rozpowszechnianie wiedzy alternatywnej względem oficjalnej ideologii stanowiło jeden z głównych celów opozycji intelektualnej, o czym świadczy stworzenie już pod koniec lat 70. przez intelektualistów związanych z KOR Towarzystwa Kursów Naukowych (zob. *Opozycyjna inteligencja*). Następnie przeanalizuję próbę reformy programów nauczania historii podjętą przez „Solidarność” w latach 1980–1981, starając się wyciągnąć z niej wnioski dotyczące stosunków sił oraz konfliktów odnoszących się do legitymizacji, strukturyzujących wówczas pole historii (zob. *Zmieniać historię, żeby zmienić ustrój? Historia w szkole jako element walki politycznej w epoce „Solidarności”*). W dalszej kolejności omówię wpływ epizodu „Solidarności” na tworzenie naukowej historii sensu stricto, poprzez drugoobiegowe publikacje historyków zajmujących się historią najnowszą (zob. *Wpływ „karnawału «Solidarności» na rozwój historiografii naukowej*).

# 1. Opozycyjna inteligencja

## Stopniowe zrywanie intelektualistów z partią

Na temat polskiej opozycji antykomunistycznej powstało już wiele opracowań<fnref n="1" />. Niezbędne jest natomiast krótkie omówienie kontekstu, w którym doszło do zaangażowania się polskich intelektualistów w działalność opozycyjną, aby zrozumieć rolę i miejsce, jakie zajmowali w niej historycy. Chodzi również o odtworzenie wizji świata intelektualistów zaangażowanych w tę działalność, gdyż z niej wynika instrumentalne traktowanie wiedzy o przeszłości.

Po destalinizacji i rozczarowaniach „rewizjonistów” w drugiej połowie lat 60. narodziła się opozycja polityczna wobec ustroju, która już nie tylko krytykowała biurokratyczne wypaczenia istniejącego systemu, ale i zmierzała do jego transformacji. Zaangażowali się w nią początkowo akademicy, pisarze, dziennikarze i artyści, a więc przedstawiciele inteligencji. Po zakończonych

<footnote n="1">¹ Zob. m.in. D. Ost, *Solidarity and the Politics of Anti-Politics*. *Opposition and Reform in Poland since 1968*, Philadelphia 1990; A. Friszke, *Opozycja polityczna w PRL 1945–1980*, Londyn 1994; B.J. Falk, *The Dilemmas of Dissidence in East-Central Europe*. *Citizen Intellectuals and Philosopher Kings*, Budapest 2003; A. Friszke, *Anatomia buntu: Kuroń, Modzelewski i komandosi*, Kraków 2010.</footnote>
którzy się z nią identyfikowali i oczekiwali alternatywnej narracji, potwierdzającej ich koncepcje polityczne. Wykorzystywanie możliwości, jakie oferowała opozycja, do odnowy historii najnowszej było więc równoznaczne z zaangażowaniem politycznym i choćby milczącym akcesem do programu dysydentów. Opozycyjni intelektualiści nawiązywali też w ten sposób do etosu inteligencji aspirującej do odgrywania roli politycznej.

W niniejszym rozdziale zajmę się trzema aspektami zaangażowania intelektualnego mającego na celu stworzenie alternatywnej historii najnowszej w związku z rozwojem opozycji wobec ustroju PRL. Najpierw zobaczymy, że wytwarzanie oraz rozpowszechnianie wiedzy alternatywnej względem oficjalnej ideologii stanowiło jeden z głównych celów opozycji intelektualnej, o czym świadczy stworzenie już pod koniec lat 70. przez intelektualistów związanych z KOR Towarzystwa Kursów Naukowych (zob. *Opozycyjna inteligencja*). Następnie przeanalizuję próbę reformy programów nauczania historii podjęta przez „Solidarność” w latach 1980–1981, starając się wyciągnąć z niej wnioski dotyczące stosunków sił oraz konfliktów odnoszących się do legitymizacji, strukturyzujących wówczas pole historii (zob. *Zmieniać historię, żeby zmienić ustrój? Historia w szkole jako element walki politycznej w epoce „Solidarności”*). W dalszej kolejności omówię wpływ epizodu „Solidarności” na tworzenie naukowej historii sensu stricto, poprzez drugoobiegowe publikacje historyków zajmujących się historią najnowszą (zob. *Wpływ „karnawału «Solidarności» na rozwój historiografii naukowej*).

# 1. Opozycyjna inteligencja

## Stopniowe zrywanie intelektualistów z partią

Na temat polskiej opozycji antykomunistycznej powstało już wiele opracowań<fnref n="1" />. Niezbędne jest natomiast krótkie omówienie kontekstu, w którym doszło do zaangażowania się polskich intelektualistów w działalność opozycyjną, aby zrozumieć rolę i miejsce, jakie zajmowali w niej historycy. Chodzi również o odtworzenie wizji świata intelektualistów zaangażowanych w tę działalność, gdyż z niej wynika instrumentalne traktowanie wiedzy o przeszłości.

Po destalinizacji i rozczarowaniach „rewizjonistów” w drugiej połowie lat 60. narodziła się opozycja polityczna wobec ustroju, która już nie tylko krytykowała biurokratyczne wypaczenia istniejącego systemu, ale i zmierzała do jego transformacji. Zaangażowali się w nią początkowo akademicy, pisarze, dziennikarze i artyści, a więc przedstawiciele inteligencji. Po zakończonych

<footnote n="1">¹ Zob. m.in. D. Ost, *Solidarity and the Politics of Anti-Politics*. *Opposition and Reform in Poland since 1968*, Philadelphia 1990; A. Friszke, *Opozycja polityczna w PRL 1945–1980*, Londyn 1994; B.J. Falk, *The Dilemmas of Dissidence in East-Central Europe. Citizen Intellectuals and Philosopher Kings*, Budapest 2003; A. Friszke, *Anatomia buntu: Kuroń, Modzelewski i komandosi*, Kraków 2010.</footnote>
niepowodzeniem wystąpieniach, które miały na celu walkę z cenzurą i których istotnym etapem był ruch studencki z marca 1968 r., doszli oni do przekonania, że reżimu nie da się zreformować. Przejściu do opozycji intelektualistów, z których wielu wystąpiło z PZPR, towarzyszyła refleksja nad strategią. Po klęsce ruchu studenckiego w 1968 r. oraz stłumieniu Praskiej Wiosny nastąpiła rozprawa z robotnikami Stoczni Gdańskiej protestującymi w grudniu 1970 r. Z tej serii porażek opozycyjni intelektualiści wyciągnęli wniosek, że strategia oparta na konfrontacji jest nieskuteczna. W związku z tym zaproponowali bardziej ugodowe hasła, w nadziei, że nie spowodują tak brutalnych represji. Porozumienia helsińskie, podpisane w 1975 r. przez państwa znajdujące się po obu stronach żelaznej kurtyny, stanowiły punkt oparcia dla postulatów dotyczących praw człowieka i podstawowych wolności. Grupa intelektualistów, głównie warszawskich, utworzyła więc w 1976 r. Komitet Obrony Robotników, aby zapewnić strajkującym robotnikom pomoc prawną, a także symboliczne wsparcie, poprzez pisanie otwartych listów i petycji podpisywanych przez osobistości ze świata kultury oraz akademików<fnref n="2" />.

Założenie KOR świadczy o tym, że opozycyjni intelektualiści postawili na strategię polegającą na poszukiwaniu kompromisu z władzami. KOR zamierzał prowadzić działalność określaną jako „społeczna” (pomoc medyczna, a także w szukaniu pracy, wsparcie finansowe i psychologiczne), a nie „polityczna”<fnref n="3" />, co David Ost określił „polityką antypolityczną”<fnref n="4" />. Działalność KOR wpisywała się więc w ramy instytucjonalne PRL, dzięki czemu zyskał on dość szerokie poparcie. Jego członkowie upubliczniali swoje nazwiska i adresy, aby nie uważano ich za spiskowców<fnref n="5" />. Celem długofalowym było jednak doprowadzenie do dogłębnej transformacji politycznej ustroju. W odróżnieniu od „rewizjonistów”, członkowie KOR nie dążyli już do przemian wewnątrzustrojowych, lecz do zmiany samego ustroju. Zwolennicy tej strategii, sprzyjający kompromisowi z PZPR, mającemu na celu doprowadzenie do stopniowych zmian, inspirowali się procesami przemian demokratycznych, do jakich doszło w latach 70. w Hiszpanii i Portugalii<fnref n="6" />. Sposób działania KOR zapowiadał strategię „Solidarności”, której zresztą dostarczył ekspertów. Rozwiązał się tuż przed I Zjazdem „Solidarności” w 1981 r., a jego członkowie wstępili do związku.

Ta zarysowana tutaj w wielkim skrócie historia jest również historią intelektualistów, którzy po początkowym etapie działalności w szeregach PZPR stopniowo się od niej dystansowali: najpierw poprzez rewizjonizm, później, po 1968 r., postanawiając przygotowywać zmianę polityczną poza partią.

<footnote n="2">² A. Friszke, *Opozycja polityczna...*, s. 356.</footnote>

<footnote n="3">³ B.J. Falk, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="4">⁴ D. Ost, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Co nie zapobiegło ich inwigilacji przez Służbę Bezpieczeństwa (zakładaniu podsluchów, śledzeniu, przeszukaniom, przesłuchaniom, zwalnianiu z pracy); por. A. Friszke, *Opozycja polityczna...*, s. 347–348.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Tamże, s. 370–371.</footnote>
niepowodzeniem wystąpieniach, które miały na celu walkę z cenzurą i których istotnym etapem był ruch studencki z marca 1968 r., doszli oni do przekonania, że reżimu nie da się zreformować. Przejściu do opozycji intelektualistów, z których wielu wystąpiło z PZPR, towarzyszyła refleksja nad strategią. Po klęsce ruchu studenckiego w 1968 r. oraz stłumieniu Praskiej Wiosny nastąpiła rozprawa z robotnikami Stoczni Gdańskiej protestującymi w grudniu 1970 r. Z tej serii porażek opozycyjni intelektualiści wyciągnęli wniosek, że strategia oparta na konfrontacji jest nieskuteczna. W związku z tym zaproponowali bardziej ugodowe hasła, w nadziei, że nie spowodują tak brutalnych represji. Porozumienia helsińskie, podpisane w 1975 r. przez państwa znajdujące się po obu stronach żelaznej kurtyny, stanowiły punkt oparcia dla postulatów dotyczących praw człowieka i podstawowych wolności. Grupa intelektualistów, głównie warszawskich, utworzyła więc w 1976 r. Komitet Obrony Robotników, aby zapewnić strajkującym robotnikom pomoc prawną, a także symboliczne wsparcie, poprzez pisanie otwartych listów i petycji podpisywanych przez osobistości ze świata kultury oraz akademików<fnref n="2" />.

