badaniom wcześniej były bowiem złożone niemal wyłącznie z mężczyzn, wynika głównie z obecności w niej wielu nauczycieli: tylko cztery z tych kobiet to akademiczki.

Przeprowadzona w ten sposób analiza skupia się na dwóch osiach, które odpowiadają niemal 50% całkowitej wariancji. Na pierwszą oś (27,7% całkowitej wariancji) składają się zmienne związane z zawodem, które są w tym przypadku bardzo istotne. Po lewej stronie wykresu znajdują się nauczyciele (udział 18,8%), po prawej świat akademicki (PAN – udział 7,6% oraz uniwersytet – 7,7%). Temu przeciwstawieniu towarzyszy opozycja między historykami akademickimi (udział 13,7%) po stronie bieguna akademickiego, a nieakademickimi (udział 18,2%) po stronie bieguna nauczycielskiego. Pierwsza oś ukazuje również opozycję między dwiema kategoriami zawodowymi najliczniejszymi w badanej populacji, w której znajduje się 23 historyków akademickich i 19 nieakademickich (w tym 17 nauczycieli). Wobec tego pierwsza oś skonstruowana jest również wokół opozycji między najwyższym dyplomem (habilitacją, udział 13,2%) a najniższym (magisterium, udział 13,6%).

W ramach drugiej osi wielorakiej analizy korespondencji (21,2% całkowitej wariancji) dokonano rozróżnienia wśród nie-akademików na nauczycieli oraz historyków nieakademickich. Istotnie znaczenie mają tu kategorie „WIH” (udział 35,3%) oraz „nauczyciel” (udział 11%). Kategorie dotyczące dyplomu nie odgrywają na tej osi niemal żadnej roli (udział w sumie 0,4%). Natomiast kategorie „historyk nieakademicki” (udział 37,5%) oraz „nie-akademik” (udział 10,3%) w znacznym stopniu tę oś współtworzą.

W sumie odwzorowanie zmiennych głównych i dodatkowych (zob. wykres 2) ukazuje dwie zasady opozycji w ramach badanej populacji. Między naukowcami a profanami w pierwszej osi, a wśród profanów między biegunem nauczycielskim a biegunem tworzącym oficjalną historię, który uosabiają WIH, MOiW oraz PZPR w drugiej osi. Odwzorowanie dodatkowych zmiennych odnoszących się do zajmowanych stanowisk ukazuje punkt „PZPR” usytuowany bliżej bieguna twórczości oficjalnej oraz punkt „«Solidarność»” bliżej bieguna nauczycielskiego. Pierwszej osi wykresu, gdzie występuje opozycja między profanami a naukowcami, nie da się jednak sprowadzić do opozycji między heteronomią a autonomią świata naukowego. Biegun, na którym jest wytwarzana historia naukowa, jawi się jako podzielony między punkty „«Solidarność»” oraz „PZPR”. W istocie historycy akademiccy, zajmujący zbliżone pozycje w akademii, przyjmowali sprzeczne stanowiska, niektórzy opowiedzieli się za „Solidarnością”, inni za PZPR: na biegunie, na którym wytwarzana była historia naukowa, znalazły się akademicy opowiadający się za „Solidarnością” (Marian Marek Drozdowski, Bronisław Geremek, Aleksander Gieysztor, Jerzy Holzer, Henryk Samsonowicz), wszyscy pracowali w IH PAN lub na UW, ale także ci opowiadający się za PZPR: Marian Wojciechowski (UMK), Jerzy Dowiat, Stefan Kieniewicz i Janusz Żarnowski (IH PAN), Halina Donath, Edmund Makowski, Eugeniusz Rudziński (IKS PAN).
<table><caption>Tabela 21. Stanowiska zajmowane w debacie dotyczącej Propozycji „Solidarności” w zależności od statusu zawodowego</caption><thead><tr><th rowspan="2">Status</th><th colspan="2">Stanowiska</th><th rowspan="2">Ogółem</th></tr><tr><th>PZPR</th><th>„Solidarność”</th></tr></thead><tbody><tr><td>historyk akademicki</td><td>8</td><td>15</td><td>23</td></tr><tr><td>historyk nieakademicki</td><td>13</td><td>0</td><td>13</td></tr><tr><td>akademik niebędący historykiem</td><td>5</td><td>5</td><td>10</td></tr><tr><td>nie-akademik</td><td>3</td><td>16</td><td>19</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>29</td><td>36</td><td>65</td></tr></tbody></table>

Z punktu widzenia zajmowanych stanowisk świat akademicki wygląda na dużo bardziej podzielony, na zwolenników „Solidarności” i PZPR, niż świat profanów. Oni opowiadali się zdecydowanie po jednej ze stron: nie-akademicy (głównie nauczyciele) za „Solidarnością”, a historycy nieakademiccy, pracujący w partyjnych lub wojskowych instytutach badawczych – po stronie PZPR. Ten podział świata akademickiego można interpretować jako wyraz jego względnej autonomii w tym sensie, że nie opowiadał się on tak jednoznacznie po jednej ze stron jak profani. Był podzielony między dwa rodzaje napięć heteronomicznych, charakterystycznych dla specyficznego kontekstu lat 80. XX w.: przymus ze strony upartyjnionego państwa, które nadal rościło sobie prawo do decydowania, jak wyglądała historia, oraz nacisk wynikający z domagania się „niezafałszowanej historii” przez „Solidarność”. Status historyka akademickiego, to znaczy eksperta w dziedzinie historii, pozwalał opowiedzieć się po stronie obu tych rodzajów ograniczeń i zająć stanowisko albo za utrzymaniem jakiejś formy historii oficjalnej, albo odnowy historiografii, której chciałaby dokonać „Solidarność”.

Przedstawiona tu analiza pola historii na początku lat 80. XX w. nie jest oczywiście wyczerpująca. Biorąc pod uwagę, w jaki sposób została przeprowadzona, odnosi się głównie do stanowisk zajmowanych wobec Propozycji „Solidarności”. Ta dyskusja stanowiła jednak ilustrację sięgającej głębiej konfrontacji, w której stawką była akceptacja lub odrzucenie koncepcji daleko idącej rewizji historiograficznej zaproponowanej przez stronę opozycyjną. Aby zrozumieć, z jakiego powodu niektórzy badani opowiadali się po stronie status quo lub zmiany historiograficznej, należałoby dokładnie przeanalizować biografie poszczególnych osób. Choć wieloraka analiza korespondencji nie pozwala tego uwidocznić, historycy, którzy opowiedzieli się za „Solidarnością”, różnili się od tych popierających PZPR pod względem dynamiki swoich karier.

Historycy akademiccy i najbardziej zaangażowani po stronie „Solidarności” oraz opozycji intelektualnej, jak Bronisław Geremek, Jerzy Holzer i Krystyna Kersten, którzy wszyscy wystąpili z PZPR, charakteryzują się bardzo podobnymi biografiami: urodzili się na początku lat 30. XX w., uzyskali doktorat na początku lat 60., a habilitację ok. 10 lat później, a więc w chwili, gdy zaczęli się
<table><caption>Tabela 21. Stanowiska zajmowane w debacie dotyczącej Propozycji „Solidarności” w zależności od statusu zawodowego</caption><thead><tr><th rowspan="2">Status</th><th colspan="2">Stanowiska</th><th rowspan="2">Ogółem</th></tr><tr><th>PZPR</th><th>„Solidarność”</th></tr></thead><tbody><tr><td>historyk akademicki</td><td>8</td><td>15</td><td>23</td></tr><tr><td>historyk nieakademicki</td><td>13</td><td>0</td><td>13</td></tr><tr><td>akademik niebędący historykiem</td><td>5</td><td>5</td><td>10</td></tr><tr><td>nie-akademik</td><td>3</td><td>16</td><td>19</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>29</td><td>36</td><td>65</td></tr></tbody></table>

Z punktu widzenia zajmowanych stanowisk świat akademicki wygląda na dużo bardziej podzielony, na zwolenników „Solidarności” i PZPR, niż świat profanów. Oni opowiadali się zdecydowanie po jednej ze stron: nie-akademicy (głównie nauczyciele) za „Solidarnością”, a historycy nieakademiccy, pracujący w partyjnych lub wojskowych instytutach badawczych – po stronie PZPR. Ten podział świata akademickiego można interpretować jako wyraz jego względnej autonomii w tym sensie, że nie opowiadał się on tak jednoznacznie po jednej ze stron jak profani. Był podzielony między dwa rodzaje napięć heteronomicznych, charakterystycznych dla specyficznego kontekstu lat 80. XX w.: przymus ze strony upartyjnionego państwa, które nadal rościło sobie prawo do decydowania, jak wyglądała historia, oraz nacisk wynikający z domagania się „niezafałszowanej historii” przez „Solidarność”. Status historyka akademickiego, to znaczy eksperta w dziedzinie historii, pozwalał opowiedzieć się po stronie obu tych rodzajów ograniczeń i zająć stanowisko albo za utrzymaniem jakiejś formy historii oficjalnej, albo odnowy historiografii, której chciałaby dokonać „Solidarność”.

Przedstawiona tu analiza pola historii na początku lat 80. XX w. nie jest oczywiście wyczerpująca. Biorąc pod uwagę, w jaki sposób została przeprowadzona, odnosi się głównie do stanowisk zajmowanych wobec Propozycji „Solidarności”. Ta dyskusja stanowiła jednak ilustrację sięgającej głębiej konfrontacji, w której stawką była akceptacja lub odrzucenie koncepcji daleko idącej rewizji historiograficznej zaproponowanej przez stronę opozycyjną. Aby zrozumieć, z jakiego powodu niektórzy badani opowiadali się po stronie status quo lub zmiany historiograficznej, należałoby dokładnie przeanalizować biografie poszczególnych osób. Choć wieloraka analiza korespondencji nie pozwala tego uwidocznić, historycy, którzy opowiedzieli się za „Solidarnością”, różnili się od tych popierających PZPR pod względem dynamiki swoich karier.

