Dla Kukiela bilans kongresu paryskiego był szczególnie niepokojący, dostrzegał w „ofensywie” szkoły „Annales” „początek kryzysu zachodniej historiografii”<fnref n="78" />.

Światopogląd i uprawiana historia sprawiły, że polscy historycy emigracyjni znaleźć się w trudnej sytuacji, zarówno wobec pozostałych w kraju kolegów, ale i rozwijającej się nauki historycznej na międzynarodowym poziomie. Zdecydowany katolicyzm Haleckiego, jednego z nielicznych zatrudnionych na uniwersytecie w kraju imigracyjnym, przyczyniał się do jego marginalizacji w środowisku akademickim Stanów Zjednoczonych – dostał posadę na jezuickim uniwersytecie Fordham University of New York. Przewodniczenie American Catholic Association zamknęło przed nim wiele drzwi w kraju w większości protestanckim<fnref n="79" />. W Polsce Ludowej zaś publikacje historyków emigracyjnych, nawet te wydane przed 1939 r., były niedostępne.

W rezultacie niemożliwe były kontakty i dyskusje z historykami pozostalymi w Polsce Ludowej. W uchwale podjętej w kwietniu 1947 r. Polskie Towarzystwo Historyczne w Londynie zadeklarowało zresztą, że jego członkowie nie godzą się na wydawanie swych prac w wydawnictwach kontrolowanych przez reżim komunistyczny<fnref n="80" />. Podczas rzymskiego kongresu wykład Bogusława Leśnodorskiego zatytułowany *Nauka historyczna w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej* został krytycznie przyjęty przez historyków na uchodźstwie z Haleckim na czele. Leśnodorski piętnował w nim m.in. „kosmopolityczny okcydentalizm, idealistyczną metodologię” i „klerykalizm” prac wydawanych przed 1948 r., i słówem nie wspomniał o pracach historyków emigracyjnych<fnref n="81" />. Twórczość polskich historyków na uchodźstwie miała więc niewielki wpływ na rozwój historiografii w Polsce Ludowej. Prace wydawane poza krajem nie przywiązywały zresztą większej wagi do historii najnowszej, za wyjątkiem „Zeszytów Historycznych”, czasopisma założonego w Paryżu w 1962 r.<fnref n="82" />

Przyjęcie marksizmu przez dyscyplinę historyczną w Polsce oznaczało zerwanie z historiografią przedwojenną i jej kontynuacją na uchodźstwie. Było ono tyle historiograficzne, co polityczne. Nie przypadkiem pierwszy powojenny zjazd PTH odbył się we Wrocławiu. Towarzyszyła mu wystawa poświęcona tzw. ziemiom odzyskanym<fnref n="83" />. W przemówieniu inaugurującym to naukowe, ale i polityczne wydarzenie minister oświaty Stanisław Skrzeszewski stwierdził,

<footnote n="78">⁷⁸ A. Mękarski, *In Whose Name is the Story Told? The Emigré Critique of Method in the Historiography of the Polish People's Republic*, w: *East and Central European History Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 355 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ M. Filipowicz, *Polish Historiography in Exile. On Selected Works and Ideas of Oskar Halecki, Henryk Paszkiewicz and Marian Kukiel*, w: tamże, s. 249–262.</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ R. Stobiecki, *To Be a Polish Historian in Exile. Semantic and Methodological Remarks*, w: tamże, s. 196.</footnote>

<footnote n="81">⁸¹ Tenże, *Historycy polscy na uchodźstwie...*, s. 85.</footnote>

<footnote n="82">⁸² Tenże, *Polish Exile Periodicals as a Dialogue Forum: Teki Historyczne, Polish Review, Zeszyty Historyczne*, w: *East and Central European History Writing in Exile...*, s. 282–296.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich..., s. 11.</footnote>
że zadaniem historyków partyjnych jest propagowanie marksistowskiej koncepcji nauki historycznej<fnref n="84" />. Zorganizowanie zjazdu w dużej mierze wymogło na PTH Ministerstwo Oświaty, narzucając również bliskie partii tematy<fnref n="85" />. Poza wyznaczonymi ramami żadna akademicka dyskusja nie była przewidziana<fnref n="86" />. Wykluczało to z góry wszelką debatę, co skłoniło kilku wybitnych historyków, którzy podobnie jak Konopczyński byli marginalizowani w obrębie dyscypliny, do zbojkotowania wydarzenia<fnref n="87" />.

Niemniej w 1948 r. przeciwwagą dla polityki historycznej partii pozostawał w dalszym ciągu znaczny wpływ towarzystw naukowych. Organizacja zjazdu była wspólna, co świadczy o słabości partii w dyscyplinie. Kongresowi przewodniczył Jan Dąbrowski, profesor UJ, przedwojenny nauczyciel akademicki. Był on również sekretarzem generalnym PAU oraz zastąpił Konopczyńskiego na czele PTH. Komitet organizacyjny dzielił się na Prezydium z przewagą historyków krakowskich<fnref n="88" /> i kolegialny Sekretariat, gdzie dominowali przedstawiciele środowiska warszawskiego<fnref n="89" />. Członkowie obu grup zajmowali różne pozycje w obrębie dyscypliny. Pięciu z siedmiu członków Prezydium związanych było z PAU, a czterech z UJ. Z kolei członkowie Sekretariatu w większości byli związani z UW. Byli to historycy przychylni przyjęciu marksistowskiego podejścia do historii, więc raczej popierający politykę historyczną partii, choć tylko dwóch z nich do niej należało (Bazylow i Leśnodorski). Na początku lat 50. zdobywali oni kluczowe pozycje w obrębie dyscypliny (6 w IH PAN, 6 w Komitecie Redakcyjnym „Kwartalnika Historycznego”), z których członkowie pierwszej grupy byli w tym czasie wykluczeni. Dochodziły do tego różnice pokoleniowe. W czasie zjazdu średnia wieku członków Prezydium wynosiła lat 52,5, a Sekretariatu – 35. Skład obu grup odzwierciedlał zatem konfigurację dyscypliny z końca lat 40., którą cechował rozdźwięk między grupą historyków starszych wiekiem, z przedwojennym stażem akademickim, zamierzających odbudować dyscyplinę według dominującego przed 1939 r. modelu opierającego się na towarzystwach naukowych, a grupą młodszych historyków, debiutujących w dyscyplinie, zatrudnionych w Warszawie, blisko politycznych ośrodków decyzyjnych, którzy robili szybko karierę akademicką dzięki powojennej wymianie kadr oraz gotowości do przeprowadzenia odnowy historiografii. W sumie propa-

<footnote n="84">⁸⁴ Całe przemówienie zob. tamże, s. 47.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ Sekcje tematyczne dotyczyły tzw. ziem odzyskanych, historii Słowian, Wiosny Ludów (w stulecie wydarzeń) i początków nowoczesnego państwa polskiego. Ostatnia sekcja zajmowała się kwestią organizacji nauki historycznej w Polsce po II wojnie światowej.</footnote>

<footnote n="86">⁸⁶ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970*, Warszawa 2010, s. 110.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ Tamże, s. 111.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ Władysław Czapliński (1905–1981), Wojciech Hejnosz (1895–1976), Teofil Emil Modelski (1881–1967), Jan Rutkowski (1886–1949), Władysław Tomkiewicz (1899–1982), Adam Vetulani (1901–1976), Mieczysław Żywczyński (1901–1978).</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ Ludwik Bazylow (1915–1985), Aleksander Gieysztor (1916–1999), Stanisław Herbst (1907–1973), Stefan Kieniewicz (1907–1992), Witold Kula (1916–1988), Gerard Labuda (1916–2010), Bogusław Leśnodorski (1914–1985), Franciszek Persowski (1895–1980).</footnote>
że zadaniem historyków partyjnych jest propagowanie marksistowskiej koncepcji nauki historycznej<fnref n="84" />. Zorganizowanie zjazdu w dużej mierze wymogło na PTH Ministerstwo Oświaty, narzucając również bliskie partii tematy<fnref n="85" />. Poza wyznaczonymi ramami żadna akademicka dyskusja nie była przewidziana<fnref n="86" />. Wykluczało to z góry wszelką debatę, co skłoniło kilku wybitnych historyków, którzy podobnie jak Konopczyński byli marginalizowani w obrębie dyscypliny, do zbojkotowania wydarzenia<fnref n="87" />.

Niemniej w 1948 r. przeciwwagą dla polityki historycznej partii pozostawał w dalszym ciągu znaczny wpływ towarzystw naukowych. Organizacja zjazdu była wspólna, co świadczy o słabości partii w dyscyplinie. Kongresowi przewodniczył Jan Dąbrowski, profesor UJ, przedwojenny nauczyciel akademicki. Był on również sekretarzem generalnym PAU oraz zastąpił Konopczyńskiego na czele PTH. Komitet organizacyjny dzielił się na Prezydium z przewagą historyków krakowskich<fnref n="88" /> i kolegialny Sekretariat, gdzie dominowali przedstawiciele środowiska warszawskiego<fnref n="89" />. Członkowie obu grup zajmowali różne pozycje w obrębie dyscypliny. Pięciu z siedmiu członków Prezydium związanych było z PAU, a czterech z UJ. Z kolei członkowie Sekretariatu w większości byli związani z UW. Byli to historycy przychylni przyjęciu marksistowskiego podejścia do historii, więc raczej popierający politykę historyczną partii, choć tylko dwóch z nich do niej należało (Bazylow i Leśnodorski). Na początku lat 50. zdobywali oni kluczowe pozycje w obrębie dyscypliny (6 w IH PAN, 6 w Komitecie Redakcyjnym „Kwartalnika Historycznego”), z których członkowie pierwszej grupy byli w tym czasie wykluczeni. Dochodziły do tego różnice pokoleniowe. W czasie zjazdu średnia wieku członków Prezydium wynosiła lat 52,5, a Sekretariatu – 35. Skład obu grup odzwierciedlał zatem konfigurację dyscypliny z końca lat 40., którą cechował rozdźwięk między grupą historyków starszych wiekiem, z przedwojennym stażem akademickim, zamierzających odbudować dyscyplinę według dominującego przed 1939 r. modelu opierającego się na towarzystwach naukowych, a grupą młodszych historyków, debiutujących w dyscyplinie, zatrudnionych w Warszawie, blisko politycznych ośrodków decyzyjnych, którzy robili szybko karierę akademicką dzięki powojennej wymianie kadr oraz gotowości do przeprowadzenia odnowy historiografii. W sumie propa-

<footnote n="84">⁸⁴ Całe przemówienie zob. tamże, s. 47.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ Sekcje tematyczne dotyczyły tzw. ziem odzyskanych, historii Słowian, Wiosny Ludów (w stulecie wydarzeń) i początków nowoczesnego państwa polskiego. Ostatnia sekcja zajmowała się kwestią organizacji nauki historycznej w Polsce po II wojnie światowej.</footnote>

<footnote n="86">⁸⁶ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970*, Warszawa 2010, s. 110.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ Tamże, s. 111.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ Władysław Czapliński (1905–1981), Wojciech Hejnosz (1895–1976), Teofil Emil Modelski (1881–1967), Jan Rutkowski (1886–1949), Władysław Tomkiewicz (1899–1982), Adam Vetulani (1901–1976), Mieczysław Żywczyński (1901–1978).</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ Ludwik Bazylow (1915–1985), Aleksander Gieysztor (1916–1999), Stanisław Herbst (1907–1973), Stefan Kieniewicz (1907–1992), Witold Kula (1916–1988), Gerard Labuda (1916–2010), Bogusław Leśnodorski (1914–1985), Franciszek Persowski (1895–1980).</footnote>
gatorzy „nowej historii” przeciwstawiali się obrońcom „starej historii” zgodnie z logiką podziału na „posiadaczy tytułu naukowego i nowicjuszy”<fnref n="90" />. Jak wyjaśnił Pierre Bourdieu w odniesieniu do nauk o dziełach: „starzenie się autorów, szkół i dzieł jest rezultatem walki między tymi, którzy już się wyróżnili (stworzyli nową pozycję w polu) i walczą o przetrwanie (uznanie za «klasyków»), a tymi, którzy nie mogą się wyróżnić, nie odsyłając w przeszłość tych, których interes leży w uwiecznieniu bieżącego stanu rzeczy i zatrzymaniu historii”<fnref n="91" />. W przypadku dyscypliny historycznej w Polsce Ludowej różnice pokoleniowe i konfrontację między „grupą warszawską na czele z Manteufflem”, ciesząc się poparciem w kręgach partyjnych, a „środowiskiem krakowskim”, uznawanym przez władze komunistyczne za „reakcyjne”, potęgowało niewątpliwie to, że UW doznał w wyniku wojny najwięcej strat osobowych, podczas gdy środowisko krakowskie zostało względnie oszczędzone<fnref n="92" />. Wymiana pokoleniowa była więc w Warszawie szybsza i rozleglejsza niż w Krakowie.

Konsekwencją rozłamu w łonie dyscypliny, nad czym ubolewał historyk-działacz Roman Werfel w tekście wydanym kilka dni po zakończeniu zjazdu we Wrocławiu, było to, że na razie polscy historycy mniej interesowali się markszmem niż ich francuscy, angielscy czy niemieccy koledzy<fnref n="93" />.

Do podobnych wniosków doszli historycy z delegacji ZSRR na zjazd we Wrocławiu, oceniający wystąpienia polskich kolegów. Zbigniew Romek, który miał dostęp do sowieckich archiwów, cytuje jednego z członków delegacji:

> My delegaci radzieccy, na tym zjeździe czuliśmy się dość niezręcznie. Czuliśmy, że znajdujemy się w dość trudnej sytuacji, dlatego że nie mogliśmy przecież, my goście, pierwsi radzieccy historycy, którzy przyjechali do Polski, występować przeciw nieomal każdemu referentowi. Tak, my nie mogliśmy tego zrobić. Trudno było nam wystąpić przeciw referentowi<fnref n="94" />, który poświęcił swój wykład pierwszym królom polskim, walczącym z Niemcami, chociaż występował nie tylko z nacjonalistycznych, ale i otwarcie katolickich pozycji. Nie wiedzieliśmy, jak mamy się zachowywać. Nie mogliśmy przecież wyjść na trybunę i powiedzieć: towarzysze Boga nie ma! A w rzeczywistości przed takim problemem staliśmy<fnref n="95" />.

Tym niemniej uczestnicy wrocławskiego zjazdu podjęli dwie uchwały zgodne z koncepcją ideologizacji dyscypliny. W pierwszej wyrazili gotowość do włączenia polskiej nauki historycznej w „walkę o sprawiedliwy i trwały pokój na świecie, oraz bezpieczeństwo, dobrobyt i rozkwit nowej Polski” w kontekście „walki, jakie toczą z siłami anglo-saskiego imperializmu siły postępu i pokoju zjednoczone pod przewodem Związku Radzieckiego”; w drugiej – przekonanie

<footnote n="90">⁹⁰ F. Poupeau, dz. cyt., s. 24 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ P. Bourdieu, *Raisons pratiques. Sur la théorie de l'action*, Paris 1994, s. 76 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="92">⁹² Powszechne Zjazdy Historyków Polskich..., s. 10.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ Tamże, s. 72.</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ Chodzi o Zygmunta Wojciechowskiego.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ Cyt. za: Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna...*, s. 118.</footnote>
gatorzy „nowej historii” przeciwstawiali się obrońcom „starej historii” zgodnie z logiką podziału na „posiadaczy tytułu naukowego i nowicjuszy”<fnref n="90" />. Jak wyjaśnił Pierre Bourdieu w odniesieniu do nauk o dziełach: „starzenie się autorów, szkół i dzieł jest rezultatem walki między tymi, którzy już się wyróżnili (stworzyli nową pozycję w polu) i walczą o przetrwanie (uznanie za «klasyków»), a tymi, którzy nie mogą się wyróżnić, nie odsyłając w przeszłość tych, których interes leży w uwiecznieniu bieżącego stanu rzeczy i zatrzymaniu historii”<fnref n="91" />. W przypadku dyscypliny historycznej w Polsce Ludowej różnice pokoleniowe i konfrontację między „grupą warszawską na czele z Manteufflem”, ciesząc się poparciem w kręgach partyjnych, a „środowiskiem krakowskim”, uznawanym przez władze komunistyczne za „reakcyjne”, potęgowało niewątpliwie to, że UW doznał w wyniku wojny najwięcej strat osobowych, podczas gdy środowisko krakowskie zostało względnie oszczędzone<fnref n="92" />. Wymiana pokoleniowa była więc w Warszawie szybsza i rozleglejsza niż w Krakowie.

Konsekwencją rozłamu w łonie dyscypliny, nad czym ubolewał historyk-działacz Roman Werfel w tekście wydanym kilka dni po zakończeniu zjazdu we Wrocławiu, było to, że na razie polscy historycy mniej interesowali się markszmem niż ich francuscy, angielscy czy niemieccy koledzy<fnref n="93" />.

Do podobnych wniosków doszli historycy z delegacji ZSRR na zjazd we Wrocławiu, oceniający wystąpienia polskich kolegów. Zbigniew Romek, który miał dostęp do sowieckich archiwów, cytuje jednego z członków delegacji:

> My delegaci radzieccy, na tym zjeździe czuliśmy się dość niezręcznie. Czuliśmy, że znajdujemy się w dość trudnej sytuacji, dlatego że nie mogliśmy przecież, my goście, pierwsi radzieccy historycy, którzy przyjechali do Polski, występować przeciw nieomal każdemu referentowi. Tak, my nie mogliśmy tego zrobić. Trudno było nam wystąpić przeciw referentowi<fnref n="94" />, który poświęcił swój wykład pierwszym królom polskim, walczącym z Niemcami, chociaż występował nie tylko z nacjonalistycznych, ale i otwarcie katolickich pozycji. Nie wiedzieliśmy, jak mamy się zachowywać. Nie mogliśmy przecież wyjść na trybunę i powiedzieć: towarzysze Boga nie ma! A w rzeczywistości przed takim problemem staliśmy<fnref n="95" />.

Tym niemniej uczestnicy wrocławskiego zjazdu podjęli dwie uchwały zgodne z koncepcją ideologizacji dyscypliny. W pierwszej wyrazili gotowość do włączenia polskiej nauki historycznej w „walkę o sprawiedliwy i trwały pokój na świecie, oraz bezpieczeństwo, dobrobyt i rozkwit nowej Polski” w kontekście „walki, jakie toczą z siłami anglo-saskiego imperializmu siły postępu i pokoju zjednoczone pod przewodem Związku Radzieckiego”; w drugiej – przekonanie

<footnote n="90">⁹⁰ F. Poupeau, dz. cyt., s. 24 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ P. Bourdieu, *Raisons pratiques. Sur la théorie de l'action*, Paris 1994, s. 76 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="92">⁹² Powszechne Zjazdy Historyków Polskich..., s. 10.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ Tamże, s. 72.</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ Chodzi o Zygmunta Wojciechowskiego.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ Cyt. za: Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna...*, s. 118.</footnote>
o potrzebie planowanej i kolektywnej organizacji prac badawczych w ramach instytucji państwowych<fnref n="96" />.

Po zakończeniu wrocławskiego zjazdu polityka historyczna partii nabrała przyspieszenia. Podczas Plenum KC PZPR 20 i 21 kwietnia 1949 r. zapadła decyzja o rozpoczęciu „ofensywy ideologicznej na froncie naukowym”<fnref n="97" />. Nie chodziło już o propagowanie, ale o wymuszenie nowej metodologii badań historycznych. Redakcja „Kwartalnika Historycznego” gorliwie przystąpiła do realizacji polityki partii, podkreślając, że po Wrocławiu „minęły czasy, kiedy nauka, badania naukowe uważane być mogły za sprawę prawie że prywatną pojedynczego człowieka”<fnref n="98" />.

Konkretna definicja marksistowskiej nauki historycznej nie była jednak oczywista, a jej propagatorzy proponowali różne interpretacje, od bardziej politycznych do bardziej naukowych. W inauguracyjnym przemówieniu na wrocławskim zjeździe minister oświaty Stanisław Skrzeszewski zdefiniował marksizm jako „metodę najbardziej syntetyczną i racjonalistyczną, a zarazem ideologię klasy robotniczej, która nie reprezentuje wyłącznie swoich ciasnych interesów, ale reprezentuje interesy szerszych mas i narodu jako całości oraz dąży do budowy bezklasowego społeczeństwa”<fnref n="99" />. Celina Bobińska, historyczka partyjna, rozumiała marksizm w historii jako odrzucenie poprzedniego stanu dyscypliny, nacechowanego „eklektyzmem naukowym, ciasnym empiryzmem, konserwatyzmem i archaicznością metody historycznej”<fnref n="100" />. Dyscyplina przechodziła rzekomo „kryzys metody”, o czym miało świadczyć ciągłe odwoływanie się niektórych adeptów „starej historii” do naukowego autorytetu Kościoła katolickiego.

We Wrocławiu Stanisław Arnold zaproponował interpretację materializmu historycznego o mniejszej konotacji politycznej. Co prawda i dla niego, i dla Bobińskiej materializm historyczny opierał się na pismach Marksa i Engelsa oraz ich rozwinięciu przez Lenina i Stalina po rewolucji październikowej 1917 r., jednak według niego konkretne zastosowanie tej metodologii w badaniach historycznych nie miało wyraźnego odniesienia do bieżącej polityki. Arnold zarzucił reprezentantom „starej historii” (Władysławowi Konopczyńskiemu i Henrykowi Wereszyckiemu), że chcą tworzyć historię z dzisiejszego punktu widzenia, to znaczy podejmować badania historyczne na tematy ważne ze względu na nową sytuację polityczną w Polsce, takie jak tzw. ziemie odzyskane, powstanie klasy robotniczej i chłopskiej czy relacje polsko-rosyjskie. Tematy zgodne z polityką historyczną partii, ale które, według niego, „nie wiążą się [...] z materialistycznym traktowaniem naszych dziejów ani z zastosowaniem metody

<footnote n="96">⁹⁶ Uchwały cyt. za: *Powszechné Zjazdy Historyków Polskich...*, s. 13–14.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna...*, s. 133–136, cyt. ze s. 134.</footnote>

<footnote n="98">⁹⁸ W. Moszczeńska, *Informacja naukowa. Z zagadnień organizacji nauki historycznej*, PH, 1949, nr 1, s. 2.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ Cyt. za: *Powszechné Zjazdy Historyków Polskich...*, s. 49–50.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ Cyt. za: tamże, s. 33–34.</footnote>
o potrzebie planowanej i kolektywnej organizacji prac badawczych w ramach instytucji państwowych<fnref n="96" />.

Po zakończeniu wrocławskiego zjazdu polityka historyczna partii nabrała przyspieszenia. Podczas Plenum KC PZPR 20 i 21 kwietnia 1949 r. zapadła decyzja o rozpoczęciu „ofensywy ideologicznej na froncie naukowym”<fnref n="97" />. Nie chodziło już o propagowanie, ale o wymuszenie nowej metodologii badań historycznych. Redakcja „Kwartalnika Historycznego” gorliwie przystąpiła do realizacji polityki partii, podkreślając, że po Wrocławiu „minęły czasy, kiedy nauka, badania naukowe uważane być mogły za sprawę prawie że prywatną pojedynczego człowieka”<fnref n="98" />.

Konkretna definicja marksistowskiej nauki historycznej nie była jednak oczywista, a jej propagatorzy proponowali różne interpretacje, od bardziej politycznych do bardziej naukowych. W inauguracyjnym przemówieniu na wrocławskim zjeździe minister oświaty Stanisław Skrzeszewski zdefiniował marksizm jako „metodę najbardziej syntetyczną i racjonalistyczną, a zarazem ideologię klasy robotniczej, która nie reprezentuje wyłącznie swoich ciasnych interesów, ale reprezentuje interesy szerszych mas i narodu jako całości oraz dąży do budowy bezklasowego społeczeństwa”<fnref n="99" />. Celina Bobińska, historyczka partyjna, rozumiała marksizm w historii jako odrzucenie poprzedniego stanu dyscypliny, nacechowanego „eklektyzmem naukowym, ciasnym empiryzmem, konserwatyzmem i archaicznością metody historycznej”<fnref n="100" />. Dyscyplina przechodziła rzekomo „kryzys metody”, o czym miało świadczyć ciągłe odwoływanie się niektórych adeptów „starej historii” do naukowego autorytetu Kościoła katolickiego.

We Wrocławiu Stanisław Arnold zaproponował interpretację materializmu historycznego o mniejszej konotacji politycznej. Co prawda i dla niego, i dla Bobińskiej materializm historyczny opierał się na pismach Marksa i Engelsa oraz ich rozwinięciu przez Lenina i Stalina po rewolucji październikowej 1917 r., jednak według niego konkretne zastosowanie tej metodologii w badaniach historycznych nie miało wyraźnego odniesienia do bieżącej polityki. Arnold zarzucił reprezentantom „starej historii” (Władysławowi Konopczyńskiemu i Henrykowi Wereszyckiemu), że chcą tworzyć historię z dzisiejszego punktu widzenia, to znaczy podejmować badania historyczne na tematy ważne ze względu na nową sytuację polityczną w Polsce, takie jak tzw. ziemie odzyskane, powstanie klasy robotniczej i chłopskiej czy relacje polsko-rosyjskie. Tematy zgodne z polityką historyczną partii, ale które, według niego, „nie wiążą się [...] z materialistycznym traktowaniem naszych dziejów ani z zastosowaniem metody

<footnote n="96">⁹⁶ Uchwały cyt. za: *Powszechné Zjazdy Historyków Polskich...*, s. 13–14.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna...*, s. 133–136, cyt. ze s. 134.</footnote>

<footnote n="98">⁹⁸ W. Moszczeńska, *Informacja naukowa. Z zagadnień organizacji nauki historycznej*, PH, 1949, nr 1, s. 2.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ Cyt. za: *Powszechné Zjazdy Historyków Polskich...*, s. 49–50.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ Cyt. za: tamże, s. 33–34.</footnote>
materialistyczno-historycznej do badań historycznych”<fnref n="101" />. Na poparcie swego wywodu historyk przywołał przedwojenne sowieckie debaty historiograficzne. Nie chodziło o odczytanie historii Rosji wyłącznie z perspektywy rewolucji październikowej. Przeciwnie, materializm historyczny zakłada, że:

Historyk winien badać poszczególne formacje ekonomiczno-społeczne z punktu widzenia wzajemnego stosunku sił i stosunków produkcyjnych, z punktu widzenia walki klas i uzyskać konkretny obraz danej formacji w danej epoce, traktując ją jako pewne ogniw o w łańcuchu rozwijających się społeczeństw ludzkich. Ocena faktów, zjawisk i ludzi danej formacji nie może ulegać wpływowi dnia dzisiejszego, lecz musi być wiązana z warunkami danej epoki<fnref n="102" />.

Świadczy to o istnieniu rozbieżnych koncepcji tego, czym powinna być historia marksistowska. Interpretacja Arnolda pozwalała mu równocześnie zdyskredytować rywali w dyscyplinie, których wymienił z nazwiska, zarzucając im wypaczone rozumienie nowej dominującej metodologii<fnref n="103" />.

W kontekście ideologizacji całej twórczości kulturalnej takich kontrowersji nie rozstrzygano wyłącznie w przestrzeni naukowej czy intelektualnej, ale również za pośrednictwem instancji publicznych<fnref n="104" />.

Skrajna dominacja polityczna oznacza dla świata artystycznego i intelektualnego zniknięcie wewnętrznych regulacji (kontrola i preferencje ze strony środowiska) na rzecz zewnętrznych mechanizmów kontroli (cenzura, publiczne piętnoowanie, zakazy czy wręcz aresztowania i deportacje). Spory intelektualne czy literackie klótnie przestają być sposobem regulowania środowiska zawodowego, by stać się elementem eliminacji<fnref n="105" />.

