Łączenie funkcji badawczej z sądowniczą powoduje u niektórych ankietowanych podobne dylematy.

To mieszanie polityki z nauką. Nauką zajmują się powiedzmy historycy i archiwiści, a polityką prokuratorzy i pion lustracyjny. [...] Zawsze powstaje pewne napięcie, w tej samej instytucji istnieją sprzeczne cele: polityczne i naukowe... [...] Te dwa piony polityczne tworzą negatywny obraz IPN..., na szczęście nie jesteśmy kontrolowani przez prokuratorów czy lustratorów, nigdy nawet nie spotkałem IPN-owskiego prokuratora ani osoby z pionu lustracyjnego<fnref n="111" />.

Choć jest prawdą, że w IPN pracowała i wciąż pracuje duża grupa historyków o sympatiach narodowo-konserwatywnych, podczas gdy uniwersytety mają reputację raczej liberalnych<fnref n="112" />, środowisko historyków-aktywistów pozostaje marginalne i obejmuje zaledwie kilka nazwisk. Abstrahując od różnic politycznych, wydaje mi się, że to przede wszystkim ich stosunek do własnej roli (instytucjonalnej, politycznej i społecznej) pozwala na wyróżnienie w BEP dwóch grup historyków: tych, którzy starają się skrupulatnie przestrzegać standardów akademickich, a więc powstrzymują się od ocen politycznych czy moralnych, oraz tych, którzy są najbardziej skłonni wypełniać rolę historyków-urzędników, a w swoich działaniach kierują się czasami poczuciem, że uczestniczą w procesie demokratycznej sanacji.

## Twórczość historiograficzna a struktura pola historii

Pozostaje zastanowić się, czym ta nowa oficjalna historiografia wyróżnia się oraz z czym konkuruje na polu historii, na przykładzie dziejów PRL, którym przede wszystkim są poświęcone prace powstające w IPN<fnref n="113" />.

Ujmując rzecz schematycznie, można powiedzieć, że historią ustroju komunistycznego w Polsce zajmują się dwa nurty historiograficzne o różnym zasięgu. Po pierwsze, historia polityczna dominująca po 1989 r., która interesuje się przede wszystkim zagadnieniami władzy, kontrolą społeczeństwa za pośrednictwem cenzury i propagandy, opozycją, a od chwili powstania IPN zwłaszcza zbrodniami i represjami reżimu komunistycznego wobec obywateli. Po drugie, historia społeczna, bardziej zainteresowana życiem codziennym, grupami społecznymi sytuującymi się daleko od ośrodka władzy (rolnikami i robotnikami), praktykami konsumpcyjnymi, kulturą, a ostatnio również płcią i seksualnością.

Seria wydawnicza W Krainie PRL, publikowana przez Wydawnictwo Trio w latach 2000–2011, ukazywała się pod redakcją Andrzeja Paczkowskiego, Marcina Kuli, Pawła Machcewicza, Tomasza Szaroty i Marcina Zaremby. Wszyscy

<footnote n="111">¹¹¹ Wywiad z P., badaczem z IPN, w zbiorach autora.</footnote>

<footnote n="112">¹¹² A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN*, Warszawa 2011, s. 128.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ Wykorzystałem refleksje, które przedstawiłem już wcześniej w artykule: *Historical Policy-Making in post-1989 Poland. A Sociological Approach to the Narratives of Communism*, „European Politics and Society” 18, 2017, nr 1, s. 81–95.</footnote>
Łączenie funkcji badawczej z sądowniczą powoduje u niektórych ankietowanych podobne dylematy.

To mieszanie polityki z nauką. Nauką zajmują się powiedzmy historycy i archiwiści, a polityką prokuratorzy i pion lustracyjny. [...] Zawsze powstaje pewne napięcie, w tej samej instytucji istnieją sprzeczne cele: polityczne i naukowe... [...] Te dwa piony polityczne tworzą negatywny obraz IPN..., na szczęście nie jesteśmy kontrolowani przez prokuratorów czy lustratorów, nigdy nawet nie spotkałem IPN-owskiego prokuratora ani osoby z pionu lustracyjnego<fnref n="111" />.

Choć jest prawdą, że w IPN pracowała i wciąż pracuje duża grupa historyków o sympatiach narodowo-konserwatywnych, podczas gdy uniwersytety mają reputację raczej liberalnych<fnref n="112" />, środowisko historyków-aktywistów pozostaje marginalne i obejmuje zaledwie kilka nazwisk. Abstrahując od różnic politycznych, wydaje mi się, że to przede wszystkim ich stosunek do własnej roli (instytucjonalnej, politycznej i społecznej) pozwala na wyróżnienie w BEP dwóch grup historyków: tych, którzy starają się skrupulatnie przestrzegać standardów akademickich, a więc powstrzymują się od ocen politycznych czy moralnych, oraz tych, którzy są najbardziej skłonni wypełniać rolę historyków-urzędników, a w swoich działaniach kierują się czasami poczuciem, że uczestniczą w procesie demokratycznej sanacji.

## Twórczość historiograficzna a struktura pola historii

Pozostaje zastanowić się, czym ta nowa oficjalna historiografia wyróżnia się oraz z czym konkuruje na polu historii, na przykładzie dziejów PRL, którym przede wszystkim są poświęcone prace powstające w IPN<fnref n="113" />.

Ujmując rzecz schematycznie, można powiedzieć, że historią ustroju komunistycznego w Polsce zajmują się dwa nurty historiograficzne o różnym zasięgu. Po pierwsze, historia polityczna dominująca po 1989 r., która interesuje się przede wszystkim zagadnieniami władzy, kontrolą społeczeństwa za pośrednictwem cenzury i propagandy, opozycją, a od chwili powstania IPN zwłaszcza zbrodniami i represjami reżimu komunistycznego wobec obywateli. Po drugie, historia społeczna, bardziej zainteresowana życiem codziennym, grupami społecznymi sytuującymi się daleko od ośrodka władzy (rolnikami i robotnikami), praktykami konsumpcyjnymi, kulturą, a ostatnio również płcią i seksualnością.

Seria wydawnicza W Krainie PRL, publikowana przez Wydawnictwo Trio w latach 2000–2011, ukazywała się pod redakcją Andrzeja Paczkowskiego, Marcina Kuli, Pawła Machcewicza, Tomasza Szaroty i Marcina Zaremby. Wszyscy

<footnote n="111">¹¹¹ Wywiad z P., badaczem z IPN, w zbiorach autora.</footnote>

<footnote n="112">¹¹² A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN*, Warszawa 2011, s. 128.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ Wykorzystałem refleksje, które przedstawiłem już wcześniej w artykule: *Historical Policy-Making in post-1989 Poland. A Sociological Approach to the Narratives of Communism*, „European Politics and Society” 18, 2017, nr 1, s. 81–95.</footnote>
oni są historykami specjalizującymi się w dziejach PRL, związanymi z UW i PAN. Seria, powstała z inicjatywy Kuli, jest często przedstawiana jako alternatywa dla dominującej historiografii PRL. Opozycję między historią polityczną a społeczną widać, gdy porówna się prace dotyczące PRL opublikowane przez Wydawnictwo Trio oraz IPN. Zgromadziłem informacje o 161 monografiach wydanych przez IPN (107) i Wydawnictwo Trio (54), aby zobiektywizować różnice między nimi. Analizie poddałem wszystkie monografie poświęcone PRL opublikowane przez oba wydawnictwa od chwili powstania dwóch serii wydawniczych, tj. od 2000 r., jeśli chodzi o Wydawnictwo Trio oraz 2002 r. w przypadku IPN, aż do 2011 r. w odniesieniu do Wydawnictwa Trio, a 2012 – w odniesieniu do IPN. Z analizy wyłączono jedynie prace zbiorowe, aby ułatwić prozopografię autorów.

Tematy poruszane w publikacjach IPN odzwierciedlają priorytety Instytutu zdefiniowane w jego projektach badawczych. Dychotomia opresja/opór jest w nich wszechobecna. Poszczególne kryzysy polityczne i społeczne reżimu (czerwiec i październik 1956, marzec 1968, grudzień 1970, sierpień 1980, grudzień 1981) znajdują się wśród ulubionych tematów. Różne formy opozycji wobec reżimu komunistycznego obejmują również zbrojny opór dawnych żołnierzy AK oraz „żołnierzy wyklętych” pod koniec lat 40. i w kolejnej dekadzie. Prac podejmujących zagadnienia ekonomiczne lub społeczne jest natomiast bardzo niewiele.

<table><caption>Tabela 38. Tematy prac poświęconych okresowi komunizmu opublikowanych przez IPN i Wydawnictwo Trio</caption><thead><tr><td>Tematy</td><td>IPN</td><td>Wydawnictwo Trio</td><td>Ogółem</td></tr></thead><tbody><tr><td>kryzysy polityczne i społeczne</td><td>11 (10%)</td><td>0</td><td>11 (7%)</td></tr><tr><td>opozycja polityczna wobec komunizmu</td><td>14 (13%)</td><td>2 (4%)</td><td>16 (10%)</td></tr><tr><td>represje komunistyczne</td><td>29 (27%)</td><td>0</td><td>29 (18%)</td></tr><tr><td>opór zbrojny wobec komunizmu</td><td>10 (9%)</td><td>0</td><td>10 (6%)</td></tr><tr><td>tematy polityczne</td><td>9 (8%)</td><td>15 (28%)</td><td>24 (15%)</td></tr><tr><td>tematy ekonomiczne</td><td>6 (6%)</td><td>3 (6%)</td><td>9 (6%)</td></tr><tr><td>Kościół</td><td>9 (8%)</td><td>3 (6%)</td><td>12 (7%)</td></tr><tr><td>życie codzienne</td><td>1 (1%)</td><td>15 (28%)</td><td>16 (10%)</td></tr><tr><td>kultura/media</td><td>6 (6%)</td><td>8 (15%)</td><td>14 (9%)</td></tr><tr><td>mniejszości narodowe</td><td>9 (8%)</td><td>2 (4%)</td><td>11 (7%)</td></tr><tr><td>historiografia</td><td>0</td><td>3 (6%)</td><td>3 (2%)</td></tr><tr><td>inne kraje</td><td>0</td><td>3 (6%)</td><td>3 (2%)</td></tr><tr><td>polska emigracja</td><td>3 (3%)</td><td>0</td><td>3 (2%)</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>107</td><td>54</td><td>161</td></tr></tbody></table>
oni są historykami specjalizującymi się w dziejach PRL, związanymi z UW i PAN. Seria, powstała z inicjatywy Kuli, jest często przedstawiana jako alternatywa dla dominującej historiografii PRL. Opozycję między historią polityczną a społeczną widać, gdy porówna się prace dotyczące PRL opublikowane przez Wydawnictwo Trio oraz IPN. Zgromadziłem informacje o 161 monografiach wydanych przez IPN (107) i Wydawnictwo Trio (54), aby zobiektywizować różnice między nimi. Analizie poddałem wszystkie monografie poświęcone PRL opublikowane przez oba wydawnictwa od chwili powstania dwóch serii wydawniczych, tj. od 2000 r., jeśli chodzi o Wydawnictwo Trio oraz 2002 r. w przypadku IPN, aż do 2011 r. w odniesieniu do Wydawnictwa Trio, a 2012 – w odniesieniu do IPN. Z analizy wyłączono jedynie prace zbiorowe, aby ułatwić prozopografię autorów.

Tematy poruszane w publikacjach IPN odzwierciedlają priorytety Instytutu zdefiniowane w jego projektach badawczych. Dychotomia opresja/opór jest w nich wszechobecna. Poszczególne kryzysy polityczne i społeczne reżimu (czerwiec i październik 1956, marzec 1968, grudzień 1970, sierpień 1980, grudzień 1981) znajdują się wśród ulubionych tematów. Różne formy opozycji wobec reżimu komunistycznego obejmują również zbrojny opór dawnych żołnierzy AK oraz „żołnierzy wyklętych” pod koniec lat 40. i w kolejnej dekadzie. Prac podejmujących zagadnienia ekonomiczne lub społeczne jest natomiast bardzo niewiele.

<table><caption>Tabela 38. Tematy prac poświęconych okresowi komunizmu opublikowanych przez IPN i Wydawnictwo Trio</caption><thead><tr><td>Tematy</td><td>IPN</td><td>Wydawnictwo Trio</td><td>Ogółem</td></tr></thead><tbody><tr><td>kryzysy polityczne i społeczne</td><td>11 (10%)</td><td>0</td><td>11 (7%)</td></tr><tr><td>opozycja polityczna wobec komunizmu</td><td>14 (13%)</td><td>2 (4%)</td><td>16 (10%)</td></tr><tr><td>represje komunistyczne</td><td>29 (27%)</td><td>0</td><td>29 (18%)</td></tr><tr><td>opór zbrojny wobec komunizmu</td><td>10 (9%)</td><td>0</td><td>10 (6%)</td></tr><tr><td>tematy polityczne</td><td>9 (8%)</td><td>15 (28%)</td><td>24 (15%)</td></tr><tr><td>tematy ekonomiczne</td><td>6 (6%)</td><td>3 (6%)</td><td>9 (6%)</td></tr><tr><td>Kościół</td><td>9 (8%)</td><td>3 (6%)</td><td>12 (7%)</td></tr><tr><td>życie codzienne</td><td>1 (1%)</td><td>15 (28%)</td><td>16 (10%)</td></tr><tr><td>kultura/media</td><td>6 (6%)</td><td>8 (15%)</td><td>14 (9%)</td></tr><tr><td>mniejszości narodowe</td><td>9 (8%)</td><td>2 (4%)</td><td>11 (7%)</td></tr><tr><td>historiografia</td><td>0</td><td>3 (6%)</td><td>3 (2%)</td></tr><tr><td>inne kraje</td><td>0</td><td>3 (6%)</td><td>3 (2%)</td></tr><tr><td>polska emigracja</td><td>3 (3%)</td><td>0</td><td>3 (2%)</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>107</td><td>54</td><td>161</td></tr></tbody></table>
Tworzona w ten sposób przez IPN narracja o „walce społecznej i politycznej” ustanawia ciągłość między całą serią wydarzeń, które stopniowo doprowadziły, w latach 1956–1989, do upadku ustroju komunistycznego, jakby te wszystkie ruchy protestu stanowiły jedno kontinuum walk o niepodległość i demokrację, a przeciw komunizmowi. Tego rodzaju podejście stanowi rekonstrukcję zdarzeń a posteriori, ze świadomością tego, co stało się później. Krytykują je nawet niektórzy naukowcy w samym IPN, widząc w nim sposób na ustalanie a priori wyników badań.

Natomiast monografie wydawane przez Wydawnictwo Trio skupiają się głównie na życiu codziennym: świecie fabryk, robotnikach, rozrywce, modzie itp. Chodzi tu również o historię społeczno-polityczną. Rzeczywiście w serii W Krainie PRL ukazało się także wiele prac poświęconych PZPR, elitom politycznym oraz partyjnym organizacjom młodzieżowym, nawet więcej niż w IPN, jeśli chodzi o te tematy. Różnice między wydawanymi książkami dotyczą więc zarówno tematyki, jak i podejścia: tzw. historia polityczna PRL tworzona w IPN jest w istocie przede wszystkim historią aparatu bezpieczeństwa, a w niewielkim stopniu funkcjonowania upartyjnionego państwa, wytwarzania i reprodukcji elit rządzących czy konkretnych mechanizmów dominacji – te tematy w większym stopniu są podejmowane w pracach publikowanych przez Wydawnictwo Trio.

Te rozbieżne interpretacje przeszłości wyjaśniają m.in. różnice w pozycji autorów na polu historii, co pozwala zweryfikować ich prozopografia.

Z porównania poziomu wykształcenia i tytułów naukowych, odzwierciedlających stopień zaawansowania kariery naukowej, wynika, że w chwili publikacji ich prac w jednej z serii autorzy, zarówno w przypadku IPN, jak i Wydawnictwa Trio, byli raczej na początkowym etapie kariery. W przypadku książek wydanych w IPN 71% autorów to doktorzy, a niemal 19% magistrzy (najczęściej doktoranci). Debiutanci byli jeszcze liczniejsi w Wydawnictwie Trio, gdzie 40% historyków miała tytuł magistra (znacznie rzadziej byli oni doktorantami), a 54% doktora. Akademicy, których kariera była bardziej zaawansowana, posiadający habilitację lub profesurę, byli nieliczni, zwłaszcza wśród autorów, których prace wydało Wydawnictwo Trio.

<table><caption>Tabela 39. Stopnie naukowe autorów prac poświęconych okresowi komunizmu wydanych przez IPN i Wydawnictwo Trio (w chwili publikacji)</caption><thead><tr><td>Stopień</td><td>IPN</td><td>Wydawnictwo Trio</td><td>Ogółem</td></tr></thead><tbody><tr><td>magister</td><td>20 (19%)</td><td>22 (41%)</td><td>42 (26%)</td></tr><tr><td>doktor</td><td>76 (71%)</td><td>29 (54%)</td><td>105 (65%)</td></tr><tr><td>doktor habilitowany</td><td>5 (5%)</td><td>1 (2%)</td><td>6 (4%)</td></tr><tr><td>profesor</td><td>6 (6%)</td><td>2 (4%)</td><td>8 (5%)</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>107</td><td>54</td><td>161</td></tr></tbody></table>
Tworzona w ten sposób przez IPN narracja o „walce społecznej i politycznej” ustanawia ciągłość między całą serią wydarzeń, które stopniowo doprowadziły, w latach 1956–1989, do upadku ustroju komunistycznego, jakby te wszystkie ruchy protestu stanowiły jedno kontinuum walk o niepodległość i demokrację, a przeciw komunizmowi. Tego rodzaju podejście stanowi rekonstrukcję zdarzeń *a posteriori*, że świadomością tego, co stało się później. Krytykują je nawet niektórzy naukowcy w samym IPN, widząc w nim sposób na ustalanie *a priori* wyników badań.

Natomiast monografie wydawane przez Wydawnictwo Trio skupiają się głównie na życiu codziennym: świecie fabryk, robotnikach, rozrywce, modzie itp. Chodzi tu również o historię społeczno-polityczną. Rzeczywiście w serii W Krainie PRL ukazało się także wiele prac poświęconych PZPR, elitom politycznym oraz partyjnym organizacjom młodzieżowym, nawet więcej niż w IPN, jeśli chodzi o te tematy. Różnice między wydawanymi książkami dotyczą więc zarówno tematyki, jak i podejścia: tzw. historia polityczna PRL tworzona w IPN jest w istocie przede wszystkim historią aparatu bezpieczeństwa, a w niewielkim stopniu funkcjonowania upartyjnionego państwa, wytwarzania i reprodukcji elit rządzących czy konkretnych mechanizmów dominacji – te tematy w większym stopniu są podejmowane w pracach publikowanych przez Wydawnictwo Trio.

Te rozbieżne interpretacje przeszłości wyjaśniają m.in. różnice w pozycji autorów na polu historii, co pozwala zweryfikować ich prozopografia.

Z porównania poziomu wykształcenia i tytułów naukowych, odzwierciedlających stopień zaawansowania kariery naukowej, wynika, że w chwili publikacji ich prac w jednej z serii autorzy, zarówno w przypadku IPN, jak i Wydawnictwa Trio, byli raczej na początkowym etapie kariery. W przypadku książek wydanych w IPN 71% autorów to doktorzy, a niemal 19% magistrzy (najczęściej doktoranci). Debiutanci byli jeszcze liczniejsi w Wydawnictwie Trio, gdzie 40% historyków miała tytuł magistra (znacznie rzadziej byli oni doktorantami), a 54% doktora. Akademicy, których kariera była bardziej zaawansowana, posiadający habilitację lub profesurę, byli nieliczni, zwłaszcza wśród autorów, których prace wydało Wydawnictwo Trio.

<table><caption>Tabela 39. Stopnie naukowe autorów prac poświęconych okresowi komunizmu wydanych przez IPN i Wydawnictwo Trio (w chwili publikacji)</caption><thead><tr><td>Stopień</td><td>IPN</td><td>Wydawnictwo Trio</td><td>Ogółem</td></tr></thead><tbody><tr><td>magister</td><td>20 (19%)</td><td>22 (41%)</td><td>42 (26%)</td></tr><tr><td>doktor</td><td>76 (71%)</td><td>29 (54%)</td><td>105 (65%)</td></tr><tr><td>doktor habilitowany</td><td>5 (5%)</td><td>1 (2%)</td><td>6 (4%)</td></tr><tr><td>profesor</td><td>6 (6%)</td><td>2 (4%)</td><td>8 (5%)</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>107</td><td>54</td><td>161</td></tr></tbody></table>
Nadreprezentację młodych autorów wyjaśnia fakt, że w obu seriach ukazywały się głównie prace magisterskie i doktoraty. IPN opublikował poza tym dość dużo monografii stanowiących rezultat jego własnych projektów badawczych (które ujęto w kategorii „inne”). Wyjaśnia to częściowo nadreprezentację tematów przeważających w programach badawczych Instytutu, takich jak represje komunistyczne i opór wobec reżimu.

<table><caption>Tabela 40. Podstawa monografii okresu komunizmu opublikowanych przez IPN i Wydawnictwo Trio</caption><thead><tr><td>Podstawa monografii</td><td>IPN</td><td>Wydawnictwo Trio</td><td>Ogółem</td></tr></thead><tbody><tr><td>praca magisterska</td><td>7 (7%)</td><td>22 (41%)</td><td>29 (18%)</td></tr><tr><td>praca doktorska</td><td>48 (45%)</td><td>26 (48%)</td><td>74 (46%)</td></tr><tr><td>praca habilitacyjna</td><td>14 (13%)</td><td>2 (4%)</td><td>16 (10%)</td></tr><tr><td>inne</td><td>38 (36%)</td><td>4 (7%)</td><td>42 (26%)</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>107</td><td>54</td><td>161</td></tr></tbody></table>

Ostatecznie najistotniejsza różnica między obiema seriami ma głównie charakter instytucjonalny. W istocie ponad dwie trzecie autorów, których prace wydał IPN, pracowało tam, a rzadko byli zatrudnieni w instytucji akademickiej. Tymczasem 56% autorów, których książki opublikowało Wydawnictwo Trio, było zatrudnionych w jakiejś instytucji akademickiej, najczęściej na uniwersytecie. W przypadku IPN prawie takich nie było. Z kolei 38% autorów nie zajmowało się zawodowo historią, ani w IPN, ani w żadnej instytucji akademickiej. Oznacza to, że po ukończeniu studiów historycznych i opublikowaniu monografii naukowej pracują oni gdzie indziej. Ci, których ścieżkę zawodową udało mi się odtworzyć, są nauczycielami, dziennikarzami lub urzędnikami. Na tym polega najistotniejsza różnica między obiema seriami, wskazująca na słabość instytucjonalną historii społecznej. Autorzy, których książki ukazały się w Wydawnictwie Trio, to głównie młodzi historycy, wywodzący się z najbardziej

<table><caption>Tabela 41. Sytuacja zawodowa autorów prac poświęconych okresowi komunizmu wydanych przez IPN i Wydawnictwo Trio</caption><thead><tr><td>Miejsce pracy</td><td>IPN</td><td>Wydawnictwo Trio</td><td>Ogółem</td></tr></thead><tbody><tr><td>IPN</td><td>53 (60%)</td><td>2 (4%)</td><td>55 (40%)</td></tr><tr><td>IPN i stanowisko na uniwersytecie</td><td>16 (18%)</td><td>1 (2%)</td><td>17 (13%)</td></tr><tr><td>uniwersytet</td><td>6 (7%)</td><td>18 (38%)</td><td>24 (18%)</td></tr><tr><td>PAN</td><td>1 (1%)</td><td>8 (17%)</td><td>9 (7%)</td></tr><tr><td>poza światem akademickim i IPN</td><td>13 (15%)</td><td>19 (38%)</td><td>32 (23%)</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>89</td><td>48</td><td>137</td></tr></tbody></table>
Nadreprezentację młodych autorów wyjaśnia fakt, że w obu seriach ukazywały się głównie prace magisterskie i doktoraty. IPN opublikował poza tym dość dużo monografii stanowiących rezultat jego własnych projektów badawczych (które ujęto w kategorii „inne”). Wyjaśnia to częściowo nadreprezentację tematów przeważających w programach badawczych Instytutu, takich jak represje komunistyczne i opór wobec reżimu.

<table><caption>Tabela 40. Podstawa monografii okresu komunizmu opublikowanych przez IPN i Wydawnictwo Trio</caption><thead><tr><td>Podstawa monografii</td><td>IPN</td><td>Wydawnictwo Trio</td><td>Ogółem</td></tr></thead><tbody><tr><td>praca magisterska</td><td>7 (7%)</td><td>22 (41%)</td><td>29 (18%)</td></tr><tr><td>praca doktorska</td><td>48 (45%)</td><td>26 (48%)</td><td>74 (46%)</td></tr><tr><td>praca habilitacyjna</td><td>14 (13%)</td><td>2 (4%)</td><td>16 (10%)</td></tr><tr><td>inne</td><td>38 (36%)</td><td>4 (7%)</td><td>42 (26%)</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>107</td><td>54</td><td>161</td></tr></tbody></table>

Ostatecznie najistotniejsza różnica między obiema seriami ma głównie charakter instytucjonalny. W istocie ponad dwie trzecie autorów, których prace wydał IPN, pracowało tam, a rzadko byli zatrudnieni w instytucji akademickiej. Tymczasem 56% autorów, których książki opublikowało Wydawnictwo Trio, było zatrudnionych w jakiejś instytucji akademickiej, najczęściej na uniwersytecie. W przypadku IPN prawie takich nie było. Z kolei 38% autorów nie zajmowało się zawodowo historią, ani w IPN, ani w żadnej instytucji akademickiej. Oznacza to, że po ukończeniu studiów historycznych i opublikowaniu monografii naukowej pracują oni gdzie indziej. Ci, których ścieżkę zawodową udało mi się odtworzyć, są nauczycielami, dziennikarzami lub urzędnikami. Na tym polega najistotniejsza różnica między obiema seriami, wskazująca na słabość instytucjonalną historii społecznej. Autorzy, których książki ukazały się w Wydawnictwie Trio, to głównie młodzi historycy, wywodzący się z najbardziej

<table><caption>Tabela 41. Sytuacja zawodowa autorów prac poświęconych okresowi komunizmu wydanych przez IPN i Wydawnictwo Trio</caption><thead><tr><td>Miejsce pracy</td><td>IPN</td><td>Wydawnictwo Trio</td><td>Ogółem</td></tr></thead><tbody><tr><td>IPN</td><td>53 (60%)</td><td>2 (4%)</td><td>55 (40%)</td></tr><tr><td>IPN i stanowisko na uniwersytecie</td><td>16 (18%)</td><td>1 (2%)</td><td>17 (13%)</td></tr><tr><td>uniwersytet</td><td>6 (7%)</td><td>18 (38%)</td><td>24 (18%)</td></tr><tr><td>PAN</td><td>1 (1%)</td><td>8 (17%)</td><td>9 (7%)</td></tr><tr><td>poza światem akademickim i IPN</td><td>13 (15%)</td><td>19 (38%)</td><td>32 (23%)</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>89</td><td>48</td><td>137</td></tr></tbody></table>
prestiżowych instytucji akademickich (40% z UW i PAN), którym nie udało się znaleźć swojego miejsca w świecie akademickim. Autorzy IPN-owscy nato-
miast wywodzą się raczej z uniwersytetów pozawarszawskich i zostali zatrud-
nieni przez centralę IPN lub jeden z jego oddziałów po ukończeniu studiów,
co pozwala im sfinansować doktorat. W związku z tym dominująca narracja
o okresie PRL jest podawana w wątpliwość tylko na niewielką skalę. Twórczość
historiograficzna odzwierciedla strukturę pola historii.

Wnioski

W połowie pierwszej dekady XXI w., w kontekście przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, grupie intelektualistów politycznie powiązanych z PiS udało się dokonać w debacie publicznej legitymizacji 'polityki historycznej'. Ta ostatnia, rozumiana jako państwowa polityka odnosząca się do historii, stanowi nowe ograniczenie polityczne, jakiemu podlega tworzenie historii naukowej. Lansowana przez PiS w latach 2005-2007, gdy partia ta znajdowała się u władzy, i zasadniczo kontynuowana przez kolejne rządy, polityka ta przyczyniła się do wzmocnienia oficjalnego bieguna twórczości historycznej wokół IPN. Choć stanowi ograni- czenie, oferuje też historykom pewne zasoby. Wzmocnienie oficjalnego bieguna twórczości historycznej otwiera przed nimi nowe perspektywy zawodowe oraz dostarcza nowych instancji konsekrujących, m.in. na rynku medialnym. Wobec tego uplasowanie się w kierownictwie IPN umożliwia kontrolowanie w sposób biurokratyczny środków dystrybuowanych w ramach pola historii. Taka pozy- cja zawodowa pozwala m.in. na współkształtowanie i wdrażanie państwowej polityki historycznej, co może stanowić przełożenie zaangażowania intelektu- alnego na działalność publiczną.

