do weryfikacji wynosi 140 tys. Według obliczeń Dudka weryfikacja wszystkich spraw zajęłaby 28 lat, pomijając fakt, że przy każdych wyborach pojawiają się nowi kandydaci do sprawdzenia<fnref n="127" />.

Choć GKŚZpNP i Biuro Lustracyjne działają całkowicie niezależnie od BEP, spełnianie przez jedną instytucję funkcji edukacyjnej, badawczej i sądowniczej prowadzi do zamętu, który leży u podłoża większości zarzutów stawianych IPN. Dwuznaczny charakter tej instytucji sugeruje już sama jej pełna nazwa: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Sama nazwa Instytutu nie jest oryginalna – instytucja o tej samej nazwie istniała po II wojnie światowej (por. rozdz. I). Poza tym sformułowanie „Instytut Pamięci Narodowej” w 1984 r. zostało połączone z nazwą Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce<fnref n="128" />. Geneza IPN sięga więc PRL. Preambuła ustawy o IPN mówi:

> Mając na względzie: zachowanie pamięci o ogromie ofiar, strat i szkód poniesionych przez Naród Polski w latach II wojny światowej i po jej zakończeniu, – patriotyczne tradycje zmagań Narodu Polskiego z okupantami, nazizmem i komunizmem, – czyny obywateli dokonywane na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i w obronie wolności oraz godności ludzkiej, – obowiązek ścigania zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i zbrodni wojennych, – a także powinność zadośćuczynienia przez nasze państwo wszystkim pokrzywdzonym przez państwo łamiące prawa człowieka, jako wyraz naszego przekonania, że żadne bezprawne działania państwa przeciwko obywatelom nie mogą być chronione tajemnicą ani nie mogą ulec zapomnieniu – stanowi się, co następuje<fnref n="129" />.

Czytając tę preambułę, ma się wrażenie, że ustawodawca wyciągnął już wszystkie wnioski z historii.

Liczba pracowników IPN osiągnęła w ciągu kilku lat ponad 2 tys. osób. Jest on instytucją zdecentralizowaną, która poza warszawską centralą liczy 11 oddziałów wojewódzkich, których struktura również uwzględnia podział na BUiAD, BEP i GKŚZpNP. Budżet Instytutu, ciągle rosnący od jego powstańia, wynosi obecnie ok. 400 mln zł rocznie, po tym jak w latach 2005–2008, gdy władzę sprawował PiS, został więcej niż podwojony, a po jego powrocie do władzy w 2015 r. znów uległ podwojeniu. Wobec tego IPN jawi się jako prawdziwe ministerstwo historii.

Jak już wspominałem, w wielu innych krajach postkomunistycznych w Europie po 1989 r. powstały podobne instytucje, m.in. w Niemczech, na Węgrzech, w Czechach, na Słowacji, w Rumunii czy Bułgarii. Tworzenie tego rodzaju instytutów ponad 10 lat po upadku bloku wschodniego wydaje się świadczyć

<footnote n="127">¹²⁷ Tenże, IPN a współczesna polska historiografia, w: Bez taryfy ulgowej..., s. 371–380.</footnote>

<footnote n="128">¹²⁸ Tenże, Instytut: osobista historia IPN..., s. 37.</footnote>

<footnote n="129">¹²⁹ Zob. Ustawę z dnia 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://ipn.gov.pl/pl/o-ipn/ustawa/24216,Ustawa.html.</footnote>
<table><caption>Tabela 26. Główne cechy instytucji zajmujących się archiwami komunistycznych służb bezpieczeństwa w państwach dawnego bloku wschodniego</caption><thead><tr><td>Kraj</td><td>Nazwa instytucji</td><td>Rok powstania</td><td>Kompetencje</td><td>Sposób mianowania dyrekcji</td><td>Rozmiar zbiorów archiwalnych (km bieżące)</td><td>Osoby mające dostęp do archiwów</td><td>Budżet w 2012 (w mln euro)</td><td>Liczba pracowników (2012)</td></tr></thead><tbody><tr><td>Polska</td><td>Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu</td><td>1998</td><td>1997</td><td>archiwizacja, lustracja, ściganie zbrodni z przeszłości, badania i edukacja</td><td>100</td><td>osoby poszkodowane, naukowcy i media</td><td>53</td><td>2200</td></tr><tr><td>Niemcy</td><td>Pałnomocnik Federalny do spraw Materiałów Państwowej Służby Bezpieczeństwa NRD</td><td>1991</td><td>1991</td><td>archiwizacja, lustracja, badania i edukacja</td><td>111</td><td>osoby poszkodowane, naukowcy i media</td><td>102</td><td>1600</td></tr><tr><td>Węgry</td><td>Komitet Pamięci Narodowej</td><td>1997</td><td>1994</td><td>archiwizacja, lustracja, badania</td><td>3,8</td><td>osoby poszkodowane i naukowcy</td><td>2,3</td><td>99</td></tr><tr><td>Czechy</td><td>Instytut Badania Režimów Totalitarnych</td><td>2007</td><td>1991</td><td>archiwizacja, badania i edukacja</td><td>18</td><td>każda osoba pełnoletnia dowolnej narodowości, bez szczególnych ograniczeń</td><td>10 (2009)</td><td>248</td></tr><tr><td>Rumunia</td><td>Narodowa Rada ds. Badania Archiwów Securitate</td><td>2000</td><td>1999</td><td>archiwizacja, lustracja, badania i edukacja</td><td>24</td><td>wszyscy obywateli Rumunii, a także państw członkowskich UE i NATO</td><td>2,4</td><td>238</td></tr><tr><td>Słowacja</td><td>Instytut Pamięci Narodu</td><td>2002</td><td>1991</td><td>archiwizacja, badania i edukacja</td><td>1,8</td><td>osoby prywatne i naukowcy</td><td>1,5</td><td>70</td></tr></tbody></table>

Źródło: oprac. na podstawie: *The "European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files". A Reader on the Legal Foundations, Structures and Activities, 2014.*
<table><caption>Tabela 26. Główne cechy instytucji zajmujących się archiwami komunistycznych służb bezpieczeństwa w państwach dawnego bloku wschodniego</caption><thead><tr><td>Kraj</td><td>Nazwa instytucji</td><td>Rok powstania</td><td>Kompetencje</td><td>Sposób mianowania dyrekcji</td><td>Rozmiar zbiorów archiwalnych (km bieżące)</td><td>Osoby mające dostęp do archiwów</td><td>Budżet w 2012 (w mln euro)</td><td>Liczba pracowników (2012)</td></tr></thead><tbody><tr><td>Polska</td><td>Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu</td><td>1998</td><td>1997</td><td>archiwizacja, lustracja, ściganie zbrodni z przeszłości, badania i edukacja</td><td>100</td><td>osoby poszkodowane, naukowcy i media</td><td>53</td><td>2200</td></tr><tr><td>Niemcy</td><td>Pałnomocnik Federalny do spraw Materiałów Państwowej Służby Bezpieczeństwa NRD</td><td>1991</td><td>1991</td><td>archiwizacja, lustracja, badania i edukacja</td><td>111</td><td>osoby poszkodowane, naukowcy i media</td><td>102</td><td>1600</td></tr><tr><td>Węgry</td><td>Komitet Pamięci Narodowej</td><td>1997</td><td>1994</td><td>archiwizacja, lustracja, badania</td><td>3,8</td><td>osoby poszkodowane i naukowcy</td><td>2,3</td><td>99</td></tr><tr><td>Czechy</td><td>Instytut Badania Režimów Totalitarnych</td><td>2007</td><td>1991</td><td>archiwizacja, badania i edukacja</td><td>18</td><td>każda osoba pełnoletnia dowolnej narodowości, bez szczególnych ograniczeń</td><td>10 (2009)</td><td>248</td></tr><tr><td>Rumunia</td><td>Narodowa Rada ds. Badania Archiwów Securitate</td><td>2000</td><td>1999</td><td>archiwizacja, lustracja, badania i edukacja</td><td>24</td><td>wszyscy obywat ele Rumunii, a także państw członkowskich UE i NATO</td><td>2,4</td><td>238</td></tr><tr><td>Słowacja</td><td>Instytut Pamięci Narodu</td><td>2002</td><td>1991</td><td>archiwizacja, badania i edukacja</td><td>1,8</td><td>osoby prywatne i naukowcy</td><td>1,5</td><td>70</td></tr></tbody></table>

Źródło: oprac. na podstawie: *The "European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files". A Reader on the Legal Foundations, Structures and Activities, 2014.*
o tym, jak wielką wagę polityczną przywiązuje się w krajach tego regionu do kwestii spadku po minionym systemie<fnref n="130" />.

W chwili powstania IPN głównym zadaniem dyrektorów poszczególnych biur było nabycie odpowiednich lokali, a także zatrudnienie setek pracowników. Dyrekcja IPN zdecydowała się zatrudnić ludzi młodych, którzy często ukończyli studia po 1989 r., zakładając, że będą oni bardziej skłonni spojrzeć na PRL w sposób krytyczny. Podobnie postępowano w innych krajach, np. na Słowacji<fnref n="131" />. Tak więc BUiAD zatrudniał głównie archiwistów świeżo po studiach, a nawet takich, którzy jeszcze byli w ich trakcie, studiując wieczorowo<fnref n="132" />. Podobnie było w przypadku BEP, którym kierował wówczas Paweł Machcewicz (doktorat w 1993 r.), również badacz w ISP PAN. Wydziałem naukowym BEP kierował najpierw Antoni Dudek (doktorat w 1994 r.), wówczas adiunkt na UJ. Znaczące jest, że w IPN pracuje niewielu historyków, którzy rozpoczęli karierę w PRL. Jednym z wyjątków jest Jerzy Eisler, kierujący oddziałem warszawskim. Najbardziej znani specjaliści od historii PRL – Marcin Kula, Andrzej Paczkowski czy Andrzej Friszke – nie zostali zatrudnieni w BEP, choć ostatnich dwóch wybrano do Kolegium mającego nadzorować działalność IPN. Większość naukowców zatrudnionych w BEP stanowili wówczas doktoranci.

Powstawanie IPN komplikowały przede wszystkim układy sił politycznych pod koniec lat 90. Zakup lokali oraz zatrudnianie pracowników opóźniał długi proces wyboru przez parlament oraz władzę wykonawczą dyrekcji Instytutu. Od uchwalenia ustawy (18 grudnia 1998 r.) do wyboru Leona Kieresa na prezesa IPN (30 czerwca 2000 r.) minęło 18 miesięcy. Paweł Machcewicz<fnref n="133" />, Dariusz Stola<fnref n="134" /> i Antoni Dudek<fnref n="135" /> wyczerpująco opisali ten proces w tekstach poświęconych genezie IPN oraz związanym z nią debatom politycznym.

Gabinet AWS i Unii Wolności był rządem koabitacyjnym. Rządowy projekt ustawy o powołaniu do życia IPN został zawetowany przez prezydenta Kwaśniewskiego (SLD). Uzasadnieniem był m.in. fakt, że w tym projekcie dostęp do dokumentów SB przewidziany był wyłącznie dla osób uznanych przez IPN za „pokrzywdzone”. Kwaśniewski był natomiast zwolennikiem umożliwienia wszystkim obywatelom dostępu do ich teczek, nie wyłączając dawnych funkcjonariuszy i tajnych współpracowników SB. Weto to zostało ostatecznie odrzucone większością 3/5 głosów posłów. To jedyne prezydenckie weto (na 28)

<footnote n="130">¹³⁰ G. Mink, *Les usages des instituts de la mémoire nationale (IMN) dans les recompositions partisanes* (1989–2008), w: *Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2010, s. 171–184.</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ Tamże, s. 178.</footnote>

<footnote n="132">¹³² Sto kilometrów teczek..., s. 20.</footnote>

<footnote n="133">¹³³ P. Machcewicz, *Das Institut für Nationales Gedenken. Das polnische Modell der Abrechnung mit der totalitären Vergangenheit*, w: *Die Überlieferung der Diktaturen...*, s. 37–54.</footnote>

<footnote n="134">¹³⁴ D. Stola, *Poland’s Institute of National Remembrance. A Ministry of Memory?*, w: *The Convolutions of Historical Politic*, red. A. Miller, M. Lipman, Budapest–New York 2012, s. 45–58.</footnote>

<footnote n="135">¹³⁵ A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN...*</footnote>
o tym, jak wielką wagę polityczną przywiązuje się w krajach tego regionu do kwestii spadku po minionym systemie<fnref n="130" />.

W chwili powstania IPN głównym zadaniem dyrektorów poszczególnych biur było nabycie odpowiednich lokali, a także zatrudnienie setek pracowników. Dyrekcja IPN zdecydowała się zatrudnić ludzi młodych, którzy często ukończyli studia po 1989 r., zakładając, że będą oni bardziej skłonni spojrzeć na PRL w sposób krytyczny. Podobnie postępowano w innych krajach, np. na Słowacji<fnref n="131" />. Tak więc BUiAD zatrudniał głównie archiwistów świeżo po studiach, a nawet takich, którzy jeszcze byli w ich trakcie, studiując wieczorowo<fnref n="132" />. Podobnie było w przypadku BEP, którym kierował wówczas Paweł Machcewicz (doktorat w 1993 r.), również badacz w ISP PAN. Wydziałem naukowym BEP kierował najpierw Antoni Dudek (doktorat w 1994 r.), wówczas adiunkt na UJ. Znaczące jest, że w IPN pracuje niewielu historyków, którzy rozpoczęli karierę w PRL. Jednym z wyjątków jest Jerzy Eisler, kierujący oddziałem warszawskim. Najbardziej znani specjaliści od historii PRL – Marcin Kula, Andrzej Paczkowski czy Andrzej Friszke – nie zostali zatrudnieni w BEP, choć ostatnich dwóch wybrano do Kolegium mającego nadzorować działalność IPN. Większość naukowców zatrudnionych w BEP stanowili wówczas doktoranci.

Powstawanie IPN komplikowały przede wszystkim układy sił politycznych pod koniec lat 90. Zakup lokali oraz zatrudnianie pracowników opóźniał długi proces wyboru przez parlament oraz władzę wykonawczą dyrekcji Instytutu. Od uchwalenia ustawy (18 grudnia 1998 r.) do wyboru Leona Kieresa na prezesa IPN (30 czerwca 2000 r.) minęło 18 miesięcy. Paweł Machcewicz<fnref n="133" />, Dariusz Stola<fnref n="134" /> i Antoni Dudek<fnref n="135" /> wyczerpująco opisali ten proces w tekstach poświęconych genezie IPN oraz związanym z nią debatom politycznym.

Gabinet AWS i Unii Wolności był rządem koabitacyjnym. Rządowy projekt ustawy o powołaniu do życia IPN został zawetowany przez prezydenta Kwaśniewskiego (SLD). Uzasadnieniem był m.in. fakt, że w tym projekcie dostęp do dokumentów SB przewidziany był wyłącznie dla osób uznanych przez IPN za „pokrzywdzone”. Kwaśniewski był natomiast zwolennikiem umożliwienia wszystkim obywatelom dostępu do ich teczek, nie wyłączając dawnych funkcjonariuszy i tajnych współpracowników SB. Weto to zostało ostatecznie odrzucone większością 3/5 głosów posłów. To jedyne prezydenckie weto (na 28)

<footnote n="130">¹³⁰ G. Mink, *Les usages des instituts de la mémoire nationale (IMN) dans les recompositions partisanes* (1989–2008), w: *Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2010, s. 171–184.</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ Tamże, s. 178.</footnote>

<footnote n="132">¹³² Sto kilometrów teczek..., s. 20.</footnote>

<footnote n="133">¹³³ P. Machcewicz, *Das Institut für Nationales Gedenken. Das polnische Modell der Abrechnung mit der totalitären Vergangenheit*, w: *Die Überlieferung der Diktaturen...*, s. 37–54.</footnote>

<footnote n="134">¹³⁴ D. Stola, *Poland’s Institute of National Remembrance. A Ministry of Memory?*, w: *The Convolutions of Historical Politic*, red. A. Miller, M. Lipman, Budapest–New York 2012, s. 45–58.</footnote>

<footnote n="135">¹³⁵ A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN...*</footnote>
odrzucone przez Sejm w trakcie koabitacji w latach 1997-2001¹³⁶. W tym głosowaniu decydującą rolę odegrał PSL. W zamian do tekstu ustawy wprowadzono poprawkę, zgodnie z którą prezes IPN miał być wybierany częścią 3/5 głosów posłów, a nie zwykłą częścią, jak przewidziano pierwotnie. Prezes IPN uzyskał w ten sposób wyjątkową pozycję wśród szefów urzędów publicznych: w trakcie swojej pięcioletniej kadencji jest on praktycznie nieusuwalny. Rolę kierowniczą w IPN pełniło również składające się z ekspertów Kolegium, wybierane przez parlament spośród kandydatów zgłaszanych przez partie polityczne. Długość kadencji członków Kolegium, pierwotnie taka sama jak sędziów Trybunału Konstytucyjnego oraz Sądu Najwyższego (9 lat), została skrócona do 7 lat. Pozostaje jednak dłuższa niż kadencja parlamentu (4 lata) i prezydenta (5 lat), aby ograniczyć wpływ zmian władzy politycznej na kierownictwo IPN.

Powołanie do życia IPN wywoływało obawy nie tylko w obozie postkomunystycznym. Przeciwni mu byli zwłaszcza dawni opozycjoniści będący zwolennikami kompromisu wypracowanego przy Okrągłym Stole. Mieli niewielki wpływ na prace parlamentu, wobec czego wyrażali swoje krytyczne stanowisko przede wszystkim w prasie, m.in. w „Gazecie Wyborczej” i „Tygodniku Powszechnym”. Ich obawy były podobne, jak postkomunistycznej lewicy, dotyczące możliwego instrumen talnego używania dokumentów SB w walce politycznej. Już sama nazwa Instytutu budziła niepokój: niektórzy publicyści podważali ideę tworzenia pamięci narodo wej na podstawie archiwów komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Najczęściej wyrażana obawa dotyczyła możliwości oskarżania osób publicznych na podstawie tego rodzaju dokumentów, jak to miało miejsce w czasie afery związanej z „listą Macierewicza”. Obawy te potwierdziła publikacja „listy Wildsteina” w 2005 r.

Wyłonienie 11 członków pierwszego Kolegium nie sprawiło większych trud ności. Dwóch mianowała Krajowa Rada Sądownictwa, a 9 wybrali zwykłą wielkością posłowie spośród kandydatów zaproponowanych przez kluby parlamentarne. Wybór członków był więc uzależniony od stosunku sił w parlamencie: wówczas PSL zaproponował 2, AWS – 4, Unia Wolności – 2, a SLD – 1. Znaleźli się wśród nich Friszke i Paczkowski, zaproponowani przez Unię Wolności. Kolegium wybrane w lipcu 1999 r. składało się głównie z naukowców, spośród których nie- którzy mieli za sobą również karierę polityczną (por. rozdz. VI). Proces wyboru prezesa przebiegał bardziej chaotycznie. Zgodnie z ustawą kandydaci zgłaszali się do Kolegium, które podejmowało decyzję częścią głosów. Kandydat wybrany w ten sposób przez Kolegium musiał następnie przedstawić się klubom parlamentarnym, gdzie był przesłuchiwany, a potem przegłosowywano jego kandydaturę; musiał uzyskać większość 3/5 głosów. Leon Kieres, wybrany na prezesa IPN w czerwcu 2000 r., był dwudziestym kandydatem, który zgłosił swoją kandydaturę Kolegium, a trzecim występującym przed parlamentarzystami<fnref n="137" />.

<footnote n="136">¹³⁶ Tamże, s. 46.</footnote>

<footnote n="137">¹³⁷ Tamże. Wśród kandydatów byli prawnicy, historycy (w tym Wojciech Roszkowski i Włodzimierz Borodziej), ale także ministrowie i parlamentarzyści.</footnote>
odrzucone przez Sejm w trakcie koabitacji w latach 1997-2001¹³⁶. W tym głosowaniu decydującą rolę odegrał PSL. W zamian do tekstu ustawy wprowadzono poprawkę, zgodnie z którą prezes IPN miał być wybierany częścią 3/5 głosów posłów, a nie zwykłą częścią, jak przewidziano pierwotnie. Prezes IPN uzyskał w ten sposób wyjątkową pozycję wśród szefów urzędów publicznych: w trakcie swojej pięcioletniej kadencji jest on praktycznie nieusuwalny. Rolę kierowniczą w IPN pełniło również składające się z ekspertów Kolegium, wybierane przez parlament spośród kandydatów zgłaszanych przez partie polityczne. Długość kadencji członków Kolegium, pierwotnie taka sama jak sędziów Trybunału Konstytucyjnego oraz Sądu Najwyższego (9 lat), została skrócona do 7 lat. Pozostaje jednak dłuższa niż kadencja parlamentu (4 lata) i prezydenta (5 lat), aby ograniczyć wpływ zmian władzy politycznej na kierownictwo IPN.

Powołanie do życia IPN wywoływało obawy nie tylko w obozie postkomunystycznym. Przeciwni mu byli zwłaszcza dawni opozycjoniści będący zwolennikami kompromisu wypracowanego przy Okrągłym Stole. Mieli niewielki wpływ na prace parlamentu, wobec czego wyrażali swoje krytyczne stanowisko przede wszystkim w prasie, m.in. w „Gazecie Wyborczej” i „Tygodniku Powszechnym”. Ich obawy były podobne, jak postkomunistycznej lewicy, dotyczące możliwego instrumentalnego używania dokumentów SB w walce politycznej. Już sama nazwa Instytutu budziła niepokój: niektórzy publicyści podważali ideę tworzenia pamięci narodowej na podstawie archiwów komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Najczęściej wyrażana obawa dotyczyła możliwości oskarżania osób publicznych na podstawie tego rodzaju dokumentów, jak to miało miejsce w czasie afery związanej z „listą Macierewicza”. Obawy te potwierdziła publikacja „listy Wildsteina” w 2005 r.

Wyłonienie 11 członków pierwszego Kolegium nie sprawiło większych trudności. Dwóch mianowała Krajowa Rada Sądownictwa, a 9 wybrali zwykłą większością posłowie spośród kandydatów zaproponowanych przez kluby parlamentarne. Wybór członków był więc uzależniony od stosunku sił w parlamencie: wówczas PSL zaproponował 2, AWS – 4, Unia Wolności – 2, a SLD – 1. Znaleźli się wśród nich Friszke i Paczkowski, zaproponowani przez Unię Wolności. Kolegium wybrane w lipcu 1999 r. składało się głównie z naukowców, spośród których niektórzy mieli za sobą również karierę polityczną (por. rozdz. VI). Proces wyboru prezesa przebiegał bardziej chaotycznie. Zgodnie z ustawą kandydaci zgłaszali się do Kolegium, które podejmowało decyzję częścią głosów. Kandydat wybrany w ten sposób przez Kolegium musiał następnie przedstawić się klubom parlamentarnym, gdzie był przesłuchiwany, a potem przegłosowywano jego kandydaturę; musiał uzyskać większość 3/5 głosów. Leon Kieres, wybrany na prezesa IPN w czerwcu 2000 r., był dwudziestym kandydatem, który zgłosił swoją kandydaturę Kolegium, a trzecim występującym przed parlamentarzystami<fnref n="137" />.

<footnote n="136">¹³⁶ Tamże, s. 46.</footnote>

<footnote n="137">¹³⁷ Tamże. Wśród kandydatów byli prawnicy, historycy (w tym Wojciech Roszkowski i Włodzimierz Borodziej), ale także ministrowie i parlamentarzyści.</footnote>
Leon Kieres (ur. 1948), pierwszy prezes IPN (2000–2005). Studiował prawo na Uniwersytecie Wrocławskim, stopień doktora uzyskał w 1975, habilitację w 1985, a tytuł profesora w 1991 r. Nigdy nie wstał do partii politycznej, był członkiem „Solidarności” w latach 1980–2000. W chwili wyboru na prezesa IPN musiał wystąpić ze związku i zrezygnować ze wszystkich funkcji politycznych. Od 1990 r. sprawował wiele funkcji z wyboru: radnego Wrocławia w latach 1990–1994, radnego Sejmiku Województwa Dolnośląskiego od 1998 (wybrany z listy popieranej przez Unię Wolności), senatora od 1997 r. Od 1992 r. był przedstawicielem Polski w Zgromadzeniu Parlamentarnym Rady Europy. W czerwcu 2000 r. wybrany na prezesa IPN. Nie udało mu się uzyskać większości 6 głosów w Kolegium, aby kandydować na kolejną kadencję w 2005 r. Po zakończeniu kadencji prezesa IPN wrócił do życia politycznego, w 2006 r. ponownie wybrany do Sejmiku Województwa Dolnośląskiego, a w 2007 r. do Senatu, w obu przypadkach jako kandydat Platformy Obywatelskiej. W 2012 r. wybrany przez Sejm na sędziego Trybunału Konstytucyjnego.

Należy się zastanowić, jak osądzanie komunistycznej przeszłości Polski oraz utworzenie IPN wpłynęło na zdefiniowanie roli historyka zajmującego się dziejami najnowszymi. Zewnętrzne ograniczenia o charakterze politycznym otwierały jednocześnie przed historykami nowe perspektywy zawodowe, a także oferowały prestiż i większą rozpoznawalność. Towarzyszyło im więc przewartościowanie roli społecznej i politycznej historyka. Jego kompetencje umożliwiały publiczne zabieranie głosu. Choć historycy nie znajdowali się w centrum debat na temat lustracji, archiwów SB oraz osądzania przeszłości, które toczyły się głównie na polu polityki, dyskusje te uczyniły z historii najnowszej istotną kwestię polityczną i sądową. Uczestnictwo historyków w debacie publicznej jako publicystów zostało poddane legitymizacji. Wypowiedzi w prasie oraz powstanie IPN stały się dla historyków zajmujących się dziejami najnowszymi atrakcyjnymi polami działalności pozaakademickiej. Rozważmy teraz, dlaczego reformy szkolnictwa wyższego oraz badań naukowych przeprowadzone po 1989 r. stworzyły konkext sprzyjający aktywności historyków na tych polach.

### 3. Ograniczenia polityczne i ekonomiczne

Po 1989 r. zewnętrzne naciski na pole historii nie miały charakteru wyłącznie politycznego i sądowego, lecz również ekonomiczny. To ostatnie ograniczenie dotyczyło wszystkich dyscyplin należących do nauk humanistycznych i społecznych. Było związane z przejściem, po 1989 r., od wyłącznie państwowego systemu szkolnictwa wyższego i badań naukowych do systemu konkurencyjnego, w którym istotną rolę odgrywa sektor prywatny. Poza tym reformy przeprowadzone w latach 90. przyczyniły się do deklasacji zawodów akademickich oraz sektora państwowego w ogóle, ponieważ pojawił się bardziej atrakcyjny dla absolwentów obszar komercyjny. Zmieniły się więc warunki egzystencji
Leon Kieres (ur. 1948), pierwszy prezes IPN (2000–2005). Studiował prawo na Uniwersytecie Wrocławskim, stopień doktora uzyskał w 1975, habilitację w 1985, a tytuł profesora w 1991 r. Nigdy nie wstał do partii politycznej, był członkiem „Solidarności” w latach 1980–2000. W chwili wyboru na prezesa IPN musiał wystąpić ze związku i zrezygnować ze wszystkich funkcji politycznych. Od 1990 r. sprawował wiele funkcji z wyboru: radnego Wrocławia w latach 1990–1994, radnego Sejmiku Województwa Dolnośląskiego od 1998 (wybrany z listy popieranej przez Unię Wolności), senatora od 1997 r. Od 1992 r. był przedstawicielem Polski w Zgromadzeniu Parlamentarnym Rady Europy. W czerwcu 2000 r. wybrany na prezesa IPN. Nie udało mu się uzyskać większości 6 głosów w Kolegium, aby kandydować na kolejną kadencję w 2005 r. Po zakończeniu kadencji prezesa IPN wrócił do życia politycznego, w 2006 r. ponownie wybrany do Sejmiku Województwa Dolnośląskiego, a w 2007 r. do Senatu, w obu przypadkach jako kandydat Platformy Obywatelskiej. W 2012 r. wybrany przez Sejm na sędziego Trybunału Konstytucyjnego.