Arnold, który był historykiem partyjnym (choć nie działał przed wojną), a zarazem wykładowcą na UW od początku lat 20., przywołał tu argument (kontekstualizacji historycznej), który zaczerpnął z dawnej historii dyscypliny. Tak zdefiniowane marksistowskie podejście do historii nie sprowadzało się do ideologicznej partyjnej wykładni i miało szansę trafić do przekonania zawodowych historyków, również tych, którzy nie podzielali orientacji intelektualnych autora. Koncepcje marksizmu, czyli dominującej ideologii, różniły się więc zależnie od pozycji, jaką w obrębie dyscypliny zajmowali ci, którzy je przedsta-

<footnote n="101">¹⁰¹ Cyt. za: tamże, s. 59.</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² Cyt. za: tamże, s. 61.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Cytując Witolda Kulę, który w tekście omawiającym konferencję w Otwocku opublikowanym w „Myśli Filozoficznej” (czasopiśmie wydawanym w czasach stalinowskich), pisze o ukrytych pod marksistowską terminologią „pracach jednoznacznie reakcyjnych”, które należałyoby „zdemaskować”, Rafał Stobiecki zastanawia się, czy „autor tych słów zdawał sobie sprawę, jakie mogły być konsekwencje takich deklaracji w stalinowskiej Polsce”; zob. tenże, *Historiografia PRL: ani dobra...*, s. 238.</footnote>

<footnote n="104">¹⁰⁴ G. Sapiro, *La raison littéraire. Le champ littéraire français sous l'Occupation (1940-1944)*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 111, 1996, nr 1, s. 11.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ F. Matonti, *Kołakowski le Polonais, au miroir français. Dialogue avec Krzysztof Pomian*, „Archives de sciences sociales des religions” 2014, nr 166, s. 21 (tłum. JL).</footnote>
materialistyczno-historycznej do badań historycznych”<fnref n="101" />. Na poparcie swego wywodu historyk przywołał przedwojenne sowieckie debaty historiograficzne. Nie chodziło o odczytanie historii Rosji wyłącznie z perspektywy rewolucji październikowej. Przeciwnie, materializm historyczny zakłada, że:

> Historyk winien badać poszczególne formacje ekonomiczno-społeczne z punktu widzenia wzajemnego stosunku sił i stosunków produkcyjnych, z punktu widzenia walki klas i uzyskać konkretny obraz danej formacji w danej epoce, traktując ją jako pewne ognito w łańcuchu rozwijających się społeczeństw ludzkich. Ocena faktów, zjawisk i ludzi danej formacji nie może ulegać wpływowi dnia dzisiejszego, lecz musi być wiązana z warunkami danej epoki<fnref n="102" />.

Świadczy to o istnieniu rozbieżnych koncepcji tego, czym powinna być historia marksistowska. Interpretacja Arnolda pozwalała mu równocześnie zdyskredytować rywali w dyscyplinie, których wymienił z nazwiska, zarzucając im wypaczone rozumienie nowej dominującej metodologii<fnref n="103" />.

W kontekście ideologizacji całej twórczości kulturalnej takich kontrowersji nie rozstrzygano wyłącznie w przestrzeni naukowej czy intelektualnej, ale również za pośrednictwem instancji publicznych<fnref n="104" />.

> Skrajna dominacja polityczna oznacza dla świata artystycznego i intelektualnego zniknięcie wewnętrznych regulacji (kontrola i preferencje ze strony środowiska) na rzecz zewnętrznych mechanizmów kontroli (cenzura, publiczne piętnoowanie, zakazy czy wręcz aresztowania i deportacje). Spory intelektualne czy literackie klótnie przestają być sposobem regulowania środowiska zawodowego, by stać się elementem eliminacji<fnref n="105" />.

Arnold, który był historykiem partyjnym (choć nie działał przed wojną), a zarazem wykładowcą na UW od początku lat 20., przywołał tu argument (kontekstualizacji historycznej), który zaczerpnął z dawnej historii dyscypliny. Tak zdefiniowane marksistowskie podejście do historii nie sprowadzało się do ideologicznej partyjnej wykładni i miało szansę trafić do przekonania zawodowych historyków, również tych, którzy nie podzielali orientacji intelektualnych autora. Koncepcje marksizmu, czyli dominującej ideologii, różniły się więc zależnie od pozycji, jaką w obrębie dyscypliny zajmowali ci, którzy je przedsta-

<footnote n="101">¹⁰¹ Cyt. za: tamże, s. 59.</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² Cyt. za: tamże, s. 61.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Cytując Witolda Kulę, który w tekście omawiającym konferencję w Otwocku opublikowanym w „Myśli Filozoficznej” (czasopiśmie wydawanym w czasach stalinowskich), pisze o ukrytych pod marksistowską terminologią „pracach jednoznacznie reakcyjnych”, które należałyoby „zdemaskować”, Rafał Stobiecki zastanawia się, czy „autor tych słów zdawał sobie sprawę, jakie mogły być konsekwencje takich deklaracji w stalinowskiej Polsce”; zob. tenże, *Historiografia PRL: ani dobra...*, s. 238.</footnote>

<footnote n="104">¹⁰⁴ G. Sapiro, *La raison littéraire. Le champ littéraire français sous l'Occupation (1940-1944)*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 111, 1996, nr 1, s. 11.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ F. Matonti, *Kołakowski le Polonais, au miroir français. Dialogue avec Krzysztof Pomian*, „Archives de sciences sociales des religions” 2014, nr 166, s. 21 (tłum. JL).</footnote>
wiali. Konkretne treści „jedynej metodologii” mogą zatem ewoluować zgodnie ze zmieniającym się wewnętrznym układem sił w dyscyplinie.

Kontury marksistowskiej historii zarysowały się wyraźniej przy okazji I Kongresu Nauki Polskiej, na którym zaznaczył się też wpływ na dyscyplinę historyków partyjnych. Zorganizowany w Warszawie latem 1951 r. kongres miał zamanifestować zakończenie instytucjonalnych reform polskiej nauki wzorowanych na modelu sowieckim – Towarzystwo Naukowe Warszawskie i Polska Akademia Umiejętności zostały zredukowane do minimum i zapowiedziano utworzenie Polskiej Akademii Nauk. Referat podsekcji historycznej sekcji nauk społecznych i humanistycznych wygłosiła Żanna Kormanowa, uosabiająca wówczas politykę historyczną partii w obrębie dyscypliny. Tekst wystąpienia został jednak napisany przez zespół historyków, wśród których byli Stanisław Arnold, Nina Assorodobraj, Rafał Gerber, Stefan Kieniewicz, Aleksander Gieysztor i Tadeusz Manteuffel – wszyscy popierający „nową historię” inspirowaną marksizmem, nawet jeśli co innego przez nią rozumieli. Dyscyplina historyczna mówiła tu jednym głosem, inaczej niż na zjeździe wrocławskim, którego organizacja potwierdziła podziały między historykami z długim stażem zawodowym a nowicjuszami. Przemawiała partyjna historyczka, ale treść jej wystąpienia była uzgadniana z historykami bezpartyjnymi (Kieniewiczem, Gieysztorem i Manteufflem). Referat stał się więc deklaracją poparcia polityki historycznej partii, wyrażoną w imieniu całej dyscypliny: „Historia nie oparta o metodologię marksistowską, budowana nie na założeniach materializmu historycznego, jest naukowo bezpłodna. Nie jest nauką w pełnym słowa tego znaczeniu”<fnref n="106" />. Metodologia badań historycznych zajmowała w referacie kuczowe miejsce. Niczego z góry nie odrzucając, zaproponowano przegląd polskiej historiografii przedwojennej i podzielenie jej na „postępową” i „reakcyjną”, na prace i autorów mieszczących się w nowych ramach – nierozerwalnie ideologicznych i naukowych – i innych, których trzeba zakazać. Prelegentka uznała w ten sposób wkład wcześniejszych dzieł w poznanie faktów historycznych i doceniła pozytywistyczny charakter historiografii burżuazyjnej, której uosobieniem byli autorzy tacy, jak Joachim Lelewel. Ten ostatni, potomek pruskiej szlachty, wykładał historię na uniwersytecie w Wilnie, w 1830 r. został posłem na Sejm Królestwa Polskiego, następnie uczestniczył w powstaniu listopadowym 1830-1831, po czym się na wygnanie do Paryża i Brukseli. Opublikował tam swoje najważniejsze dzieła historyczne, poświęcone dziejom Polski analizowanym przez pryzmat walki narodowowyzwoleńczej, co było stałym motywem polskiego romantyzmu dziewiętnastowiecznego. Dzięki swojej metodzie krytycznej analizy źródeł został uznany za pierwszego polskiego profesjonalnego historyka. Mimo że jego dorobek oceniano jako mało „rewolucyjny”, to był autorem wybitnym, jednym z twórców polskiej nauki historycznej. Jego

<footnote n="106">106 Ż. Kormanowa, *Referat podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych na I Kongres Nauki Polskiej*, KH, 1950/1951, nr 3–4, s. 253 i n.</footnote>
wiali. Konkretne treści „jedynej metodologii” mogą zatem ewoluować zgodnie ze zmieniającym się wewnętrznym układem sił w dyscyplinie.

Kontury marksistowskiej historii zarysowały się wyraźniej przy okazji I Kongresu Nauki Polskiej, na którym zaznaczył się też wpływ na dyscyplinę historyków partyjnych. Zorganizowany w Warszawie latem 1951 r. kongres miał zamanifestować zakończenie instytucjonalnych reform polskiej nauki wzorowanych na modelu sowieckim – Towarzystwo Naukowe Warszawskie i Polska Akademia Umiejętności zostały zredukowane do minimum i zapo-wiedziano utworzenie Polskiej Akademii Nauk. Referat podsekcji historycz-nej sekcji nauk społecznych i humanistycznych wygłosiła Żanna Kormanowa, uosabiająca wówczas politykę historyczną partii w obrębie dyscypliny. Tekst wystąpienia został jednak napisany przez zespół historyków, wśród których byli Stanisław Arnold, Nina Assorodobraj, Rafał Gerber, Stefan Kieniewicz, Aleksander Gieysztor i Tadeusz Manteuffel – wszyscy popierający „nową historię” inspirowaną marksizmem, nawet jeśli co innego przez nią rozumieli. Dyscyplina historyczna mówiła tu jednym głosem, inaczej niż na zjeździe wrocławskim, którego organizacja potwierdziła podziały między historykami z długim sta-żem zawodowym a nowicjuszami. Przemawiała partyjna historyczka, ale treść jej wystąpienia była uzgadniana z historykami bezpartyjnymi (Kieniewiczem, Gieysztorem i Manteufflem). Referat stał się więc deklaracją poparcia polityki historycznej partii, wyrażoną w imieniu całej dyscypliny: „Historia nie oparta o metodologię marksistowską, budowana nie na założeniach materializmu historycznego, jest naukowo bezpłodna. Nie jest nauką w pełnym słowa tego znaczeniu”<fnref n="106" />. Metodologia badań historycznych zajmowała w referacie klu-czowe miejsce. Niczego z góry nie odrzucając, zaproponowano przegląd polskiej historiografii przedwojennej i podzielenie jej na „postępową” i „reakcyjną”, na prace i autorów mieszczących się w nowych ramach – nierozerwalnie ideolo-gicznych i naukowych – i innych, których trzeba zakazać. Prelegentka uznała w ten sposób wkład wcześniejszych dzieł w poznanie faktów historycznych i doceniła pozytywistyczny charakter historiografii burżuazyjnej, której uoso-bieniem byli autorzy tacy, jak Joachim Lelewel. Ten ostatni, potomek pruskiej szlachty, wykładał historię na uniwersytecie w Wilnie, w 1830 r. został posłem na Sejm Królestwa Polskiego, następnie uczestniczył w powstaniu listopadowym 1830-1831, po czym się na wygnanie do Paryża i Brukseli. Opublikował tam swoje najważniejsze dzieła historyczne, poświęcone dziejom Polski anali-zowanym przez pryzmat walki narodowowyzwoleńczej, co było stałym moty-wem polskiego romantyzmu dziewiętnastowiecznego. Dzięki swojej metodzie krytycznej analizy źródeł został uznany za pierwszego polskiego profesjonal-nego historyka. Mimo że jego dorobek oceniano jako mało „rewolucyjny”, to był autorem wybitnym, jednym z twórców polskiej nauki historycznej. Jego

<footnote n="106">106 Ż. Kormanowa, Referat podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych na I Kon-gres Nauki Polskiej, KH, 1950/1951, nr 3–4, s. 253 i n.</footnote>
„przejęcie” pozwalało historykom partyjnym na włączenie marksistowskiego podejścia w tradycję polskiej historiografii i wcześniejszą historię dyscypliny, a jednocześnie potępienie reakcyjnej historiografii międzywojennej<fnref n="107" />. Ta ostatnia była odrzucana z powodu antysowietyzmu i pobłażliwości dla burżuazyjnego porządku. Osądy polityczne mieszały się z naukowymi, II Rzeczpospolita opisana została jako państwo imperialistyczne, kapitalistyczne, prozachodnie i nacjonalistyczne. Międzywojenną naukę historyczną sprowadziła Kormanowa do „pseudonaukowego mitu”, zatruwającego masy nacjonalizmem i klerykali-zmem. O ile nie można już było ignorować nowej marksistowskiej metodologii pod groźbą marginalizacji w obrębie dyscypliny oraz sankcji (zakaz publikacji lub utrata pracy), o tyle do prac „postępowych” zaliczano odtąd dzieła polskich autorów sprzed czasów Polski Ludowej, a nawet sprzed oryginalnego wydania Kapitału. Podstawy metodologii pozostawały jednak nieprecyzyjne. Z referatu na I Kongres Nauki Polskiej wynika przede wszystkim, że marksistowska histo-ria Polski miała być pisana z punktu widzenia klasy robotniczej i mas pracu-jących, co oznaczało w praktyce zgodność z pismami Lenina i Stalina, a ogól-niej z deklaracjami kierownictwa partii – w tekście wielokrotnie cytowany jest zresztą I sekretarz Bolesław Bierut.

Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich w Otwocku zimą 1951/1952 r. była momentem przełomowym w ideologizacji dyscypliny historycznej. Uznana za „jedną z najczarniejszych kart w powojennych dzie-jach polskiej humanistyki, jest dobitnym przykładem postępującego od końca lat czterdziestych procesu zniewolenia historiografii”<fnref n="108" />. W Otwocku, inaczej niż na zjeździe PTH we Wrocławiu, nie zaproszono do dyskusji zwolenników „starej historii” (zwłaszcza Wojciechowskiego i Konopczyńskiego). Na tej konferencji sprecyzowano stosowanie metodologii marksistowskiej w refe-ratach i dyskusjach, w których reinterpretowano całą historię narodową, od średniowiecza po II wojnę światową, w obecności historyków sowieckich<fnref n="109" />. Wiele mówiący jest fakt, że obrady zamykał w imieniu dyscypliny Manteuffel (ówczesny prezes PTH), a nie któryś z historyków partyjnych, np. Kormanowa. Osobiste zaangażowanie Manteuffla w Otwocku oznaczało opowiedzenie się dyscypliny historycznej – już nie tylko historyków partyjnych – po stronie wła-dzy. W przemówieniu inauguracyjnym Manteuffel potwierdził konieczność powiązania pracy historyków z „potrzebami i życiem narodu”, co w ówczesnej terminologii oznaczało włączenie się w realizację politycznych celów partii<fnref n="110" />. W mowie końcowej zapożyczył zaś partyjną retorykę „zwrotu”, jakim było

<footnote n="107">¹⁰⁷ Na temat „przejęcia” Lelewela przez historyków marksistowskich zob. M. Górny, *Od Lelewela do Smoleińskiego. Spory historiograficzne lat pięćdziesiętych*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 2, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2006, s. 149–177.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 97.</footnote>

<footnote n="109">¹⁰⁹ Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich: przemówienia, referaty, dyskusja, t. 1–2, red. S. Herbst, W. Kula, T. Manteuffel, Warszawa 1953.</footnote>

<footnote n="110">¹¹⁰ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna..., s. 151.*</footnote>
„przejęcie” pozwalało historykom partyjnym na włączenie marksistowskiego podejścia w tradycję polskiej historiografii i wcześniejszą historię dyscypliny, a jednocześnie potępienie reakcyjnej historiografii międzywojennej<fnref n="107" />. Ta ostatnia była odrzucana z powodu antysowietyzmu i pobłażliwości dla burżuazyjnego porządku. Osądy polityczne mieszały się z naukowymi, II Rzeczpospolita opisana została jako państwo imperialistyczne, kapitalistyczne, prozachodnie i nacjonalistyczne. Międzywojenną naukę historyczną sprowadziła Kormanowa do „pseudonaukowego mitu”, zatruwającego masy nacjonalizmem i klerykali-zmem. O ile nie można już było ignorować nowej marksistowskiej metodologii pod groźbą marginalizacji w obrębie dyscypliny oraz sankcji (zakaz publikacji lub utrata pracy), o tyle do prac „postępowych” zaliczano odtąd dzieła polskich autorów sprzed czasów Polski Ludowej, a nawet sprzed oryginalnego wydania Kapitału. Podstawy metodologii pozostawały jednak nieprecyzyjne. Z referatu na I Kongres Nauki Polskiej wynika przede wszystkim, że marksistowska histo-ria Polski miała być pisana z punktu widzenia klasy robotniczej i mas pracu-jących, co oznaczało w praktyce zgodność z pismami Lenina i Stalina, a ogól-niej z deklaracjami kierownictwa partii – w tekście wielokrotnie cytowany jest zresztą I sekretarz Bolesław Bierut.

Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich w Otwocku zimą 1951/1952 r. była momentem przełomowym w ideologizacji dyscypliny historycznej. Uznana za „jedną z najczarniejszych kart w powojennych dzie-jach polskiej humanistyki, jest dobitnym przykładem postępującego od końca lat czterdziestych procesu zniewolenia historiografii”<fnref n="108" />. W Otwocku, inaczej niż na zjeździe PTH we Wrocławiu, nie zaproszono do dyskusji zwolenników „starej historii” (zwłaszcza Wojciechowskiego i Konopczyńskiego). Na tej konferencji sprecyzowano stosowanie metodologii marksistowskiej w refe-ratach i dyskusjach, w których reinterpretowano całą historię narodową, od średniowiecza po II wojnę światową, w obecności historyków sowieckich<fnref n="109" />. Wiele mówiący jest fakt, że obrady zamykał w imieniu dyscypliny Manteuffel (ówczesny prezes PTH), a nie któryś z historyków partyjnych, np. Kormanowa. Osobiste zaangażowanie Manteuffla w Otwocku oznaczało opowiedzenie się dyscypliny historycznej – już nie tylko historyków partyjnych – po stronie wła-dzy. W przemówieniu inauguracyjnym Manteuffel potwierdził konieczność powiązania pracy historyków z „potrzebami i życiem narodu”, co w ówczesnej terminologii oznaczało włączenie się w realizację politycznych celów partii<fnref n="110" />. W mowie końcowej zapożyczył zaś partyjną retorykę „zwrotu”, jakim było

<footnote n="107">¹⁰⁷ Na temat „przejęcia” Lelewela przez historyków marksistowskich zob. M. Górny, *Od Lelewela do Smoleińskiego. Spory historiograficzne lat pięćdziesiętych*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 2, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2006, s. 149–177.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 97.</footnote>

<footnote n="109">¹⁰⁹ Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich: przemówienia, referaty, dyskusja, t. 1–2, red. S. Herbst, W. Kula, T. Manteuffel, Warszawa 1953.</footnote>

<footnote n="110">¹¹⁰ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna..., s. 151.*</footnote>
przyjęcie przez historyków metodologii marksistowskiej: „Mogliśmy stwierdzić wszyscy, że marksizm przestano traktować na ogół w sposób jedynie deklaratywny i że stał się on w rzeczywistości dla większości uczestników stosowaną na co dzień metodą naukową”<fnref n="111" />.

Zdefiniowana w Otwocku metodologia opierała się przede wszystkim na kwestii słownictwa. Walka klas stała się podstawowym elementem analizy procesu historycznego, motorem historii, a więc i postępu. Klasy robotnicza i chłopska awansowały do rangi głównych aktorów narracji historycznej. Historia wydarzeniowa ustąpiła miejsca analizie ewolucji struktur gospodarczych i społecznych w perspektywie długiego trwania. „Wielcy ludzie” trafiali na drugi plan, zdyskredytowani jako przedstawiciele klas posiadających i burżuazji. Polscy historycy podjęli narzucane im tematy badań zgodne z polityką legitymizacji partii: historia „ruchu robotniczego” zlewająca się z historią samej partii stała się popularną specjalnością, pojawiło się też wiele dzieł z historii gospodarczej i społecznej poświęconych początkom przemysłu. Historyków zachęcano do legitymizowania nowej sytuacji geopolitycznej Polski, zarzucenia prac na temat przyłączonych do ZSRR Kresów Wschodnich i poszukiwania kolebki państwa polskiego raczej na Zachodzie. Historia stała się nauką władzy.

Dla chcących uprawiać historię w Polsce Ludowej poza marksizmem nie istniał już więc żaden inny kierunek naukowy. Historycy historiografii doszli do wniosku, że nawet jeśli konferencja w Otwocku bez wątpienia oznaczała podporządkowanie nauki historycznej partii w czasach stalinowskich, to doprowadziła do kompromisu między władzą polityczną i zawodowymi historykami, między partyjnymi historykami i badaczami przywiązanymi do autonomii dyscypliny. Według Stobieckiego Otwock był porażką najbardziej dogmatycznych historyków komunistycznych, którym nie udało się wprowadzić w Polsce modelu sowieckiego po przegranej walce o władzę w obrębie dyscypliny, jaka toczyła się od końca lat 40.<fnref n="112" /> Grupa ta, nie dysponując zasobami akademickimi pozwalającymi na skuteczne działanie w polu naukowym, nie była w stanie podważyć przywództwa w dyscyplinie warszawskich historyków akademickich, którzy z kolei dysponowali większymi zasobami akademickimi i zdecydowali się na rezygnację ze znacznej części osiągnięć historiografii przedwojennej w zamian za utrzymanie zdobytej po wojnie pozycji władzy. Poparcie ze strony historyków ZSRR w Otwocku wzmacniało jeszcze tę pozycję. Innymi słowy:

> Największe autorytety środowiska historycznego gotowe były bronić jego tożsamości i w imię tego pójść na kompromis z władzą. Ceną tego kompromisu była niemal powszechna, z nielicznymi wyjątkami, akceptacja przez środowisko metodologii marksizmu-leninizmu, przy czym, jak się później okazało, w przypadku części uczestników była to akceptacja jedynie deklaratywna<fnref n="113" />.

<footnote n="111">¹¹¹ T. Manteuffel, *Zamknięcie konferencji*, w: *Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich...*, t. 2, s. 561–564, cyt. ze s. 562.</footnote>

<footnote n="112">¹¹² R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra...*, s. 114–115.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ Tamże, s. 127.</footnote>
przyjęcie przez historyków metodologii marksistowskiej: „Mogliśmy stwierdzić wszyscy, że marksizm przestano traktować na ogół w sposób jedynie deklaratywny i że stał się on w rzeczywistości dla większości uczestników stosowaną na co dzień metodą naukową”<fnref n="111" />.

Zdefiniowana w Otwocku metodologia opierała się przede wszystkim na kwestii słownictwa. Walka klas stała się podstawowym elementem analizy procesu historycznego, motorem historii, a więc i postępu. Klasy robotnicza i chłopska awansowały do rangi głównych aktorów narracji historycznej. Historia wydarzeniowa ustąpiła miejsca analizie ewolucji struktur gospodarczych i społecznych w perspektywie długiego trwania. „Wielcy ludzie” trafiali na drugi plan, zdyskredytowani jako przedstawiciele klas posiadających i burżuazji. Polscy historycy podjęli narzucane im tematy badań zgodne z polityką legitymizacji partii: historia „ruchu robotniczego” zlewająca się z historią samej partii stała się popularną specjalnością, pojawiło się też wiele dzieł z historii gospodarczej i społecznej poświęconych początkom przemysłu. Historyków zachęcano do legitymizowania nowej sytuacji geopolitycznej Polski, zarzucenia prac na temat przyłączonych do ZSRR Kresów Wschodnich i poszukiwania kolebki państwa polskiego raczej na Zachodzie. Historia stała się nauką władzy.

Dla chcących uprawiać historię w Polsce Ludowej poza marksizmem nie istniał już więc żaden inny kierunek naukowy. Historycy historiografii doszli do wniosku, że nawet jeśli konferencja w Otwocku bez wątpienia oznaczała podporządkowanie nauki historycznej partii w czasach stalinowskich, to doprowadziła do kompromisu między władzą polityczną i zawodowymi historykami, między partyjnymi historykami i badaczami przywiązanymi do autonomii dyscypliny. Według Stobieckiego Otwock był porażką najbardziej dogmatycznych historyków komunistycznych, którym nie udało się wprowadzić w Polsce modelu sowieckiego po przegranej walce o władzę w obrębie dyscypliny, jaka toczyła się od końca lat 40.<fnref n="112" /> Grupa ta, nie dysponując zasobami akademickimi pozwalającymi na skuteczne działanie w polu naukowym, nie była w stanie podważyć przywództwa w dyscyplinie warszawskich historyków akademickich, którzy z kolei dysponowali większymi zasobami akademickimi i zdecydowali się na rezygnację ze znacznej części osiągnięć historiografii przedwojennej w zamian za utrzymanie zdobytej po wojnie pozycji władzy. Poparcie ze strony historyków ZSRR w Otwocku wzmacniało jeszcze tę pozycję. Innymi słowy:

> Największe autorytety środowiska historycznego gotowe były bronić jego tożsamości i w imię tego pójść na kompromis z władzą. Ceną tego kompromisu była niemal powszechna, z nielicznymi wyjątkami, akceptacja przez środowisko metodologii marksizmu-leninizmu, przy czym, jak się później okazało, w przypadku części uczestników była to akceptacja jedynie deklaratywna<fnref n="113" />.