Historycy akademiccy i najbardziej zaangażowani po stronie „Solidarności” oraz opozycji intelektualnej, jak Bronisław Geremek, Jerzy Holzer i Krystyna Kersten, którzy wszyscy wystąpili z PZPR, charakteryzują się bardzo podobnymi biografiami: urodzili się na początku lat 30. XX w., uzyskali doktorat na początku lat 60., a habilitację ok. 10 lat później, a więc w chwili, gdy zaczęli się
<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>Wykres 2. Przestrzeń uczestników debaty na temat Propozycji „Solidarności”, opracowana metodą WAK prostą z odwzorowaniem kategorii aktywnych i pasywnych</figcaption></figure>

Legenda: kwadraty odpowiadają kategoriom aktywnym (wielkość proporcjonalna do wkładu do konstrukcji osi), a trójkąty – kategoriom pasywnym.

już dystansować od PZPR i stopniowo dołączać do opozycji. Zahamowało to rozwój ich karier: Geremek był internowany i aresztowany, a także uniemożliwiano mu wyjazd za granicę, prace Kersten i Holzera regularnie cenzurowano, aż w końcu zdecydowali się na publikację w „drugim obiegu”. Na profesurę musieli zaś czekać niemal do zmiany ustroju: Geremek otrzymał ją w 1989 r., Kersten i Holzer w 1990 r.
<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Wykres 2. Przestrzeń uczestników debaty na temat Propozycji „Solidarności”, opracowana metodą WAK prostą z odwzorowaniem kategorii aktywnych i pasywnych</figcaption></figure>

Legenda: kwadraty odpowiadają kategoriom aktywnym (wielkość proporcjonalna do wkładu do konstrukcji osi), a trójkąty – kategoriom pasywnym.

już dystansować od PZPR i stopniowo dołączać do opozycji. Zahamowało to rozwój ich karier: Geremek był internowany i aresztowany, a także uniemożliwiano mu wyjazd za granicę, prace Kersten i Holzera regularnie cenzurowano, aż w końcu zdecydowali się na publikację w „drugim obiegu”. Na profesurę musieli zaś czekać niemal do zmiany ustroju: Geremek otrzymał ją w 1989 r., Kersten i Holzer w 1990 r.
W grupie historyków akademickich dynamika karier zwolenników PZPR i „Solidarności” przebiegała zatem różnie. Po jednej stronie znalazli się historycy starsi i bardziej utytułowani, na co mogła mieć wpływ wierność partii, po drugiej zaś historycy nieco młodsi, będący wówczas u progu kariery akademickiej lub w początkowych jej stadiach. Polityczna walka o historię prowadzona przez opozycjonistów wobec reżimu PRL miała więc reperkusje na polu historii, gdzie przekładała się na konflikt między akademikami o ugruntowanej pozycji, broniącymi *status quo*, a zwolennikami odnowy historiograficznej w dziedzinie historii najnowszej.

### 3. Wpływ „karnawału «Solidarności»” na rozwój historiografii naukowej

„Karnawał «Solidarności””, który oznaczał nie tyle radykalne zerwanie, ile bardziej podskórną ewolucję, wywarł również wpływ na twórczość naukową w dziedzinie historii najnowszej. Rozumiem ją tutaj szeroko, jako prace, które ukazały się w latach 80. zarówno w wydawnictwach oficjalnych, jak i w „dru-gim obiegu” oraz na emigracji.

#### Publikacje historyczne z lat 80.

Od 1952 r. *Bibliografia historii polskiej* obejmuje swoim zasięgiem niezwykle szeroki zakres publikacji dotyczących historii Polski, od starożytności po czasy współczesne. Cała bibliografia za lata 1980–2011 jest dostępna on-line<fnref n="116" />. Obejmuje książki (monografie, prace, wydane źródła), ale także artykuły z czasopism naukowych i popularnonaukowych ukazujących się w Polsce i za granicą. Dla lat 80. odnotowuje również publikacje z „drugiego obiegu”. Stanowi ona niezwykle cenne narzędzie pozwalające, ogólnie rzecz biorąc, lepiej usytuować twórczość historiograficzną z lat 80. XX w. Pobranie wszystkich opisów bibliograficznych znalezionych przy pomocy haseł przedmiotowych „historia Polski 1939–1945” (21 034 wyników za okres 1978–2010) oraz „historia Polski 1945–1989” (25 178 wyników), zgromadzonych w dwóch bazach danych, pozwala na przeprowadzenie analizy ilościowej<fnref n="117" />.

Wykresy 3 i 4 ukazują, rok po roku, ewolucję liczby tytułów odnotowywanych przez *Bibliografię historii polskiej*, odpowiednio dla lat 1939–1945 oraz 1945–1989. Liczba tytułów sprzed 1980 r. jest bardzo niewielka, ponieważ opisy

<footnote n="116">¹¹⁶ https://bibliografia.ipn.gov.pl/</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ Bardzo dziękuję Étienne'owi Ollionowi, badaczowi z CNRS, dzięki któremu udało mi się pobrać opisy bibliograficzne i zapisać je w arkuszu kalkulacyjnym.</footnote>
W grupie historyków akademickich dynamika karier zwolenników PZPR i „Solidarności” przebiegała zatem różnie. Po jednej stronie znalazli się historycy starsi i bardziej utytułowani, na co mogła mieć wpływ wierność partii, po drugiej zaś historycy nieco młodsi, będący wówczas u progu kariery akademickiej lub w początkowych jej stadiach. Polityczna walka o historię prowadzona przez opozycjonistów wobec reżimu PRL miała więc reperkusje na polu historii, gdzie przekładała się na konflikt między akademikami o ugruntowanej pozycji, broniącymi *status quo*, a zwolennikami odnowy historiograficznej w dziedzinie historii najnowszej.

### 3. Wpływ „karnawału «Solidarności»” na rozwój historiografii naukowej

„Karnawał «Solidarności»”, który oznaczał nie tyle radykalne zerwanie, ile bardziej podskórną ewolucję, wywarł również wpływ na twórczość naukową w dziedzinie historii najnowszej. Rozumiem ją tutaj szeroko, jako prace, które ukazały się w latach 80. zarówno w wydawnictwach oficjalnych, jak i w „dru-gim obiegu” oraz na emigracji.

### Publikacje historyczne z lat 80.

Od 1952 r. *Bibliografia historii polskiej* obejmuje swoim zasięgiem niezwykle szeroki zakres publikacji dotyczących historii Polski, od starożytności po czasy współczesne. Cała bibliografia za lata 1980–2011 jest dostępna on-line<fnref n="116" />. Obejmuje książki (monografie, prace, wydane źródła), ale także artykuły z czasopism naukowych i popularnonaukowych ukazujących się w Polsce i za granicą. Dla lat 80. odnotowuje również publikacje z „drugiego obiegu”. Stanowi ona niezwykle cenne narzędzie pozwalające, ogólnie rzecz biorąc, lepiej usytuować twórczość historiograficzną z lat 80. XX w. Pobranie wszystkich opisów bibliograficznych znaleźćonych przy pomocy haseł przedmiotowych „historia Polski 1939–1945” (21 034 wyników za okres 1978–2010) oraz „historia Polski 1945–1989” (25 178 wyników), zgromadzonych w dwóch bazach danych, pozwala na przeprowadzenie analizy ilościowej<fnref n="117" />.

Wykresy 3 i 4 ukazują, rok po roku, ewolucję liczby tytułów odnotowywanych przez *Bibliografię historii polskiej*, odpowiednio dla lat 1939–1945 oraz 1945–1989. Liczba tytułów sprzed 1980 r. jest bardzo niewielka, ponieważ opisy

<footnote n="116">¹¹⁶ https://bibliografia.ipn.gov.pl/</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ Bardzo dziękuję Ёtienne'owi Ollionowi, badaczowi z CNRS, dzięki któremu udało mi się pobrać opisy bibliograficzne i zapisać je w arkuszu kalkulacyjnym.</footnote>
<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Wykres 4. Liczba książek o historii Polski w okresie 1945–1989 odnotowanych w *Bibliografii historii polskiej* (1978–2010)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_7.png" /></figure>

bibliograficzne dostępne on-line były systematycznie odnotowywane dopiero od tego roku. Przyrost liczby prac poświęconych II wojnie światowej jest daleki od linearności w okresie 1980–1989. Staje się bardziej wyraźny od połowy lat 90. XX w. W sumie w latach 1978–2010 opublikowano 8778 dzieł poświęconych historii Polski podczas II wojny światowej, z czego 2099 w latach 1980–1989. Jeśli chodzi o dzieła poświęcone Polsce Ludowej, lata 1980–1989 odznaczają się raczej spadkiem liczby odnotowywanych tytułów, w porównaniu z 1980 r.:
<figure><img src="image_7.png" /><figcaption>Wykres 4. Liczba książek o historii Polski w okresie 1945–1989 odnotowanych w *Bibliografii historii polskiej* (1978–2010)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_8.png" /></figure>

bibliograficzne dostępne on-line były systematycznie odnotowywane dopiero od tego roku. Przyrost liczby prac poświęconych II wojnie światowej jest daleki od linearności w okresie 1980–1989. Staje się bardziej wyraźny od połowy lat 90. XX w. W sumie w latach 1978–2010 opublikowano 8778 dzieł poświęconych historii Polski podczas II wojny światowej, z czego 2099 w latach 1980–1989. Jeśli chodzi o dzieła poświęcone Polsce Ludowej, lata 1980–1989 odznaczają się raczej spadkiem liczby odnotowywanych tytułów, w porównaniu z 1980 r.:
z 320 do 245 w latach 1980–1989, przy czym na 1988 r. przypada zaledwie 175 prac. Od połowy lat 90. nastąpiłronajwiększy przyrost: liczba książek poświęconych Polsce Ludowej wzrosła ponad dwukrotnie w latach 1995–2010. W tym przypadku odnotowano w sumie 8617 prac w okresie 1980–2010, z czego 2566 ukazało się w latach 1980–1989¹¹⁸.