Należy się zastanowić, jak osądzanie komunistycznej przeszłości Polski oraz utworzenie IPN wpłynęło na zdefiniowanie roli historyka zajmującego się dziejami najnowszymi. Zewnętrzne ograniczenia o charakterze politycznym otwierały jednocześnie przed historykami nowe perspektywy zawodowe, a także oferowały prestiż i większą rozpoznawalność. Towarzyszyło im więc przewartościowanie roli społecznej i politycznej historyka. Jego kompetencje umożliwiały publiczne zabieranie głosu. Choć historycy nie znajdowali się w centrum debat na temat lustracji, archiwów SB oraz osądzania przeszłości, które toczyły się głównie na polu polityki, dyskusje te uczyniły z historii najnowszej istotną kwestię polityczną i sądową. Uczestnictwo historyków w debacie publicznej jako publicystów zostało poddane legitymizacji. Wypowiedzi w prasie oraz powstanie IPN stały się dla historyków zajmujących się dziejami najnowszymi atrakcyjnymi polami działalności pozaakademickiej. Rozważmy teraz, dlaczego reformy szkolnictwa wyższego oraz badań naukowych przeprowadzone po 1989 r. stworzyły konkext sprzyjający aktywności historyków na tych polach.

### 3. Ograniczenia polityczne i ekonomiczne

Po 1989 r. zewnętrzne naciski na pole historii nie miały charakteru wyłącznie politycznego i sądowego, lecz również ekonomiczny. To ostatnie ograniczenie dotyczyło wszystkich dyscyplin należących do nauk humanistycznych i społecznych. Było związane z przejściem, po 1989 r., od wyłącznie państwowego systemu szkolnictwa wyższego i badań naukowych do systemu konkurencyjnego, w którym istotną rolę odgrywa sektor prywatny. Poza tym reformy przeprowadzone w latach 90. przyczyniły się do deklasacji zawodów akademickich oraz sektora państwowego w ogóle, ponieważ pojawił się bardziej atrakcyjny dla absolwentów obszar komercyjny. Zmieniły się więc warunki egzystencji
materialnej naukowców i intelektualistów, którzy w państwach byłego bloku wschodniego cieszyli się pewnym prestiżem społecznym. Od lat 90. kariery akademickie podlegały istotnym przemianom, które nie pozostawały bez wpływu na rozwój historiografii. Przed 1989 r. sytuacja ekonomiczna nie miała takiego znaczenia. Formułowana wówczas krytyka dotycząca materialnych warunków prowadzenia badań historycznych odnosiła się przede wszystkim do stanu zachowania archiwów, wsparcia dla publikacji naukowych czy badań w ogóle. Postulaty związane z pracą w nauce dotyczyły najczęściej poziomu wykształcenia kandydatów, ale nie braku perspektyw zawodowych. Zawodowi historycy, którzy nie znajdowali zatrudnienia na poziomie akademickim, mogli łatwo znaleźć zajęcie w innych sektorach, np. w szkolnictwie lub archiwach. Po 1989 r. reformy szkolnictwa wyższego oraz badań naukowych doprowadziły do chronicznego niedoinwestowania uniwersytetów, ale także do rozwoju dużego sektora prywatnych szkół wyższych. Wynikała z tego większa dywersyfikacja karier akademickich. Rezultatem tych przemian materialnych warunków wykonywania zawodu historyka była m.in. większa atrakcyjność karier alternatywnych oraz mieszanych, związanych chociażby z możliwością zatrudnienia w IPN. Podobnie wyglądała także kwestia publikacji, dzięki publicystyce oraz pracom popularnonaukowym, które stały się bardziej opłacalne. Te pola alternatywne wobec świata akademickiego oferowały profity zarówno symboliczne, jak i materialne. W związku z tym niektórzy historycy wybrali pracę w sektorze poza- lub parakademickim. Przyczyniło się to w pewnym zakresie do umocnienia zewnętrznych ograniczeń politycznych. Również te przemiany nie były typowe wyłącznie dla Polski: występowanie podobnych zjawisk stwierdzono także w innych krajach dawnego bloku wschodniego<fnref n="138" />, podobnie jak w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych, choć tam kierowała nimi odmienna logika, inne były też konsekwencje<fnref n="139" />.

## Prawa rynkowe

W Polsce, jak w większości byłych demokracji ludowych, reformy systemu szkolnictwa wyższego wprowadzane po 1989 r. miały spowodować uniezależnienie świata akademickiego od pola polityki, poprzez zniesienie sprawowanej wcześniej przez upartyjnione państwo kontroli nad mianowaniem władz uniwersytetów oraz przebiegiem karier. Polska specyfika, w porównaniu m.in. z byłą NRD, polegała na braku polityki czystek na uczelniach: nie usuwano z uniwersytetów ani PAN nauczycieli akademickich i naukowców, którzy byli członkami PZPR.

Przejście od gospodarki typu socjalistycznego do gospodarki rynkowej w kontekście głębokich przemian społeczno-gospodarczych cechujących się

<footnote n="138">¹³⁸ Les transformations des espaces académiques centre-est-européens depuis 1989, red. I. Cîrstocea, D. Dakowska, C. Sigman, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 45, 2014, nr 1 (specjalny).</footnote>

<footnote n="139">¹³⁹ G. Noiriel, *Sur la crise de l'histoire*, Paris 1996.</footnote>
materialnej naukowców i intelektualistów, którzy w państwach byłego bloku wschodniego cieszyli się pewnym prestiżem społecznym. Od lat 90. kariery akademickie podlegały istotnym przemianom, które nie pozostawały bez wpływu na rozwój historiografii. Przed 1989 r. sytuacja ekonomiczna nie miała takiego znaczenia. Formułowana wówczas krytyka dotycząca materialnych warunków prowadzenia badań historycznych odnosiła się przede wszystkim do stanu zachowania archiwów, wsparcia dla publikacji naukowych czy badań w ogóle. Postulaty związane z pracą w nauce dotyczyły najczęściej poziomu wykształcenia kandydatów, ale nie braku perspektyw zawodowych. Zawodowi historycy, którzy nie znajdowali zatrudnienia na poziomie akademickim, mogli łatwo znaleźć zajęcie w innych sektorach, np. w szkolnictwie lub archiwach. Po 1989 r. reformy szkolnictwa wyższego oraz badań naukowych doprowadziły do chronicznego niedoinwestowania uniwersytetów, ale także do rozwoju dużego sektora prywatnych szkół wyższych. Wynikała z tego większa dywersyfikacja karier akademickich. Rezultatem tych przemian materialnych warunków wykonywania zawodu historyka była m.in. większa atrakcyjność karier alternatywnych oraz mieszanych, związanych chociażby z możliwością zatrudnienia w IPN. Podobnie wyglądała także kwestia publikacji, dzięki publicystyce oraz pracom popularnonaukowym, które stały się bardziej opłacalne. Te pola alternatywne wobec świata akademickiego oferowały profity zarówno symboliczne, jak i materialne. W związku z tym niektórzy historycy wybrali pracę w sektorze poza- lub parakademickim. Przyczyniło się to w pewnym zakresie do umocnienia zewnętrznych ograniczeń politycznych. Również te przemiany nie były typowe wyłącznie dla Polski: występowanie podobnych zjawisk stwierdzono także w innych krajach dawnego bloku wschodniego<fnref n="138" />, podobnie jak w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych, choć tam kierowała nimi odmienna logika, inne były też konsekwencje<fnref n="139" />.

## Prawa rynkowe

W Polsce, jak w większości byłych demokracji ludowych, reformy systemu szkolnictwa wyższego wprowadzane po 1989 r. miały spowodować uniezależnienie świata akademickiego od pola polityki, poprzez zniesienie sprawowanej wcześniej przez upartyjnione państwo kontroli nad mianowaniem władz uniwersytetów oraz przebiegiem karier. Polska specyfika, w porównaniu m.in. z byłą NRD, polegała na braku polityki czystek na uczelniach: nie usuwano z uniwersytetów ani PAN nauczycieli akademickich i naukowców, którzy byli członkami PZPR.

Przejście od gospodarki typu socjalistycznego do gospodarki rynkowej w kontekście głębokich przemian społeczno-gospodarczych cechujących się

<footnote n="138">138 Les transformations des espaces académiques centre-est-européens depuis 1989, red. I. Cîrstocea, D. Dakowska, C. Sigman, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 45, 2014, nr 1 (specjalny).</footnote>

<footnote n="139">139 G. Noiriel, *Sur la crise de l'histoire*, Paris 1996.</footnote>
wycofywaniem się państwa ze wszystkich sfer na rzecz sektora prywatnego prze-
jawiało się, jeśli chodzi o uniwersytety, przeskokiem od publicznego systemu
szkół wyższych, społecznie bardzo selektywnego, mimo zaczątków umasowie-
nia w Polsce Ludowej, a przede wszystkim całkowicie kontrolowanego przez
państwo, do systemu, w którym uczelnie publiczne muszą konkurować z coraz
liczniejszymi prywatnymi, proponującymi, począwszy od lat 90., rosnącej rzeszy
studentów studia płatne. W latach 1990–1999 liczba studentów potroiła się –
z 400 tys. do 1,4 mln<fnref n="140" />. Osiągnąwszy 10 lat później poziom prawie 2 mln, od tego
czasu liczba ta stale maleje ze względu na niekorzystną dynamikę demograficzną.

Już na początku lat 90. w Polsce przeprowadzono kilka reform szkolnictwa wyższego, opierających się na podobnej logice, jak w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej<fnref n="141" />. Dla zwolenników tych reform decentralizacja i dezideologizacja systemu uniwersytetów często oznaczały liberalizację oraz wprowadzenie konkurencji, co stanowi formę naśladownictwa motywowanego koniecznością nadrobienia rzekomych „zaległości” w stosunku do Zachodu<fnref n="142" />. Pierwsze przyjmowane w tej dziedzinie ustawy miały na celu przyznanie autonomii ośrodkom kształcenia i badań, uniwersytetom i PAN oraz potwierdzenie wolności akademickiej, podważonej koncepcją nauki, która miała służyć państwu<fnref n="143" />. W wielokierunkowym procesie reform szkolnictwa wyższego i badań naukowych w Polsce po 1989 r. można wyróżnić trzy fazy: celem reform z początku lat 90. była dekomunizacja struktur i potwierdzenie wolności akademickiej, reformy z początku XXI w. towarzyszyły integracji europejskiej (proces boloński), a wdrażane w latach 2010–2011 ukierunkowały system uczelni na sektor prywatny i wprowadziły finansowanie badań przez państwowe agencje, które wybierały projekty zgłaszane w ramach otwartych konkursów (w 2010 r. powstało Narodowe Centrum Nauki). Ogólnie rzecz biorąc, reformy szkolnicztwa wyższego oraz badań naukowych przeprowadzane w Polsce od początku lat 90. nie podążały w jednym kierunku, choć ich stałym elementem była logika prywatyzacji, w ramach której doszło do daleko idącej liberalizacji, a następnie do wdrożenia procesu bolońskiego<fnref n="144" />. Choć uchwalono wiele ustaw, stwierdzenie Marka Kwieka z początku XXI w., że nauczyciele akademiccy dysponują większą autonomią, ale perspektywy indywidualnej kariery pozostają dla nich niepewne, jest prawdziwe do dziś.

<footnote n="140">¹⁴⁰ M. Kwiek, *Academe in Transition. Transformations in the Polish Academic Profession*, „Higher Education” 45, 2003, nr 4, s. 455–476.</footnote>

<footnote n="141">¹⁴¹ *Les transformations des espaces académiques centre-est-européens...*</footnote>

<footnote n="142">¹⁴² D. Dakowska, *Polish Higher Education and the Global Academic Competition*. University Rankings in the Reform Debate, w: *Global University Rankings. Challenges for European Higher Education*, red. T. Erkkilä, Basingstoke 2013, s. 107–123.</footnote>

<footnote n="143">¹⁴³ M. Kwiek, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="144">¹⁴⁴ D. Dakowska, *Between Competition Imperative and Europeanisation. The Case of Higher Education Reform in Poland*, „Higher Education. The International Journal of Higher Education and Educational Planning” 69, 2015, nr 1, s. 129–141.</footnote>
wycofywaniem się państwa ze wszystkich sfer na rzecz sektora prywatnego prze-
jawiało się, jeśli chodzi o uniwersytety, przeskokiem od publicznego systemu
szkół wyższych, społecznie bardzo selektywnego, mimo zaczątków umasowie-
nia w Polsce Ludowej, a przede wszystkim całkowicie kontrolowanego przez
państwo, do systemu, w którym uczelnie publiczne muszą konkurować z coraz
liczniejszymi prywatnymi, proponującymi, począwszy od lat 90., rosnącej rzeszy
studentów studia płatne. W latach 1990–1999 liczba studentów potroiła się –
z 400 tys. do 1,4 mln<fnref n="140" />. Osiągnąwszy 10 lat później poziom prawie 2 mln, od tego
czasu liczba ta stale maleje ze względu na niekorzystną dynamikę demograficzną.

Już na początku lat 90. w Polsce przeprowadzono kilka reform szkolnictwa wyższego, opierających się na podobnej logice, jak w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej<fnref n="141" />. Dla zwolenników tych reform decentralizacja i dezideologizacja systemu uniwersytetów często oznaczały liberalizację oraz wprowadzenie konkurencji, co stanowi formę naśladownictwa motywowanego koniecznością nadrobienia rzekomych „zaległości” w stosunku do Zachodu<fnref n="142" />. Pierwsze przyjmowane w tej dziedzinie ustawy miały na celu przyznanie autonomii ośrodkom kształcenia i badań, uniwersytetom i PAN oraz potwierdzenie wolności akademickiej, podważonej koncepcją nauki, która miała służyć państwu<fnref n="143" />. W wielokierunkowym procesie reform szkolnictwa wyższego i badań naukowych w Polsce po 1989 r. można wyróżnić trzy fazy: celem reform z początku lat 90. była dekomunizacja struktur i potwierdzenie wolności akademickiej, reformy z początku XXI w. towarzyszyły integracji europejskiej (proces boloński), a wdrażane w latach 2010–2011 ukierunkowały system uczelni na sektor prywatny i wprowadziły finansowanie badań przez państwowe agencje, które wybierały projekty zgłaszane w ramach otwartych konkursów (w 2010 r. powstało Narodowe Centrum Nauki). Ogólnie rzecz biorąc, reformy szkolnicztwa wyższego oraz badań naukowych przeprowadzane w Polsce od początku lat 90. nie podążały w jednym kierunku, choć ich stałym elementem była logika prywatyzacji, w ramach której doszło do daleko idącej liberalizacji, a następnie do wdrożenia procesu bolońskiego<fnref n="144" />. Choć uchwalono wiele ustaw, stwierdzenie Marka Kwieka z początku XXI w., że nauczyciele akademiccy dysponują większą autonomią, ale perspektywy indywidualnej kariery pozostają dla nich niepewne, jest prawdziwe do dziś.

<footnote n="140">¹⁴⁰ M. Kwiek, *Academe in Transition. Transformations in the Polish Academic Profession*, „Higher Education” 45, 2003, nr 4, s. 455–476.</footnote>

<footnote n="141">¹⁴¹ *Les transformations des espaces académiques centre-est-européens...*</footnote>

<footnote n="142">¹⁴² D. Dakowska, *Polish Higher Education and the Global Academic Competition*. University Rankings in the Reform Debate, w: *Global University Rankings. Challenges for European Higher Education*, red. T. Erkkilä, Basingstoke 2013, s. 107–123.</footnote>

<footnote n="143">¹⁴³ M. Kwiek, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="144">¹⁴⁴ D. Dakowska, *Between Competition Imperative and Europeanisation. The Case of Higher Education Reform in Poland*, „Higher Education. The International Journal of Higher Education and Educational Planning” 69, 2015, nr 1, s. 129–141.</footnote>
Wspomniane zmiany wpisują się w bardziej ogólne tendencje, takie jak demokratyzacja szkolnictwa wyższego oraz powstanie wielu szkół prywatnych, co doprowadziło w Polsce do ukształtowania się jednego z największych na świecie sektorów kształcenia prywatnego<fnref n="145" />. Rozwinął się on szybko, do tego stopnia, że niemal dwie placówki szkolnictwa wyższego na trzy są prywatne. Proporcja ta pozostaje stała. Te prywatne szkoły wyższe, zazwyczaj mające się-dzibę poza Warszawą, proponują kierunki studiów najczęściej związane z zarzą-dzaniem i handlem, ale również z naukami społecznymi. Zatrudniają więc rów-nież profesorów historii. Ze względu na przemiany na rynku pracy względna wartość dyscyplin humanistycznych, w tym historii, uległa dewaluacji na rzecz kierunków związanych z naukami mającymi bardziej bezpośrednie przełożenie praktyczne, takimi jak zarządzanie czy prawo.

Na umasowieniu szkolnictwa wyższego bardzo skorzystał sektor prywatny, w którym uczy się około jednej trzeciej studentów, przede wszystkim na zasadzie kształcenia ustawicznego, na studiach wieczorowych lub zaocznych. Również ta tendencja jest wspólna dla wielu krajów Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie odsetek studentów uczących się w sektorze prywatnym wynosi 27,7, podczas gdy w Europie Zachodniej – 6,3¹⁴⁶. Poza tym logika prywatyzacji sprawiła, że uczelnie publiczne również zaproponowały płatne studia niestacjonarne. Sektor prywatnego szkolnictwa wyższego oferuje wykładowcom dodatkowe etaty i moż-liwość pobierania kilku pensji. W związku z tym niektórzy pracują na więcej niż jednej uczelni, głównym miejscem pracy pozostaje uniwersytet państwowy, jednak wyższe zarobki często oferuje szkoła prywatna.

Te nowe możliwości zatrudnienia są tym atrakcyjniejsze, że kolejne reformy szkolnictwa wyższego nie doprowadziły do znaczących podwyżek wynagrodzeń wykładowców w sektorze publicznym. Pensje pozostają niskie, zarówno w porówn-naniu ze standardami europejskimi, jak i skalą płac w Polsce. Dlatego wielu wykładowców (od 50 do 60% według liczb podanych przez Marka Kwieka w 2003 r.) decyduje się na pracę także w sektorze prywatnym, zapewniając sobie dodatkowe źródło dochodów, na dwóch (albo nawet więcej) etatach. Dla większości wykładowców szkół prywatnych głównym miejscem pracy pozostaje sektor publiczny, zazwyczaj uczelnia wyższa lub PAN. Prowadzi to do przeciążenia pracą, bardzo dużego obciążenia dydaktycznego i administracyjnego, z czego z kolei wynika mniejsze zaangażowanie w badania naukowe.

Choć kolejne polskie rządy wspierały rozwój prywatnego szkolnictwa wyższego, to państwo wciąż odpowiada za akredytację uczelni oraz definiowanie standardów kształcenia<fnref n="147" />. Przemiany dokonujące się w Polsce od lat 90. nie zachodziły w oderwaniu od szerszej ewolucji na poziomie europejskim. W dokumentach Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego często wspominano

<footnote n="145">¹⁴⁵ Tamże.</footnote>

<footnote n="146">¹⁴⁶ Les transformations des espaces académiques centre-est-européens..., s. 9.</footnote>

<footnote n="147">¹⁴⁷ D. Dakowska, *Between Competition Imperative and Europeanisation*..., s. 129–141.</footnote>
Wspomniane zmiany wpisują się w bardziej ogólne tendencje, takie jak demokratyzacja szkolnictwa wyższego oraz powstanie wielu szkół prywatnych, co doprowadziło w Polsce do ukształtowania się jednego z największych na świecie sektorów kształcenia prywatnego<fnref n="145" />. Rozwinął się on szybko, do tego stopnia, że niemal dwie placówki szkolnictwa wyższego na trzy są prywatne. Proporcja ta pozostaje stała. Te prywatne szkoły wyższe, zazwyczaj mające się-dzibę poza Warszawą, proponują kierunki studiów najczęściej związane z zarzą-dzaniem i handlem, ale również z naukami społecznymi. Zatrudniają więc rów-nież profesorów historii. Ze względu na przemiany na rynku pracy względna wartość dyscyplin humanistycznych, w tym historii, uległa dewaluacji na rzecz kierunków związanych z naukami mającymi bardziej bezpośrednie przełożenie praktyczne, takimi jak zarządzanie czy prawo.

Na umasowieniu szkolnictwa wyższego bardzo skorzystał sektor prywatny, w którym uczy się około jednej trzeciej studentów, przede wszystkim na zasadzie kształcenia ustawicznego, na studiach wieczorowych lub zaocznych. Również ta tendencja jest wspólna dla wielu krajów Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie odsetek studentów uczących się w sektorze prywatnym wynosi 27,7, podczas gdy w Europie Zachodniej – 6,3¹⁴⁶. Poza tym logika prywatyzacji sprawiła, że uczelnie publiczne również zaproponowały płatne studia niestacjonarne. Sektor prywatnego szkolnictwa wyższego oferuje wykładowcom dodatkowe etaty i moż-liwość pobierania kilku pensji. W związku z tym niektórzy pracują na więcej niż jednej uczelni, głównym miejscem pracy pozostaje uniwersytet państwowy, jednak wyższe zarobki często oferuje szkoła prywatna.

Te nowe możliwości zatrudnienia są tym atrakcyjniejsze, że kolejne reformy szkolnictwa wyższego nie doprowadziły do znaczących podwyżek wynagrodzeń wykładowców w sektorze publicznym. Pensje pozostają niskie, zarówno w porówn-naniu ze standardami europejskimi, jak i skalą płac w Polsce. Dlatego wielu wykładowców (od 50 do 60% według liczb podanych przez Marka Kwieka w 2003 r.) decyduje się na pracę także w sektorze prywatnym, zapewniając sobie dodatkowe źródło dochodów, na dwóch (albo nawet więcej) etatach. Dla większości wykładowców szkół prywatnych głównym miejscem pracy pozostaje sektor publiczny, zazwyczaj uczelnia wyższa lub PAN. Prowadzi to do przeciążenia pracą, bardzo dużego obciążenia dydaktycznego i administracyjnego, z czego z kolei wynika mniejsze zaangażowanie w badania naukowe.

Choć kolejne polskie rządy wspierały rozwój prywatnego szkolnictwa wyższego, to państwo wciąż odpowiada za akredytację uczelni oraz definiowanie standardów kształcenia<fnref n="147" />. Przemiany dokonujące się w Polsce od lat 90. nie zachodziły w oderwaniu od szerszej ewolucji na poziomie europejskim. W dokumentach Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego często wspominano

<footnote n="145">¹⁴⁵ Tamże.</footnote>

<footnote n="146">¹⁴⁶ *Les transformations des espaces académiques centre-est-européens...*, s. 9.</footnote>

<footnote n="147">¹⁴⁷ D. Dakowska, *Between Competition Imperative and Europeanisation...*, s. 129–141.</footnote>
zresztą o „zapóźnieniu” Polski oraz konieczności dostosowania się do modelu europejskiego<fnref n="148" />.

## Zróżnicowana dynamika karier

Opisane wyżej przemiany nie pozostały bez wpływu na pracę historyków akademickich. Nowe perspektywy zawodowe i możliwości zatrudnienia oddziaływały na ścieżki kariery. Pojawienie się prywatnych szkół wyższych i IPN zmieniło przebieg karier akademickich w sektorze badań nad historią najnowszą. Na podstawie stworzonej przeze mnie bazy danych, obejmującej 323 historyków zajmujących się dziejami najnowszymi, spróbuję przeanalizować to zjawisko. Wszyscy ci historycy mieli doktoraty i w 2012 r. byli zatrudnieni na którymś polskim uniwersytecie lub w ośrodku badawczym. Wywodzili się z głównych instytutów badawczych w dziedzinie historii najnowszej, czyli z 14 państwowych uniwersytetów<fnref n="149" />, KUL, IH PAN, ISP PAN i Wydziału Naukowego BEP IPN. Specjalizacja w zakresie dziejów najnowszych została zdefiniowana jako prowadzenie badań (często w ramach doktoratu) nad XX w., a dokładniej okresem od 1918 r. do współczesności. Takie określenie jest więc szersze od przyjętej przeze mnie wyżej formuły chronologicznej historii najnowszej (1939–1989), co wyjaśnia fakt, że poza warszawskimi instytucjami badawczymi, wyspecjalizowanymi w II wojnie światowej i Polsce Ludowej, uniwersyteckie ośrodki badawcze koncentrują się na XX w. w ogóle, a wielu pracujących w nich naukowców zajmuje się okresem międzywojennym oraz wojną. Jeśli chodzi o uniwersytety oraz PAN uwzględnilem wszystkich pracowników instytutów i wydziałów zajmujących się dziejami najnowszymi lub XX w., jak również osoby pracujące w innych, bardziej specjalistycznych instytutach lub wydziałach, np. historyków sztuki czy literatury, których prace odnoszą się do współczesności. Wziąłem pod uwagę wszystkich badaczy z BEP. W przypadku każdej osoby starałem się odtworzyć jej karierę akademicką (zajmowane stanowiska oraz zdobyte dyplomy i tytuły naukowe). Dane zaczerpnąłem z bazy Nauka Polska<fnref n="150" />. Ich porównanie z informacjami ze stron internetowych instytucji oraz biogramami i CV dostępnymi on-line pozwoliło na weryfikację i poprawienie ewentualnych błędów oraz uzupełnie nie braków. Poszczególne wskaźniki dostarczają wiarygodnej wiedzy na temat stanu zawodu historyka zajmującego się dziejami najnowszymi w Polsce oraz rozwoju karier po 1989 r., m.in. pozwalając ocenić wpływ instytucji takich jak prywatne szkoły wyższe oraz IPN, które nie istniały w czasach PRL, a otworzyły przed historykami nowe perspektywy zawodowe.

<footnote n="148">¹⁴⁸ Tamże.</footnote>

<footnote n="149">¹⁴⁹ Chodzi o następujące uniwersytety: UW, UJ, UŁ, UKSW, UAM, Uniwersytet Gdański, UMK, Uniwersytet Marie Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytet Śląski, Uniwersytet Opolski, Uniwersytet w Białymstoku, Uniwersytet Zielonogórski, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach.</footnote>

<footnote n="150">¹⁵⁰ http://nauka-polska.pl/#/home/search?k=wfnixs.</footnote>
zresztą o „zapóźnieniu” Polski oraz konieczności dostosowania się do modelu europejskiego<fnref n="148" />.

## Zróżnicowana dynamika karier

Opisane wyżej przemiany nie pozostały bez wpływu na pracę historyków akademickich. Nowe perspektywy zawodowe i możliwości zatrudnienia oddziaływały na ścieżki kariery. Pojawienie się prywatnych szkół wyższych i IPN zmieniło przebieg karier akademickich w sektorze badań nad historią najnowszą. Na podstawie stworzonej przeze mnie bazy danych, obejmującej 323 historyków zajmujących się dziejami najnowszymi, spróbuję przeanalizować to zjawisko. Wszyscy ci historycy mieli doktoraty i w 2012 r. byli zatrudnieni na którymś polskim uniwersytecie lub w ośrodku badawczym. Wywodzili się z głównych instytutów badawczych w dziedzinie historii najnowszej, czyli z 14 państwowych uniwersytetów<fnref n="149" />, KUL, IH PAN, ISP PAN i Wydziału Naukowego BEP IPN. Specjalizacja w zakresie dziejów najnowszych została zdefiniowana jako prowadzenie badań (często w ramach doktoratu) nad XX w., a dokładnie okresem od 1918 r. do współczesności. Takie określenie jest więc szersze od przyjętej przeze mnie wyżej formuły chronologicznej historii najnowszej (1939–1989), co wyjaśnia fakt, że poza warszawskimi instytucjami badawczymi, wyspecjalizowanymi w II wojnie światowej i Polsce Ludowej, uniwersyteckie ośrodki badawcze koncentrują się na XX w. w ogóle, a wielu pracujących w nich naukowców zajmuje się okresem międzywojennym oraz wojną. Jeśli chodzi o uniwersytety oraz PAN uwzględnilem wszystkich pracowników instytutów i wydziałów zajmujących się dziejami najnowszymi lub XX w., jak również osoby pracujące w innych, bardziej specjalistycznych instytutach lub wydziałach, np. historyków sztuki czy literatury, których prace odnoszą się do współczesności. Wziąłem pod uwagę wszystkich badaczy z BEP. W przypadku każdej osoby starałem się odtworzyć jej karierę akademicką (zajmowane stanowiska oraz zdobyte dyplomy i tytuły naukowe). Dane zaczerpnąłem z bazy Nauka Polska<fnref n="150" />. Ich porównanie z informacjami ze stron internetowych instytucji oraz biogramami i CV dostępnymi on-line pozwoliło na weryfikację i poprawienie ewentualnych błędów oraz uzupełnienie braków. Poszczególne wskaźniki dostarczają wiarygodnej wiedzy na temat stanu zawodu historyka zajmującego się dziejami najnowszymi w Polsce oraz rozwoju karier po 1989 r., m.in. pozwalając ocenić wpływ instytucji takich jak prywatne szkoły wyższe oraz IPN, które nie istniały w czasach PRL, a otworzyły przed historykami nowe perspektywy zawodowe.