<footnote n="111">¹¹¹ T. Manteuffel, *Zamknięcie konferencji*, w: *Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich...*, t. 2, s. 561–564, cyt. ze s. 562.</footnote>

<footnote n="112">¹¹² R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra...*, s. 114–115.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ Tamże, s. 127.</footnote>
Istotnie, w publikacjach historyków Polski Ludowej sięganie po meto-
dologię marksistowską wydaje się czasem zabiegiem kosmetycznym, wraz
z obowiązkową siatką interpretacyjną koncentrującą się wokół pojęć postępu
i walki klasowej, skupianiem się na problemach gospodarczych i społecznych
oraz kilkoma nieuniknionymi cytatami z klasyków (Marksa, Engelsa, Lenina
i Stalina)<fnref n="114" />. W artykule od redakcji „Kwartalnika Historycznego” ubolewano
w 1953 r., że pomimo otwockiej konferencji niektórzy historycy nadal nie znają
metodologii marksistowskiej i „kamuflują” swoje niemarksistowskie analizy pod
marksistowską terminologią (co świadczy o tym, że zrozumieli nowe reguły
gry)<fnref n="115" />. Co znamienne, w artykułach publikowanych na łamach „Kwartalnika
Historycznego” na przełomie lat 40. i 50. poświęconych celom i metodom
badań historycznych zadowalano się pisaniem o „zasadach marksizmu-lenini-
zmu” i nauczaniu „klasyków marksizmu-leninizmu”, nigdy nie starając się jasno
owych zasad zdefiniować. Ta niejednoznaczność spełniała bowiem dwie funk-
cje. Poza dyscypliną historyczną ułatwiała dostosowanie się do zmian orientacji
w partii, która – jako emanacja klasy robotniczej – „robi” historię. W obrębie
dyscypliny z kolei pozwalała zajmującym kluczowe pozycje na decydowanie,
co jest, a co nie jest zgodne z marksizmem-leninizmem. Dawało im to władzę
w dyscyplinie poprzez kontrolowanie najważniejszych form uznawania osiągnięć
naukowych (definiowania głównych projektów badawczych, organizacji wyda-
rzeń naukowych, publikacje, itp.). Rzeczywiście „niejednoznaczność związana
z definicją dyscypliny może faworyzować tych badaczy, którzy dysponują środ-
kami, głównie instytucjonalnymi, aby narzucić definicję odpowiadającą swoim
interesom, swojej praktyce naukowej”<fnref n="116" />. W rezultacie grupa naukowców, któ-
rzy wraz z Manteufflem kierowali IH PAN w 1953 r., zmuszona była co prawda
przyjąć „jedyną naukową metodologię”, ale ich pozycja pozwalała im wpływać
na określenie jej ram. Badanie źródeł pozostało podstawowym wyznacznikiem
zawodu historyka<fnref n="117" />. Poza tym prace historyków cenzurowano przede wszyst-
kim w obrębie dyscypliny – nad poprawnością ideologiczną czuwała dyrekcja
IH PAN, komitety redakcyjne czasopism i redaktorzy serii wydawniczych<fnref n="118" />.
Powierzenie cenzury historykom, czyli innym naukowcom, minimalizowało rolę
Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, i świadczyło o zacho-
waniu pewnej autonomii dyscypliny, która mogła sama siebie kontrolować.
Przy czym autorzy prac uznanych za niepoprawne mieli możliwość ich obrony
w gronie naukowców, a nie przed urzędnikami cenzury. To wyjątkowa sytuacja
w porównaniu z innymi dyscyplinami, jak socjologia, która znikła z programu

<footnote n="114">¹¹⁴ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna...*</footnote>

<footnote n="115">¹¹⁵ O powiązanie polskiej nauki historycznej z nowym życiem narodu, KH, 1953, nr 1, s. 9–32.</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ F. Poupeau, dz. cyt., s. 24 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ Z. Romek, *Zinstytucjonalizowana autocenzura historyków polskich w czasach stalinowskich*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 3, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2008, s. 105–142.</footnote>

<footnote n="118">¹¹⁸ Tenże, *Cenzura a nauka historyczna...*</footnote>
Istotnie, w publikacjach historyków Polski Ludowej sięganie po meto-
dologię marksistowską wydaje się czasem zabiegiem kosmetycznym, wraz
z obowiązkową siatką interpretacyjną koncentrującą się wokół pojęć postępu
i walki klasowej, skupianiem się na problemach gospodarczych i społecznych
oraz kilkoma nieuniknionymi cytatami z klasyków (Marksa, Engelsa, Lenina
i Stalina)<fnref n="114" />. W artykule od redakcji „Kwartalnika Historycznego” ubolewano
w 1953 r., że pomimo otwockiej konferencji niektórzy historycy nadal nie znają
metodologii marksistowskiej i „kamuflują” swoje niemarksistowskie analizy pod
marksistowską terminologią (co świadczy o tym, że zrozumieli nowe reguły
gry)<fnref n="115" />. Co znamienne, w artykułach publikowanych na łamach „Kwartalnika
Historycznego” na przełomie lat 40. i 50. poświęconych celom i metodom
badań historycznych zadowalano się pisaniem o „zasadach marksizmu-lenini-
zmu” i nauczaniu „klasyków marksizmu-leninizmu”, nigdy nie starając się jasno
owych zasad zdefiniować. Ta niejednoznaczność spełniała bowiem dwie funk-
cje. Poza dyscypliną historyczną ułatwiała dostosowanie się do zmian orientacji
w partii, która – jako emanacja klasy robotniczej – „robi” historię. W obrębie
dyscypliny z kolei pozwalała zajmującym kluczowe pozycje na decydowanie,
co jest, a co nie jest zgodne z marksizmem-leninizmem. Dawało im to władzę
w dyscyplinie poprzez kontrolowanie najważniejszych form uznawania osiągnięć
naukowych (definiowania głównych projektów badawczych, organizacji wyda-
rzeń naukowych, publikacje, itp.). Rzeczywiście „niejednoznaczność związana
z definicją dyscypliny może faworyzować tych badaczy, którzy dysponują środ-
kami, głównie instytucjonalnymi, aby narzucić definicję odpowiadającą swoim
interesom, swojej praktyce naukowej”<fnref n="116" />. W rezultacie grupa naukowców, któ-
rzy wraz z Manteufflem kierowali IH PAN w 1953 r., zmuszona była co prawda
przyjąć „jedyną naukową metodologię”, ale ich pozycja pozwalała im wpływać
na określenie jej ram. Badanie źródeł pozostało podstawowym wyznacznikiem
zawodu historyka<fnref n="117" />. Poza tym prace historyków cenzurowano przede wszyst-
kim w obrębie dyscypliny – nad poprawnością ideologiczną czuwała dyrekcja
IH PAN, komitety redakcyjne czasopism i redaktorzy serii wydawniczych<fnref n="118" />.
Powierzenie cenzury historykom, czyli innym naukowcom, minimalizowało rolę
Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, i świadczyło o zacho-
waniu pewnej autonomii dyscypliny, która mogła sama siebie kontrolować.
Przy czym autorzy prac uznanych za niepoprawne mieli możliwość ich obrony
w gronie naukowców, a nie przed urzędnikami cenzury. To wyjątkowa sytuacja
w porównaniu z innymi dyscyplinami, jak socjologia, która znikła z programu

<footnote n="114">¹¹⁴ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna...*</footnote>

<footnote n="115">¹¹⁵ O powiązanie polskiej nauki historycznej z nowym życiem narodu, KH, 1953, nr 1, s. 9–32.</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ F. Poupeau, dz. cyt., s. 24 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ Z. Romek, *Zinstytucjonalizowana autocenzura historyków polskich w czasach stalinowskich*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 3, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2008, s. 105–142.</footnote>

<footnote n="118">¹¹⁸ Tenże, *Cenzura a nauka historyczna...*</footnote>
studiów uniwersyteckich na przełomie lat 40. i 50., czy filozofia, bardziej podporządkowana imperatywom ideologicznym, czy też nauki historyczne w innych krajach bloku wschodniego (od ZSRR począwszy)$^{119}$.

Chociaż konferencja w Otwocku była sukcesem z punktu widzenia partii, ponieważ dyscyplina historyczna uznała za jedyną metodologię o wyraźnie ideologicznych podstawach, to jednak pochodzący spoza dyscypliny wymóg ideologizacji stał się dzięki jego modyfikacji zasobem dla rzeczników odnowy historiografii. Nowy kontekst ideologiczny w PRL pozwolił zwolennikom marksizmu naukowego wzmocnić pozycję w obrębie dyscypliny przez zburzenie ustalonych hierarchii i uprawomocnienie naukowego zainteresowania „zapomnianymi” klasami historii. Dla historyków, którzy po wojnie pragnęli zająć się nowymi zagadnieniami badawczymi, zwłaszcza w zakresie gospodarczej i społecznej historii średniowiecza, dyskredytacja historii wydarzeń i nobilitacja „historii mas” jako nowego kanonu metodologicznego dawała szansę na instytucjonalne wsparcie tych nowych badań. W zmiennej konfiguracji politycznej połowy lat 50. innowacyjne aspiracje naukowe znalazły sposób, by uwolnić się z ortodoksyjnego marksizmu, nawiązując do osiągnięć francuskiej szkoły „Annales”, która – odrzucana w poprzedniej konfiguracji$^{120}$ – po destalinizacji okazała się zgodna z metodologią marksistowską. Tak w ZSRR, jak i w Polsce ukazały się wówczas w czasopismach historycznych artykuły poświęcone pracom Marca Blocha czy Luciena Febvre’a. W Polsce pierwszymi historykami podkreślającymi podobieństwa między podejściem marksistowskim i szkołą „Annales” byli Marian Henryk Serejski i Witold Kula. Stało się to mostem łączącym historiografie po dwóch stronach żelaznej kurtyny. Polskim historykom pozwoliło zaś uzyskać wiarygodność zarówno w oczach władz komunistycznych, ale i historyków zachodnich$^{121}$. W koniunkturze destalinizacji związki te zinstytucjonalizowały się i do 6. sekcji École pratique des hautes études – po śmierci Luciena Febvre’a kierowanej przez Fernanda Braudela – pielgrzymowali polscy historycy podróżujący na Zachód. Formalne przyjęcie przez polskich historyków „jedynej naukowej metodologii” nie przeszkadzało neitherym próbować ją obejść w ten czy inny sposób. Jak zauważył John Connelly: „Na ironię zakrawa, że właśnie ci, którzy brali Marksa najbardziej serio, jak historycy Witold Kula, Marian Małowist czy Stefan Kieniewicz, okazali się najbardziej oporni wobec traktowania marksizmu jak ortodoksji”$^{122}$.

Sytuacja była jednak odmienna w przypadku historii najnowszej. W Otwocku Tadeusz Daniszewski, kierownik Wydziału Historii Partii, zaatakował Henryka

<footnote>$^{119}$ Na temat rozwoju akademickiej socjologii w PRL zob. J. Bielecka-Prus, *The Social Roles of Polish Sociologists after 1945*, „Comparative Sociology” 10, 2011, nr 5, s. 735–765.</footnote>

<footnote>$^{120}$ „Kwartalnik Historyczny” opublikował np. tłumaczenie artykułu Jacques’a Blota (pseudonim François Fureta) z 30. numeru „Nouvelle Critique” z 1951 r.: *Rewizjonizm historyczny albo szkola Annales* (KH, 1952, s. 92–103).</footnote>

<footnote>$^{121}$ P. Pleskot, dz. cyt.</footnote>

<footnote>$^{122}$ J. Connelly, dz. cyt., s. 263.</footnote>
studiów uniwersyteckich na przełomie lat 40. i 50., czy filozofia, bardziej podporządkowana imperatywom ideologicznym, czy też nauki historyczne w innych krajach bloku wschodniego (od ZSRR począwszy)$^{119}$.

Chociaż konferencja w Otwocku była sukcesem z punktu widzenia partii, ponieważ dyscyplina historyczna uznała za jedyną metodologię o wyraźnie ideologicznych podstawach, to jednak pochodzący spoza dyscypliny wymóg ideologizacji stał się dzięki jego modyfikacji zasobem dla rzeczników odnowy historiografii. Nowy kontekst ideologiczny w PRL pozwolił zwolennikom marksizmu naukowego wzmocnić pozycję w obrębie dyscypliny przez zburzenie ustalonych hierarchii i uprawomocnienie naukowego zainteresowania „zapomnianymi” klasami historii. Dla historyków, którzy po wojnie pragnęli zająć się nowymi zagadnieniami badawczymi, zwłaszcza w zakresie gospodarczej i społecznej historii średniowiecza, dyskredytacja historii wydarzeń i nobilitacja „historii mas” jako nowego kanonu metodologicznego dawała szansę na instytucjonalne wsparcie tych nowych badań. W zmiennej konfiguracji politycznej połowy lat 50. innowacyjne aspiracje naukowe znalazły sposób, by uwolnić się z ortodoksyanego marksizmu, nawiązując do osiągnięć francuskiej szkoły „Annales”, która – odrzucana w poprzedniej konfiguracji$^{120}$ – po destalinizacji okazała się zgodna z metodologią marksistowską. Tak w ZSRR, jak i w Polsce ukazały się wówczas w czasopismach historycznych artykuły poświęcone pracom Marca Blocha czy Luciena Febvre’a. W Polsce pierwszymi historykami podkreślającymi podobieństwa między podejściem marksistowskim i szkołą „Annales” byli Marian Henryk Serejski i Witold Kula. Stało się to mostem łączącym historiografie po dwóch stronach żelaznej kurtyny. Polskim historykom pozwoliło zaś uzyskać wiarygodność zarówno w oczach władz komunistycznych, ale i historyków zachodnich$^{121}$. W koniunkturze destalinizacji związki te zinstytucjonalizowały się i do 6. sekcji École pratique des hautes études – po śmierci Luciena Febvre’a kierowanej przez Fernanda Braudela – pielgrzymowali polscy historycy podróżujący na Zachód. Formalne przyjęcie przez polskich historyków „jedynej naukowej metodologii” nie przeszkadzało neitherym próbować ją obejść w ten czy inny sposób. Jak zauważył John Connelly: „Na ironię zakrawa, że właśnie ci, którzy brali Marksa najbardziej serio, jak historycy Witold Kula, Marian Małowist czy Stefan Kieniewicz, okazali się najbardziej oporni wobec traktowania marksizmu jak ortodoksji”$^{122}$.

Sytuacja była jednak odmienna w przypadku historii najnowszej. W Otwocku Tadeusz Daniszewski, kierownik Wydziału Historii Partii, zaatakował Henryka

<footnote>$^{119}$ Na temat rozwoju akademickiej socjologii w PRL zob. J. Bielecka-Prus, *The Social Roles of Polish Sociologists after 1945*, „Comparative Sociology” 10, 2011, nr 5, s. 735–765.</footnote>

<footnote>$^{120}$ „Kwartalnik Historyczny” opublikował np. tłumaczenie artykułu Jacques’a Blota (pseudonim François Fureta) z 30. numeru „Nouvelle Critique” z 1951 r.: *Rewizjonizm historyczny albo szkola Annales* (KH, 1952, s. 92–103).</footnote>

<footnote>$^{121}$ P. Pleskot, dz. cyt.</footnote>

<footnote>$^{122}$ J. Connelly, dz. cyt., s. 263.</footnote>
Wereszyckiego, ówczesnego profesora Uniwersytetu Wrocławskiego i autora wydanej w 1948 r. *Historii politycznej Polski*<fnref n="123" />. Starcie zawodowego działacza, zawdzięczającego wszystko partii, z uznanym przedwojennym profesorem ilustruje nowe rozdanie w obrębie dyscypliny we wczesnych latach 50. Krytykując książkę Wereszyckiego, Daniszewski zaproponował nowe odczytanie historii politycznej II Rzeczypospolitej, tyle że marksistowska interpretacja procesu historycznego ustąpiła u niego w istocie dyskursowi partyjnemu. Krytyka książki stała się dla niego okazją do zdezawuowania całego politycznego dziedzictwa II RP, a zwłaszcza jej dwóch głównych nurtów, PPS Piłsudskiego i Narodowej Demokracji Dmowskiego. Obie partie potraktował jednakowo, uznając za „burżuazyjne”, niezdolne bronić interesów narodowych. W rzeczywistości dyskredytacja starego porządku była dla PZPR grą o zdobycie pozycji partii zarazem społecznej i narodowej. Dobrze oddają to sformułowania „walka o wyzwolenie społeczne” i „walka o wyzwolenie narodowe”, najczęściej łączone ze sobą w ówczesnym piśmiennictwie partyjnym. Daniszewski starał się również zrehabilitować rolę ZSRR w historii Polski, zarzucając Wereszyckiemu umniejszanie skutków rewolucji październikowej 1917 r., która była, według niego, bezpośrednią przyczyną odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r.: „Dziś bardziej niż kiedykolwiek jest jasne, że bez Rewolucji Październikowej Polska stałaby się kolonią lub półkolonią zwycięskiego imperializmu”<fnref n="124" />. W praktyce stosowanie marksizmu było ściślej związane z „linią partii”<fnref n="125" /> w polskiej historiografii XX w., niż to miało miejsce w przypadku mniej „gorących” okresów, jak historia średniowieczna.

## Na marginesie świata akademickiego – historia najnowsza

Historia najnowsza rzadko była tematem opracowań powstających bezpośrednio po 1945 r. Badania poświęcone II wojnie światowej i wprowadzeniu w Polsce reżimu komunistycznego były wówczas domeną wyspecjalizowanych instytutów, których powstanie podyktowała potrzeba udokumentowania strat spowodowanych niemiecką okupacją oraz wola legitymizacji przyłączenia do Polski ziem zachodnich, należących wcześniej do Niemiec. Utworzono więc *ad hoc* instytucje takie, jak Żydowski Instytut Historyczny, Instytut Zachodni, Komisja Badania

<footnote n="123">¹²³ H. Wereszycki, *Historia polityczna Polski 1864–1918*, Kraków 1947.</footnote>

<footnote n="124">¹²⁴ T. Daniszewski, *Podsumowanie dyskusji nad referatami: „Miejsce i rola polskiego ruchu robotniczego” i „Prawidłowość i specyfika polskiego imperializmu”*, w *Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich...*, t. 2, s. 543–555, cyt. ze s. 553.</footnote>

<footnote n="125">¹²⁵ Wyrażenie wszechobecne w ówczesnym piśmiennictwie jest tu umieszczone w cudzy slowie, ponieważ zdefiniowanie tej „linii” było samo w sobie stałym przedmiotem międzyfrakcyjnych rozgrywek w łonie partii. Wyrażenie odnosi się zatem do zmieniających się w czasie orientacji politycznych. Za niezgodne z „linią partii” władza uznawała wszystko, co wyglądało na podważanie kierowniczej roli PZPR w życiu politycznym.</footnote>
Wereszyckiego, ówczesnego profesora Uniwersytetu Wrocławskiego i autora wydanej w 1948 r. *Historii politycznej Polski*<fnref n="123" />. Starcie zawodowego działacza, zawdzięczającego wszystko partii, z uznanym przedwojennym profesorem ilustruje nowe rozdanie w obrębie dyscypliny we wczesnych latach 50. Krytykując książkę Wereszyckiego, Daniszewski zaproponował nowe odczytanie historii politycznej II Rzeczypospolitej, tyle że marksistowska interpretacja procesu historycznego ustąpiła u niego w istocie dyskursowi partyjnemu. Krytyka książki stała się dla niego okazją do zdezawuowania całego politycznego dziedzictwa II RP, a zwłaszcza jej dwóch głównych nurtów, PPS Piłsudskiego i Narodowej Demokracji Dmowskiego. Obie partie potraktował jednakowo, uznając za „burżuazyjne”, niezdolne bronić interesów narodowych. W rzeczywistości dyskredytacja starego porządku była dla PZPR grą o zdobycie pozycji partii zarazem społecznej i narodowej. Dobrze oddają to sformułowania „walka o wyzwolenie społeczne” i „walka o wyzwolenie narodowe”, najczęściej łączone ze sobą w ówczesnym piśmiennictwie partyjnym. Daniszewski starał się również zrehabilitować rolę ZSRR w historii Polski, zarzucając Wereszyckiemu umniejszanie skutków rewolucji październikowej 1917 r., która była, według niego, bezpośrednią przyczyną odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r.: „Dziś bardziej niż kiedykolwiek jest jasne, że bez Rewolucji Październikowej Polska stałaby się kolonią lub półkolonią zwycięskiego imperializmu”<fnref n="124" />. W praktyce stosowanie marksizmu było ściślej związane z „linią partii”<fnref n="125" /> w polskiej historiografii XX w., niż to miało miejsce w przypadku mniej „gorących” okresów, jak historia średniowieczna.

## Na marginesie świata akademickiego – historia najnowsza

Historia najnowsza rzadko była tematem opracowań powstających bezpośrednio po 1945 r. Badania poświęcone II wojnie światowej i wprowadzeniu w Polsce reżimu komunistycznego były wówczas domeną wyspecjalizowanych instytutów, których powstanie podyktowała potrzeba udokumentowania strat spowodowanych niemiecką okupacją oraz wola legitymizacji przyłączenia do Polski ziem zachodnich, należących wcześniej do Niemiec. Utworzono więc *ad hoc* instytucje takie, jak Żydowski Instytut Historyczny, Instytut Zachodni, Komisja Badania

<footnote n="123">¹²³ H. Wereszycki, *Historia polityczna Polski 1864–1918*, Kraków 1947.</footnote>

<footnote n="124">¹²⁴ T. Daniszewski, *Podsumowanie dyskusji nad referatami: „Miejsce i rola polskiego ruchu robotniczego” i „Prawidłowość i specyfika polskiego imperializmu”*, w *Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich...*, t. 2, s. 543–555, cyt. ze s. 553.</footnote>

<footnote n="125">¹²⁵ Wyrażenie wszechobecne w ówczesnym piśmiennictwie jest tu umieszczone w cudzyslowie, ponieważ zdefiniowanie tej „linii” było samo w sobie stałym przedmiotem międzyfrakcyjnych rozgrywek w łonie partii. Wyrażenie odnosi się zatem do zmieniających się w czasie orientacji politycznych. Za niezgodne z „linią partii” władza uznawała wszystko, co wyglądało na podważanie kierowniczej roli PZPR w życiu politycznym.</footnote>
Zbrodni Niemieckich (później Hitlerowskich) w Polsce, które przetrwały do
dziś, oraz krótko działający Instytut Pamięci Narodowej. Sama partia stała się
nowym ośrodkiem badań historycznych wraz z utworzeniem w swoim łonie
Wydziału Historii Partii.

Historia XX w. to wielka nieobecna zarówno na uniwersytetach, gdzie aż
do połowy lat 50. nie była wykładana w ramach pierwszego cyklu studiów, jak
i w IH PAN. Nie oznacza to, że w Polsce po 1945 r. brak było woli opisania
losów wojny i jej konsekwencji. Tworzona była jednak poza instytucjami akademickimi, podobnie jak w wielu krajach Europy Zachodniej<fnref n="126" />. Rozproszenie badań dotyczących historii najnowszej między kilka specjalistycznych instytutów o rzadkich wzajemnych kontaktach i ograniczonych środkach (budżetowych i ludzkich) nie sprzyjało powstawaniu znaczących prac badawczych. Wielu działających w tych instytutach badaczy publikowało głównie artykuły i kompilacje dokumentów archiwalnych. Warto jednak zwrócić uwagę na powstanie tych instytutów zaraz po wojnie, ponieważ odegrały one ważną rolę w badaniach nad historią najnowszą w późniejszych latach.

Żydowski Instytut Historyczny utworzono w Warszawie w październiku 1947 r. Już wcześniej zaczęły powstawać w Polsce żydowskie komisje historyczne z filiami w najważniejszych miastach kraju, gromadzące relacje świadków polityki Zagłady przeprowadzonej przez hitlerowskie Niemcy. Pierwsza historiografia Holokaustu została opracowana na podstawie materiałów przygotowanych na procesy zbrodniarzy wojennych i sytuuje się na marginesie świata akademickiego. ŻIH działał dzięki pracy małej grupy historyków żydowskich, którzy pozostali po wojnie w Polsce. Często byli to działacze komunistyczni, którzy w czasie wojny przebywali w ZSRR. Wśród nich wypada wymienić Bernarda Marka, dyrektora ŻIH od 1949 do 1966 r., który w ZSRR zorganizował Żydowski Komitet Antyfaszystowski i rozpoczął przygotowania do repatriacji polskich uchodźców żydowskich. Przebieg jego kariery był „typowy dla żydowskiego działacza komunistycznego” w okresie międzywojennym<fnref n="127" />: wcześnie zaangażował się w działalność komunistyczną, pokonując kolejne szczeble kariery partyjnej, po czym został aresztowany i uwięziony. Dziennikarz, doktor socjologii, w czasie wojny schronił się w ZSRR, gdzie gromadził świadectwa żydowskich uchodźców o niemieckiej polityce Zagłady, co zaowocowało pierwszymi tekstami poświęconymi powstaniu w getcie warszawskim.

ŻIH starał się również dokumentować obecność Żydów w Polsce w perspektywie długiego trwania, począwszy od X w.<fnref n="128" /> Mimo że statutowo ŻIH był stowarzyszeniem, nie udało mu się uniknąć ideologizacji historii. Wprzęgnięty w służbę reżimu na takich samych zasadach jak inne instytucje naukowe, finansowo

<footnote n="126">¹²⁶ P. Lagrou, *L'histoire du temps présent en Europe depuis 1945...*, s. 4–15.</footnote>

<footnote n="127">¹²⁷ A. Kichelewski, *Etre un historien juif en Pologne communiste. Bernard Mark (1908-1966)*, directeur de l'Institut d'histoire juive de Varsovie, w: *Terres promises. Mélanges offerts à André Kaspi*, red. H. Harter, A. Marès, P. Melandri, C. Nicault, wstęp R. Rémond, Paris 2008, s. 527-537.</footnote>

<footnote n="128">¹²⁸ Żydowski Instytut Historyczny, KH, 1952, s. 165 i n.</footnote>
Zbrodni Niemieckich (później Hitlerowskich) w Polsce, które przetrwały do
dziś, oraz krótko działający Instytut Pamięci Narodowej. Sama partia stała się
nowym ośrodkiem badań historycznych wraz z utworzeniem w swoim łonie
Wydziału Historii Partii.

Historia XX w. to wielka nieobecna zarówno na uniwersytetach, gdzie aż
do połowy lat 50. nie była wykładana w ramach pierwszego cyklu studiów, jak
i w IH PAN. Nie oznacza to, że w Polsce po 1945 r. brak było woli opisania
losów wojny i jej konsekwencji. Tworzona była jednak poza instytucjami akademickimi, podobnie jak w wielu krajach Europy Zachodniej<fnref n="126" />. Rozproszenie badań dotyczących historii najnowszej między kilka specjalistycznych instytutów o rzadkich wzajemnych kontaktach i ograniczonych środkach (budżetowych i ludzkich) nie sprzyjało powstawaniu znaczących prac badawczych. Wielu działających w tych instytutach badaczy publikowało głównie artykuły i kompilacje dokumentów archiwalnych. Warto jednak zwrócić uwagę na powstanie tych instytutów zaraz po wojnie, ponieważ odegrały one ważną rolę w badaniach nad historią najnowszą w późniejszych latach.

Żydowski Instytut Historyczny utworzono w Warszawie w październiku 1947 r. Już wcześniej zaczęły powstawać w Polsce żydowskie komisje historyczne z filiami w najważniejszych miastach kraju, gromadzące relacje świadków polityki Zagłady przeprowadzonej przez hitlerowskie Niemcy. Pierwsza historiografia Holokaustu została opracowana na podstawie materiałów przygotowanych na procesy zbrodniarzy wojennych i sytuuje się na marginesie świata akademickiego. ŻIH działał dzięki pracy małej grupy historyków żydowskich, którzy pozostali po wojnie w Polsce. Często byli to działacze komunistyczni, którzy w czasie wojny przebywali w ZSRR. Wśród nich wypada wymienić Bernarda Marka, dyrektora ŻIH od 1949 do 1966 r., który w ZSRR zorganizował Żydowski Komitet Antyfaszystowski i rozpoczął przygotowania do repatriacji polskich uchodźców żydowskich. Przebieg jego kariery był „typowy dla żydowskiego działacza komunistycznego” w okresie międzywojennym<fnref n="127" />: wcześnie zaangażował się w działalność komunistyczną, pokonując kolejne szczeble kariery partyjnej, po czym został aresztowany i uwięziony. Dziennikarz, doktor socjologii, w czasie wojny schronił się w ZSRR, gdzie gromadził świadectwa żydowskich uchodźców o niemieckiej polityce Zagłady, co zaowocowało pierwszymi tekstami poświęconymi powstaniu w getcie warszawskim.