Przegląd wydawnictw dominujących na rynku w dziedzinie historii najnowszej pozwala w pewnym stopniu wyrobić sobie zdanie na temat wagi poszczególnych rodzajów twórczości: prac naukowych, literatury popularnonaukowej, prac ukazujących się w obiegu oficjalnym bądź w „drugim obiegu” itd.

Jeśli chodzi o dzieła odnoszące się do okresu 1939–1945, z lektury *Bibliografii historii polskiej* wyłania się 20 wydawnictw, z których każde opublikowało w latach 1978–1989 więcej niż 10 książek (czyli ok. 1 książki rocznie). Wydały one 45% wszystkich prac przypadających na ten okres, czyli 1014 książek. Oficyny zajmujące pierwsze dziewięć miejsc (zob. tab. 22) opublikowały ponad jedną trzecią (35%) wszystkich tytułów<fnref n="119" />. Z wyjątkiem Instytutu Wydawniczego „Pax”, należącego do organizacji katolickiej o tej samej nazwie, były to wyłącznie oficyny państwowe. Znajduje to odbicie w rodzajach publikacji, ponieważ książki ukazujące się w przywołanym wydawnictwie często poświęcone były AK oraz historii polskich jednostek walczących na froncie zachodnim, u boku aliantów angielskich czy amerykańskich. Natomiast wydawnictwa oficjalne chętniej publikowały prace o partyzantce komunistycznej i walkach na froncie wschodnim. Odnosiło się to zwłaszcza do wydawnictwa partyjnego „Książka i Wiedza”. Wydawnictwo MON zajmowało zdecydowanie pierwsze miejsce na rynku, zdominowanym tematycznie przez historię wojskowości oraz oporu wobec niemieckiej okupacji. Z kolei Holokaust to temat rzadko podejmowany: wiele prac poświęconych nazistowskiemu systemowi obozów koncentracyjnych dotyczyło raczej losów polskich więźniów pochodzenia nieżydowskiego oraz jeńców wojennych. Ta batalistyczna historiografia charakteryzowała się wreszcie dużą liczbą dzieł napisanych przez świadków: kombatantów, osoby, które przeżyły obozy, dowódców wojskowych czy przywódców partii. Wiele z nich to pamiętniki, dzienniki czy świadectwa spisane w czasie wojny lub na podstawie wspomnień. Wydawnictwa publikujące literaturę („Czytelnik”, Wydawnictwo Literackie) były oczywiście wyraźnie obecne w tym sektorze. Książki będące rezultatem badań opartych na źródłach oryginalnych lub z drugiej ręki stanowiły raczej wyjątkę niż regułę. Specjalistyczne monografie pojawiały się obok podręczników oraz synteż przeznaczonych dla szerokiej publiczności, nawet jeśli chodzi o prace publikowane przez wydawnictwa naukowe (PWN). Obraz jest w tym przypadku podobny do tego uzyskanego odnośnie do autorów

<footnote n="118">¹¹⁸ Liczby te są w rzeczywistości niższe niż liczba tytułów zawarta w *Bibliografii historii polskiej*, ponieważ pominąłem w analizie opisy bibliograficzne, w których brakowało daty publikacji.</footnote>

<footnote n="119">¹¹⁹ Udział prac, w przypadku których wydawca nie został określony, wynosi 9% (1 = 193).</footnote>
z 320 do 245 w latach 1980–1989, przy czym na 1988 r. przypada zaledwie 175 prac. Od połowy lat 90. nastąpiłronajwiększy przyrost: liczba książek poświęconych Polsce Ludowej wzrosła ponad dwukrotnie w latach 1995–2010. W tym przypadku odnotowano w sumie 8617 prac w okresie 1980–2010, z czego 2566 ukazało się w latach 1980–1989¹¹⁸.

Przegląd wydawnictw dominujących na rynku w dziedzinie historii najnowszej pozwala w pewnym stopniu wyrobić sobie zdanie na temat wagi poszczególnych rodzajów twórczości: prac naukowych, literatury popularnonaukowej, prac ukazujących się w obiegu oficjalnym bądź w „drugim obiegu” itd.

Jeśli chodzi o dzieła odnoszące się do okresu 1939–1945, z lektury *Bibliografii historii polskiej* wyłania się 20 wydawnictw, z których każdy opublikowało w latach 1978–1989 więcej niż 10 książek (czyli ok. 1 książki rocznie). Wydały one 45% wszystkich prac przypadających na ten okres, czyli 1014 książek. Oficyny zajmujące pierwsze dziewięć miejsc (zob. tab. 22) opublikowały ponad jedną trzecią (35%) wszystkich tytułów<fnref n="119" />. Z wyjątkiem Instytutu Wydawniczego „Pax”, należącego do organizacji katolickiej o tej samej nazwie, były to wyłącznie oficyny państwowe. Znajduje to odbicie w rodzajach publikacji, ponieważ książki ukazujące się w przywołanym wydawnictwie często poświęcone były AK oraz historii polskich jednostek walczących na froncie zachodnim, u boku aliantów angielskich czy amerykańskich. Natomiast wydawnictwa oficjalne chętniej publikowały prace o partyzantce komunistycznej i walkach na froncie wschodnim. Odnosiło się to zwłaszcza do wydawnictwa partyjnego „Książka i Wiedza”. Wydawnictwo MON zajmowało zdecydowanie pierwsze miejsce na rynku, zdominowanym tematycznie przez historię wojskowości oraz oporu wobec niemieckiej okupacji. Z kolei Holokaust to temat rzadko podejmowany: wiele prac poświęconych nazistowskiemu systemowi obozów koncentracyjnych dotyczyło raczej losów polskich więźniów pochodzenia nieżydowskiego oraz jeńców wojennych. Ta batalistyczna historiografia charakteryzowała się wreszcie dużą liczbą dzieł napisanych przez świadków: kombatantów, osoby, które przeżyły obozy, dowódców wojskowych czy przywódców partii. Wiele z nich to pamiętniki, dzienniki czy świadectwa spisane w czasie wojny lub na podstawie wspomnień. Wydawnictwa publikujące literaturę („Czytelnik”, Wydawnictwo Literackie) były oczywiście wyraźnie obecne w tym sektorze. Książki będące rezultatem badań opartych na źródłach oryginalnych lub z drugiej ręki stanowiły raczej wyjątkę niż regułę. Specjalistyczne monografie pojawiały się obok podręczników oraz synteż przeznaczonych dla szerokiej publiczności, nawet jeśli chodzi o prace publikowane przez wydawnictwa naukowe (PWN). Obraz jest w tym przypadku podobny do tego uzyskanego odnośnie do autorów

<footnote n="118">¹¹⁸ Liczby te są w rzeczywistości niższe niż liczba tytułów zawarta w *Bibliografii historii polskiej*, ponieważ pominąłem w analizie opisy bibliograficzne, w których brakowało daty publikacji.</footnote>

<footnote n="119">¹¹⁹ Udział prac, w przypadku których wydawca nie został określony, wynosi 9% (1 = 193).</footnote>
publikujących w periodykach naukowych z zakresu historii najnowszej (zob. rozdz. III), w których obok historyków akademickich pojawiali się też profani.

Jeśli chodzi o dzieje II wojny światowej, w przeciwieństwie do obserwacji poczynionych odnośnie do historii Polski Ludowej, polskie wydawnictwa działające na Zachodzie były bardzo słabo reprezentowane. Nieco lepiej wyglądała sytuacja, jeśli chodzi o periodyki: w „Zeszytach Historycznych” – kwartalniku wydawanym przez polski Instytut Literacki w Paryżu – w latach 1978–1989 opublikowano 119 artykułów poświęconych II wojnie światowej, co daje drugą pozycję wśród czasopism odnotowanych w *Bibliografii historii polskiej*. Także w tym przypadku zdecydowanie dominowała historia batalistyczna, głównym periodykiem był bowiem „Wojskowy Przegląd Historyczny” wydawany przez WIH, w którym ukazały się 283 artykuły. Wśród głównych czasopism poświęconych II wojnie światowej trzeba wymienić również „Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej”, wydawany w Londynie przez polskich weteranów kampanii 1939 r., którzy stali się historykami wojskowości (52 artykuły), periodyk akademicki „Dzieje Najnowsze” (66 artykułów), w którym także dominowała historia wojskowości, oraz „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, specjalizujący się w historii Holokaustu (57 artykułów). Obok tych naukowych, specjalistycznych publikacji w *Bibliografii historii polskiej* figurują też czasopisma m.in. katolickie („Tygodnik Powszechny” i „Więź”) oraz oficjalne („Polityka”). Natomiast periodyki o tematyce ogólnohistorycznej są słabiej reprezentowane: 17 artykułów ukazało się w „Kwartalniku Historycznym”, a 11 w „Przeglądzie Historycznym”. Jeśli chodzi o publikacje poświęcone II wojnie światowej na rynku wydawniczym funkcjonowało zatem wielu autorów oraz wydawnictw niewyspecjalizowanych w tej tematyce i ukazało się bardzo wiele prac skierowanych do szerokiego grona odbiorców.