Założenie KOR świadczy o tym, że opozycyjni intelektualiści postawili na strategię polegającą na poszukiwaniu kompromisu z władzami. KOR zamierzał prowadzić działalność określaną jako „społeczna” (pomoc medyczna, a także w szukaniu pracy, wsparcie finansowe i psychologiczne), a nie „polityczna”<fnref n="3" />, co David Ost określił „polityką antypolityczną”<fnref n="4" />. Działalność KOR wpisywała się więc w ramy instytucjonalne PRL, dzięki czemu zyskał on dość szerokie poparcie. Jego członkowie upubliczniali swoje nazwiska i adresy, aby nie uważano ich za spiskowców<fnref n="5" />. Celem długofalowym było jednak doprowadzenie do dogłębnej transformacji politycznej ustroju. W odróżnieniu od „rewizjonistów”, członkowie KOR nie dążyli już do przemian wewnątrzustrojowych, lecz do zmiany samego ustroju. Zwolennicy tej strategii, sprzyjający kompromisowi z PZPR, mającemu na celu doprowadzenie do stopniowych zmian, inspirowali się procesami przemian demokratycznych, do jakich doszło w latach 70. w Hiszpanii i Portugalii<fnref n="6" />. Sposób działania KOR zapowiadał strategię „Solidarności”, której zresztą dostarczył ekspertów. Rozwiązał się tuż przed I Zjazdem „Solidarności” w 1981 r., a jego członkowie wstępili do związku.

Ta zarysowana tutaj w wielkim skrócie historia jest również historią intelektualistów, którzy po początkowym etapie działalności w szeregach PZPR stopniowo się od niej dystansowali: najpierw poprzez rewizjonizm, później, po 1968 r., postanawiając przygotowywać zmianę polityczną poza partią.

<footnote n="2">² A. Friszke, *Opozycja polityczna...*, s. 356.</footnote>

<footnote n="3">³ B.J. Falk, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="4">⁴ D. Ost, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Co nie zapobiegło ich inwigilacji przez Służbę Bezpieczeństwa (zakładaniu podsluchów, śledzeniu, przeszukaniom, przesłuchaniom, zwalnianiu z pracy); por. A. Friszke, *Opozycja polityczna...*, s. 347–348.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Tamże, s. 370–371.</footnote>
Uniwersytet Warszawski zajmował kluczowe miejsce w genezie tej opozycji intelektualnej. Dwaj absolwenci Wydziału Historycznego, Jacek Kuroń oraz Karol Modzelewski, opublikowali 18 marca 1965 r. krytyczną analizę ustroju Polski Ludowej, znaną pt. *List otwarty do partii*. Kuroń, absolwent z 1957 r., działał jako instruktor w harcerstwie, gdzie przyczynił się do powstania skrzydła laickiego, powiązanego z młodzieżówkami partyjnymi. Był także związan z Wydziałem Pedagogicznym UW. Modzelewski był natomiast doktorantem (mediewistą) i asystentem na Wydziale Historycznym. Mieli odpowiednio 30 i 28 lat. Pod koniec 1964 r. zostali wykluczeni z PZPR, a Modzelewskiemu odebrano stypendium doktoranckie ze względu na działalność wywrotową: wraz z kilkoma kolegami z uczelni w 1962 r. założyli Polityczny Klub Dyskusyjny, w ramach którego wypracowali marksistowską krytykę ustroju komunistycznego w Polsce. W tym klubie zredagowali *List otwarty do partii*, którego źródła inspiracji były różnorodne: od polskiego rewizjonizmu z lat 1956–1957, poprzez trockizm aż po pisma jugosłowiańskiego polityka i pisarza politycznego Milovana Đilasa<fnref n="7" />. Za rozpowszechnianie (kolportaż wśród studentów UW) tego listu jego autory zostali postawieni przed sądem i skazani na kary więzienia. Epizod ten oraz jego konsekwencje na UW pokazują ferment panujący wśród części młodzieży polskiej w latach 60. Młodzież kontestującą pociągały idee Modzelewskiego i Kuronia, którego wielu, np. Adam Michnik, poznało w świeckim harcerstwie. To ci młodzi ludzie zainicjowali ruch studencki Marca 1968 r., a następnie działalność KOR, a w latach 1980–1989 byli doradcami przywódców „Solidarności” i odegrali aktywną rolę w polskim życiu politycznym po 1989 r.

Rok 1968, zwykle uznawany za ten, w którym doszło do rozejścia się dróg intelektualistów i PZPR, zapowiadał więc wiele zjawisk, wśród których była również publikacja, w 1964 r., listu otwartego krytykującego cenzurę oraz materialne warunki życia przedstawicieli sektora kultury, podpisanego przez 34 pisarzy i naukowców. Po wyjściu z więzienia w 1967 r. Kuroń i Modzelewski aktywnie współorganizowali w marcu 1968 r. studencki ruch protestu, który uzyskał szczególnie szeroki zasięg na UW. Wydarzenia te zapoczątkowały protesty przeciw cenzurze po zdjęciu ze sceny *Dziadów* Adama Mickiewicza, zawarta w nich krytyka caratu została bowiem uznana za potępienie systemu sowieckiego, jednak wpisywały się one również w cały szereg wystąpień młodzieży po obu stronach żelaznej kurtyny. Część intelektualistów przyłączyła się do protestów przeciw cenzurze: pod koniec lutego Związek Literatów Polskich skrytykował, posługując się przykładem zdjęcia *Dziadów*, ingerencję władzy politycznej w życie kulturalne<fnref n="8" />. Akademicy popierający ruch narazili się na represje.

Choć minęły już czasy procesów politycznych i czystek charakterystycznych dla epoki stalinowskiej, w następstwie Marca 1968 r. władze próbowały „odciąć” od młodzieży niepokornych intelektualistów. Chodziło o odizolowanie

<footnote n="7">⁷ J. Eisler, *Polski rok 1968*, Warszawa 2006, s. 60–61.</footnote>

<footnote n="8">⁸ Tamże, s. 199.</footnote>
Uniwersytet Warszawski zajmował kluczowe miejsce w genezie tej opozycji intelektualnej. Dwaj absolwenci Wydziału Historycznego, Jacek Kuroń oraz Karol Modzelewski, opublikowali 18 marca 1965 r. krytyczną analizę ustroju Polski Ludowej, znaną pt. *List otwarty do partii*. Kuroń, absolwent z 1957 r., działał jako instruktor w harcerstwie, gdzie przyczynił się do powstania skrzydła laickiego, powiązanego z młodzieżówkami partyjnymi. Był także związan z Wydziałem Pedagogicznym UW. Modzelewski był natomiast doktorantem (mediewistą) i asystentem na Wydziale Historycznym. Mieli odpowiednio 30 i 28 lat. Pod koniec 1964 r. zostali wykluczeni z PZPR, a Modzelewskiemu odebrano stypendium doktoranckie ze względu na działalność wywrotową: wraz z kilkoma kolegami z uczelni w 1962 r. założyli Polityczny Klub Dyskusyjny, w ramach którego wypracowali marksistowską krytykę ustroju komunistycznego w Polsce. W tym klubie zredagowali *List otwarty do partii*, którego źródła inspiracji były różnorodne: od polskiego rewizjonizmu z lat 1956–1957, poprzez trockizm aż po pisma jugosłowiańskiego polityka i pisarza politycznego Milovana Đilasa<fnref n="7" />. Za rozpowszechnianie (kolportaż wśród studentów UW) tego listu jego autory zostali postawieni przed sądem i skazani na kary więzienia. Epizod ten oraz jego konsekwencje na UW pokazują ferment panujący wśród części młodzieży polskiej w latach 60. Młodzież kontestującą pociągały idee Modzelewskiego i Kuronia, którego wielu, np. Adam Michnik, poznało w świeckim harcerstwie. To ci młodzi ludzie zainicjowali ruch studencki Marca 1968 r., a następnie działalność KOR, a w latach 1980–1989 byli doradcami przywódców „Solidarności” i odegrali aktywną rolę w polskim życiu politycznym po 1989 r.

Rok 1968, zwykle uznawany za ten, w którym doszło do rozejścia się dróg intelektualistów i PZPR, zapowiadał więc wiele zjawisk, wśród których była również publikacja, w 1964 r., listu otwartego krytykującego cenzurę oraz materialne warunki życia przedstawicieli sektora kultury, podpisanego przez 34 pisarzy i naukowców. Po wyjściu z więzienia w 1967 r. Kuroń i Modzelewski aktywnie współorganizowali w marcu 1968 r. studencki ruch protestu, który uzyskał szczególnie szeroki zasięg na UW. Wydarzenia te zapoczątkowały protesty przeciw cenzurze po zdjęciu ze sceny *Dziadów* Adama Mickiewicza, zawarta w nich krytyka caratu została bowiem uznana za potępienie systemu sowieckiego, jednak wpisywały się one również w cały szereg wystąpień młodzieży po obu stronach żelaznej kurtyny. Część intelektualistów przyłączyła się do protestów przeciw cenzurze: pod koniec lutego Związek Literatów Polskich skrytykował, posługując się przykładem zdjęcia *Dziadów*, ingerencję władzy politycznej w życie kulturalne<fnref n="8" />. Akademicy popierający ruch narazili się na represje.