ŻIH starał się również dokumentować obecność Żydów w Polsce w perspektywie długiego trwania, począwszy od X w.<fnref n="128" /> Mimo że statutowo ŻIH był stowarzyszeniem, nie udało mu się uniknąć ideologizacji historii. Wprzęgnięty w służbę reżimu na takich samych zasadach jak inne instytucje naukowe, finansowo

<footnote n="126">¹²⁶ P. Lagrou, *L'histoire du temps présent en Europe depuis 1945...*, s. 4–15.</footnote>

<footnote n="127">¹²⁷ A. Kichelewski, *Etre un historien juif en Pologne communiste. Bernard Mark (1908-1966)*, directeur de l'Institut d'histoire juive de Varsovie, w: *Terres promises. Mélanges offerts à André Kaspi*, red. H. Harter, A. Marès, P. Melandri, C. Nicault, wstęp R. Rémond, Paris 2008, s. 527-537.</footnote>

<footnote n="128">¹²⁸ Żydowski Instytut Historyczny, KH, 1952, s. 165 i n.</footnote>
uzależniony był od państwa. Administracyjnie włączono go do PAN zaraz po jej utworzeniu, choć zachował status stowarzyszenia i prawo rekrutowania członków<fnref n="129" />. Historia żydowskich oddziałów partyzanckich na wschodzie Polski, często powiązanych z partyzantką sowiecką, została włączona w promowaną przez partię szerszą narrację o walce z faszyzmem. Sprowadzało to historię Holokaustu do wydarzeń, które można analizować w kategoriach walki klas (opór stawiali robotnicy, a burżuazję cechowała bierność) i pozwalało pominąć drażliwą kwestię stosunków polsko-żydowskich w czasie trwania konfliktu<fnref n="130" />. W pierwszych latach PRL Zagłady Żydów nie badano zatem jako specyficznego zjawiska mającego własną dynamikę, ale jako element walki z faszyzmem.

Instytut Zachodni, związany z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, stał się po wojnie głównym ośrodkiem badań nad II wojną światową. Działalność Instytutu, założonego z inicjatywy grupy poznańskich naukowców, wymykała się w znacznej mierze kontroli partii. Powstał jeszcze w czasie wojny, ponieważ jego założyciele wywodzili się z działającej w rejonie Poznania konspiracyjnej organizacji „Ojczyzna”, zrzeszającej lokalną elitę o poglądach nacjonalistycznych. Byli wśród nich również historycy, z których najznamienitszym był Zygmunt Wojciechowski, pierwszy dyrektor Instytutu (1945–1955). Było to miejsce wielodyscyplinarnych badań historycznych, socjologicznych, prawniczych i ekonomicznych. Powstające tu prace dotyczyły Niemiec, ziem odzyskanych na północy i zachodzie Polski po 1945 r. i relacji niemiecko-polskich. Motywy założenia Instytutu były dwojakie. Z jednej strony przesunięcie granic Polski na zachód i przyłączenie nowych obszarów rodziło potrzebę badań i poznania tego nowego regionu. Z drugiej strony były to również motywy polityczne, ponieważ „Ojczyzna” domagała się powrotu zachodniej granicy Polski na linię Odry i Nysy. W tym punkcie intelektualne zainteresowania nacjonalistycznych historyków pokrywały się z partyjnymi, w pozornym tylko paradoksie, jako że polscy komuniści nie stronili od nacjonalistycznej retoryki<fnref n="131" />.

Pierwsze prace historyków Instytutu dotyczyły niemieckiej okupacji i tzw. ziem odzyskanych, dwóch zagadnień uznanych przez partię za priorytetowe. Podobnie jak ŻIH, Instytut Zachodni tracił na znaczeniu z powodu uzależnienia finansowego. Drastycznie zredukowany budżet wystarczał na zatrudnienie zaledwie 19 osób wobec 60 w 1949 r. Jego marginalizacja pogłębiała się odkąd IH PAN zaczął w 1957 r. tworzyć zespoły badawcze zajmujące się niemiecką okupacją, a ich działalność otrzymała większe wsparcie finansowe i instytucjonalne.

<footnote n="129">¹²⁹ A. Kichelewski, dz. cyt., s. 531.</footnote>

<footnote n="130">¹³⁰ J.-Ch. Szurek, *Etre témoin sous le stalinisme. Les premières années de l'Institut Historique Juif de Varsovie, w: Écriture de l'histoire et identité juive. L'Europe ashkénaze XIXᵉ-XXᵉ siècle*, red. D. Bechtel, É. Patlagean, J.-Ch. Szurek, P. Zawadzki, Paris 2003, s. 51–82.</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ W.A. Kemp, *Nationalism and Communism in Eastern Europe and the Soviet Union. A Basic Contradiction*, New York 1999; M. Zaremba, *Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce*, Warszawa 2001.</footnote>
uzależniony był od państwa. Administracyjnie włączono go do PAN zaraz po jej utworzeniu, choć zachował status stowarzyszenia i prawo rekrutowania członków<fnref n="129" />. Historia żydowskich oddziałów partyzanckich na wschodzie Polski, często powiązanych z partyzantką sowiecką, została włączona w promowaną przez partię szerszą narrację o walce z faszyzmem. Sprowadzało to historię Holokaustu do wydarzeń, które można analizować w kategoriach walki klas (opór stawiali robotnicy, a burżuazję cechowała bierność) i pozwalało pominąć drażliwą kwestię stosunków polsko-żydowskich w czasie trwania konfliktu<fnref n="130" />. W pierwszych latach PRL Zagłady Żydów nie badano zatem jako specyficznego zjawiska mającego własną dynamikę, ale jako element walki z faszyzmem.

Instytut Zachodni, związany z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, stał się po wojnie głównym ośrodkiem badań nad II wojną światową. Działalność Instytutu, założonego z inicjatywy grupy poznańskich naukowców, wymykała się w znacznej mierze kontroli partii. Powstał jeszcze w czasie wojny, ponieważ jego założyciele wywodzili się z działającej w rejonie Poznania konspiracyjnej organizacji „Ojczyzna”, zrzeszającej lokalną elitę o poglądach nacjonalistycznych. Byli wśród nich również historycy, z których najznamienitszym był Zygmunt Wojciechowski, pierwszy dyrektor Instytutu (1945–1955). Było to miejsce wielodyscyplinarnych badań historycznych, socjologicznych, prawniczych i ekonomicznych. Powstające tu prace dotyczyły Niemiec, ziem odzyskanych na północy i zachodzie Polski po 1945 r. i relacji niemiecko-polskich. Motywy założenia Instytutu były dwojakie. Z jednej strony przesunięcie granic Polski na zachód i przyłączenie nowych obszarów rodziło potrzebę badań i poznania tego nowego regionu. Z drugiej strony były to również motywy polityczne, ponieważ „Ojczyzna” domagała się powrotu zachodniej granicy Polski na linię Odry i Nysy. W tym punkcie intelektualne zainteresowania nacjonalistycznych historyków pokrywały się z partyjnymi, w pozornym tylko paradoksie, jako że polscy komuniści nie stronili od nacjonalistycznej retoryki<fnref n="131" />.

Pierwsze prace historyków Instytutu dotyczyły niemieckiej okupacji i tzw. ziem odzyskanych, dwóch zagadnień uznanych przez partię za priorytetowe. Podobnie jak ŻIH, Instytut Zachodni tracił na znaczeniu z powodu uzależnienia finansowego. Drastycznie zredukowany budżet wystarczał na zatrudnienie zaledwie 19 osób wobec 60 w 1949 r. Jego marginalizacja pogłębiała się odkąd IH PAN zaczął w 1957 r. tworzyć zespoły badawcze zajmujące się niemiecką okupacją, a ich działalność otrzymała większe wsparcie finansowe i instytucjonalne.

<footnote n="129">¹²⁹ A. Kichelewski, dz. cyt., s. 531.</footnote>

<footnote n="130">¹³⁰ J.-Ch. Szurek, *Etre témoin sous le stalinisme. Les premières années de l'Institut Historique Juif de Varsovie, w: Écriture de l'histoire et identité juive. L'Europe ashkénaze XIXᵉ-XXᵉ siècle*, red. D. Bechtel, É. Patlagean, J.-Ch. Szurek, P. Zawadzki, Paris 2003, s. 51–82.</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ W.A. Kemp, *Nationalism and Communism in Eastern Europe and the Soviet Union. A Basic Contradiction*, New York 1999; M. Zaremba, *Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce*, Warszawa 2001.</footnote>
Kolejnym paraakademickim instytutem badawczym był Wojskowy Instytut Historyczny, utworzony jeszcze przed wojną. Liczący niespełna stu pracowników (cywilnych i wojskowych), był miejscem, gdzie historiografia powstawała pod ścisłą kontrolą (hierarchii wojskowej i partii), opisując dokonania Polaków walczących na wszystkich frontach. Badacze WIH to najczęściej wojskowi przekwalifikowani na historyków, którzy nie zawsze obronili doktorat i mieli niewielki kontakt ze światem akademickim – prawie żaden z nich nie wykładał na uniwersytecie. Silne były za to ich więzi z Wojskową Akademią Polityczną im. Feliksa Dzierżyńskiego, która od 1951 r. kształciła oficerów politycznych. Ministerstwo Obrony Narodowej było więc głównym wydawcą publikacji historycznych poświęconych II wojnie światowej w Polsce Ludowej.

Obok paraakademickich ośrodków badawczych głównym miejscem, gdzie tworzono historiografię dziejów najnowszych była po wojnie partia. Wydział Historii Partii powstał przy Komitecie Centralnym w 1946 r. Chodziło o przygotowywanie edycji źródłowych lub prac popularnonaukowych, które miały na celu popularyzację historii partii i wpisanie jej w historię narodową. Historyczna legitymizacja partii polegała na tworzeniu narracji skupionej przede wszystkim na historii ruchu robotniczego w perspektywie długiego trwania, która sama w sobie miała streszczać dynamikę dziejów narodowych. Utworzenie WHP umożliwiło również partii pisanie własnej historii w sytuacji, gdy dostęp do archiwów zarezerwowany było wyłącznie dla historyków ideologicznie wiarygodnych. Duże znaczenie miała też reinterpretacja niektórych wydarzeń z przeszłości w sposób korzystniejszy dla aktualnego reżimu i odrzucenie interpretacji wrogich Rosji i ZSRR. Pracownikami WHP byli wyłącznie działacze komunistyczni, którzy w zdecydowanej większości nie skończyli wyższych studiów. Wykształcenie, głównie ideologiczne, zdobyli w szkołach partyjnych w ZSRR i Polsce. Wywodzili się przede wszystkim ze służb propagandowych partii – wiarygodność ideologiczna była w ich pracy o wiele ważniejsza niż wykształcenie historyczne – i pracowali zupełnie niezależnie od świata akademickiego (niewielu z nich wykładało na uniwersytecie).

W publikacjach WHP poświęconych II wojnie światowej szczególnie podkreślano rolę polskich komunistów w narodowym ruchu oporu i znaczenie ZSRR w zwycięstwie nad nazizmem. Powstawała więc narracja o wojnie, w której tylko komuniści uosabiali prawdziwą walkę przeciw faszyzmowi i dążenie do niepodległości Polski. Poza tym wydawano całe tomy dokumentów archwalnych odtwarzających historię polskich partii komunistycznych i życiorysy najważniejszych polskich przywódców rewolucyjnych, od Róży Luksemburg po Bolesława Bieruta. Autorami bywali też byli oficerowie wojska lub policji, których wspomnienia i relacje również wydawał WHP.

Realizacja zadania WHP polegającego na opracowaniu przystępnej historii polskiego ruchu komunistycznego w szerokiej perspektywie, począwszy od XIX w., nie obywała się bez problemów. Jak np. opowiedzieć historię przedwojennej KPP, rozwiązanej decyzją Kominternu w 1938 r. pod zarzutem udzielania
Kolejnym paraakademickim instytutem badawczym był Wojskowy Instytut Historyczny, utworzony jeszcze przed wojną. Liczący niespełna stu pracowników (cywilnych i wojskowych), był miejscem, gdzie historiografia powstawała pod ścisłą kontrolą (hierarchii wojskowej i partii), opisując dokonania Polaków walczących na wszystkich frontach. Badacze WIH to najczęściej wojskowi przekwalifikowani na historyków, którzy nie zawsze obronili doktorat i mieli niewielki kontakt ze światem akademickim – prawie żaden z nich nie wykładał na uniwersytecie. Silne były za to ich więzi z Wojskową Akademią Polityczną im. Feliksa Dzierżyńskiego, która od 1951 r. kształciła oficerów politycznych. Ministerstwo Obrony Narodowej było więc głównym wydawcą publikacji historycznych poświęconych II wojnie światowej w Polsce Ludowej.

Obok paraakademickich ośrodków badawczych głównym miejscem, gdzie tworzono historiografię dziejów najnowszych była po wojnie partia. Wydział Historii Partii powstał przy Komitecie Centralnym w 1946 r. Chodziło o przygotowywanie edycji źródłowych lub prac popularnonaukowych, które miały na celu popularyzację historii partii i wpisanie jej w historię narodową. Historyczna legitymizacja partii polegała na tworzeniu narracji skupionej przede wszystkim na historii ruchu robotniczego w perspektywie długiego trwania, która sama w sobie miała streszczać dynamikę dziejów narodowych. Utworzenie WHP umożliwiło również partii pisanie własnej historii w sytuacji, gdy dostęp do archiwów zarezerwowany było wyłącznie dla historyków ideologicznie wiarygodnych. Duże znaczenie miała też reinterpretacja niektórych wydarzeń z przeszłości w sposób korzystniejszy dla aktualnego reżimu i odrzucenie interpretacji wrogich Rosji i ZSRR. Pracownikami WHP byli wyłącznie działacze komunistyczni, którzy w zdecydowanej większości nie skończyli wyższych studiów. Wykształcenie, głównie ideologiczne, zdobyli w szkołach partyjnych w ZSRR i Polsce. Wywodzili się przede wszystkim ze służb propagandowych partii – wiarygodność ideologiczna była w ich pracy o wiele ważniejsza niż wykształcenie historyczne – i pracowali zupełnie niezależnie od świata akademickiego (niewielu z nich wykładało na uniwersytecie).

W publikacjach WHP poświęconych II wojnie światowej szczególnie podkreślano rolę polskich komunistów w narodowym ruchu oporu i znaczenie ZSRR w zwycięstwie nad nazizmem. Powstawała więc narracja o wojnie, w której tylko komuniści uosabiali prawdziwą walkę przeciw faszyzmowi i dążenie do niepodległości Polski. Poza tym wydawano całe tomy dokumentów archwalnych odtwarzających historię polskich partii komunistycznych i życiorysy najważniejszych polskich przywódców rewolucyjnych, od Róży Luksemburg po Bolesława Bieruta. Autorami bywali też byli oficerowie wojska lub policji, których wspomnienia i relacje również wydawał WHP.

Realizacja zadania WHP polegającego na opracowaniu przystępnej historii polskiego ruchu komunistycznego w szerokiej perspektywie, począwszy od XIX w., nie obywała się bez problemów. Jak np. opowiedzieć historię przedwojennej KPP, rozwiązanej decyzją Kominternu w 1938 r. pod zarzutem udzielania
schronienia szpiegom i trockistowskim prowokatorom? Pewna niejasność towarzyszyła powstaniu WHP, od którego oczekiwano równocześnie prowadzenia „analitycznych badań” materiałów historycznych związanych z ruchem komunistycznym i „popularyzowania historii partii”, co raczej kojarzy się z propagandą. Napięcie między nauką i polityką dało się zauważyć w korespondencji Tadeusza Daniszewskiego z Bolesławem Bierutem, w której regularnie prosił on I sekretarza o opinię na temat planowanych publikacji, starając się dowiedzieć, jaka interpretacja faktów i osób będzie zgodna z linią partii<fnref n="132" />.

Efemeryczny Instytut Pamięci Narodowej, którego nazwa jest identyczna z instytutem utworzonym pod koniec lat 90. (zob. rozdz. V), można również uznać za partyjną instytucję badawczą. Założony w 1944 r. przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego w Lublinie, miał być pierwszym ośrodkiem badań nad niemiecką okupacją w Polsce. Jego działalność miała charakter głównie propagandowy: tworzenie podwalin narracji na temat walki z faszyzmem o wyzwolenie narodowe, przemilczanie niewygodnych epizodów narodowej historii, pisanie biografii członków Rządu Tymczasowego i kadry komunistycznej, wreszcie przygotowanie opracowań historycznych dla prasy i radia<fnref n="133" />. Nie zatrudniał wielu osób (9 „pracowników naukowych” w 1947 r., 12 w 1950 r.). Były wśród nich przede wszystkim osoby bliskie PPS, ale też kombatanci AK<fnref n="134" />. Nieliczne prace wydane przed jego rozwiązaniem w 1950 r. poświęcone są nazistowskim obozom koncentracyjnym, Generalnemu Gubernatorstwu, polskiemu ruchowi oporu i powstaniu warszawskiemu<fnref n="135" />. Po likwidacji jego zadania i pracowników przejął WHP.

Zakończenie wojny i powojenny proces wymierzania sprawiedliwości skutkowały utworzeniem instytucji sądowniczej – Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Powołana w 1945 r., w porę – po powstaniu NRD, „dobrych” Niemiec należących odtąd do obozu socjalistycznego – zmieniła nazwę na Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Początkowo głównym jej zadaniem było gromadzenie dokumentów i zeznań dotyczących zbrodni popełnionych przez niemieckich okupantów w Polsce, w celu przygotowania materiałów dla ewentualnych procesów lub żądań odszkodowań. Działania Komisji i jej terenowych filii były więc bliskie pracy żydowskich komisji historycznych, z tą różnicą, że podlegała polskiemu Ministerstwu Sprawiedliwości. Chociaż działalność śledcza Komisji dotycząca niemieckich zbrodni doprowadziła do publikacji dokumentów, które przyczyniły się do powstania pierwszej polskiej historiografii II wojny światowej, to zatrudniała raczej archiwistów, prawników i prokuratorów, a nie historyków. Odpowiadała ponadto za współpracę

<footnote n="132">¹³² T.P. Rutkowski, *Rola Wydziału Historii Partii KC PPR/PZPR w kształtowaniu polityki historycznej w Polsce (1946–1956)*, w: *Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 357–371.</footnote>

<footnote n="133">¹³³ Tenże, *Nauki historyczne...*, s. 64–69.</footnote>

<footnote n="134">¹³⁴ Tamże.</footnote>

<footnote n="135">¹³⁵ Tamże.</footnote>
schronienia szpiegom i trockistowskim prowokatorom? Pewna niejasność towarzyszyła powstaniu WHP, od którego oczekiwano równocześnie prowadzenia „analitycznych badań” materiałów historycznych związanych z ruchem komunistycznym i „popularyzowania historii partii”, co raczej kojarzy się z propagandą. Napięcie między nauką i polityką dało się zauważyć w korespondencji Tadeusza Daniszewskiego z Bolesławem Bierutem, w której regularnie prosił on I sekretarza o opinię na temat planowanych publikacji, starając się dowiedzieć, jaka interpretacja faktów i osób będzie zgodna z linią partii<fnref n="132" />.

Efemeryczny Instytut Pamięci Narodowej, którego nazwa jest identyczna z instytutem utworzonym pod koniec lat 90. (zob. rozdz. V), można również uznać za partyjną instytucję badawczą. Założony w 1944 r. przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego w Lublinie, miał być pierwszym ośrodkiem badań nad niemiecką okupacją w Polsce. Jego działalność miała charakter głównie propagandowy: tworzenie podwalin narracji na temat walki z faszyzmem o wyzwolenie narodowe, przemilczanie niewygodnych epizodów narodowej historii, pisanie biografii członków Rządu Tymczasowego i kadry komunistycznej, wreszcie przygotowanie opracowań historycznych dla prasy i radia<fnref n="133" />. Nie zatrudniał wielu osób (9 „pracowników naukowych” w 1947 r., 12 w 1950 r.). Były wśród nich przede wszystkim osoby bliskie PPS, ale też kombatanci AK<fnref n="134" />. Nieliczne prace wydane przed jego rozwiązaniem w 1950 r. poświęcone są nazistowskim obozom koncentracyjnym, Generalnemu Gubernatorstwu, polskiemu ruchowi oporu i powstaniu warszawskiemu<fnref n="135" />. Po likwidacji jego zadania i pracowników przejął WHP.

Zakończenie wojny i powojenny proces wymierzania sprawiedliwości skutkowały utworzeniem instytucji sądowniczej – Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Powołana w 1945 r., w porę – po powstaniu NRD, „dobrych” Niemiec należących odtąd do obozu socjalistycznego – zmieniła nazwę na Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Początkowo głównym jej zadaniem było gromadzenie dokumentów i zeznań dotyczących zbrodni popełnionych przez niemieckich okupantów w Polsce, w celu przygotowania materiałów dla ewentualnych procesów lub żądań odszkodowań. Działania Komisji i jej terenowych filii były więc bliskie pracy żydowskich komisji historycznych, z tą różnicą, że podlegała polskiemu Ministerstwu Sprawiedliwości. Chociaż działalność śledcza Komisji dotycząca niemieckich zbrodni doprowadziła do publikacji dokumentów, które przyczyniły się do powstania pierwszej polskiej historiografii II wojny światowej, to zatrudniała raczej archiwistów, prawników i prokuratorów, a nie historyków. Odpowiadała ponadto za współpracę

<footnote n="132">¹³² T.P. Rutkowski, *Rola Wydziału Historii Partii KC PPR/PZPR w kształtowaniu polityki historycznej w Polsce (1946–1956)*, w: *Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 357–371.</footnote>

<footnote n="133">¹³³ Tenże, *Nauki historyczne...*, s. 64–69.</footnote>

<footnote n="134">¹³⁴ Tamże.</footnote>

<footnote n="135">¹³⁵ Tamże.</footnote>
międzynarodową z instytucjami spełniającymi podobne zadania w innych krajach, przede wszystkim w Niemczech. W kontekście PRL Komisja ta była też narzędziem politycznym wykorzystywanym przez partię do eliminowania przeciwników politycznych. Oskarżano mianowicie oficerów AK o współpracę z okupaniem niemieckim<fnref n="136" />. Po utworzeniu NRD prace Komisji praktycznie zawieszono. Została reaktywowana w 1960 r., początkowo w celu współpracy z zachodnioniemieckimi organami sądowymi, które w tym czasie utworzyły w obrębie Ministerstwa Sprawiedliwości biuro śledcze badające zbrodnie nazistowskie. Później, po oskarżeniu Polski przez Izrael o prowadzenie antysemickiej kampanii w 1968 r., celem stało się podkreślanie represji, na jakie narażali się Polacy ratujący Żydów w okupowanej Polsce (zob. rozdz. IV)<fnref n="137" />. Po 1989 r. zadania Komisji zostały rozszerzone na badanie zbrodni komunistycznych. Obecnie jest włączona w struktury Instytutu Pamięci Narodowej (zob. rozdz. V).

Jeżeli historia najnowsza, odrzucona przez historyków akademickich, wzbu-
dzała zainteresowanie władz komunistycznych, to dlatego, że była ona zarazem
stawką, jak i narzędziem walki. Uznawszy, że historia może służyć legitymizacji
władzy, partia starała się napisać na nowo i zreinterpretować historię Polski od
samych jej początków, tak, by powstała nowa narracja historyczna, podkreślająca
aspekty pansłowiańskiej solidarności. Pomniejszano wagę konfliktów rosyjsko-
-polskich, tłumacząc je ekspansjonistycznymi zapędami królestwa Jagiellonów lub
autorytarnym charakterem imperium carów czy wreszcie „faszystowską” naturą
 rządów sanacyjnych. Kapitalne jednak znaczenie miała dla partii kontrola nad
narracją o wydarzeniach z bezpośredniej przeszłości. Zajęcie Polski przez Armię
Czerwoną 17 września 1939 r., zbrodnia katyńska i warunki, w jakich został
wprowadzony powojenny reżim stały się „białymi plamami” w historycznej nar-
racji. Opisując historię II wojny światowej, historycy partyjni na początku lat 50.
nie wspominali w ogóle o napaści Związku Radzieckiego na Polskę 17 września
1939 r. Mord polskich oficerów w Katyniu, dokonany przez NKWD w 1940 r.,
jeśli już, to przypisywany był nazistom. Mocno umniejszano rolę AK w walce
przeciw niemieckiemu okupantowi, na korzyść o wiele mniej licznej party-
zantki komunistycznej. Armię Krajową przedstawiano przede wszystkim jako
sojusznika Niemiec, rzekomo „stojącego z bronią u nogi” aż do końca wojny,
a działania zbrojne podejmującego przeciw Związkowi Sowieckiemu. Powstanie
warszawskie opisywano jako próbę odbudowania burżuazyjnego państwa pod-
jętą przez „reakcyjny” rząd w Londynie, chcący przejąć władzę i skierować ją
przeciwko wyzwalającej kraj Armii Czerwonej.

Podstawowe ramy interpretacji historii międzywojennej – które niewiele już się później zmieniły – zostały ustalone na konferencji w Otwocku przez historyków

<footnote n="136">136 Ł. Jasiński, Wybrane aspekty działalności Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce (1963–1989), w: Wina i kara. Społeczeństwa wobec rozliczeń zbrodni popelnionych przez reżimy totalitarne w latach 1939–1956, red. P. Pleskot, Warszawa 2015, s. 158–172.</footnote>

<footnote n="137">137 Tamże.</footnote>
międzynarodową z instytucjami spełniającymi podobne zadania w innych krajach, przede wszystkim w Niemczech. W kontekście PRL Komisja ta była też narzędziem politycznym wykorzystywanym przez partię do eliminowania przeciwników politycznych. Oskarżano mianowicie oficerów AK o współpracę z okupaniem niemieckim<fnref n="136" />. Po utworzeniu NRD prace Komisji praktycznie zawieszono. Została reaktywowana w 1960 r., początkowo w celu współpracy z zachodnioniemieckimi organami sądowymi, które w tym czasie utworzyły w obrębie Ministerstwa Sprawiedliwości biuro śledcze badające zbrodnie nazistowskie. Później, po oskarżeniu Polski przez Izrael o prowadzenie antysemickiej kampanii w 1968 r., celem stało się podkreślanie represji, na jakie narażali się Polacy ratujący Żydów w okupowanej Polsce (zob. rozdz. IV)<fnref n="137" />. Po 1989 r. zadania Komisji zostały rozszerzone na badanie zbrodni komunistycznych. Obecnie jest włączona w struktury Instytutu Pamięci Narodowej (zob. rozdz. V).

Jeżeli historia najnowsza, odrzucona przez historyków akademickich, wzbu-
dzała zainteresowanie władz komunistycznych, to dlatego, że była ona zarazem
stawką, jak i narzędziem walki. Uznawszy, że historia może służyć legitymizacji
władzy, partia starała się napisać na nowo i zreinterpretować historię Polski od
samych jej początków, tak, by powstała nowa narracja historyczna, podkreślająca
aspekty pansłowiańskiej solidarności. Pomniejszano wagę konfliktów rosyjsko-
-polskich, tłumacząc je ekspansjonistycznymi zapędami królestwa Jagiellonów lub
autorytarnym charakterem imperium carów czy wreszcie „faszystowską” naturą
 rządów sanacyjnych. Kapitalne jednak znaczenie miała dla partii kontrola nad
narracją o wydarzeniach z bezpośredniej przeszłości. Zajęcie Polski przez Armię
Czerwoną 17 września 1939 r., zbrodnia katyńska i warunki, w jakich został
wprowadzony powojenny reżim stały się „białymi plamami” w historycznej nar-
racji. Opisując historię II wojny światowej, historycy partyjni na początku lat 50.
nie wspominali w ogóle o napaści Związku Radzieckiego na Polskę 17 września
1939 r. Mord polskich oficerów w Katyniu, dokonany przez NKWD w 1940 r.,
jeśli już, to przypisywany był nazistom. Mocno umniejszano rolę AK w walce
przeciw niemieckiemu okupantowi, na korzyść o wiele mniej licznej party-
zantki komunistycznej. Armię Krajową przedstawiano przede wszystkim jako
sojusznika Niemiec, rzekomo „stojącego z bronią u nogi” aż do końca wojny,
a działania zbrojne podejmującego przeciw Związkowi Sowieckiemu. Powstanie
warszawskie opisywano jako próbę odbudowania burżuazyjnego państwa pod-
jętą przez „reakcyjny” rząd w Londynie, chcący przejąć władzę i skierować ją
przeciwko wyzwalającej kraj Armii Czerwonej.