<footnote n="148">¹⁴⁸ Tamże.</footnote>

<footnote n="149">¹⁴⁹ Chodzi o następujące uniwersytety: UW, UJ, UŁ, UKSW, UAM, Uniwersytet Gdański, UMK, Uniwersytet Marie Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytet Śląski, Uniwersytet Opolski, Uniwersytet w Białymstoku, Uniwersytet Zielonogórski, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach.</footnote>

<footnote n="150">¹⁵⁰ http://nauka-polska.pl/#/home/search?k=wfnixs.</footnote>
<table><caption>Tabela 27. Rozkład tytułów naukowych w badanej próbie</caption><thead><tr><td>Doktorzy</td><td>Doktorzy habilitowani</td><td>Profesorowie</td></tr></thead><tbody><tr><td>171 (53%)</td><td>82 (25%)</td><td>70 (22%)</td></tr></tbody></table>

Nie wszyscy historycy mogli w równym stopniu skorzystać z nowych perspektyw zawodowych oferowanych przez prywatne szkoły wyższe i IPN. Postępy w karierze akademickiej, których miarą jest posiadany tytuł naukowy, wyraźnie determinują możliwość pracy w kilku miejscach jednocześnie. Choć zebrane dane nie pozwalają ocenić dynamiki karier, ponieważ baza Nauka Polska nie podaje dat zajmowania poszczególnych stanowisk, można mimo wszystko skorelować rodzaj instytucji, z jakimi była związana dana osoba, z akademickimi awansami zawodowymi. Tabela 28 podsumowuje różne scenariusze kariery zidentyfikowane na podstawie wymienionych wyżej danych, wskazując instytucje, z którymi były związane poszczególne osoby. Mieszczą się w tym różne stanowiska zajmowane w trakcie kariery zawodowej, ale niekoniecznie w tym samym czasie. Dana osoba mogła np. rozpocząć karierę na uniwersytecie, a kontynuować ją w PAN. Należy jednak podkreślić, że związek z prywatną szkołą wyższą zawsze oznacza pracę na więcej niż jednym etacie, ponieważ nie zdarzyło się, by ktoś pracował wyłącznie w jednej z tych szkół.

<table><caption>Tabela 28. Miejsca pracy poszczególnych osób w badanej próbie</caption><thead><tr><td>Instytucja</td><td>Liczba osób</td><td>Odsetek</td></tr></thead><tbody><tr><td>uniwersytet</td><td>147</td><td>46</td></tr><tr><td>prywatna szkoła wyższa</td><td>0</td><td>0</td></tr><tr><td>PAN</td><td>23</td><td>7</td></tr><tr><td>IPN</td><td>42</td><td>13</td></tr><tr><td>uniwersytet i prywatna szkoła wyższa</td><td>40</td><td>12</td></tr><tr><td>uniwersytet i PAN</td><td>14</td><td>4</td></tr><tr><td>uniwersytet i IPN</td><td>17</td><td>5</td></tr><tr><td>PAN i prywatna szkoła wyższa</td><td>7</td><td>2</td></tr><tr><td>IPN i prywatna szkoła wyższa</td><td>9</td><td>3</td></tr><tr><td>IPN i PAN</td><td>0</td><td>0</td></tr><tr><td>praca w trzech rodzajach instytucji</td><td>13</td><td>4</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>11</td><td>3</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>323</td><td>100</td></tr></tbody></table>

Uwzględnienie przebiegu kariery wszystkich historyków zajmujących się dziejami najnowszymi prowadzi do wniosku, że w 2012 r. niemal połowa (46%) z nich pracowała wyłącznie na uniwersytetach. Jeżeli dodać osoby związane tylko z PAN oraz z obiema tymi instytucjami jednocześnie, to kariera 57% historyków
<table><caption>Tabela 27. Rozkład tytułów naukowych w badanej próbie</caption><thead><tr><td>Doktorzy</td><td>Doktorzy habilitowani</td><td>Profesorowie</td></tr></thead><tbody><tr><td>171 (53%)</td><td>82 (25%)</td><td>70 (22%)</td></tr></tbody></table>

Nie wszyscy historycy mogli w równym stopniu skorzystać z nowych personytyw zawodowych oferowanych przez prywatne szkoły wyższe i IPN. Postępy w karierze akademickiej, których miarą jest posiadany tytuł naukowy, wyraźnie determinują możliwość pracy w kilku miejscach jednocześnie. Choć zebrane dane nie pozwalają ocenić dynamiki karier, ponieważ baza Nauka Polska nie podaje dat zajmowania poszczególnych stanowisk, można mimo wszystko skorelować rodzaj instytucji, z jakimi była związana dana osoba, z akademickimi awansami zawodowymi. Tabela 28 podsumowuje różne scenariusze kariery zidentyfikowane na podstawie wymienionych wyżej danych, wskazując instytucje, z którymi były związane poszczególne osoby. Mieszczą się w tym różne stanowiska zajmowane w trakcie kariery zawodowej, ale niekoniecznie w tym samym czasie. Dana osoba mogła np. rozpocząć karierę na uniwersytecie, a kontynuować ją w PAN. Należy jednak podkreślić, że związek z prywatną szkołą wyższą zawsze oznacza pracę na więcej niż jednym etacie, ponieważ nie zdarzyło się, by ktoś pracował wyłącznie w jednej z tych szkół.

<table><caption>Tabela 28. Miejsca pracy poszczególnych osób w badanej próbie</caption><thead><tr><td>Instytucja</td><td>Liczba osób</td><td>Odsetek</td></tr></thead><tbody><tr><td>uniwersytet</td><td>147</td><td>46</td></tr><tr><td>prywatna szkoła wyższa</td><td>0</td><td>0</td></tr><tr><td>PAN</td><td>23</td><td>7</td></tr><tr><td>IPN</td><td>42</td><td>13</td></tr><tr><td>uniwersytet i prywatna szkoła wyższa</td><td>40</td><td>12</td></tr><tr><td>uniwersytet i PAN</td><td>14</td><td>4</td></tr><tr><td>uniwersytet i IPN</td><td>17</td><td>5</td></tr><tr><td>PAN i prywatna szkoła wyższa</td><td>7</td><td>2</td></tr><tr><td>IPN i prywatna szkoła wyższa</td><td>9</td><td>3</td></tr><tr><td>IPN i PAN</td><td>0</td><td>0</td></tr><tr><td>praca w trzech rodzajach instytucji</td><td>13</td><td>4</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>11</td><td>3</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>323</td><td>100</td></tr></tbody></table>

Uwzględnienie przebiegu kariery wszystkich historyków zajmujących się dziejami najnowszymi prowadzi do wniosku, że w 2012 r. niemal połowa (46%) z nich pracowała wyłącznie na uniwersytetach. Jeżeli dodać osoby związane tylko z PAN oraz z obiema tymi instytucjami jednocześnie, to kariera 57% historyków
przebiegała wyłącznie w klasycznych, publicznych ośrodkach badawczych. 43% historyków zajmujących się dziejami najnowszymi współpracowało więc w trakcie swojej kariery z instytucjami, które nie istniały w PRL (prywatnymi szkołami wyższymi oraz IPN), co uzmysławia skalę dywersyfikacji perspektyw zawodowych i karier po 1989 r. Wyłącznie z IPN, w większym stopniu uzależnionym od polityków, związanych było 13% historyków, których dotyczyło to badanie. Więcej niż jeden historyk na dziesięciu zajmujących się dziejami najnowszymi był więc zatrudniony jedynie w IPN. Ten odsetek byłby jeszcze wyższy, gdybyśmy wzięli pod uwagę wyłącznie specjalistów od okresu 1939–1989. O ile 65% historyków było w trakcie swojej kariery związanych z instytucją tylko jednego rodzaju (uniwersytetem, PAN lub IPN), o tyle 35% (ponad jedna trzecia) było związanych z dwoma lub trzema różnymi instytucjami. Najczęściej zdarzała się kombinacja łącząca uniwersytet oraz prywatną szkołę wyższą (12%).

Ale przede wszystkim to awans zawodowy odgrywał decydującą rolę w dostępie do poszczególnych instytucji edukacyjnych i badawczych, co pokazują poniższe tabele, ukazujące różnice dla wydzielonych grup: doktorów oraz doktorów habilitowanych i profesorów.

<table><caption>Tabela 29. Miejsca pracy poszczególnych osób w grupie doktorów</caption><thead><tr><td>Instytucja</td><td>Liczba osób ogółem</td><td>Odsetek</td></tr></thead><tbody><tr><td>uniwersytet</td><td>70</td><td>43</td></tr><tr><td>PAN</td><td>14</td><td>9</td></tr><tr><td>IPN</td><td>43</td><td>26</td></tr><tr><td>uniwersytet i prywatna szkoła wyższa</td><td>12</td><td>7</td></tr><tr><td>uniwersytet i PAN</td><td>3</td><td>2</td></tr><tr><td>uniwersytet i IPN</td><td>10</td><td>6</td></tr><tr><td>PAN i prywatna szkoła wyższa</td><td>1</td><td>1</td></tr><tr><td>praca w trzech rodzajach instytucji</td><td>10</td><td>6</td></tr></tbody></table>

Rodzaj instytucji, z którymi związana była dana osoba, zmienia się znacząco w zależności od stopnia zaawansowania w karierze akademickiej, którego miarą jest posiadany tytuł naukowy (doktora, doktora habilitowanego, profesora). Proporcjonalnie więcej doktorów związanych było wyłącznie z jednego rodzaju instytucją: 78%, w porównaniu z 59% doktorów habilitowanych i profesorów, podczas gdy średnia dla wszystkich badanych to 65%. Wynik ten nie jest zaskakujący, biorąc pod uwagę, że kariery doktorów były w chwili badania generalnie krótsze niż doktorów habilitowanych oraz profesorów. O stopniowej dywersyfikacji karier po 1989 r. świadczy fakt, że doktorzy rzadziej pracowali wyłącznie w publicznych instytucjach badawczych (uniwersytetach i PAN): dotyczyło to 52%, w porównaniu z 59% doktorów habilitowanych oraz profesorów. Różnica ta jest szczególnie widoczna w przypadku karier na uniwersytetach:
przebiegała wyłącznie w klasycznych, publicznych ośrodkach badawczych. 43% historyków zajmujących się dziejami najnowszymi współpracowało więc w trakcie swojej kariery z instytucjami, które nie istniały w PRL (prywatnymi szkołami wyższymi oraz IPN), co uzmysławia skalę dywersyfikacji perspektyw zawodowych i karier po 1989 r. Wyłącznie z IPN, w większym stopniu uzależnionym od polityków, związanych było 13% historyków, których dotyczyło to badanie. Więcej niż jeden historyk na dziesięciu zajmujących się dziejami najnowszymi był więc zatrudniony jedynie w IPN. Ten odsetek byłby jeszcze wyższy, gdybyśmy wzięli pod uwagę wyłącznie specjalistów od okresu 1939–1989. O ile 65% historyków było w trakcie swojej kariery związanych z instytucją tylko jednego rodzaju (uniwersytetem, PAN lub IPN), o tyle 35% (ponad jedna trzecia) było związanych z dwoma lub trzema różnymi instytucjami. Najczęściej zdarzała się kombinacja łącząca uniwersytet oraz prywatną szkołę wyższą (12%).

Ale przede wszystkim to awans zawodowy odgrywał decydującą rolę w dostępie do poszczególnych instytucji edukacyjnych i badawczych, co pokazują poniższe tabele, ukazujące różnice dla wydzielonych grup: doktorów oraz doktorów habilitowanych i profesorów.

<table><caption>Tabela 29. Miejsca pracy poszczególnych osób w grupie doktorów</caption><thead><tr><td>Instytucja</td><td>Liczba osób ogółem</td><td>Odsetek</td></tr></thead><tbody><tr><td>uniwersytet</td><td>70</td><td>43</td></tr><tr><td>PAN</td><td>14</td><td>9</td></tr><tr><td>IPN</td><td>43</td><td>26</td></tr><tr><td>uniwersytet i prywatna szkoła wyższa</td><td>12</td><td>7</td></tr><tr><td>uniwersytet i PAN</td><td>3</td><td>2</td></tr><tr><td>uniwersytet i IPN</td><td>10</td><td>6</td></tr><tr><td>PAN i prywatna szkoła wyższa</td><td>1</td><td>1</td></tr><tr><td>praca w trzech rodzajach instytucji</td><td>10</td><td>6</td></tr></tbody></table>

Rodzaj instytucji, z którymi związana była dana osoba, zmienia się znacząco w zależności od stopnia zaawansowania w karierze akademickiej, którego miarą jest posiadany tytuł naukowy (doktora, doktora habilitowanego, profesora). Proporcjonalnie więcej doktorów związanych było wyłącznie z jednego rodzaju instytucją: 78%, w porównaniu z 59% doktorów habilitowanych i profesorów, podczas gdy średnia dla wszystkich badanych to 65%. Wynik ten nie jest zaskakujący, biorąc pod uwagę, że kariery doktorów były w chwili badania generalnie krótsze niż doktorów habilitowanych oraz profesorów. O stopniowej dywersyfikacji karier po 1989 r. świadczy fakt, że doktorzy rzadziej pracowali wyłącznie w publicznych instytucjach badawczych (uniwersytetach i PAN): dotyczyło to 52%, w porównaniu z 59% doktorów habilitowanych oraz profesorów. Różnica ta jest szczególnie widoczna w przypadku karier na uniwersytetach:
<table><caption>Tabela 30. Miejsca pracy poszczególnych osób w grupie doktorów habilitowanych i profesorów</caption><thead><tr><td>Instytucja</td><td>Liczba osób</td><td>Odsetek</td></tr></thead><tbody><tr><td>uniwersytet</td><td>79</td><td>52</td></tr><tr><td>PAN</td><td>11</td><td>7</td></tr><tr><td>IPN</td><td>0</td><td>0</td></tr><tr><td>uniwersytet i prywatna szkoła wyższa</td><td>29</td><td>19</td></tr><tr><td>uniwersytet i PAN</td><td>9</td><td>6</td></tr><tr><td>uniwersytet i IPN</td><td>6</td><td>4</td></tr><tr><td>PAN i prywatna szkoła wyższa</td><td>6</td><td>4</td></tr><tr><td>IPN i prywatna szkoła wyższa</td><td>1</td><td>1</td></tr><tr><td>praca w trzech rodzajach instytucji</td><td>11</td><td>7</td></tr></tbody></table>

43% doktorów pracowało wyłącznie na uniwersytecie, w porównaniu z 52% doktorów habilitowanych i profesorów. Liczby te są jeszcze bardzie wymowne w przypadku IPN: 26% doktorów pracowało wyłącznie tam, co nie zdarzało się w przypadku doktorów habilitowanych i profesorów, którzy będąc zatrudnieni w IPN, jednocześnie pracowali na uniwersytecie lub w PAN. Liczby te dają pewne pojęcie o zróżnicowaniu perspektyw zawodowych, a w konsekwencji wzroście liczby historyków zajmujących się dziejami najnowszymi w związku z powstaniem IPN, który zatrudniał ponad jedną czwartą doktorów należących do badanej grupy. Sytuacja osób związanych z dwiema lub większą liczbą instytucji w trakcie kariery potwierdza fakt, że akademicki awans zawodowy zwiększa szanse na pracę na kilku etatach, zwłaszcza w prywatnych szkołach wyższych. Niemal jedna czwarta (23%) doktorów habilitowanych oraz profesorów pracowała na uniwersytecie lub w PAN oraz jednocześnie w prywatnej szkole wyższej, w porównaniu z 8% doktorów. Większą liczbę wykładowców na wyższym szczeblu kariery wśród pracowników prywatnych szkół wyższych wyjaśnia fakt, że zatrudnianie wykładowców cieszących się uznaniem stanowi kwestię prestiżową dla tych szkół, które starają się w ten sposób wyróżnić na rynku na tle konkurencji oraz uczelni państwowych.

Z wyników tych należy wnioskować, że IPN był istotnym pracodawcą dla młodych historyków dysponujących doktoratem, ale również dla doktorantów, co jest istotne ze względu na brak przyzwoitych stypendiów. IPN był więc instytucją zatrudniającą głównie badaczy znajdujących się u progu kariery naukowej. W momencie badania (2012 r.) oferował im wynagrodzenia o 20 do 30% wyższe od tych obowiązujących w instytucjach akademickich. Dla młodych historyków, dla których początek kariery jest trudny i często muszą szukać dodatkowej pracy, aby utrzymać się w trakcie pisania doktoratu, ten argument finansowy jest bardzo istotny. Tym bardziej że możliwości zatrudnienia na uczelniach, zwłaszcza jeśli chodzi o historyków, są ograniczone. W wywiadach
<table><caption>Tabela 30. Miejsca pracy poszczególnych osób w grupie doktorów habilitowanych i profesorów</caption><thead><tr><td>Instytucja</td><td>Liczba osób</td><td>Odsetek</td></tr></thead><tbody><tr><td>uniwersytet</td><td>79</td><td>52</td></tr><tr><td>PAN</td><td>11</td><td>7</td></tr><tr><td>IPN</td><td>0</td><td>0</td></tr><tr><td>uniwersytet i prywatna szkoła wyższa</td><td>29</td><td>19</td></tr><tr><td>uniwersytet i PAN</td><td>9</td><td>6</td></tr><tr><td>uniwersytet i IPN</td><td>6</td><td>4</td></tr><tr><td>PAN i prywatna szkoła wyższa</td><td>6</td><td>4</td></tr><tr><td>IPN i prywatna szkoła wyższa</td><td>1</td><td>1</td></tr><tr><td>praca w trzech rodzajach instytucji</td><td>11</td><td>7</td></tr></tbody></table>

43% doktorów pracowało wyłącznie na uniwersytecie, w porównaniu z 52% doktorów habilitowanych i profesorów. Liczby te są jeszcze bardzie wymowne w przypadku IPN: 26% doktorów pracowało wyłącznie tam, co nie zdarzało się w przypadku doktorów habilitowanych i profesorów, którzy będąc zatrudnieni w IPN, jednocześnie pracowali na uniwersytecie lub w PAN. Liczby te dają pewne pojęcie o zróżnicowaniu perspektyw zawodowych, a w konsekwencji wzroście liczby historyków zajmujących się dziejami najnowszymi w związku z powstaniem IPN, który zatrudniał ponad jedną czwartą doktorów należących do badanej grupy. Sytuacja osób związanych z dwiema lub większą liczbą instytucji w trakcie kariery potwierdza fakt, że akademicki awans zawodowy zwiększa szanse na pracę na kilku etatach, zwłaszcza w prywatnych szkołach wyższych. Niemal jedna czwarta (23%) doktorów habilitowanych oraz profesorów pracowała na uniwersytecie lub w PAN oraz jednocześnie w prywatnej szkole wyższej, w porównaniu z 8% doktorów. Większą liczbę wykładowców na wyższym szczeblu kariery wśród pracowników prywatnych szkół wyższych wyjaśnia fakt, że zatrudnianie wykładowców cieszących się uznaniem stanowi kwestię prestiżową dla tych szkół, które starają się w ten sposób wyróżnić na rynku na tle konkurencji oraz uczelni państwowych.

Z wyników tych należy wnioskować, że IPN był istotnym pracodawcą dla młodych historyków dysponujących doktoratem, ale również dla doktorantów, co jest istotne ze względu na brak przyzwoitych stypendiów. IPN był więc instytucją zatrudniającą głównie badaczy znajdujących się u progu kariery naukowej. W momencie badania (2012 r.) oferował im wynagrodzenia o 20 do 30% wyższe od tych obowiązujących w instytucjach akademickich. Dla młodych historyków, dla których początek kariery jest trudny i często muszą szukać dodatkowej pracy, aby utrzymać się w trakcie pisania doktoratu, ten argument finansowy jest bardzo istotny. Tym bardziej że możliwości zatrudnienia na uczelniach, zwłaszcza jeśli chodzi o historyków, są ograniczone. W wywiadach
praca w IPN była więc często przedstawiana jako okazja do rozwoju zawodowo-
go. Szczególnie, że Instytut zatrudnia wielu historyków, m.in. w Wydziale
Edukacyjnym BEP, BUIAD, a także w dziale wydawniczym. Są to stanowiska
atrakcyjne dla absolwentów historii, czasami nawet dla tych, którzy specjalizują
się w historii nowożytnej czy średniowiecznej. Doktoranci w dziedzinie historii
często traktują zatrudnienie w IPN jako alternatywny sposób na sfinansowanie
swojego doktoratu. Poza wynagrodzeniem również warunki zatrudnienia w IPN
są atrakcyjne, ponieważ po okresie próbnym, trwającym zazwyczaj od 3 do
6 miesięcy, Instytut oferuje umowy na czas nieokreślony, zapewniające stabil-
ność zawodową oraz ułatwiające dostęp do kredytów.

Na podstawie przedstawionych wniosków należy podkreślić wielopozycyj-
ność historyków akademickich, wynikającą z pracy na kilku etatach. Zjawisko to
pozwala na pobieranie kilku wynagrodzeń, ale też poszerzenie sfery kontaktów
spółecznych i zabezpieczenie się przed trudnościami w życiu zawodowym<fnref n="151" />.

Sytuacja sprzyjająca popularyzatorskiej działalności publikacyjnej

Przemiany systemu szkolnictwa wyższego oraz badań naukowych uczyniły więc bardziej atrakcyjnymi zajęcia poza- lub paraakademickie, np. w sektorze prywatnego szkolnictwa wyższego czy w IPN. Bez wątpienia sprzyjały również działalności popularyzatorskiej historyków. Niski poziom wynagrodzeń w sektorze akademickim jest istotnie jednym z czynników wyjaśniających rozwój publicystyki. Ogólnie rzecz biorąc, fakt, że absolwenci historii nie znajdują zatrudnienia na uczelniach sprzyja zajęciom pozaakademickim. Historykom publicystom prasa i w ogóle wydawnictwa popularyzatorskie dostarczają możliwości zarobkowych oraz konsekracyjnych alternatywnych wobec instancji akademickich<fnref n="152" />.

Po 1989 r. publicystyka stała się właściwie osobną kategorią w ramach his-
toriografii. Bibliografia historii polskiej obejmuje np. artykuły publikowane w dziale
historycznym tygodnika „Polityka”, ukazującego się w ponad 150 tys. egzem-
plarzy. Wielu historyków wydawało w formie książkowej zbiory swoich arty-
kułów popularnonaukowych czy polemicznych. Poza potwierdzeniem ciągle
problematycznego i spornego charakteru pisarstwa dotyczącego historii naj-
nowszej, sukces tej kategorii dostarcza nam również informacji o warunkach
uprawiania zawodu historyka zajmującego się dziejami najnowszymi w Polsce.
Redakcje popularnych czasopism tak bardzo interesują się przeszłością, ponie-
waż popularyzacja historii stanowi odpowiedź na pewne zapotrzebowanie czyt-
telnicze. Waga przywiązywana do rubryki historycznej stanowi również wyraz

<footnote n="151">¹⁵¹ T. Warczok, T. Zarycki, *Gra peryferyjna. Polska politologia w globalnym polu nauk społecznych*, Warszawa 2016.</footnote>

<footnote n="152">¹⁵² Termin „konsekracja”, zaczerpnięty przez Bourdieu z teorii religii, ma u niego znaczenie „legitymizacji”; por. A. Choińska, *Rytuały świętowania w ujęciu Pierre’a Bourdieu*, „Kultura i Społeczeństwo” 2012, nr 4, s. 25–43.</footnote>
praca w IPN była więc często przedstawiana jako okazja do rozwoju zawodowo-
go. Szczególnie, że Instytut zatrudnia wielu historyków, m.in. w Wydziale
Edukacyjnym BEP, BUIAD, a także w dziale wydawniczym. Są to stanowiska
atrakcyjne dla absolwentów historii, czasami nawet dla tych, którzy specjalizują
się w historii nowożytnej czy średniowiecznej. Doktoranci w dziedzinie historii
często traktują zatrudnienie w IPN jako alternatywny sposób na sfinansowanie
swojego doktoratu. Poza wynagrodzeniem również warunki zatrudnienia w IPN
są atrakcyjne, ponieważ po okresie próbnym, trwającym zazwyczaj od 3 do
6 miesięcy, Instytut oferuje umowy na czas nieokreślony, zapewniające stabil-
ność zawodową oraz ułatwiające dostęp do kredytów.

Na podstawie przedstawionych wniosków należy podkreślić wielopozycyj-
ność historyków akademickich, wynikającą z pracy na kilku etatach. Zjawisko to
pozwala na pobieranie kilku wynagrodzeń, ale też poszerzenie sfery kontaktów
spółecznych i zabezpieczenie się przed trudnościami w życiu zawodowym<fnref n="151" />.

Sytuacja sprzyjająca popularyzatorskiej działalności publikacyjnej

Przemiany systemu szkolnictwa wyższego oraz badań naukowych uczyniły więc
bardziej atrakcyjnymi zajęcia poza- lub paraakademickie, np. w sektorze prywat-
nego szkolnictwa wyższego czy w IPN. Bez wątpienia sprzyjały równieżzia-
łalności popularyzatorskiej historyków. Niski poziom wynagrodzeń w sektorze
akademickim jest istotnie jednym z czynników wyjaśniających rozwój publicy-
styki. Ogólnie rzecz biorąc, fakt, że absolwenci historii nie znajdują zatrudnie-
nia na uczelniach sprzyja zajęciom pozaakademickim. Historykom publicystom
prasa i w ogóle wydawnictwa popularyzatorskie dostarczają możliwości zarob-
kowych oraz konsekracyjnych alternatywnych wobec instancji akademickich<fnref n="152" />.

Po 1989 r. publicystyka stała się właściwie osobną kategorią w ramach his-
toriografii. Bibliografia historii polskiej obejmuje np. artykuły publikowane w dziale
historycznym tygodnika „Polityka”, ukazującego się w ponad 150 tys. egzem-
plarzy. Wielu historyków wydawało w formie książkowej zbiory swoich arty-
kułów popularnonaukowych czy polemicznych. Poza potwierdzeniem ciągle
problematycznego i spornego charakteru pisarstwa dotyczącego historii naj-
nowszej, sukces tej kategorii dostarcza nam również informacji o warunkach
uprawiania zawodu historyka zajmującego się dziejami najnowszymi w Polsce.
Redakcje popularnych czasopism tak bardzo interesują się przeszłością, ponie-
waż popularyzacja historii stanowi odpowiedź na pewne zapotrzebowanie czyt-
telnicze. Waga przywiązywana do rubryki historycznej stanowi również wyraz

<footnote n="151">¹⁵¹ T. Warczok, T. Zarycki, *Gra peryferyjna*. Polska politologia w globalnym polu nauk społecznych, Warszawa 2016.</footnote>

<footnote n="152">¹⁵² Termin „konsekracja”, zaczerpnięty przez Bourdieu z teorii religii, ma u niego znaczenie „legitymizacji”; por. A. Choińska, *Rytuały świętowania w ujęciu Pierre’a Bourdieu*, „Kultura i Społeczeństwo” 2012, nr 4, s. 25–43.</footnote>
komercjalizacji historii. Historia dobrze się bowiem sprzedaje i przynosi dochody, również autorom. Publicystyka zapewnia im także rozgłos: zwracając się do dużo szerszego grona czytelników niż specjaliści, mogą popularyzować swoje badania. Upubliczniając swoje stanowisko, zwłaszcza w kwestiach spornych, stają się bardziej rozpoznawalni dla polityków i dziennikarzy, a więc zwiększają szanse, że w przyszłości zostaną poproszeni o wypowiedź lub zaproponuje się im prestiżowe stanowisko.