W sposób przypominający ten obserwowany w odniesieniu do Polski Ludowej zewnętrzne ograniczenia polityczne oraz wewnętrzna logika właściwa polu historii łączą się ze sobą, przyczyniając się do zmniejszenia stopnia autonomii tej przestrzeni. Jednak ramy instytucjonalne, w których rozgrywa się 'polityka historyczna' lansowana przez PiS, są inne niż w czasach PRL. Między innymi ze względu na rosnące zróżnicowanie pola władzy utrzymanie autonomii pola historii jest konieczne dla legitymizacji 'polityki historycznej'.

W znaczący sposób wpływa ona na zawód historyka. W jej współtworzeniu uczestniczyła niewielka grupa historyków, ubiegająca się o stanowiska kierowni- cze w IPN i na dłuższą metę specjalizująca się w ich zajmowaniu. W ten sposób pojawili się historycy-urzędnicy, których kariery przypominają kariery wysokich rangą urzędników państwowych. Przejawem pomieszania dziedzin, do którego doszło w IPN, jest uprawianie historii „sądowej”, co pokazałem na przykładzie sprawy Wałęsy. Ta historia „sądowa”, choć jest ściśle związana z IPN, wynika również z koncepcji zawodu (opierającej się na pojęciu „historii prawdziwej”
prestiżowych instytucji akademickich (40% z UW i PAN), którym nie udało się znaleźć swojego miejsca w świecie akademickim. Autorzy IPN-owscy nato-
miast wywodzą się raczej z uniwersytetów pozawarszawskich i zostali zatrud-
nieni przez centralę IPN lub jeden z jego oddziałów po ukończeniu studiów,
co pozwala im sfinansować doktorat. W związku z tym dominująca narracja
o okresie PRL jest podawana w wątpliwość tylko na niewielką skalę. Twórczość
historiograficzna odzwierciedla strukturę pola historii.

Wnioski

W połowie pierwszej dekady XXI w., w kontekście przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, grupie intelektualistów politycznie powiązanych z PiS udało się dokonać w debacie publicznej legitymizacji 'polityki historycznej'. Ta ostatnia, rozumiana jako państwowa polityka odnosząca się do historii, stanowi nowe ograniczenie polityczne, jakiemu podlega tworzenie historii naukowej. Lansowana przez PiS w latach 2005-2007, gdy partia ta znajdowała się u władzy, i zasadniczo kontynuowana przez kolejne rządy, polityka ta przyczyniła się do wzmocnienia oficjalnego bieguna twórczości historycznej wokół IPN. Choć stanowi ograni-
czenie, oferuje też historykom pewne zasoby. Wzmocnienie oficjalnego bieguna twórczości historycznej otwiera przed nimi nowe perspektywy zawodowe oraz dostarcza nowych instancji konsekrujących, m.in. na rynku medialnym. Wobec tego uplasowanie się w kierownictwie IPN umożliwia kontrolowanie w sposób biurokratyczny środków dystrybuowanych w ramach pola historii. Taka pozy-
cja zawodowa pozwala m.in. na współkształtowanie i wdrażanie państwowej polityki historycznej, co może stanowić przełożenie zaangażowania intelektu-
alnego na działalność publiczną.

W sposób przypominający ten obserwowany w odniesieniu do Polski Ludowej zewnętrzne ograniczenia polityczne oraz wewnętrzna logika właściwa polu historii łączą się ze sobą, przyczyniając się do zmniejszenia stopnia autonomii tej przestrzeni. Jednak ramy instytucjonalne, w których rozgrywa się 'polityka historyczna' lansowana przez PiS, są inne niż w czasach PRL. Między innymi ze względu na rosnące zróżnicowanie pola władzy utrzymanie autonomii pola historii jest konieczne dla legitymizacji 'polityki historycznej'.

W znaczący sposób wpływa ona na zawód historyka. W jej współtworzeniu uczestniczyła niewielka grupa historyków, ubiegająca się o stanowiska kierowni-
cze w IPN i na dłuższą metę specjalizująca się w ich zajmowaniu. W ten sposób
pojawili się historycy-urzędnicy, których kariery przypominają kariery wysokich
rangą urzędników państwowych. Przejawem pomieszania dziedzin, do którego
doszło w IPN, jest uprawianie historii „sądowej”, co pokazałem na przykładzie
sprawy Wałęsy. Ta historia „sądowa”, choć jest ściśle związana z IPN, wynika
również z koncepcji zawodu (opierającej się na pojęciu „historii prawdziwej”
i podejściu pozytywistycznym) odziedziczonej po wcześniejszej konfiguracji pola historii. I wreszcie badania historyczne prowadzone w IPN charakteryzują się ograniczonym stopniem autonomii, ze względu na to, że uprawia się je na zamówienie państwowe.

Zarówno ‘polityka historyczna’, jak i spuścizna PRL sprawiają, że możemy mówić o historiografii Polski Ludowej „dwóch prędkości”. Historia totalitaryzmu oraz historia społeczna snują dwie przeciwstawne opowieści. Te sprzeczne interpretacje wynikają z różnic w pozycjach, jakie ich twórcy zajmują w polu historii.
i podejściu pozytywistycznym) odziedziczonej po wcześniejszej konfiguracji pola historii. I wreszcie badania historyczne prowadzone w IPN charakteryzują się ograniczonym stopniem autonomii, ze względu na to, że uprawia się je na zamówienie państwowe.

Zarówno ‘polityka historyczna’, jak i spuścizna PRL sprawiają, że możemy mówić o historiografii Polski Ludowej „dwóch prędkości”. Historia totalitaryzmu oraz historia społeczna snują dwie przeciwstawne opowieści. Te sprzeczne interpretacje wynikają z różnic w pozycjach, jakie ich twórcy zajmują w polu historii.
ZAKOŃCZENIE

Polityka historyczna w Polsce, rozumiana jako przestrzeń walki o prawo do two-
rzenia oficjalnej narracji historycznej, stanowi studium przypadku pozwalające
zastanowić się, w jaki sposób państwo organizuje badania naukowe poprzez
przyznawanie publicznych funduszy bądź tworzenie ośrodków badawczych czy
wręcz ograniczanie pluralizmu interpretacji historycznych. W niniejszym stu-
dium historycy zostali potraktowani nie tylko jako badacze historii, ale również
aktorzy sporów wywołanych politykami historycznymi, którzy swoim zaangażo-
waniem przyczyniają się do instrumentalizacji historii dla celów politycznych.
W tym sensie nauka o przeszłości staje się zarazem bieżącą polityką: „mówiąc
o wczoraj, myślimy o dziś”<fnref n="1" />. Wiarygodni jako naukowcy, historycy oraz inni
intelektualiści zabierają głos w publicznej debacie, by bronić stanowisk, które
nie ograniczają się do analizy przeszłości, ale są też konfrontacją światopoglą-
dów i systemów wartości: w przedstawionym tu opisie genezy historii najnow-
szej i jej rozwoju aż do ostatnich lat napotykamy historyków uznających się za
komunistów, antykomunistów, katolików, nacjonalistów, socjalistów lub neu-
tralnych światopoglądowo. Niektórzy z nich ogłaszali się rzecznikami „oficjalnej
historiografii” w Polsce Ludowej, czasem dookreślanej jako „postępowa”, czasem
jako „narodowa”, a czasem oboma tymi przymiotnikami naraz; inni (a niekiedy
ci sami) podważali tę historiografię w imię wartości „patriotycznych”, „kato-
lickich” lub „narodowych”; jeszcze inni zamierzają dziś propagować „polski
punkt widzenia”, który zdaje się występować wyłącznie w liczbie pojedynczej,
oraz skończyć z domniemaną „pedagogiką wstydu”. Wszyscy powołują się na
„prawdę”, która wydaje się bardziej aksjologiczna niż historyczna.

Analizując genezę i instytucjonalizację historii najnowszej, starałem się zba-
dać związki pomiędzy nauką i polityką w perspektywie socjologiczno-historycz-
nej, pozwalającej uwidocznić ciągłość między PRL i III RP. Ciągłość tę widać
zarówno w działaniach administracji państwowej przypisującej rolę historii, jak

<footnote n="1">¹ M. Kula, Mówiąc o wczoraj, myślimy o dziś. Historia we współczesnym dyskursie politycznym w Polsce, w: tenże, Naród, historia i... dużo kłopotów, Kraków 2011.</footnote>
ZAKOŃCZENIE

Polityka historyczna w Polsce, rozumiana jako przestrzeń walki o prawo do two-
rzenia oficjalnej narracji historycznej, stanowi studium przypadku pozwalające
zastanowić się, w jaki sposób państwo organizuje badania naukowe poprzez
przyznawanie publicznych funduszy bądź tworzenie ośrodków badawczych czy
wręcz ograniczanie pluralizmu interpretacji historycznych. W niniejszym stu-
dium historycy zostali potraktowani nie tylko jako badacze historii, ale również
aktorzy sporów wywołanych politykami historycznymi, którzy swoim zaangażo-
waniem przyczyniają się do instrumentalizacji historii dla celów politycznych.
W tym sensie nauka o przeszłości staje się zarazem bieżącą polityką: „mówiąc
o wczoraj, myślimy o dziś”<fnref n="1" />. Wiarygodni jako naukowcy, historycy oraz inni
intelektualiści zabierają głos w publicznej debacie, by bronić stanowisk, które
nie ograniczają się do analizy przeszłości, ale są też konfrontacją światopoglą-
dów i systemów wartości: w przedstawionym tu opisie genezy historii najnow-
szej i jej rozwoju aż do ostatnich lat napotykamy historyków uznających się za
komunistów, antykomunistów, katolików, nacjonalistów, socjalistów lub neu-
tralnych światopoglądowo. Niektórzy z nich ogłaszali się rzecznikami „oficjalnej
historiografii” w Polsce Ludowej, czasem dookreślanej jako „postępowa”, czasem
jako „narodowa”, a czasem oboma tymi przymiotnikami naraz; inni (a niekiedy
ci sami) podważali tę historiografię w imię wartości „patriotycznych”, „kato-
lickich” lub „narodowych”; jeszcze inni zamierzają dziś propagować „polski
punkt widzenia”, który zdaje się występować wyłącznie w liczbie pojedynczej,
oraz skończyć z domniemaną „pedagogiką wstydu”. Wszyscy powołują się na
„prawdę”, która wydaje się bardziej aksjologiczna niż historyczna.

Analizując genezę i instytucjonalizację historii najnowszej, starałem się zba-
dać związki pomiędzy nauką i polityką w perspektywie socjologiczno-historycz-
nej, pozwalającej uwidocznić ciągłość między PRL i III RP. Ciągłość tę widać
zarówno w działaniach administracji państwowej przypisującej rolę historii, jak

<footnote n="1">¹ M. Kula, Mówiąc o wczoraj, myślimy o dziś. Historia we współczesnym dyskursie politycznym w Polsce, w: tenże, Naród, historia i... dużo kłopotów, Kraków 2011.</footnote>
i w politycznym zaangażowaniu historyków. Zobaczyliśmy, jak historiografia okresu 1939–1989, od swoich początków po zakończeniu II wojny światowej, oscylowała między dwoma rodzajami ograniczeń: jedne – nazwane tu zewnętrz-nymi – czynią z historii kategorię interwencji państwa, drugie – nazwane tu wewnętrznymi – wynikają z zaangażowania intelektualnego i roli, jaką historycy pragną odgrywać w przestrzeni publicznej. Te dwa rodzaje ograniczeń współ-grają ze sobą i pozwalają zrelatywizować znaczenie cezury 1989 r. jeśli chodzi o historiografię i sposoby pojmowania roli historyków w przestrzeni publicznej.

Powiązanie dwóch poziomów analizy pokazuje, że kwestia relacji między polami politycznym i biurokratycznym z jednej strony a polem akademickim z drugiej nie sprowadza się do oddziaływania tych pierwszych na drugie: strukturę ich relacji determinuje w pewnej mierze efektywne działanie aktorów, czyli historyków, którzy wspierają działanie państwa na polu historii.

Wewnętrzne logiki konkurencji pola naukowego polegają na sytuowaniu się wobec zewnętrznych ograniczeń, które mogą równocześnie, jeżeli ulegną modyfikacji w tej przestrzeni, stać się zasobem dla przyswajających je aktorów. Przyjęcie perspektywy badawczej zainspirowanej socjologią pól Pierre'a Bourdieu i zastosowanie jej do studiów nad społeczeństwem polskim pozwoliło zrozumieć zmieniające się logiki relacji zawiązujących się między historią jako nauką a państwem w tak różnych konfiguracjach jak okres stalinowski z pierwszej połowy lat 50. i początek XXI w. Pytanie o autonomię pola historiograficznego pojawiało się i w okresach silnej dominacji politycznej (autorytarnych), i w okresach a priori bardziej liberalnych. W analizowanych kolejno konfiguracjach porówn>mlem dwa typy systemów politycznych, które na pozór wszystko różni, ale których zestawienie pozwala lepiej zrozumieć powiązania między nauką i polityką. „Porównanie problematyk, a nie sytuacji, ma również na celu zrozumienie, czy też domyślenie się, w jakich demokracjach współcześnie żyjemy”<fnref n="2" />.

Historia najnowsza rozwijała się początkowo w Polsce Ludowej na marginesie świata akademickiego i w bliskości struktur państwowych – na poziomie ministerstw i instytucji partyjnych, a następnie w PAN. Po 1989 r. transformacji postkomunistycznej towarzyszyło wdrożenie polityki rozliczeń autorytarnej przeszłości: otwarcie archiwów, lustracja, sprawiedliwość okresu przejściowego, która wymagała współpracy historyków i usprawiedliwiała powołanie nowych instytucji polityki publicznej: specjalnych komisji, Instytutu Pamięci Narodowej itp. Uchwycenie struktury relacji między polem naukowym oraz polami politycznym i biurokratycznym wymagało uwzględnienia pozycji, relacji i interakcji, jakie powstawały na przecięciu tych pól. Dla każdej z badanych konfiguracji starałem się określić, na podstawie lektur i obserwacji środowiska, miejsca i momenty mające szczególnie znaczenie z punktu widzenia sporów wokół autonomii historii jako nauki. Zastosowałem ad hoc metodę prozopograficzną, mając na względzie nie tyle socjografię grupy historyków jako takiej, ile socjografię

<footnote n="2">² B. Hibou, *The Political Anatomy of Domination*, Cham 2017, s. 12 (tłum. JL).</footnote>
i w politycznym zaangażowaniu historyków. Zobaczyliśmy, jak historiografia okresu 1939–1989, od swoich początków po zakończeniu II wojny światowej, oscylowała między dwoma rodzajami ograniczeń: jedne – nazwane tu zewnętrznymi – czynią z historii kategorię interwencji państwa, drugie – nazwane tu wewnętrznymi – wynikają z zaangażowania intelektualnego i roli, jaką historycy pragną odgrywać w przestrzeni publicznej. Te dwa rodzaje ograniczeń współgrają ze sobą i pozwalają zrelatywizować znaczenie cezury 1989 r. jeśli chodzi o historiografię i sposoby pojmowania roli historyków w przestrzeni publicznej.

Powiązanie dwóch poziomów analizy pokazuje, że kwestia relacji między polami politycznym i biurokratycznym z jednej strony a polem akademickim z drugiej nie sprowadza się do oddziaływania tych pierwszych na drugie: strukturę ich relacji determinuje w pewnej mierze efektywne działanie aktorów, czyli historyków, którzy wspierają działanie państwa na polu historii.

Wewnętrzne logiki konkurencji pola naukowego polegają na sytuowaniu się wobec zewnętrznych ograniczeń, które mogą równocześnie, jeżeli ulegną modyfikacji w tej przestrzeni, stać się zasobem dla przyswajających je aktorów. Przyjęcie perspektywy badawczej zainspirowanej socjologią pól Pierre'a Bourdieu i zastosowanie jej do studiów nad społeczeństwem polskim pozwoliło zrozumieć zmieniające się logiki relacji zawiązujących się między historią jako nauką a państwem w tak różnych konfiguracjach jak okres stalinowski z pierwszej połowy lat 50. i początek XXI w. Pytanie o autonomię pola historiograficznego pojawiało się i w okresach silnej dominacji politycznej (autorytarnych), i w okresach *a priori* bardziej liberalnych. W analizowanych kolejno konfiguracjach porówn>mlem dwa typy systemów politycznych, które na pozór wszystko różni, ale których zestawienie pozwala lepiej zrozumieć powiązania między nauką i polityką. „Porównanie problematyk, a nie sytuacji, ma również na celu zrozumienie, czy też domyślenie się, w jakich demokracjach współcześnie żyjemy”<fnref n="2" />.

Historia najnowsza rozwijała się początkowo w Polsce Ludowej na marginesie świata akademickiego i w bliskości struktur państwowych – na poziomie ministerstw i instytucji partyjnych, a następnie w PAN. Po 1989 r. transformacji postkomunistycznej towarzyszyło wdrożenie polityki rozliczeń autorytarnej przeszłości: otwarcie archiwów, lustracja, sprawiedliwość okresu przejściowego, która wymagała współpracy historyków i usprawiedliwiała powołanie nowych instytucji polityki publicznej: specjalnych komisji, Instytutu Pamięci Narodowej itp. Uchwycenie struktury relacji między polem naukowym oraz polami politycznym i biurokratycznym wymagało uwzględnienia pozycji, relacji i interakcji, jakie powstawały na przecięciu tych pól. Dla każdej z badanych konfiguracji starałem się określić, na podstawie lektur i obserwacji środowiska, miejsca i momenty mające szczególnie znaczenie z punktu widzenia sporów wokół autonomii historii jako nauki. Zastosowałem *ad hoc* metodę prozopograficzną, mając na względzie nie tyle socjografię grupy historyków jako takiej, ile socjografię

<footnote n="2">² B. Hibou, *The Political Anatomy of Domination*, Cham 2017, s. 12 (tłum. JL).</footnote>
protagonistów, podmiotów działających w przestrzeniach, gdzie wypracowywane były polityki historyczne lub dawał się zauważyć ich wpływ na historiografię. Zaletą tej metody jest to, że nie wyklucza *a priori* niektórych aktorów lub obszarów analizy, przeciwnie, każdorazowo kieruje uwagę na miejsca i zagadnienia, które okazują się istotne z punktu widzenia wyjściowej problematyki.

Dochodząc do końca tego analitycznego opisu, czytelnik może czuć niedosyt, ponieważ ostatnia konfiguracja, odpowiadająca okresowi „dobrej zmiany”, który otwierają ponowne rządy PiS (a raczej tzw. zjednoczonej prawicy), nie jest przedmiotem specjalnej uwagi w tej książce. Okresowi temu, początkowo nieuwzględnionemu, poświęciłem jednak późniejsze badania. Na zakończenie podkreślę tylko te punkty, które bezpośrednio odzwierciedlają treść niniejszej książki, odsyłając do innych moich publikacji.

Po pierwsze, o ile analiza historiografii przedstawiona w rozdziałach czwartym, piątym i szóstym koncentruje się na historii komunizmu i PRL, które pozostają istotnym tematem polskiej debaty publicznej (czy wręcz sporów i mobilizacji wywołanej ustawą „dekomunizacyjną” przyjętą w 2016 r.<fnref n="3" />), o tyle opisanie historii Holokaustu w Polsce wywołuje ostre debaty począwszy od 2015 r. Na polu historii zarówno w tych debatach, jak i w sporach o historię PRL ścierają się historycy, których różnią pozycje instytucjonalne, koncepcje zawodu i praktyk badawczych. Tu również socjologia pola historii wyjaśnia, w jaki sposób wiążą się ze sobą zajmowane pozycje i prezentowane stanowiska<fnref n="4" />.

Po drugie, środki podejmowane przez władze od 2015 r. w celu wdrożenia jednoznacznej polityki historycznej wyróżniają się autorytarnym charakterem: przyjęcie w 2018 r. ustawy postrzeganej jako zagrożenie dla historyków zajmujących się Holokaustem, postępowanie wytoczone Barbarze Engelking i Janowi Grabowskiego przy wsparciu Fundacji Reduty Dobrego Imienia – Polskiej Ligi przeciw Zniesławieniom (subwencjonowanej przez Ministerstwo Sprawiedliwości), odwołanie niektórych historyków IPN (Krzysztof Persak) czy marginalizacja innych (Adam Puławski), których prace nie mieszczą się w „linii” dyrekcji (czy też partii?). Polityka historyczna „dobrej zmiany” jak na ironię może mieć więcej wspólnego z praktykami PRL niż okresu postkomunistycznego<fnref n="5" />.

<footnote n="3">³ V. Behr, *When Local Memory Confronts State Historical Policy. Staging Edward Gierek's Life in Sosnowiec, „Cultures of History Forum” 3 IX 2018*, http://www.cultures-of-history.uni-jena.de/exhibitions/poland/when-local-memory-confronts-state-historical-policy-staging-edward-giereks-life-in-sosnowiec (10 XII 2021); N. Waldmann, *Local Memories Dismantled. Reactions to De-communization in Northern and Western Poland, „Cultures of History Forum” 23 III 2018*, http://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/poland/local-memories-dismantled-reactions-to-de-communization-in-northern-and-western-poland/ (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="4">⁴ V. Behr, *Les discussions sur la Shoah en Pologne, miroir grossissant des polarisations du champ historien, w: Les Polonais et la Shoah. Une nouvelle école historique*, red. A. Kichelewski, J. Lyon-Caen, J.-Ch. Szurek, A. Wieviorka, Paris 2019, s. 275-290.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Tenże, *La politique publique de l'histoire et le «bon changement» en Pologne, „Revue d'études comparatives Est-Ouest”* 51, 2020, 1, s. 73-103.</footnote>
protagonistów, podmiotów działających w przestrzeniach, gdzie wypracowywane były polityki historyczne lub dawał się zauważyć ich wpływ na historiografię. Zaletą tej metody jest to, że nie wyklucza *a priori* niektórych aktorów lub obszarów analizy, przeciwnie, każdorazowo kieruje uwagę na miejsca i zagadnienia, które okazują się istotne z punktu widzenia wyjściowej problematyki.

Dochodząc do końca tego analitycznego opisu, czytelnik może czuć niedosyt, ponieważ ostatnia konfiguracja, odpowiadająca okresowi „dobrej zmiany”, który otwierają ponowne rządy PiS (a raczej tzw. zjednoczonej prawicy), nie jest przedmiotem specjalnej uwagi w tej książce. Okresowi temu, początkowo nieuwzględnionemu, poświęciłem jednak późniejsze badania. Na zakończenie podkreślę tylko te punkty, które bezpośrednio odzwierciedlają treść niniejszej książki, odsyłając do innych moich publikacji.

Po pierwsze, o ile analiza historiografii przedstawiona w rozdziałach czwartym, piątym i szóstym koncentruje się na historii komunizmu i PRL, które pozostają istotnym tematem polskiej debaty publicznej (czy wręcz sporów i mobilizacji wywołanej ustawą „dekomunizacyjną” przyjętą w 2016 r.<fnref n="3" />), o tyle opisanie historii Holokaustu w Polsce wywołuje ostre debaty począwszy od 2015 r. Na polu historii zarówno w tych debatach, jak i w sporach o historię PRL ścierają się historycy, których różnią pozycje instytucjonalne, koncepcje zawodu i praktyk badawczych. Tu również socjologia pola historii wyjaśnia, w jaki sposób wiążą się ze sobą zajmowane pozycje i prezentowane stanowiska<fnref n="4" />.

Po drugie, środki podejmowane przez władze od 2015 r. w celu wdrożenia jednoznacznej polityki historycznej wyróżniają się autorytarnym charakterem: przyjęcie w 2018 r. ustawy postrzeganej jako zagrożenie dla historyków zajmujących się Holokaustem, postępowanie wytoczone Barbarze Engelking i Janowi Grabowskiego przy wsparciu Fundacji Reduty Dobrego Imienia – Polskiej Ligi przeciw Zniesławieniom (subwencjonowanej przez Ministerstwo Sprawiedliwości), odwołanie niektórych historyków IPN (Krzysztof Persak) czy marginalizacja innych (Adam Puławski), których prace nie mieszczą się w „linii” dyrekcji (czy też partii?). Polityka historyczna „dobrej zmiany” jak na ironię może mieć więcej wspólnego z praktykami PRL niż okresu postkomunistycznego<fnref n="5" />.

<footnote n="3">³ V. Behr, *When Local Memory Confronts State Historical Policy. Staging Edward Gierek's Life in Sosnowiec, „Cultures of History Forum” 3 IX 2018*, http://www.cultures-of-history.uni-jena.de/exhibitions/poland/when-local-memory-confronts-state-historical-policy-staging-edward-giereks-life-in-sosnowiec (10 XII 2021); N. Waldmann, *Local Memories Dismantled. Reactions to De-communization in Northern and Western Poland, „Cultures of History Forum” 23 III 2018*, http://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/poland/local-memories-dismantled-reactions-to-de-communization-in-northern-and-western-poland/ (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="4">⁴ V. Behr, *Les discussions sur la Shoah en Pologne, miroir grossissant des polarisations du champ historien, w: Les Polonais et la Shoah. Une nouvelle école historique*, red. A. Kichelewski, J. Lyon-Caen, J.-Ch. Szurek, A. Wieviorka, Paris 2019, s. 275-290.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Tenże, *La politique publique de l'histoire et le «bon changement» en Pologne, „Revue d'études comparatives Est-Ouest”* 51, 2020, 1, s. 73-103.</footnote>
Po trzecie, bardziej strukturalnie, rozwinięte w książce wątki wyjaśniają okoliznności, które okazały się sprzyjać prowadzeniu jednoznacznej polityki historycznej od 2015 r. Skumulowane skutki przekształceń szkolnictwa wyższego i badań naukowych z jednej strony, a polityki historycznej z drugiej umożliwiły zinstytucjonalizowanie oficjalnego bieguna naukowych badań historycznych. Od połowy pierwszej dekady XXI w. mnożą się instytucje państwowe (IPN, muzea, centra edukacyjne, kulturalne czy naukowe) odpowiedzialne za politykę historyczną, a wraz z nimi stanowiska (dyrektora, doradcy, eksperta) prowadzące do pomieszania ról zawodowych i pojawia się postać historyka-biurokraty. Oficjalny biegun wzmocnił się wraz z rozwojem infrastruktury muzealnej (Muzeum Żydów Polskich Polin powołane w 2014 r., Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej utworzone w 2016 r. itp.), a przede wszystkim dzięki powstaniu instytutów paraakademickich (Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego od 2017 r., Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego od 2020 r.). Taki rozwój sytuacji potwierdza główną tezę książki: kolejnych polityk historycznych nie można uznawać wyłącznie za interwencję władzy państwowej w badania historyczne, mamy również do czynienia z politycznym zaangażowaniem historyków. Uznanie historii za kategorię interwencji państwa sprawia, że niektórzy, często o największych predyspozycjach do roli aktorów polityk publicznych, uzyskują dostęp do zasobów biurokratycznych, które mogą wykorzystać do wewnętrznych rywalizacji na polu historii. Pod tym względem „dobra zmiana” sięgnęła po architekturę instytucjonalną (biegun tworzący oficjalną historię), kadrę historyków gotowych jej służyć (historycy-biurokraci) i po istniejące już koncepcje historii (historia prawdziwa).

Czy oznacza to, że wszyscy historycy zajmujący kierownicze stanowiska w instytucjach pozaakademickich są historykami-biurokratami, w znaczeniu, jakie zostało nadane temu pojęciu w niniejszej książce na podstawie obserwacji kierownictwa IPN? Prawdopodobnie nie. Należałoby bardziej precyzyjnie uwzględnić status prawny rozpatrywanych instytucji, a także stopień bliskości osób pełniących w nich funkcje decyzyjne wobec władzy politycznej<fnref n="6" />. I tak, muzea są instytucjami formalnie autonomicznymi, *a priori* mniej podległymi nakazom politycznym niż IPN. Jednak zmiana dyrekcji Muzeum II Wojny Światowej i Muzeum Polin z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego świadczą o granicach autonomii i o woli wdrożenia jednoznacznej polityki historycznej, nietolerującej konkurencyjnych interpretacji.