Sytuacja wyglądała nieco inaczej w przypadku historii PRL. Rynek wydawniczy podlegał znacznie mniejszej koncentracji niż w odniesieniu do II wojny światowej. W okresie od 1978 do 1989 r. 30 wydawnictw opublikowało każdę co najmniej 10 książek poświęconych historii Polski po 1945 r., co daje w sumie 1075 tytułów, czyli 39% rynku. W 11 dominujących w badanym obszarze wydawnictwach ukazały się 744 książki, czyli 27%<fnref n="120" />. Również w tym przypadku na rynku centralną rolę odgrywały wydawnictwa państwowe, z jednym wyjątkiem wydawnictwa emigracyjnego, czyli paryskiego Instytutu Literackiego. Inne wydawnictwa emigracyjne<fnref n="121" /> lub konspiracyjne<fnref n="122" /> były obecne wyraźniej niż w przypadku historii II wojny światowej, jednak opublikowały zbyt mało książek, by znaleźć się wśród wydawnictw głównych. Natomiast figurują wśród nich również oficyny wysoko wyspecjalizowane, np. należące do obu partii będących

<footnote n="120">¹²⁰ Udział prac, w przypadku których wydawca nie został określony, wynosi 13% (l = 365).</footnote>

<footnote n="121">¹²¹ Londyńskie wydawnictwa „Aneks” (20 książek), „Odnowa” (13 książek) i Polonia Book Fund (20 książek) były tutaj silnie reprezentowane.</footnote>

<footnote n="122">¹²² Wydawnictwo „Nowa” opublikowało 9 książek.</footnote>
publikujących w periodykach naukowych z zakresu historii najnowszej (zob. rozdz. III), w których obok historyków akademickich pojawiali się też profani.

Jeśli chodzi o dzieje II wojny światowej, w przeciwieństwie do obserwacji poczynionych odnośnie do historii Polski Ludowej, polskie wydawnictwa działające na Zachodzie były bardzo słabo reprezentowane. Nieco lepiej wyglądała sytuacja, jeśli chodzi o periodyki: w „Zeszytach Historycznych” – kwartalniku wydawanym przez polski Instytut Literacki w Paryżu – w latach 1978–1989 opublikowano 119 artykułów poświęconych II wojnie światowej, co daje drugą pozycję wśród czasopism odnotowanych w *Bibliografii historii polskiej*. Także w tym przypadku zdecydowanie dominowała historia batalistyczna, głównym periodykiem był bowiem „Wojskowy Przegląd Historyczny” wydawany przez WIH, w którym ukazały się 283 artykuły. Wśród głównych czasopism poświęconych II wojnie światowej trzeba wymienić również „Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej”, wydawany w Londynie przez polskich weteranów kampanii 1939 r., którzy stali się historykami wojskowości (52 artykuły), periodyk akademicki „Dzieje Najnowsze” (66 artykułów), w którym także dominowała historia wojskowości, oraz „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, specjalizujący się w historii Holokaustu (57 artykułów). Obok tych naukowych, specjalistycznych publikacji w *Bibliografii historii polskiej* figurują też czasopisma m.in. katolickie („Tygodnik Powszechny” i „Więź”) oraz oficjalne („Polityka”). Natomiast periodyki o tematyce ogólnohistorycznej są słabiej reprezentowane: 17 artykułów ukazało się w „Kwartalniku Historycznym”, a 11 w „Przeglądzie Historycznym”. Jeśli chodzi o publikacje poświęcone II wojnie światowej na rynku wydawniczym funkcjonowało zatem wielu autorów oraz wydawnictw niewyspecjalizowanych w tej tematyce i ukazało się bardzo wiele prac skierowanych do szerokiego grona odbiorców.

Sytuacja wyglądała nieco inaczej w przypadku historii PRL. Rynek wydawniczy podlegał znacznie mniejszej koncentracji niż w odniesieniu do II wojny światowej. W okresie od 1978 do 1989 r. 30 wydawnictw opublikowało każdę co najmniej 10 książek poświęconych historii Polski po 1945 r., co daje w sumie 1075 tytułów, czyli 39% rynku. W 11 dominujących w badanym obszarze wydawnictwach ukazały się 744 książki, czyli 27%<fnref n="120" />. Również w tym przypadku na rynku centralną rolę odgrywały wydawnictwa państwowe, z jednym wyjątkiem wydawnictwa emigracyjnego, czyli paryskiego Instytutu Literackiego. Inne wydawnictwa emigracyjne<fnref n="121" /> lub konspiracyjne<fnref n="122" /> były obecne wyraźniej niż w przypadku historii II wojny światowej, jednak opublikowały zbyt mało książek, by znaleźć się wśród wydawnictw głównych. Natomiast figurują wśród nich również oficyny wysoko wyspecjalizowane, np. należące do obu partii będących

<footnote n="120">¹²⁰ Udział prac, w przypadku których wydawca nie został określony, wynosi 13% (l = 365).</footnote>

<footnote n="121">¹²¹ Londyńskie wydawnictwa „Aneks” (20 książek), „Odnowa” (13 książek) i Polonia Book Fund (20 książek) były tutaj silnie reprezentowane.</footnote>

<footnote n="122">¹²² Wydawnictwo „Nowa” opublikowało 9 książek.</footnote>
<table><caption>Tabela 22. Najważniejsze wydawnictwa publikujące w latach 1978–1989 książki poświę-cone II wojnie światowej</caption><thead><tr><td>Wydawnictwo</td><td>Liczba opublikowa-nych tytułów</td><td>Charakterystyka wydawnictwa oraz jego publikacji</td></tr></thead><tbody><tr><td>Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”</td><td>43</td><td>Założone w 1944, z siedzibą w Warszawie, celem była edycja partyjnych materiałów propagandowych (PPR). Świadectwa i pamiętniki (ruch oporu, okupacja, Holokaust).</td></tr><tr><td>Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza</td><td>51</td><td>Założone w 1949, z siedzibą w Warszawie. Wywodziło się z chłopskiego ruchu spółdzielczego oraz ze środowiska PSL (później ZSL). Głównie publikacje dotyczące ruchu oporu (Batalionów Chłopskich).</td></tr><tr><td>Voenizdat (Воениздат)</td><td>51</td><td>Założone w 1919, z siedzibą w Moskwie. Wydawnictwo radzieckiego Ministerstwa Obrony. Historia wojskowości, zwłaszcza dotycząca frontu wschodniego.</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Literackie</td><td>56</td><td>Założone w 1953, z siedzibą w Krakowie. Głównie publikacje na temat okupacji (literatura, świadectwa i pamiętniki, kilka książek naukowych i popularnonaukowych).</td></tr><tr><td>Państwowe Wydawnictwo Naukowe</td><td>61</td><td>Założone w 1951, z siedzibą w Warszawie. Publikacje naukowe (podręczniki, encyklopedie, słowniki), głównie dotyczące ruchu oporu, okupacji oraz historii wojskowości.</td></tr><tr><td>Instytut Wydawniczy „Pax”</td><td>77</td><td>Założone w 1949, z siedzibą w Warszawie, przez katolickie Stowarzyszenie „Pax”. Książki o AK i polskich siłach zbrojnych na Zachodzie, a także twórczość emigracyjna.</td></tr><tr><td>Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”</td><td>99</td><td>Założone w 1948, z siedzibą w Warszawie. Powstało z połączenia wydawnictwa PPR i PPS. Prace na temat okupacji, partyzantki komunistycznej, PPR i frontu wschodniego.</td></tr><tr><td>Krajowa Agencja Wydawnicza</td><td>106</td><td>Założone w 1974, z siedzibą w Warszawie. Publikacje naukowe i popularnonaukowe: okupacja, historia wojskowości (na wszystkich frontach), Holokaust.</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej</td><td>248</td><td>Założone w 1947, z siedzibą w Warszawie. Historia wojskowości na wszystkich frontach (ale więcej publikacji na temat frontu wschodniego), ruch oporu (AK oraz partyzantka komunistyczna).</td></tr></tbody></table>
<table><caption>Tabela 22. Najważniejsze wydawnictwa publikujące w latach 1978–1989 książki poświę-cone II wojnie światowej</caption><thead><tr><td>Wydawnictwo</td><td>Liczba opublikowa-nych tytułów</td><td>Charakterystyka wydawnictwa oraz jego publikacji</td></tr></thead><tbody><tr><td>Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”</td><td>43</td><td>Założone w 1944, z siedzibą w Warszawie, celem była edycja partyjnych materiałów propagandowych (PPR). Świadectwa i pamiętniki (ruch oporu, okupacja, Holokaust).</td></tr><tr><td>Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza</td><td>51</td><td>Założone w 1949, z siedzibą w Warszawie. Wywodziło się z chłopskiego ruchu spółdzielczego oraz ze środowiska PSL (później ZSL). Głównie publikacje dotyczące ruchu oporu (Batalionów Chłopskich).</td></tr><tr><td>Voenizdat (Воениздат)</td><td>51</td><td>Założone w 1919, z siedzibą w Moskwie. Wydawnictwo radzieckiego Ministerstwa Obrony. Historia wojskowości, zwłaszcza dotycząca frontu wschodniego.</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Literackie</td><td>56</td><td>Założone w 1953, z siedzibą w Krakowie. Głównie publikacje na temat okupacji (literatura, świadectwa i pamiętniki, kilka książek naukowych i popularnonaukowych).</td></tr><tr><td>Państwowe Wydawnictwo Naukowe</td><td>61</td><td>Założone w 1951, z siedzibą w Warszawie. Publikacje naukowe (podręczniki, encyklopedie, słowniki), głównie dotyczące ruchu oporu, okupacji oraz historii wojskowości.</td></tr><tr><td>Instytut Wydawniczy „Pax”</td><td>77</td><td>Założone w 1949, z siedzibą w Warszawie, przez katolickie Stowarzyszenie „Pax”. Książki o AK i polskich siłach zbrojnych na Zachodzie, a także twórczość emigracyjna.</td></tr><tr><td>Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”</td><td>99</td><td>Założone w 1948, z siedzibą w Warszawie. Powstało z połączenia wydawnictwa PPR i PPS. Prace na temat okupacji, partyzantki komunistycznej, PPR i frontu wschodniego.</td></tr><tr><td>Krajowa Agencja Wydawnicza</td><td>106</td><td>Założone w 1974, z siedzibą w Warszawie. Publikacje naukowe i popularnonaukowe: okupacja, historia wojskowości (na wszystkich frontach), Holokaust.</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej</td><td>248</td><td>Założone w 1947, z siedzibą w Warszawie. Historia wojskowości na wszystkich frontach (ale więcej publikacji na temat frontu wschodniego), ruch oporu (AK oraz partyzantka komunistyczna).</td></tr></tbody></table>
sojuszniczkami PZPR – Stronnictwa Demokratycznego i Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Chodzi tu o historię najnowszą, stąd waga oficjalnych dokumentów (sprawozdań, zestawień, statystyk) publikowanych przez partie lub urzędy (Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne). Wydawnictwa naukowe (Zakład Narodowy im. Ossolińskich i PWN) są tutaj lepiej reprezentowane, gdyż publikowały prace naukowe dotyczące historii społecznej i gospodarczej, a także politycznej. Ta ostatnia pozostała jednak zdominowana przez historię PZPR oraz instytucji PRL.