Podstawowe ramy interpretacji historii międzywojennej – które niewiele już się później zmieniły – zostały ustalone na konferencji w Otwocku przez historyków

<footnote n="136">136 Ł. Jasiński, Wybrane aspekty działalności Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce (1963–1989), w: Wina i kara. Społeczeństwa wobec rozliczeń zbrodni popelnionych przez reżimy totalitarne w latach 1939–1956, red. P. Pleskot, Warszawa 2015, s. 158–172.</footnote>

<footnote n="137">137 Tamże.</footnote>
partyjnych, m.in. Kazimierza Piwarskiego, Tadeusza Daniszewskiego i Józefa Kowalskiego (wicedyrektora WHP). Co znaczące, w Otwocku jedyny referat poświęcony II wojnie światowej – a zarazem jeden z nielicznych wygłoszonych na ten temat w obszarze akademickim<fnref n="138" /> – miał podtytuł Rola PPR jako czołowej siły frontu narodowego w walce z okupantem. Biografia autorki, Marii Turlejskiej, jest typowa dla historyków-działaczy tego okresu. Urodzona w 1918 r., dyplom z socjologii na UW uzyskała w 1939 r. Przed wojną działała w Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej, poślubiła Jana Turlejskiego, byłego działacza KPP. Zamieszkali w zajętej przez Sowietów wschodniej części Polski, a po rozpoczęciu niemieckiej ofensywy w 1941 r. wyjechali do ZSRR. Po wojnie Turlejska pracowała najpierw w partyjnym wydziale propagandy, a potem w WHP, którym kierowała od 1947 do 1948 r. Następnie związana z Katedrą Historii Polski IKKN przy KC PZPR. Obroniła tam w 1954 r. doktorat przygotowany pod opieką Stanisława Arnolda. Potem pracowała w Państwowym Instytucie Wydawniczym, wykładała w Wojskowej Akademii Politycznej, po czym została docentem (w 1960 r.) i profesorem (w 1967 r.) na UW. Na konferencji w Otwocku zabierała więc głos jako działaczka partyjna, której historyczne wykształcenie w całości zapewniła partia. Zapis jej referatu znajdują się w dokumentach konferencji jest charakterystyczny dla propagowanej przez partię interpretacji wojny<fnref n="139" />.

Z referatu Turlejskiej wynika, że historię II wojny światowej powinno się analizować w powiązaniu z ogólnym kontekstem tego konfliktu, jakim było starcie między „dwoma obozami – obozem reakcji i obozem postępu” (s. 534). Sporządzenie politycznego bilansu wojny wymagało również reinterpretacji międzywojennej II Rzeczypospolitej. Zastosowanie marksizmu do badań nad historią najnowszą i „naukowe potraktowanie” historii II wojny światowej przedstawiano jako imperatyw wobec „zafałszowania historii” podejmowanego przez „burżuazyjną historiografię na Zachodzie”, której ideologicznym celem było przygotowanie „nowej wojny przeciw Związkowi Radzieckiemu i krajom demokracji ludowej” (s. 535). Stąd marksistowskie podejście do historii najnowszej oznaczało uznanie komunistów z PPR i Związku Radzieckiego za obrońców polskich interesów narodowych.

Zadanie, które stoi przed historykami Polski okresu najnowszego, to przygotować prace obrazujące układ sił klasowych w Polsce w okresie okupacji, [...] wykazać politykę hitleryzmu jako typową dla grabieżczego imperializmu w ogóle, a nie tylko dla imperializmu niemieckiego, wykazać zdradziecką rolę polskiej burżuazji i jej politycznych przedstawicieli, pokazać czołową rolę Polskiej Partii Robotniczej w dziele wyzwolenia narodowego i społecznego (s. 536).

<footnote n="138">¹³⁸ Na zjeździe PTH we Wrocławiu ani jeden referat sekcji tematycznej zajmującej się rozwojem polskiej historiografii po 1945 r. nie dotyczył badań dot. II wojny światowej.</footnote>

<footnote n="139">¹³⁹ M. Turlejska, Niektóre zagadnienia historii Polski w okresie II wojny światowej. Rola PPR jako czołowej siły frontu narodowego w walce z okupantem, w Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich..., t. 2, s. 534–542 (stąd kolejne cytaty).</footnote>
partyjnych, m.in. Kazimierza Piwarskiego, Tadeusza Daniszewskiego i Józefa Kowalskiego (wicedyrektora WHP). Co znaczące, w Otwocku jedyny referat poświęcony II wojnie światowej – a zarazem jeden z nielicznych wygłoszonych na ten temat w obszarze akademickim<fnref n="138" /> – miał podtytuł Rola PPR jako czołowej siły frontu narodowego w walce z okupantem. Biografia autorki, Marii Turlejskiej, jest typowa dla historyków-działaczy tego okresu. Urodzona w 1918 r., dyplom z socjologii na UW uzyskała w 1939 r. Przed wojną działała w Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej, poślubiła Jana Turlejskiego, byłego działacza KPP. Zamieszkali w zajętej przez Sowietów wschodniej części Polski, a po rozpoczęciu niemieckiej ofensywy w 1941 r. wyjechali do ZSRR. Po wojnie Turlejska pracowała najpierw w partyjnym wydziale propagandy, a potem w WHP, którym kierowała od 1947 do 1948 r. Następnie związana z Katedrą Historii Polski IKKN przy KC PZPR. Obroniła tam w 1954 r. doktorat przygotowany pod opieką Stanisława Arnolda. Potem pracowała w Państwowym Instytucie Wydawniczym, wykładała w Wojskowej Akademii Politycznej, po czym została docentem (w 1960 r.) i profesorem (w 1967 r.) na UW. Na konferencji w Otwocku zabierała więc głos jako działaczka partyjna, której historyczne wykształcenie w całości zapewniła partia. Zapis jej referatu znajdują się w dokumentach konferencji jest charakterystyczny dla propagowanej przez partię interpretacji wojny<fnref n="139" />.

Z referatu Turlejskiej wynika, że historię II wojny światowej powinno się analizować w powiązaniu z ogólnym kontekstem tego konfliktu, jakim było starcie między „dwoma obozami – obozem reakcji i obozem postępu” (s. 534). Sporządzenie politycznego bilansu wojny wymagało również reinterpretacji międzywojennej II Rzeczypospolitej. Zastosowanie marksizmu do badań nad historią najnowszą i „naukowe potraktowanie” historii II wojny światowej przedstawiano jako imperatyw wobec „zafałszowania historii” podejmowanego przez „burżuazyjną historiografię na Zachodzie”, której ideologicznym celem było przygotowanie „nowej wojny przeciw Związkowi Radzieckiemu i krajom demokracji ludowej” (s. 535). Stąd marksistowskie podejście do historii najnowszej oznaczało uznanie komunistów z PPR i Związku Radzieckiego za obrońców polskich interesów narodowych.

Zadanie, które stoi przed historykami Polski okresu najnowszego, to przygotować prace obrazujące układ sił klasowych w Polsce w okresie okupacji, [...] wykazać politykę hitleryzmu jako typową dla grabieżczego imperializmu w ogóle, a nie tylko dla imperializmu niemieckiego, wykazać zdradziecką rolę polskiej burżuazji i jej politycznych przedstawicieli, pokazać czołową rolę Polskiej Partii Robotniczej w dziele wyzwolenia narodowego i społecznego (s. 536).

<footnote n="138">¹³⁸ Na zjeździe PTH we Wrocławiu ani jeden referat sekcji tematycznej zajmującej się rozwojem polskiej historiografii po 1945 r. nie dotyczył badań dot. II wojny światowej.</footnote>

<footnote n="139">¹³⁹ M. Turlejska, Niektóre zagadnienia historii Polski w okresie II wojny światowej. Rola PPR jako czołowej siły frontu narodowego w walce z okupantem, w Pierwsza Konferencja Metodologiczna Historyków Polskich..., t. 2, s. 534–542 (stąd kolejne cytaty).</footnote>
Zdefiniowano tu cały program przyszłych badań, jeszcze przed ich rozpoczęciem – przedstawienie Stanów Zjednoczonych i obozu zachodniego jako spadko-bierców nazistowskich Niemiec poprzez odwołanie się do pojęcia imperializmu, a polskich komunistów jako jedynych aktorów ruchu oporu (s. 540). Wszyscy konkurencyjni aktorzy – począwszy od AK i rządu londyńskiego, po inne jeszcze nurty polityczne zjednoczone w ramach Polskiego Państwa Podziemnego, od socjalistów, chłopów aż po narodowych katolików – przedstawieni zostali jako adepci doktryny „stania z bronią u nogi”, którzy woleli zostawić wolną rękę niemieckiemu okupantowi, czekając na odpowiedni moment do zaatakowania Związku Radzieckiego. Tego rodzaju opis – poza tym, że dyskredytuje opozycję polityczną, zarzucając jej kolaborację z okupantem – dostarcza uproszczonej interpretacji niejednoznacznych zachowań polskiej ludności pod okupacją niemiecką: w tej klasowej wizji współpracowała burżuazja, reakcja i faszyści, „bandyci” z partyzantki wiernej rządowi londyńskiemu. Nie było już więc potrzeby szukania gdzie indziej odpowiedzialnych za ewentualne zbrodnie przeciwko Żydom dokonane w czasie wojny lub tuż po jej zakończeniu. Opowieść ta, której celem było również zachowanie spójności „ludu pracującego miast i wsi”, wykazuje pewne podobieństwa z narracją tworzoną we Francji po 1945 r.<fnref n="140" />

W przypadku dziejów najnowszych ogólna rama interpretacyjna została z góry ustalona i nie pozostawiała wiele miejsca na historiograficzną dyskusję. Zwłaszcza że używany tu język był bliższy propagandzie niż dyskusji naukowej. W żadnym miejscu referatu Turlejska nie postawiła pytań czy hipotez roboczych wymagających sprawdzenia. Przestrzeń debaty historiograficznej zdaje się tu bardziej ograniczona niż w dyskusjach o dawniejszych okresach historycznych, których ideologiczna stawka nie była tak ściśle związana z legitymizacyjnym dyskursem partii.

W tej sytuacji nie dziwi, że badacze akademiccy unikali historii najnowszej. Przypadek Geremka i jego „ucieczki” w historię średniowiecza można zatem uogólnić, pamiętając jednak, że historia najnowsza budziła wówczas opory również u historyków w Europie Zachodniej.

## Wnioski

Podstawową konsekwencją procesu ideologizacji nauki historycznej w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej była dyskredytacja interpretacji historiograficznych uznanych za niezgodne z nową, dominującą ideologią. W tym sensie rzeczywiście dokonała się odnowa historiografii za sprawą ideologicznych wymogów władzy politycznej. Pochodzące z zewnątrz dyscypliny historycznej

<footnote n="140">¹⁴⁰ Na temat pamięci o przeszłości Vichy we Francji zob. É. Conan, H. Rousso, *Vichy, un passé qui ne passe pas*, Paris 2013.</footnote>
Zdefiniowano tu cały program przyszłych badań, jeszcze przed ich rozpoczęciem – przedstawienie Stanów Zjednoczonych i obozu zachodniego jako spadko-bierców nazistowskich Niemiec poprzez odwołanie się do pojęcia imperializmu, a polskich komunistów jako jedynych aktorów ruchu oporu (s. 540). Wszyscy konkurencyjni aktorzy – począwszy od AK i rządu londyńskiego, po inne jeszcze nurty polityczne zjednoczone w ramach Polskiego Państwa Podziemnego, od socjalistów, chłopów aż po narodowych katolików – przedstawieni zostali jako adepci doktryny „stania z bronią u nogi”, którzy woleli zostawić wolną rękę niemieckiemu okupantowi, czekając na odpowiedni moment do zaatakowania Związku Radzieckiego. Tego rodzaju opis – poza tym, że dyskredytuje opozycję polityczną, zarzucając jej kolaborację z okupantem – dostarcza uproszczonej interpretacji niejednoznacznych zachowań polskiej ludności pod okupacją niemiecką: w tej klasowej wizji współpracowała burżuazja, reakcja i faszyści, „bandyci” z partyzantki wiernej rządowi londyńskiemu. Nie było już więc potrzeby szukania gdzie indziej odpowiedzialnych za ewentualne zbrodnie przeciwko Żydom dokonane w czasie wojny lub tuż po jej zakończeniu. Opowieść ta, której celem było również zachowanie spójności „ludu pracującego miast i wsi”, wykazuje pewne podobieństwa z narracją tworzoną we Francji po 1945 r.<fnref n="140" />

W przypadku dziejów najnowszych ogólna rama interpretacyjna została z góry ustalona i nie pozostawiała wiele miejsca na historiograficzną dyskusję. Zwłaszcza że używany tu język był bliższy propagandzie niż dyskusji naukowej. W żadnym miejscu referatu Turlejska nie postawiła pytań czy hipotez roboczych wymagających sprawdzenia. Przestrzeń debaty historiograficznej zdaje się tu bardziej ograniczona niż w dyskusjach o dawniejszych okresach historycznych, których ideologiczna stawka nie była tak ściśle związana z legitymizacyjnym dyskursem partii.

W tej sytuacji nie dziwi, że badacze akademiccy unikali historii najnowszej. Przypadek Geremka i jego „ucieczki” w historię średniowiecza można zatem uogólnić, pamiętając jednak, że historia najnowsza budziła wówczas opory również u historyków w Europie Zachodniej.

## Wnioski

Podstawową konsekwencją procesu ideologizacji nauki historycznej w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej była dyskredytacja interpretacji historiograficznych uznanych za niezgodne z nową, dominującą ideologią. W tym sensie rzeczywiście dokonała się odnowa historiografii za sprawą ideologicznych wymogów władzy politycznej. Pochodzące z zewnątrz dyscypliny historycznej

<footnote n="140">¹⁴⁰ Na temat pamięci o przeszłości Vichy we Francji zob. É. Conan, H. Rousso, *Vichy, un passé qui ne passe pas*, Paris 2013.</footnote>
kryteria sprzyjały wymianie kadr w jej obrębie. Nowe pokolenie historyków, głównie warszawskich, zdobywało nie tylko status akademicki, ale i pozycje władzy w obrębie dyscypliny. Mechanizm ten, któremu towarzyszyło odsunięcie lub marginalizacja historyków przedwojennych, nie był rezultatem skoor-dynowanego działania historyków partyjnych lub akademickich karierowiczów i oportunistów, ale należał do mechanizmów autonomii dyscypliny historycznej: dzięki refrakcji wymóg opracowania historii jako nauki władzy w służbie partii przełożył się w obrębie dyscypliny na postulat odnowy historiografii w duchu marksistowskim. Zakładało to jednak zaakceptowanie ideologizacji dyscypliny historycznej, a co za tym idzie kontroli ideologicznej poprawności prac przez cenzurę. Zgoda ta umożliwia jednak historykom akademickim utrzymanie pozycji władzy, zwłaszcza w dyrekcji IH PAN, który stał się głównym ośrodkiem nada- jącym kierunek badaniom historycznym w wyniku dokonanej centralizacji i pla- nowania rozwoju naukowego. Mimo zwiększenia się ideologicznej kontroli nad tworzoną narracją historyczną, pozostała ona jednak w gestii dyrekcji IH PAN, którego skład nie ograniczał się do historyków-działaczy pochodzących z partii i nieposiadających zasobów akademickich. Autonomia dyscypliny historycznej została ograniczona, ale nie zlikwidowana. Przy czym zaznaczyły się w niej podziały – między pokoleniami, między akademikami i działaczami, między biegunem naukowym i partyjnym (czy też polityczno-administracyjnym) – które były źródłem przeciwstawnych koncepcji roli historii i uprawnionych interpre- tacji przeszłości. Te antagonistyczne koncepcje stanowiły podstawę walk, jakie toczyły się w obrębie dyscypliny w drugiej połowie lat 50.
kryteria sprzyjały wymianie kadr w jej obrębie. Nowe pokolenie historyków, głównie warszawskich, zdobywało nie tylko status akademicki, ale i pozycje władzy w obrębie dyscypliny. Mechanizm ten, któremu towarzyszyło odsunięcie lub marginalizacja historyków przedwojennych, nie był rezultatem skoor-dynowanego działania historyków partyjnych lub akademickich karierowiczów i oportunistów, ale należał do mechanizmów autonomii dyscypliny historycznej: dzięki refrakcji wymóg opracowania historii jako nauki władzy w służbie partii przełożył się w obrębie dyscypliny na postulat odnowy historiografii w duchu marksistowskim. Zakładało to jednak zaakceptowanie ideologizacji dyscypliny historycznej, a co za tym idzie kontroli ideologicznej poprawności prac przez cenzurę. Zgoda ta umożliwia jednak historykom akademickim utrzymanie pozycji władzy, zwłaszcza w dyrekcji IH PAN, który stał się głównym ośrodkiem nada- jącym kierunek badaniom historycznym w wyniku dokonanej centralizacji i pla- nowania rozwoju naukowego. Mimo zwiększenia się ideologicznej kontroli nad tworzoną narracją historyczną, pozostała ona jednak w gestii dyrekcji IH PAN, którego skład nie ograniczał się do historyków-działaczy pochodzących z partii i nieposiadających zasobów akademickich. Autonomia dyscypliny historycznej została ograniczona, ale nie zlikwidowana. Przy czym zaznaczyły się w niej podziały – między pokoleniami, między akademikami i działaczami, między biegunem naukowym i partyjnym (czy też polityczno-administracyjnym) – które były źródłem przeciwstawnych koncepcji roli historii i uprawnionych interpre- tacji przeszłości. Te antagonistyczne koncepcje stanowiły podstawę walk, jakie toczyły się w obrębie dyscypliny w drugiej połowie lat 50.
ROZDZIAŁ II

STOPNIOWE KWESTIONOWANIE
IDEOLOGIZACJI NAUKI HISTORYCZNEJ:
„ZWROT” 1956 ROKU

Zmiana konfiguracji politycznej w połowie lat 50. i mniejsza presja wywierana na pracę akademików wyzwoliła w środowisku historyków serię pytań i dyskusji, które systematycznie podważały oficjalną ideologię i jej wpływ na historiografię<fnref n="1" />. Wydarzenia czerwca i października 1956 r. wyznaczają proces destalinizacji w Polsce. Wyworzyły się wówczas okoliczności sprzyjające zwiększaniu autonomii nauki historycznej. Nie oznacza to jednak, że ewolucję dyscypliny historycznej można odczytywać jako wynik automatycznego przeniesienia ze sfery politycznej do świata akademickiego. Decyzje i wydarzenia polityczne nie wywołują bezpośredniego i jednoznacznego skutku w relatywnie autonomicznej przestrzeni twórczości naukowej<fnref n="2" />. Nie da się wytłumaczyć bardziej lub mniej krytycznych stanowisk wyrażanych przez historyków ok. 1956 r. samą tylko transformacją polityczną, która zachodziła wówczas w Polsce Ludowej. Parafrazując Gisèle Sapiro, „walki polityczne ulegają modyfikacji według zasad podziału, których przyczyną jest nie tylko polityka”, to znaczy, że zmiany w dyscyplinie zachodzą adekwatnie do zagadnień charakterystycznych dla tej przestrzeni sporu, której przedmiotem nie jest rządzenie krajem, ale definicja historii jako nauki<fnref n="3" />. Oprócz kontekstu politycznego również inne jeszcze czynniki mogą tłumaczyć intensyfikację debat w obrębie dyscypliny historycznej w połowie lat 50. Sytuacja instytucjonalna była wówczas ustabilizowana po fazie powojennej rekonstrukcji. Proces przemian w historiografii można uznać za zakończony po konferencji w Otwocku. Utworzenie w 1953 r. Instytutu Historii PAN przyczyniło się do centralizacji głównych kierunków badań histo-

<footnote n="1">¹ Na temat względnej liberalizacji życia intelektualnego w Polsce ok. 1956 r. zob. M. Fik, *Autorytecie wróć? Szkice o postawach polskich intelektualistów po październiku 1956*, przedm. J. Turowicz, Warszawa 1997.</footnote>

<footnote n="2">² R. Stobiecki, *Between Continuity and Discontinuity. A Few Comments on the Post-war Development of Polish Historical Research*, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 50, 2001, nr 2, s. 214–229.</footnote>

<footnote n="3">³ G. Sapiro, *La raison littéraire. Le champ littéraire français sous l'Occupation (1940–1944)*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 111, 1996, nr 1, s. 9 (tłum. JL).</footnote>
ROZDZIAŁ II

STOPNIOWE KWESTIONOWANIE
IDEOLOGIZACJI NAUKI HISTORYCZNEJ:
„ZWROT” 1956 ROKU

Zmiana konfiguracji politycznej w połowie lat 50. i mniejsza presja wywierana na pracę akademików wyzwoliła w środowisku historyków serię pytań i dyskusji, które systematycznie podważały oficjalną ideologię i jej wpływ na historiografię<fnref n="1" />. Wydarzenia czerwca i października 1956 r. wyznaczają proces destalinizacji w Polsce. Wytworzyły się wówczas okoliczności sprzyjające zwiększaniu autonomii nauki historycznej. Nie oznacza to jednak, że ewolucję dyscypliny historycznej można odczytywać jako wynik automatycznego przeniesienia ze sfery politycznej do świata akademickiego. Decyzje i wydarzenia polityczne nie wywołują bezpośredniego i jednoznacznego skutku w relatywnie autonomicznej przestrzeni twórczości naukowej<fnref n="2" />. Nie da się wytłumaczyć bardziej lub mniej krytycznych stanowisk wyrażanych przez historyków ok. 1956 r. samą tylko transformacją polityczną, która zachodziła wówczas w Polsce Ludowej. Parafrazując Gisèle Sapiro, „walki polityczne ulegają modyfikacji według zasad podziału, których przyczyną jest nie tylko polityka”, to znaczy, że zmiany w dyscyplinie zachodzą adekwatnie do zagadnień charakterystycznych dla tej przestrzeni sporu, której przedmiotem nie jest rządzenie krajem, ale definicja historii jako nauki<fnref n="3" />. Oprócz kontekstu politycznego również inne jeszcze czynniki mogą tłumaczyć intensyfikację debat w obrębie dyscypliny historycznej w połowie lat 50. Sytuacja instytucjonalna była wówczas ustabilizowana po fazie powojennej rekonstrukcji. Proces przemian w historiografii można uznać za zakończony po konferencji w Otwocku. Utworzenie w 1953 r. Instytutu Historii PAN przyczyniło się do centralizacji głównych kierunków badań histo-

<footnote n="1">¹ Na temat względnej liberalizacji życia intelektualnego w Polsce ok. 1956 r. zob. M. Fik, *Autorytecie wróć? Szkice o postawach polskich intelektualistów po październiku 1956*, przedm. J. Turowicz, Warszawa 1997.</footnote>

<footnote n="2">² R. Stobiecki, *Between Continuity and Discontinuity. A Few Comments on the Post-war Development of Polish Historical Research*, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 50, 2001, nr 2, s. 214–229.</footnote>

<footnote n="3">³ G. Sapiro, *La raison littéraire. Le champ littéraire français sous l'Occupation (1940–1944)*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 111, 1996, nr 1, s. 9 (tłum. JL).</footnote>
rycznych. Rutynowe funkcjonowanie dyscypliny – po zakończeniu pierwszych powojennych kongresów naukowych – stwarzało warunki sprzyjające debatom w środowisku naukowym. Dyskusje dotyczyły pierwszych prac napisanych przez historyków Polski Ludowej, a ich celem był bilans 10 lat polityki naukowej. Uwypukliły one podziały w dyscyplinie, w której od końca lat 40. ścierały się dwie definicje naukowości. Około 1956 r. koncepcja nauki partyjnej, lansowana przez historyków partyjnych, była stopniowo porzucana na rzecz koncepcji bar-dziej autonomicznej. Ta zaś – wspierana przez badaczy pracujących nad odnową historiografii w okresie stalinowskim – wpisywała się jednak niezaprzeczalnie w naukę marksistowską, o której zasięg toczyły się właśnie spory.

Za sprawą zmian politycznych równolegle w dyscyplinie toczyła się wewnętrzna walka – zarówno o pierwszoplanową pozycję akademicką, jak i określenie kryteriów naukowości historii, stawką było zaś uniezależnienie dyscypliny od kierownictwa partii, dla której opisywanie przeszłości było w dal-szym ciągu głównym narzędziem legitymizacji politycznej.

Spróbujmy zatem odpowiedzieć na pytanie, jak koniec stalinizmu wpłynął na warunki naukowych badań historycznych, ale równocześnie sprawdzić, jak rzutowały na nie kwestie charakterystyczne dla pola akademickiego.

Krytyczna analiza pierwszej dekady nauki historycznej w Polsce Ludowej odbywała się przede wszystkim w obrębie dyscypliny. Najważniejsze dyskusje toczyły się wśród badaczy akademickich, publikowane na łamach „Kwartalnika Historycznego”, i nie wywoływały odzewu poza środowiskiem akademickim. Jedynie wyjątkowo przytaczano je np. w prasie oficjalnej. Były zatem ograni-czone do wąskiego grona, rzadko wykraczając poza naukę historyczną, jej organizację i metody. Raczej nie odnosiły się do kontekstu politycznego, mimo że proces destalinizacji rozpoczęty na XX Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego sprzyjał publicznej krytyce minionej dekady. Dyskusje w obrębie dyscypliny dotyczyły głównie odbudowywanych po wojnie ram instytucjonal-nych, procesu publikacji prac badawczych (oceny naukowej i cenzury), a także stosowania metodologii marksistowskiej. Krytykę formułowano tak, by wyrażała poglądy naukowe, a nie polityczne, zawsze mając na względzie poszukiwanie jak najlepszych sposobów opisywania i nauczania historii. Ponieważ dyskusje toczyły się wśród nauczycieli akademickich, kwestie związane z nauczaniem historii w szkołach schodziły na plan dalszy wobec organizacji badań i studiów.

Z lektury sprawozdań zamieszczonych w „Kwartalniku Historycznym” wynika, że polscy historycy nie należeli do najbardziej zajadłych przeciwników polityki PZPR, chociaż w następstwie wydarzeń 1956 r. dały się słyszeć „rewizjonistyczne”<fnref n="4" /> głosy krytyki pochodzące od partyjnych intelektualistów. Nie uczestnicząc

<footnote n="4">⁴ Pojęcia „rewizjonistyczny” i „dogmatyczny” ujęto w cudzysłów, ponieważ są to kategorie, które spory pomiędzy zwolennikami ideologizacji nauki historycznej („dogmatykami”) i przeciwnikami tej polityki („rewizjonistami”) odnoszą do walk o władzę toczących się równocześnie w partii. Kategorie te odpowiadają podstawowej wówczas zasadzie podziału twórczości</footnote>
rycznych. Rutynowe funkcjonowanie dyscypliny – po zakończeniu pierwszych powojennych kongresów naukowych – stwarzało warunki sprzyjające debatom w środowisku naukowym. Dyskusje dotyczyły pierwszych prac napisanych przez historyków Polski Ludowej, a ich celem był bilans 10 lat polityki naukowej. Uwypukliły one podziały w dyscyplinie, w której od końca lat 40. ścierały się dwie definicje naukowości. Około 1956 r. koncepcja nauki partyjnej, lansowana przez historyków partyjnych, była stopniowo porzucana na rzecz koncepcji bar-dziej autonomicznej. Ta zaś – wspierana przez badaczy pracujących nad odnową historiografii w okresie stalinowskim – wpisywała się jednak niezaprzeczalnie w naukę marksistowską, o której zasięg toczyły się właśnie spory.

Za sprawą zmian politycznych równolegle w dyscyplinie toczyła się wewnętrzna walka – zarówno o pierwszoplanową pozycję akademicką, jak i określenie kryteriów naukowości historii, stawką było zaś uniezależnienie dyscypliny od kierownictwa partii, dla której opisywanie przeszłości było w dal-szym ciągu głównym narzędziem legitymizacji politycznej.

Spróbujmy zatem odpowiedzieć na pytanie, jak koniec stalinizmu wpłynął na warunki naukowych badań historycznych, ale równocześnie sprawdzić, jak rzutowały na nie kwestie charakterystyczne dla pola akademickiego.