Postaci historyka-biurokraty i historyka-urzędnika, o których była mowa w ostatnim rozdziale, stanowią najnowsze warianty intelektualnego zaangażowania historyków i ich uczestnictwa w politykach historycznych. Inny wariant zaangażowania to wspomniany wcześniej historyk-działacz, którego typ idealny ilustruje Wydział Historii Partii, otrzymujący instrukcje bezpośrednio

<footnote n="6">⁶ Dziękuję Dariuszowi Stoli, że zwrócił mi na to uwagę.</footnote>
Po trzecie, bardziej strukturalnie, rozwinięte w książce wątki wyjaśniają okoliznności, które okazały się sprzyjać prowadzeniu jednoznacznej polityki historycznej od 2015 r. Skumulowane skutki przekształceń szkolnictwa wyższego i badań naukowych z jednej strony, a polityki historycznej z drugiej umożliwiły zinstytucjonalizowanie oficjalnego bieguna naukowych badań historycznych. Od połowy pierwszej dekady XXI w. mnożą się instytucje państwowe (IPN, muzea, centra edukacyjne, kulturalne czy naukowe) odpowiedzialne za politykę historyczną, a wraz z nimi stanowiska (dyrektora, doradcy, eksperta) prowadzące do pomieszania ról zawodowych i pojawia się postać historyka-biurokraty. Oficjalny biegun wzmocnił się wraz z rozwojem infrastruktury muzealnej (Muzeum Żydów Polskich Polin powołane w 2014 r., Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej utworzone w 2016 r. itp.), a przede wszystkim dzięki powstaniu instytutów paraakademickich (Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego od 2017 r., Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego od 2020 r.). Taki rozwój sytuacji potwierdza główną tezę książki: kolejnych polityk historycznych nie można uznawać wyłącznie za interwencję władzy państwowej w badania historyczne, mamy również do czynienia z politycznym zaangażowaniem historyków. Uznanie historii za kategorię interwencji państwa sprawia, że niektórzy, często o największych predyspozycjach do roli aktorów polityk publicznych, uzyskują dostęp do zasobów biurokratycznych, które mogą wykorzystać do wewnętrznych rywalizacji na polu historii. Pod tym względem „dobra zmiana” sięgnęła po architekturę instytucjonalną (biegun tworzący oficjalną historię), kadrę historyków gotowych jej służyć (historycy-biurokraci) i po istniejące już koncepcje historii (historia prawdziwa).

Czy oznacza to, że wszyscy historycy zajmujący kierownicze stanowiska w instytucjach pozaakademickich są historykami-biurokratami, w znaczeniu, jakie zostało nadane temu pojęciu w niniejszej książce na podstawie obserwacji kierownictwa IPN? Prawdopodobnie nie. Należałoby bardziej precyzyjnie uwzględnić status prawny rozpatrywanych instytucji, a także stopień bliskości osób pełniących w nich funkcje decyzyjne wobec władzy politycznej<fnref n="6" />. I tak, muzea są instytucjami formalnie autonomicznymi, a priori mniej podległymi nakazom politycznym niż IPN. Jednak zmiana dyrekcji Muzeum II Wojny Światowej i Muzeum Polin z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego świadczą o granicach autonomii i o woli wdrożenia jednoznacznej polityki historycznej, nietolerującej konkurencyjnych interpretacji.

Postaci historyka-biurokraty i historyka-urzędnika, o których była mowa w ostatnim rozdziale, stanowią najnowsze warianty intelektualnego zaangażowania historyków i ich uczestnictwa w politykach historycznych. Inny wariant zaangażowania to wspomniany wcześniej historyk-działacz, którego typ idealny ilustruje Wydział Historii Partii, otrzymujący instrukcje bezpośrednio

<footnote n="6">⁶ Dziękuję Dariuszowi Stoli, że zwrócił mi na to uwagę.</footnote>
z KC PZPR i działający aż do likwidacji w 1971 r. w oderwaniu od całej dyscypliny historycznej, zatrudniający działaczy partyjnych często bez wykształcenia uniwersyteckiego. Powojenny kontekst sprzyjał tym nowicjuszom w polu historii, którzy dzięki doświadczeniu w służbie partii łatwo przyswoili sobie marksistowską bazę, dostarczającą wówczas ram pojęciowych dla badań historycznych. Dla tych intelektualistów organizacji partyjnej, którzy wszystko zawdzięczali swojemu zaangażowaniu w jej działalność, podjęcie kariery akademickiej było także szansą na awans społeczny. Krytyczny intelektualista to inny wariant zaangażowania. Bywa, że zostaje „doradcą władzy”, jak opozycyjni intelektualiści wspierający „Solidarność”. Jest wśród nich wielu akademików, którzy przeszli do polityki po 1989 r. Wśród historyków najbardziej rozpoznawali są mediewiści (Bronisław Geremek, Karol Modzelewski), ale również badacze historii najnowszej (Władysław Bartoszewski). Zjawisko to nie słabnie. Postać historyka publicznego, zaangażowanego, świadczy o pewnym prestiżu dyscypliny i z czasem przekłada się jeszcze na kariery polityczne. W ostatnich latach wielu historyków dziejów najnowszych zasiadało lub zasiada w Sejmie (Ryszard Terlecki), w Parlamencie Europejskim (Wojciech Roszkowski) lub w Senacie (Jan Żaryn), nie mówiąc o „doradcach władzy”, członkach ministerialnych gabinetów.

Te różne rodzaje zaangażowania pozwalają uznać, że historia jest mniej niezależna od polityki niż inne dyscypliny, przynajmniej w Polsce. Niewątpliwie przyczynia się to do szczególnego prestiżu, jakim cieszy się zawód historyka, ale prowadzi też do ciągłych i ostrych debat o przeszłości, w których uczestniczą aktorzy naukowcy i profani. Utrudnia to krytyczną analizę przeszłości narodowej, jak to widać w sporach o „stosunki polsko-żydowskie” podczas II wojny światowej.

Podejście do polityk historycznych przez pryzmat socjologii polityki publicznej i socjologii intelektualistów pozwala podkreślić rolę, jaką odgrywają w tych politykach historycy. Rolę tę zminimalizowałoby z kolei ścisłe przeciwstawienie uczonego – politykowi czy też twórców jakiejś polityki (polityków, biurokratów) – jej „odbiorcom” (historykom). Mam nadzieję, że niniejsza praca pozwoli lepiej zrozumieć, o co chodzi w powracających nieustannie w Polsce kontrowersjach dotyczących przeszłości, przypominając, że również relacje między nauką (historyczną) a polityką mają swoją historię.

Relacje te badań za pomocą teoretycznych i metodologicznych narzędzi, których użycie jest rozpowszechnione w naukach społecznych i politycznych, przynajmniej we Francji, ale uwzględniając przy tym badany kontekst. Historia Polski, a także jej (pół)peryferyjna pozycja w Europie<fnref n="7" /> częściowo warunkują sposób, w jaki postrzegany jest tu stosunek do historii i do politycznej roli intelektualistów. Przy tym niektóre z założeń tej pracy można by przenieść na inny grunt. Historycy (polscy) nie są jedynymi, którzy konfrontują się z polityką publiczną ingerującą w ich pracę. Książka ta może być przyczynkiem do ogólniejszych badań nad związkami między nauką a polityką.

<footnote n="7">⁷ T. Zarycki, *Ideologies of Eastness in Central and Eastern Europe*, London 2014.</footnote>
z KC PZPR i działający aż do likwidacji w 1971 r. w oderwaniu od całej dyscypliny historycznej, zatrudniający działaczy partyjnych często bez wykształcenia uniwersyteckiego. Powojenny kontekst sprzyjał tym nowicjuszom w polu historii, którzy dzięki doświadczeniu w służbie partii łatwo przyswoili sobie marksistowską bazę, dostarczającą wówczas ram pojęciowych dla badań historycznych. Dla tych intelektualistów organizacji partyjnej, którzy wszystko zawdzięczali swojemu zaangażowaniu w jej działalność, podjęcie kariery akademickiej było także szansą na awans społeczny. Krytyczny intelektualista to inny wariant zaangażowania. Bywa, że zostaje „doradcą władzy”, jak opozycyjni intelektualiści wspierający „Solidarność”. Jest wśród nich wielu akademików, którzy przeszli do polityki po 1989 r. Wśród historyków najbardziej rozpoznawalni są mediewiści (Bronisław Geremek, Karol Modzelewski), ale również badacze historii najnowszej (Władysław Bartoszewski). Zjawisko to nie słabnie. Postać historyka publicznego, zaangażowanego, świadczy o pewnym prestiżu dyscypliny i z czasem przekłada się jeszcze na kariery polityczne. W ostatnich latach wielu historyków dziejów najnowszych zasiadało lub zasiada w Sejmie (Ryszard Terlecki), w Parlamencie Europejskim (Wojciech Roszkowski) lub w Senacie (Jan Żaryn), nie mówiąc o „doradcach władzy”, członkach ministerialnych gabinetów.

Te różne rodzaje zaangażowania pozwalają uznać, że historia jest mniej niezależna od polityki niż inne dyscypliny, przynajmniej w Polsce. Niewątpliwie przyczynia się to do szczególnego prestiżu, jakim cieszy się zawód historyka, ale prowadzi też do ciągłych i ostrych debat o przeszłości, w których uczestniczą aktorzy naukowcy i profani. Utrudnia to krytyczną analizę przeszłości narodowej, jak to widać w sporach o „stosunki polsko-żydowskie” podczas II wojny światowej.

Podejście do polityk historycznych przez pryzmat socjologii polityki publicznej i socjologii intelektualistów pozwala podkreślić rolę, jaką odgrywają w tych politykach historycy. Rolę tę zminimalizowałoby z kolei ścisłe przeciwstawienie uczonego – politykowi czy też twórców jakiejś polityki (polityków, biurokratów) – jej „odbiorcom” (historykom). Mam nadzieję, że niniejsza praca pozwoli lepiej zrozumieć, o co chodzi w powracających nieustannie w Polsce kontrowersjach dotyczących przeszłości, przypominając, że również relacje między nauką (historyczną) a polityką mają swoją historię.

Relacje te badań za pomocą teoretycznych i metodologicznych narzędzi, których użycie jest rozpowszechnione w naukach społecznych i politycznych, przynajmniej we Francji, ale uwzględniając przy tym badany kontekst. Historia Polski, a także jej (pół)peryferyjna pozycja w Europie<fnref n="7" /> częściowo warunkują sposób, w jaki postrzegany jest tu stosunek do historii i do politycznej roli intelektualistów. Przy tym niektóre z założeń tej pracy można by przenieść na inny grunt. Historycy (polscy) nie są jedynymi, którzy konfrontują się z polityką publiczną ingerującą w ich pracę. Książka ta może być przyczynkiem do ogólniejszych badań nad związkami między nauką a polityką.

<footnote n="7">⁷ T. Zarycki, *Ideologies of Eastness in Central and Eastern Europe*, London 2014.</footnote>
SPIS TABEL I WYKRESÓW

Spis tabel

<table><tr><td>Tabela 1.</td><td>Wykaz sporządzonych baz danych prozopograficznych</td><td>34</td></tr><tr><td>Tabela 2.</td><td>Cechy głównych protagonistów ideologizacji nauki historycznej (koniec lat 40. i początek lat 50.).</td><td>51</td></tr><tr><td>Tabela 3.</td><td>Istotne cechy czterech wyróżnionych grup historyków</td><td>54</td></tr><tr><td>Tabela 4.</td><td>Historycy-działacze</td><td>55</td></tr><tr><td>Tabela 5.</td><td>Warszawscy nauczyciele akademiccy</td><td>57</td></tr><tr><td>Tabela 6.</td><td>Nowi nauczyciele akademiccy poza Warszawą.</td><td>59</td></tr><tr><td>Tabela 7.</td><td>Przedwojenni nauczyciele akademiccy poza Warszawą</td><td>61</td></tr><tr><td>Tabela 8.</td><td>Spis debat wykorzystanych do ustalenia aktorów dyskusji na temat destalizacji historii.</td><td>98</td></tr><tr><td>Tabela 9.</td><td>Społeczne i polityczne cechy głównych uczestników debat na temat destalizacji historii.</td><td>99</td></tr><tr><td>Tabela 10.</td><td>Lista uczestników debat historycznych ok. 1956 r. i ich ówczesne afiliacje</td><td>101</td></tr><tr><td>Tabela 11.</td><td>Porównanie składu pierwszych dwóch RN IH PAN.</td><td>126</td></tr><tr><td>Tabela 12.</td><td>Liczba artykułów zamieszczonych w czterech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym</td><td>179</td></tr><tr><td>Tabela 13.</td><td>Tematyka i zakres chronologiczny artykułów zamieszczonych w czterech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym w latach 1957–1979</td><td>180</td></tr><tr><td>Tabela 14.</td><td>Podział artykułów dotyczących II wojny światowej i PRL zamieszczonych w trzech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym w latach 1957–1979 według omawianego okresu i tematu</td><td>181</td></tr><tr><td>Tabela 15.</td><td>Charakterystyka autorów publikujących w poszczególnych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym</td><td>184</td></tr><tr><td>Tabela 16.</td><td>Charakterystyka autorów publikujących w czasopismach poświęconych dziejom najnowszym ze względu na typ uprawianej historii.</td><td>185</td></tr><tr><td>Tabela 17.</td><td>Wskaźniki zaangażowania politycznego członków oraz osób wspierających TKN.</td><td>209</td></tr><tr><td>Tabela 18.</td><td>Chronologia dyskusji na temat reformy programu nauczania historii</td><td>215</td></tr><tr><td>Tabela 19.</td><td>Relacje polsko-radzieckie w trakcie II wojny w świetle dyskusji na temat reformy programu nauczania historii.</td><td>231</td></tr><tr><td>Tabela 20.</td><td>Historia polityczna Polski Ludowej w świetle dyskusji na temat reformy programu nauczania historii</td><td>234</td></tr></table>
SPIS TABEL I WYKRESÓW

Spis tabel

<table><tbody><tr><td>Tabela 1.</td><td>Wykaz sporządzonych baz danych prozopograficznych</td><td>34</td></tr><tr><td>Tabela 2.</td><td>Cechy głównych protagonistów ideologizacji nauki historycznej (koniec lat 40. i początek lat 50.).</td><td>51</td></tr><tr><td>Tabela 3.</td><td>Istotne cechy czterech wyróżnionych grup historyków</td><td>54</td></tr><tr><td>Tabela 4.</td><td>Historycy-działacze</td><td>55</td></tr><tr><td>Tabela 5.</td><td>Warszawscy nauczyciele akademiccy</td><td>57</td></tr><tr><td>Tabela 6.</td><td>Nowi nauczyciele akademiccy poza Warszawą.</td><td>59</td></tr><tr><td>Tabela 7.</td><td>Przedwojenni nauczyciele akademiccy poza Warszawą</td><td>61</td></tr><tr><td>Tabela 8.</td><td>Spis debat wykorzystanych do ustalenia aktorów dyskusji na temat destalizacji historii.</td><td>98</td></tr><tr><td>Tabela 9.</td><td>Społeczne i polityczne cechy głównych uczestników debat na temat destalizacji historii.</td><td>99</td></tr><tr><td>Tabela 10.</td><td>Lista uczestników debat historycznych ok. 1956 r. i ich ówczesne afiliacje</td><td>101</td></tr><tr><td>Tabela 11.</td><td>Porównanie składu pierwszych dwóch RN IH PAN.</td><td>126</td></tr><tr><td>Tabela 12.</td><td>Liczba artykułów zamieszczonych w czterech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym</td><td>179</td></tr><tr><td>Tabela 13.</td><td>Tematyka i zakres chronologiczny artykułów zamieszczonych w czterech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym w latach 1957–1979</td><td>180</td></tr><tr><td>Tabela 14.</td><td>Podział artykułów dotyczących II wojny światowej i PRL zamieszczonych w trzech głównych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym w latach 1957–1979 według omawianego okresu i tematu</td><td>181</td></tr><tr><td>Tabela 15.</td><td>Charakterystyka autorów publikujących w poszczególnych czasopismach poświęconych dziejom najnowszym</td><td>184</td></tr><tr><td>Tabela 16.</td><td>Charakterystyka autorów publikujących w czasopismach poświęconych dziejom najnowszym ze względu na typ uprawianej historii.</td><td>185</td></tr><tr><td>Tabela 17.</td><td>Wskaźniki zaangażowania politycznego członków oraz osób wspierających TKN.</td><td>209</td></tr><tr><td>Tabela 18.</td><td>Chronologia dyskusji na temat reformy programu nauczania historii</td><td>215</td></tr><tr><td>Tabela 19.</td><td>Relacje polsko-radzieckie w trakcie II wojny w świetle dyskusji na temat reformy programu nauczania historii.</td><td>231</td></tr><tr><td>Tabela 20.</td><td>Historia polityczna Polski Ludowej w świetle dyskusji na temat reformy programu nauczania historii</td><td>234</td></tr></tbody></table>
<table><tr><td>Tabela 21. Stanowiska zajmowane w debacie dotyczącej Propozycji „Solidarności” w zależności od statusu zawodowego</td><td>239</td></tr><tr><td>Tabela 22. Najważniejsze wydawnictwa publikujące w latach 1978–1989 książki poświęcone II wojnie światowej</td><td>245</td></tr><tr><td>Tabela 23. Najważniejsze wydawnictwa publikujące w latach 1978–1989 książki na temat historii Polski Ludowej</td><td>247</td></tr><tr><td>Tabela 24. Ranking badaczy dziejów Polski Ludowej uważanych za autorytet naukowy.</td><td>268</td></tr><tr><td>Tabela 25. Pozycja zawodowa badaczy zajmujących się historią Polski Ludowej uważanych za autorytet naukowy.</td><td>272</td></tr><tr><td>Tabela 26. Głównowe cechy instytucji zajmujących się archiwami komunistycznych służb bezpieczeństwa w państwach dawnego bloku wschodniego.</td><td>306</td></tr><tr><td>Tabela 27. Rozkład tytułów naukowych w badanej próbie</td><td>314</td></tr><tr><td>Tabela 28. Miejsca pracy poszczególnych osób w badanej próbie.</td><td>314</td></tr><tr><td>Tabela 29. Miejsca pracy poszczególnych osób w grupie doktorów.</td><td>315</td></tr><tr><td>Tabela 30. Miejsca pracy poszczególnych osób w grupie doktorów habilitowanych i profesorów</td><td>316</td></tr><tr><td>Tabela 31. Zestawienie cech charakterystycznych uczestników debaty o ‘polityce historycznej’</td><td>336</td></tr><tr><td>Tabela 32. Wielopozycyjność propagatorów ‘polityki historycznej’</td><td>337</td></tr><tr><td>Tabela 33. Wielopozycyjność krytyków ‘polityki historycznej’</td><td>341</td></tr><tr><td>Tabela 34. Członkowie pierwszych dwóch Kolegiów IPN (1999–2011).</td><td>356</td></tr><tr><td>Tabela 35. Członkowie Rady IPN (2011–2016)</td><td>358</td></tr><tr><td>Tabela 36. Najważniejsze wydawnictwa publikujące prace z historii II wojny światowej (2001–2010).</td><td>374</td></tr><tr><td>Tabela 37. Najważniejsze wydawnictwa publikujące prace z historii Polski Ludowej (2001–2010).</td><td>374</td></tr><tr><td>Tabela 38. Tematy prac poświęconych okresowi komunizmu opublikowanych przez IPN i Wydawnictwo Trio.</td><td>376</td></tr><tr><td>Tabela 39. Stopnie naukowe autorów prac poświęconych okresowi komunizmu wydanych przez IPN i Wydawnictwo Trio (w chwili publikacji)</td><td>377</td></tr><tr><td>Tabela 40. Podstawa monografii okresu komunizmu opublikowanych przez IPN i Wydawnictwo Trio</td><td>378</td></tr><tr><td>Tabela 41. Sytuacja zawodowa autorów prac poświęconych okresowi komunizmu wydanych przez IPN i Wydawnictwo Trio.</td><td>378</td></tr></table>

## Spis wykresów

<table><tr><td>Wykres 1. Przestrzeń autorów artykułów poświęconych historii najnowszej opublikowych w latach 1957–1979, opracowana metodą WAK specyficzną z wyborem kategorii</td><td>188</td></tr><tr><td>Wykres 2. Przestrzeń uczestników debaty na temat Propozycji „Solidarności”, opracowana metodą WAK prostą z odwzorowaniem kategorii aktywnych i pasywnych.</td><td>240</td></tr><tr><td>Wykres 3. Liczba książek o historii Polski w okresie 1939–1945 odnotowanych w Bibliografii historii polskiej (1978–2010).</td><td>242</td></tr><tr><td>Wykres 4. Liczba książek o historii Polski w okresie 1945–1989 odnotowanych w Bibliografii historii polskiej (1978–2010).</td><td>242</td></tr></table>
<table><tr><td>Tabela 21. Stanowiska zajmowane w debacie dotyczącej Propozycji „Solidarności” w zależności od statusu zawodowego</td><td>239</td></tr><tr><td>Tabela 22. Najważniejsze wydawnictwa publikujące w latach 1978–1989 książki poświęcone II wojnie światowej</td><td>245</td></tr><tr><td>Tabela 23. Najważniejsze wydawnictwa publikujące w latach 1978–1989 książki na temat historii Polski Ludowej</td><td>247</td></tr><tr><td>Tabela 24. Ranking badaczy dziejów Polski Ludowej uważanych za autorytet naukowy.</td><td>268</td></tr><tr><td>Tabela 25. Pozycja zawodowa badaczy zajmujących się historią Polski Ludowej uważanych za autorytet naukowy.</td><td>272</td></tr><tr><td>Tabela 26. Główne cechy instytucji zajmujących się archiwami komunistycznych służb bezpieczeństwa w państwach dawnego bloku wschodniego.</td><td>306</td></tr><tr><td>Tabela 27. Rozkład tytułów naukowych w badanej próbie</td><td>314</td></tr><tr><td>Tabela 28. Miejsca pracy poszczególnych osób w badanej próbie.</td><td>314</td></tr><tr><td>Tabela 29. Miejsca pracy poszczególnych osób w grupie doktorów.</td><td>315</td></tr><tr><td>Tabela 30. Miejsca pracy poszczególnych osób w grupie doktorów habilitowanych i profesorów</td><td>316</td></tr><tr><td>Tabela 31. Zestawienie cech charakterystycznych uczestników debaty o ‘polityce historycznej’</td><td>336</td></tr><tr><td>Tabela 32. Wielopozycyjność propagatorów ‘polityki historycznej’</td><td>337</td></tr><tr><td>Tabela 33. Wielopozycyjność krytyków ‘polityki historycznej’</td><td>341</td></tr><tr><td>Tabela 34. Członkowie pierwszych dwóch Kolegiów IPN (1999–2011).</td><td>356</td></tr><tr><td>Tabela 35. Członkowie Rady IPN (2011–2016)</td><td>358</td></tr><tr><td>Tabela 36. Najważniejsze wydawnictwa publikujące prace z historii II wojny światowej (2001–2010).</td><td>374</td></tr><tr><td>Tabela 37. Najważniejsze wydawnictwa publikujące prace z historii Polski Ludowej (2001–2010).</td><td>374</td></tr><tr><td>Tabela 38. Tematy prac poświęconych okresowi komunizmu opublikowanych przez IPN i Wydawnictwo Trio.</td><td>376</td></tr><tr><td>Tabela 39. Stopnie naukowe autorów prac poświęconych okresowi komunizmu wydanych przez IPN i Wydawnictwo Trio (w chwili publikacji)</td><td>377</td></tr><tr><td>Tabela 40. Podstawa monografii okresu komunizmu opublikowanych przez IPN i Wydawnictwo Trio</td><td>378</td></tr><tr><td>Tabela 41. Sytuacja zawodowa autorów prac poświęconych okresowi komunizmu wydanych przez IPN i Wydawnictwo Trio.</td><td>378</td></tr></table>

## Spis wykresów

<table><tr><td>Wykres 1. Przestrzeń autorów artykułów poświęconych historii najnowszej opublikowych w latach 1957–1979, opracowana metodą WAK specyficzną z wyborem kategorii</td><td>188</td></tr><tr><td>Wykres 2. Przestrzeń uczestników debaty na temat Propozycji „Solidarności”, opracowana metodą WAK prostą z odwzorowaniem kategorii aktywnych i pasywnych.</td><td>240</td></tr><tr><td>Wykres 3. Liczba książek o historii Polski w okresie 1939–1945 odnotowanych w Bibliografii historii polskiej (1978–2010).</td><td>242</td></tr><tr><td>Wykres 4. Liczba książek o historii Polski w okresie 1945–1989 odnotowanych w Bibliografii historii polskiej (1978–2010).</td><td>242</td></tr></table>
WYKAZ SKRÓTÓW

AAN – Archiwum Akt Nowych w Warszawie

AK – Armia Krajowa

AL – Armia Ludowa

AWS – Akcja Wyborcza Solidarność

BBC – British Broadcasting Corporation

BCh – Bataliony Chłopskie

BEP – Biuro Edukacji Publicznej IPN

„Biuletyn IPN” – „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”

BUiAD – Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN

CNRS – Centre national de la recherche scientifique

DN – „Dzieje Najnowsze. Kwartalnik Poświęcony Historii XX wieku”

EHESS – École des hautes études en sciences sociales

GKBZHP – Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce

GKŚZpNP – Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

IBL PAN – Instytut Badań Literackich PAN

IFiS PAN – Instytut Filozofii i Socjologii PAN

IH PAN – Instytut Historii PAN

IH UW – Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego

IHKM PAN – Instytut Historii i Kultury Materialnej PAN

IKKN – Instytut Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR

IKS PAN – Instytut Krajów Socjalistycznych PAN

INS – Instytut Nauk Społecznych przy KC PZPR

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

ISP PAN – Instytut Studiów Politycznych PAN

KC – Komitet Centralny PPR/PZPR

KGB – Komitet Bezpieczeństwa Państwowego (Комитет государственной безопасности)

KH – „Kwartalnik Historyczny”

KIK – Klub Inteligencji Katolickiej

KNH PAN – Komitet Nauk Historycznych PAN

KOR – Komitet Obrony Robotników

KPP – Komunistyczna Partia Polski

KPRM – Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

KPZR – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (Коммунистическая партия Советского Союза)

KR – Komitet Redakcyjny
WYKAZ SKRÓTÓW

AAN – Archiwum Akt Nowych w Warszawie

AK – Armia Krajowa

AL – Armia Ludowa

AWS – Akcja Wyborcza Solidarność

BBC – British Broadcasting Corporation

BCh – Bataliony Chłopskie

BEP – Biuro Edukacji Publicznej IPN

„Biuletyn IPN” – „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”

BUiAD – Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN

CNRS – Centre national de la recherche scientifique

DN – „Dzieje Najnowsze. Kwartalnik Poświęcony Historii XX wieku”

EHESS – École des hautes études en sciences sociales

GKBZHP – Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce

GKŚZpNP – Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

IBL PAN – Instytut Badań Literackich PAN

IFiS PAN – Instytut Filozofii i Socjologii PAN

IH PAN – Instytut Historii PAN

IH UW – Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego

IHKM PAN – Instytut Historii i Kultury Materialnej PAN

IKKN – Instytut Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR

IKS PAN – Instytut Krajów Socjalistycznych PAN

INS – Instytut Nauk Społecznych przy KC PZPR

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

ISP PAN – Instytut Studiów Politycznych PAN

KC – Komitet Centralny PPR/PZPR

KGB – Komitet Bezpieczeństwa Państwowego (Комитет государственной безопасности)

KH – „Kwartalnik Historyczny”

KIK – Klub Inteligencji Katolickiej

KNH PAN – Komitet Nauk Historycznych PAN

KOR – Komitet Obrony Robotników

KPP – Komunistyczna Partia Polski

KPRM – Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

KPZR – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (Коммунистическая партия Советского Союза)

KR – Komitet Redakcyjny
KRS – Krajowa Rada Sądownictwa

KUL – Katolicki Uniwersytet Lubelski

KZMP – Komunistyczny Związek Młodzieży Polskiej

LPR – Liga Polskich Rodzin

LWP – Ludowe Wojsko Polskie

MEN – Ministerstwo Edukacji Narodowej

MHP – Muzeum Historii Polski

MK – Ministerstwo Kultury

MOiW – Ministerstwo Oświaty i Wychowania

MON – Ministerstwo Obrony Narodowej

MPW – Muzeum Powstania Warszawskiego

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych

NATO – Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (North Atlantic Treaty Organization)

NDP 1914–1939 – „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu 1914–1939”

NDP II WŚ – „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Światowej”

NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (Народный комиссариат внутренних дел СССР)

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

NSZ – Narodowe Siły Zbrojne

NSZZ „Solidarność” – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”

OZN – Obóz Zjednoczenia Narodowego

PAN – Polska Akademia Nauk

PAU – Polska Akademia Umiejętności

PC – Porozumienie Centrum

PH – „Przegląd Historyczny”

PiS – Prawo i Sprawiedliwość

PJN – Polska Jest Najważniejsza

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PL – „Polska Ludowa. Materiały i Studia”