Jeśli chodzi o czasopisma, to udział periodyków o tematyce ogólnohistorycznej również w tym przypadku był niewielki (19 artykułów na łamach „Kwartalnika Historycznego”). „Dzieje Najnowsze” opublikowały mniej artykułów o PRL (34) niż na temat II wojny światowej. Dominowały czasopisma akademickie wywodzące się z innych dyscyplin niż historia: „Kultura i Społeczeństwo”, „Sprawy Międzynarodowe”, „Państwo i Prawo”, ale także periodyki wydawane przez partie polityczne, w szczególności PZPR: „Nowe Drogi”, „Z Pola Walki”, „Wieś Współczesna” (ZSL). Również tutaj znalazły się czasopisma ogólnotematyczne („Polityka”, „Tygodnik Powszechny”, „Więź”) oraz periodyki sytuujące się na biegunie oficjalnym: „Wojskowy Przegląd Historyczny”, „Zeszyty Naukowe WSNS”. Mniejsze było znaczenie emigracyjnych „Zeszytów Historycznych”.

Jeszcze wyraźniej niż w przypadku historii II wojny światowej publikacje na temat PRL były zdominowane przez profanów bądź nie-historyków. Silne zróżnicowanie ukazujących się książek stanowi wyraz tego, że o Polsce Ludowej pisali nie tylko historycy, ale i przedstawiciele innych dyscyplin należących do nauk społecznych i humanistycznych, m.in. prawa, socjologii, ekonomii i politologii. Podobnie jak w odniesieniu do II wojny światowej, dominowały nie oryginalne prace badawcze, ale zbiory dokumentów, podręczniki, książki popularnaukowe oraz partyjna propaganda.

Te ogólne dane pozwalają dostrzec bogactwo oraz różnorodność twórczości historiograficznej poświęconej Polsce w latach 1939–1989. Nie dają jednak zbyt wielu informacji o rozwoju pisarstwa historycznego w latach 80. oraz o wpływie „Solidarności” zarówno na historiografię drugoobiegową, jak i oficjalną. Te dwa nurty historiograficzne nie podlegały tej samej logice i choć obraz, jaki daje szerokie spojrzenie na nie, może sugerować, że partia nadal zdecydowanie kontrolowała ten obszar, to niewątpliwie historia oficjalna była poddawana krytyce, nawet jeśli tylko w wąskich kręgach akademickich. Na kilka miesięcy przed podpisaniem porozumień gdańskich Stefan Kieniewicz tak podsumował sytuację historii najnowszej w obliczu cenzury w referacie wygłoszonym na forum Komitetu Nauk Historycznych PAN w styczniu 1980 r.:

> Swoboda wypowiedzi w zakresie dziejów II wojny światowej wzrasta w tej mierze, w jakiej daje się zredukować do ram kameralnych. W zespołach roboczych liczących kilka-kilkanaście osób dyskutuje się, jak słyszę, zupełnie swobodnie o najbardziej drażliwych faktach czerpanych ze źródeł, o zagranicznej literaturze przedmiotu, o wnioskach i hipotezach dających się uzasadnić. Kiedy audytorium wzrasta do kilkudziesięciu czy
sojuszniczkami PZPR – Stronnictwa Demokratycznego i Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Chodzi tu o historię najnowszą, stąd waga oficjalnych dokumentów (sprawozdań, zestawień, statystyk) publikowanych przez partie lub urzędy (Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne). Wydawnictwa naukowe (Zakład Narodowy im. Ossolińskich i PWN) są tutaj lepiej reprezentowane, gdyż publikowały prace naukowe dotyczące historii społecznej i gospodarczej, a także politycznej. Ta ostatnia pozostała jednak zdominowana przez historię PZPR oraz instytucji PRL.

Jeśli chodzi o czasopisma, to udział periodyków o tematyce ogólnohistorycznej również w tym przypadku był niewielki (19 artykułów na łamach „Kwartalnika Historycznego”). „Dzieje Najnowsze” opublikowały mniej artykułów o PRL (34) niż na temat II wojny światowej. Dominowały czasopisma akademickie wywodzące się z innych dyscyplin niż historia: „Kultura i Społeczeństwo”, „Sprawy Międzynarodowe”, „Państwo i Prawo”, ale także periodyki wydawane przez partie polityczne, w szczególności PZPR: „Nowe Drogi”, „Z Pola Walki”, „Wieś Współczesna” (ZSL). Również tutaj znalazły się czasopisma ogólnotematyczne („Polityka”, „Tygodnik Powszechny”, „Więź”) oraz periodyki sytuujące się na biegunie oficjalnym: „Wojskowy Przegląd Historyczny”, „Zeszyty Naukowe WSNS”. Mniejsze było znaczenie emigracyjnych „Zeszytów Historycznych”.

Jeszcze wyraźniej niż w przypadku historii II wojny światowej publikacje na temat PRL były zdominowane przez profanów bądź nie-historyków. Silne zróżnicowanie ukazujących się książek stanowi wyraz tego, że o Polsce Ludowej pisali nie tylko historycy, ale i przedstawiciele innych dyscyplin należących do nauk społecznych i humanistycznych, m.in. prawa, socjologii, ekonomii i politologii. Podobnie jak w odniesieniu do II wojny światowej, dominowały nie oryginalne prace badawcze, ale zbiory dokumentów, podręczniki, książki popularnaukowe oraz partyjna propaganda.

Te ogólne dane pozwalają dostrzec bogactwo oraz różnorodność twórczości historiograficznej poświęconej Polsce w latach 1939–1989. Nie dają jednak zbyt wielu informacji o rozwoju pisarstwa historycznego w latach 80. oraz o wpływie „Solidarności” zarówno na historiografię drugoobiegową, jak i oficjalną. Te dwa nurty historiograficzne nie podlegały tej samej logice i choć obraz, jaki daje szerokie spojrzenie na nie, może sugerować, że partia nadal zdecydowanie kontrolowała ten obszar, to niewątpliwie historia oficjalna była poddawana krytyce, nawet jeśli tylko w wąskich kręgach akademickich. Na kilka miesięcy przed podpisaniem porozumień gdańskich Stefan Kieniewicz tak podsumował sytuację historii najnowszej w obliczu cenzury w referacie wygłoszonym na forum Komitetu Nauk Historycznych PAN w styczniu 1980 r.:

> Swoboda wypowiedzi w zakresie dziejów II wojny światowej wzrasta w tej mierze, w jakiej daje się zredukować do ram kameralnych. W zespołach roboczych liczących kilka-kilkanaście osób dyskutuje się, jak słyszę, zupełnie swobodnie o najbardziej drażliwych faktach czerpanych ze źródeł, o zagranicznej literaturze przedmiotu, o wnioskach i hipotezach dających się uzasadnić. Kiedy audytorium wzrasta do kilkudziesięciu czy
też paruset osób, prelegent może powiedzieć mniej więcej to samo, co w gronie kameralnym, byle się posługiwał dostatecznie neutralnym słownictwem. Trudności zwiększają się z chwilą, gdy wchodzi w grę druk. Przy kilkuset egzemplarzach nakładu można stosować metodę przemilczeń tego, co ogłosić się nie da; mniejsza o to, czy operuje tu samokontrola autorska, sugestia firmy wydawniczej czy też „zapis” Urzędu Kontroli. Od nakładów wielotysięcznych wymaga się czegoś więcej: zbliżenia wywodów autora do obowiązującej wykładni. Odnośna ingerencja okazuje się wręcz przemożna, kiedy historyk wypowiada się w środkach masowego przekazu. Wciąż mówię tu o historii II wojny światowej; gdy bowiem idzie o historię powojenną, jesteśmy w stanie badać niektóre tylko problemy odcinka 1944–48, zaś prawdę powiedziawszy żadnych następnego 30-lecia<fnref n="123" />.