Choć minęły już czasy procesów politycznych i czystek charakterystycznych dla epoki stalinowskiej, w następstwie Marca 1968 r. władze próbowały „odciąć” od młodzieży niepokornych intelektualistów. Chodziło o odizolowanie

<footnote n="7">⁷ J. Eisler, *Polski rok 1968*, Warszawa 2006, s. 60–61.</footnote>

<footnote n="8">⁸ Tamże, s. 199.</footnote>
ich poprzez odsunięcie od zajęć. Wśród popierających studentów protestujących w 1968 r. był Tadeusz Manteuffel, który został usunięty z Wydziału Historycznego UW, ale pozostał dyrektorem IH PAN<fnref n="9" />. Witold Kula i jego żona Nina Assorodobraj-Kula wystąpili z inicjatywą listu protestacyjnego przeciwko represjom wymierzonym w ruch studencki, który podpisało 17 akademików będących członkami PZPR, w tym historycy Juliusz Bardach, Bogusław Leśnodorski i Henryk Samsonowicz. Polscy naukowcy uniknęli masowej czystki. Chociaż PZPR zidentyfikował, przy okazji wydarzeń marcowych, grupę „rewizjonistów” w IH PAN (Bronisław Geremek, Jerzy Holzer, Jerzy Jedlicki, Krystyna Kersten, Tadeusz Łepkowski), żadne z nich nie zostało zwolnione. Natomiast jeszcze w tym samym roku wystąpili z partii: Jedlicki jako jedyny złożył legitymację w marcu, a Geremek, Kersten i Łepkowski poszli w jego ślady po interwencji sił Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Holzer wystąpił z partii dopiero w 1978 r., ale już wcześniej aktywnie działał w opozycji, m.in. publikując pod pseudonimem wiele tekstów poświęconych politycznej historii Polski w XX w.<fnref n="10" /> Przykład ten pokazuje, że przynależność do partii nie uniemożliwia otwartego lub kontspiracyjnego zaangażowania w działalność opozycyjną.

Natomiast antysemicka czystka przeprowadzona przez władze w 1968 r. miała bardziej dalekosiężne skutki dla kadry uniwersyteckiej. Było to ściśle związanze z rywalizacją w kręgach przywódczych PZPR, gdzie frakcja, której przewodził minister spraw wewnętrznych Mieczysław Moczar, posługiwała się mitem żydowskiego spisku w ramach aparatu państwowego, aby osłabić Gomułkę. Ta antysemicka retoryka opierała się na wielu elementach: od 1956 r. frakcja Moczara rozpowszechnała opinii, że to Żydzi ponoszą odpowiedzialność za stalinowskie zbrodnie, podkreślając ich nadreprezentację wśród pracowników Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego<fnref n="11" />, a także żydowskie pochodzenie części stalinowskich przywódców (np. Jakuba Bermana<fnref n="12" />). Mitowi „żydokomuny” towarzyszył czynnik o charakterze raczej strukturalnym: w PZPR Moczara i jego zwolenników nazywano „partyzantami”, odnosząc się do ich przeszłości w komunistycznej partyzantce na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej. Przeciwwstawiano im polskich przywódców komunistycznych sprowadzonych z ZSRR pod koniec wojny, których większość była pochodzenia żydowskiego. Wreszcie dwa czynniki mocniej związane z kontekstem ułatwiały stygmatyzację

<footnote n="9">⁹ T.P. Rutkowski, *Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski (1956–1970)*, „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 97–103.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ A. Friszke, *Historycy przed przelomem. Z dziejów Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1975–1979*, w: *Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005*, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 552–575.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ A. Paczkowski, *Żydzi w UB. Próba weryfikacji stereotypu*, w: *Komunizm. Ideologia, system, ludzie*, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 192–204.</footnote>

<footnote n="12">¹² M. Shore, *Children of the Revolution. Communism, Zionism, and the Berman Brothers, „Jewish Social Studies”* 10, 2004, nr 3, s. 23–86.</footnote>
ich poprzez odsunięcie od zajęć. Wśród popierających studentów protestujących w 1968 r. był Tadeusz Manteuffel, który został usunięty z Wydziału Historycznego UW, ale pozostał dyrektorem IH PAN<fnref n="9" />. Witold Kula i jego żona Nina Assorodobraj-Kula wystąpili z inicjatywą listu protestacyjnego przeciwko represjom wymierzonym w ruch studencki, który podpisało 17 akademików będących członkami PZPR, w tym historycy Juliusz Bardach, Bogusław Leśnodorski i Henryk Samsonowicz. Polscy naukowcy uniknęli masowej czystki. Chociaż PZPR zidentyfikował, przy okazji wydarzeń marcowych, grupę „rewizjonistów” w IH PAN (Bronisław Geremek, Jerzy Holzer, Jerzy Jedlicki, Krystyna Kersten, Tadeusz Łepkowski), żadne z nich nie zostało zwolnione. Natomiast jeszcze w tym samym roku wystąpili z partii: Jedlicki jako jedyny złożył legitymację w marcu, a Geremek, Kersten i Łepkowski poszli w jego ślady po interwencji sił Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Holzer wystąpił z partii dopiero w 1978 r., ale już wcześniej aktywnie działał w opozycji, m.in. publikując pod pseudonimem wiele tekstów poświęconych politycznej historii Polski w XX w.<fnref n="10" /> Przykład ten pokazuje, że przynależność do partii nie uniemożliwia otwartego lub kont conspiracyjnego zaangażowania w działalność opozycyjną.

Natomiast antysemicka czystka przeprowadzona przez władze w 1968 r. miała bardziej dalekosiężne skutki dla kadry uniwersyteckiej. Było to ściśle związanze z rywalizacją w kręgach przywódczych PZPR, gdzie frakcja, której przewodził minister spraw wewnętrznych Mieczysław Moczar, posługiwała się mitem żydowskiego spisku w ramach aparatu państwowego, aby osłabić Gomułkę. Ta antysemicka retoryka opierała się na wielu elementach: od 1956 r. frakcja Moczara rozpowszechnała opinii, że to Żydzi ponoszą odpowiedzialność za stalinowskie zbrodnie, podkreślając ich nadreprezentację wśród pracowników Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego<fnref n="11" />, a także żydowskie pochodzenie części stalinowskich przywódców (np. Jakuba Bermana<fnref n="12" />). Mitowi „żydokomuny” towarzyszył czynnik o charakterze raczej strukturalnym: w PZPR Moczara i jego zwolenników nazywano „partyzantami”, odnosząc się do ich przeszłości w komunistycznej partyzantce na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej. Przeciwwstawiano im polskich przywódców komunistycznych sprowadzonych z ZSRR pod koniec wojny, których większość była pochodzenia żydowskiego. Wreszcie dwa czynniki mocniej związane z kontekstem ułatwiały stygmatyzację

<footnote n="9">⁹ T.P. Rutkowski, *Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski (1956–1970)*, „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 97–103.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ A. Friszke, *Historycy przed przełomem. Z dziejów Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1975–1979*, w: *Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005*, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 552–575.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ A. Paczkowski, *Żydzi w UB. Próba weryfikacji stereotypu*, w: *Komunizm. Ideologia, system, ludzie*, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 192–204.</footnote>

<footnote n="12">¹² M. Shore, *Children of the Revolution. Communism, Zionism, and the Berman Brothers, „Jewish Social Studies”* 10, 2004, nr 3, s. 23–86.</footnote>
„syjonistów”: wojna sześćiodniowa w czerwcu 1967 r., w trakcie której państwa arabskie, sprzymierzone z blokiem komunistycznym, poniosły klęskę w starciu z Izraelem, oraz ruch studencki z marca 1968 r., gdyż w propagandzie często podkreślano żydowskie pochodzenie niektórych liderów (Seweryna Blumsztajna, Adama Michnika).

W następstwie antysemickiej nagonki w 1968 r. wielu Polaków pochodzenia żydowskiego zostało wyrzuconych z Polski. Czystka dotknęła również oficjalne instytucje oraz PZPR. Jej ofiarą padli niektórzy historycy, ale w mniejszym stopniu niż przedstawiciele innych dyscyplin, takich jak filozofia, socjologia i ekonomia<fnref n="13" />. Wywodzili się oni głównie z Zakładu Historii Partii: jego kierownictwo zdymisjonowano, a w 1971 r. ZHP zlikwidowano. Poza tym wyemigrowała większość naukowców pracujących w Żydowskim Instytucie Historycznym<fnref n="14" />. Już wcześniej zidentyfikowani „rewizjoniści” zostali usunięci z UW i wyjechali na Zachód: chodzi tu o filozofów Leszka Kołakowskiego, Bronisława Baczkę oraz Krzysztofa Pomiana, a także socjologa Zygmunta Baumana<fnref n="15" />. Historyków to zjawisko dotknęło w znacznie mniejszym stopniu. Być może dlatego, że czolowe postaci dyscypliny nie zabierały głosu w sprawie tych aspektów polityki partii, które nie dotyczyły bezpośrednio historii. Kontestujący historycy to byli raczej studenci i asystenci: zajmowali oni miejsce na marginesie dyscypliny. W związku z tym groziły im poważniejsze sankcje: nie tyle usunięcie z universytetu czy emigracja, ile więzienie. W 1969 r. Michnik został skazany na 3 lata więzienia, a Kuroń i Modzelewski na 3,5 roku. Były to najdłuższe kary więzienia zasadzone za udział w wydarzeniach Marca 1968 r. Wszyscy zostali zwolnieni przedterminowo.