Krytyczna analiza pierwszej dekady nauki historycznej w Polsce Ludowej odbywała się przede wszystkim w obrębie dyscypliny. Najważniejsze dyskusje toczyły się wśród badaczy akademickich, publikowane na łamach „Kwartalnika Historycznego”, i nie wywoływały odzewu poza środowiskiem akademickim. Jedynie wyjątkowo przytaczano je np. w prasie oficjalnej. Były zatem ograni-czone do wąskiego grona, rzadko wykraczając poza naukę historyczną, jej organizację i metody. Raczej nie odnosiły się do kontekstu politycznego, mimo że proces destalinizacji rozpoczęty na XX Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego sprzyjał publicznej krytyce minionej dekady. Dyskusje w obrębie dyscypliny dotyczyły głównie odbudowywanych po wojnie ram instytucjonal-nych, procesu publikacji prac badawczych (oceny naukowej i cenzury), a także stosowania metodologii marksistowskiej. Krytykę formułowano tak, by wyrażała poglądy naukowe, a nie polityczne, zawsze mając na względzie poszukiwanie jak najlepszych sposobów opisywania i nauczania historii. Ponieważ dyskusje toczyły się wśród nauczycieli akademickich, kwestie związane z nauczaniem historii w szkołach schodziły na plan dalszy wobec organizacji badań i studiów.

Z lektury sprawozdań zamieszczonych w „Kwartalniku Historycznym” wynika, że polscy historycy nie należeli do najbardziej zajadłych przeciwników polityki PZPR, chociaż w następstwie wydarzeń 1956 r. dały się słyszeć „rewizjonistyczne”<fnref n="4" /> głosy krytyki pochodzące od partyjnych intelektualistów. Nie uczestnicząc

<footnote n="4">⁴ Pojęcia „rewizjonistyczny” i „dogmatyczny” ujęto w cudzysłów, ponieważ są to kategorie, które spory pomiędzy zwolennikami ideologizacji nauki historycznej („dogmatykami”) i przeciwnikami tej polityki („rewizjonistami”) odnoszą do walk o władzę toczących się równocześnie w partii. Kategorie te odpowiadają podstawowej wówczas zasadzie podziału twórczości</footnote>
bezpośrednio w potępieniu stalinizmu, które wstrząsało wówczas blokiem wschod-
nim (z udziałem filozofów takich jak Leszek Kołakowski) i spowodowało odej-
ście części inteligencji z partii komunistycznych, polscy historycy rozpoczęli
w połowie lat 50. krytyczną analizę polityki naukowej, co doprowadziło do zde-
finiowania zasad funkcjonowania dyscypliny historycznej, tak by zapewnić jej
większą autonomię (zob. „Dogmatycy” kontra „rewizjoniści”? Historycy wobec zmian
politycznych). Skutki „zwrotu” 1956 r. w obrębie dyscypliny przejawiały się nie
tyle intelektualnym zaangażowaniem wymierzonym w partię, ile raczej refleksją
nad stanem dyscypliny, będącej w znacznej mierze w rękach jej członków, co
przekładało się w praktyce na nowy podział kluczowych pozycji, niekorzystny
dla jej najbardziej heteronomicznego bieguna, czyli w największym stopniu
zwasalizowanego przez partię (zob. Przetasowania na stanowiskach i zmiana miejsc
w obrębie dyscypliny). Dyskredytacja tej grupy wzmacniała autonomię dyscypliny,
choć niejednakowo w poszczególnych subdyscyplinach. Niechęć naukowców
niezależnych do zajmowania się historią najnowszą sprawiała, że najważniej-
szą rolę na tym polu nadal odgrywali historycy partyjni. Zobaczmy zatem, jak
zmiana konfiguracji politycznej przekładała się na sformułowania i cele specy-
ficzne dla przestrzeni historiografii.

1. „Dogmatycy” kontra „rewizjoniści”?
Historycy wobec zmian politycznych

Powstało wiele prac poświęconych skutkom destalinizacji w świecie nauki i kul-
tury w Polsce Ludowej, szczególnie w dziedzinie historii<fnref n="5" />. Dzieła te stawiają
pytanie o przeniesienie walki politycznej do świata akademickiego, przeciw-
stawiając „dogmatyków” „rewizjonistom”, zakładając tym samym, że w tym
szczególnym kontekście konfrontacja polityczna i spór naukowy mieściły się
w podobnej logice. Grozi to jednak pominięciem autonomii (choćby niepełnej)
poszczególnych przestrzeni produkcji naukowej, w których logiki konfronta-
cji zawsze częściowo wywodzą się z logik politycznych, ale w pewnej mierze
są również specyficzne dla tych przestrzeni zawodowych. W takiej sytuacji
postawy historyków należy traktować nie tylko w kategoriach przynależności
do takiej czy innej logiki politycznej, ale uwzględnić też kwestie specyficzne
dla pola akademickiego, których jest wiele, jak rywalizacja między orientacjami

historiograficznej, ale w niniejszej pracy chodzi o uniknięcie ich ściśle politycznego kontekstu i wskazanie, że podział dotyczy również kwestii specyficznych dla tego pola.

<footnote n="5">⁵ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji polskiej nauki historycznej w drugiej połowie lat 50.* XX wieku, Warszawa 2007. Między innymi Rutkowski i Stobiecki określają destalinizacją również proces zmniejszenia politycznych nacisków na pracę historyków; T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne*, Warszawa 2007; R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana*, Warszawa 2007.</footnote>
bezpośrednio w potępieniu stalinizmu, które wstrząsało wówczas blokiem wschod-
nim (z udziałem filozofów takich jak Leszek Kołakowski) i spowodowało odej-
ście części inteligencji z partii komunistycznych, polscy historycy rozpoczęli
w połowie lat 50. krytyczną analizę polityki naukowej, co doprowadziło do zde-
finiowania zasad funkcjonowania dyscypliny historycznej, tak by zapewnić jej
większą autonomię (zob. „Dogmatycy” kontra „rewizjoniści”? Historycy wobec zmian
politycznych). Skutki „zwrotu” 1956 r. w obrębie dyscypliny przejawiały się nie
tyle intelektualnym zaangażowaniem wymierzonym w partię, ile raczej refleksją
nad stanem dyscypliny, będącej w znacznej mierze w rękach jej członków, co
przekładało się w praktyce na nowy podział kluczowych pozycji, niekorzystny
dla jej najbardziej heteronomicznego bieguna, czyli w największym stopniu
zwasalizowanego przez partię (zob. Przetasowania na stanowiskach i zmiana miejsc
w obrębie dyscypliny). Dyskredytacja tej grupy wzmacniała autonomię dyscypliny,
choć niejednakowo w poszczególnych subdyscyplinach. Niechęć naukowców
niezależnych do zajmowania się historią najnowszą sprawiała, że najważniej-
szą rolę na tym polu nadal odgrywali historycy partyjni. Zobaczmy zatem, jak
zmiana konfiguracji politycznej przekładała się na sformułowania i cele specy-
ficzne dla przestrzeni historiografii.

1. „Dogmatycy” kontra „rewizjoniści”?
Historycy wobec zmian politycznych

Powstało wiele prac poświęconych skutkom destalinizacji w świecie nauki i kul-
tury w Polsce Ludowej, szczególnie w dziedzinie historii<fnref n="5" />. Dzieła te stawiają
pytanie o przeniesienie walki politycznej do świata akademickiego, przeciw-
stawiając „dogmatyków” „rewizjonistom”, zakładając tym samym, że w tym
szczególnym kontekście konfrontacja polityczna i spór naukowy mieściły się
w podobnej logice. Grozi to jednak pominięciem autonomii (choćby niepełnej)
poszczególnych przestrzeni produkcji naukowej, w których logiki konfronta-
cji zawsze częściowo wywodzą się z logik politycznych, ale w pewnej mierze
są również specyficzne dla tych przestrzeni zawodowych. W takiej sytuacji
postawy historyków należy traktować nie tylko w kategoriach przynależności
do takiej czy innej logiki politycznej, ale uwzględnić też kwestie specyficzne
dla pola akademickiego, których jest wiele, jak rywalizacja między orientacjami

historiograficznej, ale w niniejszej pracy chodzi o uniknięcie ich ściśle politycznego kontekstu i wskazanie, że podział dotyczy również kwestii specyficznych dla tego pola.

<footnote n="5">⁵ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji polskiej nauki historycznej w drugiej połowie lat 50.* XX wieku, Warszawa 2007. Między innymi Rutkowski i Stobiecki określają destalinizacją również proces zmniejszenia politycznych nacisków na pracę historyków; T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne*, Warszawa 2007; R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana*, Warszawa 2007.</footnote>
ideowymi lub szkołami, konkurowanie o zdobycie pozycji władzy w dyscypli-
nie, logika rozwoju kariery itp. Odrzucając podejście, które widziałoby w spo-
rach naukowych zwykłe przedłużenie walk politycznych, pokaże raczej, w jaki
sposób toczące się w 1956 r. walki polityczne, choć oczywiście niepozostające
bez wpływu na naukę historyczną, przekładały się w istocie na kwestie specy-
ficzne dla tej przestrzeni. Polscy historycy pozycjonowali się wówczas przede
wszystkim w kontekście stosunku do problemu autonomii swojej dyscypliny,
czyli ze względu na zagadnienia ważne dla nich, takie jak definicja zawodu
historyka, ideologizacja nauki historycznej i stosowanie marksizmu w historii.

Hipotezę przekształcenia celów politycznych w polu historii sformułowali również intuicyjnie niektórzy historycy, m.in. Andrzej Czyżewski i Maciej Górny, podkreślając, że wśród historyków tego okresu przedmiotem sporów między „dogmatykami” i „rewizjonistami” były problemy specyficzne dla dyscypliny historycznej<fnref n="6" />. Zabrakło jednak środków na empiryczne uzasadnienie tej hipo- tezy, przez pokazanie, w jaki sposób jednostki uczestniczące w walce zajmują zróżnicowane pozycje w obrębie pola, co właśnie zamierzam niżej zrealizować.

Walka o definicję zawodu historyka

Wśród polskich historyków stanowiska krytyczne wobec polityki naukowej pierwszej dekady Polski Ludowej i jej wpływu na historiografię pojawiły się na długo przed 1956 r. Często zamieszczano je na łamach „Kwartalnika Historycznego”. Najważniejsze czasopismo dyscypliny było w pewnym sensie jej wewnętrznym oficjalnym organem od 1953 r., czyli powstania Instytutu Historii PAN. Czasopismo pełniło funkcję informacyjną w obrębie dyscypliny. Artykuły relacjonujące wyniki badań ustępowały miejsca rubrykom Dyskusje i polemiki, Recenzje czy Życie naukowe. Przeważała więc informacja i relacje z polskimi i zagranicznymi środowiskami uniwersyteckimi, co tworzyło ograniczony obieg rozpowszechniania wiedzy akademickiej. Wykorzystanie KH jako źródła stwierzało jednak pewne trudności: w czasach komunistycznych było to pismo oficjalne, przedstawiające raczej dopuszczalny w obrębie dyscypliny punkt widzenia niż rzeczywiste dyskusje. Niezbędne było zatem skonfrontowanie kroniki zdarzeń relacjonowanych w czasopiśmie z rzeczywistością rekonstruowaną przez historyków na podstawie archiwaliów<fnref n="7" />. Tym niemniej lektura pisma pozwala

<footnote n="6">⁶ M. Górny, *Od Lelewela do Smoleńskiego. Spory historiograficzne lat pięćdziesiątych*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 2, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2006, s. 149–177; A. Czyżewski, *Historycy polscy wobec destalinizacji – próba analizy postaw*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 3, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2008, s. 187–211.</footnote>

<footnote n="7">⁷ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*; T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*; R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra...*; Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970*, Warszawa 2010.</footnote>
ideowymi lub szkołami, konkurowanie o zdobycie pozycji władzy w dyscypli-
nie, logika rozwoju kariery itp. Odrzucając podejście, które widziałoby w spo-
rach naukowych zwykłe przedłużenie walk politycznych, pokaże raczej, w jaki
sposób toczące się w 1956 r. walki polityczne, choć oczywiście niepozostające
bez wpływu na naukę historyczną, przekładały się w istocie na kwestie specy-
ficzne dla tej przestrzeni. Polscy historycy pozycjonowali się wówczas przede
wszystkim w kontekście stosunku do problemu autonomii swojej dyscypliny,
czyli ze względu na zagadnienia ważne dla nich, takie jak definicja zawodu
historyka, ideologizacja nauki historycznej i stosowanie marksizmu w historii.

Hipotezę przekształcenia celów politycznych w polu historii sformułowali również intuicyjnie niektórzy historycy, m.in. Andrzej Czyżewski i Maciej Górny, podkreślając, że wśród historyków tego okresu przedmiotem sporów między „dogmatykami” i „rewizjonistami” były problemy specyficzne dla dyscypliny historycznej<fnref n="6" />. Zabrakło jednak środków na empiryczne uzasadnienie tej hipotezy, przez pokazanie, w jaki sposób jednostki uczestniczące w walce zajmują zróżnicowane pozycje w obrębie pola, co właśnie zamierzam niżej zrealizować.

Walka o definicję zawodu historyka

Wśród polskich historyków stanowiska krytyczne wobec polityki naukowej pierwszej dekady Polski Ludowej i jej wpływu na historiografię pojawiły się na długo przed 1956 r. Często zamieszczano je na łamach „Kwartalnika Historycznego”. Najważniejsze czasopismo dyscypliny było w pewnym sensie jej wewnętrznym oficjalnym organem od 1953 r., czyli powstania Instytutu Historii PAN. Czasopismo pełniło funkcję informacyjną w obrębie dyscypliny. Artykuły relacjonujące wyniki badań ustępowały miejsca rubrykom Dyskusje i polemiki, Recenzje czy Życie naukowe. Przeważała więc informacja i relacje z polskimi i zagranicznymi środowiskami uniwersyteckimi, co tworzyło ograniczony obieg rozpowszechniania wiedzy akademickiej. Wykorzystanie KH jako źródła stwarzało jednak pewne trudności: w czasach komunistycznych było to pismo oficjalne, przedstawiające raczej dopuszczalny w obrębie dyscypliny punkt widzenia niż rzeczywiste dyskusje. Niezbędne było zatem skonfrontowanie kroniki zdarzeń relacjonowanych w czasopiśmie z rzeczywistością rekonstruowaną przez historyków na podstawie archiwaliów<fnref n="7" />. Tym niemniej lektura pisma pozwala

<footnote n="6">⁶ M. Górny, *Od Lelewela do Smoleńskiego. Spory historiograficzne lat pięćdziesiątych*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 2, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2006, s. 149–177; A. Czyżewski, *Historycy polscy wobec destalinizacji – próba analizy postaw*, w: *Klio Polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej po II wojnie światowej*, t. 3, red. A. Wierzbicki, Warszawa 2008, s. 187–211.</footnote>

<footnote n="7">⁷ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*; T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*; R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra...*; Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970*, Warszawa 2010.</footnote>
wychwycić, co wolno było mówić i myśleć, jakie ścierały się tu rozbieżne poglądy i odtworzyć przebieg dysput: kto zabierał głos, krytykując politykę historyczną partii i co o niej mówił?

Jeśli zajęcie stanowiska krytycznego wobec partii wydawało się w Polsce łatwiejsze niż w innych krajach bloku wschodniego, to za sprawą przeszkód, jakie napotykała polityka ideologizacji na przełomie lat 40. i 50., o czym była mowa w poprzednim rozdziale. Główną barierą była słaba obecność PZPR w świecie akademickim. W przypadku historii członkowie partii zmuszeni byli dzielić kierownicze stanowiska z wykształconymi jeszcze przed wojną bezparttyjnymi, którzy w przeciwieństwie do wielu historyków partyjnych – wkraczających w świat uniwersytecki bez odpowiednich kwalifikacji – posiadali zasoby właściwe dla pola akademickiego: doktorat, habilitację, tytuł profesora, publikacje w szanowanych przez dyscyplinę pismach naukowych, itp. Poluzowanie politycznego gorsetu, w kontekście skłaniającym do oceny dokonań partii 10 lat po wojnie, sprzyjało publicznemu wyrażaniu opinii, co wcześniej byłoby ryzykowne. Możliwy stał się więc w polu historii otwarty spór między grupami wyodrębnionymi w poprzednim rozdziale, dotyczący definicji historii i zawodu historyka. Proces destalinizacji ujawnił również konfrontację między grupami dysponującymi zróżnicowanymi zasobami, której stawką była definicja tego, co uznawano za uprawniony kapitał w obrębie tej dyscypliny.

## „Dogmatycy” kontra „rewizjoniści” czy działacze versus uczeni?

Dla polskich badaczy historii historiografii kluczowym momentem, w którym dyscyplina poddała krytyce politykę naukową PZPR, był referat Witolda Kuli wygłoszony 25 czerwca 1956 r. podczas zebrania Rady Naukowej IH PAN, pt. *W sprawie naszej polityki naukowej*. Badacz wyraził w nim uargumentowaną krytykę polskiej powojennej historiografii, nie kwestionując przy tym zasadności marksizmu.

Ponieważ nie chodzi tu jednak o ustalenie punktu wyjściowego destalinizacji, a o próbę zrozumienia, jak przebiegały wówczas linie podziału w dyscyplinie, na podstawie literatury przedmiotu i „Kwartalnika Historycznego” wyłoniłem aktorów (28; listę zob. w tab. 10) dyskusji toczonych bezpośrednio przed i po 1956 r., podczas których omawiano i kwestionowano powojenną naukę historyczną (a przynajmniej niektóre jej aspekty). Wychodząc od wyrażanego przez aktorów stanowiska, odtworzono strukturę ich cech społecznych (zwłaszcza pozycji, jaką zajmowali w polu historii i w obszarze partyjnym). Pozwala to spojrzeć z innej perspektywy na rozwój sytuacji w obrębie dyscypliny ok. 1956 r. Uwzględnione w analizie debaty – w sumie 7 (zob. tab. 8) – to wydarzenia naukowe (konferencje, kongresy), recenzje i podsumowania historiograficzne, a także zebranie Rady Naukowej IH PAN 25 czerwca 1956 r. W różny sposób i w odmiennym stopniu wszystkie stwarzały jednak okazję do opowiedzenia się „za” lub „przeciw” polityce naukowej PZPR.
wychwycić, co wolno było mówić i myśleć, jakie ścierały się tu rozbieżne poglądy i odtworzyć przebieg dysput: kto zabierał głos, krytykując politykę historyczną partii i co o niej mówił?

Jeśli zajęcie stanowiska krytycznego wobec partii wydawało się w Polsce łatwiejsze niż w innych krajach bloku wschodniego, to za sprawą przeszkód, jakie napotykała polityka ideologizacji na przełomie lat 40. i 50., o czym była mowa w poprzednim rozdziale. Główną barierą była słaba obecność PZPR w świecie akademickim. W przypadku historii członkowie partii zmuszeni byli dzielić kierownicze stanowiska z wykształconymi jeszcze przed wojną bezparttyjnymi, którzy w przeciwieństwie do wielu historyków partyjnych – wkraczających w świat uniwersytecki bez odpowiednich kwalifikacji – posiadali zasoby właściwe dla pola akademickiego: doktorat, habilitację, tytuł profesora, publikacje w szanowanych przez dyscyplinę pismach naukowych, itp. Poluzowanie politycznego gorsetu, w kontekście skłaniającym do oceny dokonań partii 10 lat po wojnie, sprzyjało publicznemu wyrażaniu opinii, co wcześniej byłoby ryzykowne. Możliwy stał się więc w polu historii otwarty spór między grupami wyodrębnionymi w poprzednim rozdziale, dotyczący definicji historii i zawodu historyka. Proces destalinizacji ujawnił również konfrontację między grupami dysponującymi zróżnicowanymi zasobami, której stawką była definicja tego, co uznawano za uprawniony kapitał w obrębie tej dyscypliny.

## „Dogmatycy” kontra „rewizjoniści” czy działacze versus uczeni?

Dla polskich badaczy historii historiografii kluczowym momentem, w którym dyscyplina poddała krytyce politykę naukową PZPR, był referat Witolda Kuli wygłoszony 25 czerwca 1956 r. podczas zebrania Rady Naukowej IH PAN, pt. *W sprawie naszej polityki naukowej*. Badacz wyraził w nim uargumentowaną krytykę polskiej powojennej historiografii, nie kwestionując przy tym zasadności marksizmu.

Ponieważ nie chodzi tu jednak o ustalenie punktu wyjściowego destalinizacji, a o próbę zrozumienia, jak przebiegały wówczas linie podziału w dyscyplinie, na podstawie literatury przedmiotu i „Kwartalnika Historycznego” wyłoniłem aktorów (28; listę zob. w tab. 10) dyskusji toczonych bezpośrednio przed i po 1956 r., podczas których omawiano i kwestionowano powojenną naukę historyczną (a przynajmniej niektóre jej aspekty). Wychodząc od wyrażanego przez aktorów stanowiska, odtworzono strukturę ich cech społecznych (zwłaszcza pozycji, jaką zajmowali w polu historii i w obszarze partyjnym). Pozwala to spojrzeć z innej perspektywy na rozwój sytuacji w obrębie dyscypliny ok. 1956 r. Uwzględnione w analizie debaty – w sumie 7 (zob. tab. 8) – to wydarzenia naukowe (konferencje, kongresy), recenzje i podsumowania historiograficzne, a także zebranie Rady Naukowej IH PAN 25 czerwca 1956 r. W różny sposób i w odmiennym stopniu wszystkie stwarzały jednak okazję do opowiedzenia się „za” lub „przeciw” polityce naukowej PZPR.
<table><caption>Tabela 8. Spis debat wykorzystanych do ustalenia aktorów dyskusji na temat destalizacji historii</caption><thead><tr><td>Impuls wywołujący debatę</td><td>Przebieg debaty</td></tr></thead><tbody><tr><td>Rada Naukowa IH PAN (25 VI 1956)</td><td>Referat W. Kuli W sprawie naszej polityki naukowej i następująca po nim dyskusja</td></tr><tr><td>Uchwała POP PZPR w IH PAN (4 VI 1956)</td><td>Uchwała równoczesna z referatem W. Kuli, podzielająca jego najważniejsze wnioski</td></tr><tr><td>Artykuł Bogusława Leśnodorskiego Nauka historii w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej. Główne kierunki badań, KH, 1955, nr 1, s. 17–58</td><td>B. Leśnodorski przedstawił bilans pierwszego dziesięciolecia historiografii PRL, wystawiając pozytywną opinię polityce PZPR. Artykuł powstał przy udziale S. Arnolda, A. Gieysztora, S. Kieniewicza, Ž. Kormanowej, F. Ryszki i M.H. Serejskiego</td></tr><tr><td>Konferencja w Zakopanem poświęcona pojęciom „liberalizm” i „postępowość” (luty 1953)</td><td>Na konferencji M.H. Serejski przeciwstawił się kilku historykom partyjnym w kwestii włączenia do kanonu marksistowskiego dziewiętnastowiecznych autorów „burżuazyjnych”. W podtekście uwidocznila się kwestia granicy między „postępem” i „reakcją” w historii</td></tr><tr><td>Referat Czesława Madajczyka poświęcony historii najnowszej wygłoszony na jubileuszowym zjeździe PTH (18–21 X 1956)</td><td>Krytyka wycelowana w historię najnowszą, podejmująca i rozwijająca większość argumentów przedstawionych w czerwcu przez W. Kulę w referacie wygłoszonym podczas obrad RN IH PAN</td></tr><tr><td>VIII Powszechny Zjazd Historyków Polskich (14–17 IX 1958)</td><td>Uznany w literaturze przedmiotu za przełom z powodu wygłoszenia bardzo krytycznego referatu przez T. Manteuffla, podążającego śladami W. Kuli z 1956, oraz zastąpienia N. Gąsiorowskiej przez S. Herbsta na stanowisku prezesa PTH</td></tr><tr><td>Artykuł Henryka Wereszyckiego Pesymizm błędnych tez, KH, 1957, nr 4–5, s. 12–30</td><td>H. Wereszycki skrytykował dominację marksizmu w polskiej historiografii, stwierdzając, że problem nie ogranicza się do historii najnowszej, ale jest szerszy (wyszedł zatem poza diagnozę W. Kuli)</td></tr></tbody></table>

Uczestników dyskusji można więc podzielić ze względu na stanowisko zajmowane wobec polityki partii na domagających się większej autonomii dyscypliny („rewizjoniści”) i zajmujących pozycje heteronomiczne („dogmatycy”). Opozycja ta odpowiadała często podziałowi na akademików i nieakademików, działaczy, inaczej mówiąc na naukowców i profanów.

Pozwala to ująć dyskusje na temat polityki historycznej PZPR w szersze ramy czasowe niż tylko 1956 r., nawet jeśli wydaje się on przełomowy. Zdania krytyczne pojawiały się wcześniej, szczególnie między 1953 i 1955 r., ale też później, przy okazji VIII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich. Wyrażali je intelektualiści związani przede wszystkim ze środowiskiem warszawskim, pełniący kierownicze funkcje w dyscyplinie. Wypada tu przypomnieć, że liczebnie kadra akademicka związana z katedrami historii była w tym czasie skromna i liczyła niewiele ponad sto osób (bez uwzględnienia wyższych szkół pedagogicznych).
<table><caption>Tabela 8. Spis debat wykorzystanych do ustalenia aktorów dyskusji na temat destalinizacji historii</caption><thead><tr><td>Impuls wywołujący debatę</td><td>Przebieg debaty</td></tr></thead><tbody><tr><td>Rada Naukowa IH PAN (25 VI 1956)</td><td>Referat W. Kuli W sprawie naszej polityki naukowej i następująca po nim dyskusja</td></tr><tr><td>Uchwała POP PZPR w IH PAN (4 VI 1956)</td><td>Uchwała równoczesna z referatem W. Kuli, podzielająca jego najważniejsze wnioski</td></tr><tr><td>Artykuł Bogusława Leśnodorskiego Nauka historii w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej. Główne kierunki badań, KH, 1955, nr 1, s. 17–58</td><td>B. Leśnodorski przedstawił bilans pierwszego dziesięciolecia historiografii PRL, wystawiając pozytywną opinię polityce PZPR. Artykuł powstał przy udziale S. Arnolda, A. Gieysztora, S. Kieniewicza, Ž. Kormanowej, F. Ryszki i M.H. Serejskiego</td></tr><tr><td>Konferencja w Zakopanem poświęcona pojęciom „liberalizm” i „postępowość” (luty 1953)</td><td>Na konferencji M.H. Serejski przeciwstawił się kilku historykom partyjnym w kwestii włączenia do kanonu marksistowskiego dziewiętnastowiecznych autorów „burżuazyjnych”. W podtekście uwidocznila się kwestia granicy między „postępem” i „reakcją” w historii</td></tr><tr><td>Referat Czesława Madajczyka poświęcony historii najnowszej wygłoszony na jubileuszowym zjeździe PTH (18–21 X 1956)</td><td>Krytyka wycelowana w historię najnowszą, podejmująca i rozwijająca większość argumentów przedstawionych w czerwcu przez W. Kulę w referacie wygłoszonym podczas obrad RN IH PAN</td></tr><tr><td>VIII Powszechny Zjazd Historyków Polskich (14–17 IX 1958)</td><td>Uznany w literaturze przedmiotu za przełom z powodu wygłoszenia bardzo krytycznego referatu przez T. Manteuffla, podążającego śladami W. Kuli z 1956, oraz zastąpienia N. Gąsiorowskiej przez S. Herbsta na stanowisku prezesa PTH</td></tr><tr><td>Artykuł Henryka Wereszyckiego Pesymizm błędných tez, KH, 1957, nr 4–5, s. 12–30</td><td>H. Wereszycki skrytykował dominację marksizmu w polskiej historiografii, stwierdzając, że problem nie ogranicza się do historii najnowszej, ale jest szerszy (wyszedł zatem poza diagnozę W. Kuli)</td></tr></tbody></table>

Uczestników dyskusji można więc podzielić ze względu na stanowisko zajmowane wobec polityki partii na domagających się większej autonomii dyscypliny („rewizjoniści”) i zajmujących pozycje heteronomiczne („dogmatycy”). Opozycja ta odpowiadała często podziałowi na akademików i nieakademików, działaczy, inaczej mówiąc na naukowców i profanów.