<table><caption>Tabela 23. Najważniejsze wydawnictwa publikujące w latach 1978–1989 książki na temat historii Polski Ludowej</caption><thead><tr><td>Wydawnictwo</td><td>Liczba opublikowanych tytułów</td><td>Charakterystyka wydawnictwa</td></tr></thead><tbody><tr><td>„Epoka”</td><td>30</td><td>Wydawnictwo Stronnictwa Demokratycznego, założone w Warszawie. Wyłącznie książki odnoszące się do tej partii (jej historii, funkcjonowania, zjazdów itp.).</td></tr><tr><td>Instytut Literacki</td><td>30</td><td>Założone w 1947, z siedzibą w Paryżu, przez polskich emigrantów. Głównie publikacje dotyczące opozycji wobec ustroju komunistycznego.</td></tr><tr><td>Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza</td><td>33</td><td>Założone w 1949, z siedzibą w Warszawie. Wywodziło się z chłopskiego ruchu spółdzielczego oraz ze środowiska PSL (później ZSL). Publikacje głównie z dziedziny historii (popularnonaukowe) oraz literatury, polityki rolnej, wsi i odnoszące się do ZSL.</td></tr><tr><td>Polska Agencja Interpress</td><td>38</td><td>Założone w 1967, z siedzibą w Warszawie. Serwis zagraniczny Polskiej Agencji Prasowej, którego zadaniem była publikacja tłumaczeń polskich prac. Publikacje oficjalne: raporty o polityce gospodarczej, dokumenty PZPR itp.</td></tr><tr><td>Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne</td><td>38</td><td>Założone w 1949, z siedzibą w Warszawie. Podręczniki i publikacje naukowe, dotyczące wyłącznie polityki gospodarczej Polski Ludowej.</td></tr><tr><td>Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych</td><td>45</td><td>Wydawnictwo związków zawodowych. Publikacja dokumentów odnoszących się do działalności oficjalnych związków zawodowych, ale również kilka prac z zakresu historii politycznej („Solidarność”).</td></tr></tbody></table>

<footnote n="123">¹²³ S. Kieniewicz, *Przeszłość narodowa w oczach społeczeństwa i w oczach historyka*, KH, 1980, nr 2, s. 442–443.</footnote>
też paruset osób, prelegent może powiedzieć mniej więcej to samo, co w gronie kameralnym, byle się posługiwał dostatecznie neutralnym słownictwem. Trudności zwiększają się z chwilą, gdy wchodzi w grę druk. Przy kilkuset egzemplarzach nakładu można stosować metodę przemilczeń tego, co ogłosić się nie da; mniejsza o to, czy operuje tu samokontrola autorska, sugestia firmy wydawniczej czy też „zapis” Urzędu Kontroli. Od nakładów wielotysięcznych wymaga się czegoś więcej: zbliżenia wywodów autora do obowiązującej wykładni. Odnośna ingerencja okazuje się wręcz przemożna, kiedy historyk wypowiada się w środkach masowego przekazu. Wciąż mówię tu o historii II wojny światowej; gdy bowiem idzie o historię powojenną, jesteśmy w stanie badać niektóre tylko problemy odcinka 1944–48, zaś prawdę powiedziawszy żadnych następnego 30-lecia<fnref n="123" />.

<table><caption>**Tabela 23.** Najważniejsze wydawnictwa publikujące w latach 1978–1989 książki na temat historii Polski Ludowej</caption><thead><tr><td>Wydawnictwo</td><td>Liczba opublikowanych tytułów</td><td>Charakterystyka wydawnictwa</td></tr></thead><tbody><tr><td>„Epoka”</td><td>30</td><td>Wydawnictwo Stronnictwa Demokratycznego, założone w Warszawie. Wyłącznie książki odnoszące się do tej partii (jej historii, funkcjonowania, zjazdów itp.).</td></tr><tr><td>Instytut Literacki</td><td>30</td><td>Założone w 1947, z siedzibą w Paryżu, przez polskich emigrantów. Głównie publikacje dotyczące opozycji wobec ustroju komunistycznego.</td></tr><tr><td>Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza</td><td>33</td><td>Założone w 1949, z siedzibą w Warszawie. Wywodziło się z chłopskiego ruchu spółdzielczego oraz ze środowiska PSL (później ZSL). Publikacje głównie z dziedziny historii (popularnonaukowe) oraz literatury, polityki rolnej, wsi i odnoszące się do ZSL.</td></tr><tr><td>Polska Agencja Interpress</td><td>38</td><td>Założone w 1967, z siedzibą w Warszawie. Serwis zagraniczny Polskiej Agencji Prasowej, którego zadaniem była publikacja tłumaczeń polskich prac. Publikacje oficjalne: raporty o polityce gospodarczej, dokumenty PZPR itp.</td></tr><tr><td>Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne</td><td>38</td><td>Założone w 1949, z siedzibą w Warszawie. Podręczniki i publikacje naukowe, dotyczące wyłącznie polityki gospodarczej Polski Ludowej.</td></tr><tr><td>Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych</td><td>45</td><td>Wydawnictwo związków zawodowych. Publikacja dokumentów odnoszących się do działalności oficjalnych związków zawodowych, ale również kilka prac z zakresu historii politycznej („Solidarność”).</td></tr></tbody></table>

<footnote n="123">¹²³ S. Kieniewicz, *Przeszłość narodowa w oczach społeczeństwa i w oczach historyka*, KH, 1980, nr 2, s. 442–443.</footnote>
<table><thead><tr><td>Wydawnictwo</td><td>Liczba opublikowanych tytułów</td><td>Charakterystyka wydawnictwa</td></tr></thead><tbody><tr><td>Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej</td><td>62</td><td>Założone w 1947, z siedzibą w Warszawie. Historia wojskowości: Układ Warszawski, współpraca wojskowa z ZSRR, ale także oficjalne przemówienia, polityka obronna.</td></tr><tr><td>Zakład Narodowy im. Ossolińskich</td><td>65</td><td>Fundacja kulturalna założona w 1817 we Lwowie, przeniesiona do Wrocławia w 1945. Historia kulturowa, społeczna i gospodarcza; instytucje polityczne PRL.</td></tr><tr><td>Krajowa Agencja Wydawnicza</td><td>76</td><td>Założone w 1974, z siedzibą w Warszawie. Publikacje naukowe i popularnonaukowe (historia, filozofia, polityka, ale także literatura młodzieżowa), historia polityczna: PZPR, ale również opozycja i kryzysy reżimu.</td></tr><tr><td>Państwowe Wydawnictwo Naukowe</td><td>115</td><td>Założone w 1951, z siedzibą w Warszawie. Publikacje naukowe (podręczniki, encyklopedie, słowniki), głównie z zakresu historii politycznej (PZPR) i gospodarczej.</td></tr><tr><td>Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”</td><td>212</td><td>Założone w 1948, z siedzibą w Warszawie. Historia partii i Polski Ludowej, ale też kilka prac dotyczących „Solidarności” i stanu wojennego.</td></tr></tbody></table>

Jednak na marginesie historii akademickiej pojawiały się prace, wprawdzie nieliczne w porównaniu z publikacjami oficjalnymi, ale o decydującym znaczeniu dla rozwoju współczesnej historiografii. Publikacje te poprzedziła, a w pewnym stopniu zainspirowała, historiografia emigracyjna, słabo dostępna w Polsce, do której zawodowi historycy mieli jednak pewien dostęp. Ta twórczość emigracyjna stanowiła jeden z punktów zaczepienia dla historyków krajowych takich jak Krystyna Kersten czy Wojciech Roszkowski, którzy cytowali wiele polskich prac wydanych za granicą, a także artykułów opublikowanych w „Zeszytach Historycznych”.

Należy tu podkreślić dwie cechy charakterystyczne polskiej historiografii emigracyjnej. Po pierwsze, jej twórcami byli autorzy w zasadzie odizolowani nie tylko od swoich kolegów pozostałych w Polsce, ale i od środowisk historycznych krajów, w których mieszkali. Po drugie, rzadko byli oni przed emigracją zawodowymi historykami.

Osamotnienie polskich historyków emigracyjnych stało się faktem już pod koniec II wojny światowej. Dlatego stworzone zostały Instytuty Polskie, np. w Londynie, gdzie powstał polski uniwersytet, a także – z inicjatywy Mariana Kukiela – Instytut Piłsudskiego. Wielu polskich historyków emigracyjnych
<table><thead><tr><td>Wydawnictwo</td><td>Liczba opublikowanych tytułów</td><td>Charakterystyka wydawnictwa</td></tr></thead><tbody><tr><td>Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej</td><td>62</td><td>Założone w 1947, z siedzibą w Warszawie. Historia wojskowości: Układ Warszawski, współpraca wojskowa z ZSRR, ale także oficjalne przemówienia, polityka obronna.</td></tr><tr><td>Zakład Narodowy im. Ossolińskich</td><td>65</td><td>Fundacja kulturalna założona w 1817 we Lwowie, przeniesiona do Wrocławia w 1945. Historia kulturowa, społeczna i gospodarcza; instytucje polityczne PRL.</td></tr><tr><td>Krajowa Agencja Wydawnicza</td><td>76</td><td>Założone w 1974, z siedzibą w Warszawie. Publikacje naukowe i popularnonaukowe (historia, filozofia, polityka, ale także literatura młodzieżowa), historia polityczna: PZPR, ale również opozycja i kryzysy reżimu.</td></tr><tr><td>Państwowe Wydawnictwo Naukowe</td><td>115</td><td>Założone w 1951, z siedzibą w Warszawie. Publikacje naukowe (podręczniki, encyklopedie, słowniki), głównie z zakresu historii politycznej (PZPR) i gospodarczej.</td></tr><tr><td>Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”</td><td>212</td><td>Założone w 1948, z siedzibą w Warszawie. Historia partii i Polski Ludowej, ale też kilka prac dotyczących „Solidarności” i stanu wojennego.</td></tr></tbody></table>

Jednak na marginesie historii akademickiej pojawiały się prace, wprawdzie nieliczne w porównaniu z publikacjami oficjalnymi, ale o decydującym znaczeniu dla rozwoju współczesnej historiografii. Publikacje te poprzedziła, a w pewnym stopniu zainspirowała, historiografia emigracyjna, słabo dostępna w Polsce, do której zawodowi historycy mieli jednak pewien dostęp. Ta twórczość emigracyjna stanowiła jeden z punktów zaczepienia dla historyków krajowych takich jak Krystyna Kersten czy Wojciech Roszkowski, którzy cytowali wiele polskich prac wydanych za granicą, a także artykułów opublikowanych w „Zeszytach Historycznych”.

Należy tu podkreślić dwie cechy charakterystyczne polskiej historiografii emigracyjnej. Po pierwsze, jej twórcami byli autorzy w zasadzie odizolowani nie tylko od swoich kolegów pozostałych w Polsce, ale i od środowisk historycznych krajów, w których mieszkali. Po drugie, rzadko byli oni przed emigracją zawodowymi historykami.