Po powstaniu KOR w 1976 r., a następnie innych organizacji opozycyjnych, pojawiły się dziesiątki konspiracyjnych wydawnictw i publikacji. Sam KOR wydawał kilka periodyków. Teksty powielano w tysiącach egzemplarzy i rozprowadzano za pośrednictwem działaczy, współtworząc „drugi obieg” wydawniczy, który nie podlegał cenzurze. KOR utworzył także konspiracyjne wydawnictwo NOWA (Niezależna Oficyna Wydawnicza), publikujące periodyki, a także książki. Celem było złamanie monopolu informacyjnego reżimu. Inicjatywa KOR nie była jedyna i korzystał on ze wsparcia polskiej emigracji na Zachodzie. Paryska „Kultura”, wydająca również „Zeszyty Historyczne”, publikowała teksty Polaków przebywających na emigracji, ale także opozycjonistów żyjących w kraju, z Polski dostarczano do Paryża rękopisy. Czasopismo „Aneks” oraz wydawnictwo o tej samej nazwie, stworzone przez Polaków, którzy wyemigrowali w 1968 r. (m.in. politologa Aleksandra Smolara oraz socjologa Jana Tomasza Grossa) powoływało się na myśl Leszka Kołakowskiego i również

<footnote n="13">¹³ A. Friszke, *Historia najnowsza i historycy*, ZH, 1981, nr 56, s. 93–114.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ T.P. Rutkowski, *Władze PRL i historycy...*, s. 97–103.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ A. Friszke, *Nad genezą Marca 1968. Konflikt w PZPR na Uniwersytecie Warszawskim 1965–1967*, w: tenże, *Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL*, Warszawa 2007, s. 140–175.</footnote>
„syjonistów”: wojna sześćiodniowa w czerwcu 1967 r., w trakcie której państwa arabskie, sprzymierzone z blokiem komunistycznym, poniosły klęskę w starciu z Izraelem, oraz ruch studencki z marca 1968 r., gdyż w propagandzie często podkreślano żydowskie pochodzenie niektórych liderów (Seweryna Blumsztajna, Adama Michnika).

W następstwie antysemickiej nagonki w 1968 r. wielu Polaków pochodzenia żydowskiego zostało wyrzuconych z Polski. Czystka dotknęła również oficjalne instytucje oraz PZPR. Jej ofiarą padli niektórzy historycy, ale w mniejszym stopniu niż przedstawiciele innych dyscyplin, takich jak filozofia, socjologia i ekonomia<fnref n="13" />. Wywodzili się oni głównie z Zakładu Historii Partii: jego kierownictwo zdymisjonowano, a w 1971 r. ZHP zlikwidowano. Poza tym wyemigrowała większość naukowców pracujących w Żydowskim Instytucie Historycznym<fnref n="14" />. Już wcześniej zidentyfikowani „rewizjoniści” zostali usunięci z UW i wyjechali na Zachód: chodzi tu o filozofów Leszka Kołakowskiego, Bronisława Baczkę oraz Krzysztofa Pomiana, a także socjologa Zygmunta Baumana<fnref n="15" />. Historyków to zjawisko dotknęło w znacznie mniejszym stopniu. Być może dlatego, że czolowe postaci dyscypliny nie zabierały głosu w sprawie tych aspektów polityki partii, które nie dotyczyły bezpośrednio historii. Kontestujący historycy to byli raczej studenci i asystenci: zajmowali oni miejsce na marginesie dyscypliny. W związku z tym groziły im poważniejsze sankcje: nie tyle usunięcie z universytetu czy emigracja, ile więzienie. W 1969 r. Michnik został skazany na 3 lata więzienia, a Kuroń i Modzelewski na 3,5 roku. Były to najdłuższe kary więzienia zasadzone za udział w wydarzeniach Marca 1968 r. Wszyscy zostali zwolnieni przedterminowo.

Po powstaniu KOR w 1976 r., a następnie innych organizacji opozycyjnych, pojawiły się dziesiątki konspiracyjnych wydawnictw i publikacji. Sam KOR wydawał kilka periodyków. Teksty powielano w tysiącach egzemplarzy i rozprowadzano za pośrednictwem działaczy, współtworząc „drugi obieg” wydawniczy, który nie podlegał cenzurze. KOR utworzył także konspiracyjne wydawnictwo NOWA (Niezależna Oficyna Wydawnicza), publikujące periodyki, a także książki. Celem było złamanie monopolu informacyjnego reżimu. Inicjatywa KOR nie była jedyna i korzystał on ze wsparcia polskiej emigracji na Zachodzie. Paryska „Kultura”, wydająca również „Zeszyty Historyczne”, publikowała teksty Polaków przebywających na emigracji, ale także opozycjonistów żyjących w kraju, z Polski dostarczano do Paryża rękopisy. Czasopismo „Aneks” oraz wydawnictwo o tej samej nazwie, stworzone przez Polaków, którzy wyemigrowali w 1968 r. (m.in. politologa Aleksandra Smolara oraz socjologa Jana Tomasza Grossa) powoływało się na myśl Leszka Kołakowskiego i również

<footnote n="13">¹³ A. Friszke, *Historia najnowsza i historycy*, ZH, 1981, nr 56, s. 93–114.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ T.P. Rutkowski, *Władze PRL i historycy...*, s. 97–103.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ A. Friszke, *Nad genezą Marca 1968. Konflikt w PZPR na Uniwersytecie Warszawskim 1965–1967*, w: tenże, *Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL*, Warszawa 2007, s. 140–175.</footnote>
wspierało KOR<fnref n="16" />. W ten sposób rodziła się ścisła współpraca między różnymi odłamami opozycji a polską emigracją, mająca na celu rozpropagowanie w Polsce tekstów przedstawiających opozycyjny punkt widzenia. W imię obrony kultury narodowej przyznano w nich istotne miejsce tematyce historycznej, oferując historykom łamy wolne od kontroli cenzury, z czego skorzystali niektórzy badacze zajmujący się historią najnowszą.

Pod koniec lat 70. działalnością opozycyjną zajmowali się głównie intelektualiści. Wydział Historyczny UW odgrywał tutaj szczególną rolę. Pod patronatem Socjalistycznego Związku Studentów Polskich, który służył za przykrywkę, powstało koło badań historycznych. Działało na zasadach studenckiej samorządności i panowała w nim wolność słowa. Pozornie było apolityczne i organizowało wycieczki oraz seminaria, w trakcie których dyskutowano o „białych plamach” w historii Polski<fnref n="17" />. W bibliotece uniwersyteckiej, po uzyskaniu zwykłej zgody profesorów, którzy udzielali jej jak się wydaje chętnie, studenci otrzymywali dostęp do publikacji emigracyjnych oraz innych czasopism i książek sprowadzanych z Zachodu<fnref n="18" />. Ale Wydział Historyczny nie był jedynie ogniskiem opozycji: wśród wykładowców byli zarówno opozycjoniści, jak i członkowie najwyższych władz państwowych:

> Środowisko naukowe IH [UW] było bowiem specyficzne. Wśród pracowników znajdowali się zarówno prominentni przedstawiciele władz PZPR (prof. Jarema Maciszewski – kierownik Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR, prof. Andrzej Bartnicki – zastępca przewodniczącego tego Wydziału, prof. Marian Wojciechowski – zastępca sekretarza Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk)<fnref n="19" />, jak i uczeni kontestujący politykę PZPR, zarówno z pozycji jej członków (Jerzy Holzer, Antoni Mączak, Henryk Samsonowicz), jak i bezpartyjnych: Barbara Grochulska, Ireneusz Ihnatowicz, Jerzy Skowronek, Andrzej Zahorski, Benedykt Zientara oraz znaczna część młodszych pracowników naukowych. W II połowie lat siedemdziesiątych wśród młodszych pracowników Instytutu pojawiły się postawy jawnie opozycyjne, związane z działalnością w K[omitecie] S[amoobrony] S[połecznej] KOR i Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela<fnref n="20" />.

Dla bardziej precyzyjnego opisania stosunku historyków akademickich do opozycji podjąłem próbę oszacowania, jak często podpisywali oni liczne petycje wysyłane do władz: wybrałem cztery z nich, które we współczesnej historiografii odnoszącej się do tego okresu uznawane są za szczególnie ważne, począwszy od Listu 34 (przeciw cenzurze) z 1964 r., a skończywszy na deklaracji poparcia

<footnote n="16">¹⁶ M. Tyrchan, „Aneks” – post-March Émigré Quarterly, „Studia Medioznawcze – Media Studies” 2, 2009, nr 37, s. 104–120.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ T. Junes, *Student Politics in Communist Poland. Generations of Consent and Dissent*, Lanham 2015.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ A. Friszke, *Historycy przed przełomem...*, s. 552–575.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Należałoby dodać do tej listy Henryka Jabłońskiego, profesora historii najnowszej na UW, a w latach 1972–1985 przewodniczącego Rady Państwa.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ T.P. Rutkowski, *Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego w czasach „Solidarności” i stanu wojennego (1980–1983)*, w: *Tradycje i współczesność...*, s. 448.</footnote>
wspierało KOR<fnref n="16" />. W ten sposób rodziła się ścisła współpraca między różnymi odłamami opozycji a polską emigracją, mająca na celu rozpropagowanie w Polsce tekstów przedstawiających opozycyjny punkt widzenia. W imię obrony kultury narodowej przyznano w nich istotne miejsce tematyce historycznej, oferując historykom łamy wolne od kontroli cenzury, z czego skorzystali niektórzy badacze zajmujący się historią najnowszą.

Pod koniec lat 70. działalnością opozycyjną zajmowali się głównie intelektualiści. Wydział Historyczny UW odgrywał tutaj szczególną rolę. Pod patronatem Socjalistycznego Związku Studentów Polskich, który służył za przykrywkę, powstało koło badań historycznych. Działało na zasadach studenckiej samorządności i panowała w nim wolność słowa. Pozornie było apolityczne i organizowało wycieczki oraz seminaria, w trakcie których dyskutowano o „białych plamach” w historii Polski<fnref n="17" />. W bibliotece uniwersyteckiej, po uzyskaniu zwykłej zgody profesorów, którzy udzielali jej jak się wydaje chętnie, studenci otrzymywali dostęp do publikacji emigracyjnych oraz innych czasopism i książek sprowadzanych z Zachodu<fnref n="18" />. Ale Wydział Historyczny nie był jedynie ogniskiem opozycji: wśród wykładowców byli zarówno opozycjoniści, jak i członkowie najwyższych władz państwowych:

> Środowisko naukowe IH [UW] było bowiem specyficzne. Wśród pracowników znajdowali się zarówno prominentni przedstawiciele władz PZPR (prof. Jarema Maciszewski – kierownik Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR, prof. Andrzej Bartnicki – zastępca przewodniczącego tego Wydziału, prof. Marian Wojciechowski – zastępca sekretarza Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk)<fnref n="19" />, jak i uczeni kontestujący politykę PZPR, zarówno z pozycji jej członków (Jerzy Holzer, Antoni Mączak, Henryk Samsonowicz), jak i bezpartyjnych: Barbara Grochulska, Ireneusz Ihnatowicz, Jerzy Skowronek, Andrzej Zahorski, Benedykt Zientara oraz znaczna część młodszych pracowników naukowych. W II połowie lat siedemdziesiątych wśród młodszych pracowników Instytutu pojawiły się postawy jawnie opozycyjne, związane z działalnością w K[omitecie] S[amoobrony] S[połecznej] KOR i Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela<fnref n="20" />.