Rozpoznawalność umożliwia także komentowanie bieżącego życia politycznego, którego większość głównych uczestników pamięta Polskę Ludową. Antoni Dudek mógł więc opublikować historię polityczną okresu po 1989 r.<fnref n="153" />, a jednocześnie pisać bloga, mającego ponad 850 tys. wyświetleń<fnref n="154" />. Sławomir Cenckiewicz, rozpoznawalny po publikacji książki poświęconej współpracy Lecha Wałęsy z SB (por. rozdz. VI), ma ponad 81 tys. obserwujących na Twitterze, a ponad 32 tys. na Facebooku. Jana Żaryna, byłego senatora PiS (2015–2019), obserwuje 23 tys. osób na Facebooku i ponad 7 tys. na Twitterze. Andrzej Nowak, który, jak zobaczyćmy w kolejnym rozdziale, odegrał znaczącą rolę w definiowaniu polityki historycznej promowanej przez PiS, ma ponad 16 tys. obserwujących na Facebooku. Tak znanych historyków jest oczywiście niewielu, ale ich sukces świadczy o względnie szerokim kręgu czytelników interesujących się dziejami najnowszymi oraz dyskusjami, które one wywołują. Aktywność w mediach społecznościowych pozwala im na popularyzację własnych publikacji, informowanie o zaproszeniach do mediów audiowizualnych i rozpowszechnianie wywiadów. Poza tym, że ze swojej działalności czerpią zyski materialne oraz symboliczne, starają się zapewne nawiązywać w ten sposób do dość silnie zmiotologizowanej figury intelektualisty angażującego się w życie publiczne swojego kraju<fnref n="155" />. Profesorowie ci często przywołują rolę historyków w „Solidarności” i życiu politycznym po 1989 r., podkreślają też, jak istotną rolę odegrała historia w opozycji wobec reżimu PRL.

To zaangażowanie w działalność popularyzatorską nie pozostaje bez konsekwencji, gdyż dyskurs historyczny przyjmuje różne formy, w zależności od odbiorców, do których jest skierowany. Czym innym jest pisanie artykułów naukowych dla czytelników należących do świata akademickiego, a czym innym krótkich komentarzy do dokumentów archiwalnych publikowanych w dzienniku czy tygodniku. Kiedy grono odbiorców jest szersze i mniej specjalistyczne, ograniczenia związane z nośnikiem (zwięzłość) i niskim poziomem wiedzy czytelników (upraszczanie) sprawiają, że opowieść historyczna staje się bardziej bezpośrednia, mniej asekuracyjna, a osobiste zaangażowanie autora – bardziej widoczne. Dlatego w syntezach historycznych lub artykułach publicystycznych

<footnote n="153">¹⁵³ A. Dudek, *Historia polityczna...*</footnote>

<footnote n="154">¹⁵⁴ https://www.salon24.pl/u/antoni-dudek/.</footnote>

<footnote n="155">¹⁵⁵ T. Zarycki, R. Smoczyński, T. Warczok, *The Roots of Polish Culture-Centered Politics. Toward a Non-Purely Cultural Model of Cultural Domination in Central and Eastern Europe*, „East European Politics and Societies” 31, 2017, nr 2, s. 360–381.</footnote>
komercjalizacji historii. Historia dobrze się bowiem sprzedaje i przynosi dochody, również autorom. Publicystyka zapewnia im także rozgłos: zwracając się do dużo szerszego grona czytelników niż specjaliści, mogą popularyzować swoje badania. Upubliczniając swoje stanowisko, zwłaszcza w kwestiach spornych, stają się bardziej rozpoznawalni dla polityków i dziennikarzy, a więc zwiększają szanse, że w przyszłości zostaną poproszeni o wypowiedź lub zaproponuje się im prestiżowe stanowisko.

Rozpoznawalność umożliwia także komentowanie bieżącego życia politycznego, którego większość głównych uczestników pamięta Polskę Ludową. Antoni Dudek mógł więc opublikować historię polityczną okresu po 1989 r.<fnref n="153" />, a jednocześnie pisać bloga, mającego ponad 850 tys. wyświetleń<fnref n="154" />. Sławomir Cenckiewicz, rozpoznawalny po publikacji książki poświęconej współpracy Lecha Wałęsy z SB (por. rozdz. VI), ma ponad 81 tys. obserwujących na Twitterze, a ponad 32 tys. na Facebooku. Jana Żaryna, byłego senatora PiS (2015–2019), obserwuje 23 tys. osób na Facebooku i ponad 7 tys. na Twitterze. Andrzej Nowak, który, jak zobaczyćmy w kolejnym rozdziale, odegrał znaczącą rolę w definiowaniu polityki historycznej promowanej przez PiS, ma ponad 16 tys. obserwujących na Facebooku. Tak znanych historyków jest oczywiście niewielu, ale ich sukces świadczy o względnie szerokim kręgu czytelników interesujących się dziejami najnowszymi oraz dyskusjami, które one wywołują. Aktywność w mediach społecznościowych pozwala im na popularyzację własnych publikacji, informowanie o zaproszeniach do mediów audiowizualnych i rozpowszechnianie wywiadów. Poza tym, że ze swojej działalności czerpią zyski materialne oraz symboliczne, starają się zapewne nawiązywać w ten sposób do dość silnie zmiotologizowanej figury intelektualisty angażującego się w życie publiczne swojego kraju<fnref n="155" />. Profesorowie ci często przywołują rolę historyków w „Solidarności” i życiu politycznym po 1989 r., podkreślają też, jak istotną rolę odegrała historia w opozycji wobec reżimu PRL.

To zaangażowanie w działalność popularyzatorską nie pozostaje bez konsekwencji, gdyż dyskurs historyczny przyjmuje różne formy, w zależności od odbiorców, do których jest skierowany. Czym innym jest pisanie artykułów naukowych dla czytelników należących do świata akademickiego, a czym innym krótkich komentarzy do dokumentów archiwalnych publikowanych w dzienniku czy tygodniku. Kiedy grono odbiorców jest szersze i mniej specjalistyczne, ograniczenia związane z nośnikiem (zwięzłość) i niskim poziomem wiedzy czytelników (upraszczanie) sprawiają, że opowieść historyczna staje się bardziej bezpośrednia, mniej asekuracyjna, a osobiste zaangażowanie autora – bardziej widoczne. Dlatego w syntezach historycznych lub artykułach publicystycznych

<footnote n="153">¹⁵³ A. Dudek, *Historia polityczna...*</footnote>

<footnote n="154">¹⁵⁴ https://www.salon24.pl/u/antoni-dudek/.</footnote>

<footnote n="155">¹⁵⁵ T. Zarycki, R. Smoczyński, T. Warczok, *The Roots of Polish Culture-Centered Politics. Toward a Non-Purely Cultural Model of Cultural Domination in Central and Eastern Europe, „East European Politics and Societies”* 31, 2017, nr 2, s. 360–381.</footnote>
częściej pojawiają się domniemania i interpretacje niemożliwe do sprawdzenia lub słabo uzasadnione i więcej miejsca zajmują opinie autora, poza tym zwykle używa się pierwszej osoby liczby pojedynczej. Charakterystyka ta sprawdza się nie tylko w odniesieniu do wypowiedzi prasowych, ale i synteż oraz dzieł popularnaukowych, w których najczęściej rezygnuje się z przypisów czy odnośników bibliograficznych, a styl jest bardziej literacki. Syntezy oferują samą opowieść i dużo chętniej mówi się o nich w mediach (publikuje recenzje, przeprowadza wywiady z autorem) niż o specjalistycznych monografiach. Jak widzieliśmy, na początku lat 90. te syntezy służyły zresztą często jako podręczniki szkolne i/lub akademickie. Tego rodzaju publikacje przynoszą autorom, poza korzyściami finansowymi i rozpoznawalnością większą niż w przypadku niskonakładowych monografii, możliwość odejścia od stylu akademickiego, czasem uznawanego za obciążony zbyt licznymi ograniczeniami, jak również poczucie, że przyczyniają się do popularyzacji wiedzy historycznej:

polsk[a] historiografi[a] [...] jest wtłoczona w coś co ja nazywam „niemiecką tradycją historyczną”. Polega ona na tym, że liczy się tylko książka, która ma dużą liczbę przypisów, jest bardzo gruba i szalenie nudno napisana. Nie daj Bóg, żeby nie miała przypisów i była napisana w sposób lekki, to wtedy na pewno nie jest naukowa i ktoś kto ją napisał, jest traktowany w środowisku niepoważnie [...]. Najgrzeczniej nazywa się go „popularyzatorem”. [...] próbuję to zmieniać. Do tej pory nie mogłem tego robić, gdyż musiałem dojść do tytułu profesora, a teraz gdy już mam ten tytuł, to mogę pisać co mi się podoba i obiecuję, że nie będę pisał książek z ogromną ilością przypisów, a już na pewno nie tak nudnych. Nastawiam się na popularyzację historii, nie będę już pisał sążnistych dzieł dla kolegów po fachu<fnref n="156" />.

Ale tego rodzaju opowieści dla szerokiego kręgu czytelników rzadko wykraczają poza oczekiwania czytelników, nad czym ubolewał Zbigniew Romek, współminając o „autocenzurze”, jakiej wymaga ten gatunek pisarstwa historycznego:

Odbiorca bowiem najczęściej oczekuje potwierdzenia swojej wizji przeszłości, a nie odpowiedzi na pytanie: jak to było w rzeczywistości. Od uczonego oczekuje się, że uświetni swoim wykładem kolejną rocznicę, jubileusz, ważne państwowe czy lokalne obchody. Kombatanci, różne kręgi i towarzystwa, chętnie zapraszają do wygłoszenia okolicznościowego, ubarwionego przykładami historycznymi przemówienia. Jakże tym ludziom powiedzieć, że ich patron, wuj, dziadek czy tatuś nie był ideałem, że bitwa, której rocznicę szumnie obchodzą, nie była przejawem bohaterstwa, niezwyciężonego mężstwa i szlachetności. Trudno jest w takich okolicznościach walczyć z mitami narodowymi, z przeświadczeniem o wrodzonej szlachetności Polaków i niecnych, podstępnych knowaniach innych narodów<fnref n="157" />.

Wybór nośnika nie pozostaje bez konsekwencji i informuje nas o tym, do jakich odbiorców autor chce się zwrócić. Biorąc pod uwagę silną polaryzację

<footnote n="156">¹⁵⁶ O PRL-u? Odważnie i bez nudy!...</footnote>

<footnote n="157">¹⁵⁷ Z. Romek, *Historiografia bez cenzury?*, „Mazowieckie Studia Humanistyczne” 2002, nr 1, s. 114.</footnote>
częściej pojawiają się domniemania i interpretacje niemożliwe do sprawdzenia lub słabo uzasadnione i więcej miejsca zajmują opinie autora, poza tym zwykle używa się pierwszej osoby liczby pojedynczej. Charakterystyka ta sprawdza się nie tylko w odniesieniu do wypowiedzi prasowych, ale i synteż oraz dzieł popularnaukowych, w których najczęściej rezygnuje się z przypisów czy odnośników bibliograficznych, a styl jest bardziej literacki. Syntezy oferują samą opowieść i dużo chętniej mówi się o nich w mediach (publikuje recenzje, przeprowadza wywiady z autorem) niż o specjalistycznych monografiach. Jak widzieliśmy, na początku lat 90. te syntezy służyły zresztą często jako podręczniki szkolne i/lub akademickie. Tego rodzaju publikacje przynoszą autorom, poza korzyściami finansowymi i rozpoznawalnością większą niż w przypadku niskonakładowych monografii, możliwość odejścia od stylu akademickiego, czasem uznawanego za obciążony zbyt licznymi ograniczeniami, jak również poczucie, że przyczyniają się do popularyzacji wiedzy historycznej:

polsk[a] historiografi[a] [...] jest wtłoczona w coś co ja nazywam „niemiecką tradycją historyczną”. Polega ona na tym, że liczy się tylko książka, która ma dużą liczbę przypisów, jest bardzo gruba i szalenie nudno napisana. Nie daj Bóg, żeby nie miała przypisów i była napisana w sposób lekki, to wtedy na pewno nie jest naukowa i ktoś kto ją napisał, jest traktowany w środowisku niepoważnie [...]. Najgrzeczniej nazywa się go „popularyzatorem”. [...] próbuję to zmieniać. Do tej pory nie mogłem tego robić, gdyż musiałem dojść do tytułu profesora, a teraz gdy już mam ten tytuł, to mogę pisać co mi się podoba i obiecuję, że nie będę pisał książek z ogromną ilością przypisów, a już na pewno nie tak nudnych. Nastawiam się na popularyzację historii, nie będę już pisał sążnistych dzieł dla kolegów po fachu<fnref n="156" />.

Ale tego rodzaju opowieści dla szerokiego kręgu czytelników rzadko wykraczają poza oczekiwania czytelników, nad czym ubolewał Zbigniew Romek, wspominając o „autocenzurze”, jakiej wymaga ten gatunek pisarstwa historycznego:

Odbiorca bowiem najczęściej oczekuje potwierdzenia swojej wizji przeszłości, a nie odpowiedzi na pytanie: jak to było w rzeczywistości. Od uczonego oczekuje się, że uświetni swoim wykładem kolejną rocznicę, jubileusz, ważne państwowe czy lokalne obchody. Kombatanci, różne kręgi i towarzystwa, chętnie zapraszają do wygłoszenia okolicznościowego, ubarwionego przykładami historycznymi przemówienia. Jakże tym ludziom powiedzieć, że ich patron, wuj, dziadek czy tatuś nie był ideałem, że bitwa, której rocznicę szumnie obchodzą, nie była przejawem bohaterstwa, niezwyciężonego mężstwa i szlachetności. Trudno jest w takich okolicznościach walczyć z mitami narodowymi, z przeświadczeniem o wrodzonej szlachetności Polaków i niecnych, podstępnych knowaniach innych narodów<fnref n="157" />.

Wybór nośnika nie pozostaje bez konsekwencji i informuje nas o tym, do jakich odbiorców autor chce się zwrócić. Biorąc pod uwagę silną polaryzację

<footnote n="156">¹⁵⁶ O PRL-u? Odważnie i bez nudy!...</footnote>

<footnote n="157">¹⁵⁷ Z. Romek, *Historiografia bez cenzury?*, „Mazowieckie Studia Humanistyczne” 2002, nr 1, s. 114.</footnote>
prasy w kwestiach związanych z niedawną przeszłością, decyzja o publikacji w „Gazecie Wyborczej”, której linia wydawnicza jest często przez jej przeciwników określana jako „liberalna” czy „liberalno-lewicowa”, nie oznacza tego samego co publikowanie w bardziej konserwatywnej „Rzeczpospolitej”. Poza tym, że wypowiedzi historyków pojawiają się w tych dziennikach, których nakład od wielu lat spada, o zainteresowaniu historią szerokiego kręgu odbiorców świadczy też pojawienie się w ostatnim czasie historycznych publikacji popularno-naukowych związanych z prasą społeczno-polityczną. I tak w 2012 r. „Gazeta Wyborcza” zainaugurowała swój tygodnik „Ale historia!” W tym samym roku byli członkowie redakcji „Rzeczpospolitej”, którzy założyli tygodniki „Uważam Rze” i „W Sieci”, zaczęli wydawać miesięczniki „Uważam Rze Historia” oraz „W Sieci Historii”, ten ostatni opatrzony podtytułem „Magazyn zwycięskiej historii Polski”. Trzeci tygodnik o podobnym profilu, „Do Rzeczy”, w 2013 r. również założył swój miesięcznik historyczny: „Historia Do Rzeczy”. Fakt, że trzy miesięczniki historyczne rywalizują na polu heroicznej wersji historii narodowej pokazuje, że istnieje na nią silne zapotrzebowanie.

Tę historię dla szerokiego grona odbiorców współtworzą historycy akademicy, którzy piszą część artykułów, a nawet są członkami zespołów redakcyjnych. Jan Żaryn był redaktorem naczelnym „W Sieci Historii”. Adam Leszczyński po napisaniu doktoratu, którego promotorem był Marcin Kula, dołączył do redakcji „Gazety Wyborczej”, jednocześnie pracując badawczo na pół etatu w ISP PAN. Historia w wersji popularnonaukowej podtrzymuje podziały w ramach dyscypliny: publikacje w prasie konserwatywno-nacjonalistycznej są poświęcone historii batalistycznej, o czym świadczą również okładki, często odnoszące się do II wojny światowej lub zbrodni komunistycznych, natomiast „Ale historia!” ukazuje dzieje, skupiając się w mniejszym stopniu na problematyce narodowej czy historii batalistycznej i politycznej, a częściej poruszając tematy związane z życiem codziennym, kulturą, sportem bądź gastronomią.

Silna polaryzacja prasy w odniesieniu do kwestii związanych z komunistyczną przeszłością (ale również, jak zobaczymy, z udziałem Polaków w Holokauście) sprzyja identyfikacji historyków-publicystów z określonym obozem politycznym. I tak, gdy Andrzej Friszke, wówczas członek Kolegium IPN, sprzeciwił się publikacji przez Instytut pewnych książek, których poziom naukowy uznał za niesatysfakcjonujący, w prasie prawicowej został przedstawiony jako historyk piszący „z pozycji «Gazety Wyborczej»”<fnref n="158" />. Został w ten sposób skojarzony z obozem nazywanym „liberalno-lewicowym”, a wyrażana przez niego krytyka wtłoczona w ramy polityczne. Obecność naukowców na arenie medialnej przyczynia się więc do przeniesienia debaty historiograficznej na forum polityki,

<footnote n="158">¹⁵⁸ Prof. Andrzej Friszke – ulubiony historyk „Gazety Wyborczej”, mimo wielkich chęci nie da rady wstrzymać drukowania publikacji IPN, „wPolityce.pl”, 2 I 2013, https://wpolityce.pl/polityka/147817-prof-andrzej-friszke-ulubiony-historyk-gazety-wyborczej-mimo-wielkich-chęcinie-da-rady-wstrzymac-drukowania-publikacji-ipn?wersja=mobilna (10 XII 2021).</footnote>
prasy w kwestiach związanych z niedawną przeszłością, decyzja o publikacji w „Gazecie Wyborczej”, której linia wydawnicza jest często przez jej przeciwników określana jako „liberalna” czy „liberalno-lewicowa”, nie oznacza tego samego co publikowanie w bardziej konserwatywnej „Rzeczpospolitej”. Poza tym, że wypowiedzi historyków pojawiają się w tych dziennikach, których nakład od wielu lat spada, o zainteresowaniu historią szerokiego kręgu odbiorców świadczy też pojawienie się w ostatnim czasie historycznych publikacji popularno-naukowych związanych z prasą społeczno-polityczną. I tak w 2012 r. „Gazeta Wyborcza” zainaugurowała swój tygodnik „Ale historia!” W tym samym roku byli członkowie redakcji „Rzeczpospolitej”, którzy założyli tygodniki „Uważam Rze” i „W Sieci”, zaczęli wydawać miesięczniki „Uważam Rze Historia” oraz „W Sieci Historii”, ten ostatni opatrzony podtytułem „Magazyn zwycięskiej historii Polski”. Trzeci tygodnik o podobnym profilu, „Do Rzeczy”, w 2013 r. również założył swój miesięcznik historyczny: „Historia Do Rzeczy”. Fakt, że trzy miesięczniki historyczne rywalizują na polu heroicznej wersji historii narodowej pokazuje, że istnieje na nią silne zapotrzebowanie.

Tę historię dla szerokiego grona odbiorców współtworzą historycy akademicy, którzy piszą część artykułów, a nawet są członkami zespołów redakcyjnych. Jan Żaryn był redaktorem naczelnym „W Sieci Historii”. Adam Leszczyński po napisaniu doktoratu, którego promotorem był Marcin Kula, dołączył do redakcji „Gazety Wyborczej”, jednocześnie pracując badawczo na pół etatu w ISP PAN. Historia w wersji popularnonaukowej podtrzymuje podziały w ramach dyscypliny: publikacje w prasie konserwatywno-nacjonalistycznej są poświęcone historii batalistycznej, o czym świadczą również okładki, często odnoszące się do II wojny światowej lub zbrodni komunistycznych, natomiast „Ale historia!” ukazuje dzieje, skupiając się w mniejszym stopniu na problematyce narodowej czy historii batalistycznej i politycznej, a częściej poruszając tematy związane z życiem codziennym, kulturą, sportem bądź gastronomią.

Silna polaryzacja prasy w odniesieniu do kwestii związanych z komunistyczną przeszłością (ale również, jak zobaczyćmy, z udziałem Polaków w Holokauście) sprzyja identyfikacji historyków-publicystów z określonym obozem politycznym. I tak, gdy Andrzej Friszke, wówczas członek Kolegium IPN, sprzeciwił się publikacji przez Instytut pewnych książek, których poziom naukowy uznał za niesatysfakcjonujący, w prasie prawicowej został przedstawiony jako historyk piszący „z pozycji «Gazety Wyborczej»”<fnref n="158" />. Został w ten sposób skojarzony z obozem nazywanym „liberalno-lewicowym”, a wyrażana przez niego krytyka wtłoczona w ramy polityczne. Obecność naukowców na arenie medialnej przyczinia się więc do przeniesienia debaty historiograficznej na forum polityki,

<footnote n="158">¹⁵⁸ Prof. Andrzej Friszke – ulubiony historyk „Gazety Wyborczej”, mimo wielkich chęci nie da rady wstrzymać drukowania publikacji IPN, „wPolityce.pl”, 2 I 2013, https://wpolityce.pl/polityka/147817-prof-andrzej-friszke-ulubiony-historyk-gazety-wyborczej-mimo-wielkich-chęcienie-da-rady-wstrzymac-drukowania-publikacji-ipn?wersja=mobilna (10 XII 2021).</footnote>
przez co autonomia twórczości naukowej staje się względna. Angażując się w działalność popularyzatorską, historycy sami przyczynają się do politycznego wykorzystywania przeszłości.

## Wnioski

Po 1989 r. historycy zajmujący się dziejami najnowszymi chcieli uprawiać historię prawdziwą, której wiarygodność miał gwarantować dostęp do źródeł, możliwy dzięki upadkowi PRL. Lansowane wówczas koncepcje historii opierały się na założeniu obowiązku pamiętania, co sprzyjało zajmowaniu stanowiska normatywnego, zwłaszcza antykomunistycznego. Koncepcje te, w połączeniu z chęcią dogłębnej rewizji historii PRL oraz prymatem przyznawanym dziejom politycznym, przyczyniły się do wystąpienia zbieżności między tendencjami dominującymi w historiografii a zapotrzebowaniem politycznym i społecznym. Przyjmowanie postawy moralisty i krytyka PRL jako reżimu totalitarnego oznaczało wówczas „płynięcie z prądem”, żeby sparafrazować tu stwierdzenie Pietera Lagrou odnoszące się do historiografii Francji Vichy<fnref n="159" />.

Istotnie w tym samym czasie na polu politycznym regularnie toczyły się dyskusje dotyczące lustracji i dekomunizacji. Choć historycy trzymali się raczej od nich z daleka, faktem jest, że w latach 90. debata historiograficzna w prasie, a także polityczna na temat sposobów radzenia sobie z przeszłością komunystyczną odnosiły się do kwestii nieodległych, związanych z oceną minionego ustroju, ze sprawiedliwością okresu przejściowego oraz z otwarciem archiwów. Zresztą fakt, że przeszłość stała się elementem rozgrywek politycznych przyczynił się do legitymizacji wystąpień historyków w mediach. W tym sensie te debaty polityczne legitymizowały zaangażowanie historyków na polach pozari paraakademickich. Są to dla nich obszary tym atrakcyjniejsze, że oferują korzyści finansowe i rozpoznawalność nie do pogardzenia w kontekście względnej pauperyzacji szkolnictwa wyższego i badań naukowych.

Likwidacja cenzury i zniknięcie oficjalnej historiografii wspieranej przez upartyjnione państwo nie oznaczało zatem uwolnienia naukowej historii od ograniczeń zewnętrznych. Transformacje polityczne i gospodarcze zachodzące w Polsce przyczyniły się, w inny, ale komplementarny sposób, do podtrzymania tych ograniczeń oraz stworzyły warunki sprzyjające powstaniu szerokiego rynku dla historii najnowszej.

Choć założenia ideologiczne i normatywne leżące u podstaw tych ograniczeń były inne od tych, których broniło upartyjnione państwo, a żaden rząd nie miał wówczas ambicji prowadzenia polityki historycznej, można zauważyć

<footnote n="159">¹⁵⁹ P. Lagrou, *De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres. Comment une discipline critique devint complaisante*, „Vingtième siècle” 2013, nr 118, s. 101–119.</footnote>
przez co autonomia twórczości naukowej staje się względna. Angażując się w działalność popularyzatorską, historycy sami przyczynają się do politycznego wykorzystywania przeszłości.

## Wnioski

Po 1989 r. historycy zajmujący się dziejami najnowszymi chcieli uprawiać historię prawdziwą, której wiarygodność miał gwarantować dostęp do źródeł, możliwy dzięki upadkowi PRL. Lansowane wówczas koncepcje historii opierały się na założeniu obowiązku pamiętania, co sprzyjało zajmowaniu stanowiska normatywnego, zwłaszcza antykomunistycznego. Koncepcje te, w połączeniu z chęcią dogłębnej rewizji historii PRL oraz prymatem przyznawanym dziejom politycznym, przyczyniły się do wystąpienia zbieżności między tendencjami dominującymi w historiografii a zapotrzebowaniem politycznym i społecznym. Przyjmowanie postawy moralisty i krytyka PRL jako reżimu totalitarnego oznaczało wówczas „płynięcie z prądem”, żeby sparafrazować tu stwierdzenie Pietera Lagrou odnoszące się do historiografii Francji Vichy<fnref n="159" />.

Istotnie w tym samym czasie na polu politycznym regularnie toczyły się dyskusje dotyczące lustracji i dekomunizacji. Choć historycy trzymali się raczej od nich z daleka, faktem jest, że w latach 90. debata historiograficzna w prasie, a także polityczna na temat sposobów radzenia sobie z przeszłością komunystyczną odnosiły się do kwestii nieodległych, związanych z oceną minionego ustroju, ze sprawiedliwością okresu przejściowego oraz z otwarciem archiwów. Zresztą fakt, że przeszłość stała się elementem rozgrywek politycznych przyczynił się do legitymizacji wystąpień historyków w mediach. W tym sensie te debaty polityczne legitymizowały zaangażowanie historyków na polach pozari paraakademickich. Są to dla nich obszary tym atrakcyjniejsze, że oferują korzyści finansowe i rozpoznawalność nie do pogardzenia w kontekście względnej pauperyzacji szkolnictwa wyższego i badań naukowych.

Likwidacja cenzury i zniknięcie oficjalnej historiografii wspieranej przez upartyjnione państwo nie oznaczało zatem uwolnienia naukowej historii od ograniczeń zewnętrznych. Transformacje polityczne i gospodarcze zachodzące w Polsce przyczyniły się, w inny, ale komplementarny sposób, do podtrzymania tych ograniczeń oraz stworzyły warunki sprzyjające powstaniu szerokiego rynku dla historii najnowszej.