PO – Platforma Obywatelska

POP – Podstawowa Organizacja Partyjna

PPN – Polskie Porozumienie Niepodległościowe

PPR – Polska Partia Robotnicza

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe

PTH – Polskie Towarzystwo Historyczne

PWN – Państwowe Wydawnictwo Naukowe

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RN IH PAN – Rada Naukowa Instytutu Historii PAN

RP – Rzeczpospolita

SB – Służba Bezpieczeństwa

SGH – Szkoła Główna Handlowa

SGPiS – Szkoła Główna Planowania i Statystyki

SLD – Sojusz Lewicy Demokratycznej

SS – Die Schutzstaffel der NSDAP

TKN – Towarzystwo Kursów Naukowych

TNW – Towarzystwo Naukowe Warszawskie

TVP – Telewizja Polska
<table>
  <tr>
    <td>KRS</td>
    <td>– Krajowa Rada Sądownictwa</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>KUL</td>
    <td>– Katolicki Uniwersytet Lubelski</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>KZMP</td>
    <td>– Komunistyczny Związek Młodzieży Polskiej</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>LPR</td>
    <td>– Liga Polskich Rodzin</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>LWP</td>
    <td>– Ludowe Wojsko Polskie</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>MEN</td>
    <td>– Ministerstwo Edukacji Narodowej</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>MHP</td>
    <td>– Muzeum Historii Polski</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>MK</td>
    <td>– Ministerstwo Kultury</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>MOiW</td>
    <td>– Ministerstwo Oświaty i Wychowania</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>MON</td>
    <td>– Ministerstwo Obrony Narodowej</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>MPW</td>
    <td>– Muzeum Powstania Warszawskiego</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>MSW</td>
    <td>– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>MSZ</td>
    <td>– Ministerstwo Spraw Zagranicznych</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>NATO</td>
    <td>– Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (North Atlantic Treaty Organization)</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>NDP 1914–1939</td>
    <td>– „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu 1914–1939”</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>NDP II WŚ</td>
    <td>– „Najnowsze Dzieje Polski. Studia i Materiały z Okresu II Wojny Światowej”</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>NKWD</td>
    <td>– Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (Народный комиссариат внутренних дел СССР)</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>NRD</td>
    <td>– Niemiecka Republika Demokratyczna</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>NSZ</td>
    <td>– Narodowe Siły Zbrojne</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>NSZZ „Solidarność”</td>
    <td>– Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>OZN</td>
    <td>– Obóz Zjednoczenia Narodowego</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PAN</td>
    <td>– Polska Akademia Nauk</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PAU</td>
    <td>– Polska Akademia Umiejętności</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PC</td>
    <td>– Porozumienie Centrum</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PH</td>
    <td>– „Przegląd Historyczny”</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PI S</td>
    <td>– Prawo i Sprawiedliwość</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PJN</td>
    <td>– Polska Jest Najważniejsza</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PKWN</td>
    <td>– Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PL</td>
    <td>– „Polska Ludowa. Materiały i Studia”</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PO</td>
    <td>– Platforma Obywatelska</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>POP</td>
    <td>– Podstawowa Organizacja Partyjna</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PPN</td>
    <td>– Polskie Porozumienie Niepodległościowe</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PPR</td>
    <td>– Polska Partia Robotnicza</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PPS</td>
    <td>– Polska Partia Socjalistyczna</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PRL</td>
    <td>– Polska Rzeczpospolita Ludowa</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PSL</td>
    <td>– Polskie Stronnictwo Ludowe</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PTH</td>
    <td>– Polskie Towarzystwo Historyczne</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PWN</td>
    <td>– Państwowe Wydawnictwo Naukowe</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>PZPR</td>
    <td>– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>RN IH PAN</td>
    <td>– Rada Naukowa Instytutu Historii PAN</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>RP</td>
    <td>– Rzeczpospolita</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>SB</td>
    <td>– Służba Bezpieczeństwa</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>SGH</td>
    <td>– Szkoła Główna Handlowa</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>SGPiS</td>
    <td>– Szkoła Główna Planowania i Statystyki</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>SLD</td>
    <td>– Sojusz Lewicy Demokratycznej</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>SS</td>
    <td>– Die Schutzstaffel der NSDAP</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>TKN</td>
    <td>– Towarzystwo Kursów Naukowych</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>TNW</td>
    <td>– Towarzystwo Naukowe Warszawskie</td>
  </tr>
  <tr>
    <td>TVP</td>
    <td>– Telewizja Polska</td>
  </tr>
</table>
UAM – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

UB – Urząd Bezpieczeństwa

UE – Unia Europejska

UJ – Uniwersytet Jagielloński

UJK – Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie

UKSW – Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

UŁ – Uniwersytet Łódzki

UMCS – Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

UMK – Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

UOP – Urząd Ochrony Państwa

USB – Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie

UW – Uniwersytet Warszawski

UWr – Uniwersytet Wrocławski

WAK – wieloraka analiza korespondencji (metoda)

WHP – Wydział Historii Partii przy KC PZPR

WIH – Wojskowy Instytut Historyczny

WiN – Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

WNiO – Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR

WP – Wojsko Polskie

WSI – Wojskowe Służby Informacyjne

WSNS – Wyższa Szkoła Nauk Społecznych przy KC PZPR

WWP – Wolna Wszechnica Polska

ZBoWiD – Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

ZH – „Zeszyty Historyczne”

ZHP – Zakład Historii Partii przy KC PZPR

ZNP – Związek Nauczycielstwa Polskiego

ZPP – Związek Patriotów Polskich

ZSL – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ŻIH – Żydowski Instytut Historyczny
UAM – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

UB – Urząd Bezpieczeństwa

UE – Unia Europejska

UJ – Uniwersytet Jagielloński

UJK – Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie

UKSW – Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

UŁ – Uniwersytet Łódzki

UMCS – Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

UMK – Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

UOP – Urząd Ochrony Państwa

USB – Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie

UW – Uniwersytet Warszawski

UWr – Uniwersytet Wrocławski

WAK – wieloraka analiza korespondencji (metoda)

WHP – Wydział Historii Partii przy KC PZPR

WIH – Wojskowy Instytut Historyczny

WiN – Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

WNiO – Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR

WP – Wojsko Polskie

WSI – Wojskowe Służby Informacyjne

WSNS – Wyższa Szkoła Nauk Społecznych przy KC PZPR

WWP – Wolna Wszechnica Polska

ZBoWiD – Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

ZH – „Zeszyty Historyczne”

ZHP – Zakład Historii Partii przy KC PZPR

ZNP – Związek Nauczycielstwa Polskiego

ZPP – Związek Patriotów Polskich

ZSL – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ŻIH – Żydowski Instytut Historyczny
BIBLIOGRAFIA

Achmatowicz A., *Jak doszło do zmiany w programie nauczania historii w szkole*, Warszawa 1981.
*Archives et histoire dans les sociétés postcommunistes*, red. S. Combe, Paris 2009.

Bajer M., *Rody uczone. Kreski do szkicu*, Warszawa-Toruń 2013.

Beauvois D., *Être historien en Pologne. Les mythes, l'amnésie et la «vérité»*, „Revue d'histoire moderne et contemporaine” 38, 1991, nr 3, s. 353-386.

Behr V., *Les discussions sur la Shoah en Pologne, miroir grossissant des polarisations du champ historien*, w: *Les Polonais et la Shoah. Une nouvelle école historique*, red. A. Kichelewski, J. Lyon-Caen, J.-Ch. Szurek, A. Wieviorka, Paris 2019, s. 275-290.

Behr V., *Historical Policy-Making in post-1989 Poland. A Sociological Approach to the Narratives of Communism*, „European Politics and Society” 18, 2017, nr 1, s. 81-95.

Behr V., *Internationalisation ou nationalisation? Les sciences humaines et sociales polonaises face au double défi du néolibéralisme et du national-conservatisme*, „Revue d'histoire des sciences humaines” 2021, nr 38, s. 243-260.

Behr V., *La politique publique de l'histoire et le «bon changement» en Pologne*, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 51, 2020, nr 1, s. 73-103.

Behr V., *When Local Memory Confronts State Historical Policy. Staging Edward Gierek's Life in Sosnowiec, „Cultures of History Forum” 3 IX 2018*, http://www.cultures-of-history.uni-jena.de/exhibitions/poland/when-local-memory-confronts-state-historical-policy-staging-edward-giereks-life-in-sosnowiec (10 XII 2021).

Behr V., *Blaive M., Constantin A., Neumayer L., Zombory M., An Anti-Communist Consensus. The Black Book of Communism in Pan-European Perspective*, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 51, 2020, nr 2-3, s. 55-88.

Bensussan A., Dakowska D., Beaupré N., *Les enjeux des archives des polices politiques communistes en Allemagne et en Pologne. Essai de comparaison*, „Genèses” 52, 2003, nr 3, s. 4-32.

Berenstein T., Rutkowski A., *Pomoc Żydom w Polsce 1939-1945*, Warszawa 1963.

Berger S., *German History Politics and the National Socialist Past*, w: *The Convolutions of Historical Politic*, red. A. Miller, M. Lipman, Budapest-New York 2012, s. 21-44.

Bielecka-Prus J., *The Social Roles of Polish Sociologists after 1945, „Comparative Sociology”* 10, 2011, nr 5, s. 735-765.

Bińko B., *Skąd przychodzili, dokąd zmierzali... Aspiranci pierwszego rocznika Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR*, w: *Komunizm. Ideologia, system, ludzie*, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 174-191.

Blaive M., *An Impossible Reconciliation. National (Heroic) Memory and Individual Identity in the Czech Republic, „Passés Futurs”* 2021, nr 9, https://www.politika.io/fr/article/an-impossible-reconciliation (10 XII 2021).
BIBLIOGRAFIA

Achmatowicz A., *Jak doszło do zmiany w programie nauczania historii w szkole*, Warszawa 1981.
*Archives et histoire dans les sociétés postcommunistes*, red. S. Combe, Paris 2009.

Bajer M., *Rody uczone. Kreski do szkicu*, Warszawa-Toruń 2013.

Beauvois D., *Être historien en Pologne. Les mythes, l'amnésie et la «vérité»*, „Revue d'histoire moderne et contemporaine” 38, 1991, nr 3, s. 353-386.

Behr V., *Les discussions sur la Shoah en Pologne, miroir grossissant des polarisations du champ historien*, w: *Les Polonais et la Shoah. Une nouvelle école historique*, red. A. Kichelewski, J. Lyon-Caen, J.-Ch. Szurek, A. Wieviorka, Paris 2019, s. 275-290.

Behr V., *Historical Policy-Making in post-1989 Poland. A Sociological Approach to the Narratives of Communism*, „European Politics and Society” 18, 2017, nr 1, s. 81-95.

Behr V., *Internationalisation ou nationalisation? Les sciences humaines et sociales polonaises face au double défi du néolibéralisme et du national-conservatisme*, „Revue d'histoire des sciences humaines” 2021, nr 38, s. 243-260.

Behr V., *La politique publique de l'histoire et le «bon changement» en Pologne*, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 51, 2020, nr 1, s. 73-103.

Behr V., *When Local Memory Confronts State Historical Policy. Staging Edward Gierek's Life in Sosnowiec, „Cultures of History Forum” 3 IX 2018*, http://www.cultures-of-history.uni-jena.de/exhibitions/poland/when-local-memory-confronts-state-historical-policy-staging-edward-giereks-life-in-sosnowiec (10 XII 2021).

Behr V., *Blaive M., Constantin A., Neumayer L., Zombory M., An Anti-Communist Consensus. The Black Book of Communism in Pan-European Perspective*, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 51, 2020, nr 2-3, s. 55-88.

Bensussan A., Dakowska D., Beaupré N., *Les enjeux des archives des polices politiques communistes en Allemagne et en Pologne. Essai de comparaison*, „Genèses” 52, 2003, nr 3, s. 4-32.

Berenstein T., Rutkowski A., *Pomoc Żydom w Polsce 1939-1945*, Warszawa 1963.

Berger S., *German History Politics and the National Socialist Past*, w: *The Convolutions of Historical Politic*, red. A. Miller, M. Lipman, Budapest-New York 2012, s. 21-44.

Bielecka-Prus J., *The Social Roles of Polish Sociologists after 1945, „Comparative Sociology”* 10, 2011, nr 5, s. 735-765.

Bińko B., *Skąd przychodzili, dokąd zmierzali... Aspiranci pierwszego rocznika Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR*, w: *Komunizm. Ideologia, system, ludzie*, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 174-191.

Blaive M., *An Impossible Reconciliation. National (Heroic) Memory and Individual Identity in the Czech Republic, „Passés Futurs”* 2021, nr 9, https://www.politika.io/fr/article/an-impossible-reconciliation (10 XII 2021).
Blaive M., *L'ouverture des archives d'une police politique communiste. Le cas tchèque, de Zdena Saliva-rová à Milan Kundera, w: Archives et histoire dans les sociétés postcommunistes*, red. S. Combe, Paris 2009, s. 203-225.

Blaive M., *La question épineuse de la collaboration dans l'appréciation du passé communiste tchèque. Quelques réflexions, w: Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2011, s. 217-230.

Błoński J., *Biedni Polacy patrzą na getto, „Tygodnik Powszechny”* 1987, nr 2.

Boltanski L., *L'espace positionnel. Multiplicité des positions institutionnelles et habitus de classe, „Revue française de sociologie”* 14, 1973, nr 1, s. 3-26.

Bourdieu P., *Le champ scientifique, „Actes de la recherche en sciences sociales”* 2, 1976, nr 2, s. 88-104.

Bourdieu P., *Homo academicus*, Paris 1984.

Bourdieu P., *Raisons pratiques. Sur la théorie de l'action*, Paris 1994.

Bourdieu P., *Reguły sztuki. Geneza i struktura pola literackiego*, tłum. A. Zawadzki, Kraków 2001.

Bourdieu P., Christin R., *La construction du marché. Le champ administratif et la production de la «politique du logement», „Actes de la recherche en sciences sociales”* 81-82, 1990, nr 1, s. 65-85.

Brier R., *Adam Michnik's Understanding of Totalitarianism and the West European Left. A Historical and Transnational Approach to Dissident Political Thought, „East European Politics and Societies”* 25, 2011, nr 2, s. 197-218.

Brier R., *The Roots of the “Fourth Republic”. Solidarity's Cultural Legacy to Polish Politics, „East European Politics and Societies”* 23, 2009, nr 1, s. 63-85.

Bucholc M., Komornik M., *The Polish “Holocaust Law” Revisited. The Devastating Effects of Prejudice-Mongering, „Cultures of History Forum”* 19 II 2019, https://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/the-polish-holocaust-law-revisited (10 XII 2021).

Cenckiewicz S., *Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929-2010)*, Poznań 2010.

Cenckiewicz S., *Sprawa Lecha Wałęsy*, Poznań 2008.

Cenckiewicz S., Gontarczyk P., SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Gdańsk 2008.

Champagne P., *Censure(s), „Les Dossiers de l'Audiovisuel”* 2002, nr 106, s. 8-11.

Charle Ch., *Naissance des “intellectuels”: 1880-1900*, Paris 1990.

Chodakiewicz M.J., *Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944-1947*, tłum. A. Madej, Warszawa 2008.

Choińska A., *Rytuały świętowania w ujęciu Pierre'a Bourdieu, „Kultura i Społeczeństwo”* 2012, nr 4, s. 25-43.

Choniawko A., *Antoniego Czubińskiego potyczki nie tylko z cenzurą, w: Śladami Mistrza. Prace z historii najnowszej dedykowane Profesorowi Antoniemu Czubińskiemu*, red. S. Sierpowski, Poznań 2013, s. 19-34.

Christian M., Droit E., *Écrire l'histoire du communisme. L'histoire sociale de la RDA et de la Pologne communiste en Allemagne, en Pologne et en France, „Genèses”* 61, 2005, nr 4, s. 118-133.

Chwedoruk R., *Polityka historyczna, Warszawa 2018*.

Cichocki M., *Władza i pamięć. O politycznej funkcji historii*, Kraków 2005.

Conan É., Rousso H., Vichy, un passé qui ne passe pas, Paris 2013.

Connelly J., *Internal Bolshevisation? Elite Social Science Training in Stalinist Poland, „Minerva”* 34, 1996, nr 4, s. 323-346.

Connelly J., *Zniewolony uniwersytet. Sowietyzacja szkolnictwa wyższego w Niemczech wschodnich, Czechach i Polsce 1945-1956*, tłum. W. Rodkiewicz, Warszawa 2013.

Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, red. S. Courtois i in., Dębogóra-Kraków 2017.

Czubiński A., *Dzieje najnowsze Polski. Polska Ludowa (1944-1989)*, Poznań 1992.

Czubiński A., *Najnowsze dzieje Polski: 1914-1983*, Warszawa 1987.
Blaive M., *L'ouverture des archives d'une police politique communiste. Le cas tchèque, de Zdena Saliva-rová à Milan Kundera, w: Archives et histoire dans les sociétés postcommunistes*, red. S. Combe, Paris 2009, s. 203-225.

Blaive M., *La question épineuse de la collaboration dans l'appréciation du passé communiste tchèque. Quelques réflexions, w: Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2011, s. 217-230.

Błoński J., *Biedni Polacy patrzą na getto, „Tygodnik Powszechny”* 1987, nr 2.

Boltanski L., *L'espace positionnel. Multiplicité des positions institutionnelles et habitus de classe, „Revue française de sociologie”* 14, 1973, nr 1, s. 3-26.

Bourdieu P., *Le champ scientifique, „Actes de la recherche en sciences sociales”* 2, 1976, nr 2, s. 88-104.

Bourdieu P., *Homo academicus*, Paris 1984.

Bourdieu P., *Raisons pratiques. Sur la théorie de l'action*, Paris 1994.

Bourdieu P., *Reguły sztuki. Geneza i struktura pola literackiego*, tłum. A. Zawadzki, Kraków 2001.

Bourdieu P., Christin R., *La construction du marché. Le champ administratif et la production de la «politique du logement», „Actes de la recherche en sciences sociales”* 81-82, 1990, nr 1, s. 65-85.

Brier R., *Adam Michnik's Understanding of Totalitarianism and the West European Left. A Historical and Transnational Approach to Dissident Political Thought, „East European Politics and Societies”* 25, 2011, nr 2, s. 197-218.

Brier R., *The Roots of the “Fourth Republic”. Solidarity's Cultural Legacy to Polish Politics, „East European Politics and Societies”* 23, 2009, nr 1, s. 63-85.

Bucholc M., Komornik M., *The Polish “Holocaust Law” Revisited. The Devastating Effects of Prejudice-Mongering, „Cultures of History Forum”* 19 II 2019, https://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/the-polish-holocaust-law-revisited (10 XII 2021).

Cenckiewicz S., *Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929-2010)*, Poznań 2010.

Cenckiewicz S., *Sprawa Lecha Wałęsy*, Poznań 2008.

Cenckiewicz S., Gontarczyk P., SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Gdańsk 2008.

Champagne P., *Censure(s), „Les Dossiers de l'Audiovisuel”* 2002, nr 106, s. 8-11.

Charle Ch., *Naissance des “intellectuels”: 1880-1900*, Paris 1990.

Chodakiewicz M.J., *Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944-1947*, tłum. A. Madej, Warszawa 2008.

Choińska A., *Rytuały świętowania w ujęciu Pierre'a Bourdieu, „Kultura i Społeczeństwo”* 2012, nr 4, s. 25-43.

Choniawko A., *Antoniego Czubińskiego potyczki nie tylko z cenzurą, w: Śladami Mistrza. Prace z historii najnowszej dedykowane Profesorowi Antoniemu Czubińskiemu*, red. S. Sierpowski, Poznań 2013, s. 19-34.

Christian M., Droit E., *Écrire l'histoire du communisme. L'histoire sociale de la RDA et de la Pologne communiste en Allemagne, en Pologne et en France, „Genèses”* 61, 2005, nr 4, s. 118-133.

Chwedoruk R., *Polityka historyczna, Warszawa 2018.*

Cichocki M., *Władza i pamięć. O politycznej funkcji historii*, Kraków 2005.

Conan É., Rousso H., Vichy, un passé qui ne passe pas, Paris 2013.

Connelly J., *Internal Bolshevisation? Elite Social Science Training in Stalinist Poland, „Minerva”* 34, 1996, nr 4, s. 323-346.

Connelly J., *Zniewolony uniwersytet. Sowietyzacja szkolnictwa wyższego w Niemczech wschodnich, Czechach i Polsce 1945-1956*, tłum. W. Rodkiewicz, Warszawa 2013.

Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, red. S. Courtois i in., Dębogóra-Kraków 2017.

Czubiński A., *Dzieje najnowsze Polski. Polska Ludowa (1944-1989)*, Poznań 1992.

Czubiński A., *Najnowsze dzieje Polski: 1914-1983*, Warszawa 1987.
Czyżewski A., *Historycy polscy wobec destalinizacji – próba analizy postaw*, w: Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej, t. 3, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2008, s. 187–211.

Czyżewski A., *Proces destalinizacji polskiej nauki historycznej w drugiej połowie lat 50. XX wieku*, Warszawa 2007.

Dakowska D., *Between Competition Imperative and Europeanisation. The Case of Higher Education Reform in Poland*, „Higher Education. The International Journal of Higher Education and Educational Planning” 69, 2015, nr 1, s. 129–141.

Dakowska D., *Le «Centre contre les expulsions». Les enjeux d'un débat transnational*, w: L'Europe et ses passés douloureux, red. G. Mink, L. Neumayer, Paris 2007, s. 128–139, http://www.cairn.info/article.php?IDonisso_0005 (30 XI 2013).

Dakowska D., *Polish Higher Education and the Global Academic Competition. University Rankings in the Reform Debate*, w: Global University Rankings. Challenges for European Higher Education, red. T. Erkkilä, Basingstoke 2013, s. 107–123.

Dalecki J., *Historicizing with Adam Michnik*, „Constellations” 4, 1998, nr 3, s. 399–419.

Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski, t. 1–2, red. B. Engelking, J. Grabowski, Warszawa 2018.

*Dealing with Wars and Dictatorships. Legal Concepts and Categories in Action*, red. L. Israël, G. Mouralis, The Hague 2014.

Denord F., *Le néo-libéralisme à la française. Histoire d'une idéologie politique*, Marseille 2016.

Dobry M., *Les voies incertaines de la transitologie. Choix stratégiques, séquences historiques, bifurcations et processus de «path dependence»*, „Revue française de science politique” 50, 2000, nr 4–5, s. 585–614.

Dobry M., *Sociologie des crises politiques. La dynamique des mobilisations multisectorielles*, wyd. 3 popr., Paris 2009.

Dubois V., *L'action de l'État, produit et enjeu des rapports entre espaces sociaux*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2014, nr 201–202, s. 11–25.

Dubois V., *La politique culturelle. Genèse d'une catégorie d'intervention publique*, Paris 2012.

Dubois V., *Lozac'h V., Rowell J., Jeux bureaucratiques en régime communiste*, „Sociétés contemporaines” 1, 2005, nr 57, s. 5–19.

Dudek A., *Historia polityczna Polski 1989–2012*, Kraków 2013.

Dudek A., *Instytut: osobista historia IPN*, Warszawa 2011.

Dudek A., *IPN a współczesna polska historiografia*, w: Bez taryfy ulgowej. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytut Pamięci Narodowej 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 371–380.

Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, red. J. Jedlicki, t. 1: M. Janowski, *Narodziny inteligencji 1750–1831*, t. 2: J. Jedlicki, *Blędne koło 1832–1864*, t. 3: M. Micińska, *Inteligencja na rozdrożach 1864–1918*, Warszawa 2008.

Eisler J., *Polski rok 1968*, Warszawa 2006.

Eisler J., *Zarys dziejów politycznych Polski, 1944–1989*, Warszawa 1992.

Elias N., *Qu'est-ce que la sociologie?*, tłum. z niem. Y. Hoffmann, La Tour-d'Aigues 1991.

Falk B.J., *The Dilemmas of Dissidence in East-Central Europe. Citizen Intellectuals and Philosopher Kings*, Budapest 2003.

Fik M., *Autorytiecie wróć? Szkice o postawach polskich intelektualistów po październiku 1956*, przedm. J. Turowicz, Warszawa 1997.

Filipowicz M., *Polish Historiography in Exile. On Selected Works and Ideas of Oskar Halecki, Henryk Paszkiewicz and Marian Kukiel*, w: East and Central European History Writing in Exile 1939–1989, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 249–262.

François E., *Révolution archivistique et réécritures de l'histoire: la RDA*, w: *Stalinisme et nazisme. Histoire et mémoire comparées*, red. H. Rousso, Bruxelles 1999, s. 331–352.

Friszke A., *Anatomia buntu: Kuroń, Modzelewski i komandosi*, Kraków 2010.
Czyżewski A., *Historycy polscy wobec destalinizacji – próba analizy postaw*, w: Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej, t. 3, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2008, s. 187–211.

Czyżewski A., *Proces destalinizacji polskiej nauki historycznej w drugiej połowie lat 50. XX wieku*, Warszawa 2007.

Dakowska D., *Between Competition Imperative and Europeanisation. The Case of Higher Education Reform in Poland*, „Higher Education. The International Journal of Higher Education and Educational Planning” 69, 2015, nr 1, s. 129–141.

Dakowska D., *Le «Centre contre les expulsions». Les enjeux d'un débat transnational*, w: L'Europe et ses passés douloureux, red. G. Mink, L. Neumayer, Paris 2007, s. 128–139, http://www.cairn.info/article.php?IDonisso_0005 (30 XI 2013).

Dakowska D., *Polish Higher Education and the Global Academic Competition. University Rankings in the Reform Debate*, w: Global University Rankings. Challenges for European Higher Education, red. T. Erkkilä, Basingstoke 2013, s. 107–123.

Dalecki J., *Historicizing with Adam Michnik*, „Constellations” 4, 1998, nr 3, s. 399–419.

Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski, t. 1–2, red. B. Engelking, J. Grabowski, Warszawa 2018.

*Dealing with Wars and Dictatorships. Legal Concepts and Categories in Action*, red. L. Israël, G. Mouralis, The Hague 2014.

Denord F., *Le néo-libéralisme à la française. Histoire d'une idéologie politique*, Marseille 2016.

Dobry M., *Les voies incertaines de la transitologie. Choix stratégiques, séquences historiques, bifurcations et processus de «path dependence»*, „Revue française de science politique” 50, 2000, nr 4–5, s. 585–614.

Dobry M., *Sociologie des crises politiques. La dynamique des mobilisations multisectorielles*, wyd. 3 popr., Paris 2009.

Dubois V., *L'action de l'État, produit et enjeu des rapports entre espaces sociaux*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2014, nr 201–202, s. 11–25.

Dubois V., *La politique culturelle. Genèse d'une catégorie d'intervention publique*, Paris 2012.

Dubois V., *Lozac'h V., Rowell J., Jeux bureaucratiques en régime communiste*, „Sociétés contemporaines” 1, 2005, nr 57, s. 5–19.

Dudek A., *Historia polityczna Polski 1989–2012*, Kraków 2013.

Dudek A., *Instytut: osobista historia IPN*, Warszawa 2011.

Dudek A., *IPN a współczesna polska historiografia*, w: Bez taryfy ulgowej. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytut Pamięci Narodowej 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 371–380.

Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, red. J. Jedlicki, t. 1: M. Janowski, *Narodziny inteligencji 1750–1831*, t. 2: J. Jedlicki, *Blędne koło 1832–1864*, t. 3: M. Micińska, *Inteligencja na rozdrożach 1864–1918*, Warszawa 2008.

Eisler J., *Polski rok 1968*, Warszawa 2006.

Eisler J., *Zarys dziejów politycznych Polski, 1944–1989*, Warszawa 1992.

Elias N., *Qu'est-ce que la sociologie?*, tłum. z niem. Y. Hoffmann, La Tour-d'Aigues 1991.

Falk B.J., *The Dilemmas of Dissidence in East-Central Europe. Citizen Intellectuals and Philosopher Kings*, Budapest 2003.

Fik M., *Autorytiecie wróć? Szkice o postawach polskich intelektualistów po październiku 1956*, przedm. J. Turowicz, Warszawa 1997.

Filipowicz M., *Polish Historiography in Exile. On Selected Works and Ideas of Oskar Halecki, Henryk Paszkiewicz and Marian Kukiel*, w: East and Central European History Writing in Exile 1939–1989, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden-Boston 2015, s. 249–262.

François E., *Révolution archivistique et réécritures de l'histoire: la RDA*, w: *Stalinisme et nazisme. Histoire et mémoire comparées*, red. H. Rousso, Bruxelles 1999, s. 331–352.

Friszke A., *Anatomia buntu: Kuroń, Modzelewski i komandosi*, Kraków 2010.
Friszke A., *Historia najnowsza i historycy*, „Zeszyty Historyczne” 1981, nr 56, s. 93–114.

Friszke A., *Historycy przed przełomem. Z dziejów Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego* 1975–1979, w: *Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego* 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 552–575.