Dla bardziej precyzyjnego opisania stosunku historyków akademickich do opozycji podjąłem próbę oszacowania, jak często podpisywali oni liczne petycje wysyłane do władz: wybrałem cztery z nich, które we współczesnej historiografii odnoszącej się do tego okresu uznawane są za szczególnie ważne, począwszy od Listu 34 (przeciw cenzurze) z 1964 r., a skończywszy na deklaracji poparcia

<footnote n="16">¹⁶ M. Tyrchan, „Aneks” – post-March Émigré Quarterly, „Studia Medioznawcze – Media Studies” 2, 2009, nr 37, s. 104–120.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ T. Junes, *Student Politics in Communist Poland. Generations of Consent and Dissent*, Lanham 2015.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ A. Friszke, *Historycy przed przełomem...*, s. 552–575.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Należałoby dodać do tej listy Henryka Jabłońskiego, profesora historii najnowszej na UW, a w latach 1972–1985 przewodniczącego Rady Państwa.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ T.P. Rutkowski, *Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego w czasach „Solidarności” i stanu wojennego (1980–1983)*, w: *Tradycje i współczesność...*, s. 448.</footnote>
dla robotników strajkujących w Gdańsku w 1980 r.<fnref n="21" /> Prozopografia 151 sygnatariuszy tych petycji pokazuje, że było wśród nich wielu akademików (43%). Pozostali wywodzili się przede wszystkim spośród pisarzy oraz artystów. Historycy byli licznie reprezentowani: stanowili 13% ogółu i 30% naukowców, co odpowiada 20 osobom. Byli to głównie mediewiści oraz historycy sztuki, literatury i idei. Historia stanowiła więc najliczniej reprezentowaną z dyscyplin akademickich, wyprzedzając filologię i filozofię. Badacze zajmujący się historią najnowszą byli jednak niemal nieobecni, wśród wszystkich sygnatariuszy widzimy tylko dwóch. Prozopografia pozwala ponadto wyróżnić dwa rodzaje opozycyjnego zaangażowania intelektualnego: to, które jest charakterystyczne dla sygnatariuszy aktywnych również w organizacjach opozycyjnych takich jak KOR (25%) lub TKN (28%), oraz zaangażowanie typowe dla znacznej większości intelektualistów dysponujących dużym kapitałem symbolicznym (żeby podpisywać petycję, trzeba mieć znane nazwisko albo tytuł<fnref n="22" />), których działalność nie wykraczała poza złożenie podpisu oraz pisanie tekstów wydawanych w „drugim obiegu”. Ci angażujący się w działalność organizacji opozycyjnych byli młodzi i zazwyczaj zajmowali niższe miejsce w hierarchii uniwersyteckiej. Średni wiek (w 1976 r.) sygnatariuszy petycji działających w TKN wynosił lat 51,5, a 60,7 w przypadku tych, którzy w nim nie działali, odnośnie do KOR liczby te wynoszą odpowiednio 54,8 oraz 59,2. Sygnatariusze będący akademickami dużo chętniej angażowali się w działalność konspiracyjnego uniwersytetu, jakim było TKN (35%) niż KOR (15%).

Należy stwierdzić, że część historyków brała znaczący udział w opozycji intelektualnej. Wśród przywódców opozycji było wielu absolwentów oraz wykładowców Wydziału Historycznego UW. Ich udział miał jednak inny charakter niż w przypadku filozofów, takich jak Kołakowski czy Baczko, którzy przed emigracją zrobili błyskotliwą karierę, a ich wkład w opozycję był natury doktrynalnej, przeprowadzili bowiem analizę defektów komunizmu biurokraitycznego. Natomiast młodzi absolwenci historii, tacy jak Jacek Kuroń, Karol Modzelewski, Adam Michnik, Leszek Moczulski czy Antoni Macierewicz, zajmowali centralne miejsce w redakcjach konspiracyjnej prasy oraz organizacjach takich jak KOR. Ze względu na zaangażowanie w tę działalność ich kariera akademicka uległa opóźnieniu lub nawet im ją uniemożliwiono: Modzelewski uzyskał doktorat w 1974 r., 10 lat po relegowaniu go ze studiów doktoranckich po opublikowaniu *Listu otwartego*, Moczulski bardzo późno (w wieku 75 lat)

<footnote n="21">²¹ Chodzi o następujące petycje: List 34 przeciw cenzurze (1964), List 59 przeciwko zmianom w konstytucji PRL (w rzeczywistości podpisany przez 66 osób w latach 1975–1976), List 14 krytykujący represje wymierzone w strajkujących robotników (1976), Apel 64 intelektualistów nawołujących do nawiązania rozmów z robotnikami strajkującymi w Gdańsku (1980). W sumie liczba sygnatariuszy przekracza 151, ponieważ niektórzy podpisali kilka petycji.</footnote>

<footnote n="22">²² G. Sapiro, *Modèles d'intervention politique des intellectuels*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2009, nr 176–177, s. 8–31.</footnote>
dla robotników strajkujących w Gdańsku w 1980 r.<fnref n="21" /> Prozopografia 151 sygnatariuszy tych petycji pokazuje, że było wśród nich wielu akademików (43%). Pozostali wywodzili się przede wszystkim spośród pisarzy oraz artystów. Historycy byli licznie reprezentowani: stanowili 13% ogółu i 30% naukowców, co odpowiada 20 osobom. Byli to głównie mediewiści oraz historycy sztuki, literatury i idei. Historia stanowiła więc najliczniej reprezentowaną z dyscyplin akademickich, wyprzedzając filologię i filozofię. Badacze zajmujący się historią najnowszą byli jednak niemal nieobecni, wśród wszystkich sygnatariuszy widzimy tylko dwóch. Prozopografia pozwala ponadto wyróżnić dwa rodzaje opozycyjnego zaangażowania intelektualnego: to, które jest charakterystyczne dla sygnatariuszy aktywnych również w organizacjach opozycyjnych takich jak KOR (25%) lub TKN (28%), oraz zaangażowanie typowe dla znacznej większości intelektualistów dysponujących dużym kapitałem symbolicznym (żeby podpisywać petycję, trzeba mieć znane nazwisko albo tytuł<fnref n="22" />), których działalność nie wykraczała poza złożenie podpisu oraz pisanie tekstów wydawanych w „drugim obiegu”. Ci angażujący się w działalność organizacji opozycyjnych byli młodzi i zazwyczaj zajmowali niższe miejsce w hierarchii uniwersyteckiej. Średni wiek (w 1976 r.) sygnatariuszy petycji działających w TKN wynosił lat 51,5, a 60,7 w przypadku tych, którzy w nim nie działali, odnośnie do KOR liczby te wynoszą odpowiednio 54,8 oraz 59,2. Sygnatariusze będący akademickami dużo chętniej angażowali się w działalność konspiracyjnego uniwersytetu, jakim było TKN (35%) niż KOR (15%).

Należy stwierdzić, że część historyków brała znaczący udział w opozycji intelektualnej. Wśród przywódców opozycji było wielu absolwentów oraz wykładowców Wydziału Historycznego UW. Ich udział miał jednak inny charakter niż w przypadku filozofów, takich jak Kołakowski czy Baczko, którzy przed emigracją zrobili błyskotliwą karierę, a ich wkład w opozycję był natury doktrynalnej, przeprowadzili bowiem analizę defektów komunizmu biurokraetycznego. Natomiast młodzi absolwenci historii, tacy jak Jacek Kuroń, Karol Modzelewski, Adam Michnik, Leszek Moczulski czy Antoni Macierewicz, zajmowali centralne miejsce w redakcjach konspiracyjnej prasy oraz organizacjach takich jak KOR. Ze względu na zaangażowanie w tę działalność ich kariera akademicka uległa opóźnieniu lub nawet im ją uniemożliwiono: Modzelewski uzyskał doktorat w 1974 r., 10 lat po relegowaniu go ze studiów doktoranckich po opublikowaniu *Listu otwartego*, Moczulski bardzo późno (w wieku 75 lat)

<footnote n="21">²¹ Chodzi o następujące petycje: List 34 przeciw cenzurze (1964), List 59 przeciwko zmianom w konstytucji PRL (w rzeczywistości podpisany przez 66 osób w latach 1975–1976), List 14 krytykujący represje wymierzone w strajkujących robotników (1976), Apel 64 intelektualistów nawołujących do nawiązania rozmów z robotnikami strajkującymi w Gdańsku (1980). W sumie liczba sygnatariuszy przekracza 151, ponieważ niektórzy podpisali kilka petycji.</footnote>

<footnote n="22">²² G. Sapiro, *Modèles d'intervention politique des intellectuels*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2009, nr 176–177, s. 8–31.</footnote>
obronił doktorat z politologii (2005). Historycy, o których była mowa odnośnie do czasów wcześniejszych, tzn. Witold Kula, Tadeusz Manteuffel, Aleksander Gieysztor czy Marian Małowist, trzymali się raczej z boku, ograniczając się do wspierania walczących studentów oraz podpisywania od czasu do czasu petycji. Kilku intelektualistów mocno się zaangażowało, ale inni byli bardziej dyskretni, a wkładem tych, którzy osiągnęli najwyższą pozycję, był jedynie ich kapitał symboliczny. Bronisław Geremek stanowił wyjątkę jako akademik będący członkiem Komisji Ekspertów przy „Solidarności” już w 1980 r. To zaangażowanie będzie go kosztowało rok internowania w czasie stanu wojennego (1981–1982), usunięcie z IH PAN w 1985 r. oraz otrzymanie nominacji profesorskiej późno, bo dopiero w 1989 r., czyli 17 lat po uzyskaniu habilitacji.