Choć założenia ideologiczne i normatywne leżące u podstaw tych ograniczeń były inne od tych, których broniło upartyjnione państwo, a żaden rząd nie miał wówczas ambicji prowadzenia polityki historycznej, można zauważyć

<footnote n="159">¹⁵⁹ P. Lagrou, *De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres. Comment une discipline critique devint complaisante*, „Vingtième siècle” 2013, nr 118, s. 101–119.</footnote>
pewne formy kontynuacji w stosunku do poprzedniej epoki, biorąc pod uwagę polityczną rolę przypisywaną historii i historykom w kontekście przemian demokratycznych i walki politycznej, której przedmiotem jest sposób radzenia sobie ze spuścizną poprzedniego systemu. Stworzenie IPN było wyrazem woli politycznej sprzyjania rozwojowi badań naukowych powstających na zamówienie państwowe, choć nie była to główna motywacja, która zadecydowała o powołaniu tej instytucji. Nakładanie się na siebie przemian politycznych i gospodarczych w latach 90. stworzyło więc warunki sprzyjające powstaniu nowej państwowej polityki historycznej, prowadzonej zupełnie wprost i promowanej przez rząd PiS od 2005 r. Sukces kategorii „polityka historyczna”, w połączeniu z faktem, że IPN stopniowo zdobył centralną pozycję w historiografii odnoszącej się do dziejów najnowszych, skłaniają do ponownego zastanowienia się nad stosunkami między państwem a historią jako nauką w konfiguracji zupełnie odmiennej niż w PRL.
pewne formy kontynuacji w stosunku do poprzedniej epoki, biorąc pod uwagę polityczną rolę przypisywaną historii i historykom w kontekście przemian demokratycznych i walki politycznej, której przedmiotem jest sposób radzenia sobie ze spuścizną poprzedniego systemu. Stworzenie IPN było wyrazem woli politycznej sprzyjania rozwojowi badań naukowych powstających na zamówienie państwowe, choć nie była to główna motywacja, która zadecydowała o powołaniu tej instytucji. Nakładanie się na siebie przemian politycznych i gospodarczych w latach 90. stworzyło więc warunki sprzyjające powstaniu nowej państwowej polityki historycznej, prowadzonej zupełnie wprost i promowanej przez rząd PiS od 2005 r. Sukces kategorii „polityka historyczna”, w połączeniu z faktem, że IPN stopniowo zdobył centralną pozycję w historiografii odnoszącej się do dziejów najnowszych, skłaniają do ponownego zastanowienia się nad stosunkami między państwem a historią jako nauką w konfiguracji zupełnie odmiennej niż w PRL.
ROZDZIAŁ VI

PAŃSTWO I HISTORIA W EPOCE IPN

Początek XXI stulecia charakteryzuje się zwiększonym poziomem interwencji państwa w dziedzinę historii, co mogło się wydawać niemożliwe po 1989 r. Zarówno w literaturze naukowej<fnref n="1" />, jak i w tej tworzonej przez uczestników zdarzeń<fnref n="2" /> podkreśla się, że w pierwszej dekadzie XXI w. nastąpił w Polsce nawrót zainteresowania historią i pamięcią, tak wśród polityków, jak i w społeczeństwie w ogóle, co widać w debacie publicznej. Spór wywołany publikacją w 2000 r. książki Jana Tomasza Grossa, opowiadającej o rzezi żydowskich mieszkańców Jedwabnego na Podlasiu, dokonanej przez ich polskich sąsiadów latem 1941 r., wymienia się jako dowód tego wzrostu zainteresowania<fnref n="3" />. Zjawisko to ilustrują również inne debaty i polemiki dotyczące przeszłości, np. losu Niemców wysiedlonych z Polski po II wojnie światowej<fnref n="4" /> czy publikacji książki na temat współpracy Lecha Wałęsy z SB<fnref n="5" />, żeby wymienić tylko dwie najgłośniejsze sprawy, które odbiły się szerokim echem również poza Polską.

Choć polemiki rozgorzały ponad 10 lat po upadku komunizmu, wszystkie są w taki czy inny sposób związane z wcześniejszą konfiguracją stosunków między historią jako nauką a polityką, stanowiącą spadek albo po PRL, albo po pierwszych latach demokracji. Sprzyjały im zwłaszcza czynniki instytucjonalne, np. powołanie do życia IPN, który zajmuje centralne miejsce nie tylko w naukowej historiografii, ale i w ogóle w państwowej polityce historycznej, prowadzowej przez kolejne rządy. Ogólnie rzecz biorąc, jako regularnie przywoływane tło tych dyskusji, pojawia się przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w 2004 r.,

<footnote n="1">¹ Zob. zwł. *History, Memory and Politics in Central and Eastern Europe. Memory Games*, red. G. Mink, L. Neumayer, Basingstoke 2013.</footnote>

<footnote n="2">² Zob. m.in. wstęp do: P. Machcewicz, *Spory o historię 2000–2011*, Kraków 2012.</footnote>

<footnote n="3">³ J.T. Gross, *Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka*, Sejny 2000.</footnote>

<footnote n="4">⁴ D. Dakowska, *Le «Centre contre les expulsions». Les enjeux d'un débat transnational*, w: *L'Europe et ses passés douloureux*, red. G. Mink, L. Neumayer, Paris 2007, s. 128–139, http://www.cairn.info/article.php?ID PlRCE_10_0005 (30 XI 2013).</footnote>

<footnote n="5">⁵ S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Gdańsk 2008.</footnote>
ROZDZIAŁ VI

PAŃSTWO I HISTORIA W EPOCE IPN

Początek XXI stulecia charakteryzuje się zwiększonym poziomem interwencji państwa w dziedzinę historii, co mogło się wydawać niemożliwe po 1989 r. Zarówno w literaturze naukowej<fnref n="1" />, jak i w tej tworzonej przez uczestników zdarzeń<fnref n="2" /> podkreśla się, że w pierwszej dekadzie XXI w. nastąpił w Polsce nawrót zainteresowania historią i pamięcią, tak wśród polityków, jak i w społeczeństwie w ogóle, co widać w debacie publicznej. Spór wywołany publikacją w 2000 r. książki Jana Tomasza Grossa, opowiadającej o rzezi żydowskich mieszkańców Jedwabnego na Podlasiu, dokonanej przez ich polskich sąsiadów latem 1941 r., wymienia się jako dowód tego wzrostu zainteresowania<fnref n="3" />. Zjawisko to ilustrują również inne debaty i polemiki dotyczące przeszłości, np. losu Niemców wysiedlonych z Polski po II wojnie światowej<fnref n="4" /> czy publikacji książki na temat współpracy Lecha Wałęsy z SB<fnref n="5" />, żeby wymienić tylko dwie najgłośniejsze sprawy, które odbiły się szerokim echem również poza Polską.

Choć polemiki rozgorzały ponad 10 lat po upadku komunizmu, wszystkie są w taki czy inny sposób związane z wcześniejszą konfiguracją stosunków między historią jako nauką a polityką, stanowiącą spadek albo po PRL, albo po pierwszych latach demokracji. Sprzyjały im zwłaszcza czynniki instytucjonalne, np. powołanie do życia IPN, który zajmuje centralne miejsce nie tylko w naukowej historiografii, ale i w ogóle w państwowej polityce historycznej, prowadzowej przez kolejne rządy. Ogólnie rzecz biorąc, jako regularnie przywoływane tło tych dyskusji, pojawia się przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w 2004 r.,

<footnote n="1">¹ Zob. zwl. *History, Memory and Politics in Central and Eastern Europe. Memory Games*, red. G. Mink, L. Neumayer, Basingstoke 2013.</footnote>

<footnote n="2">² Zob. m.in. wstęp do: P. Machcewicz, *Spory o historię 2000–2011*, Kraków 2012.</footnote>

<footnote n="3">³ J.T. Gross, *Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka*, Sejny 2000.</footnote>

<footnote n="4">⁴ D. Dakowska, *Le «Centre contre les expulsions». Les enjeux d'un débat transnational*, w: *L'Europe et ses passés douloureux*, red. G. Mink, L. Neumayer, Paris 2007, s. 128–139, http://www.cairn.info/article.php?ID PlZZE=DEC_10_0005 (30 XI 2013).</footnote>

<footnote n="5">⁵ S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Gdańsk 2008.</footnote>
po którym niektórzy zaczęli się zastanawiać nad definicją polskiej tożsamości narodowej, wobec ryzyka, że jakoby „rozplynie się” ona w wielokulturowej wspólnocie.

Najpierw pokażę, że koncepcja oraz wdrażanie państwowej polityki histo-
rycznej, począwszy od połowy pierwszej dekady XXI w., wykraczają poza
poziom interwencjonizmu państwowego zwykle opisywanego pojęciem „poli-
tyka pamięci” (zob. *Państwowa polityka historyczna*). W debacie wywołanej tą
polityką widać formy zaangażowania intelektualnego historyków, a także przed-
stawicieli innych sektorów inteligencji, stanowiące kontynuację i aktualizację
dyskusji o prawdziwej historii oraz kryminalizacji PRL. Polityka historyczna
stanowi również część spuścizny wielu dziesiątek lat politycznego wykorzysty-
wania przeszłości, o czym świadczą częste odwołania do czasów PRL. W pew-
nym sensie polityczny użytek czyniony z przeszłości właśnie w tejże przeszłości
ma uzasadniać wykorzystywanie jej do celów politycznych w teraźniejszości.
Polityka historyczna nie stanowi idée fixe jedynie konserwatywnej, nacjonali-
stycznej prawicy, ale była nadal realizowana po upadku pierwszego rządu Prawa
i Sprawiedliwości w 2007 r. Skłania to do przyjrzenia się względnej autono-
mii tego rodzaju interwencji państwowej, m.in. na poziomie IPN, wyposaża-
cego kierujących nim historyków w całą gamę narzędzi biurokratycznych.
Trzeba więc wziąć również pod uwagę logikę wykorzystywania tych narzędzi
w ramach pola historii<fnref n="6" />.

Następnie pokażę, że prowadzenie polityki historycznej przez państwo
wymaga aktywnego uczestnictwa historyków w jej wdrażaniu (zob. ‘Polityka
historyczna’ a przeobrażenia zawodu historyka). Na przykład kierując IPN, niektó-
rzy z nich zyskują status bliski wysokiemu rangą urzędnikowi. Pomieszanie
wymiarów historycznego i sądowniczego nie pozostaje bez wpływu na sposób
uprawiania historii. Poza tym badania historyczne prowadzone w IPN różnią
się od badań akademickich większym uzależnieniem od zamówień politycznych
oraz są wykorzystywane jako ekspertyzy, przez co zbliżają się do public history.
Powołanie instytucji odpowiedzialnej za tworzenie swego rodzaju oficjalnej
narracji wywiera więc ambiwalentny wpływ na historiografię. Z jednej strony
polityka historyczna wydaje się częściowo kwestionować autonomię badań
historycznych, z drugiej zaś twórczość historiograficzna musi się dostosować
do autonomicznych zasad funkcjonowania, kluczowych dla legitymizacji pracy
IPN. Choć polityka historyczna w XXI w. wydaje się wykazywać pewne podo-
bieństwo do oficjalnej historiografii charakterystycznej dla PRL, różni się od
niej w kilku aspektach.

<footnote n="6">⁶ Zob. na zasadzie analogii M. Pollak, *La planification des sciences sociales*, «Actes de la recherche en sciences sociales» 2, 1976, nr 2, s. 105-121; F. Poupeau, *Une sociologie d'État. L'école et ses experts en France*, Paris 2003.</footnote>
po którym niektórzy zaczęli się zastanawiać nad definicją polskiej tożsamości narodowej, wobec ryzyka, że jakoby „rozplynie się” ona w wielokulturowej wspólnocie.

Najpierw pokażę, że koncepcja oraz wdrażanie państwowej polityki histo-
rycznej, począwszy od połowy pierwszej dekady XXI w., wykraczają poza
poziom interwencjonizmu państwowego zwykle opisywanego pojęciem „poli-
tyka pamięci” (zob. *Państwowa polityka historyczna*). W debacie wywołanej tą
polityką widać formy zaangażowania intelektualnego historyków, a także przed-
stawicieli innych sektorów inteligencji, stanowiące kontynuację i aktualizację
dyskusji o prawdziwej historii oraz kryminalizacji PRL. Polityka historyczna
stanowi również część spuścizny wielu dziesiątek lat politycznego wykorzysty-
wania przeszłości, o czym świadczą częste odwołania do czasów PRL. W pew-
nym sensie polityczny użytek czyniony z przeszłości właśnie w tejże przeszłości
ma uzasadniać wykorzystywanie jej do celów politycznych w teraźniejszości.
Polityka historyczna nie stanowi idée fixe jedynie konserwatywnej, nacjonali-
stycznej prawicy, ale była nadal realizowana po upadku pierwszego rządu Prawa
i Sprawiedliwości w 2007 r. Skłania to do przyjrzenia się względnej autono-
mii tego rodzaju interwencji państwowej, m.in. na poziomie IPN, wyposaża-
cego kierujących nim historyków w całą gamę narzędzi biurokratycznych.
Trzeba więc wziąć również pod uwagę logikę wykorzystywania tych narzędzi
w ramach pola historii<fnref n="6" />.

Następnie pokażę, że prowadzenie polityki historycznej przez państwo
wymaga aktywnego uczestnictwa historyków w jej wdrażaniu (zob. ‘Polityka
historyczna’ a przeobrażenia zawodu historyka). Na przykład kierując IPN, niektó-
rzy z nich zyskują status bliski wysokiemu rangą urzędnikowi. Pomieszanie
wymiarów historycznego i sądowniczego nie pozostaje bez wpływu na sposób
uprawiania historii. Poza tym badania historyczne prowadzone w IPN różnią
się od badań akademickich większym uzależnieniem od zamówień politycznych
oraz są wykorzystywane jako ekspertyzy, przez co zbliżają się do public history.
Powołanie instytucji odpowiedzialnej za tworzenie swego rodzaju oficjalnej
narracji wywiera więc ambiwalentny wpływ na historiografię. Z jednej strony
polityka historyczna wydaje się częściowo kwestionować autonomię badań
historycznych, z drugiej zaś twórczość historiograficzna musi się dostosować
do autonomicznych zasad funkcjonowania, kluczowych dla legitymizacji pracy
IPN. Choć polityka historyczna w XXI w. wydaje się wykazywać pewne podo-
bieństwo do oficjalnej historiografii charakterystycznej dla PRL, różni się od
niej w kilku aspektach.

<footnote n="6">⁶ Zob. na zasadzie analogii M. Pollak, *La planification des sciences sociales*, «Actes de la recherche en sciences sociales» 2, 1976, nr 2, s. 105-121; F. Poupeau, *Une sociologie d'État. L'école et ses experts en France*, Paris 2003.</footnote>
# 1. Państwowa polityka historyczna

Dotychczas używałem pojęcia „polityki historycznej” w sensie ogólnym, dla określenia sposobu, w jaki państwo organizuje i promuje badania historyczne, przyznając subwencje ze środków publicznych lub tworząc ośrodki badawcze, ale także sposobu, w jaki wspiera lub ogranicza pluralizm interpretacji historycznych. Ponieważ lepiej wyraża ono fakt, że polityki, które określam tym mianem, odnoszą się głównie do historiografii naukowej, wydaje mi się, że pojęcie „polityki historycznej” lepiej pasuje do niniejszego przedmiotu badań niż kategoria „państwowej polityki pamięci”, która opisuje bardziej ogólnie „działania państwa związane z przywoływaniem przeszłości”<fnref n="7" />. Jednak przed połową pierwszej dekady XXI w. sami zainteresowani nie używali wyrażenia „polityka historyczna”. Wcześniej działania władz publicznych odnoszące się do historii naukowej określano innymi terminami, takimi jak „oficjalna historiografia”, „historia partii” czy „polityka naukowa”. W połowie pierwszej dekady XXI w. pojęcie „polityki historycznej” zadomowiło się w polskim języku politycznym. Określa zbiór mniej lub bardziej skoordynowanych działań państwowych w dziedzinie historii naukowej, ale nie ogranicza się do nich. Jej zwolennicy postulują również tworzenie i rozpowszechnianie przedstawień przeszłości przeznaczonych dla szerokiego kręgu odbiorców poprzez tak różne nośniki jak muzea, kino czy muzyka, którymi jednak nie zajmuję się tutaj. W tym sensie polityka historyczna rzeczywiście czyni z historii, ale też szerzej, z przeszłości czy pamięci, formę interwencji państwa. Rafał Stobiecki zdefiniował ją jako „celow[e] i świadom[e] działa[nia] szeroko pojmowanych władz, zmierzając[e] do utrwalenia w społeczeństwie określonej wizji przeszłości”<fnref n="8" />. Wyróżnił dwa jej warianty: „totalitarny” – utożsamiany z propagandą oraz „demokratyczny”. Aby odróżnić to znaczenie owego pojęcia od sensu szerszego, przywoływanego wcześniej, m.in. dla opisania działań władz publicznych w czasach PRL, dalej zapisuję je w cudzysłowie pojedynczym (‘polityka historyczna’).

‘Polityka historyczna’ stała się przedmiotem wielu polemik, po tym jak rząd kierowany przez PiS w latach 2005–2007 uczynił z niej istotny element swojej działalności. Próbował w ten sposób przekształcić historię w dziedzinę interwencji państwa, co nie było oczywiste, biorąc pod uwagę, że zyskała ona względną autonomię. Tym bardziej że działanie państwa w zakresie szkolnic-twa wyższego oraz badań naukowych po 1989 r. polegało na przywróceniu instytucjom akademickim formalnej autonomii, której były pozbawione w czasach PRL. Na pierwszy rzut oka koncepcja historii jako dziedziny interwencji

<footnote n="7">⁷ S. Gensburger, *Les Justes de France. Politiques publiques de la mémoire*, Paris 2010, s. 12 (łum. PS).</footnote>

<footnote n="8">⁸ R. Stobiecki, *Historycy wobec polityki historycznej*, w: *Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenie Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 175.</footnote>
# 1. Państwowa polityka historyczna

Dotychczascem użyc pojęcia „polityki historycznej” w sensie ogólnym, dla określenia sposobu, w jaki państwo organizuje i promuje badania historyczne, przyznając subwencje ze środków publicznych lub tworząc ośrodki badawcze, ale także sposobu, w jaki wspiera lub ogranicza pluralizm interpretacji historycznych. Ponieważ lepiej wyraża ono fakt, że polityki, które określam tym mianem, odnoszą się głównie do historiografii naukowej, wydaje mi się, że pojęcie „polityki historycznej” lepiej pasuje do niniejszego przedmiotu badań niż kategoria „państwowej polityki pamięci”, która opisuje bardziej ogólnie „działania państwa związane z przywoływaniem przeszłości”<fnref n="7" />. Jednak przed połową pierwszej dekady XXI w. sami zainteresowani nie używali wyrażenia „polityka historyczna”. Wcześniej działania władz publicznych odnoszące się do historii naukowej określano innymi terminami, takimi jak „oficjalna historiografia”, „historia partii” czy „polityka naukowa”. W połowie pierwszej dekady XXI w. pojęcie „polityki historycznej” zadomowiło się w polskim języku politycznym. Określa zbiór mniej lub bardziej skoordynowanych działań państwowych w dziedzinie historii naukowej, ale nie ogranicza się do nich. Jej zwolennicy postulują również tworzenie i rozpowszechnianie przedstawień przeszłości przeznaczonych dla szerokiego kręgu odbiorców poprzez tak różne nośniki jak muzea, kino czy muzyka, którymi jednak nie zajmuję się tutaj. W tym sensie polityka historyczna rzeczywiście czyni z historii, ale też szerzej, z przeszłości czy pamięci, formę interwencji państwa. Rafał Stobiecki zdefiniował ją jako „celow[e] i świadom[e] działa[nia] szeroko pojmowanych władz, zmierzając[e] do utrwalenia w społeczeństwie określonej wizji przeszłości”<fnref n="8" />. Wyróżnił dwa jej warianty: „totalitarny” – utożsamiany z propagandą oraz „demokratyczny”. Aby odróżnić to znaczenie owego pojęcia od sensu szerszego, przywoływanego wcześniej, m.in. dla opisania działań władz publicznych w czasach PRL, dalej zapisuję je w cudzysłowie pojedynczym (‘polityka historyczna’).

‘Polityka historyczna’ stała się przedmiotem wielu polemik, po tym jak rząd kierowany przez PiS w latach 2005–2007 uczynił z niej istotny element swojej działalności. Próbował w ten sposób przekształcić historię w dziedzinę interwencji państwa, co nie było oczywiste, biorąc pod uwagę, że zyskała ona względną autonomię. Tym bardziej że działanie państwa w zakresie szkolnic-twa wyższego oraz badań naukowych po 1989 r. polegało na przywróceniu instytucjom akademickim formalnej autonomii, której były pozbawione w czasach PRL. Na pierwszy rzut oka koncepcja historii jako dziedziny interwencji

<footnote n="7">⁷ S. Gensburger, *Les Justes de France. Politiques publiques de la mémoire*, Paris 2010, s. 12 (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="8">⁸ R. Stobiecki, *Historycy wobec polityki historycznej*, w: *Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenie Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 175.</footnote>
państwa wskazuje na pewną ciągłość między epoką komunizmu oraz postkomunizmu. Nie wystarczy ująć tej kontynuacji wyłącznie w kategoriach zewnętrznego ograniczenia politycznego, które miałoby zakłócać pracę historyków, lecz należy pokazać, że pewna część pola historii aktywnie uczestniczyła w tych działaniach państwa.

Zanim stała się kategorią interwencji państwa, ‘polityka historyczna’ stanowiła w istocie koncepcję historii lansowaną przez niektórych intelektualistów. Składały się na nią jednocześnie polityka państwa (policy) oraz zaangażowanie intelektualistów na polu polityki, gdzie zajmowanie przez nich różnych stanowisk przyczyniało się do stworzenia podziału odnoszącego się nie tylko do stosunku do komunistycznej przeszłości Polski, ale i do koncepcji tożsamości narodowej w XXI w. W tym sensie ‘polityka historyczna’ stanowi również część współzawodnictwa politycznego (politics). Odtworzywszy genezę ‘polityki historycznej’ lansowanej przez sprawujący rządy PiS, pokażę, że debata dotycząca tego pojęcia odzwierciedla nową konfigurację stosunków między polem historii a polami akademickim, politycznym i biurokratycznym. Zobaczymy też, że ‘polityka historyczna’ nie była tylko epifenomenem związanym z koalicją rządową sprawującą władzę w latach 2005–2007, ale stała się w Polsce na trwałe uprawnioną kategorią interwencji państwa.

## Stara idea w nowych szatach

Moim celem będzie najpierw odtworzenie stanowisk, które legły u podstaw koncepcji historii jako kategorii interwencji państwa w kilkanaście lat po upadku PRL, długo łączonej, zarówno w dyskursie politycznym, jak i naukowym, ze stanem wyjątkowym, w którym nauka była podporządkowana władzy politycznej. Sama zasada ‘polityki historycznej’ nie była więc zupełnie nowością, gdy w połowie pierwszej dekady XXI w. termin ten pojawił się w polskiej debacie publicznej. Konieczna okazała się jednak legitymizacja takiej polityki.

Według swoich zwolenników, tj. grupy filozofów i historyków, których charakterystykę społeczną przedstawię nieco dalej, ‘polityka historyczna’ odsyła do idei niezbędnej interwencji państwa w dziedzinie historii, mającej na celu lansowanie narracji narodowej. Uznawszy, że każdy państwo powinno prowadzić i prowadzi swoją własną politykę historyczną, chcieli oni narzucić ideę, zgodnie z którą państwo polskie powinno promować „polski punkt widzenia” na historię. Przyjęli takie stanowisko w odpowiedzi na konkurencyjne punkty widzenia wyrażane przez inne państwa, ale również na historiografię nazywaną „krytyczną”, która miałaby mieć pewne przełożenie na pole polityki. Celem było więc prowadzenie ‘polityki historycznej’ zarówno w Polsce, jak i za granicą. Jej zwolennicy nie wahali się uzasadniać jej konieczności, porównując ją z polityką historyczną prowadzoną w PRL. To pojęcie było czasem używane przez jej zwolenników oraz komentatorów w sensie szerskim, na określenie wszelkich form polityki odnoszących się do przeszłości.
państwa wskazuje na pewną ciągłość między epoką komunizmu oraz postkomunizmu. Nie wystarczy ująć tej kontynuacji wyłącznie w kategoriach zewnętrznego ograniczenia politycznego, które miałoby zakłócać pracę historyków, lecz należy pokazać, że pewna część pola historii aktywnie uczestniczyła w tych działaniach państwa.

Zanim stała się kategorią interwencji państwa, ‘polityka historyczna’ stanowiła w istocie koncepcję historii lansowaną przez niektórych intelektualistów. Składały się na nią jednocześnie polityka państwa (policy) oraz zaangażowanie intelektualistów na polu polityki, gdzie zajmowanie przez nich różnych stanowisk przyczyniało się do stworzenia podziału odnoszącego się nie tylko do stosunku do komunistycznej przeszłości Polski, ale i do koncepcji tożsamości narodowej w XXI w. W tym sensie ‘polityka historyczna’ stanowi również część współzawodnictwa politycznego (politics). Odtworzywszy genezę ‘polityki historycznej’ lansowanej przez sprawujący rządy PiS, pokażę, że debata dotycząca tego pojęcia odzwierciedla nową konfigurację stosunków między polem historii a polami akademickim, politycznym i biurokratycznym. Zobaczymy też, że ‘polityka historyczna’ nie była tylko epifenomenem związanym z koalicją rządową sprawującą władzę w latach 2005–2007, ale stała się w Polsce na trwałe uprawnioną kategorią interwencji państwa.

## Stara idea w nowych szatach

Moim celem będzie najpierw odtworzenie stanowisk, które legły u podstaw koncepcji historii jako kategorii interwencji państwa w kilkanaście lat po upadku PRL, długo łączonej, zarówno w dyskursie politycznym, jak i naukowym, ze stanem wyjątkowym, w którym nauka była podporządkowana władzy politycznej. Sama zasada ‘polityki historycznej’ nie była więc zupełnie nowością, gdy w połowie pierwszej dekady XXI w. termin ten pojawił się w polskiej debacie publicznej. Konieczna okazała się jednak legitymizacja takiej polityki.

Według swoich zwolenników, tj. grupy filozofów i historyków, których charakterystykę społeczną przedstawię nieco dalej, ‘polityka historyczna’ odsyła do idei niezbędnej interwencji państwa w dziedzinie historii, mającej na celu lansowanie narracji narodowej. Uznawszy, że każdy państwo powinno prowadzić i prowadzi swoją własną politykę historyczną, chcieli oni narzucić ideę, zgodnie z którą państwo polskie powinno promować „polski punkt widzenia” na historię. Przyjęli takie stanowisko w odpowiedzi na konkurencyjne punkty widzenia wyrażane przez inne państwa, ale również na historiografię nazywaną „krytyczną”, która miałaby mieć pewne przełożenie na pole polityki. Celem było więc prowadzenie ‘polityki historycznej’ zarówno w Polsce, jak i za granicą. Jej zwolennicy nie wahali się uzasadniać jej konieczności, porównując ją z polityką historyczną prowadzoną w PRL. To pojęcie było czasem używane przez jej zwolenników oraz komentatorów w sensie szerskim, na określenie wszelkich form polityki odnoszących się do przeszłości.
Niektórzy z jej propagatorów, np. Dariusz Gawin, uznawali ją za synonim pojęcia „polityki pamięci”<fnref n="9" />.