Friszke A., *Jakim państwem była Polska po 1956 roku?*, „Więź” 1996, nr 2, s. 131–146.

Friszke A., *Nad genezą Marca* 1968. *Konflikt w PZPR na Uniwersytecie Warszawskim* 1965–1967, w: *tenże, Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa* 2007, s. 140–175.

Friszke A., *Opozycja polityczna w PRL* 1945–1980, Londyn 1994.

Friszke A., *Postawy wobec aparatu przemocy w badaniach IPN. Katalog problemów*, w: *Bez taryfy ulgowej. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej* 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 191–204.

Friszke A., *Spór o PRL w III Rzeczypospolitej* (1989–2001), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 1, s. 9–28.

Fukuyama F., *The End of History?*, „The National Interest” 1989, nr 16, s. 3–18.

Furet F., *Przeszłość pewnego złudzenia. Esej o idei komunistycznej w XX wieku*, tłum. J. Górnicka-Kalinowska, M. Ochab, Warszawa 2018.

Garlicki A., *Bolesław Bierut, Warszawa* 1994.

Gawin D., *Polityka historyczna – próba bilansu*, „Arcana” 2009, nr 6(90), s. 28–31.

Gensburger S., *Les Justes de France. Politiques publiques de la mémoire*, Paris 2010.

Gensburger S., Lavabre M.-C., *D'une «mémoire» européenne à l'européanisation de la «mémoire»*, „Politique européenne” 2, 2012, nr 37, s. 9–17.

Gensburger S., Niewiedzial A., *Figure du Juste et politique publique de la mémoire en Pologne* (1945–2005), „Critique internationale” 1, 2007, nr 34, s. 127–148.

Gontarczyk P., *Polska Partia Robotnicza: droga do władzy, 1941–1944*, Warszawa 2003.

Gouverner par la science. *Perspectives comparées*, red. O. Ihl, Y. Déloye, A. Joignant, Grenoble 2013.

Górny M., “Dialectical Negation”. *East Central European Marxist Historiography and the Problem of the Nation*, „East Central Europe” 2009, nr 36, s. 225–253.

Górny M., *From the Splendid Past into the Unknown Future. Historical Studies in Poland after 1989*, w: *Narratives Unbound. Historical Studies in Post-Communist Eastern Europe*, red. S. Antohi, B. Trencsényi, P. Apor, Budapest-New York 2007, s. 101–172.

Górny M., *Od Lelewela do Smoleńskiego. Spory historiograficzne lat pięćdziesiątych*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 2, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2006, s. 149–177.

Grabowski J., *Na posterunku. Udział polskiej policji granatowej i kryminalnej w Zagładzie Żydów, Wołowiec* 2020.

Gradvohl P., *Europe centrale, Europe de l'Est, «terres de sang» et autres «éclats d'empires» au XXe siècle*, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 45, 2014, nr 2, s. 175–214.

Griot W., *L'École historique de Cracovie. Une relecture de l'histoire de la Pologne par les conservateurs positivistes, 1867–1904*, „Bulletin de l'Institut Pierre Renouvin” 35, 2012, nr 1, s. 89–101.

Gross J.T., *Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka*, Sejny 2000.

Gross J.T., *Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie*, Kraków 2008.

Grzelak P., *Wojna o lustrację*, Warszawa 2005.

Heurtaux J., *La démocratie par le droit. Pologne 1989–2016*, Paris 2017.

Heurtaux J., Pellen C., *La Table ronde. Un meuble politiquement encombrant*, w: 1989 à l'Est de l'Europe. Une mémoire controversée, red. J. Heurtaux, C. Pellen, La Tour-d'Aigues 2009, s. 23–56.

Hibou B., *The Political Anatomy of Domination*, Cham 2017.

*History, Memory and Politics in Central and Eastern Europe. Memory Games*, red. G. Mink, L. Neumayer, Basingstoke 2013.

*Historycy i politycy. Polityka pamięci w III RP*, red. P. Skibiński, T. Wiścicki, M. Wysocki, Warszawa 2011.

Holzer J., „Solidarność” 1980–1981. *Geneza i historia*, Paryż 1984.
Friszke A., *Historia najnowsza i historycy*, „Zeszyty Historyczne” 1981, nr 56, s. 93–114.

Friszke A., *Historycy przed przełomem. Z dziejów Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego* 1975–1979, w: *Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego* 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 552–575.

Friszke A., *Jakim państwem była Polska po 1956 roku?*, „Więź” 1996, nr 2, s. 131–146.

Friszke A., *Nad genezą Marca* 1968. Konflikt w PZPR na Uniwersytecie Warszawskim 1965–1967, w: *tenże, Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa* 2007, s. 140–175.

Friszke A., *Opozycja polityczna w PRL* 1945–1980, Londyn 1994.

Friszke A., *Postawy wobec aparatu przemocy w badaniach IPN. Katalog problemów*, w: *Bez taryfy ulgowej. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej* 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 191–204.

Friszke A., *Spór o PRL w III Rzeczypospolitej* (1989–2001), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 1, s. 9–28.

Fukuyama F., *The End of History?*, „The National Interest” 1989, nr 16, s. 3–18.

Furet F., *Przeszłość pewnego złudzenia. Esej o idei komunistycznej w XX wieku*, tłum. J. Górnicka-Kalinowska, M. Ochab, Warszawa 2018.

Garlicki A., *Bolesław Bierut, Warszawa* 1994.

Gawin D., *Polityka historyczna – próba bilansu*, „Arcana” 2009, nr 6(90), s. 28–31.

Gensburger S., *Les Justes de France. Politiques publiques de la mémoire*, Paris 2010.

Gensburger S., Lavabre M.-C., *D’une «mémoire» européenne à l’européanisation de la «mémoire»*, „Politique européenne” 2, 2012, nr 37, s. 9–17.

Gensburger S., Niewiedzial A., *Figure du Juste et politique publique de la mémoire en Pologne* (1945–2005), „Critique internationale” 1, 2007, nr 34, s. 127–148.

Gontarczyk P., *Polska Partia Robotnicza: droga do władzy, 1941–1944*, Warszawa 2003.

Gouverner par la science. Perspectives comparées, red. O. Ihl, Y. Déloye, A. Joignant, Grenoble 2013.

Górny M., “Dialectical Negation”. *East Central European Marxist Historiography and the Problem of the Nation*, „East Central Europe” 2009, nr 36, s. 225–253.

Górny M., *From the Splendid Past into the Unknown Future. Historical Studies in Poland after 1989*, w: *Narratives Unbound. Historical Studies in Post-Communist Eastern Europe*, red. S. Antohi, B. Trencsényi, P. Apor, Budapest-New York 2007, s. 101–172.

Górny M., *Od Lelewela do Smoleńskiego. Spory historiograficzne lat pięćdziesiątych*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 2, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2006, s. 149–177.

Grabowski J., *Na posterunku. Udział polskiej policji granatowej i kryminalnej w Zagładzie Żydów, Wołowiec* 2020.

Gradvohl P., *Europe centrale, Europe de l’Est, «terres de sang» et autres «éclats d’empires» au XXe siècle*, „Revue d’études comparatives Est-Ouest” 45, 2014, nr 2, s. 175–214.

Griot W., *L’École historique de Cracovie. Une relecture de l’histoire de la Pologne par les conservateurs positivistes, 1867–1904*, „Bulletin de l’Institut Pierre Renouvin” 35, 2012, nr 1, s. 89–101.

Gross J.T., *Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka*, Sejny 2000.

Gross J.T., *Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie*, Kraków 2008.

Grzelak P., *Wojna o lustrację, Warszawa* 2005.

Heurtaux J., *La démocratie par le droit. Pologne 1989–2016*, Paris 2017.

Heurtaux J., Pellen C., *La Table ronde. Un meuble politiquement encombrant*, w: 1989 à l’Est de l’Europe. Une mémoire controversée, red. J. Heurtaux, C. Pellen, La Tour-d’Aigues 2009, s. 23–56.

Hibou B., *The Political Anatomy of Domination*, Cham 2017.

*History, Memory and Politics in Central and Eastern Europe. Memory Games*, red. G. Mink, L. Neumayer, Basingstoke 2013.

*Historycy i politycy. Polityka pamięci w III RP*, red. P. Skibiński, T. Wiścicki, M. Wysocki, Warszawa 2011.

Holzer J., „Solidarność” 1980–1981. *Geneza i historia*, Paryż 1984.
Hübner P., *The Last Flight of Pegasus. The Story of the Polish Academy of Science and Letters and of the Warsaw Scientific Society, 1945–1952*, „East European Politics and Societies” 13, 1999, nr 1, s. 71–116.

Hübner P., Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. *Geneza systemu*, t. 1–2, Wrocław 1992.

Hübner P., Polityka partyjno-rządowa wobec towarzystw naukowych w Polsce po II wojnie światowej, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności” 1999, nr 1, s. 51–71.

*The Inferno of Choices. Poles and the Holocaust*, red. S. Rejak, E. Frister, tłum. z pol. E. Gołębiowska, Warsaw 2011.

Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk 1953–2003, red. S.K. Kuczyński, Warszawa 2003.

IPN – niezależność mimo wszystko, z A. Friszkem, P. Machcewiczem, A. Dudkiem, K. Jasiewiczem rozm. T. Wiścicki, „Więź” 49, 2006, nr 6(572), s. 59–75.

Jarska N., „Szkola ma służyć dziecku”. Solidarność nauczycielska 1980–1981, „Biuletyn IPN” 2010, nr 9–10, s. 146–150.

Jasiński Ł., Wybrane aspekty działalności Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce (1963–1989), w: Wina i kara. Społeczeństwa wobec rozliczeń zbrodni popełnionych przez reżimy totalitarne w latach 1939–1956, red. P. Pleskot, Warszawa 2015, s. 158–172.

Jeanneney J.-N., *Le passé dans le prétoire. L'historien, le juge et le journaliste*, Paris 1998.

Jedlicki J., *Pologne: l'intelligentsia au tournant de l'histoire*, „Le Débat” 2011, nr 76, s. 32–39.

Judt T., *The Past Is Another Country. Myth and Memory in Postwar Europe*, „Daedalus” 121, 1992, nr 4, s. 83–118.

Junes T., *Student Politics in Communist Poland. Generations of Consent and Dissent*, Lanham 2015.

Kałużna J., *Dekomunizacja przestrzeni publicznej w Polsce. Zarys problematyki*, „Środkowoeuropejskie Studia Polityczne” 2018, nr 2, s. 157–171.

Kamiński Ł., Jakiego IPN potrzebuje historiografia polska?, w: Bez taryfy ulgowej. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 395–405.

Karpiński W., *Ideologia i historia, „Zeszyty Historyczne”* 1985, nr 72, s. 3–17.

Kemp W.A., *Nationalism and Communism in Eastern Europe and the Soviet Union. A Basic Contra-diction*, New York 1999.

Kershaw I., *Qu'est-ce que le nazisme? Problèmes et perspectives d'interprétation*, tłum. z ang. J. Car-naud, Paris 2003 (wyd. oryg.: *The Nazi Dictatorship. Problems and Perspectives of Interpretation*, London 1985).

Kersten K., Bezdomny intelektualista w poszukiwaniu ratunku, w: taż, Pisma rozproszone, wybór i przyg. D. Libionka, T. Szarota, Toruń 2005, https://fundacja.kerstens.org/bezdomny-intelektualista-w-poszukiwaniu-ratunku/ (10 XII 2021).

Kersten K., Między wyzwoleniem a zniewoleniem: Polska 1944–1956, Londyn 1993.

Kersten K., Narodziny systemu władzy: Polska 1943–1948, Poznań 1990.

Kersten K., Pisma rozproszone, wybór i oprac. T. Szarota, D. Libionka, Toruń 2005.

Kersten K., Polacy, Żydzi, komunizm: anatomia półprawd, 1939–68, Warszawa 1992.

Kersten K., Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego 22 VII – 13 XII 1944, Lublin 1965.

Kersten K., Społeczeństwo i historia po 1945 r., w: Między wyzwoleniem a zniewoleniem: Polska 1944–1956, Londyn 1993, s. 172–179, https://fundacja.kerstens.org/spoleczenstwo-i-historia-po-1945-r/ (10 XII 2021).

Kichelewski A., *Chasse aux Juifs et moissons d'or. Nouvelles recherches sur la Shoah en Pologne*, „La vie des idées” 2011, http://www.laviedesidees.fr/Chasse-aux-Juifs-et-moissons-d-or.html (3 XI 2011).

Kichelewski A., *Etre un historien juif en Pologne communiste. Bernard Mark (1908–1966)*, directeur de l'Institut d'histoire juive de Varsovie, w: Terres promises. Mélanges offerts à André Kaspi, red. H. Harter, A. Marès, P. Melandri, C. Nicault, wstęp R. Rémond, Paris 2008, s. 527–537.

Kichelewski A., *La peur des Juifs ou des Juifs qui ont peur?*, „Annales. Histoire, Sciences Sociales” 64, 2009, nr 5, s. 1091–1104.
Hübner P., *The Last Flight of Pegasus. The Story of the Polish Academy of Science and Letters and of the Warsaw Scientific Society, 1945–1952*, „East European Politics and Societies” 13, 1999, nr 1, s. 71–116.

Hübner P., Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. *Geneza systemu*, t. 1–2, Wrocław 1992.

Hübner P., Polityka partycjno-rządowa wobec towarzystw naukowych w Polsce po II wojnie światowej, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności” 1999, nr 1, s. 51–71.

*The Inferno of Choices. Poles and the Holocaust*, red. S. Rejak, E. Frister, tłum. z pol. E. Gołębiowska, Warsaw 2011.

Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk 1953–2003, red. S.K. Kuczyński, Warszawa 2003.

IPN – niezależność mimo wszystko, z A. Friszkem, P. Machcewiczem, A. Dudkiem, K. Jasiewiczem rozm. T. Wiścicki, „Więź” 49, 2006, nr 6(572), s. 59–75.

Jarska N., „Szkola ma służyć dziecku”. Solidarność nauczycielska 1980–1981, „Biuletyn IPN” 2010, nr 9–10, s. 146–150.

Jasiński Ł., Wybrane aspekty działalności Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce (1963–1989), w: Wina i kara. Społeczeństwa wobec rozliczeń zbrodni popełnionych przez reżimy totalitarne w latach 1939–1956, red. P. Pleskot, Warszawa 2015, s. 158–172.

Jeanneney J.-N., *Le passé dans le prétoire. L’historien, le juge et le journaliste*, Paris 1998.

Jedlicki J., *Pologne: l’intelligentsia au tournant de l’histoire*, „Le Débat” 2011, nr 76, s. 32–39.

Judt T., *The Past Is Another Country. Myth and Memory in Postwar Europe*, „Daedalus” 121, 1992, nr 4, s. 83–118.

Junes T., *Student Politics in Communist Poland. Generations of Consent and Dissent*, Lanham 2015.

Kałużna J., *Dekomunizacja przestrzeni publicznej w Polsce. Zarys problematyki*, „Środkowoeuropejskie Studia Polityczne” 2018, nr 2, s. 157–171.

Kamiński Ł., Jakiego IPN potrzebuje historiografia polska?, w: Bez taryfy ulgowej. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 395–405.

Karpiński W., *Ideologia i historia, „Zeszyty Historyczne”* 1985, nr 72, s. 3–17.

Kemp W.A., *Nationalism and Communism in Eastern Europe and the Soviet Union. A Basic Contra-diction*, New York 1999.

Kershaw I., *Qu’est-ce que le nazisme? Problèmes et perspectives d’interprétation*, tłum. z ang. J. Car-naud, Paris 2003 (wyd. oryg.: *The Nazi Dictatorship. Problems and Perspectives of Interpretation*, London 1985).

Kersten K., Bezdomny intelektualista w poszukiwaniu ratunku, w: taż, Pisma rozproszone, wybór i przyg. D. Libionka, T. Szarota, Toruń 2005, https://fundacja.kerstens.org/bezdomny-intelektualista-w-poszukiwaniu-ratunku/ (10 XII 2021).

Kersten K., Między wyzwoleniem a zniewoleniem: Polska 1944–1956, Londyn 1993.

Kersten K., Narodziny systemu władzy: Polska 1943–1948, Poznań 1990.

Kersten K., Pisma rozproszone, wybór i oprac. T. Szarota, D. Libionka, Toruń 2005.

Kersten K., Polacy, Żydzi, komunizm: anatomia półprawd, 1939–68, Warszawa 1992.

Kersten K., Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego 22 VII – 13 XII 1944, Lublin 1965.

Kersten K., Społeczeństwo i historia po 1945 r., w: Między wyzwoleniem a zniewoleniem: Polska 1944–1956, Londyn 1993, s. 172–179, https://fundacja.kerstens.org/spoleczenstwo-i-historia-po-1945-r/ (10 XII 2021).

Kichelewski A., *Chasse aux Juifs et moissons d’or. Nouvelles recherches sur la Shoah en Pologne*, „La vie des idées” 2011, http://www.laviedesidees.fr/Chasse-aux-Juifs-et-moissons-d-or.html (3 XI 2011).

Kichelewski A., *Etre un historien juif en Pologne communiste. Bernard Mark (1908–1966)*, directeur de l’Institut d’histoire juive de Varsovie, w: Terres promises. Mélanges offerts à André Kaspi, red. H. Harter, A. Marès, P. Melandri, C. Nicault, wstęp R. Rémond, Paris 2008, s. 527–537.

Kichelewski A., *La peur des Juifs ou des Juifs qui ont peur?*, „Annales. Histoire, Sciences Sociales” 64, 2009, nr 5, s. 1091–1104.
Klio na wolności. Historiografia dziejów najnowszych po 1989 roku, red. M. Kruszyński, S. Łukasiewicz, M. Mazur, S. Poleszak, P. Witek, Lublin 2016.

Koczanowicz L., Memory of Politics and Politics of Memory. Reflections on the Construction of the Past in Post-Totalitarian Poland, „Studies in East European Thought” 49, 1997, nr 4, s. 259–270.

Korzec P., Études de l'historiographie de la Pologne populaire, „Revue de l'Est” 4, 1973, nr 3, s. 127–172.

Kott S., Pour une histoire sociale du pouvoir en Europe communiste, „Revue d'histoire moderne et contemporaine” 49, 2002, nr 2, s. 5–23.

Kryptonim „Pegaz”. Służba Bezpieczeństwa wobec Towarzystwa Kursów Naukowych 1978–1980, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2008.

Krzywiec G., Szowinizm po polsku. Przypadek Romana Dmowskiego (1886–1905), Warszawa 2016.

Kula M., Komunizm i po komunizmie, Warszawa 2006.

Kula M., Krótki raport o użytkowaniu historii, Warszawa 2004.

Kula M., Mimo wszystko bliżej Paryża niż Moskwy. Książka o Francji, PRL i o nas, historykach, Warszawa 2010.

Kula M., Mówiąc o wczoraj, myślimy o dziś. Historia we współczesnym dyskursie politycznym w Polsce, w: tenże, Naród, historia i... dużo kłopotów, Kraków 2011, s. 207–222.

Kula M., Was ich aus den legendären "Mappen" erfahren möchte, w: Die Überlieferung der Diktaturen. Beiträge zum Umgang mit Archiven der Geheimpolizeien in Polen und Deutschland nach 1989, red. A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, Essen 2004, s. 195–203.

Kula W., Mon «éducation sentimentale», „Annales. Économies, Sociétés, Civilisations” 44, 1989, nr 1, s. 133–146.

Kula W., W sprawie naszej polityki naukowej, „Kwartalnik Historyczny” 1956, nr 3, s. 151–166.

Kulak J., Wokół powstania, „Biuletyn IPN” 2002, nr 8–9, s. 89–98.

Kwiek M., Academe in Transition. Transformations in the Polish Academic Profession, „Higher Education” 45, 2003, nr 4, s. 455–476.

Lagrou P., De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres. Comment une discipline critique devint complaisante, „Vingtième siècle” 2013, nr 118, s. 101–119.

Lagrou P., L'histoire du temps présent en Europe depuis 1945, ou comment se constitue et se développe un nouveau champ disciplinaire, „Revue pour l'histoire du CNRS” 2003, nr 9, s. 4–15.

Lavabre M.-C., Usages et mésages de la notion de mémoire, „Critique internationale” 7, 2000, nr 1, s. 48–57.

Lavabre M.-C., Gensburger S., Entre «devoir de mémoire» et «abus de mémoire». La sociologie de la mémoire comme tierce position, w: L'histoire entre mémoire et épistémologie, red. B. Müller, Lausanne 2005, s. 75–96.

Lebaron F., La croyance économique. Les économistes entre science et politique, Paris 2000.

Leszczyński A., The Past as a Source of Evil. The Controversy Over History and Historical Policy in Poland, „Cultures of History Forum” 25 V 2016, https://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/the-controversy-over-history-and-historical-policy-in-poland (10 XII 2021).

Les Lieux de mémoire, red. P. Nora, Paris 1984.

Lipski J.J., Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy, Warszawa 1981.

Łuczewski M., Kapital moralny. Polityki historyczne w późnej nowoczesności, Kraków 2017.

Machcewicz P., Das Institut für Nationales Gedenken. Das polnische Modell der Abrechnung mit der totalitären Vergangenheit, w: Die Überlieferung der Diktaturen. Beiträge zum Umgang mit Archiven der Geheimpolizeien in Polen und Deutschland nach 1989, red. A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, Essen 2004, s. 37–54.

Machcewicz P., Spory o historię 2000–2011, Kraków 2012.

Mälksoo M., The Memory Politics of Becoming European. The East European Subalterns and the Collective Memory of Europe, „European Journal of International Relations” 15, 2009, nr 4, s. 653–680.

Manteuffel T., Warunki rozwoju nauki historycznej w dziesięcioleciu 1948–1958, w: Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 360–372.
Klio na wolności. Historiografia dziejów najnowszych po 1989 roku, red. M. Kruszyński, S. Łukasiewicz, M. Mazur, S. Poleszak, P. Witek, Lublin 2016.

Koczanowicz L., Memory of Politics and Politics of Memory. Reflections on the Construction of the Past in Post-Totalitarian Poland, „Studies in East European Thought” 49, 1997, nr 4, s. 259–270.

Korzec P., Études de l'historiographie de la Pologne populaire, „Revue de l'Est” 4, 1973, nr 3, s. 127–172.

Kott S., Pour une histoire sociale du pouvoir en Europe communiste, „Revue d'histoire moderne et contemporaine” 49, 2002, nr 2, s. 5–23.

Kryptonim „Pegaz”. Służba Bezpieczeństwa wobec Towarzystwa Kursów Naukowych 1978–1980, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2008.

Krzywiec G., Szowinizm po polsku. Przypadek Romana Dmowskiego (1886–1905), Warszawa 2016.

Kula M., Komunizm i po komunizmie, Warszawa 2006.

Kula M., Krótki raport o użytkowaniu historii, Warszawa 2004.

Kula M., Mimo wszystko bliżej Paryża niż Moskwy. Książka o Francji, PRL i o nas, historykach, Warszawa 2010.

Kula M., Mówiąc o wczoraj, myślimy o dziś. Historia we współczesnym dyskursie politycznym w Polsce, w: tenże, Naród, historia i... dużo kłopotów, Kraków 2011, s. 207–222.

Kula M., Was ich aus den legendären "Mappen" erfahren möchte, w: Die Überlieferung der Diktaturen. Beiträge zum Umgang mit Archiven der Geheimpolizeien in Polen und Deutschland nach 1989, red. A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, Essen 2004, s. 195–203.

Kula W., Mon «éducation sentimentale», „Annales. Économies, Sociétés, Civilisations” 44, 1989, nr 1, s. 133–146.

Kula W., W sprawie naszej polityki naukowej, „Kwartalnik Historyczny” 1956, nr 3, s. 151–166.

Kulak J., Wokół powstania, „Biuletyn IPN” 2002, nr 8–9, s. 89–98.

Kwiek M., Academe in Transition. Transformations in the Polish Academic Profession, „Higher Education” 45, 2003, nr 4, s. 455–476.

Lagrou P., De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres. Comment une discipline critique devint complaisante, „Vingtième siècle” 2013, nr 118, s. 101–119.

Lagrou P., L'histoire du temps présent en Europe depuis 1945, ou comment se constitue et se développe un nouveau champ disciplinaire, „Revue pour l'histoire du CNRS” 2003, nr 9, s. 4–15.

Lavabre M.-C., Usages et mésages de la notion de mémoire, „Critique internationale” 7, 2000, nr 1, s. 48–57.

Lavabre M.-C., Gensburger S., Entre «devoir de mémoire» et «abus de mémoire». La sociologie de la mémoire comme tierce position, w: L'histoire entre mémoire et épistémologie, red. B. Müller, Lausanne 2005, s. 75–96.

Lebaron F., La croyance économique. Les économistes entre science et politique, Paris 2000.

Leszczyński A., The Past as a Source of Evil. The Controversy Over History and Historical Policy in Poland, „Cultures of History Forum” 25 V 2016, https://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/the-controversy-over-history-and-historical-policy-in-poland (10 XII 2021).

Les Lieux de mémoire, red. P. Nora, Paris 1984.

Lipski J.J., Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy, Warszawa 1981.

Łuczewski M., Kapital moralny. Polityki historyczne w późnej nowoczesności, Kraków 2017.

Machcewicz P., Das Institut für Nationales Gedenken. Das polnische Modell der Abrechnung mit der totalitären Vergangenheit, w: Die Überlieferung der Diktaturen. Beiträge zum Umgang mit Archiven der Geheimpolizeien in Polen und Deutschland nach 1989, red. A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, Essen 2004, s. 37–54.

Machcewicz P., Spory o historię 2000–2011, Kraków 2012.

Mälksoo M., The Memory Politics of Becoming European. The East European Subalterns and the Collective Memory of Europe, „European Journal of International Relations” 15, 2009, nr 4, s. 653–680.

Manteuffel T., Warunki rozwoju nauki historycznej w dziesięcioleciu 1948–1958, w: Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 360–372.
Martin J.-C., *Histoire, mémoire et oubli pour un autre régime d'historicité, „Revue d'histoire moderne et contemporaine”* 4, 2000, nr 47, s. 783-804.

Matonti F., *Kołakowski le Polonais, au miroir français. Dialogue avec Krzysztof Pomian, „Archives de sciences sociales des religions”* 2014, nr 166, s. 17-34.

Mauger G., Pinto L., *De la littérature à l'histoire, un parcours singulier. Entretien avec Christophe Charle, „Savoir/Agir”* 2, 2015, nr 32, s. 73-86.

Mazur G., *Refleksje nad historią Polski XX w., „Zeszyty Historyczne”* 1991, nr 96, s. 205-218.

Mękarski A., *In Whose Name is the Story Told? The Emigré Critique of Method in the Historiography of the Polish People's Republic, w: East and Central European History Writing in Exile 1939-1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden-Boston 2015, s. 343-359.

Mink G., *La Pologne au coeur de l'Europe: de 1914 à nos jours*, Paris 2015.

Mink G., *Les usages des instituts de la mémoire nationale (IMN) dans les recompositions partisanes (1989-2008)*, w: *Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2010, s. 171-184.

Misztal B.A., *How Not to Deal with the Past. Lustration in Poland, „European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie”* 40, 1999, nr 1, s. 31-55.

*Narratives Unbound. Historical Studies in Post-Communist Eastern Europe*, red. S. Antohi, B. Trencsényi, P. Apor, Budapest-New York 2007.

*Nationalizing the Past. Historians as Nation Builders in Modern Europe*, red. S. Berger, C. Lorenz, New York 2010.

Neumayer L., *The Criminalisation of Communism in the European Political Space after the Cold War*, London 2019.

NiepoKORni. Rozmowy o Komitecie Obrony Robotników. Relacje członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników zebrane w 1981 roku*, oprac. A. Friszke, A. Paczkowski, Kraków 2008.

Noiriel G., *Naissance du métier d'historien, „Genèses”* 1, 1990, nr 1, s. 58-85.

Noiriel G., *Sur la crise de l'histoire*, Paris 1996.

Nolan M., *The Historikerstreit and Social History, „New German Critique”* 1988, nr 44, s. 51-80.

NSZZ Solidarność, 1980-1989, t. 1-7, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

*On ne subit pas son rôle. Entretien avec Jacques Lagroye, „Politix”* 10, 1997, nr 38, s. 7-17.

Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956-89, t. 1-3, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2000-2006.

Ost D., *Solidarity and the Politics of Anti-Politics. Opposition and Reform in Poland since 1968*, Philadelphia 1990.

Paczkowski A., 25 lat „Zeszytów Historycznych”, „Zeszyty Historyczne” 1987, nr 82, s. 3-15.

Paczkowski A., *Les archives de l'appareil de sécurité de la République populaire de Pologne en tant que source, „Genèses”* 52, 2003, nr 3, s. 58-79.