Historycy najbardziej zaangażowani w działalność opozycyjną zajmowali marginalną pozycję w świecie akademickim i podrzędną na polu historii. Byli historykami z wykształcenia oraz powołania, ale rzadko z zawodu. Z powodu zaangażowania politycznego uniemożliwiono im karierę akademicką. Dlatego postanowili zrobić ze swojej wiedzy inny użytek, związany z działalnością polityczną, publikując w „drugim obiegu” i uczestnicząc w konspiracyjnych seminariach. Pozwoliło im to brać udział w miarę możliwości w tworzeniu historii politycznej konkurującej z oficjalną. Położyli w ten sposób podwaliny pod historię polityczną uwolnioną od ograniczeń ideologicznych narzuconych przez władze, co nie oznacza wolną od wszelkich ograniczeń politycznych, ponieważ chodziło tu o historię zaangażowaną. Było to zgodne z koncepcją leżącą u podstaw działalności TKN, założonego przez członków KOR w 1977 r.

## „Uniwersytet Latający”: opozycyjna historia bez historyków?

Towarzystwo Kursów Naukowych, zwane „Uniwersytetem Latającym”, nawiązywało do nieformalnej i konspiracyjnej formy studiów wyższych istniejącej w Warszawie (wówczas w zaborze rosyjskim) pod koniec XIX w. Powoływanie się na analogię z uniwersytetem znajduje uzasadnienie w sposobie nauczania, istnieniu Kasy Pomocy Naukowej, umożliwiającej finansowanie studiów doktoranckich, a także w publikacjach, w tym alternatywnych podręcznikach szkolnych<fnref n="23" />. Zasady przyznawania finansowania naśladowały procedury uniwersyteckie: projekty badawcze oceniał zespół ekspertów, a decyzję podejmowała rada naukowa. Osoby angażujące się w działalność TKN rzeczywiście robiły to samo, co na uniwersytetach, ale lepiej, w imię nauki niezależnej od kontroli państwa. Jednak nie można postrzegać tej koncepcji pracy intelektualnej jako zwykłego odtwarzania form akademickich w ramach wolnych od tej kontroli. Chodziło tu o alternatywny model wytwarzania oraz transferu wiedzy, mający na celu

<footnote n="23">²³ R. Terlecki, *Uniwersytet Latający i Towarzystwo Kursów Naukowych 1977–1981*, Warszawa 2000.</footnote>
obronił doktorat z politologii (2005). Historycy, o których była mowa odnośnie do czasów wcześniejszych, tzn. Witold Kula, Tadeusz Manteuffel, Aleksander Gieysztor czy Marian Małowist, trzymali się raczej z boku, ograniczając się do wspierania walczących studentów oraz podpisywania od czasu do czasu petycji. Kilku intelektualistów mocno się zaangażowało, ale inni byli bardziej dyskretni, a wkładem tych, którzy osiągnęli najwyższą pozycję, był jedynie ich kapitał symboliczny. Bronisław Geremek stanowił wyjątkę jako akademik będący członkiem Komisji Ekspertów przy „Solidarności” już w 1980 r. To zaangażowanie będzie go kosztowało rok internowania w czasie stanu wojennego (1981–1982), usunięcie z IH PAN w 1985 r. oraz otrzymanie nominacji profesorskiej późno, bo dopiero w 1989 r., czyli 17 lat po uzyskaniu habilitacji.

Historycy najbardziej zaangażowani w działalność opozycyjną zajmowali marginalną pozycję w świecie akademickim i podrzędną na polu historii. Byli historykami z wykształcenia oraz powołania, ale rzadko z zawodu. Z powodu zaangażowania politycznego uniemożliwiono im karierę akademicką. Dlatego postanowili zrobić ze swojej wiedzy inny użytek, związany z działalnością polityczną, publikując w „drugim obiegu” i uczestnicząc w konspiracyjnych seminariach. Pozwoliło im to brać udział w miarę możliwości w tworzeniu historii politycznej konkurującej z oficjalną. Położyli w ten sposób podwaliny pod historię polityczną uwolnioną od ograniczeń ideologicznych narzuconych przez władze, co nie oznacza wolną od wszelkich ograniczeń politycznych, ponieważ chodziło tu o historię zaangażowaną. Było to zgodne z koncepcją leżącą u podstaw działalności TKN, założonego przez członków KOR w 1977 r.

## „Uniwersytet Latający”: opozycyjna historia bez historyków?

Towarzystwo Kursów Naukowych, zwane „Uniwersytetem Latającym”, nawiązywało do nieformalnej i konspiracyjnej formy studiów wyższych istniejącej w Warszawie (wówczas w zaborze rosyjskim) pod koniec XIX w. Powoływanie się na analogię z uniwersytetem znajduje uzasadnienie w sposobie nauczania, istnieniu Kasy Pomocy Naukowej, umożliwiającej finansowanie studiów doktoranckich, a także w publikacjach, w tym alternatywnych podręcznikach szkolnych<fnref n="23" />. Zasady przyznawania finansowania naśladowały procedury uniwersyteckie: projekty badawcze oceniał zespół ekspertów, a decyzję podejmowała rada naukowa. Osoby angażujące się w działalność TKN rzeczywiście robiły to samo, co na uniwersytetach, ale lepiej, w imię nauki niezależnej od kontroli państwa. Jednak nie można postrzegać tej koncepcji pracy intelektualnej jako zwykłego odtwarzania form akademickich w ramach wolnych od tej kontroli. Chodziło tu o alternatywny model wytwarzania oraz transferu wiedzy, mający na celu

<footnote n="23">²³ R. Terlecki, *Uniwersytet Latający i Towarzystwo Kursów Naukowych 1977–1981*, Warszawa 2000.</footnote>
nie tyle stworzenie niezależnej nauki, ile środowiska inteligencji pomyślanej jako wykształcona i krytyczna elita, której zadaniem ma być udział w walce w obronie „kultury narodowej”.

Ograniczeniem, od którego należało się uwolnić, była – zdaniem członków TKN – przede wszystkim cenzura. Stąd��mensyl zorganizowania konspiracyjnego nauczania w prywatnych mieszkaniach, często należących do nauczycieli. Chęć nazwania tej inicjatywy językiem świata akademickiego świadczy o próbie umieszczenia jej nie w polu polityki (TKN, choć powołali je do życia członkowie KOR, przede wszystkim Kuroń i Michnik, nie definiowało się jako organizacja opozycyjna), ale edukacji i nauki. Mimo to, w imię wolności nauczania i badań naukowych, dążyła ona do celów stojących w sprzeczności z polityką naukową PRL.

TKN stanowiło alternatywę dla uniwersytetów uznawanych za poddane zbyt ściślej kontroli państwowo-partyjnej, aby były w stanie zapewnić wytwarzanie obiektywnej wiedzy, zwłaszcza w niektórych dziedzinach, w tym historii najnowszej. W związku z tym na przykładzie TKN można prześledzić nie tylko logikę tworzenia oraz treść historii, która ma być alternatywna, ale również podziały istniejące w świecie akademickim i strukturyzujące go, zwłaszcza między biegunem opozycyjnym, który decydował się na nauczanie poza uniwersytetem, a tymi, którzy odrzucali tę postawę, uznając ją za zbyt wojowniczą. Między tymi dwoma biegunami narodził się konflikt wokół definicji autonomii nauki. TKN to najbardziej zinstytucjonalizowana spośród inicjatyw mających na celu popularyzację historii „wolnej”, to znaczy uwolnionej od cenzury oraz partyjnej ideologii. W tym sensie było typowe dla sposobu uprawiania historii rozpowszechnionego wśród polskiej opozycji. Biorąc pod uwagę, że w jego ramach postulowano powrót do tradycji „narodowej” czy „patriotycznej”, sposób ten stanowił inną formę heteronomii dyskursów odnoszących się do historii. Od końca lat 70. do wprowadzenia stanu wojennego, który w grudniu 1981 r. położył kres większości działalności opozycyjnej, podejmowano w istocie wiele inicjatyw mających na celu popularyzację historii wolnej od kontroli politycznej: już od połowy lat 70. niektórzy członkowie przyszłego TKN organizowali w swoich prywatnych mieszkaniach zajęcia z najnowszej historii Polski, Klub Inteligencji Katolickiej zwoływał natomiast seminaria poświęcone historii PRL, a Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela wolne kluby dyskusyjne<fnref n="24" />. Następnie, aż do 1989 r., wolne zajęcia i wykłady organizowano w kościołach, a także w lokalnych komitetach, których członkami byli studenci lub pracownicy zgrupowani w niezależnych zrzeszeniach. Samorządność oraz chęć uzyskania dostępu do obiektywnej wiedzy szły więc w polskiej opozycji w parze. Jako organizacja bardziej zinstytucjonalizowana i zapowiadająca publiczne zajęcia oraz regularnie publikująca komunikaty, TKN pozostawiło więcej śladów niż

<footnote n="24">²⁴ Kryptonim „Pegaz”. Służba Bezpieczeństwa wobec Towarzystwa Kursów Naukowych 1978–1980, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2008.</footnote>
nie tyle stworzenie niezależnej nauki, ile środowiska inteligencji pomyślanej jako wykształcona i krytyczna elita, której zadaniem ma być udział w walce w obronie „kultury narodowej”.

Ograniczeniem, od którego należało się uwolnić, była – zdaniem członków TKN – przede wszystkim cenzura. Stąd pomysl zorganizowania konspiracyjnego nauczania w prywatnych mieszkaniach, często należących do nauczycieli. Chęć nazwania tej inicjatywy językiem świata akademickiego świadczy o próbie umieszczenia jej nie w polu polityki (TKN, choć powołali je do życia członkowie KOR, przede wszystkim Kuroń i Michnik, nie definiowało się jako organizacja opozycyjna), ale edukacji i nauki. Mimo to, w imię wolności nauczania i badań naukowych, dążyła ona do celów stojących w sprzeczności z polityką naukową PRL.