Tego rodzaju dyskurs pojawił się w bardzo specyficznym kontekście: włą-
pienia Polski do Unii Europejskiej. Pierwsze stanowiska przychylne wobec
‘polityki historycznej’ wyrażano na początku XXI w., po obchodach dwudziestej
rocznicy podpisania porozumień gdańskich w sierpniu 1980 r., na podstawie
następujących stwierdzeń: fakt, że to upadek muru berlińskiego stał się sym-
bolem końca komunizmu w Europie miałby świadczyć o sukcesie „niemiec-
kiej polityki historycznej”, a przecież „wszystko zaczęło się w Gdańsku” wraz
z narodzinami „Solidarności” w 1980 r. Później, w 2005 r., przy okazji obcho-
dów sześćdziesiątej rocznicy wyzwolenia obozu w Auschwitz oraz zakończenia
II wojny światowej, wyrażano w Polsce podobne opinie, dostrzegając konflikt
pamięci między Europą Wschodnią a Zachodnią<fnref n="10" />. Wyrażany przy tej okazji
pogląd, podzielany w wielu innych postkomunistycznych państw europej-
skich, polegał na zrównywaniu symbolicznym zbrodni komunistycznych oraz
nazistowskich<fnref n="11" />. Często pojawiające się w mediach zachodnich, zwłaszcza ame-
rykańskich, wyrażenie „polskie obozy” na określenie nazistowskich obozów
zagłady w okupowanej Polsce, jest szczególnie ostro krytykowane jako dowód
nieznajomości polskiej historii za granicą. Poza tym w związku z dyskusją wokół
Jedwabnego, wywołaną publikacją książki Grossa, pojawiło się wprost pytanie
o włączenie do polskiej narracji narodowej kwestii uczestnictwa, czasem okre-
ślanego również jako współodpowiedzialność, państwa polskiego lub Polaków
w eksterminacji niemal całej, bardzo licznej polskiej mniejszości żydowskiej
 ok. 3 mln osób)<fnref n="12" />.

Wypracowanie terminu ‘polityka historyczna’ było więc ściśle związane z interpretacją stosunków międzynarodowych przez jej zwolenników. Dla nich sprawa Jedwabnego, Centrum przeciwko Wypędzeniom czy gloryfikowanie stanowiskowej przeszłości przez Władimira Putina to przejawy narracji historycznej konkurencyjnej względem „polskiego punktu widzenia” na dzieje. Należy tu podkreślić niejednoznaczność tego sformułowania. Jego częste używanie –

<footnote n="9">⁹ D. Gawin, *Polityka historyczna – próba bilansu*, „Arcana” 2009, nr 6(90), s. 28–31.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ M. Mälksoo, *The Memory Politics of Becoming European. The East European Subalterns and the Collective Memory of Europe*, „European Journal of International Relations” 15, 2009, nr 4, s. 653–680.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ L. Neumayer, *The Criminalisation of Communism in the European Political Space after the Cold War*, London 2019.</footnote>

<footnote n="12">¹² Zob. ostatnie prace odnoszące się do tej kwestii, m.in. A. Puławski, *Wobec „niespotykanego w dziejach mordu”*. Rząd RP na uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, AK a eksterminacja ludności żydowskiej od „wielkiej akcji” do powstania w getcie warszawskim, Chełm 2018; Dalej jest noc. *Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski*, t. 1–2, red. B. Engelking, J. Grabowski, Warszawa 2018. Na temat krytycznej analizy „ustawy o Holokauście” przyjętej na początku 2018 r. przez rząd PiS zob. M. Bucholc, M. Komornik, *The Polish “Holocaust Law” Revisited. The Devastating Effects of Prejudice-Mongering*, „Cultures of History Forum” 19 II 2019, https://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/the-polish-holocaust-law-revisited (10 XII 2021).</footnote>
Niektórzy z jej propagatorów, np. Dariusz Gawin, uznawali ją za synonim pojęcia „polityki pamięci”<fnref n="9" />.

Tego rodzaju dyskurs pojawił się w bardzo specyficznym kontekście: włą-
pienia Polski do Unii Europejskiej. Pierwsze stanowiska przychylne wobec
‘polityki historycznej’ wyrażano na początku XXI w., po obchodach dwudziestej
rocznicy podpisania porozumień gdańskich w sierpniu 1980 r., na podstawie
następujących stwierdzeń: fakt, że to upadek muru berlińskiego stał się sym-
bolem końca komunizmu w Europie miałby świadczyć o sukcesie „niemiec-
kiej polityki historycznej”, a przecież „wszystko zaczęło się w Gdańsku” wraz
z narodzinami „Solidarności” w 1980 r. Później, w 2005 r., przy okazji obcho-
dów sześćdziesiątej rocznicy wyzwolenia obozu w Auschwitz oraz zakończenia
II wojny światowej, wyrażano w Polsce podobne opinie, dostrzegając konflikt
pamięci między Europą Wschodnią a Zachodnią<fnref n="10" />. Wyrażany przy tej okazji
pogląd, podzielany w wielu innych postkomunistycznych państw europej-
skich, polegał na zrównywaniu symbolicznym zbrodni komunistycznych oraz
nazistowskich<fnref n="11" />. Często pojawiające się w mediach zachodnich, zwłaszcza ame-
rykańskich, wyrażenie „polskie obozy” na określenie nazistowskich obozów
zagłady w okupowanej Polsce, jest szczególnie ostro krytykowane jako dowód
nieznajomości polskiej historii za granicą. Poza tym w związku z dyskusją wokół
Jedwabnego, wywołaną publikacją książki Grossa, pojawiło się wprost pytanie
o włączenie do polskiej narracji narodowej kwestii uczestnictwa, czasem okre-
ślanego również jako współodpowiedzialność, państwa polskiego lub Polaków
w eksterminacji niemal całej, bardzo licznej polskiej mniejszości żydowskiej
 ok. 3 mln osób)<fnref n="12" />.

Wypracowanie terminu ‘polityka historyczna’ było więc ściśle związane z interpretacją stosunków międzynarodowych przez jej zwolenników. Dla nich sprawa Jedwabnego, Centrum przeciwko Wypędzeniom czy gloryfikowanie stanowiskowej przeszłości przez Władimira Putina to przejawy narracji historycznej konkurencyjnej względem „polskiego punktu widzenia” na dzieje. Należy tu podkreślić niejednoznaczność tego sformułowania. Jego częste używanie –

<footnote n="9">⁹ D. Gawin, *Polityka historyczna – próba bilansu*, „Arcana” 2009, nr 6(90), s. 28–31.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ M. Mälksoo, *The Memory Politics of Becoming European. The East European Subalterns and the Collective Memory of Europe*, „European Journal of International Relations” 15, 2009, nr 4, s. 653–680.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ L. Neumayer, *The Criminalisation of Communism in the European Political Space after the Cold War*, London 2019.</footnote>

<footnote n="12">¹² Zob. ostatnie prace odnoszące się do tej kwestii, m.in. A. Puławski, *Wobec „niespotykanego w dziejach mordu”*. Rząd RP na uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, AK a eksterminacja ludności żydowskiej od „wielkiej akcji” do powstania w getcie warszawskim, Chełm 2018; Dalej jest noc. *Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski*, t. 1–2, red. B. Engelking, J. Grabowski, Warszawa 2018. Na temat krytycznej analizy „ustawy o Holokauście” przyjętej na początku 2018 r. przez rząd PiS zob. M. Bucholc, M. Komornik, *The Polish “Holocaust Law” Revisited. The Devastating Effects of Prejudice-Mongering*, „Cultures of History Forum” 19 II 2019, https://www.cultures-of-history.uni-jena.de/politics/the-polish-holocaust-law-revisited (10 XII 2021).</footnote>
zawsze w liczbie pojedynczej – przez zwolenników ‘polityki historycznej’ maskuje wielość możliwych punktów widzenia. Ujednolicając je, tworzy się jedną siatkę interpretacji historii, w której centrum znajduje się idea narodowa.

Jeśli chodzi o refleksję nad historią oraz jej rolą społeczną i polityczną początek XXI w. jest więc naznaczony częstym przywoływaniem poglądu, zgodnie z którym wizerunek Polski za granicą cierpi przez narracje konkurencyjne wobec polskiej opowieści narodowej<fnref n="13" />. W tego rodzaju dyskursach zwolennicy ‘polityki historycznej’ kwestionują możliwość włączenia do narodowej narracji innych punktów widzenia. W tym względzie polska ‘polityka historyczna’ jest niemal kompletnym przeciwieństwem niemieckiej *Geschichtspolitik*<fnref n="14" />, w której podkreśla się m.in. miejsce pamięci o Holokauście w konstrukcji politycznej Republiki Federalnej Niemiec. Natomiast ‘polityka historyczna’ definiuje się jako promocja historii hagiograficznej przeciwstawiającej się „pedagogice wstydu”. W trakcie zorganizowanej w 2006 r. przez IPN debaty historyków polskich i niemieckich wokół pojęcia „polityki historycznej” Jan Żaryn, wówczas dyrektor BEP IPN, tak zdefiniował swoją koncepcję dialogu transnarodowego: „najpierw prezentacja własnego stanowiska, a potem dialog”<fnref n="15" />. Niemieckiemu historykowi Jürgenowi Henslowi, który apelował do polskich kolegów o wzięcie pod uwagę szczególnego miejsca, jakie zajmuje Holokaust w pamięci niemieckiej i europejskiej, Żaryn odpowiedział:

> Nie jestem zwolennikiem budowania wspólnej pamięci. Moim celem nie jest tworzenie przez państwa wspólnej, europejskiej polityki historycznej [...]. Uwiarygodnienie się polskich historyków nie zależy od stosunku do Holocaustu. To nie jest nasz problem, to nie było nasze doświadczenie, my nie mordowaliśmy Żydów. My mamy inne priorytety. W Polsce, słusznie czy nie, przez przynajmniej ostatnie 15 lat priorytetem było uzmysłowienie społeczeństwu, na czym polegał charakter państwowości PRL<fnref n="16" />.

Taka deklaracja, 5 lat po ukazaniu się książki Grossa o Jedwabnem, świadczy nie tylko o oddzielaniu historii polskich Żydów od historii Polski, ale również o tym, że niektórzy historycy uporczywie utrzymują, iż jest to stanowisko uzasadnione i odmawiają uwzględnienia części wyników badań, które w znacznym stopniu podważyły mit polskiej niewinności<fnref n="17" />.

‘Polityka historyczna’ stała się kluczowym hasłem politycznym w kampaniach wyborczych PiS w 2005 r., gdy partia ta wygrała najpierw wybory prezydenckie, a następnie parlamentarne. Zdobycie przez nią władzy otworzyło drogę do prowadzenia w tym zakresie przez państwo aktywnej polityki, której wyrazem był

<footnote n="13">¹³ M. Łuczewski, *Kapitał moralny. Polityki historyczne w późnej nowoczesności*, Kraków 2017.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ S. Berger, *German History Politics and the National Socialist Past*, w: *The Convolutions of Historical Politic*, red. A. Miller, M. Lipman, Budapest–New York 2012, s. 21–44.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ *Polityka historyczna w Polsce i w Niemczech*, „Biuletyn IPN” 2006, nr 8–9, s. 141.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Tamże, s. 144.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ Nie jest to stanowisko odosobnione; zob. w kontekście podobnej debaty między historykami polskimi a niemieckimi: *Z ojców na synów?*, „Więź” 2010, nr 2–3, s. 52–67.</footnote>
zawsze w liczbie pojedynczej – przez zwolenników ‘polityki historycznej’ maskuje wielość możliwych punktów widzenia. Ujednolicając je, tworzy się jedną siatkę interpretacji historii, w której centrum znajduje się idea narodowa.

Jeśli chodzi o refleksję nad historią oraz jej rolą społeczną i polityczną początek XXI w. jest więc naznaczony częstym przywoływaniem poglądu, zgodnie z którym wizerunek Polski za granicą cierpi przez narracje konkurencyjne wobec polskiej opowieści narodowej<fnref n="13" />. W tego rodzaju dyskursach zwolennicy ‘polityki historycznej’ kwestionują możliwość włączenia do narodowej narracji innych punktów widzenia. W tym względzie polska ‘polityka historyczna’ jest niemal kompletnym przeciwieństwem niemieckiej *Geschichtspolitik*<fnref n="14" />, w której podkreśla się m.in. miejsce pamięci o Holokauście w konstrukcji politycznej Republiki Federalnej Niemiec. Natomiast ‘polityka historyczna’ definiuje się jako promocja historii hagiograficznej przeciwstawiającej się „pedagogice wstydu”. W trakcie zorganizowanej w 2006 r. przez IPN debaty historyków polskich i niemieckich wokół pojęcia „polityki historycznej” Jan Żaryn, wówczas dyrektor BEP IPN, tak zdefiniował swoją koncepcję dialogu transnarodowego: „najpierw prezentacja własnego stanowiska, a potem dialog”<fnref n="15" />. Niemieckiemu historykowi Jürgenowi Henslowi, który apelował do polskich kolegów o wzięcie pod uwagę szczególnego miejsca, jakie zajmuje Holokaust w pamięci niemieckiej i europejskiej, Żaryn odpowiedział:

> Nie jestem zwolennikiem budowania wspólnej pamięci. Moim celem nie jest tworzenie przez państwa wspólnej, europejskiej polityki historycznej [...]. Uwiarygodnienie się polskich historyków nie zależy od stosunku do Holocaustu. To nie jest nasz problem, to nie było nasze doświadczenie, my nie mordowaliśmy Żydów. My mamy inne priorytety. W Polsce, słusznie czy nie, przez przynajmniej ostatnie 15 lat priorytetem było uzmysłowienie społeczeństwu, na czym polegał charakter państwowości PRL<fnref n="16" />.

Taka deklaracja, 5 lat po ukazaniu się książki Grossa o Jedwabnem, świadczy nie tylko o oddzielaniu historii polskich Żydów od historii Polski, ale również o tym, że niektórzy historycy uporczywie utrzymują, iż jest to stanowisko uzasadnione i odmawiają uwzględnienia części wyników badań, które w znacznym stopniu podważyły mit polskiej niewinności<fnref n="17" />.

‘Polityka historyczna’ stała się kluczowym hasłem politycznym w kampaniach wyborczych PiS w 2005 r., gdy partia ta wygrała najpierw wybory prezydenckie, a następnie parlamentarne. Zdobycie przez nią władzy otworzyło drogę do prowadzenia w tym zakresie przez państwo aktywnej polityki, której wyrazem był

<footnote n="13">¹³ M. Łuczewski, *Kapitał moralny. Polityki historyczne w późnej nowoczesności*, Kraków 2017.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ S. Berger, *German History Politics and the National Socialist Past*, w: *The Convolutions of Historical Politic*, red. A. Miller, M. Lipman, Budapest–New York 2012, s. 21–44.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ *Polityka historyczna w Polsce i w Niemczech*, „Biuletyn IPN” 2006, nr 8–9, s. 141.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Tamże, s. 144.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ Nie jest to stanowisko odosobnione; zob. w kontekście podobnej debaty między historykami polskimi a niemieckimi: *Z ojców na synów?*, „Więź” 2010, nr 2–3, s. 52–67.</footnote>
m.in. projekt wielkiego Muzeum Historii Polski i mianowanie na stanowiska kierownicze w IPN osób popierających ideę ‘polityki historycznej’. Muzeum Powstania Warszawskiego, zainaugurowane przez Lecha Kaczyńskiego, wówczas (2002–2005) prezydenta Warszawy, zanim wybrano go na prezydenta Polski, podawano jako przykład tego, jak powinna wyglądać ‘polityka historyczna’.

We współzawodnictwie politycznym pojęcie to umożliwia poliS odróżnie-
nie się od Platformy Obywatelskiej, głównej rywalki na scenie politycznej od
2005 r.<fnref n="18" /> PiS i PO wyłoniły się po kilkunastu latach z podzielonego obozu
postsolidarnościowego. Te dwie partie pochodzą jednak z tej samej rodziny
politycznej i powstały na bazie ugrupowań politycznych, m.in. Akcji Wyborczej
Solidarność oraz Unii Wolności. Rządy sprawowały wówczas na przemian obóz
postsolidarnościowy oraz postkomunistyczny, reprezentowany przez SLD. Jednak
w 2005 r. stawką było nie tyle pokonanie SLD, które wydawało się pewne, ile
to, kto będzie grał pierwsze skrzypce w przyszłym rządzie. Pierwotnie PiS i PO
planowały utworzenie po wyborach rządu koalicyjnego. Jednak wzrost napięcia
między partiami w trakcie kampanii wyborczej doprowadził do powstania koalicy
PiS, Ligi Polskich Rodzin oraz Samoobrony RP. Choć stosunek do komunistycz-
nej przeszłości nie stanowił jedynej kwestii spornej między PiS a PO, ‘polityka
historyczna’ lansowana przez PiS była kluczowym elementem odróżniającym
od siebie te partie. PiS, którym od 2003 r. kieruje Jarosław Kaczyński, nawią-
zuje do wizji przeszłości Porozumienia Centrum. Partia ta sytuuje się wyraź-
nie po stronie radykalnych antykomunistów, dla których Okrągły Stół stanowi
„grzech pierworodny” polskich przemian demokratycznych, postrzegany jako
układ między częścią elit solidarnościowych a komunistami. Chce być uoso-
bieniem prawdziwego zerwania z ustrojem PRL. ‘Polityka historyczna’ stała się
więc dla konserwatywnej, nacjonalistycznej prawicy skupionej wokół PiS spo-
sobem na dyskwalifikację przeciwników, nazywanych „liberalno-lewicowymi”,
pod pretekstem, że nie potrafią reprezentować i bronić interesu narodowego<fnref n="19" />.

Historia została w ten sposób poddana instrumentalizacji w ramach walki politycznej, ale zjawisko to ma też aspekty związane z sytuacją panującą wewnątrz pola historii. 'Polityka historyczna' w formie, w jakiej pojawia się w debacie publicznej na początku XXI w., przed dojściem przez PiS do władzy, może być definiowana jako zbiór zaleceń, zgodnie z którymi państwo powinno promować historię narodową, zwłaszcza najnowszą, obejmującą okres 1939–1989. Ta promocja historii poprzez tworzenie, nauczanie oraz oblekanie w formę symboliczną narracji historycznej ma się dokonywać w zgodzie z rzekomymi interesami państwa. Chodzi więc o historię państwową, powstającą na zamówienie państwa, wytwarzaną przez państwowe instytucje, w których autonomia

<footnote n="18">¹⁸ A. Szczerbiak, 'Social Poland' Defeats 'Liberal Poland'? *The September–October 2005 Polish Parliamentary and Presidential Elections*, *„Journal of Communist Studies and Transition Politics”* 23, 2007, nr 2, s. 203–232.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ R. Brier, *The Roots of the “Fourth Republic”. Solidarity’s Cultural Legacy to Polish Politics*, *„East European Politics and Societies”* 23, 2009, nr 1, s. 63–85.</footnote>
m.in. projekt wielkiego Muzeum Historii Polski i mianowanie na stanowiska kierownicze w IPN osób popierających ideę ‘polityki historycznej’. Muzeum Powstania Warszawskiego, zainaugurowane przez Lecha Kaczyńskiego, wówczas (2002–2005) prezydenta Warszawy, zanim wybrano go na prezydenta Polski, podawano jako przykład tego, jak powinna wyglądać ‘polityka historyczna’.

We współzawodnictwie politycznym pojęcie to umożliwia poliS odróżnie-
nie się od Platformy Obywatelskiej, głównej rywalki na scenie politycznej od
2005 r.<fnref n="18" /> PiS i PO wyłoniły się po kilkunastu latach z podzielonego obozu
postsolidarnościowego. Te dwie partie pochodzą jednak z tej samej rodziny
politycznej i powstały na bazie ugrupowań politycznych, m.in. Akcji Wyborczej
Solidarność oraz Unii Wolności. Rządy sprawowały wówczas na przemian obóz
postsolidarnościowy oraz postkomunistyczny, reprezentowany przez SLD. Jednak
w 2005 r. stawką było nie tyle pokonanie SLD, które wydawało się pewne, ile
to, kto będzie grał pierwsze skrzypce w przyszłym rządzie. Pierwotnie PiS i PO
planowały utworzenie po wyborach rządu koalicyjnego. Jednak wzrost napięcia
między partiami w trakcie kampanii wyborczej doprowadził do powstania koalicy
PiS, Ligi Polskich Rodzin oraz Samoobrony RP. Choć stosunek do komunistycz-
nej przeszłości nie stanowił jedynej kwestii spornej między PiS a PO, ‘polityka
historyczna’ lansowana przez PiS była kluczowym elementem odróżniającym
od siebie te partie. PiS, którym od 2003 r. kieruje Jarosław Kaczyński, nawią-
zuje do wizji przeszłości Porozumienia Centrum. Partia ta sytuuje się wyraź-
nie po stronie radykalnych antykomunistów, dla których Okrągły Stół stanowi
„grzech pierworodny” polskich przemian demokratycznych, postrzegany jako
układ między częścią elit solidarnościowych a komunistami. Chce być uoso-
bieniem prawdziwego zerwania z ustrojem PRL. ‘Polityka historyczna’ stała się
więc dla konserwatywnej, nacjonalistycznej prawicy skupionej wokół PiS spo-
sobem na dyskwalifikację przeciwników, nazywanych „liberalno-lewicowymi”,
pod pretekstem, że nie potrafią reprezentować i bronić interesu narodowego<fnref n="19" />.

Historia została w ten sposób poddana instrumentalizacji w ramach walki politycznej, ale zjawisko to ma też aspekty związane z sytuacją panującą wewnątrz pola historii. ‘Polityka historyczna’ w formie, w jakiej pojawia się w debacie publicznej na początku XXI w., przed dojściem przez PiS do władzy, może być definiowana jako zbiór zaleceń, zgodnie z którymi państwo powinno promować historię narodową, zwłaszcza najnowszą, obejmującą okres 1939–1989. Ta promocja historii poprzez tworzenie, nauczanie oraz oblekanie w formę symboliczną narracji historycznej ma się dokonywać w zgodzie z rzekomymi interesami państwa. Chodzi więc o historię państwową, powstającą na zamówienie państwa, wytwarzaną przez państwowe instytucje, w których autonomia

<footnote n="18">¹⁸ A. Szczerbiak, ‘Social Poland’ Defeats ‘Liberal Poland’? *The September–October 2005 Polish Parliamentary and Presidential Elections*, *„Journal of Communist Studies and Transition Politics”* 23, 2007, nr 2, s. 203–232.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ R. Brier, *The Roots of the “Fourth Republic”. Solidarity’s Cultural Legacy to Polish Politics*, *„East European Politics and Societies”* 23, 2009, nr 1, s. 63–85.</footnote>
naukowców ulega ograniczeniu. Zdefiniowana w ten sposób ‘polityka historyczna’ stała się częścią składową wielu innych polityk sektorowych: zagranicznej, edukacyjnej, naukowej, kulturalnej i muzealnej, które mają na celu „wzmocnienie publicznego dyskursu o przeszłości”, w myśl słów jednego z pomysłowawców tej polityki: Marka Cichockiego<fnref n="20" />. Wdrażanie tej polityki dokonywało się poprzez instytucjonalizację dyskursu publicznego odnoszącego się do historii, powierzonego specjalnym instytucjom, z których najważniejszą jest IPN.

Propagatorzy ‘polityki historycznej’ deklarowali, że chcą skończyć z historiografią określaną jako „krytyczna”, która ich zdaniem dominowała po 1989 r. Kładła ona bowiem zbyt mocny nacisk na negatywne aspekty historii Polski, takie jak rzezie ludności cywilnej, żydowskiej czy niemieckiej, dokonane przez Polaków podczas II wojny światowej oraz tuż po jej zakończeniu. W ten sposób zwolennicy ‘polityki historycznej’ ustawili się w opozycji do poprzedniego pokolenia intelektualistów, takich jak Jerzy Jedlicki, Jan Błoński, Jan Józef Lipski, Jerzy Szacki czy Andrzej Walicki, któremu zarzuca się wprowadzenie „patriotyzmu krytycznego”, to znaczy postawy nieufności wobec mitologizowania przeszłości w celu budowania tożsamości narodowej. Ci opozycyjni filozofowie i historycy w istocie publikowali teksty niechętne nacjonalizmowi już w latach 80., gdy w tekstach opozycyjnych pojawiały się hagiograficzne reinterpretacje historii narodowej<fnref n="21" />. Zapoczątkowali oni refleksję nad współodpowiedzialnością Polaków za Holokaust. Krytykując tych intelektualistów, kojarzonych z lewicowym skrzydłem „Solidarności”, zwolennicy ‘polityki historycznej’ negowali również politykę „grubej kreski” po 1989 r., a więc i porządek polityczny wynikający z porozumień Okrągłego Stołu. W tym sensie ‘polityka historyczna’ nawiązywała do projektu politycznego lansowanego przez antykomunistyczną prawicę od początku lat 90. oraz ułatwiła włączenie go do sporu politycznego.

Na poparcie swoich tez zwolennicy ‘polityki historycznej’ nie wymieniają zazwyczaj żadnego dzieła historycznego, które miałoby reprezentować tę „krytyczną” historiografię, dominującą jakoby w III RP. Jak zauważył Adam Leszczyński, ich krytyka ogranicza się do przywoływania nazwisk wspomnianych wyżej historyków idei oraz ich tekstów opublikowanych w latach 80., a także „Gazety Wyborczej”, dla której miałoby być charakterystyczne to „krytyczne” podejście, ponieważ relacjonowano szeroko na jej łamach dyskusję wokół Jedwabnego<fnref n="22" />.

Dla zwolenników ‘polityki historycznej’ pamięć zbiorowa stanowi fundament wspólnoty narodowej. Termin ten jest przeciwstawiany tezie Francisa Fukuyamy o „końcu historii”. Na przykład Dariusz Gawin krytykuje w swoich tekstach konsumpcjonizm oraz liberalizm gospodarczy, uznając je za odpowiedzialne za

<footnote n="20">²⁰ Polityka historyczna – za i przeciw, „Mówią Wieki” 2006, nr 8, s. 11.</footnote>

<footnote n="21">²¹ J.J. Lipski, *Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy*, Warszawa 1981; J. Błoński, *Biedni Polacy patrzą na getto*, „Tygodnik Powszechny” 1987, nr 2.</footnote>

<footnote n="22">²² A. Leszczyński, *Czy państwo ma rządzić historią?*, „Gazeta Wyborcza”, 17 VI 2016.</footnote>
naukowców ulega ograniczeniu. Zdefiniowana w ten sposób ‘polityka historyczna’ stała się częścią składową wielu innych polityk sektorowych: zagranicznej, edukacyjnej, naukowej, kulturalnej i muzealnej, które mają na celu „wzmocnienie publicznego dyskursu o przeszłości”, w myśl słów jednego z pomysłowawców tej polityki: Marka Cichockiego<fnref n="20" />. Wdrażanie tej polityki dokonywało się poprzez instytucjonalizację dyskursu publicznego odnoszącego się do historii, powierzonego specjalnym instytucjom, z których najważniejszą jest IPN.

Propagatorzy ‘polityki historycznej’ deklarowali, że chcą skończyć z historiografią określaną jako „krytyczna”, która ich zdaniem dominowała po 1989 r. Kładła ona bowiem zbyt mocny nacisk na negatywne aspekty historii Polski, takie jak rzezie ludności cywilnej, żydowskiej czy niemieckiej, dokonane przez Polaków podczas II wojny światowej oraz tuż po jej zakończeniu. W ten sposób zwolennicy ‘polityki historycznej’ ustawili się w opozycji do poprzedniego pokolenia intelektualistów, takich jak Jerzy Jedlicki, Jan Błoński, Jan Józef Lipski, Jerzy Szacki czy Andrzej Walicki, któremu zarzuca się wprowadzenie „patriotyzmu krytycznego”, to znaczy postawy nieufności wobec mitologizowania przeszłości w celu budowania tożsamości narodowej. Ci opozycyjni filozofowie i historycy w istocie publikowali teksty niechętne nacjonalizmowi już w latach 80., gdy w tekstach opozycyjnych pojawiały się hagiograficzne reinterpretacje historii narodowej<fnref n="21" />. Zapoczątkowali oni refleksję nad współodpowiedzialnością Polaków za Holokaust. Krytykując tych intelektualistów, kojarzonych z lewicowym skrzydłem „Solidarności”, zwolennicy ‘polityki historycznej’ negowali również politykę „grubej kreski” po 1989 r., a więc i porządek polityczny wynikający z porozumień Okrągłego Stołu. W tym sensie ‘polityka historyczna’ nawiązywała do projektu politycznego lansowanego przez antykomunistyczną prawicę od początku lat 90. oraz ułatwiła włączenie go do sporu politycznego.