Pozwala to ująć dyskusje na temat polityki historycznej PZPR w szersze ramy czasowe niż tylko 1956 r., nawet jeśli wydaje się on przełomowy. Zdania krytyczne pojawiały się wcześniej, szczególnie między 1953 i 1955 r., ale też później, przy okazji VIII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich. Wyrażali je intelektualiści związani przede wszystkim ze środowiskiem warszawskim, pełniący kierownicze funkcje w dyscyplinie. Wypada tu przypomnieć, że liczebnie kadra akademicka związana z katedrami historii była w tym czasie skromna i liczyła niewiele ponad sto osób (bez uwzględnienia wyższych szkół pedagogicznych).
<table><caption>**Tabela 9.** Społeczne i polityczne cechy głównych uczestników debat na temat destalinizacji historii</caption><thead><tr><th rowspan="2">Charakterystyka uczestników/stanowiska</th><th>Biegun autonomiczny – „rewizjoniści” (nauczyciele akademiccy, naukowcy)</th><th>Biegun heteronomiczny – „dogmatycy” (bez tytułów naukowych, działacze, profani)</th></tr><tr><th>14 osób</th><th>14 osób</th></tr></thead><tbody><tr><td>przynależność do PZPR</td><td>3</td><td>14</td></tr><tr><td>przedwojenni działacze komunistyczni</td><td>–</td><td>8</td></tr><tr><td>pobyt w ZSRR podczas wojny</td><td>–</td><td>8</td></tr><tr><td>przedwojenna działalność (komunistyczna lub inna)</td><td>1</td><td>11</td></tr><tr><td>przynależność do AK</td><td>6</td><td>–</td></tr><tr><td>doktorat</td><td>13</td><td>11</td></tr><tr><td>habilitacja</td><td>9</td><td>7</td></tr><tr><td>profesura</td><td>11</td><td>8</td></tr><tr><td>związek z IH PAN</td><td>10</td><td>8</td></tr><tr><td>związek z uniwersytetem</td><td>13</td><td>10</td></tr><tr><td>w tym związek z UW</td><td>6</td><td>6</td></tr><tr><td>kierownicze stanowiska polityczne wcześniejsze lub w 1956</td><td>–</td><td>9</td></tr><tr><td>średnia wieku w 1956</td><td>45</td><td>50</td></tr><tr><td>doktorat uzyskany przed wojną</td><td>11</td><td>7</td></tr><tr><td>stanowisko na uniwersytecie przed wojną</td><td>3</td><td>5</td></tr><tr><td>studia lub wykłady w IKKN/INS</td><td>1</td><td>9</td></tr><tr><td>nigdy nie zajmowali stanowisk pracownika naukowego (uniwersytetu lub PAN)</td><td>–</td><td>4</td></tr></tbody></table>

Pośród 28 osób wchodzących w skład badanej próby znajdują się również ci zajmujący pierwszoplanowe pozycje w dyscyplinie, to znaczy kierownicy katedr, członkowie Rady Naukowej IH PAN i Komitetu Redakcyjnego „Kwartalnika Historycznego”. Uczestnicy tej grupy dysponowali jednak zróżnicowanymi zasobami. Tymczasem właśnie te różnice zasobów zdają się przesądzać o skłonności do kontestowania bądź obrony polityki naukowej PZPR.

Biorąc pod uwagę zajmowane pozycje i posiadane zasoby w 1956 r. lub wcześniej, „dogmatycy” i „rewizjoniści” wydają się tworzyć grupy różniące się pod względem karier społeczno-zawodowych (zob. tab. 9). Wszyscy „dogmatycy” należeli do PZPR wobec tylko trzech „rewizjonistów” (Jedlicki, Madajczyk i Piwarski). Nie zadowalali się zwykłym członkostwem, dziewięcioro z nich
<table><caption>Tabela 9. Społeczne i polityczne cechy głównych uczestników debat na temat destalinizacji historii</caption><thead><tr><th rowspan="2">Charakterystyka uczestników/stanowiska</th><th>Biegun autonomiczny – „rewizjoniści” (nauczyciele akademiccy, naukowcy)</th><th>Biegun heteronomiczny – „dogmatycy” (bez tytułów naukowych, działacze, profani)</th></tr><tr><th>14 osób</th><th>14 osób</th></tr></thead><tbody><tr><td>przynależność do PZPR</td><td>3</td><td>14</td></tr><tr><td>przedwojenni działacze komunistyczni</td><td>–</td><td>8</td></tr><tr><td>pobyt w ZSRR podczas wojny</td><td>–</td><td>8</td></tr><tr><td>przedwojenna działalność (komunistyczna lub inna)</td><td>1</td><td>11</td></tr><tr><td>przynależność do AK</td><td>6</td><td>–</td></tr><tr><td>doktorat</td><td>13</td><td>11</td></tr><tr><td>habilitacja</td><td>9</td><td>7</td></tr><tr><td>profesura</td><td>11</td><td>8</td></tr><tr><td>związek z IH PAN</td><td>10</td><td>8</td></tr><tr><td>związek z uniwersytetem</td><td>13</td><td>10</td></tr><tr><td>w tym związek z UW</td><td>6</td><td>6</td></tr><tr><td>kierownicze stanowiska polityczne wcześniejsze lub w 1956</td><td>–</td><td>9</td></tr><tr><td>średnia wieku w 1956</td><td>45</td><td>50</td></tr><tr><td>doktorat uzyskany przed wojną</td><td>11</td><td>7</td></tr><tr><td>stanowisko na uniwersytecie przed wojną</td><td>3</td><td>5</td></tr><tr><td>studia lub wykłady w IKKN/INS</td><td>1</td><td>9</td></tr><tr><td>nigdy nie zajmowali stanowisk pracownika naukowego (uniwersytetu lub PAN)</td><td>–</td><td>4</td></tr></tbody></table>

Pośród 28 osób wchodzących w skład badanej próby znajdują się również ci zajmujący pierwszoplanowe pozycje w dyscyplinie, to znaczy kierownicy katedr, członkowie Rady Naukowej IH PAN i Komitetu Redakcyjnego „Kwartalnika Historycznego”. Uczestnicy tej grupy dysponowali jednak zróżnicowanymi zasobami. Tymczasem właśnie te różnice zasobów zdają się przesądzać o skłonności do kontestowania bądź obrony polityki naukowej PZPR.

Biorąc pod uwagę zajmowane pozycje i posiadane zasoby w 1956 r. lub wcześniej, „dogmatycy” i „rewizjoniści” wydają się tworzyć grupy różniące się pod względem karier społeczno-zawodowych (zob. tab. 9). Wszyscy „dogmatycy” należeli do PZPR wobec tylko trzech „rewizjonistów” (Jedlicki, Madajczyk i Piwarski). Nie zadowalali się zwykłym członkostwem, dziewięcioro z nich
pełniło odpowiedzialne funkcje polityczne (Maleczyńska, Grosfeld, Bardach, Jabłoński). Wskazuje to na bliskość „dogmatyków” wobec politycznego centrum i sugeruje, że uprawiali oni historię niewolną od polityki. Dochodzą do tego znaczne różnice pozycji w świecie akademickim. Około jedna trzecia „dogmatyków” nigdy nie zajmowała stanowiska akademickiego. I tak, Józef Kowalski tuż po wojnie rozpoczął karierę propagandysty (w Polskiej Agencji Prasowej, a później w odpowiednim wydziale partii), po czym został mianowany dyrektorem WHP i funkcję tę pełnił od 1951 do 1968 r. Chociaż nie miał doktoratu, został mianowany docentem, a następnie profesorem w 1958 r., nigdy jednak nie związał się z żadnym uniwersytetem ani z IH PAN. Cała jego kariera przebiegała wyłącznie w instytucjach partyjnych – oprócz WHP kierował też Katedrą Historii WKP(b) w IKKN. Podobny był przebieg kariery Tadeusza Daniszewskiego, historyka bez kwalifikacji akademickich. W 1956 r. otrzymał nominację profesorską, mimo że nie miał doktoratu, po czym został powołany do IH PAN, do zespołu badawczego zajmującego się stosunkami polsko-sowieckimi, tematem o silnym zabarwieniu ideologicznym. Dla PZPR opisanie historii było pierwszorzędnym celem politycznym, często więc kierowano swoich działaczy na tzw. front nauki, a oni decydowali się na to tym chętniej, że pisanie historii dawało duży prestiż i względnie łatwo było tu zaistnieć – od dawna działali w ten sposób inni laicy (dziennikarze, eseiści, pisarze). Dla partyjnych inteligentów zawdzięczających wszystko działalności partyjnej podjęcie kariery akademickiej było szansą na awans społeczny.

„Dogmatycy” blisko związani z ośrodkiem władzy politycznej, jakim była PZPR, w mniejszym stopniu byli obecni w instytucjach akademickich czy na uniwersytetach. Odzwierciedlało to słabość ich zasobów specyficznie akademickich – niewielu z nich miało doktorat czy habilitację. Wynikało to stąd, że akademickie kariery „dogmatyków” były mniej zaawansowane niż kariery „rewizjonistów”: połowa z nich uzyskała doktorat w PRL, podczas gdy zdecydowana większość „rewizjonistów” – przed 1945 r. Nie chodziło tu o różnicę pokoleniową („rewizjoniści” byli nawet trochę poniżej średniej wieku), lecz o podział na zawodowych akademików i wywodzących się z partii nowicjuszy. Ci ostatni skorzystali z konfiguracji politycznej, jaka powstała po wojnie przez dojście do władzy PZPR, aby swoje zaangażowanie ideologiczne dostosować do pola akademickiego. Przed wojną w większości plasujący się poza światem akademickim (kiedy „rewizjoniści” kończyli studia historyczne), znalazły się w nim dzięki konfiguracji, w której wierność partii (czyli zasoby heteronomiczne) cenione były wyżej niż kompetencje akademickie, co pozwalało im szybko zdobyć pierwszoplanowe pozycje w dyscyplinie (profesurę, kierownictwo katedr, zasiadanie w radach naukowych i komitetach redakcyjnych). W 1956 r. właśnie te heteronomiczne zasoby zostały zakwestionowane.
pełniło odpowiedzialne funkcje polityczne (Maleczyńska, Grosfeld, Bardach, Jabłoński). Wskazuje to na bliskość „dogmatyków” wobec politycznego centrum i sugeruje, że uprawiali oni historię niewolną od polityki. Dochodzą do tego znaczne różnice pozycji w świecie akademickim. Około jedna trzecia „dogmatyków” nigdy nie zajmowała stanowiska akademickiego. I tak, Józef Kowalski tuż po wojnie rozpoczął karierę propagandysty (w Polskiej Agencji Prasowej, a później w odpowiednim wydziale partii), po czym został mianowany dyrektorem WHP i funkcję tę pełnił od 1951 do 1968 r. Chociaż nie miał doktoratu, został mianowany docentem, a następnie profesorem w 1958 r., nigdy jednak nie związał się z żadnym uniwersytetem ani z IH PAN. Cała jego kariera przebiegała wyłącznie w instytucjach partyjnych – oprócz WHP kierował też Katedrą Historii WKP(b) w IKKN. Podobny był przebieg kariery Tadeusza Daniszewskiego, historyka bez kwalifikacji akademickich. W 1956 r. otrzymał nominację profesorską, mimo że nie miał doktoratu, po czym został powołany do IH PAN, do zespołu badawczego zajmującego się stosunkami polsko-sowieckimi, tematem o silnym zabarwieniu ideologicznym. Dla PZPR opisanie historii było pierwszorzędnym celem politycznym, często więc kierowano swoich działaczy na tzw. front nauki, a oni decydowali się na to tym chętniej, że pisanie historii dawało duży prestiż i względnie łatwo było tu zaistnieć – od dawna działali w ten sposób inni laicy (dziennikarze, eseiści, pisarze). Dla partyjnych inteligentów zawdzięczających wszystko działalności partyjnej podjęcie kariery akademickiej było szansą na awans społeczny.

„Dogmatycy” blisko związani z ośrodkiem władzy politycznej, jakim była PZPR, w mniejszym stopniu byli obecni w instytucjach akademickich czy na uniwersytetach. Odzwierciedlało to słabość ich zasobów specyficznie akademickich – niewielu z nich miało doktorat czy habilitację. Wynikało to stąd, że akademickie kariery „dogmatyków” były mniej zaawansowane niż kariery „rewizjonistów”: połowa z nich uzyskała doktorat w PRL, podczas gdy zdecydowana większość „rewizjonistów” – przed 1945 r. Nie chodziło tu o różnicę pokoleniową („rewizjoniści” byli nawet trochę poniżej średniej wieku), lecz o podział na zawodowych akademików i wywodzących się z partii nowicjuszy. Ci ostatni skorzystali z konfiguracji politycznej, jaka powstała po wojnie przez dojście do władzy PZPR, aby swoje zaangażowanie ideologiczne dostosować do pola akademickiego. Przed wojną w większości plasujący się poza światem akademickim (kiedy „rewizjoniści” kończyli studia historyczne), znalazli się w nim dzięki konfiguracji, w której wierność partii (czyli zasoby heteronomiczne) cenione były wyżej niż kompetencje akademickie, co pozwalało im szybko zdobyć pierwszoplanowe pozycje w dyscyplinie (profesurę, kierownictwo katedr, zasiadanie w radach naukowych i komitetach redakcyjnych). W 1956 r. właśnie te heteronomiczne zasoby zostały zakwestionowane.
<table><caption>Tabela 10. Lista uczestników debat historycznych ok. 1956 r. i ich ówczesne afiliacje</caption><thead><tr><td>„Rewizjoniści” (akademicy, naukowcy)</td><td>„Dogmatycy” (nieakademicy/działacze, laicy)</td></tr></thead><tbody><tr><td>Aleksander Gieysztor (prof., UW i IH PAN)</td><td>Stanisław Arnold (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Józef Gierowski (dr, UW i IH PAN)</td><td>Nina Assorodobraj (prof., UW)</td></tr><tr><td>Stanisław Herbst (prof., UW i IH PAN)</td><td>Juliusz Bardach (prof., UW)</td></tr><tr><td>Jerzy Jedlicki (doktorant, IH PAN)</td><td>Celina Bobińska (prof., UJ i IH PAN)</td></tr><tr><td>Stefan Kieniewicz (prof., UW i IH PAN)</td><td>Tadeusz Daniszewski (prof., WHP)</td></tr><tr><td>Witold Kula (prof., UW i IH PAN)</td><td>Natalia Gąsiorowska (prof., UŁ i IH PAN)</td></tr><tr><td>Gerard Labuda (prof., UAM i IH PAN)</td><td>Leon Grosfeld (prof., IH PAN i IKKN/INS)</td></tr><tr><td>Kazimierz Lepszy (prof., UJ)</td><td>Henryk Jabłoński (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Czesław Madajczyk (dr, IH PAN i IKKN/INS)</td><td>Jan Kancewicz (IKKN/INS)</td></tr><tr><td>Marian Małowist (prof., UW i IH PAN)</td><td>Żanna Kormanowa (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Tadeusz Manteuffel (prof., UW i IH PAN)</td><td>Józef Kowalski (WHP)</td></tr><tr><td>Kazimierz Piwarski (prof., UJ i IH PAN)</td><td>Bogusław Leśnodorski (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Marian Henryk Serejski (prof., UŁ i IH PAN)</td><td>Ewa Maleczyńska (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Henryk Wereszycki (prof., UJ)</td><td>Walentyna Najdus (dr, IKKN/INS)</td></tr></tbody></table>

## Zakwestionowanie partyjnych historyków

Witold Kula w referacie wygłoszonym na Radzie Naukowej IH PAN w czerwcu 1956 r. potępił zideologizowaną część powojennej historiografii. Unikał jednak wymieniania z nazwiska odpowiedzialnych za to osób i całą winą obarczył wadliwy system kształcenia historyków. W ten eufemistyczny sposób wskazał na „intruzów” w dyscyplinie, którzy bez wykształcenia historycznego znalazli się w niej dzięki stalinowskiej konfiguracji, a równocześnie z odpowiedzialności za „błędy” nauki historycznej w czasach stalinowskich zwalniał historyków zajmujących kluczowe pozycje w dyscyplinie (do których sam się zaliczał). Użyta retoryka („błędy”, „wypaczenia”) była wówczas powszechnie stosowana do oceny okresu stalinowskiego kończącego się i w Polsce, i całym bloku wschodnim. Nawiązując w swoim referacie do I Kongresu Nauki Polskiej (1951), Kula zajadle atakował wygłoszony tam w imieniu całej dyscypliny historycznej referat Żanny Kormanowej<fnref n="8" />. Podkreślał, że nie był on konsultowany w obrębie dyscypliny, zapominając, że powstał przy udziale grona historyków, w tym jego własnej żony, Niny Assorodobraj. Chodziło prawdopodobnie o zrzucenie winy na najbardziej „dogmatycznych” historyków partyjnych, uosabiających

<footnote n="8">⁸ Ż. Kormanowa, Referat podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych na I Kongres Nauki Polskiej, KH, 1950/1951, nr 2, s. 253–326.</footnote>
<table><caption>Tabela 10. Lista uczestników debat historycznych ok. 1956 r. i ich ówczesne afiliacje</caption><thead><tr><td>„Rewizjoniści” (akademicy, naukowcy)</td><td>„Dogmatycy” (nieakademicy/działacze, laicy)</td></tr></thead><tbody><tr><td>Aleksander Gieysztor (prof., UW i IH PAN)</td><td>Stanisław Arnold (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Józef Gierowski (dr, UW i IH PAN)</td><td>Nina Assorodobraj (prof., UW)</td></tr><tr><td>Stanisław Herbst (prof., UW i IH PAN)</td><td>Juliusz Bardach (prof., UW)</td></tr><tr><td>Jerzy Jedlicki (doktorant, IH PAN)</td><td>Celina Bobińska (prof., UJ i IH PAN)</td></tr><tr><td>Stefan Kieniewicz (prof., UW i IH PAN)</td><td>Tadeusz Daniszewski (prof., WHP)</td></tr><tr><td>Witold Kula (prof., UW i IH PAN)</td><td>Natalia Gąsiorowska (prof., UŁ i IH PAN)</td></tr><tr><td>Gerard Labuda (prof., UAM i IH PAN)</td><td>Leon Grosfeld (prof., IH PAN i IKKN/INS)</td></tr><tr><td>Kazimierz Lepszy (prof., UJ)</td><td>Henryk Jabłoński (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Czesław Madajczyk (dr, IH PAN i IKKN/INS)</td><td>Jan Kancewicz (IKKN/INS)</td></tr><tr><td>Marian Małowist (prof., UW i IH PAN)</td><td>Żanna Kormanowa (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Tadeusz Manteuffel (prof., UW i IH PAN)</td><td>Józef Kowalski (WHP)</td></tr><tr><td>Kazimierz Piwarski (prof., UJ i IH PAN)</td><td>Bogusław Leśnodorski (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Marian Henryk Serejski (prof., UŁ i IH PAN)</td><td>Ewa Maleczyńska (prof., UW i IH PAN)</td></tr><tr><td>Henryk Wereszycki (prof., UJ)</td><td>Walentyna Najdus (dr, IKKN/INS)</td></tr></tbody></table>

## Zakwestionowanie partyjnych historyków

Witold Kula w referacie wygłoszonym na Radzie Naukowej IH PAN w czerwcu 1956 r. potępił zideologizowaną część powojennej historiografii. Unikał jednak wymieniania z nazwiska odpowiedzialnych za to osób i całą winą obarczył wadliwy system kształcenia historyków. W ten eufemistyczny sposób wskazał na „intruzów” w dyscyplinie, którzy bez wykształcenia historycznego znalazli się w niej dzięki stalinowskiej konfiguracji, a równocześnie z odpowiedzialności za „błędy” nauki historycznej w czasach stalinowskich zwalniał historyków zajmujących kluczowe pozycje w dyscyplinie (do których sam się zaliczał). Użyta retoryka („błędy”, „wypaczenia”) była wówczas powszechnie stosowana do oceny okresu stalinowskiego kończącego się i w Polsce, i całym bloku wschodnim. Nawiązując w swoim referacie do I Kongresu Nauki Polskiej (1951), Kula zajadle atakował wygłoszony tam w imieniu całej dyscypliny historycznej referat Żanny Kormanowej<fnref n="8" />. Podkreślał, że nie był on konsultowany w obrębie dyscypliny, zapominając, że powstał przy udziale grona historyków, w tym jego własnej żony, Niny Assorodobraj. Chodziło prawdopodobnie o zrzucenie winy na najbardziej „dogmatycznych” historyków partyjnych, uosabiających

<footnote n="8">⁸ Ż. Kormanowa, Referat podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych na I Kongres Nauki Polskiej, KH, 1950/1951, nr 2, s. 253–326.</footnote>
heteronomiczny biegun dyscypliny, i oszczędzenie marksistowskich historyków mających akademicką legitymację. Ważne było wówczas potępienie ideologizacji nauki historycznej bez podważania marksistowskiej metodologii.

## Bunt historyków w czerwcu 1956 r.

W ostatnim numerze „Kwartalnika Historycznego” z 1956 r. opublikowano autoryzowany zapis dyskusji podczas obrad Rady Naukowej IH PAN z 25 czerwca 1956 r., wyliczając jej najważniejsze punkty (w referacie Kuli i w następującej po nim debacie)<fnref n="9" />

1. Polemiczna ocena minionego okresu w naszym życiu naukowym, oparta na krytycznym omówieniu jego błędów i negatywów oraz momentów pozytywnych, usprawiedliwiających optymistyczne wnioski o możliwości uzdrowienia sytuacji i znacznego rozwoju badań.

2. Sprawa odpowiedzialności pracowników nauki, etyki badawczej i rzetelnego stosunku do badań, oraz związane z tym postulaty walki z „prezentyzmem” i błędnie pojętym „upolitycznianiem” nauki, często rozumianym uprzednio jako dorabianie naukowych argumentów do potrzeb każdorazowej sytuacji politycznej. Szczególną uwagę przyciągnęła tu sprawa właściwego ujęcia partyjności w historiografii, a także przewalczenie wypaczeń w naszych stosunkach z nauką radziecką.

3. Sprawa zerwania z dogmatyzmem i „fetyszyzacją” niektórych błędnie rozumianych tez i stosowanych założeń metodologicznych przy równoczesnym tym gruntowniejszym oparciu się na metodologii marksistowskiej.

4. Sytuacja w szczególnie zaniedbanych lub zniekształconych dziedzinach badań – problematyka historii najnowszej Polski, dziejów powszechnych i historii historiografii.

5. Konieczność szybkiego i gruntownego ulepszenia warsztatu badawczego historyka – postulaty reorganizacji i pełnego udostępnienia archiwów, odbudowy i rozwoju nauk pomocniczych historii, a szczególnie źródłoznawstwa.

[...]

8. Sprawa odnowy życia placówek badawczych naszych uniwersytetów, krytyczna ocena pracy WHP i INS, zagadnienie powołania ośrodka koordynującego badania nad historią najnowszą.

9. Zagadnienia doboru i systemu kształcenia młodych historyków oraz naprawy sytuacji „średniej” kadry naukowej.

10. Konieczność szybkiej odbudowy wielostronnie pojętych kontaktów z nauką światową.

Zamieszczony w „Kwartalniku Historycznym” protokół ograniczał się do wymienienia punktów dyskusji, porządkując je od ogólnych do szczegółowych, bez komentarza. Następnie opublikowano wystąpienia mające miejsce w trakcie

<footnote n="9">⁹ Dyskusja nad obecnym stanem i możliwościmi rozwojowymi naszej nauki historycznej, KH, 1956, nr 6, s. 72–87. Chociaż odtworzone w czasopiśmie referat i dyskusje nie są, według T.P. Rutkowskiego, w pełni zgodne z protokołem dostępnym w IH PAN, to dają wyobrażenie o tym, co można było, a czego nie, powiedzieć w obrębie dyscypliny w kontekście poluzowania politycznych ograniczeń.</footnote>
heteronomiczny biegun dyscypliny, i oszczędzenie marksistowskich historyków mających akademicką legitymację. Ważne było wówczas potępienie ideologizacji nauki historycznej bez podważania marksistowskiej metodologii.

## Bunt historyków w czerwcu 1956 r.

W ostatnim numerze „Kwartalnika Historycznego” z 1956 r. opublikowano autoryzowany zapis dyskusji podczas obrad Rady Naukowej IH PAN z 25 czerwca 1956 r., wyliczając jej najważniejsze punkty (w referacie Kuli i w następującej po nim debacie)<fnref n="9" />

1. Polemiczna ocena minionego okresu w naszym życiu naukowym, oparta na krytycznym omówieniu jego błędów i negatywów oraz momentów pozytywnych, usprawiedliwiających optymistyczne wnioski o możliwości uzdrowienia sytuacji i znacznego rozwoju badań.

2. Sprawa odpowiedzialności pracowników nauki, etyki badawczej i rzetelnego stosunku do badań, oraz związane z tym postulaty walki z „prezentyzmem” i błędnie pojętym „upolitycznianiem” nauki, często rozumianym uprzednio jako dorabianie naukowych argumentów do potrzeb każdorazowej sytuacji politycznej. Szczególną uwagę przyciągnęła tu sprawa właściwego ujęcia partyjności w historiografii, a także przewalczenie wypaczeń w naszych stosunkach z nauką radziecką.

3. Sprawa zerwania z dogmatyzmem i „fetyszyzacją” niektórych błędnie rozumianych tez i stosowanych założeń metodologicznych przy równoczesnym tym gruntowniejszym oparciu się na metodologii marksistowskiej.

4. Sytuacja w szczególnie zaniedbanych lub zniekształconych dziedzinach badań – problematyka historii najnowszej Polski, dziejów powszechnych i historii historiografii.

5. Konieczność szybkiego i gruntownego ulepszenia warsztatu badawczego historyka – postulaty reorganizacji i pełnego udostępnienia archiwów, odbudowy i rozwoju nauk pomocniczych historii, a szczególnie źródłoznawstwa.

[...]

8. Sprawa odnowy życia placówek badawczych naszych uniwersytetów, krytyczna ocena pracy WHP i INS, zagadnienie powołania ośrodka koordynującego badania nad historią najnowszą.