Osamotnienie polskich historyków emigracyjnych stało się faktem już pod koniec II wojny światowej. Dlatego stworzone zostały Instytuty Polskie, np. w Londynie, gdzie powstał polski uniwersytet, a także – z inicjatywy Mariana Kukiela – Instytut Piłsudskiego. Wielu polskich historyków emigracyjnych
wykonywało zarobkowo inne zawody. Przykładem może być Władysław Pobóg-Malinowski: w Polsce międzywojennej był on zawodowym wojskowym, przekwalifikowanym na historyka w Wojskowym Biurze Historycznym, od 1940 r. przebywał w Paryżu, a po wojnie uczestniczył w tworzeniu Polskiej Sekcji Radio France, opublikował *Najnowszą historię polityczną Polski*, w trzech tomach, wydanych w latach 1953–1962¹²⁴. Uznawana za jedną z klasycznych pozycji polskiej historiografii emigracyjnej, książka ta, wielokrotnie wznawiana, była regularnie cytowana w pracach publikowanych w „drugim obiegu” w PRL, a po 1989 r. zyskała status arcydzieła<fnref n="125" />. W dziele tym szczególne miejsce zajmuje marszałek Piłsudski, będący bohaterem dla tych emigracyjnych historyków, z których większość stanowili byli wojskowi i weterani wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. oraz II wojny światowej. Pobóg-Malinowski pisał niezwykle barwnie, podobnie jak inni historycy emigracyjni<fnref n="126" />.

Zdaniem Rafała Stobieckiego fakt, że wielu historyków emigracyjnych było amatorami sprzyjał pisarstwu eseistycznemu i beletrystycznemu, ale również zainteresowaniu II Rzeczpospolitą oraz II wojną światową<fnref n="127" />. „Zeszyty Historyczne” – główny periodyk emigracyjny poświęcony historii – wydawał polski Instytut Literacki w Paryżu, a jego redaktorem był założyciel „Kultury”, Jerzy Giedroyć, dziennikarz sam mówiący o sobie, że jest pasjonatem historii. W latach 1978–1989 „Zeszyty Historyczne” opublikowały 187 artykułów dotyczących interesujących nas czasów (119 odnoszących się do II wojny światowej i 68 na temat PRL), plasując się tym samym na pierwszym miejscu i znacznie wyprzedzając inne czasopisma emigracyjne: w tym samym czasie w amerykańskim piśmie „Polish Review” ukazało się 9 artykułów o wojnie i 14 o PRL, a „Teki Historyczne” (Londyn) i „Antemurale” (Rzym) – skupiające się raczej na historii średniowiecza i nowożytnej w pierwszym tytule oraz historii Kościoła katolickiego w drugim – w latach 80. nie opublikowały ani jednego artykułu o wojnie ani o Polsce Ludowej.

Do „Zeszytów Historycznych” pisali głównie historycy amatorzy: częściej świadkowie wydarzeń, o których pisali (wojskowi i kombatanci, przywódcy polityczni, dyplomaci, dziennikarze, reporterzy wojenni) niż historycy akademicy. Do lat 80. publikowało na łamach tego czasopisma niewielu autorów mieszkających w Polsce (niektórzy, jak Andrzej Paczkowski czy Andrzej Friszke,

<footnote n="124">¹²⁴ W. Pobóg-Malinowski, *Najnowsza historia polityczna Polski 1864–1945*, t. 1–3, Paryż 1953–1962.</footnote>

<footnote n="125">¹²⁵ O okolicznościach powstawania tej książki zob. A. Prokopiak-Lewandowska, „Instytut jednego człowieka” – Władysław Pobóg-Malinowski w okresie życia na emigracji. Przyczynek do biografii, „Archiwum Emigracji” 2009, nr 1(10), s. 91–116.</footnote>

<footnote n="126">¹²⁶ M. Zadencka, *The Shape of Europe in the Works of Oskar Halecki, Józef Mackiewicz, and Marian Kukiel*, w: *East and Central European History Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 263–281.</footnote>

<footnote n="127">¹²⁷ R. Stobiecki, *To Be a Polish Historian in Exile. Semantic and Methodological Remarks*, w: tamże, s. 190–202.</footnote>
wykonywało zarobkowo inne zawody. Przykładem może być Władysław Pobóg-Malinowski: w Polsce międzywojennej był on zawodowym wojskowym, przekwalifikowanym na historyka w Wojskowym Biurze Historycznym, od 1940 r. przebywał w Paryżu, a po wojnie uczestniczył w tworzeniu Polskiej Sekcji Radio France, opublikował *Najnowszą historię polityczną Polski*, w trzech tomach, wydanych w latach 1953–1962¹²⁴. Uznawana za jedną z klasycznych pozycji polskiej historiografii emigracyjnej, książka ta, wielokrotnie wznawiana, była regularnie cytowana w pracach publikowanych w „drugim obiegu” w PRL, a po 1989 r. zyskała status arcydzieła<fnref n="125" />. W dziele tym szczególne miejsce zajmuje marszałek Piłsudski, będący bohaterem dla tych emigracyjnych historyków, z których większość stanowili byli wojskowi i weterani wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. oraz II wojny światowej. Pobóg-Malinowski pisał niezwykle barwnie, podobnie jak inni historycy emigracyjni<fnref n="126" />.

Zdaniem Rafała Stobieckiego fakt, że wielu historyków emigracyjnych było amatorami sprzyjał pisarstwu eseistycznemu i beletrystycznemu, ale również zainteresowaniu II Rzeczpospolitą oraz II wojną światową<fnref n="127" />. „Zeszyty Historyczne” – główny periodyk emigracyjny poświęcony historii – wydawał polski Instytut Literacki w Paryżu, a jego redaktorem był założyciel „Kultury”, Jerzy Giedroyć, dziennikarz sam mówiący o sobie, że jest pasjonatem historii. W latach 1978–1989 „Zeszyty Historyczne” opublikowały 187 artykułów dotyczących interesujących nas czasów (119 odnoszących się do II wojny światowej i 68 na temat PRL), plasując się tym samym na pierwszym miejscu i znacznie wyprzedzając inne czasopisma emigracyjne: w tym samym czasie w amerykańskim piśmie „Polish Review” ukazało się 9 artykułów o wojnie i 14 o PRL, a „Teki Historyczne” (Londyn) i „Antemurale” (Rzym) – skupiające się raczej na historii średniowiecza i nowożytnej w pierwszym tytule oraz historii Kościoła katolickiego w drugim – w latach 80. nie opublikowały ani jednego artykułu o wojnie ani o Polsce Ludowej.

Do „Zeszytów Historycznych” pisali głównie historycy amatorzy: częściej świadkowie wydarzeń, o których pisali (wojskowi i kombatanci, przywódcy polityczni, dyplomaci, dziennikarze, reporterzy wojenni) niż historycy akademicy. Do lat 80. publikowało na łamach tego czasopisma niewielu autorów mieszkających w Polsce (niektórzy, jak Andrzej Paczkowski czy Andrzej Friszke,

<footnote n="124">¹²⁴ W. Pobóg-Malinowski, *Najnowsza historia polityczna Polski 1864–1945*, t. 1–3, Paryż 1953–1962.</footnote>

<footnote n="125">¹²⁵ O okolicznościach powstawania tej książki zob. A. Prokopiak-Lewandowska, „Instytut jednego człowieka” – Władysław Pobóg-Malinowski w okresie życia na emigracji. Przyczynek do biografii, „Archiwum Emigracji” 2009, nr 1(10), s. 91–116.</footnote>

<footnote n="126">¹²⁶ M. Zadencka, *The Shape of Europe in the Works of Oskar Halecki, Józef Mackiewicz, and Marian Kukiel*, w: *East and Central European History Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 263–281.</footnote>

<footnote n="127">¹²⁷ R. Stobiecki, *To Be a Polish Historian in Exile. Semantic and Methodological Remarks*, w: tamże, s. 190–202.</footnote>
przed 1989 r. pod pseudonimem). Począwszy od lat 80., a zwłaszcza po 1989 r., liczba historyków akademickich wśród autorów publikujących w „Zeszytach Historycznych” wyraźnie wzrosła, podobnie jak liczba autorów mieszkających w Polsce. Wyjaśnia to fakt, że badacze mogli łatwiej dostarczać swoje teksty, ale także większe zainteresowanie historyków polskich dziejami najnowszymi w kontekście umacniania się opozycji wobec ustroju, jak również po przewrocie w 1989 r.

W czasie niemal 50 lat swojego istnienia, od 1962 do 2010 r., czasopismo nie miało komitetu redakcyjnego<fnref n="128" />. Ukazywały się w nim teksty o różnym statusie. Artykuły o charakterze akademickim były raczej rzadkie, a najczęściej pojawiały się świadectwa źródłowe, przede wszystkim pisane przez autorów odwołujących się do własnych wspomnień o opisywanych wydarzeniach. Dzięki temu „Zeszyty Historyczne” gromadziły archiwalia oraz dokumenty, wykorzystywane czasem przez historyków mieszkających w Polsce.

## Dwie drugoobiegowe książki z zakresu historii politycznej oraz ich autorzy

Jednocześnie polityczny i naukowy projekt odnowy historiografii dotyczącej czasów współczesnych realizowany był poprzez publikację w „drugim obiegu” wielu dzieł poświęconych historii XX w. napisanych w latach 80. przez badaczy będących zarazem działaczami lub sympatykami „Solidarności”. Spróbuję teraz pokazać, na czym polegała specyfika tego sposobu uprawiania historii. O ile odnowa historiografii położyła podwaliny pod późniejsze prace, warunki, w których do niej doszło, nie pozostały bez wpływu na sposób definiowania zawodu historyka. Zapełnianie „białych plam” było równoznaczne z demaskacją. Domaganie się „prawdziwej historii” oznaczało wychodzenie naprzeciw oczekiwaniom czytelników, którzy chcieli uzyskać dostęp do narracji o dziejach niespętanej ograniczeniami ideologicznymi narzucanymi przez władze, ale niekoniecznie do złożonych i zniuansowanych analiz. Uwolnienie się od cenzury nie oznaczało więc wyzwolenia od wszelkich ograniczeń politycznych. Jak w tej sytuacji radzili sobie zajmujący się współczesnością historycy związań z „Solidarnością”? W odpowiedzi na to pytanie może nam pomóc analiza dwóch prac, które powstały i ukazały się w latach 80.