TKN stanowiło alternatywę dla uniwersytetów uznawanych za poddane zbyt ścisłej kontroli państwowo-partyjnej, aby były w stanie zapewnić wytwarzanie obiektywnej wiedzy, zwłaszcza w niektórych dziedzinach, w tym historii najnowszej. W związku z tym na przykładzie TKN można prześledzić nie tylko logikę tworzenia oraz treść historii, która ma być alternatywna, ale również podziały istniejące w świecie akademickim i strukturyzujące go, zwłaszcza między biegunem opozycyjnym, który decydował się na nauczanie poza uniwersytetem, a tymi, którzy odrzucali tę postawę, uznając ją za zbyt wojowniczą. Między tymi dwoma biegunami narodził się konflikt wokół definicji autonomii nauki. TKN to najbardziej zinstytucjonalizowana spośród inicjatyw mających na celu popularyzację historii „wolnej”, to znaczy uwolnionej od cenzury oraz partyjnej ideologii. W tym sensie było typowe dla sposobu uprawiania historii rozpowszechnionego wśród polskiej opozycji. Biorąc pod uwagę, że w jego ramach postulowano powrót do tradycji „narodowej” czy „patriotycznej”, sposób ten stanowił inną formę heteronomii dyskursów odnoszących się do historii. Od końca lat 70. do wprowadzenia stanu wojennego, który w grudniu 1981 r. położył kres większości działalności opozycyjnej, podejmowano w istocie wiele inicjatyw mających na celu popularyzację historii wolnej od kontroli politycznej: już od połowy lat 70. niektórzy członkowie przyszłego TKN organizowali w swoich prywatnych mieszkaniach zajęcia z najnowszej historii Polski, Klub Inteligencji Katolickiej zwoływał natomiast seminaria poświęcone historii PRL, a Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela wolne kluby dyskusyjne<fnref n="24" />. Następnie, aż do 1989 r., wolne zajęcia i wykłady organizowano w kościołach, a także w lokalnych komitetach, których członkami byli studenci lub pracownicy zgrupowani w niezależnych zrzeszeniach. Samorządność oraz chęć uzyskania dostępu do obiektywnej wiedzy szły więc w polskiej opozycji w parze. Jako organizacja bardziej zinstytucjonalizowana i zapowiadająca publiczne zajęcia oraz regularnie publikująca komunikaty, TKN pozostawiło więcej śladów niż

<footnote n="24">²⁴ Kryptonim „Pegaz”. Służba Bezpieczeństwa wobec Towarzystwa Kursów Naukowych 1978–1980, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2008.</footnote>
inne inicjatywy składające się na tę historię. Udało mi się zapoznać z archiwum TKN przechowywanym w Fundacji Ośrodku KARTA w Warszawie, dającym dostęp do archiwów ruchów opozycyjnych.

Organizacja ta funkcjonowała najpierw, przez jeden semestr, pod nazwą „Uniwersytetu Latającego”, a następnie jako Towarzystwo Kursów Naukowych. Jej działalność trwała 4 lata, od listopada 1977 do grudnia 1981 r. Formalnie została założona 22 stycznia 1978 r., co ogłoszono w akcie założycielskim podpisanym przez ok. 60 intelektualistów, głównie ze świata akademickiego. Po zalegalizowaniu „Solidarności” ograniczyła działalność, a kres położyło jej wprowadzenie stanu wojennego, ponieważ kryminalizacja opozycji uniemożliwiała organizowanie tajnego nauczania.

Akt założycielski TKN wyróżnia się na tle innych tekstów publikowanych w tym samym okresie i celu przez organizacje opozycyjne. Stwierdziwszy istnie- nie społecznego zapotrzebowania na wiedzę wśród młodzieży, którą postrzegano jako spragnioną wykształcenia, sygnatariusze podkreślili, że ta chęć zdobywania wiedzy jest bezinteresowna i apolityczna. Stojąca za tym motywacja miałaby mieć niebudzący wątpliwości, filozoficzny, a nawet egzystencjalny charakter: „poszukiwania prawdy o świecie i sobie samym”. Nigdzie w tekście nie nawiązywano do kwestii politycznych: prawdy, której należy poszukiwać, nie zatajała autorytarna władza. Choć krytykowano wady systemu edukacji, winą nie obarczano ustroju PRL: „Nigdzie na świecie system szkolnictwa nie jest dziś zdolny sprostać tym potrzebom [...]. Niedostatki wykształcenia oficjalnego oraz polityczne i ideologiczne ograniczenia wolności nauki znane były i krytykowane od wieków”<fnref n="25" />. Inaczej mówiąc, problem kształcenia młodzieży do wolnomyślicielstwa nie był właściwy ani Polsce, ani systemowi komunistycznemu, ale istniał zawsze i wszędzie. Dokument z 1979 r., przedstawiający działalność TKN, stawiał sprawę bardziej otwarcie. Powstał on po tym, jak wiele z konspiracyjnych zajęć zostało przerwanych przez milicję:

> Wolność nauczania i dyskusji oraz podejmowanie społecznych inicjatyw w zgodzie z Konstytucją PRL i ratyfikowanymi przez Polskę Paktami Praw Człowieka nie stanowi zagrożenia dla porządku społecznego, lecz go umacnia, wspierając na rozumnych i etycznych zasadach<fnref n="26" />.

Cała opozycja troszczyła się wówczas o niezależność nauki, a stanowiska ogłaszane przez niektóre organizacje opozycyjne w miesiącach poprzedzających założenie TKN były dużo bardziej radykalne. W dziesiątym punkcie swojego programu, ogłoszonego wiosną 1976 r., Polskie Porozumienie Niepodległościowe stwierdzało:

<footnote n="25">²⁵ Archiwum Fundacji Ośrodka KARTA, sygn. AO IV/128.1, dok. 2, Deklaracja TKN, 22 I 1979 r.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Archiwum Fundacji Ośrodka KARTA, sygn. AO IV/128.1, dok. 32, Informator TKN (rok 3): plan odczytów i seminariów w Warszawie w roku 1979/1980, 1979 r.</footnote>
inne inicjatywy składające się na tę historię. Udało mi się zapoznać z archiwum TKN przechowywanym w Fundacji Ośrodku KARTA w Warszawie, dającym dostęp do archiwów ruchów opozycyjnych.

Organizacja ta funkcjonowała najpierw, przez jeden semestr, pod nazwą „Uniwersytetu Latającego”, a następnie jako Towarzystwo Kursów Naukowych. Jej działalność trwała 4 lata, od listopada 1977 do grudnia 1981 r. Formalnie została założona 22 stycznia 1978 r., co ogłoszono w akcie założycielskim podpisanym przez ok. 60 intelektualistów, głównie ze świata akademickiego. Po zalegalizowaniu „Solidarności” ograniczyła działalność, a kres położyło jej wprowadzenie stanu wojennego, ponieważ kryminalizacja opozycji uniemożliwiała organizowanie tajnego nauczania.

Akt założycielski TKN wyróżnia się na tle innych tekstów publikowanych w tym samym okresie i celu przez organizacje opozycyjne. Stwierdziwszy istnie- nie społecznego zapotrzebowania na wiedzę wśród młodzieży, którą postrzegano jako spragnioną wykształcenia, sygnatariusze podkreślili, że ta chęć zdobywania wiedzy jest bezinteresowna i apolityczna. Stojąca za tym motywacja miałaby mieć niebudzący wątpliwości, filozoficzny, a nawet egzystencjalny charakter: „poszukiwania prawdy o świecie i sobie samym”. Nigdzie w tekście nie nawiązywano do kwestii politycznych: prawdy, której należy poszukiwać, nie zatajała autorytarna władza. Choć krytykowano wady systemu edukacji, winą nie obarczano ustroju PRL: „Nigdzie na świecie system szkolnictwa nie jest dziś zdolny sprostać tym potrzebom [...]. Niedostatki wykształcenia oficjalnego oraz polityczne i ideologiczne ograniczenia wolności nauki znane były i krytykowane od wieków”<fnref n="25" />. Inaczej mówiąc, problem kształcenia młodzieży do wolnomyślicielstwa nie był właściwy ani Polsce, ani systemowi komunistycznemu, ale istniał zawsze i wszędzie. Dokument z 1979 r., przedstawiający działalność TKN, stawiał sprawę bardziej otwarcie. Powstał on po tym, jak wiele z konspiracyjnych zajęć zostało przerwanych przez milicję:

> Wolność nauczania i dyskusji oraz podejmowanie społecznych inicjatyw w zgodzie z Konstytucją PRL i ratyfikowanymi przez Polskę Paktami Praw Człowieka nie stanowi zagrożenia dla porządku społecznego, lecz go umacnia, wspierając na rozumnych i etycznych zasadach<fnref n="26" />.

Cała opozycja troszczyła się wówczas o niezależność nauki, a stanowiska ogłaszane przez niektóre organizacje opozycyjne w miesiącach poprzedzających założenie TKN były dużo bardziej radykalne. W dziesiątym punkcie swojego programu, ogłoszonego wiosną 1976 r., Polskie Porozumienie Niepodległościowe stwierdzało:

<footnote n="25">²⁵ Archiwum Fundacji Ośrodka KARTA, sygn. AO IV/128.1, dok. 2, Deklaracja TKN, 22 I 1979 r.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Archiwum Fundacji Ośrodka KARTA, sygn. AO IV/128.1, dok. 32, Informator TKN (rok 3): plan odczytów i seminariów w Warszawie w roku 1979/1980, 1979 r.</footnote>
Rozwój nauki polskiej został w ostatnich latach zahamowany przez bezwzględne inge-
rencje organów partyjnych i MSW w prace uniwersytetów i Polskiej Akademii Nauk.
Narzuca się plany pracy, ogranicza swobodę badań i wykładów, zamienia kierowników
placówek naukowych na posłusznych wykonawców zmiennych zachcianek władz, śledzi
studentów, szykanuje odważniejszych pracowników nauki. Powoduje to nieobliczalne
straty dla kultury i gospodarki narodowej i sprawia, że nauka polska zostaje w tyle za
nauką światową.

Uniwersytety polskie muszą odzyskać autonomię. Wybory do władz akademickich winny się odbywać bez jakichkolwiek nacisków polityczno-policyjnych. Polska Akademia Nauk musi odzyskać status samorządnego ciała, złożonego z uczonych o najcenniejszym dorobku i najwyższym autorytecie<fnref n="27" />.