9. Zagadnienia doboru i systemu kształcenia młodych historyków oraz naprawy sytuacji „średniej” kadry naukowej.

10. Konieczność szybkiej odbudowy wielostronnie pojętych kontaktów z nauką światową.

Zamieszczony w „Kwartalniku Historycznym” protokół ograniczał się do wymienienia punktów dyskusji, porządkując je od ogólnych do szczegółowych, bez komentarza. Następnie opublikowano wystąpienia mające miejsce w trakcie

<footnote n="9">⁹ Dyskusja nad obecnym stanem i możliwościmi rozwojowymi naszej nauki historycznej, KH, 1956, nr 6, s. 72–87. Chociaż odtworzone w czasopiśmie referat i dyskusje nie są, według T.P. Rutkowskiego, w pełni zgodne z protokołem dostępnym w IH PAN, to dają wyobrażenie o tym, co można było, a czego nie, powiedzieć w obrębie dyscypliny w kontekście poluzowania politycznych ograniczeń.</footnote>
debaty. Lektura sprawozdania pokazuje, że diagnozę problemów podzielała większość obecnych na Radzie 25 czerwca 1956 r., w tym również niektórzy historycy partyjni. Zebranie to było wyjątkowe, ponieważ poza samymi członkami Rady Naukowej IH PAN uczestniczyło w nim 60 osób, głównie pracowników naukowych IH PAN, ale także przedstawicieli innych historycznych ośrodków dydaktycznych i badawczych, również spoza Warszawy. Była to w pewnym sensie odpowiedź IH PAN na coraz częstzą krytykę jego roli jako instytucji centralnej w dyscyplinie, pokazująca też zbiorowe poparcie dla diagnozy przedstawojowej przez Kulę, wówczas sekretarza naukowego IH PAN<fnref n="10" />. Relacja zamieszczona w „Kwartalniku Historycznym”, miejscami aluzyjna, wiernie przytacza główne punkty dyskusji, będące zarazem zarzutami pod adresem polityki historycznej PZPR. Wynika z niej, że historycy zgromadzeni przy okazji obrad Rady Naukowej IH PAN mieli wiele zastrzeżeń o bardzo szerokim zakresie, od dydaktyki po badania naukowe, nie pomijając problemów instytucjonalnych i organizacyjnych. Poprzez krytykę „upolitycznienia” historii i „błędów” interpretacyjnych marksizmu zakwestionowano całą politykę pierwszej dekady PRL w zakresie badań historycznych. Otwarcie krytykowano instytucje partyjne i dało się wyczuć podskórne pragnienie podkreślenia roli instytucji akademickich (włączenie historii najnowszej do IH PAN i wzmocnienie uniwersyteckich ośrodków badawczych). Postulowano większą otwartość wobec zagranicy, w tym państw zachodnich. Ingerencja czynników politycznych i partyjnych w pracę badawczą została aluzyjnie potępiona w imię samego marksizmu, a postulat „gruntowniejszego oparcia się na marksistowskiej metodologii” należy odczytywać jako chęć zerwania z „dogmatyzmem”.

Krytyka kształcenia historyków i przestrzeganie metodologii służyły zabiegom o zdefiniowanie samego zawodu historyka. Z protokołu zamieszczonego w „Kwartalniku Historycznym” w 1956 r. i znajdującego się w archiwum IH PAN wynika, że opinie Kuli podzielali w dużej mierze nie tylko akademicy opowiadający się za autonomią dyscypliny, ale, choć w mniejszym stopniu, również niektórzy historycy partyjni<fnref n="11" />. Należący do pierwszej grupy Marian Małowist żadał, by „odpowiedzialni za błędy na terenie naszej nauki, za błędy polityki naukowej minionego okresu” zadeklarowali, „czy i w jakiej mierze zmienili swoje poglądy”, żeby położyć kres „niepotrzebnemu strachowi”, jaki budzi wśród niektórych kolegów myśl o konsekwencjach, na jakie narażałoby ich otwarte wyrażenie swoich opinii. Jednocześnie zauważył, że w minionym okresie nieliczni jedynie historycy poszukiwali w swych badaniach „obiektywnej prawdy”. Wytykając przebijającą w niektórych pracach apologię nauki radzieckiej, podkreślał konieczność walki z plagiatem i „oportunizmem”, pośrednio wskazując na Wydział Historii Partii. Krytykę metodologii podzielał Aleksander Gieysztor, mówiąc o publikowanych „wynikach niekiedy skandalicznych”, zwłaszcza jeśli

<footnote n="10">¹⁰ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 284; A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 43–44.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Cyt. w: T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 287 i n.</footnote>
debaty. Lektura sprawozdania pokazuje, że diagnozę problemów podzielała większość obecnych na Radzie 25 czerwca 1956 r., w tym również niektórzy historycy partyjni. Zebranie to było wyjątkowe, ponieważ poza samymi członkami Rady Naukowej IH PAN uczestniczyło w nim 60 osób, głównie pracowników naukowych IH PAN, ale także przedstawicieli innych historycznych ośrodków dydaktycznych i badawczych, również spoza Warszawy. Była to w pewnym sensie odpowiedź IH PAN na coraz częstzą krytykę jego roli jako instytucji centralnej w dyscyplinie, pokazująca też zbiorowe poparcie dla diagnozy przedstawojowej przez Kulę, wówczas sekretarza naukowego IH PAN<fnref n="10" />. Relacja zamieszczona w „Kwartalniku Historycznym”, miejscami aluzyjna, wiernie przytacza główne punkty dyskusji, będące zarazem zarzutami pod adresem polityki historycznej PZPR. Wynika z niej, że historycy zgromadzeni przy okazji obrad Rady Naukowej IH PAN mieli wiele zastrzeżeń o bardzo szerokim zakresie, od dydaktyki po badania naukowe, nie pomijając problemów instytucjonalnych i organizacyjnych. Poprzez krytykę „upolitycznienia” historii i „błędów” interpretacyjnych marksizmu zakwestionowano całą politykę pierwszej dekady PRL w zakresie badań historycznych. Otwarcie krytykowano instytucje partyjne i dało się wyczuć podskórne pragnienie podkreślenia roli instytucji akademickich (włączenie historii najnowszej do IH PAN i wzmocnienie uniwersyteckich ośrodków badawczych). Postulowano większą otwartość wobec zagranicy, w tym państw zachodnich. Ingerencja czynników politycznych i partyjnych w pracę badawczą została aluzyjnie potępiona w imię samego marksizmu, a postulat „gruntowniejszego oparcia się na marksistowskiej metodologii” należy odczytywać jako chęć zerwania z „dogmatyzmem”.

Krytyka kształcenia historyków i przestrzeganie metodologii służyły zabiegom o zdefiniowanie samego zawodu historyka. Z protokołu zamieszczonego w „Kwartalniku Historycznym” w 1956 r. i znajdującego się w archiwum IH PAN wynika, że opinie Kuli podzielali w dużej mierze nie tylko akademicy opowiadający się za autonomią dyscypliny, ale, choć w mniejszym stopniu, również niektórzy historycy partyjni<fnref n="11" />. Należący do pierwszej grupy Marian Małowist żadał, by „odpowiedzialni za błędy na terenie naszej nauki, za błędy polityki naukowej minionego okresu” zadeklarowali, „czy i w jakiej mierze zmienili swoje poglądy”, żeby położyć kres „niepotrzebnemu strachowi”, jaki budzi wśród niektórych kolegów myśl o konsekwencjach, na jakie narażałoby ich otwarte wyrażenie swoich opinii. Jednocześnie zauważył, że w minionym okresie nieliczni jedynie historycy poszukiwali w swych badaniach „obiektywnej prawdy”. Wytykając przebijającą w niektórych pracach apologię nauki radzieckiej, podkreślał konieczność walki z plagiatem i „oportunizmem”, pośrednio wskazując na Wydział Historii Partii. Krytykę metodologii podzielał Aleksander Gieysztor, mówiąc o publikowanych „wynikach niekiedy skandalicznych”, zwłaszcza jeśli

<footnote n="10">¹⁰ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 284; A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 43–44.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Cyt. w: T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 287 i n.</footnote>
chodzi o historię najnowszą, i wspominając „sfałszowane źródła”, czym również czynił aluzję do WHP<fnref n="12" />.

Problem źródeł powracał kilkakrotnie, a zarzuty dotyczyły poza tym nieławego dostępu do archiwaliów, co wynikało i z niechęci władz do udostępniania najnowszych materiałów, i z niewystarczających środków na ich przechowywanie, i wreszcie z braku wykwalifikowanych pracowników archiwów państwowych. Rzeczywiście, uczestniczący w dyskusji Henryk Altman, dyrektor Archiwów Państwowych, przyznał, że nie ma jeszcze kompletnego katalogu zbiorów, których porządkowanie i inwentaryzację ukończono dopiero w 54%. Trudności tłumaczył brakami kadrowymi – Archiwa Państwowe zatrudniały wówczas kilkudziesięciu pracowników. Atakowano też cenzurę, choć nie wprost. Padła sugestia, by przyspieszyć publikowanie prac historycznych przez poddawanie ich jedynie anonimowej ocenie na poziomie wydawnictwa, co pozwoliłoby uniknąć nieustannych ingerencji historyków partyjnych w prace kolegów. Te różnorodne postulaty ukazują środowisko pragnące uwolnić się od politycznych ograniczeń, które zdawały się łagodnieć w połowie lat 50. Widać również, w jak trudnych warunkach materialnych funkcjonował świat akademicki w tamtym okresie: brak pieniędzy na wyjazdy zagraniczne; słabe kontakty z kolegami spoza Polski, zwłaszcza z Zachodu; ograniczony, szczególnie poza Warszawą, dostęp do książek, w tym zagranicznych, głównie zachodnich; braki papieru uniemożliwiające wydawanie czasopism o wystarczającej wielkości i nakładzie.

Historykom partyjnym trudno było odpierać te zarzuty. Fałszowanie niektórych źródeł, szczególnie w WHP, by lepiej „przystawały” do linii partii, zostało udowodnione i wchodziło w oczywistą sprzeczność z naukowością, do której pretendowała dyscyplina. Ci, którzy zasiadali w Radzie Naukowej IH PAN i zabrali głos 25 czerwca 1956 r. (Kormanowa, Bobińska i przede wszystkim Grosfeld), zgodzili się z zarzutami, próbując mimo wszystko bronić ideologicznego kierunku badań naukowych i bilansu działalności WHP. Starali się też wybronić prace uznane za nazbyt upartyjnione, argumentując, że chodzi o „błędy” w interpretacji lub niezrozumienie. Dla Grosfelda np. źle rozumiane pojęcie „partyjności nauki historycznej” miało prowadzić do zbyt jednostronnych opisów historii. Tego rodzaju deklaracje maskowały podziały w dyscyplinie co do roli instytucji partyjnych w uprawianiu historii jako nauki (zob. niżej). Ujawnionych fałszerstw WHP, a w podtekście – ideologizacji historii, nie dało się jednak obronić na polu nauki. Rada Naukowa IH PAN odbywała się w atmosferze sprawiającej wrażenie momentu samorozgrzeszenia ze strony tych, którzy jako pierwsi weszli do dyrekcji IH PAN. Dobrze oddaje tę ideę wypowiedź Stefana Kieniewicza – któremu sprawiało trudność znalezienie odpowiedzialnych za wytknięte błędy, ponieważ „nikt z obecnych nie jest bez pewnego grzechu za sprawy minionego okresu”<fnref n="13" />. Nie mogło

<footnote n="12">¹² Tamże, s. 287.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Cyt. za: tamże, s. 288.</footnote>
chodzi o historię najnowszą, i wspominając „sfałszowane źródła”, czym również czynił aluzję do WHP<fnref n="12" />.

Problem źródeł powracał kilkakrotnie, a zarzuty dotyczyły poza tym nieławego dostępu do archiwaliów, co wynikało i z niechęci władz do udostępniania najnowszych materiałów, i z niewystarczających środków na ich przechowywanie, i wreszcie z braku wykwalifikowanych pracowników archiwów państwowych. Rzeczywiście, uczestniczący w dyskusji Henryk Altman, dyrektor Archiwów Państwowych, przyznał, że nie ma jeszcze kompletnego katalogu zbiorów, których porządkowanie i inwentaryzację ukończo dopiero w 54%. Trudności tłumaczył brakami kadrowymi – Archiwa Państwowe zatrudniały wówczas kilkudziesięciu pracowników. Atakowano też cenzurę, choć nie wprost. Padła sugestia, by przyspieszyć publikowanie prac historycznych przez poddawanie ich jedynie anonimowej ocenie na poziomie wydawnictwa, co pozwoliłoby uniknąć nieustannych ingerencji historyków partyjnych w prace kolegów. Te różnorodne postulaty ukazują środowisko pragnące uwolnić się od politycznych ograniczeń, które zdawały się łagodnieć w połowie lat 50. Widać również, w jak trudnych warunkach materialnych funkcjonował świat akademicki w tamtym okresie: brak pieniędzy na wyjazdy zagraniczne; słabe kontakty z kolegami spoza Polski, zwłaszcza z Zachodu; ograniczony, szczególnie poza Warszawą, dostęp do książek, w tym zagranicznych, głównie zachodnich; braki papieru uniemożliwiające wydawanie czasopism o wystarczającej wielkości i nakładzie.

Historykom partyjnym trudno było odpierać te zarzuty. Fałszowanie niektórych źródeł, szczególnie w WHP, by lepiej „przystawały” do linii partii, zostało udowodnione i wchodziło w oczywistą sprzeczność z naukowością, do której pretendowała dyscyplina. Ci, którzy zasiadali w Radzie Naukowej IH PAN i zabrali głos 25 czerwca 1956 r. (Kormanowa, Bobińska i przede wszystkim Grosfeld), zgodzili się z zarzutami, próbując mimo wszystko bronić ideologicznego kierunku badań naukowych i bilansu działalności WHP. Starali się też wybronić prace uznane za nazbyt upartyjnione, argumentując, że chodzi o „błędy” w interpretacji lub niezrozumienie. Dla Grosfelda np. źle rozumiane pojęcie „partyjności nauki historycznej” miało prowadzić do zbyt jednostronnych opisów historii. Tego rodzaju deklaracje maskowały podziały w dyscyplinie co do roli instytucji partyjnych w uprawianiu historii jako nauki (zob. niżej). Ujawnionych fałszerstw WHP, a w podtekście – ideologizacji historii, nie dało się jednak obronić na polu nauki. Rada Naukowa IH PAN odbywała się w atmosferze sprawiającej wrażenie momentu samorozgrzeszenia ze strony tych, którzy jako pierwsi weszli do dyrekcji IH PAN. Dobrze oddaje tę ideę wypowiedź Stefana Kieniewicza – któremu sprawiało trudność znalezienie odpowiedzialnych za wytknięte błędy, ponieważ „nikt z obecnych nie jest bez pewnego grzechu za sprawy minionego okresu”<fnref n="13" />. Nie mogło

<footnote n="12">¹² Tamże, s. 287.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Cyt. za: tamże, s. 288.</footnote>
też być wówczas mowy o otwartym konflikcie z partią i jej przedstawicie-
lami w obrębie dyscypliny. Chodziło raczej o osiągnięcie równowagi sięł, na co
pozwalała zmiana konfiguracji politycznej i ujawnione w atmosferze skandalu
nienaukowe praktyki.

Konfrontacja „dogmatyków” i „rewizjonistów” w 1956 r. ujawniła podział,
widoczny już w chwili odbudowy świata akademickiego po wojnie, na history-
ków partyjnych, nowych w tym świecie, i nauczycieli akademickich wykształ-
conych przed wojną.

Chociaż warszawscy historycy akademiccy działali jako obiektywni sojusz-
nicy historyków partyjnych w odnowie historiografii rozpoczętej w latach 40.,
z powodów wynikających z ówczesnej konfiguracji politycznej i wewnętrznych
logik dyscypliny omówionych w rozdziale pierwszym, to zmiana konfiguracji
politycznej w połowie lat 50. wytworzyła nowy układ sięł w obrębie pola histo-
rii. Dzięki temu bezpartyjni akademicy marksistowscy, jak Witold Kula, mogli
dołączyć do tych odsuniętych na zawodowy margines na początku lat 50.,
m.in. Henryka Wereszyckiego, podzielając wspólną definicję zawodu historyka
pochodzącą z przedwojennej socjalizacji zawodowej, która zakładała analizę
źródeł i rzetelne wykształcenie historyczne.

Źródła antagonizmu między „dogmatykami” i „rewizjonistami” –
odmienne drogi życiowe

Zarówno różne cechy społeczne „dogmatyków” i „rewizjonistów”, jak też zaj-
mowanie przez nich antagonistycznych stanowisk odpowiadają różnym biogra-
fiom, które nie dotyczą jedynie okresu powojennego. „Dogmatycy” byli już przed
wojną bardziej upolitycznieni, ich biografie ukazują zaangażowanie w działal-
ność, głównie komunistyczną, w okresie międzywojennym (zob. tab. 9).

Oprócz wcześniejszej aktywności politycznej także doświadczenie II wojny
światowej dostarczają nam informacji o politycznych i światopoglądowych
wyborach poszczególnych osób. Z tego punktu widzenia pęknięcie było bar-
dzo wyraźne, ponieważ większość „dogmatyków” spędziła całą lub część
wojny w ZSRR, podczas gdy „rewizjoniści” pozostali w kraju. Połowa z nich
wstąpiła do AK<fnref n="14" />. „Dogmatycy”, komuniści i czasem Żydzi mieli powody, by
uciekać przed niemiecką okupacją. Komunistyczne zaangażowanie, żywod-
skie pochodzenie i dodatkowo płeć (połowę grupy „dogmatyków” stanowiły
kobiety, podczas gdy „rewizjonistami” byli wyłącznie mężczyźni) to wskaźniki
podporządkowanej pozycji „dogmatyków” w przedwojennym społeczeństwie
polskim. Odpowiada to obserwacjom poczynionym w rozdziale pierwszym.
Prozopografia pierwszych absolwentów IKKN daje takie same rezultaty, wielu

<footnote n="14">¹⁴ Pięciu z nich działało w Biurze Informacji i Propagandy AK, gdzie mogli wykorzystać swoje kompetencje historyków. Byli to: Gieysztor, Herbst, Kieniewicz, Kula i Manteuffel, którzy byli również aktywni w warszawskim uniwersytecie podziemnym.</footnote>
też być wówczas mowy o otwartym konflikcie z partią i jej przedstawicie-
lami w obrębie dyscypliny. Chodziło raczej o osiągnięcie równowagi sięł, na co
pozwalała zmiana konfiguracji politycznej i ujawnione w atmosferze skandalu
nienaukowe praktyki.

Konfrontacja „dogmatyków” i „rewizjonistów” w 1956 r. ujawniła podział,
widoczny już w chwili odbudowy świata akademickiego po wojnie, na history-
ków partyjnych, nowych w tym świecie, i nauczycieli akademickich wykształ-
conych przed wojną.

Chociaż warszawscy historycy akademiccy działali jako obiektywni sojusz-
nicy historyków partyjnych w odnowie historiografii rozpoczętej w latach 40.,
z powodów wynikających z ówczesnej konfiguracji politycznej i wewnętrznych
logik dyscypliny omówionych w rozdziale pierwszym, to zmiana konfiguracji
politycznej w połowie lat 50. wytworzyła nowy układ sięł w obrębie pola histo-
rii. Dzięki temu bezpartyjni akademicy marksistowscy, jak Witold Kula, mogli
dołączyć do tych odsuniętych na zawodowy margines na początku lat 50.,
m.in. Henryka Wereszyckiego, podzielając wspólną definicję zawodu historyka
pochodzącą z przedwojennej socjalizacji zawodowej, która zakładała analizę
źródeł i rzetelne wykształcenie historyczne.

Źródła antagonizmu między „dogmatykami” i „rewizjonistami” –
odmienne drogi życiowe

Zarówno różne cechy społeczne „dogmatyków” i „rewizjonistów”, jak też zaj-
mowanie przez nich antagonistycznych stanowisk odpowiadają różnym biogra-
fiom, które nie dotyczą jedynie okresu powojennego. „Dogmatycy” byli już przed
wojną bardziej upolitycznieni, ich biografie ukazują zaangażowanie w działal-
ność, głównie komunistyczną, w okresie międzywojennym (zob. tab. 9).

Oprócz wcześniejszej aktywności politycznej także doświadczenie II wojny
światowej dostarczają nam informacji o politycznych i światopoglądowych
wyborach poszczególnych osób. Z tego punktu widzenia pęknięcie było bar-
dzo wyraźne, ponieważ większość „dogmatyków” spędziła całą lub część
wojny w ZSRR, podczas gdy „rewizjoniści” pozostali w kraju. Połowa z nich
wstąpiła do AK<fnref n="14" />. „Dogmatycy”, komuniści i czasem Żydzi mieli powody, by
uciekać przed niemiecką okupacją. Komunistyczne zaangażowanie, żywod-
skie pochodzenie i dodatkowo płeć (połowę grupy „dogmatyków” stanowiły
kobiety, podczas gdy „rewizjonistami” byli wyłącznie mężczyźni) to wskaźniki
podporządkowanej pozycji „dogmatyków” w przedwojennym społeczeństwie
polskim. Odpowiada to obserwacjom poczynionym w rozdziale pierwszym.
Prozopografia pierwszych absolwentów IKKN daje takie same rezultaty, wielu

<footnote n="14">¹⁴ Pięciu z nich działało w Biurze Informacji i Propagandy AK, gdzie mogli wykorzystać swoje kompetencje historyków. Byli to: Gieysztor, Herbst, Kieniewicz, Kula i Manteuffel, którzy byli również aktywni w warszawskim uniwersytecie podziemnym.</footnote>
było tu przedwojennych działaczy komunistycznych, kobiet i osób pochodzenia żydowskiego<fnref n="15" />.

Wielu komunistycznych czy też lewicowych działaczy, którym działalność polityczna uniemożliwiła naukę w szkołach lub na uczelniach, uzyskało wykształcenie polityczne i intelektualne w ZSRR. Po wojnie służyli reżimowi, który z ich punktu widzenia był lepszy niż II RP, gdzie byli zepchnięci na margines społeczny jako komuniści i/lub Żydzi. Za przykład niech posłuży postać Józefa Kowalskiego, którego jako Żyda nie przyjęto na uniwersytety w Krakowie i we Lwowie, potem studiował medycynę w Pradze i w Wilnie, skąd relegowano go z powodu działalności komunistycznej<fnref n="16" />. Ze względu na wiarygodność ideologiczną i kompetencje intelektualne (większość miała wyższe wykształcenie), kierowani byli oni pod koniec lat 40., czasem na własne życzenie, na „front nauki”. Niewielu miało okazję studiować historię na uniwersytecie. Niektórzy w późnym wieku i szybko (w ciągu roku lub dwóch) otrzymali doktorat, nadawany nie tyle w uznaniu rzeczywistej pracy naukowej, ile dla wyrównania deficytu zasobów naukowych.

„Rewizjoniści” przeciwnie, w większości zdobyli wykształcenie przed wojną, a ich biografie sugerują sprzyjanie reżimowi sanacyjnemu w okresie międzywojennym: Henryk Wereszycki, działacz PPS, był weteranem Legionów Polskich i przed wstąpieniem na uniwersytet był w latach 20. artylerzystą, Marian Henryk Serejski zaś historykiem Wojskowego Biura Historycznego pod koniec lat 30.

Różnice w życiorysach warunkowały również moment uzyskania kwalifikacji akademickich: jednym udało się to przed wojną, drugim zaś albo w ZSRR, albo po wojnie, co przekładało się na stopień zaawansowania ich karier akademickich i odmienne związki ze światem akademickim i politycznym, odzwierciedlane w stanowiskach, jakie zajmowali podczas debat o historii.

Chociaż przynależność do PZPR była wskaźnikiem istotnym, to niewystarczającym do zrozumienia procesu restrukturyzacji dyscypliny po 1956 r. Jak bowiem wytłumaczyć, że sprzeciw wobec stalinowskiej polityki naukowej w połowie lat 50. podzielali niektórzy historycy partyjni? Tadeusz Paweł Rutkowski wskazał, że w następstwie III Plenum KC PZPR (styczeń 1955 r.), które zainicjowało proces liberalizacji politycznej, historycy INS wyrażali niezadowolenie z polityki historycznej. Historycy partyjni jednocześnie w większym stopniu podlegali ograniczeniom ideologicznym i byli mniej kontrolowani przez cenzurę, ponieważ nie uważano ich za „wrogi element”<fnref n="17" />. W nocie z kwietnia

<footnote n="15">¹⁵ B. Bińko, Skąd przychodzili, dokąd zmierzali... Aspiranci pierwszego rocznika Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR, w: Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 174–191.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ T. Siewierski, *Komuniści i historycy*. Polski ruch robotniczy w badaniach uczonych w PRL – wybrane aspekty, w: *Partia komunistyczna w Polsce: struktury, ludzie, dokumentacja*, red. D. Magier, Lublin 2012, s. 465.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ IKKN/INS, założony w celu kształcenia kadr kompetentnych i wiernych PZPR, wychował zresztą więcej przyszłych dysydentów; zob. J. Connelly, *Internal Bolshevisation? Elite Social Science Training in Stalinist Poland*, „Minerva” 34, 1996, nr 4, s. 323–346.</footnote>
było tu przedwojennych działaczy komunistycznych, kobiet i osób pochodzenia żydowskiego<fnref n="15" />.

Wielu komunistycznych czy też lewicowych działaczy, którym działalność polityczna uniemożliwiła naukę w szkołach lub na uczelniach, uzyskało wykształcenie polityczne i intelektualne w ZSRR. Po wojnie służyli reżimowi, który z ich punktu widzenia był lepszy niż II RP, gdzie byli zepchnięci na margines społeczny jako komuniści i/lub Żydzi. Za przykład niech posłuży postać Józefa Kowalskiego, którego jako Żyda nie przyjęto na uniwersytety w Krakowie i we Lwowie, potem studiował medycynę w Pradze i w Wilnie, skąd relegowano go z powodu działalności komunistycznej<fnref n="16" />. Ze względu na wiarygodność ideologiczną i kompetencje intelektualne (większość miała wyższe wykształcenie), kierowani byli oni pod koniec lat 40., czasem na własne życzenie, na „front nauki”. Niewielu miało okazję studiować historię na uniwersytecie. Niektórzy w późnym wieku i szybko (w ciągu roku lub dwóch) otrzymali doktorat, nadawany nie tyle w uznaniu rzeczywistej pracy naukowej, ile dla wyrównania deficytu zasobów naukowych.

„Rewizjoniści” przeciwnie, w większości zdobyli wykształcenie przed wojną, a ich biografie sugerują sprzyjanie reżimowi sanacyjnemu w okresie międzywojennym: Henryk Wereszycki, działacz PPS, był weteranem Legionów Polskich i przed wstąpieniem na uniwersytet był w latach 20. artylerzystą, Marian Henryk Serejski zaś historykiem Wojskowego Biura Historycznego pod koniec lat 30.

Różnice w życiorysach warunkowały również moment uzyskania kwalifikacji akademickich: jednym udało się to przed wojną, drugim zaś albo w ZSRR, albo po wojnie, co przekładało się na stopień zaawansowania ich karier akademickich i odmienne związki ze światem akademickim i politycznym, odzwierciedlane w stanowiskach, jakie zajmowali podczas debat o historii.

Chociaż przynależność do PZPR była wskaźnikiem istotnym, to niewystarczającym do zrozumienia procesu restrukturyzacji dyscypliny po 1956 r. Jak bowiem wytłumaczyć, że sprzeciw wobec stalinowskiej polityki naukowej w połowie lat 50. podzielali niektórzy historycy partyjni? Tadeusz Paweł Rutkowski wskazał, że w następstwie III Plenum KC PZPR (styczeń 1955 r.), które zainicjowało proces liberalizacji politycznej, historycy INS wyrażali niezadowolenie z polityki historycznej. Historycy partyjni jednocześnie w większym stopniu podlegali ograniczeniom ideologicznym i byli mniej kontrolowani przez cenzurę, ponieważ nie uważano ich za „wrogi element”<fnref n="17" />. W nocie z kwietnia

<footnote n="15">¹⁵ B. Bińko, Skąd przychodzili, dokąd zmierzali... Aspiranci pierwszego rocznika Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR, w: Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 174–191.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ T. Siewierski, *Komuniści i historycy*. Polski ruch robotniczy w badaniach uczonych w PRL – wybrane aspekty, w: *Partia komunistyczna w Polsce: struktury, ludzie, dokumentacja*, red. D. Magier, Lublin 2012, s. 465.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ IKKN/INS, założony w celu kształcenia kadr kompetentnych i wiernych PZPR, wychował zresztą więcej przyszłych dysydentów; zob. J. Connelly, *Internal Bolshevisation? Elite Social Science Training in Stalinist Poland*, „Minerva” 34, 1996, nr 4, s. 323–346.</footnote>