Paczkowski A., *Od sfalsowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski. Szkice do portretu PRL*, Kraków 1999.

Paczkowski A., *Pół wieku dziejów Polski, 1939-1989*, Warszawa 1995.

Paczkowski A., *Żydzi w UB. Próba weryfikacji stereotypu, w: Komunizm. Ideologia, system, ludzie*, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 192-204.

*Pamięć i odpowiedzialność*, red. R. Kostro, T. Merta, Kraków 2005.

*Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008.

Parker Ch.S., *History Education Reform in Post-Communist Poland, 1989-1999. Historical and Contemporary Effects on Educational Transition*, [Columbus] 2003.

*Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2010.

*Past in the Making. Historical Revisionism in Central Europe after 1989*, red. M. Kopeček, Budapest-New York 2008.

Pellen C., *Sociologie d'un groupement politique illégitime. Le mouvement Samoobrona (Autodéfense) en Pologne (1991-2010)*, praca doktorska, Université Montesquieu-Bordeaux IV, 2010.
Martin J.-C., *Histoire, mémoire et oubli pour un autre régime d'historicité, „Revue d'histoire moderne et contemporaine”* 4, 2000, nr 47, s. 783-804.

Matonti F., *Kołakowski le Polonais, au miroir français. Dialogue avec Krzysztof Pomian, „Archives de sciences sociales des religions”* 2014, nr 166, s. 17-34.

Mauger G., Pinto L., *De la littérature à l'histoire, un parcours singulier. Entretien avec Christophe Charle, „Savoir/Agir”* 2, 2015, nr 32, s. 73-86.

Mazur G., *Refleksje nad historią Polski XX w., „Zeszyty Historyczne”* 1991, nr 96, s. 205-218.

Mękarski A., *In Whose Name is the Story Told? The Emigré Critique of Method in the Historiography of the Polish People's Republic, w: East and Central European History Writing in Exile 1939-1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden-Boston 2015, s. 343-359.

Mink G., *La Pologne au coeur de l'Europe: de 1914 à nos jours*, Paris 2015.

Mink G., *Les usages des instituts de la mémoire nationale (IMN) dans les recompositions partisanes (1989-2008)*, w: *Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2010, s. 171-184.

Misztal B.A., *How Not to Deal with the Past. Lustration in Poland, „European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie”* 40, 1999, nr 1, s. 31-55.

*Narratives Unbound. Historical Studies in Post-Communist Eastern Europe*, red. S. Antohi, B. Trencsényi, P. Apor, Budapest-New York 2007.

*Nationalizing the Past. Historians as Nation Builders in Modern Europe*, red. S. Berger, C. Lorenz, New York 2010.

Neumayer L., *The Criminalisation of Communism in the European Political Space after the Cold War*, London 2019.

NiepoKORni. Rozmowy o Komitecie Obrony Robotników. Relacje członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników zebrane w 1981 roku, oprac. A. Friszke, A. Paczkowski, Kraków 2008.

Noiriel G., *Naissance du métier d'historien, „Genèses”* 1, 1990, nr 1, s. 58-85.

Noiriel G., *Sur la crise de l'histoire*, Paris 1996.

Nolan M., *The Historikerstreit and Social History, „New German Critique”* 1988, nr 44, s. 51-80.

NSZZ Solidarność, 1980-1989, t. 1-7, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

*On ne subit pas son rôle. Entretien avec Jacques Lagroye, „Politix”* 10, 1997, nr 38, s. 7-17.

Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956-89, t. 1-3, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2000-2006.

Ost D., *Solidarity and the Politics of Anti-Politics. Opposition and Reform in Poland since 1968*, Philadelphia 1990.

Paczkowski A., 25 lat „Zeszytów Historycznych”, „Zeszyty Historyczne” 1987, nr 82, s. 3-15.

Paczkowski A., *Les archives de l'appareil de sécurité de la République populaire de Pologne en tant que source, „Genèses”* 52, 2003, nr 3, s. 58-79.

Paczkowski A., *Od sfalsowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski. Szkice do portretu PRL*, Kraków 1999.

Paczkowski A., *Pół wieku dziejów Polski, 1939-1989*, Warszawa 1995.

Paczkowski A., *Żydzi w UB. Próba weryfikacji stereotypu, w: Komunizm. Ideologia, system, ludzie*, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 192-204.

*Pamięć i odpowiedzialność*, red. R. Kostro, T. Merta, Kraków 2005.

*Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008.

Parker Ch.S., *History Education Reform in Post-Communist Poland, 1989-1999. Historical and Contemporary Effects on Educational Transition*, [Columbus] 2003.

*Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2010.

*Past in the Making. Historical Revisionism in Central Europe after 1989*, red. M. Kopeček, Budapest-New York 2008.

Pellen C., *Sociologie d'un groupement politique illégitime. Le mouvement Samoobrona (Autodéfense) en Pologne (1991-2010)*, praca doktorska, Université Montesquieu-Bordeaux IV, 2010.
Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich: przemówienia, referaty, dyskusja, t. 1–2, red. S. Herbst, W. Kula, T. Manteuffel, Warszawa 1953.

Pietrowicz A., „Neutralizowanie” prof. Zygmunta Wojciechowskiego, „Biuletyn IPN” 2011, nr 5–6, s. 147–156.

Piotrowski P., Przemiany w MSW w latach 1989–1990, „Biuletyn IPN” 2004, nr 4, s. 45–52.

Pleskot P., Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego, Warszawa 2019.

Pleskot P., Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989, Warszawa 2010.

Polityka historyczna w Polsce i w Niemczech, „Biuletyn IPN” 2006, nr 8–9, s. 135–145.

Pollak M., La planification des sciences sociales, „Actes de la recherche en sciences sociales” 2, 1976, nr 2, s. 105–121.

Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, t. 1: A–K, t. 2: L–R, t. 3: S–Ż, red. W. Baraniewski, W. Tygielski, A.K. Wróblewski, Warszawa 2016.

Potel J.-Y., La fin de l'innocence. La Pologne face à son passé juif, Paris 2009.

Poupeau F., Une sociologie d'État. L'école et ses experts en France, Paris 2003.

Powszechne Zjazdy Historyków Polskich w Polsce Ludowej. Dokumenty i materiały, wstęp, wybór i oprac. T.P. Rutkowski, Toruń 2014.

Pracownicy naukowo-dydaktyczni Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2010. Słownik biograficzny, oprac. S. Brzeziński, K. Fudalej, Warszawa 2012.

Prokopiak-Lewandowska A., „Instytut jednego człowieka” – Władysław Pobóg-Malinowski w okresie życia na emigracji. Przyczynek do biografii, „Archiwum Emigracji” 2009, nr 1(10), s. 91–116.

Pronobis W., Polska i świat w XX wieku, Warszawa 1990.

Puławski A., Wobec „niespotykanego w dziejach mordu”. Rząd RP na uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, AK i eksterminacja ludności žydowskiej od „wielkiej akcji” do powstania w getcie warszawskim, Chełm 2018.

Robin R., Entre histoire et mémoire, w: L'histoire entre mémoire et épistémologie, red. B. Müller, Lausanne 2005, s. 39–73.

Romek Z., „Cenzura kreatywna” w PRL a środowisko historyków, „Przegląd Historyczny” 2006, nr 1, s. 23–37.

Romek Z., Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010.

Romek Z., Cenzura w PRL. Relacje historyków, Warszawa 2000.

Romek Z., Historiografia bez cenzury?, „Mazowieckie Studia Humanistyczne” 2002, nr 1, s. 111–114.

Romek Z., Krystyna Kersten – historyk dziejów najnowszych, w: Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 217–232, https://fundacja.kerstens.org/krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnowszych/ (10 XII 2021).

Romek Z., Zinstytucjonalizowana autocenzura historyków polskich w czasach stalinowskich, w: Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej, t. 3, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2008, s. 105–142.

Roszkowski W. (pod ps. A. Albert), Najnowsza historia Polski 1918–1980, Londyn 1989.

Roszkowski W., Odpowiedź Grzegorzowi Mazurowi, „Zeszyty Historyczne” 1991, nr 98, s. 224–227.

Rowell J., L'étonnant retour du «totalitarisme». Réflexions sur le «tournant» de 1989 et l'historiographie de la RDA, „Politix” 12, 1999, nr 47, s. 131–150.

Rutkowski T.P., Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego w czasach „Solidarności” i stanu wojennego (1980–1983), w: Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 448–456.

Rutkowski T.P., Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007.

Rutkowski T.P., Rola Wydziału Historii Partii KC PPR/PZPR w kształtowaniu polityki historycznej w Polsce (1946–1956), w: Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 357–371.
Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich: przemówienia, referaty, dyskusja, t. 1–2, red. S. Herbst, W. Kula, T. Manteuffel, Warszawa 1953.

Pietrowicz A., „Neutralizowanie” prof. Zygmunta Wojciechowskiego, „Biuletyn IPN” 2011, nr 5–6, s. 147–156.

Piotrowski P., Przemiany w MSW w latach 1989–1990, „Biuletyn IPN” 2004, nr 4, s. 45–52.

Pleskot P., Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego, Warszawa 2019.

Pleskot P., Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989, Warszawa 2010.

Polityka historyczna w Polsce i w Niemczech, „Biuletyn IPN” 2006, nr 8–9, s. 135–145.

Pollak M., La planification des sciences sociales, „Actes de la recherche en sciences sociales” 2, 1976, nr 2, s. 105–121.

Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, t. 1: A–K, t. 2: L–R, t. 3: S–Ż, red. W. Baraniewski, W. Tygielski, A.K. Wróblewski, Warszawa 2016.

Potel J.-Y., La fin de l'innocence. La Pologne face à son passé juif, Paris 2009.

Poupeau F., Une sociologie d'État. L'école et ses experts en France, Paris 2003.

Powszechne Zjazdy Historyków Polskich w Polsce Ludowej. Dokumenty i materiały, wstęp, wybór i oprac. T.P. Rutkowski, Toruń 2014.

Pracownicy naukowo-dydaktyczni Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2010. Słownik biograficzny, oprac. S. Brzeziński, K. Fudalej, Warszawa 2012.

Prokopiak-Lewandowska A., „Instytut jednego człowieka” – Władysław Pobóg-Malinowski w okresie życia na emigracji. Przyczynek do biografii, „Archiwum Emigracji” 2009, nr 1(10), s. 91–116.

Pronobis W., Polska i świat w XX wieku, Warszawa 1990.

Puławski A., Wobec „niespotykanego w dziejach mordu”. Rząd RP na uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, AK a eksterminacja ludności žydowskiej od „wielkiej akcji” do powstania w getcie warszawskim, Chełm 2018.

Robin R., Entre histoire et mémoire, w: L'histoire entre mémoire et épistémologie, red. B. Müller, Lausanne 2005, s. 39–73.

Romek Z., „Cenzura kreatywna” w PRL a środowisko historyków, „Przegląd Historyczny” 2006, nr 1, s. 23–37.

Romek Z., Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010.

Romek Z., Cenzura w PRL. Relacje historyków, Warszawa 2000.

Romek Z., Historiografia bez cenzury?, „Mazowieckie Studia Humanistyczne” 2002, nr 1, s. 111–114.

Romek Z., Krystyna Kersten – historyk dziejów najnowszych, w: Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 217–232, https://fundacja.kerstens.org/krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnowszych/ (10 XII 2021).

Romek Z., Zinstytucjonalizowana autocenzura historyków polskich w czasach stalinowskich, w: Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej, t. 3, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2008, s. 105–142.

Roszkowski W. (pod ps. A. Albert), Najnowsza historia Polski 1918–1980, Londyn 1989.

Roszkowski W., Odpowiedź Grzegorzowi Mazurowi, „Zeszyty Historyczne” 1991, nr 98, s. 224–227.

Rowell J., L'étonnant retour du «totalitarisme». Réflexions sur le «tournant» de 1989 et l'historiographie de la RDA, „Politix” 12, 1999, nr 47, s. 131–150.

Rutkowski T.P., Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego w czasach „Solidarności” i stanu wojennego (1980–1983), w: Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 448–456.

Rutkowski T.P., Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007.

Rutkowski T.P., Rola Wydziału Historii Partii KC PPR/PZPR w kształtowaniu polityki historycznej w Polsce (1946–1956), w: Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 357–371.
Rutkowski T.P., *Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski (1956–1970)*, „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 97–103.

Sapiro G., *La guerre des écrivains: 1940–1953*, Paris 1999.

Sapiro G., *L'internationalisation des champs intellectuels dans l'entre-deux-guerres. Facteurs professionnels et politiques, w: L'espace intellectuel en Europe. De la formation des États-nations à la mondialisation, XIXe-XXIe siècle*, red. G. Sapiro, Paris 2009, s. 111–146.

Sapiro G., *Modèles d'intervention politique des intellectuels*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2009, nr 176–177, s. 8–31.

Sapiro G., *La raison littéraire. Le champ littéraire français sous l'Occupation (1940–1944)*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 111, 1996, nr 1, s. 3–35.

*Les sciences de gouvernement*, red. O. Ihl, M. Kaluszynski, G. Pollet, Paris 2003.

Seton-Watson R.W., *The Historian as a Political Force in Central Europe. On Inaugural Lecture Delivered on 22 November 1922*, London 1922.

Shore M., *Children of the Revolution. Communism, Zionism, and the Berman Brothers*, „Jewish Social Studies” 10, 2004, nr 3, s. 23–86.

Siewierski T., *Komuniści i historycy. Polski ruch robotniczy w badaniach uczonych w PRL – wybrane aspekty, w: Partia komunistyczna w Polsce: struktury, ludzie, dokumentacja*, red. D. Magier, Lublin 2012, s. 463–479.

Siewierski T., *Marian Małowist i krąg jego uczniów Z dziejów historiografii gospodarczej w Polsce*, Warszawa 2016.

Skubała-Tokarska Z., Tokarski Z., *Les universités polonaises, tłum. A. Weinsberg*, [oryg. pol. w rkpsie], Varsovie 1959.

Smolar A., *Les aventures de la décommunisation*, „Critique internationale” 5, 1999, nr 4, s. 155–166.

Smolar A., *Jews as a Polish Problem*, „Daedalus” 116, 1987, nr 2, s. 31–73.

*Socjalizm w życiu powszednim. Dyktatura a społeczeństwo w NRD i PRL*, red. S. Kott, M. Kula, T. Lindenberg, Warszawa 2006.

Sosnowska A., *Explaining Economic Backwardness. Post-1945 Polish Historians on Eastern Europe, tłum. J. Tilbury, Budapest-New York 2019*.

*Spór o PRL*, red. M. Fik i in., wstęp P.S. Wandycz, Kraków 1996.

Stan L., *The Politics of Memory in Poland. Lustration, File Access and Court Proceedings*, „Studies in Post-Communism” 2006, nr 10, s. 1–29.

Sto kilometrów teczek. O archiwum IPN z Bernadettą Gronek i Leszkiem Postołowiczem rozmawiają Krzysztof Persak i Barbara Polak, „Biuletyn IPN” 2002, nr 4, s. 4–21.

Stobiecki R., *Between Continuity and Discontinuity. A Few Comments on the Post-war Development of Polish Historical Research*, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 50, 2001, nr 2, s. 214–229.

Stobiecki R., *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana. Studia i szkice*, Warszawa 2007.

Stobiecki R., *Historiografia PRL. Zamiast podręcznika, Łódź 2020*.

Stobiecki R., *Historycy polscy na uchodźstwie na Międzynarodowych Kongresach Nauk Historycznych, „Dzieje Najnowsze” 34, 2002, nr 3, s. 75–93*.

Stobiecki R., *Historycy wobec polityki historycznej, w: Pamięć i polityka historyczna. doświadczenia Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 175–192.

Stobiecki R., *Klio na wygnaniu. Z dziejów polskiej historiografii na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii po 1945 r.*, Poznań 2005.

Stobiecki R., *Polish Exile Periodicals as a Dialogue Forum: Teki Historyczne, Polish Review, Zeszyty Historyczne, w: East and Central European History Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden-Boston 2015, s. 282–296.

Stobiecki R., *Reaktualizacja mitu historii „prawdziwej” w historiografii polskiej po 1989 r.*, w: Pamiętnik XVI Powszechnego Zjazdu Historyków we Wrocławiu, t. 3, Toruń 2002, s. 11–23.

Stobiecki R., *Rok 1945 w polskiej debacie historycznej, „Dzieje Najnowsze” 37, 2005, nr 4, s. 5–17.
Rutkowski T.P., *Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski (1956–1970)*, „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 97–103.

Sapiro G., *La guerre des écrivains: 1940–1953*, Paris 1999.

Sapiro G., *L'internationalisation des champs intellectuels dans l'entre-deux-guerres. Facteurs professionnels et politiques, w: L'espace intellectuel en Europe. De la formation des États-nations à la mondialisation, XIXᵉ-XXIᵉ siècle*, red. G. Sapiro, Paris 2009, s. 111–146.

Sapiro G., *Modèles d'intervention politique des intellectuels*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2009, nr 176–177, s. 8–31.

Sapiro G., *La raison littéraire. Le champ littéraire français sous l'Occupation (1940–1944)*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 111, 1996, nr 1, s. 3–35.

*Les sciences de gouvernement*, red. O. Ihl, M. Kaluszynski, G. Pollet, Paris 2003.

Seton-Watson R.W., *The Historian as a Political Force in Central Europe. On Inaugural Lecture Delivered on 22 November 1922*, London 1922.

Shore M., *Children of the Revolution. Communism, Zionism, and the Berman Brothers*, „Jewish Social Studies” 10, 2004, nr 3, s. 23–86.

Siewierski T., *Komuniści i historycy. Polski ruch robotniczy w badaniach uczonych w PRL – wybrane aspekty, w: Partia komunistyczna w Polsce: struktury, ludzie, dokumentacja*, red. D. Magier, Lublin 2012, s. 463–479.

Siewierski T., *Marian Małowist i krąg jego uczniów Z dziejów historiografii gospodarczej w Polsce*, Warszawa 2016.

Skubała-Tokarska Z., Tokarski Z., *Les universités polonaises, tłum. A. Weinsberg*, [oryg. pol. w rkpsie], Varsovie 1959.

Smolar A., *Les aventures de la décommunisation*, „Critique internationale” 5, 1999, nr 4, s. 155–166.

Smolar A., *Jews as a Polish Problem*, „Daedalus” 116, 1987, nr 2, s. 31–73.

*Socjalizm w życiu powszednim. Dyktatura a społeczeństwo w NRD i PRL*, red. S. Kott, M. Kula, T. Lindenberg, Warszawa 2006.

Sosnowska A., *Explaining Economic Backwardness. Post-1945 Polish Historians on Eastern Europe, tłum. J. Tilbury, Budapest–New York 2019*.

*Spór o PRL*, red. M. Fik i in., wstęp P.S. Wandycz, Kraków 1996.

Stan L., *The Politics of Memory in Poland. Lustration, File Access and Court Proceedings*, „Studies in Post-Communism” 2006, nr 10, s. 1–29.

Sto kilometrów teczek. O archiwum IPN z Bernadettą Gronek i Leszkiem Postołowiczem rozmawiają Krzysztof Persak i Barbara Polak, „Biuletyn IPN” 2002, nr 4, s. 4–21.

Stobiecki R., *Between Continuity and Discontinuity. A Few Comments on the Post-war Development of Polish Historical Research*, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 50, 2001, nr 2, s. 214–229.

Stobiecki R., *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana. Studia i szkice*, Warszawa 2007.

Stobiecki R., *Historiografia PRL. Zamiast podręcznika, Łódź 2020*.

Stobiecki R., *Historycy polscy na uchodźstwie na Międzynarodowych Kongresach Nauk Historycznych, „Dzieje Najnowsze” 34, 2002, nr 3, s. 75–93*.

Stobiecki R., *Historycy wobec polityki historycznej, w: Pamięć i polityka historyczna. doświadczenia Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 175–192.

Stobiecki R., *Klio na wygnaniu. Z dziejów polskiej historiografii na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii po 1945 r.*, Poznań 2005.

Stobiecki R., *Polish Exile Periodicals as a Dialogue Forum: Teki Historyczne, Polish Review, Zeszyty Historyczne, w: East and Central European History Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 282–296.

Stobiecki R., *Reaktualizacja mitu historii „prawdziwej” w historiografii polskiej po 1989 r.*, w: Pamiętnik XVI Powszechnego Zjazdu Historyków we Wrocławiu, t. 3, Toruń 2002, s. 11–23.

Stobiecki R., *Rok 1945 w polskiej debacie historycznej, „Dzieje Najnowsze” 37, 2005, nr 4, s. 5–17.
Stobiecki R., *To Be a Polish Historian in Exile. Semantic and Methodological Remarks*, w: *East and Central European History Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 190–202.

Stobiecki R., *W poszukiwaniu szkół historiografii dziejów najnowszych po 1989 roku*, w: *Klio na wolności. Historiografia dziejów najnowszych po 1989 roku*, red. M. Kruszyński, S. Łukasiewicz, M. Mazur, S. Poleszak, P. Witek, Lublin 2016, s. 185–195.

Stola D., *Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989*, Warszawa 2010.

Stola D., *Poland's Institute of National Remembrance. A Ministry of Memory?*, w: *The Convolutions of Historical Politic*, red. A. Miller, M. Lipman, Budapest–New York 2012, s. 45–58.

*Szczerbiak A.*, *Poles Together? The Emergence and Development of Political Parties in Postcommunist Poland*, Budapest–New York 2001.

*Szczerbiak A.*, ‘*Social Poland*’ Defeats ‘*Liberal Poland*’? *The September–October 2005 Polish Parliamentary and Presidential Elections, „Journal of Communist Studies and Transition Politics”* 23, 2007, nr 2, s. 203–232.

Szelényi I., *La position de l'intelligentsia dans la structure de classe des sociétés socialistes d'État, „Actes de la recherche en sciences sociales”* 22, 1978, nr 1, s. 61–74.

Szurek J.-Ch., *Etre témoin sous le stalinisme. Les premières années de l'Institut Historique Juif de Varsovie*, w: *Ecriture de l'histoire et identité juive. L'Europe ashkénaze XIXᵉ–XXᵉ siècle*, red. D. Bechtel, É. Patlagean, J.-Ch. Szurek, P. Zawadzki, Paris 2003, s. 51–82.

*Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom, 1939–1945*, oprac. W. Bartoszewski, Z. Lewi-nowna, Kraków 1966.

Terlecki R., *Uniwersytet Latający i Towarzystwo Kursów Naukowych 1977–1981*, Warszawa 2000.

*Tradycja wynaleziona*, red. E. Hobsbawm, T. Ranger, tłum. M. Godyń, F. Godyń, Kraków 2008.

*Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego* 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005.

*Les transformations des espaces académiques centre-est-européens depuis 1989*, red. I. Círstocea, D. Dakowska, C. Sigman, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 45, 2014, nr 1 (specjalny).

Traverso E., *De l'anticommunisme, „L'Homme et la société”* 2, 2001, nr 140–141, s. 169–194.

Traverso E., *Le passé, modes d'emploi: histoire, mémoire, politique*, Paris 2005.

Turlejska M., *Te pokolenia żałobami czarne. Skazani na śmierć i ich sędziowie 1944–1954*, Londyn 1989.

Turlejska M., *Zapis pierwszej dekady: 1945–1954*, Warszawa 1972.

Tyrchan M., *„Aneks” – post-March Émigré Quarterly, „Studia Medioznawcze – Media Studies”* 2, 2009, nr 37, s. 104–120.

*Universities under Dictatorship*, red. J. Connelly, M. Grüttner, University Park 2005.

Urbanski S., *L'expression de croyances dans les manuels d'histoire pour l'école publique. Le cas de la Pologne avant et après 1989, „Le Télémaque”* 2015, nr 47, s. 121–138.

*Les usages politiques du passé*, red. F. Hartog, J. Revel, Paris 2001.

*Vérité judiciaire, vérité historique, „Le Débat”* 1998, nr 102 (specjalny).

Vidal J.C., *Geremek/Vidal: rozmowy, tłum. K. Górna, Warszawa 2015.*

Waldmann N., *Local Memories Dismantled. Reactions to De-communization in Northern and Western Poland, „Cultures of History Forum”* 23 III 2018, http://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/poland/local-memories-dismantled-reactions-to-de-communization-in-northern-and-western-poland/ (10 XII 2021).

Warczok T., *Dębska H., Nierówności w nauce i ich uwarunkowania: polskie (sub)pole filozofii prawa, „Przegląd Socjologiczny”* 68, 2019, nr 2, s. 55–79.

Warczok T., Zarycki T., *Gra peryferyjna. Polska politologia w globalnym polu nauk społecznych*, Warszawa 2016.

Wereszycki H., *Historia polityczna Polski 1864–1918*, Kraków 1947.

*Węgrzynek H., Nauczanie o Żydach w polskich szkołach. Projekt przeglądu programów oświatowych w Środkowej i Wschodniej Europie*, New York [1998].
Stobiecki R., *To Be a Polish Historian in Exile. Semantic and Methodological Remarks*, w: *East and Central European History Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 190–202.

Stobiecki R., *W poszukiwaniu szkół historiografii dziejów najnowszych po 1989 roku*, w: *Klio na wolności. Historiografia dziejów najnowszych po 1989 roku*, red. M. Kruszyński, S. Łukasiewicz, M. Mazur, S. Poleszak, P. Witek, Lublin 2016, s. 185–195.

Stola D., *Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989*, Warszawa 2010.

Stola D., *Poland's Institute of National Remembrance. A Ministry of Memory?*, w: *The Convolutions of Historical Politic*, red. A. Miller, M. Lipman, Budapest–New York 2012, s. 45–58.

*Szczerbiak A.*, *Poles Together? The Emergence and Development of Political Parties in Postcommunist Poland*, Budapest–New York 2001.

*Szczerbiak A.*, ‘*Social Poland*’ Defeats ‘*Liberal Poland*’? *The September–October 2005 Polish Parliamentary and Presidential Elections, “Journal of Communist Studies and Transition Politics”* 23, 2007, nr 2, s. 203–232.

Szelényi I., *La position de l'intelligentsia dans la structure de classe des sociétés socialistes d'État, «Actes de la recherche en sciences sociales»* 22, 1978, nr 1, s. 61–74.

Szurek J.-Ch., *Etre témoin sous le stalinisme. Les premières années de l'Institut Historique Juif de Varsovie*, w: *Ecriture de l'histoire et identité juive. L'Europe ashkénaze XIXᵉ–XXᵉ siècle*, red. D. Bechtel, É. Patlagean, J.-Ch. Szurek, P. Zawadzki, Paris 2003, s. 51–82.

*Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Zydom, 1939–1945*, oprac. W. Bartoszewski, Z. Lewi-nowna, Kraków 1966.

Terlecki R., *Uniwersytet Latający i Towarzystwo Kursów Naukowych 1977–1981*, Warszawa 2000.

*Tradycja wynaleziona*, red. E. Hobsbawm, T. Ranger, tłum. M. Godyń, F. Godyń, Kraków 2008.

*Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego* 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005.

*Les transformations des espaces académiques centre-est-européens depuis 1989*, red. I. Círstocea, D. Dakowska, C. Sigman, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 45, 2014, nr 1 (specjalny).

Traverso E., *De l'anticommunisme, «L'Homme et la société»* 2, 2001, nr 140–141, s. 169–194.

Traverso E., *Le passé, modes d'emploi: histoire, mémoire, politique*, Paris 2005.

Turlejska M., *Te pokolenia żałobami czarne. Skazani na śmierć i ich sędziowie 1944–1954*, Londyn 1989.

Turlejska M., *Zapis pierwszej dekady: 1945–1954*, Warszawa 1972.

Tyrchan M., *„Aneks” – post-March Émigré Quarterly, „Studia Medioznawcze – Media Studies”* 2, 2009, nr 37, s. 104–120.

*Universities under Dictatorship*, red. J. Connelly, M. Grüttner, University Park 2005.

Urbanski S., *L'expression de croyances dans les manuels d'histoire pour l'école publique. Le cas de la Pologne avant et après 1989, «Le Télémaque»* 2015, nr 47, s. 121–138.

*Les usages politiques du passé*, red. F. Hartog, J. Revel, Paris 2001.

*Vérité judiciaire, vérité historique, «Le Débat»* 1998, nr 102 (specjalny).

Vidal J.C., *Geremek/Vidal: rozmowy, tłum. K. Górna, Warszawa 2015.*

Waldmann N., *Local Memories Dismantled. Reactions to De-communization in Northern and Western Poland, „Cultures of History Forum”* 23 III 2018, http://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/poland/local-memories-dismantled-reactions-to-de-communization-in-northern-and-western-poland/ (10 XII 2021).

Warczok T., *Dębska H., Nierówności w nauce i ich uwarunkowania: polskie (sub)pole filozofii prawa, „Przegląd Socjologiczny”* 68, 2019, nr 2, s. 55–79.