Tego rodzaju deklaracje pojawiały się w kontekście końca lat 70., który charakteryzował się większą tolerancją władz względem opozycji politycznej. Edward Gierek, który w 1970 r. zastąpił Władysława Gomułkę na stanowisku I sekretarza PZPR, swoją politykę gospodarczą opierał w dużym stopniu na zaciągniętych na Zachodzie kredytach. Aby utrzymać dobre stosunki z wierzycielami, prowadził więc mniej represyjną politykę wobec opozycji, która była znana i korzystała ze wsparcia Zachodu. Wiadomość o założeniu TKN dotarła do zachodnich intelektualistów, którzy w styczniu 1980 r. opublikowali w „The New York Review of Books” apel w obronie swobody nauczania w Polsce<fnref n="28" />.

Jednak pomysł prowadzenia zajęć, które mają zaradzić niedostatkom oficjal-
nego kształcenia na poziomie uniwersyteckim, poprzez podejmowanie tematów,
które w historii, ale też w innych dyscyplinach, podlegają cenzurze, nie zawsze
zyskiwał poparcie akademików. W wywiadzie udzielonym gazecie studenckiej,
nigdy nieopublikowanym ze względu na interwencję cenzury, Jerzy Jedlicki pod-
kreślał duże zainteresowanie studentów tego rodzaju zajęciami, stanowiącymi
odpowiedź na zapotrzebowanie stwierdzone w trakcie dyskusji organizowanych
przez Studenckie Komitety Solidarności<fnref n="29" />. Przyznał jednak, że TKN wspierała
niewielka liczba wykładowców:

Nie było tak wielu chętnych do tej jednak dość ryzykownej pracy. Licząc z tymi, którzy nie mieli stałych cykli, a tylko prowadzili pojedyncze wykłady, było nas w Warszawie około dwudziestu, a w całej Polsce jeszcze może dziesięciu. Czasami trudno było zna-
leźć kompetentnych wykładowców<fnref n="30" />.

<footnote n="27">²⁷ R. Terlecki, dz. cyt., s. 178.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Apel ten podpisali m.in. trzej laureaci Nagrody Nobla (Henrich Böll, André Lwoff i Gunnar Myrdal), ale także wielu polskich intelektualistów, którzy wyemigrowali po Marcu 1968 r.: Bronisław Baczko, Zygmunt Bauman, Maria Hirszowicz, Leszek Kołakowski, Krzysztof Pomian; por. *Kryptonim „Pegaz”...*</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Archiwum Fundacji Ośrodka KARTA, sygn. AO IV/128.1, dok. 68, Rozmowa Mirosława Kowalskiego z Jerzym Jedlickim o działalności TKN-u, b.d., prawdopodobnie opublikowana po zaprzestaniu działalności przez TKN (pod koniec 1981 r.).</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Tamże.</footnote>
Rozwój nauki polskiej został w ostatnich latach zahamowany przez bezwzględne inge-
rencje organów partyjnych i MSW w prace uniwersytetów i Polskiej Akademii Nauk.
Narzuca się plany pracy, ogranicza swobodę badań i wykładów, zamienia kierowników
placówek naukowych na posłusznych wykonawców zmiennych zachcianek władz, śledzi
studentów, szykanuje odważniejszych pracowników nauki. Powoduje to nieobliczalne
straty dla kultury i gospodarki narodowej i sprawia, że nauka polska zostaje w tyle za
nauką światową.

Uniwersytety polskie muszą odzyskać autonomię. Wybory do władz akademickich winny się odbywać bez jakichkolwiek nacisków polityczno-policyjnych. Polska Akademia Nauk musi odzyskać status samorządnego ciała, złożonego z uczonych o najcenniejszym dorobku i najwyższym autorytecie<fnref n="27" />.

Tego rodzaju deklaracje pojawiały się w kontekście końca lat 70., który charakteryzował się większą tolerancją władz względem opozycji politycznej. Edward Gierek, który w 1970 r. zastąpił Władysława Gomułkę na stanowisku I sekretarza PZPR, swoją politykę gospodarczą opierał w dużym stopniu na zaciągniętych na Zachodzie kredytach. Aby utrzymać dobre stosunki z wierzycielami, prowadził więc mniej represyjną politykę wobec opozycji, która była znana i korzystała ze wsparcia Zachodu. Wiadomość o założeniu TKN dotarła do zachodnich intelektualistów, którzy w styczniu 1980 r. opublikowali w „The New York Review of Books” apel w obronie swobody nauczania w Polsce<fnref n="28" />.

Jednak pomysł prowadzenia zajęć, które mają zaradzić niedostatkom oficjal-
nego kształcenia na poziomie uniwersyteckim, poprzez podejmowanie tematów,
które w historii, ale też w innych dyscyplinach, podlegają cenzurze, nie zawsze
zyskiwał poparcie akademików. W wywiadzie udzielonym gazecie studenckiej,
nigdy nieopublikowanym ze względu na interwencję cenzury, Jerzy Jedlicki pod-
kreślał duże zainteresowanie studentów tego rodzaju zajęciami, stanowiącymi
odpowiedź na zapotrzebowanie stwierdzone w trakcie dyskusji organizowanych
przez Studenckie Komitety Solidarności<fnref n="29" />. Przyznał jednak, że TKN wspierała
niewielka liczba wykładowców:

Nie było tak wielu chętnych do tej jednak dość ryzykownej pracy. Licząc z tymi, którzy nie mieli stałych cykli, a tylko prowadzili pojedyncze wykłady, było nas w Warszawie około dwudziestu, a w całej Polsce jeszcze może dziesięciu. Czasami trudno było zna-
leźć kompetentnych wykładowców<fnref n="30" />.

<footnote n="27">²⁷ R. Terlecki, dz. cyt., s. 178.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Apel ten podpisali m.in. trzej laureaci Nagrody Nobla (Henrich Böll, André Lwoff i Gunnar Myrdal), ale także wielu polskich intelektualistów, którzy wyemigrowali po Marcu 1968 r.: Bronisław Baczko, Zygmunt Bauman, Maria Hirszowicz, Leszek Kołakowski, Krzysztof Pomian; por. *Kryptonim „Pegaz”...*</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Archiwum Fundacji Ośrodka KARTA, sygn. AO IV/128.1, dok. 68, Rozmowa Mirosława Kowalskiego z Jerzym Jedlickim o działalności TKN-u, b.d., prawdopodobnie opublikowana po zaprzestaniu działalności przez TKN (pod koniec 1981 r.).</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Tamże.</footnote>
Adam Michnik natomiast w następujący sposób opisał stosunek TKN do uniwersytetów:

Instytucje te stwarzają jednak wielu ludziom perspektywy na tyle atrakcyjne, że obawa przed ich utratą jest zrozumiała i często uzasadniona. Ma więc TKN współczesny znacznie słabszą pozycję wobec oficjalnych instytucji polskiej kultury niż TKN z początków stulecia. Co za tym idzie, ma mniejsze poparcie środowiska naukowego i inteligencji twórczej i znacznie mniejszą popularność wśród studentów<fnref n="31" />.

Rzeczywiście, co przyznał Jedlicki, na stworzenie TKN można również patrzyć jako na wotum nieufności względem uniwersytetu:

> Nasze wykłady były oskarżeniem szkolnego i uniwersyteckiego systemu pedagogicznego. Gdyby ten system był dobry, to nie mielibyśmy nic do roboty. Wszyscy szkołę krytykowali i na słowach ich krytyka się skończyła. A my udowodniliśmy, że można coś robić, żeby przeciwdziałać dalszemu ogłupianiu młodzieży<fnref n="32" />.

Kim więc byli wykładowcy TKN? W większości akademikami sympatyzującymi z opozycją intelektualną (wielu z nich np. publikowało w czasopismach katolickich: „Znaku”, „Więzi” czy „Tygodniku Powszechnym”), ale nie reprezentantami opozycji politycznej, oczywiście z wyjątkiem Michnika i Kuronia, a także Bartoszewskiego. Ten ostatni, który w latach 1973–1982 wykładał historię II wojny światowej oraz okupacji na KUL, był bardziej dziennikarzem i eseistą niż akademikiem (zresztą absolwentem filologii, a nie historii). W odróżnieniu od „komandosów”, Bartoszewski nie wywodził się z lewicy, a raczej ze środowisk katolickich, długo współpracował z „Tygodnikiem Powszechnym”. To właśnie Bartoszewski i Michnik wykładali historię najnowszą w TKN: Bartoszewski okres II wojny światowej, Michnik – PRL. Ponieważ TKN symbolizuje udział akademików w działalności opozycyjnej, tym bardziej zastanawiająca jest nieobecność w nim badaczy zajmujących się historią najnowszą, mimo że zajmowała ona wyjątkowe miejsce w ofercie zajęć TKN.

Być może należałoby to wyjaśniać faktem, że „białe plamy”, które omawiali na swoich zajęciach Michnik i Bartoszewski, stanowiły kwestie bardzo drażliwe politycznie. To wyjaśniałoby, dlaczego badacze zajmujący się historią najnowszą w PAN (m.in. Jerzy Holzer i Krystyna Kersten) nie nauczali w TKN. Michnik i Bartoszewski, już znani jako opozycjoniści polityczni, mieli mniej do stracenia, upubliczniając swój zamiar uczenia o „białych plamach”. Bywali już aresztowani i byli znani na forum międzynarodowym, co zapewniało im swego rodzaju ochronę: ich nazwiska znano na Zachodzie, gdzie Bartoszewski jako specjalista od historii Holokaustu bywał wielokrotnie od lat 60. i nawiązał kontakt ze

<footnote n="31">³¹ Archiwum Fundacji Ośrodka KARTA, sygn. AO IV/128.1, dok. 55, Adam Michnik, Uwagi o działalności TKN, 1980 r.</footnote>

<footnote n="32">³² Tamże, dok. 68, Rozmowa Mirosława Kowalskiego z Jerzym Jedlickim o działalności TKN-u, b.d. [koniec 1981 r.?].</footnote>