Na poparcie swoich tez zwolennicy ‘polityki historycznej’ nie wymieniają zazwyczaj żadnego dzieła historycznego, które miałoby reprezentować tę „krytyczną” historiografię, dominującą jakoby w III RP. Jak zauważył Adam Leszczyński, ich krytyka ogranicza się do przywoływania nazwisk wspomnianych wyżej historyków idei oraz ich tekstów opublikowanych w latach 80., a także „Gazety Wyborczej”, dla której miałoby być charakterystyczne to „krytyczne” podejście, ponieważ relacjonowano szeroko na jej łamach dyskusję wokół Jedwabnego<fnref n="22" />.

Dla zwolenników ‘polityki historycznej’ pamięć zbiorowa stanowi fundament wspólnoty narodowej. Termin ten jest przeciwstawiany tezie Francisa Fukuyamy o „końcu historii”. Na przykład Dariusz Gawin krytykuje w swoich tekstach konsumpcjonizm oraz liberalizm gospodarczy, uznając je za odpowiedzialne za

<footnote n="20">²⁰ Polityka historyczna – za i przeciw, „Mówią Wieki” 2006, nr 8, s. 11.</footnote>

<footnote n="21">²¹ J.J. Lipski, *Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy*, Warszawa 1981; J. Błoński, *Biedni Polacy patrzą na getto*, „Tygodnik Powszechny” 1987, nr 2.</footnote>

<footnote n="22">²² A. Leszczyński, *Czy państwo ma rządzić historią?*, „Gazeta Wyborcza”, 17 VI 2016.</footnote>
niszczenie wartości oraz utratę tożsamości<fnref n="23" />. Propagatorzy 'polityki historycznej' wierzą też, że to inteligencja powinna wypracowywać i promować pewną wizję patriotyzmu. Chodzi o narzucenie określonego modelu ideologicznego stosunku do przeszłości, filozofii historii opierającej się na tożsamości i więzi między członkami narodu. Zwolennicy 'polityki historycznej' powołują się na nurt filozofii politycznej, na który znaczący wpływ wywarli myśliciele konserwatywni, m.in. Carl Schmitt, którego prace Marek Cichocki przetłumaczył na język polski i któremu częściowo poświęcił swoją pracę doktorską. Argumentacja na rzecz 'polityki historycznej' zawiera niektóre tezy Schmitta, np. o tym, że państwo musi przyjąć jakiś system wartości i tradycję, a wspólnota polityczna konstytuuje się na rozróżnieniu na „przyjaciół” i „wrogów”.

Teza, w myśl której dla lat 90. miałaby być charakterystyczna swego rodzaju amnezja dotycząca niedawnej przeszłości, ignoruje publikacje oraz debaty historiograficzne, o których pisałem w poprzednim rozdziale. Pomija również politykę dekomunizacji i kryminalizacji reżimu PRL. W dyskusji na ten temat Andrzej Friszke zdecydowanie przeciwstawił się tezie, zgodnie z którą historycy po 1989 r. mieliby nie poddać rewizji dziejów PRL. W odpowiedzi udzielonej mu przez Dariusza Gawina widać sposób, w jaki 'polityka historyczna' na nowo wykorzystuje dialektykę między nauką a polityką:

Historycy bronią się przed dyskusją o politycznych konsekwencjach pamięci, ponieważ mówią, że to nie jest ich obszar działania – i to jest prawdą: to nie jest dziedzina historyków akademickich. Chociaż prawdą też jest, że historycy akademiccy bywają wykorzystywani przez wszystkie strony sporów politycznych i sami także zabierają w nich głos, ponieważ – jak każdy obywatel w demokratycznym społeczeństwie – mają poglądy polityczne. [...] Jeżeli mamy dyskutować o polityce historycznej, a nie o historiografii, dobrze byłoby zrobić to zastrzeżenie i przesunąć obszar dyskusji do sfery obywatelsko-politycznej. Należy więc zapytać o związki pomiędzy pamięcią historyczną a tożsamością Polaków po 1989 roku oraz tożsamością III Rzeczpospolitej i demokracji liberalnej budowanej po polsku<fnref n="24" />.

Gawin odróżnił zatem obszar, który powinno się pozostawić historykom, nazywając go historiografią i definiując jako pisanie prac akademickich, a także przyznając historii naukowej pewną autonomię, a jednocześnie odmawiając jej szczególnej legitymacji do udziału w dyskusji na temat tego, co jego zdaniem należy do 'polityki historycznej', czyli działalności państwa mającej na celu lansowanie niektórych interpretacji przeszłości. Takie rozróżnienie służyło niepodważaniu czegoś, co trudno byłoby kwestionować po doświadczeniu Polski Ludowej, to znaczy autonomii historii jako nauki, a jednocześnie legitymizuje aktywność państwa w tworzeniu reprezentacji przeszłości. Celem było także zanegowanie prymatu historyków w debatach nad przeszłością, przy jednoczesnym

<footnote n="23">23 D. Gawin, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Historycy i politycy. Polityka pamięci w III RP, red. P. Skibiński, T. Wiścicki, M. Wysocki, Warszawa 2011, s. 15.</footnote>
niszczenie wartości oraz utratę tożsamości<fnref n="23" />. Propagatorzy 'polityki historycznej' wierzą też, że to inteligencja powinna wypracowywać i promować pewną wizję patriotyzmu. Chodzi o narzucenie określonego modelu ideologicznego stosunku do przeszłości, filozofii historii opierającej się na tożsamości i więzi między członkami narodu. Zwolennicy 'polityki historycznej' powołują się na nurt filozofii politycznej, na który znaczący wpływ wywarli myśliciele konserwatywni, m.in. Carl Schmitt, którego prace Marek Cichocki przetłumaczył na język polski i któremu częściowo poświęcił swoją pracę doktorską. Argumentacja na rzecz 'polityki historycznej' zawiera niektóre tezy Schmitta, np. o tym, że państwo musi przyjąć jakiś system wartości i tradycję, a wspólnota polityczna konstytuuje się na rozróżnieniu na „przyjaciół” i „wrogów”.

Teza, w myśl której dla lat 90. miałaby być charakterystyczna swego rodzaju amnezja dotycząca niedawnej przeszłości, ignoruje publikacje oraz debaty historiograficzne, o których pisałem w poprzednim rozdziale. Pomija również politykę dekomunizacji i kryminalizacji reżimu PRL. W dyskusji na ten temat Andrzej Friszke zdecydowanie przeciwstawił się tezie, zgodnie z którą historycy po 1989 r. mieliby nie poddać rewizji dziejów PRL. W odpowiedzi udzielonej mu przez Dariusza Gawina widać sposób, w jaki 'polityka historyczna' na nowo wykorzystuje dialektykę między nauką a polityką:

> Historycy bronią się przed dyskusją o politycznych konsekwencjach pamięci, ponieważ mówią, że to nie jest ich obszar działania – i to jest prawdą: to nie jest dziedzina historyków akademickich. Chociaż prawdą też jest, że historycy akademiccy bywają wykorzystywani przez wszystkie strony sporów politycznych i sami także zabierają w nich głos, ponieważ – jak każdy obywatel w demokratycznym społeczeństwie – mają poglądy polityczne. [...] Jeżeli mamy dyskutować o polityce historycznej, a nie o historiografii, dobrze byłoby zrobić to zastrzeżenie i przesunąć obszar dyskusji do sfery obywatelsko-politycznej. Należy więc zapytać o związki pomiędzy pamięcią historyczną a tożsamością Polaków po 1989 roku oraz tożsamością III Rzeczpospolitej i demokracji liberalnej budowanej po polsku<fnref n="24" />.

Gawin odróżnił zatem obszar, który powinno się pozostawić historykom, nazywając go historiografią i definiując jako pisanie prac akademickich, a także przyznając historii naukowej pewną autonomię, a jednocześnie odmawiając jej szczególnej legitymacji do udziału w dyskusji na temat tego, co jego zdaniem należy do 'polityki historycznej', czyli działalności państwa mającej na celu lansowanie niektórych interpretacji przeszłości. Takie rozróżnienie służyło niepodważaniu czegoś, co trudno byłoby kwestionować po doświadczeniu Polski Ludowej, to znaczy autonomii historii jako nauki, a jednocześnie legitymizuje aktywność państwa w tworzeniu reprezentacji przeszłości. Celem było także zanegowanie prymatu historyków w debatach nad przeszłością, przy jednoczesnym

<footnote n="23">²³ D. Gawin, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Historycy i politycy. Polityka pamięci w III RP, red. P. Skibiński, T. Wiścicki, M. Wysocki, Warszawa 2011, s. 15.</footnote>
umożliwieniu udziału w nich innym intelektualistom i publicystom, takim jak sam Gawin. W tej dyskusji Stobiecki ubolewał, używając języka podobnego do tego, jakim posługują się François Hartog i Jacques Revel, że historycy muszą konkurować w debacie publicznej z laikami<fnref n="25" />:

> Musimy się dzielić z sędzią, który wydaje wyrok, czy ktoś był agentem, czy nie. Musimy konkurować z dziennikarzem, który w innej zupełnie konwencji opowiada o przeszłości. Żyjemy w czasach deprofesjonalizacji historii. W tej chwili może o niej mówić każdy i jesteśmy wobec tego bezradni<fnref n="26" />.

W dyskusji dotyczącej 'polityki historycznej' znów więc pojawiła się bardzo wyraźnie kwestia roli i miejsca historii w debacie publicznej, co dobrze oddaje wstęp do dzieła zbiorowego poświęconego polityce historycznej, opublikowanego przez IPN w 2008 r.:

> Nie można zatem nie postawić pytania: jaką społeczną rolę chcą spełniać współcześni historycy? Czy chcą być aktywnymi uczestnikami publicznej debaty, czy może raczej strażnikami pamięci narodowej lub tylko uprawiającymi swe poletka badawcze outsiderami?<fnref n="27" />

Dla zwolenników 'polityki historycznej' sprawa jest jasna: chodzi o zastąpienie tzw. historii krytycznej narracją, w której na pierwszym planie będą ukazane chwalebne epizody z przeszłości narodu, co wywoła poczucie dumy i wzmocni zbiorową tożsamość Polaków<fnref n="28" />. Specjalnie do tego celu powołane instytucje, takie jak IPN czy muzea, przedstawia się jako narzędzia tej polityki rozpowszechniania hagiograficznej narracji przeznaczonej dla szerokiej publiczności, ale chodzi też o zastosowanie jej do edukacji oraz badań naukowych, poprzez faworyzowanie prac, których przedmiot nie kłóci się z tą wizją narodowej przeszłości. Za najistotniejsze uznaje się takie tematy jak opór wobec nazizmu czy komunizmu<fnref n="29" />, rola polskich Sprawiedliwych w ratowaniu Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa, ustanowionego przez niemeckiego okupanta, ale także elementy składające się na polską martyrologię, takie jak masowe zbrodnie popełniane na ludności polskiej przez Niemców, Sowietów czy Ukraińców (rzeź wołyńska), które umożliwiają powoływanie się na status

<footnote n="25">²⁵ Les usages politiques du passé, red. F. Hartog, J. Revel, Paris 2001.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Historycy i politycy..., s. 26.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ Pamięć i polityka historyczna..., s. 8.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ M. Cichocki, Władza i pamięć. O politycznej funkcji historii, Kraków 2005; Pamięć i odpowiedzialność, red. R. Kostro, T. Merta, Kraków 2005.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Stąd mitologizacja „zołnierzy wykłętych”. Określenie to powstało na początku lat 90. i odnosi się do oddziałów zbrojnych często wywodzących się jeszcze z ruchu oporu wobec okupacji niemieckiej, które po II wojnie światowej zwróciły się przeciw Sowietom; R. Jurszo, „Żołnierzy wykłętych” wymysłono w 1993 r. OKO.press przedstawia historię politycznego mitu, „OKO. press”, 1 III 2017, https://oko.press/zolnierzy-wykletych-wymyslono-1993-r-oko-press-przedstawia-historie-politycznego-mitu/ (10 XII 2021).</footnote>
umożliwieniu udziału w nich innym intelektualistom i publicystom, takim jak sam Gawin. W tej dyskusji Stobiecki ubolewał, używając języka podobnego do tego, jakim posługują się François Hartog i Jacques Revel, że historycy muszą konkurować w debacie publicznej z laikami<fnref n="25" />:

Musimy się dzielić z sędzią, który wydaje wyrok, czy ktoś był agentem, czy nie. Musimy konkurować z dziennikarzem, który w innej zupełnie konwencji opowiada o przeszłości. Żyjemy w czasach deprofesjonalizacji historii. W tej chwili może o niej mówić każdy i jesteśmy wobec tego bezradni<fnref n="26" />.

W dyskusji dotyczącej 'polityki historycznej' znów więc pojawiła się bardzo wyraźnie kwestia roli i miejsca historii w debacie publicznej, co dobrze oddaje wstęp do dzieła zbiorowego poświęconego polityce historycznej, opublikowanego przez IPN w 2008 r.:

> Nie można zatem nie postawić pytania: jaką społeczną rolę chcą spełniać współcześni historycy? Czy chcą być aktywnymi uczestnikami publicznej debaty, czy może raczej strażnikami pamięci narodowej lub tylko uprawiającymi swe poletka badawcze outsiderami?<fnref n="27" />

Dla zwolenników 'polityki historycznej' sprawa jest jasna: chodzi o zastąpienie tzw. historii krytycznej narracją, w której na pierwszym planie będą ukazane chwalebne epizody z przeszłości narodu, co wywoła poczucie dumy i wzmocni zbiorową tożsamość Polaków<fnref n="28" />. Specjalnie do tego celu powołane instytucje, takie jak IPN czy muzea, przedstawia się jako narzędzia tej polityki rozpowszechniania hagiograficznej narracji przeznaczonej dla szerokiej publiczności, ale chodzi też o zastosowanie jej do edukacji oraz badań naukowych, poprzez faworyzowanie prac, których przedmiot nie kłóci się z tą wizją narodowej przeszłości. Za najistotniejsze uznaje się takie tematy jak opór wobec nazizmu czy komunizmu<fnref n="29" />, rola polskich Sprawiedliwych w ratowaniu Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa, ustanowionego przez niemeckiego okupanta, ale także elementy składające się na polską martyrologię, takie jak masowe zbrodnie popełniane na ludności polskiej przez Niemców, Sowietów czy Ukraińców (rzeź wołyńska), które umożliwiają powoływanie się na status

<footnote n="25">²⁵ Les usages politiques du passé, red. F. Hartog, J. Revel, Paris 2001.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Historycy i politycy..., s. 26.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ Pamięć i polityka historyczna..., s. 8.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ M. Cichocki, Władza i pamięć. O politycznej funkcji historii, Kraków 2005; Pamięć i odpowiedzialność, red. R. Kostro, T. Merta, Kraków 2005.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Stąd mitologizacja „zołnierzy wykłętych”. Określenie to powstało na początku lat 90. i odnosi się do oddziałów zbrojnych często wywodzących się jeszcze z ruchu oporu wobec okupacji niemieckiej, które po II wojnie światowej zwróciły się przeciw Sowietom; R. Jurszo, „Żołnierzy wykłętych” wymysłono w 1993 r. OKO.press przedstawia historię politycznego mitu, „OKO. press”, 1 III 2017, https://oko.press/zolnierzy-wykletych-wymyslono-1993-r-oko-press-przedstawia-historie-politycznego-mitu/ (10 XII 2021).</footnote>
ofiary ludobójstwa, zgodnie z logiką konkurencji między ofiarami, w ramach której zrównuje się los Żydów i Polaków w czasie wojny. Zasada w ten sposób zdefiniowanej 'polityki historycznej' poprzedza powodzenie tego pojęcia. Preambuła do ustawy o powołaniu IPN jawi się z perspektywy czasu jako deklaracja programowa 'polityki historycznej': historię sprowadzono tam do jej funkcji normatywnej związanej z obowiązkiem pamiętania, mającym na celu tworzenie tożsamości zbiorowej.

Za swego rodzaju ironię lub paradoks można uznać fakt, że to oburzenie wywołane publikacją książki Grossa poświęconej rzezi w Jedwabnem wywołało pierwsze wielkie śledztwo przeprowadzone przez IPN. Sprawa ta odegrała doniosłą rolę w tworzeniu argumentacji nieprzychylnej tzw. historii krytycznej, czasem określanej również jako „antypolska”. Zwolennicy 'polityki historycznej' postrzegali dzieło Grossa jako próbę obciążenia Polaków współodpowiedzialnością za Holokaust. W dyskusji pojawiła się kwestia odpowiedzialności zbiorowej narodu polskiego w sytuacji nieistnienia kolaboracyjnego rządu polskiego, który przypominałby rządy Pétaina czy Quislinga. Wielu autorów pokazało, że polscy cywile, ale także policja granatowa, w pewnych okolicznościach mogli działać jako pomocnicy w realizacji polityki eksterminacyjnej prowadzonej wobec polskich Żydów<fnref n="30" />. Kwestia kolaboracji jest więc zasadnicza, ponieważ podważa wizję Polski jako ofiary II wojny światowej i prowadzi do rozważenia zagadnienia odpowiedzialności zbiorowej. Wiąże się z nią również pytanie o rolę antysemityzmu w rzeziach takich jak ta, do której doszło w Jedwabnem. Tymczasem już w PRL kwestia stosunków polsko-żydowskich była w głównym nurcie historiografii rozważana przede wszystkim przez pryzmat pospolitej przestępczości, którą miały się trudnić nieliczne jednostki z marginesu społecznego, lub antysemityzmu przedstawianego jako „gospodarczy”, a nie „rasowy”. Na polu politycznym znaczna część prawicy odrzuca jakąkolwiek formę odpowiedzialności zbiorowej, którą mieliby ponosić Polacy za zbrodnie takie, jak ta, do której doszło w Jedwabnem.

Książka Grossa zapoznała szerokie kręgi odbiorców z wiedzą o mordzie w Jedwabnem, epizodem wcześniej znanym jedynie wąskiej grupie specjalistów, a także z jego skalą, choć od czasu publikacji okazało się, że szacunki dotyczące liczby ofiar podane przez autora (od 1500 do 1600) były zawyżone (chodziło o kilkaset osób). Zakwestionowany został przede wszystkim odnoszący się do II wojny światowej mit polskiej „niewinności”<fnref n="31" />.

W środowisku historyków sprawa Jedwabnego obnażyła głębokie spory dotyczące roli historii oraz interwencji państwa w tej dziedzinie. Polemika między Andrzejem Nowakiem, profesorem UJ, o poglądach bliskich nacjonalistycznej prawicy, a Pawłem Machcewiczem, ówczesnym dyrektorem BEP IPN

<footnote n="30">³⁰ Dalej jest noc...; J. Grabowski, *Na posterunku. Udział polskiej policji granatowej i kryminalnej w Zagładzie Żydów*, Wołowiec 2020.</footnote>

<footnote n="31">³¹ J.-Y. Potel, *La fin de l'innocence. La Pologne face à son passé juif*, Paris 2009.</footnote>
ofiary ludobójstwa, zgodnie z logiką konkurencji między ofiarami, w ramach której zrównuje się los Żydów i Polaków w czasie wojny. Zasada w ten sposób zdefiniowanej 'polityki historycznej' poprzedza powodzenie tego pojęcia. Preambuła do ustawy o powołaniu IPN jawi się z perspektywy czasu jako deklaracja programowa 'polityki historycznej': historię sprowadzono tam do jej funkcji normatywnej związanej z obowiązkiem pamiętania, mającym na celu tworzenie tożsamości zbiorowej.

Za swego rodzaju ironię lub paradoks można uznać fakt, że to oburzenie wywołane publikacją książki Grossa poświęconej rzezi w Jedwabnem wywołało pierwsze wielkie śledztwo przeprowadzone przez IPN. Sprawa ta odegrała doniosłą rolę w tworzeniu argumentacji nieprzychylnej tzw. historii krytycznej, czasem określanej również jako „antypolska”. Zwolennicy 'polityki historycznej' postrzegali dzieło Grossa jako próbę obciążenia Polaków współodpowiedzialnością za Holokaust. W dyskusji pojawiła się kwestia odpowiedzialności zbiorowej narodu polskiego w sytuacji nieistnienia kolaboracyjnego rządu polskiego, który przypominałby rządy Pétaina czy Quislinga. Wielu autorów pokazało, że polscy cywile, ale także policja granatowa, w pewnych okolicznościach mogli działać jako pomocnicy w realizacji polityki eksterminacyjnej prowadzonej wobec polskich Żydów<fnref n="30" />. Kwestia kolaboracji jest więc zasadnicza, ponieważ podważa wizję Polski jako ofiary II wojny światowej i prowadzi do rozważenia zagadnienia odpowiedzialności zbiorowej. Wiąże się z nią również pytanie o rolę antysemityzmu w rzeziach takich jak ta, do której doszło w Jedwabnem. Tymczasem już w PRL kwestia stosunków polsko-żydowskich była w głównym nurcie historiografii rozważana przede wszystkim przez pryzmat pospolitej przestępczości, którą miały się trudnić nieliczne jednostki z marginesu społecznego, lub antysemityzmu przedstawianego jako „gospodarczy”, a nie „rasowy”. Na polu politycznym znaczna część prawicy odrzuca jakąkolwiek formę odpowiedzialności zbiorowej, którą mieliby ponosić Polacy za zbrodnie takie, jak ta, do której doszło w Jedwabnem.

Książka Grossa zapoznała szerokie kręgi odbiorców z wiedzą o mordzie w Jedwabnem, epizodem wcześniej znanym jedynie wąskiej grupie specjalistów, a także z jego skalą, choć od czasu publikacji okazało się, że szacunki dotyczące liczby ofiar podane przez autora (od 1500 do 1600) były zawyżone (chodziło o kilkaset osób). Zakwestionowany został przede wszystkim odnoszący się do II wojny światowej mit polskiej „niewinności”<fnref n="31" />.

W środowisku historyków sprawa Jedwabnego obnażyła głębokie spory dotyczące roli historii oraz interwencji państwa w tej dziedzinie. Polemika między Andrzejem Nowakiem, profesorem UJ, o poglądach bliskich nacjonalistycznej prawicy, a Pawłem Machcewiczem, ówczesnym dyrektorem BEP IPN

<footnote n="30">³⁰ Dalej jest noc...; J. Grabowski, *Na posterunku. Udział polskiej policji granatowej i kryminalnej w Zagładzie Żydów*, Wołowiec 2020.</footnote>

<footnote n="31">³¹ J.-Y. Potel, *La fin de l'innocence. La Pologne face à son passé juif*, Paris 2009.</footnote>
stanowi tego doskonałą ilustrację. Znajdziemy w niej główne argumenty, które zaczęły się od 2005 r. pojawiać w debatach dotyczących 'polityki historycznej'. W artykule zatytułowanym *Westerplatte czy Jedwabne*, opublikowanym na łamach „Rzeczpospolitej”, Nowak zarzucił historykom z IPN, że dali się sprowadzić na manowce historii „krytycznej”, prowadząc śledztwa w sprawie zbrodni popełniających przez Polaków, które uznawał za zjawisko marginalne<fnref n="32" />. Opowiedział się natomiast za historią „monumentalną”, za dziejami „bohaterów”, które mogłyby posłużyć budowaniu wspólnoty narodowej. Dlatego IPN powinien jego zdaniem skupić się na badaniu chwalebnych wydarzeń z polskiej przeszłości, takich jak bohaterska obrona umocnień na Westerplatte, obleganych przez Niemców we wrześniu 1939 r., powstanie warszawskie czy zbrodnia katyńska, a nie na wydarzeniach w Jedwabnem. Znamienny dla polaryzacji polskiej prasy odnośnie do tych kwestii jest fakt, że odpowiedź Machcewicza, zatytułowaną *I Westerplatte i Jedwabne*, opublikowała „Gazeta Wyborcza”<fnref n="33" />. Dyrektor BEP był wówczas jednym z prowadzących śledztwo IPN w sprawie Jedwabnego, którego wnioски potwierdziły tezy Grossa i ujawniły inne podobne zbrodnie popełnione na wschodnich terenach okupowanej Polski latem 1941 r., w czasie ataku III Rzeszy na Związek Radziecki<fnref n="34" />. W swojej odpowiedzi na tekst Nowaka Machcewicz bronił rezultatów badań publikowanych przez instytucję, którą reprezentował, i odrzucał historię „monumentalną”, uznając ją za pewną formę cenzury i zastępując narracją o „obiektywnej prawdzie”, w której współistnieją „fakty pozytywne i negatywne” dla wizerunku Polski. Paradoksalnie publikacje IPN już wówczas wpisywały się raczej w koncepcję historii „monumentalnej”, lansowanej przez Nowaka, niż „obiektywnej”, której zwolennikiem był Machcewicz. Rodzi to pytanie o sposób uprawiania historii. O ile przeciwnicy 'polityki historycznej' obawiają się, że w narodowej narracji pojawią się nowe „białe plamy”, o tyle jej zwolennicy opowiadają się za historią jako nauką władzy.

## Spór środowiskowy: analiza socjologiczna debaty o 'polityce historycznej'

Debatę o 'polityce historycznej' przedstawia się często jako spór między intelektualistami o przeciwstawnych poglądach politycznych<fnref n="35" />. Poglądy te są w wielkim stopniu odnoszone do pozycji zajmowanych przez reprezentujących je autorów na polu historii oraz szerzej na polu politycznym i akademickim. Literatura poświęcona 'polityce historycznej' była wcześniej głównie autorstwa historyków: inicjatorzy debaty, będący jednocześnie jej obiektem, często więc

<footnote n="32">³² A. Nowak, *Westerplatte czy Jedwabne*, „Rzeczpospolita”, 1 VIII 2001.</footnote>

<footnote n="33">³³ P. Machcewicz, *I Westerplatte i Jedwabne*, „Gazeta Wyborcza”, 9 VIII 2001.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, t. 2: Dokumenty, red. P. Machcewicz, K. Persak, Warszawa 2002.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ *Historycy i politycy...*</footnote>
stanowi tego doskonałą ilustrację. Znajdziemy w niej główne argumenty, które zaczęły się od 2005 r. pojawiać w debatach dotyczących 'polityki historycznej'. W artykule zatytułowanym *Westerplatte czy Jedwabne*, opublikowanym na łamach „Rzeczpospolitej”, Nowak zarzucił historykom z IPN, że dali się sprowadzić na manowce historii „krytycznej”, prowadząc śledztwa w sprawie zbrodni popełniających przez Polaków, które uznawał za zjawisko marginalne<fnref n="32" />. Opowiedział się natomiast za historią „monumentalną”, za dziejami „bohaterów”, które mogłyby posłużyć budowaniu wspólnoty narodowej. Dlatego IPN powinien jego zdaniem skupić się na badaniu chwalebnych wydarzeń z polskiej przeszłości, takich jak bohaterska obrona umocnień na Westerplatte, obleganych przez Niemców we wrześniu 1939 r., powstanie warszawskie czy zbrodnia katyńska, a nie na wydarzeniach w Jedwabnem. Znamienny dla polaryzacji polskiej prasy odnośnie do tych kwestii jest fakt, że odpowiedź Machcewicza, zatytułowaną *I Westerplatte i Jedwabne*, opublikowała „Gazeta Wyborcza”<fnref n="33" />. Dyrektor BEP był wówczas jednym z prowadzących śledztwo IPN w sprawie Jedwabnego, którego wnioски potwierdziły tezy Grossa i ujawniły inne podobne zbrodnie popełnione na wschodnich terenach okupowanej Polski latem 1941 r., w czasie ataku III Rzeszy na Związek Radziecki<fnref n="34" />. W swojej odpowiedzi na tekst Nowaka Machcewicz bronił rezultatów badań publikowanych przez instytucję, którą reprezentował, i odrzucał historię „monumentalną”, uznając ją za pewną formę cenzury i zastępując narracją o „obiektywnej prawdzie”, w której współistnieją „fakty pozytywne i negatywne” dla wizerunku Polski. Paradoksalnie publikacje IPN już wówczas wpisywały się raczej w koncepcję historii „monumentalnej”, lansowanej przez Nowaka, niż „obiektywnej”, której zwolennikiem był Machcewicz. Rodzi to pytanie o sposób uprawiania historii. O ile przeciwnicy 'polityki historycznej' obawiają się, że w narodowej narracji pojawią się nowe „białe plamy”, o tyle jej zwolennicy opowiadają się za historią jako nauką władzy.