Warczok T., Zarycki T., *Gra peryferyjna. Polska politologia w globalnym polu nauk społecznych*, Warszawa 2016.

Wereszycki H., *Historia polityczna Polski 1864–1918*, Kraków 1947.

*Węgrzynek H., Nauczanie o Żydach w polskich szkołach. Projekt przeglądu programów oświatowych w Środkowej i Wschodniej Europie*, New York [1998].
Wierzbicki A., *L'anomalie du développement de la Pologne dans la pensée historique polonaise du XIXᵉ siècle, „Acta Poloniae Historica”* 1985, nr 51, s. 51-81.

Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, t. 2: Dokumenty, red. P. Machcewicz, K. Persak, Warszawa 2002.

Wokół pogromu kieleckiego, red. Ł. Kamiński, J. Żaryn, Warszawa 2006.

Wybór źródeł do historii „Solidarności” Oświaty i Wychowania 1980–1989, zebr. i oprac. J. Żurek, Warszawa 2000.

Z ojców na synów?, „Więź” 2010, nr 2–3, s. 52–67.

Zadencka M., *The Shape of Europe in the Works of Oskar Halecki, Józef Mackiewicz, and Marian Kukiel, w: East and Central European history Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 263–281.

Zalewski F., *Crise et changement chez Pierre Bourdieu. Une mise à l'épreuve à partir du passage à la démocratie en Pologne, „Transitions”* 43, 2004, nr 2, s. 11–22.

Zalewski F., *Paysannerie et politique en Pologne. Trajectoire du parti paysan polonais du communisme à l'après communisme, 1945–2005*, Paris 2006.

Zaremba M., *Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunystycznej w Polsce*, Warszawa 2001.

Zaremba M., *Wielka trwoga: Polska 1944–1947. Ludowa reakcja na kryzys*, Kraków 2012.

Zarycki T., *Ideologies of Eastness in Central and Eastern Europe*, London 2014.

Zarycki T., *Smoczyński R., Warczok T., The Roots of Polish Culture-Centered Politics. Toward a Non-Purely Cultural Model of Cultural Domination in Central and Eastern Europe, „East European Politics and Societies”* 31, 2017, nr 2, s. 360–381.

Zysiak A., *Punkty za pochodzenie. Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście, Kraków 2016.*
Wierzbicki A., *L'anomalie du développement de la Pologne dans la pensée historique polonaise du XIXᵉ siècle, „Acta Poloniae Historica”* 1985, nr 51, s. 51-81.

Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, t. 2: Dokumenty, red. P. Machcewicz, K. Persak, Warszawa 2002.

Wokół pogromu kieleckiego, red. Ł. Kamiński, J. Żaryn, Warszawa 2006.

Wybór źródeł do historii „Solidarności” Oświaty i Wychowania 1980–1989, zebr. i oprac. J. Żurek, Warszawa 2000.

Z ojców na synów?, „Więź” 2010, nr 2–3, s. 52–67.

Zadencka M., *The Shape of Europe in the Works of Oskar Halecki, Józef Mackiewicz, and Marian Kukiel, w: East and Central European history Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 263–281.

Zalewski F., *Crise et changement chez Pierre Bourdieu. Une mise à l'épreuve à partir du passage à la démocratie en Pologne, „Transitions”* 43, 2004, nr 2, s. 11–22.

Zalewski F., *Paysannerie et politique en Pologne. Trajectoire du parti paysan polonais du communisme à l'après communisme, 1945–2005*, Paris 2006.

Zaremba M., *Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunystycznej w Polsce, Warszawa 2001.*

Zaremba M., *Wielka trwoga: Polska 1944–1947. Ludowa reakcja na kryzys*, Kraków 2012.

Zarycki T., *Ideologies of Eastness in Central and Eastern Europe*, London 2014.

Zarycki T., *Smoczyński R., Warczok T., The Roots of Polish Culture-Centered Politics. Toward a Non-Purely Cultural Model of Cultural Domination in Central and Eastern Europe, „East European Politics and Societies”* 31, 2017, nr 2, s. 360–381.

Zysiak A., *Punkty za pochodzenie. Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście, Kraków 2016.*
INDEKS OSÓB

Achmatowicz Aleksander 215, 216, 218, 219, 236

Adamkiewicz Sebastian 285

Ajnenkiel Andrzej 149

Altman Henryk 104, 130, 147, 148

Antohi Sorin 32, 69

Apor Péter 32, 69

Appelbaum Anne 367

Arendt Hannah 45

Arnold Stanisław 53, 56, 57, 64, 65, 69, 71, 77–79, 90, 98, 101, 127, 130, 139, 175, 177, 189

Assorodobraj-Kula Nina 53, 57, 64, 79, 101, 110–113, 197, 282

Baczko Bronisław 198, 200, 204

Bajer Magdalena 285

Banasiak Stefan 269

Baraniewski Waldemar 35, 53, 64

Baranowski Feliks 176

Barbie Klaus 295

Bardach Juliusz 55, 63, 65, 69, 100, 101, 127, 130, 139, 176, 197

Bartnicki Andrzej 199

Bartoszek Stanisław 355, 356

Bartoszewski Władysław 170, 205, 208, 210–213, 385

Batowski Henryk 165

Bauman Zygmunt 198, 204

Bazylow Ludwik 75

Beaupré Nicolas 297, 300, 302, 303

Beauvois Daniel 19

Bechtel Delphine 86

Behr Valentin 11–15, 38, 286, 348, 353, 359, 375, 383

Bensussan Agnès 297, 300, 302, 303

Berenstein Tatiana 171

Berger Stefan 19, 328

Berman Jakub 67, 155, 197

Bethell Nicolas 168

Bielecka-Prus Joanna 83

Bierut Bolesław 80, 87, 88, 270

Bieżuńska-Małowist Iza 53, 57, 62–64, 139

Bińko Beata 106, 152

Blaive Muriel 286, 297, 302, 361

Bloch Marc 83

Blumsztajn Seweryn 198

Błoński Jan 253, 330, 341, 344

Bobińska Celina 55, 69, 77, 101, 104, 110–112, 118, 127, 135, 137

Böll Henrich 204

Boltanski Luc 335

Bonnard Pascal 31, 307, 361

Borejsza Jerzy Wojciech 280, 362, 363

Borkiewicz Adam 165–167

Borkowski Jan 172, 173, 178, 189

Borodziej Włodzimierz 268, 270, 308

Bourdieu Pierre 11–14, 21–23, 30, 31, 40, 76, 112, 317, 335, 344, 382

Braudel Fernand 83

Brier Robert 292, 329

Brzeziński Szymon 35

Brzeziński Zbigniew 45, 293

Bucholc Marta 16, 327

Budzyk Kazimierz 57

Burek Tomasz 209

Caban Ireneusz 164

Cenckiewicz Sławomir 36, 268–270, 318, 323, 350, 361–369

Chałasiński Józef 61

Champagne Patrick 266
INDEKS OSÓB

Achmatowicz Aleksander 215, 216, 218, 219, 236

Adamkiewicz Sebastian 285

Ajnenkiel Andrzej 149

Altman Henryk 104, 130, 147, 148

Antohi Sorin 32, 69

Apor Péter 32, 69

Appelbaum Anne 367

Arendt Hannah 45

Arnold Stanisław 53, 56, 57, 64, 65, 69, 71, 77–79, 90, 98, 101, 127, 130, 139, 175, 177, 189

Assorodobraj-Kula Nina 53, 57, 64, 79, 101, 110–113, 197, 282

Baczko Bronisław 198, 200, 204

Bajer Magdalena 285

Banasiak Stefan 269

Baraniewski Waldemar 35, 53, 64

Baranowski Feliks 176

Barbie Klaus 295

Bardach Juliusz 55, 63, 65, 69, 100, 101, 127, 130, 139, 176, 197

Bartnicki Andrzej 199

Bartoszek Stanisław 355, 356

Bartoszewski Władysław 170, 205, 208, 210–213, 385

Batowski Henryk 165

Bauman Zygmunt 198, 204

Bazylow Ludwik 75

Beaupré Nicolas 297, 300, 302, 303

Beauvois Daniel 19

Bechtel Delphine 86

Behr Valentin 11–15, 38, 286, 348, 353, 359, 375, 383

Bensussan Agnès 297, 300, 302, 303

Berenstein Tatiana 171

Berger Stefan 19, 328

Berman Jakub 67, 155, 197

Bethell Nicolas 168

Bielecka-Prus Joanna 83

Bierut Bolesław 80, 87, 88, 270

Bieżuńska-Małowist Iza 53, 57, 62–64, 139

Bińko Beata 106, 152

Blaive Muriel 286, 297, 302, 361

Bloch Marc 83

Blumsztajn Seweryn 198

Błoński Jan 253, 330, 341, 344

Bobińska Celina 55, 69, 77, 101, 104, 110–112, 118, 127, 135, 137

Böll Henrich 204

Boltanski Luc 335

Bonnard Pascal 31, 307, 361

Borejsza Jerzy Wojciech 280, 362, 363

Borkiewicz Adam 165–167

Borkowski Jan 172, 173, 178, 189

Borodziej Włodzimierz 268, 270, 308

Bourdieu Pierre 11–14, 21–23, 30, 31, 40, 76, 112, 317, 335, 344, 382

Braudel Fernand 83

Brier Robert 292, 329

Brzeziński Szymon 35

Brzeziński Zbigniew 45, 293

Bucholc Marta 16, 327

Budzyk Kazimierz 57

Burek Tomasz 209

Caban Ireneusz 164

Cenckiewicz Sławomir 36, 268–270, 318, 323, 350, 361–369

Chałasiński Józef 61

Champagne Patrick 266
Charle Christophe 28
Chodakiewicz Marek Jan 348
Choińska Agnieszka 317
Chojnowski Andrzej 357, 358, 367
Choniawko Andrzej 156
Christian Michel 292
Christin Rosine 31, 335
Churchill Winston 253
Chwedoruk Rafał 31
Cibulka Petr 302
Cichocka Henryka 119, 123
Cichocki Marek 330–332, 339, 343–345
Cieślak Tadeusz 171
Cîrstocea Ioana 310
Combe Sonia 24, 302
Conan Éric 91, 167
Connelly John 43–46, 48, 83, 106
Constantin Anemona 286
Courtois Stéphane 257, 286
Cywiński Bohdan 209
Czapliński Władysław 59, 75
Czuchnowski Wojciech 353, 362–364
Czyż Waldemar 213
Czyżewski Andrzej 95, 96, 103, 109, 110, 122, 133, 148, 303, 360
Dakowska Dorota 9, 297, 300, 302, 303, 310–312, 323
Dalecki Jacek 213
Daniszewski Tadeusz 54, 55, 63, 68, 69, 83, 84, 88, 90, 100, 101, 117, 119, 120, 122, 123, 127, 136, 137
Datner Szymon 144, 145
Davies Norman 367
Dąbrowski Jan 61, 68, 75
Déloye Yves 9, 32
Denord François 35
Dębska Hanna 9, 185
Dłilas Milovan 196
Długoborski Wacław 269
Dłuski Ostap 162
Dmowski Roman 21, 84, 157
Dobraczyński Jan 258
Dobroszycki Lucjan 144
Dobry Michel 129, 217, 264
Dobrzański Jan 59, 133
Dominiczak Henryk 269
Donath Halina 238
Dowiat Jerzy 227, 228, 230, 232, 238
Draus Jan 355, 356
Dreyfus Alfred 28
Droit Emmanuel 292

Drozdowski Marian Marek 156, 158, 220, 238
Drukier Bolesław 165, 167, 172, 173
Dubois François-Ronan 10
Dubois Vincent 9, 11, 13, 23, 31, 160, 174, 335
Duda Andrzej 17
Dudek Antoni 268, 270, 284, 285, 293, 296, 297, 299, 302, 304, 307, 318, 340, 345, 347, 353, 358, 359, 368, 375
Dunin-Wąsowicz Krzysztof 171
Duraczyński Eugeniusz 223
Dutkiewicz Józef 138
Dzierżyński Feliks 286

Eisenbach Artur 157, 169, 170, 177
Eisler Jerzy 156, 196, 268, 270, 274–280, 288, 292, 293, 307
Elias Norbert 24
Engelking Barbara 327, 383
Engels Fryderyk 77, 82, 118
Erkkilä Tero 311

Falk Barbara J. 194, 195
Faron Bolesław 220
Febvre Lucien 83
Fedyszak-Radziejowska Barbara 355, 357
Felman Dorota 10
Ferfecki Wiktor 364
Fiedler Franciszek 55, 63, 69, 127
Fik Marta 93, 288
Filipowicz Mirosław 74
Franaszek Piotr 359
François Etienne 264
Friedrich Carl J. 293
Frister Elżbieta 346
Friszke Andrzej 13, 17, 18, 21, 26, 155, 157, 194, 195, 197–199, 208, 212, 249, 255, 265, 267–272, 287, 288, 292, 293, 301, 303, 307, 308, 320, 331, 353, 355, 356, 358, 365, 368, 371
Fudalej Krzysztof 35
Fukuyama Francis 281, 330
Furet François 83, 286

Garbacik Józef 59
Garlicki Andrzej 120, 174, 268–270
Gawin Dariusz 327, 330–332, 339, 343, 344, 347
Gawryś Filip 353
Gąsiorowska Natalia 52, 53, 56, 57, 63, 69, 98, 101, 122, 127, 132, 133, 137
Gensburger Sarah 23, 26, 27, 160, 170, 171, 284, 325
Charle Christophe 28

Chodakiewicz Marek Jan 348

Choińska Agnieszka 317

Chojnowski Andrzej 357, 358, 367

Choniawko Andrzej 156

Christian Michel 292

Christin Rosine 31, 335

Churchill Winston 253

Chwedoruk Rafał 31

Cibulka Petr 302

Cichocka Henryka 119, 123

Cichocki Marek 330–332, 339, 343–345

Cieślak Tadeusz 171

Cîrstocea Ioana 310

Combe Sonia 24, 302

Conan Éric 91, 167

Connelly John 43–46, 48, 83, 106

Constantin Anemona 286

Courtois Stéphane 257, 286

Cywiński Bohdan 209

Czapliński Władysław 59, 75

Czuchnowski Wojciech 353, 362–364

Czyż Waldemar 213

Czyżewski Andrzej 95, 96, 103, 109, 110, 122, 133, 148, 303, 360

Dakowska Dorota 9, 297, 300, 302, 303, 310–312, 323

Dalecki Jacek 213

Daniszewski Tadeusz 54, 55, 63, 68, 69, 83, 84, 88, 90, 100, 101, 117, 119, 120, 122, 123, 127, 136, 137

Datner Szymon 144, 145

Davies Norman 367

Dąbrowski Jan 61, 68, 75

Déloye Yves 9, 32

Denord François 35

Dębska Hanna 9, 185

Dłilas Milovan 196

Długoborski Wacław 269

Dłuski Ostap 162

Dmowski Roman 21, 84, 157

Dobraczyński Jan 258

Dobroszycki Lucjan 144

Dobry Michel 129, 217, 264

Dobrzański Jan 59, 133

Dominiczak Henryk 269

Donath Halina 238

Dowiat Jerzy 227, 228, 230, 232, 238

Draus Jan 355, 356

Dreyfus Alfred 28

Droit Emmanuel 292

Drozdowski Marian Marek 156, 158, 220, 238

Drukier Bolesław 165, 167, 172, 173

Dubois François-Ronan 10

Dubois Vincent 9, 11, 13, 23, 31, 160, 174, 335

Duda Andrzej 17

Dudek Antoni 268, 270, 284, 285, 293, 296, 297, 299, 302, 304, 307, 318, 340, 345, 347, 353, 358, 359, 368, 375

Dunin-Wąsowicz Krzysztof 171

Duraczyński Eugeniusz 223

Dutkiewicz Józef 138

Dzierżyński Feliks 286

Eisenbach Artur 157, 169, 170, 177

Eisler Jerzy 156, 196, 268, 270, 274–280, 288, 292, 293, 307

Elias Norbert 24

Engelking Barbara 327, 383

Engels Fryderyk 77, 82, 118

Erkkilä Tero 311

Falk Barbara J. 194, 195

Faron Bolesław 220

Febvre Lucien 83

Fedyszak-Radziejewska Barbara 355, 357

Felman Dorota 10

Ferfecki Wiktor 364

Fiedler Franciszek 55, 63, 69, 127

Fik Marta 93, 288

Filipowicz Mirosław 74

Franaszek Piotr 359

François Etienne 264

Friedrich Carl J. 293

Frister Elżbieta 346

Friszke Andrzej 13, 17, 18, 21, 26, 155, 157, 194, 195, 197–199, 208, 212, 249, 255, 265, 267–272, 287, 288, 292, 293, 301, 303, 307, 308, 320, 331, 353, 355, 356, 358, 365, 368, 371

Fudalej Krzysztof 35

Fukuyama Francis 281, 330

Furet François 83, 286

Garbacik Józef 59

Garlicki Andrzej 120, 174, 268–270

Gawin Dariusz 327, 330–332, 339, 343, 344, 347

Gawryś Filip 353

Gąsiorowska Natalia 52, 53, 56, 57, 63, 69, 98, 101, 122, 127, 132, 133, 137

Gensburger Sarah 23, 26, 27, 160, 170, 171, 284, 325
Gerber Rafał 57, 79, 130, 137

Geremek Bronisław 70, 91, 197, 201, 219,
238–240, 252, 290, 385

Giedroyć Jerzy Władysław 249

Gierek Edward 204, 228, 233, 235, 252, 284,
351

Gierowski Józef 101, 130

Gieysztor Aleksander 53, 56, 57, 64, 65, 69,
75, 79, 98, 101, 103, 105, 115, 128, 139,
164, 201, 215, 219, 223, 224, 236, 238

Głebocki Henryk 17

Gmyz Cezary 346, 367, 369

Godyń Filip 19

Godyń Mieczysław 19

Gołębiowska Elżbieta 346

Gołębiowski Janusz 172, 173

Gomułka Władysław 131, 150, 155, 156, 172,
181, 197, 204, 228, 284

Gontarczyk Piotr 36, 274, 323, 346, 350,
361–369

Gorbaczow Michaił 296

Góra Władysław 122

Górna Katarzyna 70

Górnicka-Kalinowska Joanna 286

Górny Maciej 69, 80, 96, 110, 112, 113

Grabowski Jan 327, 333, 370, 383

Grabski August 363

Gradvohl Paul 10, 32

Graf Rudolf 172

Grajewski Andrzej 356

Griot Witold 20

Grochulska Barbara 199

Grodecki Roman 39, 40, 61

Grosfeld Leon 55, 63, 65, 68, 69, 100, 101,
104, 116, 117, 119, 120, 122, 125, 127,
128, 130, 134, 136, 137, 144, 158, 177

Gross Jan Tomasz 198, 257, 323, 327, 328,
333, 334, 348, 349, 353

Grüttner Michael 46

Gryciuk Franciszek 352, 356

Grzelak Piotr 298

Grzybowski Stanisław 130

Gumkowski Janusz 144, 145

Gwiazda Andrzej 355, 357

Halecki Oskar 73, 74

Handelsman Marceli 63, 64, 66

Harter Hélène 85

Hartog François 25, 261, 332

Hejmo Konrad 353

Hejnosz Wojciech 59, 75

Hensel Jürgen 328

Herbst Stanisław 57, 75, 80, 98, 101, 105,
128, 130, 131, 133, 139, 164

Heurtaux Jérôme 18, 32, 297

Hibou Béatrice 174, 382

Hillebrandt Bogdan 164

Hirszowicz Maria 204

Hitler Adolf 175, 257, 276, 286

Hobsbawm Eric 19

Hoffman Karol Boromeusz 110, 111

Hoffmann Yasmin 24

Holzer Jerzy 156, 158, 174, 197, 199, 205,
206, 208, 219, 238–240, 253, 268–271,
288, 292

Honecker Erich 284

Hübner Piotr 29, 44, 45, 67

Humer Adam 295

Ihl Olivier 32

Ihnatowicz Ireneusz 199

Inglot Stefan 61

Israël Liora 294

Iwaszkiewicz Jarosław 258

Jabłoński Henryk 56, 57, 64, 65, 69, 100, 101,
120, 122, 127, 128, 130, 137, 177, 199

Jan Paweł II 353

Janion Maria 208

Janke Igor 364, 365, 367, 368

Jankowska Renata 10

Janowski Maciej 28

Jarosz Dariusz 268, 270, 292, 293

Jarska Natalia 216

Jaruzelski Wojciech 295, 296

Jasienica Paweł (właśc. Leon Lech Beynar)
182

Jasiewicz Krzysztof 353

Jasiński Łukasz 89

Jaworska Alicja 10

Jeanneney Jean-Noël 366

Jedlicki Jerzy 28, 99, 101, 107, 120, 197,
204–207, 209, 213, 268–271, 330, 341, 344

Jędruszczak Hanna 161

Jędruszczak Tadeusz 156, 158, 177, 178, 189

Joignant Alfredo 32

Judt Tony 39

Junes Tom 199

Jurszo Robert 332

Kaczyński Andrzej 353

Kaczyński Jarosław 297, 329, 359, 366, 367

Kaczyński Lech 329, 339, 355, 357

Kalabiński Stanisław 125
Gerber Rafał 57, 79, 130, 137

Geremek Bronisław 70, 91, 197, 201, 219,
238–240, 252, 290, 385

Giedroyć Jerzy Władysław 249

Gierek Edward 204, 228, 233, 235, 252, 284,
351

Gierowski Józef 101, 130

Gieysztor Aleksander 53, 56, 57, 64, 65, 69,
75, 79, 98, 101, 103, 105, 115, 128, 139,
164, 201, 215, 219, 223, 224, 236, 238

Głebocki Henryk 17

Gmyz Cezary 346, 367, 369

Godyń Filip 19

Godyń Mieczysław 19

Gołębiowska Elżbieta 346

Gołębiowski Janusz 172, 173

Gomułka Władysław 131, 150, 155, 156, 172,
181, 197, 204, 228, 284

Gontarczyk Piotr 36, 274, 323, 346, 350,
361–369

Gorbaczow Michaił 296

Góra Władysław 122

Górna Katarzyna 70

Górnicka-Kalinowska Joanna 286

Górny Maciej 69, 80, 96, 110, 112, 113

Grabowski Jan 327, 333, 370, 383

Grabski August 363

Gradvohl Paul 10, 32

Graf Rudolf 172

Grajewski Andrzej 356

Griot Witold 20

Grochulska Barbara 199

Grodecki Roman 39, 40, 61

Grosfeld Leon 55, 63, 65, 68, 69, 100, 101,
104, 116, 117, 119, 120, 122, 125, 127,
128, 130, 134, 136, 137, 144, 158, 177

Gross Jan Tomasz 198, 257, 323, 327, 328,
333, 334, 348, 349, 353

Grüttner Michael 46

Gryciuk Franciszek 352, 356

Grzelak Piotr 298

Grzybowski Stanisław 130

Gumkowski Janusz 144, 145

Gwiazda Andrzej 355, 357

Halecki Oskar 73, 74

Handelsman Marceli 63, 64, 66

Harter Hélène 85

Hartog François 25, 261, 332

Hejmo Konrad 353

Hejnosz Wojciech 59, 75

Hensel Jürgen 328

Herbst Stanisław 57, 75, 80, 98, 101, 105,
128, 130, 131, 133, 139, 164

Heurtaux Jérôme 18, 32, 297

Hibou Béatrice 174, 382

Hillebrandt Bogdan 164

Hirszowicz Maria 204

Hitler Adolf 175, 257, 276, 286

Hobsbawm Eric 19

Hoffman Karol Boromeusz 110, 111

Hoffmann Yasmin 24

Holzer Jerzy 156, 158, 174, 197, 199, 205,
206, 208, 219, 238–240, 253, 268–271,
288, 292

Honecker Erich 284

Hübner Piotr 29, 44, 45, 67

Humer Adam 295

Ihl Olivier 32

Ihnatowicz Ireneusz 199

Inglot Stefan 61

Israël Liora 294

Iwaszkiewicz Jarosław 258

Jabłoński Henryk 56, 57, 64, 65, 69, 100, 101,
120, 122, 127, 128, 130, 137, 177, 199

Jan Paweł II 353

Janion Maria 208

Janke Igor 364, 365, 367, 368

Jankowska Renata 10

Janowski Maciej 28

Jarosz Dariusz 268, 270, 292, 293

Jarska Natalia 216

Jaruzelski Wojciech 295, 296

Jasienica Paweł (właśc. Leon Lech Beynar)
182

Jasiewicz Krzysztof 353

Jasiński Łukasz 89

Jaworska Alicja 10

Jeanneney Jean-Noël 366

Jedlicki Jerzy 28, 99, 101, 107, 120, 197,
204–207, 209, 213, 268–271, 330, 341, 344

Jędruszczak Hanna 161

Jędruszczak Tadeusz 156, 158, 177, 178, 189

Joignant Alfredo 32

Judt Tony 39

Junes Tom 199

Jurszo Robert 332

Kaczyński Andrzej 353

Kaczyński Jarosław 297, 329, 359, 366, 367

Kaczyński Lech 329, 339, 355, 357

Kalabiński Stanisław 125
Kaluszynski Martine 32

Kałużna Joanna 17

Kamińska Helena 119, 144, 145

Kamiński Łukasz 202, 268, 270, 352, 353, 360, 372

Kamiński Marek Kazimierz 362, 367

Kancewicz Jan 101

Karłowicz Dariusz 339, 343, 344

Karpiński Jakub 207

Karpiński Wojciech 19

Karski Jan 257

Katz Henryk 137

Kąta Władysław 224, 225

Kemp Walter A. 86

Kersten Adam 182, 208, 251

Kersten Krystyna 13, 66, 70, 152, 152, 154, 172, 173, 182, 186, 189, 197, 205, 206, 239, 240, 248, 250–257, 259–263, 268–271, 274, 279, 282, 287, 288, 291, 292

Kichelewski Audrey 10, 38, 85, 86, 348, 349, 383

Kiedrzyńska Wanda 171

Kieniewicz Stefan 58, 64, 75, 79, 83, 98, 101, 104, 105, 111, 112, 118, 131, 215, 223, 236, 238, 246, 247

Kieres Leon 307–309, 347, 352, 353, 364

Kirchmayer Jerzy 165–167, 177

Kiszczak Czesław 295, 300, 368

Koczanowicz Leszek 296, 298

Kolankowski Ludwik 60, 61

Kolasa-Nowak Agnieszka 9

Kołakowski Leszek 95, 198, 200, 204

Komornik Maciej 16, 327

Konopczyński Władysław 22, 46, 53, 60, 61, 64, 66, 75, 77, 80

Kopeček Michał 32

Kormanowa Żanna 48, 56, 58, 63, 65, 68, 69, 71, 79, 80, 98, 101, 104, 110–112, 114, 122, 127, 135, 137, 139, 158

Korzec Paweł 122

Korzonkiewicz-Kiszczak Maria Teresa 368

Kosiarz Edmund 164

Kostro Robert 332, 340, 343, 344

Kotarbiński Tadeusz 152

Kott Sandrine 45, 214, 290, 291

Kowal Paweł 338, 344

Kowalski Józef 90, 100, 101, 106, 119, 122, 123, 137, 149, 150

Kowalski Mirosław 204, 205, 213

Kozłowski Maciej 346

Krasnodębski Zdzisław 339, 343

Krauze Bronisław 125

Kriegseisen Wojciech 21, 65, 129

Król Marcin 342

Kruszewski Krzysztof 215

Kruszyński Marcin 32, 282

Krzywiec Grzegorz 157

Kuczyński Stefan Krzysztof 35

Kuczyński Waldemar 212

Kufel Teodor 258

Kukiel Marian 73, 74, 248

Kula Marcin 10, 18, 53, 267, 268, 270, 272, 282, 288, 290–292, 303, 307, 320, 342, 345, 375, 376, 381

Kula Witold 13, 52, 53, 58, 64, 65, 68, 69, 75, 78, 80, 83, 97, 98, 101–103, 105, 110, 114–118, 123, 128, 129, 134, 139, 141, 143, 148, 150, 164, 197, 201, 282

Kulak Jerzy 166

Kupiecki Robert 277

Kura Antoni 358

Kurkiewicz Grzegorz 173

Kuroń Jacek 196, 198, 200, 202, 205, 208, 213, 290, 363

Kurtyka Janusz 338, 340, 345, 347, 352–354, 359, 360, 363, 364, 366, 368, 369

Kwaśniewski Aleksander 298, 300, 307, 359

Kwiatkowski Eugeniusz 183

Kwiatkowski Maciej Józef 183

Kwiek Marek 311, 312

Kwilecki Andrzej 161

Labuda Gerard 59, 69, 75, 101, 130, 138

Lagrou Pieter 70, 85, 144, 164, 321

Lagroye Jacques 350

Landau Zbigniew 173, 269

Lavabre Marie-Claire 10, 26, 27, 160, 284

Lawaty Andreas 74, 249

Lebaron Frédéric 35

Legutko Ryszard 336, 339, 345

Lelewel Joachim 20, 79, 80, 110, 111

Lembas Jadwiga 9

Lenin Włodzimierz 77, 80, 82

Lepszy Kazimierz 39, 40, 60, 61, 101, 130

Leszczyński Adam 16, 66, 320, 330, 342, 362, 363

Leśnodorski Bogusław 58, 66, 69, 74, 75, 98, 101, 113, 127–131, 139, 197

Lewinówna Zofia 170, 210

Libionka Dariusz 66, 282

Lindenberg Thomas 290, 291

Lipman Maria 307, 328

Lipski Jan Józef 330, 336, 341, 343, 344

Liszewska Ewa 10
Kaluszynski Martine 32

Kałużna Joanna 17

Kamińska Helena 119, 144, 145

Kamiński Łukasz 202, 268, 270, 352, 353, 360, 372

Kamiński Marek Kazimierz 362, 367

Kancewicz Jan 101

Karłowicz Dariusz 339, 343, 344

Karpiński Jakub 207

Karpiński Wojciech 19

Karski Jan 257

Katz Henryk 137

Kąta Władysław 224, 225

Kemp Walter A. 86

Kersten Adam 182, 208, 251

Kersten Krystyna 13, 66, 70, 152, 152, 154, 172, 173, 182, 186, 189, 197, 205, 206, 239, 240, 248, 250–257, 259–263, 268–271, 274, 279, 282, 287, 288, 291, 292

Kichelewski Audrey 10, 38, 85, 86, 348, 349, 383

Kiedrzyńska Wanda 171

Kieniewicz Stefan 58, 64, 75, 79, 83, 98, 101, 104, 105, 111, 112, 118, 131, 215, 223, 236, 238, 246, 247

Kieres Leon 307–309, 347, 352, 353, 364

Kirchmayer Jerzy 165–167, 177

Kiszczak Czesław 295, 300, 368

Koczanowicz Leszek 296, 298

Kolankowski Ludwik 60, 61

Kolasa-Nowak Agnieszka 9

Kołakowski Leszek 95, 198, 200, 204

Komornik Maciej 16, 327

Konopczyński Władysław 22, 46, 53, 60, 61, 64, 66, 75, 77, 80

Kopeček Michał 32

Kormanowa Żanna 48, 56, 58, 63, 65, 68, 69, 71, 79, 80, 98, 101, 104, 110–112, 114, 122, 127, 135, 137, 139, 158

Korzec Paweł 122

Korzonkiewicz-Kiszczak Maria Teresa 368

Kosiarz Edmund 164

Kostro Robert 332, 340, 343, 344

Kotarbiński Tadeusz 152

Kott Sandrine 45, 214, 290, 291

Kowal Paweł 338, 344

Kowalski Józef 90, 100, 101, 106, 119, 122, 123, 137, 149, 150

Kowalski Mirosław 204, 205, 213

Kozłowski Maciej 346

Krasnodębski Zdzisław 339, 343

Krauze Bronisław 125

Kriegseisen Wojciech 21, 65, 129

Król Marcin 342

Kruszewski Krzysztof 215

Kruszyński Marcin 32, 282

Krzywiec Grzegorz 157

Kuczyński Stefan Krzysztof 35

Kuczyński Waldemar 212

Kufel Teodor 258

Kukiel Marian 73, 74, 248

Kula Marcin 10, 18, 53, 267, 268, 270, 272, 282, 288, 290–292, 303, 307, 320, 342, 345, 375, 376, 381

Kula Witold 13, 52, 53, 58, 64, 65, 68, 69, 75, 78, 80, 83, 97, 98, 101–103, 105, 110, 114–118, 123, 128, 129, 134, 139, 141, 143, 148, 150, 164, 197, 201, 282

Kulak Jerzy 166

Kupiecki Robert 277

Kura Antoni 358

Kurkiewicz Grzegorz 173

Kuroń Jacek 196, 198, 200, 202, 205, 208, 213, 290, 363

Kurtyka Janusz 338, 340, 345, 347, 352–354, 359, 360, 363, 364, 366, 368, 369

Kwaśniewski Aleksander 298, 300, 307, 359

Kwiatkowski Eugeniusz 183

Kwiatkowski Maciej Józef 183

Kwiek Marek 311, 312

Kwilecki Andrzej 161

Labuda Gerard 59, 69, 75, 101, 130, 138

Lagrou Pieter 70, 85, 144, 164, 321

Lagroye Jacques 350

Landau Zbigniew 173, 269

Lavabre Marie-Claire 10, 26, 27, 160, 284

Lawaty Andreas 74, 249

Lebaron Frédéric 35

Legutko Ryszard 336, 339, 345

Lelewel Joachim 20, 79, 80, 110, 111

Lembas Jadwiga 9

Lenin Włodzimierz 77, 80, 82

Lepszy Kazimierz 39, 40, 60, 61, 101, 130

Leszczyński Adam 16, 66, 320, 330, 342, 362, 363

Leśnodorski Bogusław 58, 66, 69, 74, 75, 98, 101, 113, 127–131, 139, 197

Lewinówna Zofia 170, 210

Libionka Dariusz 66, 282

Lindenberg Thomas 290, 291

Lipman Maria 307, 328

Lipski Jan Józef 330, 336, 341, 343, 344

Liszewska Ewa 10
Lorenz Chris 19
Lozac'h Valérie 160, 174
Luksemburg Róża 87
Lwoff André Michel 204
Lyon-Caen Judith 38, 348, 383

Łankiewicz Jerzy 355, 356
Łepkowski Tadeusz 130, 197, 253
Łowmiański Henryk 62, 68
Łuczewski Michał 31, 328
Łukasiewicz Juliusz 35, 135, 143, 197
Łukasiewicz Sławomir 32, 282

Machcewicz Paweł 17, 268, 270, 272, 307, 323, 333, 334, 342–344, 353, 367, 368, 374, 375

Maciągowska Aneta 9

Macierewicz Antoni 200, 261, 262, 298, 301, 308, 364, 365

Maciszewski Jarema 158, 199

Mackiewicz Józef 182

Madajczyk Czesław 71, 98, 99, 101, 122, 125, 144, 146–151, 154, 156–158, 162, 166, 168, 171, 173, 174, 177, 186

Madej Anna 348

Magier Dariusz 106

Majewski Kazimierz 62

Makowski Edmund 238

Maleczyńska Ewa 59, 65, 100, 101, 127

Malinowski Marian 178

Málksoo Maria 327

Małowist Marian 13, 53, 58, 63–66, 69, 83, 101, 103, 130, 139, 164, 201

Manteuffel Tadeusz 13, 53, 58, 63–66, 68–72, 76, 79–82, 98, 101, 105, 122, 131, 132, 134–136, 138–140, 143, 153, 154, 162, 168, 189, 197, 201

Mańkowski Zygmunt 164

Marecki Józef 359

Marès Antoine 85

Marin Anaś 10

Mark Bernard 85, 144, 145, 169, 177

Marks Karol 77, 82, 83, 118

Martin Jean-Clément 26

Maternicki Jerzy 215, 223, 224

Matonti Frédérique 10, 78

Mauger Gérard 29

Mazowiecki Tadeusz 296, 300, 342

Mazur Grzegorz 253, 258

Mazur Mariusz 32, 282

Mazurek Robert 354

Mączak Antoni 174, 199

Melandri Pierre 85

Merta Tomasz 332, 340, 343, 344

Mękarski Artur 74

Michalski Łukasz 337

Michnik Adam 196, 198, 200, 202, 205–208, 210–213, 253, 262, 290, 336, 341

Micińska Magdalena 28

Mickiewicz Adam 20, 196

Miernik Grzegorz 268, 270

Mikołajczyk Stanisław 211, 212, 222, 260

Milewicz Ewa 301

Miller Alexei 307, 328

Mink Georges 10, 21, 23, 31, 307, 323, 361, 370

Missalowa Gryzelda 137

Moczar Mieczysław 155–157, 197

Moczulski Leszek 200

Modelski Teofil Emil 75

Modzelewski Karol 196, 198, 200, 385

Mołotow Wiaczesław 167, 211, 221, 230, 256

Morawski Jerzy 162

Moszczeńska Wanda 58, 77, 112

Mościcki Henryk 62

Motyka Grzegorz 358

Mouralis Guillaume 294

Müller Bertrand 26, 160, 284

Musiał Bogdan 346

Mycielski Maciej 35, 135, 143, 197

Myrdal Gunnar 204

Myślińska Maria 356

Najdus Walentyna 101

Nawrocki Karol 352

Neumayer Laure 10, 23, 286, 323, 327

Nicault Catherine 85

Nicolas Masłowski 10

Niemir Jacek 357

Niewiedzial Agnieszka 170, 171

Nizieński Bogusław 363

Noiriel Gérard 19, 310

Nolan Mary 291

Nolte Ernst 286

Nora Pierre 26, 31

Nowak Andrzej 17, 259, 318, 333, 334, 337, 343, 359, 367

Nowak Janusz 213

Nowak-Jeziorański Jan 288–290, 292

Nowinowski Sławomir M. 88, 121, 303, 325, 360

Ochab Edward 258

Ochab Maria 286
Lorenz Chris 19
Lozac'h Valérie 160, 174
Luksemburg Róża 87
Lwoff André Michel 204
Lyon-Caen Judith 38, 348, 383

Łankiewicz Jerzy 355, 356
Łepkowski Tadeusz 130, 197, 253
Łowmiański Henryk 62, 68
Łuczewski Michał 31, 328
Łukasiewicz Juliusz 35, 135, 143, 197
Łukasiewicz Sławomir 32, 282

Machcewicz Paweł 17, 268, 270, 272, 307, 323, 333, 334, 342–344, 353, 367, 368, 374, 375

Maciągowska Aneta 9

Macierewicz Antoni 200, 261, 262, 298, 301, 308, 364, 365

Maciszewski Jarema 158, 199

Mackiewicz Józef 182

Madajczyk Czesław 71, 98, 99, 101, 122, 125, 144, 146–151, 154, 156–158, 162, 166, 168, 171, 173, 174, 177, 186

Madej Anna 348

Magier Dariusz 106

Majewski Kazimierz 62

Makowski Edmund 238

Maleczyńska Ewa 59, 65, 100, 101, 127

Malinowski Marian 178

Málksoo Maria 327

Małowist Marian 13, 53, 58, 63–66, 69, 83, 101, 103, 130, 139, 164, 201

Manteuffel Tadeusz 13, 53, 58, 63–66, 68–72, 76, 79–82, 98, 101, 105, 122, 131, 132, 134–136, 138–140, 143, 153, 154, 162, 168, 189, 197, 201

Mańkowski Zygmunt 164

Marecki Józef 359

Marès Antoine 85

Marin Anaś 10

Mark Bernard 85, 144, 145, 169, 177

Marks Karol 77, 82, 83, 118

Martin Jean-Clément 26

Maternicki Jerzy 215, 223, 224

Matonti Frédérique 10, 78

Mauger Gérard 29

Mazowiecki Tadeusz 296, 300, 342

Mazur Grzegorz 253, 258

Mazur Mariusz 32, 282

Mazurek Robert 354

Mączak Antoni 174, 199

Melandri Pierre 85

Merta Tomasz 332, 340, 343, 344

Mękarski Artur 74

Michalski Łukasz 337

Michnik Adam 196, 198, 200, 202, 205–208, 210–213, 253, 262, 290, 336, 341

Micińska Magdalena 28

Mickiewicz Adam 20, 196

Miernik Grzegorz 268, 270

Mikołajczyk Stanisław 211, 212, 222, 260

Milewicz Ewa 301

Miller Alexei 307, 328

Mink Georges 10, 21, 23, 31, 307, 323, 361, 370

Missalowa Gryzelda 137

Moczar Mieczysław 155–157, 197

Moczulski Leszek 200

Modelski Teofil Emil 75

Modzelewski Karol 196, 198, 200, 385

Mołotow Wiaczesław 167, 211, 221, 230, 256

Morawski Jerzy 162

Moszczeńska Wanda 58, 77, 112

Mościcki Henryk 62

Motyka Grzegorz 358

Mouralis Guillaume 294

Müller Bertrand 26, 160, 284

Musiał Bogdan 346

Mycielski Maciej 35, 135, 143, 197

Myrdal Gunnar 204

Myślińska Maria 356

Najdus Walentyna 101

Nawrocki Karol 352

Neumayer Laure 10, 23, 286, 323, 327

Nicault Catherine 85

Nicolas Masłowski 10

Niemir Jacek 357

Niewiedzial Agnieszka 170, 171

Nizieński Bogusław 363

Noiriel Gérard 19, 310

Nolan Mary 291

Nolte Ernst 286

Nora Pierre 26, 31

Nowak Andrzej 17, 259, 318, 333, 334, 337, 343, 359, 367

Nowak Janusz 213

Nowak-Jeziorański Jan 288–290, 292

Nowinowski Sławomir M. 88, 121, 303, 325, 360

Ochab Edward 258

Ochab Maria 286
Okęcki Stanisław 55, 69, 127, 144, 145, 177

Olechowski Andrzej 299

Oleksy Józef 298

Ollion Étienne 241

Olszewski Jan 280, 297, 298

Olszewski Włodzimierz 356

Ołdakowski Jan 337

Orłowski Bolesław 358

Orzechowski Marian 161

Osekowski Czesław 268–270

Osmańczyk Edmund 144, 145

Ost David 194, 195

Ozimek Jakub 9

Paczkowski Andrzej 13, 197, 249, 250, 253, 255, 267–272, 281, 282, 286, 288, 289, 292, 293, 301–303, 307, 308, 355, 356, 358, 365, 367, 368, 375

Pałubicki Janusz 299

Papon Maurice 295

Parker Christine Susan 42, 216

Patlagean Évelyne 86

Pellen Cédric 10, 18, 32, 297

Persak Krzysztof 301, 334, 383

Persowski Franciszek 75

Pétain Philippe 333

Pietrowicz Aleksandra 69

Pietrzak Tadeusz 258

Piłsudski Józef 21, 84, 155, 156, 228, 249, 256, 277

Pinto Louis 29

Piotrowski Paweł 297

Piłwarski Kazimierz 60, 62, 90, 99, 101, 130

Plakans Andrejs 74, 249

Pleskot Patryk 53, 83, 89, 272, 283

Płoski Stanisław 145, 146, 148, 164, 177, 189

Pobóg-Malinowski Władysław 249

Podraza Antoni 137

Polak Bogusław 357

Polak Wojciech 359

Poleszak Sławomir 32, 282

Pollak Michael 33, 324

Pollet Gilles 32

Pomian Krzysztof 78, 198, 204, 342

Pomorski Jan 17, 88, 121, 325

Popiełuszko Jerzy 304

Pospieszalski Karol Marian 144, 146

Potel Jean-Yves 333

Poterański Władysław 144, 146

Poupeau Franck 24, 33, 40, 76, 82, 142, 154, 324, 360

Prokopiak-Lewandowska Anna 249

Pronobis Witold 277, 278

Puławski Adam 327, 383

Putin Władimir 327

Pyka Robert 10

Quisling Vidkun 333

Radoń Sławomir 355, 357

Radziwiłł Anna Maria 218, 251, 253, 278

Ragaru Nadège 10

Ranger Terence 19

Ranke Leopold von 21

Rejak Sebastian 346

Rémond René 85

Revel Jacques 25, 261, 332

Ribbentrop Joachim von 167, 211, 221, 230, 256

Robin Régine 26

Rodkiewicz Witold 43

Romanowski Andrzej 341

Romek Zbigniew 75–77, 80, 82, 96, 135, 153, 161, 162, 252, 261, 319

Roszkowski Wojciech (ps. Andrzej Albert) 17, 248, 250, 251, 253–263, 268, 270, 271, 274, 275, 278, 279, 288, 289, 292, 293, 308, 339, 385

Roussso Henry 91, 167, 264

Rowell Jay 160, 174, 292

Rudzińska Jolanta 9

Rudziński Eugeniusz 238

Rutkowski Adam 171

Rutkowski Jan 75

Rutkowski Tadeusz Paweł 35, 42, 47, 48, 50, 58, 68, 69, 71–73, 88, 95, 96, 102, 103, 106, 107, 119, 121, 122, 125, 128, 131, 133, 136, 137, 140, 155, 157, 160–162, 182, 197–199

Ryba Mieczysław 357

Rydzyk Tadeusz 364

Ryszka Franciszek 98, 161, 169, 172, 189

Rzepecki Jan 177

Samsonowicz Henryk 197, 199, 215, 219, 223, 224, 236, 238

Sapiro Gisèle 25, 28, 55, 66, 78, 93, 141, 200, 369, 370

Sawicki Ludwik 67

Schmitt Carl 331

Schramm Tomasz 17

Sehn Jan 144, 146

Serejski Marian Henryk 59, 60, 64, 83, 98, 101, 106, 109–113, 117, 123, 130, 164
Okęcki Stanisław 55, 69, 127, 144, 145, 177

Olechowski Andrzej 299

Oleksy Józef 298

Ollion Étienne 241

Olszewski Jan 280, 297, 298

Olszewski Włodzimierz 356

Ołdakowski Jan 337

Orłowski Bolesław 358

Orzechowski Marian 161

Osekowski Czesław 268–270

Osmańczyk Edmund 144, 145

Ost David 194, 195

Ozimek Jakub 9

Paczkowski Andrzej 13, 197, 249, 250, 253, 255, 267–272, 281, 282, 286, 288, 289, 292, 293, 301–303, 307, 308, 355, 356, 358, 365, 367, 368, 375

Pałubicki Janusz 299

Papon Maurice 295

Parker Christine Susan 42, 216

Patlagean Évelyne 86

Pellen Cédric 10, 18, 32, 297

Persak Krzysztof 301, 334, 383

Persowski Franciszek 75

Pétain Philippe 333

Pietrowicz Aleksandra 69

Pietrzak Tadeusz 258

Piłsudski Józef 21, 84, 155, 156, 228, 249, 256, 277

Pinto Louis 29

Piotrowski Paweł 297

Piłwarski Kazimierz 60, 62, 90, 99, 101, 130

Plakans Andrejs 74, 249

Pleskot Patryk 53, 83, 89, 272, 283

Płoski Stanisław 145, 146, 148, 164, 177, 189

Pobóg-Malinowski Władysław 249

Podraza Antoni 137

Polak Bogusław 357

Polak Wojciech 359

Poleszak Sławomir 32, 282

Pollak Michael 33, 324

Pollet Gilles 32

Pomian Krzysztof 78, 198, 204, 342

Pomorski Jan 17, 88, 121, 325

Popiełuszko Jerzy 304

Pospieszalski Karol Marian 144, 146

Potel Jean-Yves 333

Poterański Władysław 144, 146

Poupeau Franck 24, 33, 40, 76, 82, 142, 154, 324, 360

Prokopiak-Lewandowska Anna 249

Pronobis Witold 277, 278

Puławski Adam 327, 383

Putin Władimir 327

Pyka Robert 10

Quisling Vidkun 333

Radoń Sławomir 355, 357

Radziwiłł Anna Maria 218, 251, 253, 278

Ragaru Nadège 10

Ranger Terence 19

Ranke Leopold von 21

Rejak Sebastian 346

Rémond René 85

Revel Jacques 25, 261, 332

Ribbentrop Joachim von 167, 211, 221, 230, 256

Robin Régine 26

Rodkiewicz Witold 43

Romanowski Andrzej 341

Romek Zbigniew 75–77, 80, 82, 96, 135, 153, 161, 162, 252, 261, 319

Roszkowski Wojciech (ps. Andrzej Albert) 17, 248, 250, 251, 253–263, 268, 270, 271, 274, 275, 278, 279, 288, 289, 292, 293, 308, 339, 385

Roussso Henry 91, 167, 264

Rowell Jay 160, 174, 292

Rudzińska Jolanta 9

Rudziński Eugeniusz 238

Rutkowski Adam 171

Rutkowski Jan 75

Rutkowski Tadeusz Paweł 35, 42, 47, 48, 50, 58, 68, 69, 71–73, 88, 95, 96, 102, 103, 106, 107, 119, 121, 122, 125, 128, 131, 133, 136, 137, 140, 155, 157, 160–162, 182, 197–199

Ryba Mieczysław 357

Rydzyk Tadeusz 364

Ryszka Franciszek 98, 161, 169, 172, 189

Rzepecki Jan 177

Samsonowicz Henryk 197, 199, 215, 219, 223, 224, 236, 238

Sapiro Gisèle 25, 28, 55, 66, 78, 93, 141, 200, 369, 370

Sawicki Ludwik 67

Schmitt Carl 331

Schramm Tomasz 17

Sehn Jan 144, 146

Serejski Marian Henryk 59, 60, 64, 83, 98, 101, 106, 109–113, 117, 123, 130, 164
Seton-Watson Robert William 19

Shor Marci 197

Sieradzki Józef 59

Sierpowski Stanisław 156, 278

Siewierski Tomasz 53, 67, 106, 121

Sigman Carole 310

Siwicki Florian 258

Skibiński Paweł 26, 331, 338

Skowronek Jerzy 199

Skórzyński Jan 35

Skrzeszewski Stanisław 74, 77

Skubała-Tokarska Zofia 40, 48

Słabek Henryk 173, 268–270

Smoczyński Rafał 29, 45, 318

Smolar Aleksander 63, 198, 296

Sokołowski M. 189

Solak Zbigniew 213

Sosnowska (Sosnowska-Jordanovska) Anna
9, 32

Sowiński Paweł 35

Spychalski Marian 165, 167

Stalin Józef 77, 80, 82, 108, 129, 211, 257,
258, 261, 276

Stan Lavinia 295, 299, 300, 302

Staniszewski Mariusz 347

Stobiecki Rafał 18, 32, 50, 69, 70–74, 78, 80,
81, 88, 93, 95, 96, 111, 121, 124, 166, 190,
249, 267, 268, 270, 271, 274, 281–284,
287, 290, 303, 325, 332, 359, 360

Stola Dariusz 73, 268, 270, 272, 307, 384

Strasz Małgorzata 35

Stróżyk Jarosław 369

Strzembosz Tomasz 168, 268, 284–286, 292,
362

Suleja Włodzimierz 17

Szacki Jerzy 330, 341, 344

Szarek Jarosław 352, 353

Szarota Tomasz 66, 106, 152, 168, 189, 197,
268, 270, 282, 362, 363, 375

Szczerbiak Aleks 296, 329

Szcześniak Andrzej Leszek 278

Szczur Przemysław 9

Szelényi Iván 29

Szlachcic Franciszek 258

Szpakowski Zdzisław 212

Szurek Jean-Charles 38, 86, 348, 383

Tartakowsky Ewa 10

Terlecki Ryszard 201, 204, 211, 213, 385

Tilbury Jasper 32

Tokarski Zbigniew 40, 48

Tomaszewski Jerzy 149, 160, 161, 253, 268–270

Tomkiewicz Władysław 75

Torbicka Kinga 10

Touvier Paul 295

Traba Robert 342

Traverso Enzo 27, 286

Trawkowski Stanisław 135

Trencsényi Balázs 32, 69

Turkowski Andrzej 9

Turlejska Maria 90, 91, 162, 166, 186, 228,
253, 269

Turlejski Jan 90

Turowicz Jerzy 93, 288, 289, 292

Tusk Donald 342, 343

Tuszyński Waldemar 144, 146

Tygielski Wojciech 35, 53, 64

Tymieniecki Kazimierz 62, 133

Tyrchan Mikołaj 199

Tyszkiewicz Jan 35, 135, 143, 197

Ujazdowski Kazimierz Michał 336, 338, 343,
345

Urbanski Sébastien 278

Urbański Andrzej 355, 357

Vetulani Adam 75

Vidal Juan Carlos 70

Waldmann Nancy 383

Walentynowicz Anna 369

Walicki Andrzej 207, 330, 341, 344

Waligóra Grzegorz 202, 372

Wałęsa Lech 36, 298, 299, 318, 323, 350,
353–355, 361–369, 379

Wandycz Piotr S. 288

Wańkowicz Melchior 182

Wapiński Roman 149, 161

Warczok Tomasz 9, 29, 45, 185, 317, 318

Wasilewski Andrzej 358

Ważniewski Władysław 164

Weinsberg Adam 40

Werblan Andrzej 161

Wereszycki Henryk 77, 84, 98, 101, 105, 106,
117, 118, 123

Werfel Roman 55, 63, 68, 69, 76, 127

Węgrzynek Hanna 278

Wierzbicki Andrzej 20, 80, 82, 96

Wieviorka Annette 38, 348, 383

Wilczak Marlena 10

Wilder Jan Antoni 130

Wildstein Bronisław 301, 302, 308, 337, 353

Wiścicki Tomasz 26, 331

Witaszewski Kazimierz 258
Seton-Watson Robert William 19
Shor Marci 197
Sieradzki Józef 59
Sierpowski Stanisław 156, 278
Siewierski Tomasz 53, 67, 106, 121
Sigman Carole 310
Siwicki Florian 258
Skibiński Paweł 26, 331, 338
Skowronek Jerzy 199
Skórzyński Jan 35
Skrzeszewski Stanisław 74, 77
Skubała-Tokarska Zofia 40, 48
Słabek Henryk 173, 268–270
Smoczyński Rafał 29, 45, 318
Smolar Aleksander 63, 198, 296
Sokołowski M. 189
Solak Zbigniew 213
Sosnowska (Sosnowska-Jordanovska) Anna
9, 32

Sowiński Paweł 35
Spychalski Marian 165, 167
Stalin Józef 77, 80, 82, 108, 129, 211, 257,
258, 261, 276
Stan Lavinia 295, 299, 300, 302
Staniszewski Mariusz 347
Stobiecki Rafał 18, 32, 50, 69, 70–74, 78, 80,
81, 88, 93, 95, 96, 111, 121, 124, 166, 190,
249, 267, 268, 270, 271, 274, 281–284,
287, 290, 303, 325, 332, 359, 360
Stola Dariusz 73, 268, 270, 272, 307, 384
Strasz Małgorzata 35
Stróżyk Jarosław 369
Strzembosz Tomasz 168, 268, 284–286, 292,
362

Suleja Włodzimierz 17
Szacki Jerzy 330, 341, 344
Szarek Jarosław 352, 353
Szarota Tomasz 66, 106, 152, 168, 189, 197,
268, 270, 282, 362, 363, 375
Szczerbiak Aleks 296, 329
Szcześniak Andrzej Leszek 278
Szczur Przemysław 9
Szelényi Iván 29
Szlachcic Franciszek 258
Szpakowski Zdzisław 212
Szurek Jean-Charles 38, 86, 348, 383

Tartakowsky Ewa 10
Terlecki Ryszard 201, 204, 211, 213, 385
Tilbury Jasper 32
Tokarski Zbigniew 40, 48
Tomaszewski Jerzy 149, 160, 161, 253, 268–270

Tomkiewicz Władysław 75
Torbicka Kinga 10
Touvier Paul 295
Traba Robert 342
Traverso Enzo 27, 286
Trawkowski Stanisław 135
Trencsényi Balázs 32, 69
Turkowski Andrzej 9
Turlejska Maria 90, 91, 162, 166, 186, 228,
253, 269
Turlejski Jan 90
Turowicz Jerzy 93, 288, 289, 292
Tusk Donald 342, 343
Tuszyński Waldemar 144, 146
Tygielski Wojciech 35, 53, 64
Tymieniecki Kazimierz 62, 133
Tyrchan Mikołaj 199
Tyszkiewicz Jan 35, 135, 143, 197

Ujazdowski Kazimierz Michał 336, 338, 343,
345
Urbanski Sébastien 278
Urbański Andrzej 355, 357

Vetulani Adam 75
Vidal Juan Carlos 70

Waldmann Nancy 383
Walentynowicz Anna 369
Walicki Andrzej 207, 330, 341, 344
Waligóra Grzegorz 202, 372
Wałęsa Lech 36, 298, 299, 318, 323, 350,
353–355, 361–369, 379
Wandycz Piotr S. 288
Wańkowicz Melchior 182
Wapiński Roman 149, 161
Warczok Tomasz 9, 29, 45, 185, 317, 318
Wasilewski Andrzej 358
Ważniewski Władysław 164
Weinsberg Adam 40
Werblan Andrzej 161
Wereszycki Henryk 77, 84, 98, 101, 105, 106,
117, 118, 123
Werfel Roman 55, 63, 68, 69, 76, 127
Węgrzynek Hanna 278
Wierzbicki Andrzej 20, 80, 82, 96
Wieviorka Annette 38, 348, 383
Wilczak Marlena 10
Wilder Jan Antoni 130
Wildstein Bronisław 301, 302, 308, 337, 353
Wiścicki Tomasz 26, 331
Witaszewski Kazimierz 258