## Spór środowiskowy: analiza socjologiczna debaty o 'polityce historycznej'

Debatę o 'polityce historycznej' przedstawia się często jako spór między intelektualistami o przeciwstawnych poglądach politycznych<fnref n="35" />. Poglądy te są w wielkim stopniu odnoszone do pozycji zajmowanych przez reprezentujących je autorów na polu historii oraz szerzej na polu politycznym i akademickim. Literatura poświęcona 'polityce historycznej' była wcześniej głównie autorstwa historyków: inicjatorzy debaty, będący jednocześnie jej obiektem, często więc

<footnote n="32">³² A. Nowak, *Westerplatte czy Jedwabne*, „Rzeczpospolita”, 1 VIII 2001.</footnote>

<footnote n="33">³³ P. Machcewicz, *I Westerplatte i Jedwabne*, „Gazeta Wyborcza”, 9 VIII 2001.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, t. 2: Dokumenty, red. P. Machcewicz, K. Persak, Warszawa 2002.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ *Historycy i politycy...*</footnote>
sami ją komentowali. Ograniczenie się do stanowisk zajmowanych przez uczestników debaty uniemożliwia zrozumienie logiki społecznej pozwalającej wyjaśnić te stanowiska. Aby zrozumieć, w jaki sposób ‘polityka historyczna’ stała się „politycznie legitymizowanym sposobem regulacji stosunków między polami”<fnref n="36" />, proponuję interpretację dyskusji, jaką wywołała, zainspirowaną socjologią pól<fnref n="37" />, która umożliwia odtworzenie stosunków sił w przestrzeni sporu o definicję tej interwencji. Analizą prozopograficzną objąłem 32 osoby ze względu na ich częste wypowiedzi oraz cytowania przez innych uczestników dyskusji, a także opowiadanie się „za” lub „przeciw” polityce historycznej w latach 2006–2010. Chcę w ten sposób precyzyjniej opisać profile propagatorów oraz krytyków ‘polityki historycznej’, ale także, dostrzegając występowanie korelacji między pozycjami a poglądami, zrozumieć, co decyduje o tym, iż uczestnicy debaty zajmują określone stanowiska w omawianym sporze. Tego rodzaju analiza pozwala ustalić, jaka podskórna logika społeczna stoi za tą debatą, choć pozostaje niewidoczna, gdy bierze się pod uwagę wyłącznie stanowiska zajmowane przez uczestników.

Głównych uczestników debaty zidentyfikowałem na podstawie korpusu składającego się z ok. 60 artykułów, jakie ukazały się w dwóch głównych polskich dziennikach – „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. Korpus ten został wzbogacony o kilka dyskusji opublikowanych w czasopismach specjalistycznych. Nie jest z pewnością kompletny, ale wybrałem osoby, co do których wydaje się, że zajmowały najbardziej centralną pozycję. Nie było ich wiele, ale to właśnie one zadecydowały o kształcie debaty o ‘polityce historycznej’, jaka rozgorzała ok. 2005 r. Jak już wspomniałem, próba obejmuje 32 osoby (18 zwolenników polityki historycznej, 14 przeciwników). Dodajmy, że niuanse stanowisk zajmowanych przez poszczególne osoby – które mogą twierdzić, że są za ‘polityką historyczną’ lub przeciw niej, używając różnych argumentów – interesują nas tutaj w mniejszym stopniu niż logika społeczna i polityczna sprawiająca, że dana osoba sytuuje się po jednej ze stron. Biografie społeczne i polityczne uczestników odtworzyłem na podstawie różnych źródeł, stron internetowych instytucji oraz słowników biograficznych. W tabeli 31 zebrano cechy charakterystyczne obu grup. Pełną listę osób oraz ich cech charakterystycznych zawierają tabele 32 i 33.

Obie grupy charakteryzują się wielopozycyjnością<fnref n="38" />. Większość z nich znajduje się na przecięciu kilku pól lub przestrzeni społecznych: pola akademickiego, pola politycznego, pola biurokratycznego, pola dziennikarskiego (publicystyki) oraz instytucji zajmujących się upamiętnianiem (IPN i muzea). Do pola akademickiego przynależą osoby pracujące jako wykładowcy lub badacze

<footnote n="36">³⁶ V. Dubois, *L'action de l'État, produit et enjeu des rapports entre espaces sociaux*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2014, nr 201–202, s. 25 (łum. PS).</footnote>

<footnote n="37">³⁷ P. Bourdieu, R. Christin, *La construction du marché. Le champ administratif et la production de la «politique du logement»*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 81–82, 1990, nr 1, s. 65–85.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ L. Boltanski, *L'espace positionnel. Multiplicité des positions institutionnelles et habitus de classe*, „Revue française de sociologie” 14, 1973, nr 1, s. 3–26.</footnote>
sami ją komentowali. Ograniczenie się do stanowisk zajmowanych przez uczestników debaty uniemożliwia zrozumienie logiki społecznej pozwalającej wyjaśnić te stanowiska. Aby zrozumieć, w jaki sposób ‘polityka historyczna’ stała się „politycznie legitymizowanym sposobem regulacji stosunków między polami”<fnref n="36" />, proponuję interpretację dyskusji, jaką wywołała, zainspirowaną socjologią pól<fnref n="37" />, która umożliwia odtworzenie stosunków sił w przestrzeni sporu o definicję tej interwencji. Analizą prozopograficzną objąłem 32 osoby ze względu na ich częste wypowiedzi oraz cytowania przez innych uczestników dyskusji, a także opowiadanie się „za” lub „przeciw” polityce historycznej w latach 2006–2010. Chcę w ten sposób precyzyjniej opisać profile propagatorów oraz krytyków ‘polityki historycznej’, ale także, dostrzegając występowanie korelacji między pozycjami a poglądami, zrozumieć, co decyduje o tym, iż uczestnicy debaty zajmują określone stanowiska w omawianym sporze. Tego rodzaju analiza pozwala ustalić, jaka podskórna logika społeczna stoi za tą debatą, choć pozostaje niewidoczna, gdy bierze się pod uwagę wyłącznie stanowiska zajmowane przez uczestników.

Głównych uczestników debaty zidentyfikowałem na podstawie korpusu składającego się z ok. 60 artykułów, jakie ukazały się w dwóch głównych polskich dziennikach – „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. Korpus ten został wzbogacony o kilka dyskusji opublikowanych w czasopismach specjalistycznych. Nie jest z pewnością kompletny, ale wybrałem osoby, co do których wydaje się, że zajmowały najbardziej centralną pozycję. Nie było ich wiele, ale to właśnie one zadecydowały o kształcie debaty o ‘polityce historycznej’, jaka rozgorzała ok. 2005 r. Jak już wspomniałem, próba obejmuje 32 osoby (18 zwolenników polityki historycznej, 14 przeciwników). Dodajmy, że niuanse stanowisk zajmowanych przez poszczególne osoby – które mogą twierdzić, że są za ‘polityką historyczną’ lub przeciw niej, używając różnych argumentów – interesują nas tutaj w mniejszym stopniu niż logika społeczna i polityczna sprawiająca, że dana osoba sytuuje się po jednej ze stron. Biografie społeczne i polityczne uczestników odtworzyłem na podstawie różnych źródeł, stron internetowych instytucji oraz słowników biograficznych. W tabeli 31 zebrano cechy charakterystyczne obu grup. Pełną listę osób oraz ich cech charakterystycznych zawierają tabele 32 i 33.

Obie grupy charakteryzują się wielopozycyjnością<fnref n="38" />. Większość z nich znajduje się na przecięciu kilku pól lub przestrzeni społecznych: pola akademickiego, pola politycznego, pola biurokratycznego, pola dziennikarskiego (publicystyki) oraz instytucji zajmujących się upamiętnianiem (IPN i muzea). Do pola akademickiego przynależą osoby pracujące jako wykładowcy lub badacze

<footnote n="36">³⁶ V. Dubois, *L'action de l'État, produit et enjeu des rapports entre espaces sociaux*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2014, nr 201–202, s. 25 (łum. PS).</footnote>

<footnote n="37">³⁷ P. Bourdieu, R. Christin, *La construction du marché. Le champ administratif et la production de la «politique du logement»*, „Actes de la recherche en sciences sociales” 81–82, 1990, nr 1, s. 65–85.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ L. Boltanski, *L'espace positionnel. Multiplicité des positions institutionnelles et habitus de classe*, „Revue française de sociologie” 14, 1973, nr 1, s. 3–26.</footnote>
na uniwersytetach lub w PAN; do pola politycznego – parlamentarzyści, doradcy polityczni oraz członkowie i osoby otwarcie wspierające jakąś organizację partytyną; do pola biurokratycznego – osoby sprawujące funkcje kierownicze w administracji, zazwyczaj w którymś z ministerstw. Wszyscy są również publicystami, ogrywają więc rolę opiniotwórczą na polu dziennikarskim. Wreszcie wiele osób sprawuje funkcje kierownicze w muzeach lub pracuje jako historycy w IPN, a te dwa rodzaje instytucji mają za zadanie wdrażać ‘politykę historyczną’.

<table><caption>Tabela 31. Zestawienie cech charakterystycznych uczestników debaty o ‘polityce historycznej’</caption><thead><tr><td>Obszar działania</td><td>Propagatorzy polityki historycznej (l= 18)</td><td>Krytycy polityki historycznej (l = 14)</td></tr></thead><tbody><tr><td>Pole akademickie</td><td>Bardziej drugorzędne pozycje (mniej profesorów i doktorów habilitowanych)</td><td>Pozycje centralne (więcej profesorów i doktorów habilitowanych)</td></tr><tr><td>Pole polityczne</td><td>PiS, wielu parlamentarzystów (5)</td><td>Opozycjoniści (KOR, „Solidarność”), niewielu parlamentarzystów (2)</td></tr><tr><td>Publicystyka</td><td>Publikacje w prasie konserwatywnej („Rzeczpospolita”, „Gość Niedzielny”) i o profilu nacjonalistycznym („Nasz Dziennik”, „Gazeta Polska”)</td><td>Publikacje w prasie o charakterze liberalnym („Gazeta Wyborcza”, „Tygodnik Powszechny”)</td></tr><tr><td>Pole biurokratyczne</td><td>Kilku ekspertów i wysokich rangą urzędników (6), Ministerstwo Kultury</td><td>brak</td></tr><tr><td>Instytucje zajmujące się upamiętnianiem</td><td>IPN (4), Muzeum Powstania Warszawskiego i Muzeum Historii Polski (11)</td><td>IPN (1)</td></tr></tbody></table>

Większość uczestników debaty była wówczas zatrudniona na uniwersytetach i aktywnie uczestniczyła w publicznych dyskusjach odnoszących się do kwestii historycznych. Wielu z nich zajmowało również pewną pozycję na polu politycznym. Stopień bliskości wobec niego był jednak zróżnicowany w każdej z grup. Po stronie przeciwników częściej chodziło o dawne zaangażowanie polityczne, z okresu PRL oraz przemian demokratycznych. Do grupy tej przynależało wielu intelektualistów, którzy na początku byli związani z PZPR, a następnie, po wystąpieniu lub usunięciu z partii, aktywnie współorganizowali opozycję wobec reżimu w KOR lub „Solidarności”. Choć niektórzy z nich byli krótko parlamentarzystami po 1989 r. (Michnik, Lipski), ich udział w życiu politycznym przybrał później inne, bardziej intelektualne formy. Zupełnie inaczej wygląda to w przypadku propagatorów ‘polityki historycznej’, którzy dużo częściej byli parlamentarzystami (5 na 18, do których należy dodać tych bez powodzenia kandydujących do parlamentu), a dwóch z nich nawet ministrami (Legutko, Ujazdowski).
na uniwersytetach lub w PAN; do pola politycznego – parlamentarzyści, doradcy polityczni oraz członkowie i osoby otwarcie wspierające jakąś organizację partytyną; do pola biurokratycznego – osoby sprawujące funkcje kierownicze w administracji, zazwyczaj w którymś z ministerstw. Wszyscy są również publicystami, ogrywają więc rolę opiniotwórczą na polu dziennikarskim. Wreszcie wiele osób sprawuje funkcje kierownicze w muzeach lub pracuje jako historycy w IPN, a te dwa rodzaje instytucji mają za zadanie wdrażać ‘politykę historyczną’.

<table><caption>Tabela 31. Zestawienie cech charakterystycznych uczestników debaty o ‘polityce historycznej’</caption><thead><tr><td>Obszar działania</td><td>Propagatorzy polityki historycznej (l= 18)</td><td>Krytycy polityki historycznej (l = 14)</td></tr></thead><tbody><tr><td>Pole akademickie</td><td>Bardziej drugorzędne pozycje (mniej profesorów i doktorów habilitowanych)</td><td>Pozycje centralne (więcej profesorów i doktorów habilitowanych)</td></tr><tr><td>Pole polityczne</td><td>PiS, wielu parlamentarzystów (5)</td><td>Opozycjoniści (KOR, „Solidarność”), niewielu parlamentarzystów (2)</td></tr><tr><td>Publicystyka</td><td>Publikacje w prasie konserwatywnej („Rzeczpospolita”, „Gość Niedzielny”) i o profilu nacjonalistycznym („Nasz Dziennik”, „Gazeta Polska”)</td><td>Publikacje w prasie o charakterze liberalnym („Gazeta Wyborcza”, „Tygodnik Powszechny”)</td></tr><tr><td>Pole biurokratyczne</td><td>Kilku ekspertów i wysokich rangą urzędników (6), Ministerstwo Kultury</td><td>brak</td></tr><tr><td>Instytucje zajmujące się upamiętnianiem</td><td>IPN (4), Muzeum Powstania Warszawskiego i Muzeum Historii Polski (11)</td><td>IPN (1)</td></tr></tbody></table>

Większość uczestników debaty była wówczas zatrudniona na uniwersytetach i aktywnie uczestniczyła w publicznych dyskusjach odnoszących się do kwestii historycznych. Wielu z nich zajmowało również pewną pozycję na polu politycznym. Stopień bliskości wobec niego był jednak zróżnicowany w każdej z grup. Po stronie przeciwników częściej chodziło o dawne zaangażowanie polityczne, z okresu PRL oraz przemian demokratycznych. Do grupy tej przynależało wielu intelektualistów, którzy na początku byli związani z PZPR, a następnie, po wystąpieniu lub usunięciu z partii, aktywnie współorganizowali opozycję wobec reżimu w KOR lub „Solidarności”. Choć niektórzy z nich byli krótko parlamentarzystami po 1989 r. (Michnik, Lipski), ich udział w życiu politycznym przybrał później inne, bardziej intelektualne formy. Zupełnie inaczej wygląda to w przypadku propagatorów ‘polityki historycznej’, którzy dużo częściej byli parlamentarzystami (5 na 18, do których należy dodać tych bez powodzenia kandydujących do parlamentu), a dwóch z nich nawet ministrami (Legutko, Ujazdowski).
<table><caption>Tabela 32. Wielopozycyjność propagatorów ‘polityki historycznej’</caption><thead><tr><th>Nazwisko</th><th>Rok uro- dzenia</th><th>Wykształ- cenie</th><th>Pole aka- demickie<fnref n="39" /></th><th>Pole dziennikarskie</th><th>Pole biurokratyczne</th><th>Pole polityczne</th><th>Muzea</th><th>IPN</th><th>Ogółem liczba pozycji</th></tr></thead><tbody><tr><td>Andrzej Nowak</td><td>1950</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (UJ i IH PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej i nacjonalistycznej), red. naczelnny dwumiesięcznika „Arcana”</td><td></td><td>„Solidarność”, związany z PiS</td><td>członek Rady MHP</td><td></td><td>4</td></tr><tr><td>Bronisław Wildstein</td><td>1962</td><td>filologia (mgr)</td><td></td><td>dziennikarz, były dyrektor TYP</td><td></td><td>KOR, „Solidarność”</td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Łukasz Michalski</td><td>1971</td><td>historia (dr)</td><td>wykładow- ca (UW)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej)</td><td>rzeczoznawca MEN</td><td></td><td>współautor koncepcji MPW</td><td>kierownik sekcji edukacji BEP</td><td>5</td></tr><tr><td>Jan Oldakowski</td><td>1972</td><td>filologia (mgr)</td><td></td><td>były dziennikarz konserwatywnego czasopisma „Nowe Państwo”</td><td>dyr. departamentu w MK, a następnie szef gabinetu mini- stra (2000–2001)</td><td>dwukrotnie poseł (PiS, następnie PJN) (2005–2011)</td><td>dyr. MPW</td><td></td><td>4</td></tr><tr><td>Jan Żaryn</td><td>1958</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (UKSW)</td><td>publicysta (prasy konserwatywnej i nacjonalistycznej), red. naczelnny mie- sięcznika „w Sieci Historii”</td><td></td><td>„Solidarność”, związany z PiS, dwukrotnie kandy- dował w wyborach parlamentarnych, senator (PiS) w la- tach 2015–2019</td><td></td><td>BEP (dyr. w latach 2006–2009)</td><td>4</td></tr></tbody></table>

<footnote n="39">³⁹ W tej tabeli oraz następnej przedstawiono stanowiska akademickie zajmowane w 2010 r.</footnote>
<table><caption>Tabela 32. Wielopozycyjność propagatorów ‘polityki historycznej’</caption><thead><tr><th>Nazwisko</th><th>Rok uro- dzenia</th><th>Wykształ- cenie</th><th>Pole aka- demickie<fnref n="39" /></th><th>Pole dziennikarskie</th><th>Pole biurokratyczne</th><th>Pole polityczne</th><th>Muzea</th><th>IPN</th><th>Ogółem liczba pozycji</th></tr></thead><tbody><tr><td>Andrzej Nowak</td><td>1950</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (UJ i IH PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej i nacjonalistycznej), red. naczelnny dwumiesięcznika „Arcana”</td><td></td><td>„Solidarność”, związany z PiS</td><td>członek Rady MHP</td><td></td><td>4</td></tr><tr><td>Bronisław Wildstein</td><td>1962</td><td>filologia (mgr)</td><td></td><td>dziennikarz, były dyrektor TYP</td><td></td><td>KOR, „Solidarność”</td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Łukasz Michalski</td><td>1971</td><td>historia (dr)</td><td>wykładow- ca (UW)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej)</td><td>rzeczoznawca MEN</td><td></td><td>współautor koncepcji MPW</td><td>kierownik sekcji edukacji BEP</td><td>5</td></tr><tr><td>Jan Oldakowski</td><td>1972</td><td>filologia (mgr)</td><td></td><td>były dziennikarz konserwatywnego czasopisma „Nowe Państwo”</td><td>dyr. departamentu w MK, a następnie szef gabinetu mini- stra (2000–2001)</td><td>dwukrotnie poseł (PiS, następnie PJN) (2005–2011)</td><td>dyr. MPW</td><td></td><td>4</td></tr><tr><td>Jan Żaryn</td><td>1958</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (UKSW)</td><td>publicysta (prasy konserwatywnej i nacjonalistycznej), red. naczelnny mie- sięcznika „w Sieci Historii”</td><td></td><td>„Solidarność”, związany z PiS, dwukrotnie kandy- dował w wyborach parlamentarnych, senator (PiS) w la- tach 2015–2019</td><td></td><td>BEP (dyr. w latach 2006–2009)</td><td>4</td></tr></tbody></table>

<footnote n="39">³⁹ W tej tabeli oraz następnej przedstawiono stanowiska akademickie zajmowane w 2010 r.</footnote>
<table><thead><tr><th>Nazwisko</th><th>Rok urozenia</th><th>Wykształcenie</th><th>Pole akademickie</th><th>Pole dziennikarskie</th><th>Pole biurokratyczne</th><th>Pole polityczne</th><th>Muzea</th><th>IPN</th><th>Ogółem liczba pozycji</th></tr></thead><tbody><tr><td>Janusz Kurtyka</td><td>1960</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (IH PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej)</td><td></td><td>„Solidarność”, działacz kilku partii chadeckich w latach 90. (raz kandydował w wyborach parlamenternych)</td><td>członek Rady MHP</td><td>IPN (prezes w latach 2005–2010)</td><td>5</td></tr><tr><td>Kazimierz Michał Ujazdowski</td><td>1964</td><td>prawo (dr)</td><td></td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej i nacjonalistycznej)</td><td></td><td>Partia Konserwatywna, PiS, poseł (1991–1993, 1997–2014), miniester kultury i dziezictwa narodowego (2000–2001, 2005–2007)</td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Paweł Kowal</td><td>1975</td><td>politologia (dr)</td><td>były asystent (PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej i nacjonalistycznej)</td><td>dyr. departamentu w KPRM, a następnie w MK (1998–2001)</td><td>PiS, PJN (prezes partii, 2011–2013), poseł (2005–2007), eurodeputowany (2009–2014)</td><td>współautor koncepcji MPW</td><td></td><td>5</td></tr><tr><td>Paweł Skibiński</td><td>1973</td><td>historia (dr)</td><td>adiunkt (UW)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej i nacjonalistycznej)</td><td></td><td></td><td>wicedyr. MHP, dyr. Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego</td><td></td><td>3</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><td>Nazwisko</td><td>Rok urozenia</td><td>Wykształcenie</td><td>Pole akademickie</td><td>Pole dziennikarskie</td><td>Pole biurokratyczne</td><td>Pole polityczne</td><td>Muzea</td><td>IPN</td><td>Ogółem liczba pozycji</td></tr></thead><tbody><tr><td>Janusz Kurtyka</td><td>1960</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (IH PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej)</td><td></td><td>„Solidarność”, działacz kilku partii chadeckich w latach 90. (raz kandydował w wyborach parlamennarznych)</td><td>członek Rady MHP</td><td>IPN (prezes w latach 2005–2010)</td><td>5</td></tr><tr><td>Kazimierz Michał Ujazdowski</td><td>1964</td><td>prawo (dr)</td><td></td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej i nacjonalistycznej)</td><td></td><td>Partia Konserwatywna, PiS, posel (1991–1993, 1997–2014), miniester kultury i dzie-dzictwa narodowego (2000–2001, 2005–2007)</td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Paweł Kowal</td><td>1975</td><td>politologia (dr)</td><td>były asystent (PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej i nacjonalistycznej)</td><td>dyr. departamentu w KPRM, a następnie w MK (1998–2001)</td><td>PiS, PJN (prezes partii, 2011–2013), posel (2005–2007), eurodeputowany (2009–2014)</td><td>współautor koncepcji MPW</td><td></td><td>5</td></tr><tr><td>Paweł Skibiński</td><td>1973</td><td>historia (dr)</td><td>adiunkt (UW)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej i nacjonalistycznej)</td><td></td><td></td><td>wicedyr. MHP, dyr. Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego</td><td></td><td>3</td></tr></tbody></table>
<table><tr><td>Ryszard Legutko</td><td>1949</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>wykladowca (UJ)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej)</td><td></td><td>PIŚ, posel (2005–2007), minister edukacji (2007), eurodeputowany (od 2009)</td><td>członek Rady MHP</td><td>4</td></tr><tr><td>Wojciech Roszkowski</td><td>1947</td><td>ekonomia i historia (dr hab.)</td><td>prof. (ISP PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej)</td><td>ekspert MK</td><td>PPN, PIŚ, eurodeputowany (2004–2009)</td><td></td><td>4</td></tr><tr><td>Zdzisław Krasno-dębski</td><td>1953</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (UW, UKSW)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej), prowadzący program w TVP Kultura</td><td></td><td>eurodeputowany (PIŚ) od 2009</td><td>wicedyr. MPW (od 2004)</td><td>3</td></tr><tr><td>Dariusz Gawin</td><td>1964</td><td>filozofia (dr)</td><td>adiunkt (IFiS PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej), prowadzący program w TVP Kultura</td><td></td><td></td><td>członek Rady MPW</td><td>3</td></tr><tr><td>Dariusz Karłowicz</td><td>1964</td><td>filozofia (dr)</td><td>wykladowca (UW)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej), prowadzący program w TVP Kultura</td><td></td><td></td><td>członek Rady MPW</td><td>3</td></tr><tr><td>Marek Cichocki</td><td>1966</td><td>filozofia (dr)</td><td>adiunkt (UW), dyrektor programowy w Kolegium Eu ropejskim (Natolin)</td><td>prowadzący program w TVP Kultura</td><td></td><td>poradca prezydenta Lecha Kaczyńskiego</td><td></td><td>3</td></tr></table>
<table><tr><td>Ryszard Legutko</td><td>1949</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>wykladowca (UJ)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej)</td><td></td><td>PIŚ, posel (2005–2007), minister edukacji (2007), eurodeputowany (od 2009)</td><td>członek Rady MHP</td><td>4</td></tr><tr><td>Wojciech Roszkowski</td><td>1947</td><td>ekonomia i historia (dr hab.)</td><td>prof. (ISP PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej)</td><td>ekspert MK</td><td>PPN, PIŚ, eurodeputowany (2004–2009)</td><td></td><td>4</td></tr><tr><td>Zdzisław Krasno-dębski</td><td>1953</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (UW, UKSW)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej), prowadzący program w TVP Kultura</td><td></td><td>eurodeputowany (PIŚ) od 2009</td><td>wicedyr. MPW (od 2004)</td><td>3</td></tr><tr><td>Dariusz Gawin</td><td>1964</td><td>filozofia (dr)</td><td>adiunkt (IFiS PAN)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej), prowadzący program w TVP Kultura</td><td></td><td></td><td>członek Rady MPW</td><td>3</td></tr><tr><td>Dariusz Karłowicz</td><td>1964</td><td>filozofia (dr)</td><td>wykladowca (UW)</td><td>publicysta (w prasie konserwatywnej), prowadzący program w TVP Kultura</td><td></td><td></td><td>członek Rady MPW</td><td>3</td></tr><tr><td>Marek Cichocki</td><td>1966</td><td>filozofia (dr)</td><td>adiunkt (UW), dyrektor programowy w Kolegium Eu ropejskim (Natolin)</td><td>prowadzący program w TVP Kultura</td><td></td><td>poradca prezydenta Lecha Kaczyńskiego</td><td></td><td>3</td></tr></table>
<table><thead><tr><th>Nazwisko</th><th>Rok uro- dzenia</th><th>Wykształ- cenie</th><th>Pole ak- demickie</th><th>Pole dziennikarskie</th><th>Pole biurokratyczne</th><th>Pole polityczne</th><th>Muzea</th><th>IPN</th><th>Ogółem liczba pozycji</th></tr></thead><tbody><tr><td>Robert Kostro</td><td>1967</td><td>historia (mgr)</td><td>wykladow- ca (SGH)</td><td>publicysta (w pra- sie konserwatyw- nej)</td><td>dyr. departamentu w KPRM (1997– 2000), a następ- nie szef gabinetu ministra kultury (2000–2001)</td><td>Ruch Młodej Polski</td><td>dyr. MHP</td><td></td><td>5</td></tr><tr><td>Tomasz Merta</td><td>1965</td><td>filozofia (dr)</td><td>asystent (UW)</td><td>publicysta (w pra- sie konserwatyw- nej)</td><td>doradca ministra kultury (2000– 2001), sprawował wiele funkcji w MK (2005–2010)</td><td>związany z PiS</td><td>członek Rady MPW</td><td></td><td>5</td></tr><tr><td>Antoni Dudek</td><td>1966</td><td>politologia (dr hab.)</td><td>prof. (UJ)</td><td>publicysta (w pra- sie konserwatyw- nej), prowadzący program w TVP Historia</td><td></td><td></td><td></td><td>naczelnik Wydziału Badań Nauko- wych BEP, doradca prezesa Kurtyki, członek Rady IPN</td><td>3</td></tr><tr><td>Ogółem liczba pozycji</td><td></td><td></td><td>15</td><td>18</td><td>6</td><td>13</td><td>11</td><td>4</td><td></td></tr></tbody></table>