Obydwie zostały opublikowane przez drugoobiegowe wydawnictwo „Krąg”, założone przez współpracowników KOR. Chodzi o książki Krystyny Kersten i Wojciecha Roszkowskiego, które wywarły znaczący wpływ na historiografia. *Narodziny systemu władzy* Kersten<fnref n="129" /> do dzisiaj są często przywoływane w pracach polskich historyków. Ta książka oraz jej autorka są uważane za

<footnote n="128">¹²⁸ A. Paczkowski, 25 lat „Zeszytów Historycznych”, ZH, 1987, nr 82, s. 3–15.</footnote>

<footnote n="129">¹²⁹ K. Kersten, *Narodziny systemu władzy: Polska 1943–1948*, Poznań 1990.</footnote>
przed 1989 r. pod pseudonimem). Począwszy od lat 80., a zwłaszcza po 1989 r., liczba historyków akademickich wśród autorów publikujących w „Zeszytach Historycznych” wyraźnie wzrosła, podobnie jak liczba autorów mieszkających w Polsce. Wyjaśnia to fakt, że badacze mogli łatwiej dostarczać swoje teksty, ale także większe zainteresowanie historyków polskich dziejami najnowszymi w kontekście umacniania się opozycji wobec ustroju, jak również po przewrocie w 1989 r.

W czasie niemal 50 lat swojego istnienia, od 1962 do 2010 r., czasopismo nie miało komitetu redakcyjnego<fnref n="128" />. Ukazywały się w nim teksty o różnym statusie. Artykuły o charakterze akademickim były raczej rzadkie, a najczęściej pojawiały się świadectwa źródłowe, przede wszystkim pisane przez autorów odwołujących się do własnych wspomnień o opisywanych wydarzeniach. Dzięki temu „Zeszyty Historyczne” gromadziły archiwalia oraz dokumenty, wykorzystywane czasem przez historyków mieszkających w Polsce.

## Dwie drugoobiegowe książki z zakresu historii politycznej oraz ich autorzy

Jednocześnie polityczny i naukowy projekt odnowy historiografii dotyczącej czasów współczesnych realizowany był poprzez publikację w „drugim obiegu” wielu dzieł poświęconych historii XX w. napisanych w latach 80. przez badaczy będących zarazem działaczami lub sympatykami „Solidarności”. Spróbuję teraz pokazać, na czym polegała specyfika tego sposobu uprawiania historii. O ile odnowa historiografii położyła podwaliny pod późniejsze prace, warunki, w których do niej doszło, nie pozostały bez wpływu na sposób definiowania zawodu historyka. Zapełnianie „białych plam” było równoznaczne z demaskacją. Domaganie się „prawdziwej historii” oznaczało wychodzenie naprzeciw oczekiwaniom czytelników, którzy chcieli uzyskać dostęp do narracji o dziejach niespętanej ograniczeniami ideologicznymi narzucanymi przez władze, ale niekoniecznie do złożonych i zniuansowanych analiz. Uwolnienie się od cenzury nie oznaczało więc wyzwolenia od wszelkich ograniczeń politycznych. Jak w tej sytuacji radzili sobie zajmujący się współczesnością historycy związań z „Solidarnością”? W odpowiedzi na to pytanie może nam pomóc analiza dwóch prac, które powstały i ukazały się w latach 80.

Obydwie zostały opublikowane przez drugoobiegowe wydawnictwo „Krąg”, założone przez współpracowników KOR. Chodzi o książki Krystyny Kersten i Wojciecha Roszkowskiego, które wywarły znaczący wpływ na historiografia. *Narodziny systemu władzy* Kersten<fnref n="129" /> do dzisiaj są często przywoływane w pracach polskich historyków. Ta książka oraz jej autorka są uważane za

<footnote n="128">¹²⁸ A. Paczkowski, 25 lat „Zeszytów Historycznych”, ZH, 1987, nr 82, s. 3–15.</footnote>

<footnote n="129">¹²⁹ K. Kersten, *Narodziny systemu władzy: Polska 1943–1948*, Poznań 1990.</footnote>
fundamentalne dla historii politycznej Polski Ludowej. Roszkowski nato-
miast opublikował (pod pseudonimem Andrzej Albert) syntezę historii
Polski w XX w. (1918–1980), w czterech tomach, które ukazały się w latach
1983–1987¹³⁰. Po 1989 r. był również współautorem, wraz z Anną Radziwiłł
(koordynatorką „Solidarnościowego” zespołu nauczycieli, który opracował
*Propozycje* dotyczące nauczania historii), serii podręczników szkolnych do historii
XX w. dla liceów.

Dzieła te, z których każdy należy do innej kategorii (jedno jest monografią akademicką, drugie dziełem popularnonaukowym), interesują nas tutaj nie tylko ze względu na swoją długotrwałą popularność, o której świadczą liczne reedycje, ale również z powodu znaczących różnic dzielących ich autorów, zarówno na poziomie biograficznym, jak i w sposobie uprawiania historii. Choć oboje byli historykami akademickimi związanymi z „Solidarnością”, zajmowali w istocie różne pozycje na polu historii, co wyjaśnia różnice między ich tekstami. Stwierdzenie tych różnic umożliwia niepowielanie opozycji między historiografią oficjalną a opozycyjną, co prowadziłoby do maskowania wewnętrznego zróżnicowania tych dwóch światów, a zwłaszcza twórczości opozycyjnej.

Dwójka autorów o różnych biografiach

Istotnie wiele dzieli Krystynę Kersten i Wojciecha Roszkowskiego, choć oboje trzeba uznać za historyków akademickich. Kersten urodziła się w 1931 r. w polskiej rodzinie inteligenckiej, której daleko było do nacjonalizmu:

Otóż wychowana zostałam w tradycji antypowstańczej, takiej trochę pozytywistycznej [...]. Westerplatte, szarża na czołgi [...] – to były dla mnie „grzechy główne”, z którymi pora była skończyć. Cnota, czyli realizm, wymagała, by pogodzić się z faktami i istnieć w ramach rzeczywistości, takiej jaka ona jest. To była postawa dość znacznej części inteligencji po 1945 r. [...] Był to most, po którym tłumy ludzi przeszły ku współdzialaniu z ustanowioną przez komunistów władzą<fnref n="131" />.

To w ten sposób ona oraz jej mąż, Adam Kersten, którego biografia była podobna (był historykiem XVIII w.), zaangażowali się w ruch komunistyczny<fnref n="132" />. W latach 50. i 60. Krystyna Kersten uprawiała historię zgodną z linią partii, o czym świadczą jej prace aż do lat 70., kiedy zaczęła się oddać od PZPR: wystąpiła z niej po interwencji wojsk Układu Warszawskiego

<footnote n="130">¹³⁰ W. Roszkowski (pod ps. A. Albert), *Najnowsza historia Polski 1918–1980*, Warszawa, 4 tomy, z których pierwsze dwa ukazały się w 1983 r. (dotyczyły II RP i II wojny światowej), a kolejne w 1987 (dotyczyły Polski Ludowej).</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ K. Kersten, *Spoleczeństwo i historia po 1945 r.*, w: *Między wyzwoleniem a zniewoleniem: Polska 1944–1956*, Londyn 1993, s. 172–179, https://fundacja.kerstens.org/spoleczenstwo-i-historia-po-1945-r/ (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="132">¹³² Taż, *My Adventure with Contemporary History*, s. 2, http://kerstens.org/foundation/Krystyna/research/KK_Adventure.shtml (18 X 2017).</footnote>
fundamentalne dla historii politycznej Polski Ludowej. Roszkowski nato-
miast opublikował (pod pseudonimem Andrzej Albert) syntezę historii
Polski w XX w. (1918–1980), w czterech tomach, które ukazały się w latach
1983–1987¹³⁰. Po 1989 r. był również współautorem, wraz z Anną Radziwiłł
(koordynatorką „Solidarnościowego” zespołu nauczycieli, który opracował
*Propozycje* dotyczące nauczania historii), serii podręczników szkolnych do historii
XX w. dla liceów.

Dzieła te, z których każdy należy do innej kategorii (jedno jest monografią akademicką, drugie dziełem popularnonaukowym), interesują nas tutaj nie tylko ze względu na swoją długotrwałą popularność, o której świadczą liczne reedycje, ale również z powodu znaczących różnic dzielących ich autorów, zarówno na poziomie biograficznym, jak i w sposobie uprawiania historii. Choć oboje byli historykami akademickimi związanymi z „Solidarnością”, zajmowali w istocie różne pozycje na polu historii, co wyjaśnia różnice między ich tekstami. Stwierdzenie tych różnic umożliwia niepowielanie opozycji między historiografią oficjalną a opozycyjną, co prowadziłoby do maskowania wewnętrznego zróżnicowania tych dwóch światów, a zwłaszcza twórczości opozycyjnej.

Dwójka autorów o różnych biografiach

Istotnie wiele dzieli Krystynę Kersten i Wojciecha Roszkowskiego, choć oboje trzeba uznać za historyków akademickich. Kersten urodziła się w 1931 r. w polskiej rodzinie inteligenckiej, której daleko było do nacjonalizmu:

Otóż wychowana zostałam w tradycji antypowstańczej, takiej trochę pozytywistycznej [...]. Westerplatte, szarża na czołgi [...] – to były dla mnie „grzechy główne”, z którymi pora była skończyć. Cnota, czyli realizm, wymagała, by pogodzić się z faktami i istnieć w ramach rzeczywistości, takiej jaka ona jest. To była postawa dość znacznej części inteligencji po 1945 r. [...] Był to most, po którym tłumy ludzi przeszły ku współdzialaniu z ustanowioną przez komunistów władzą<fnref n="131" />.

To w ten sposób ona oraz jej mąż, Adam Kersten, którego biografia była podobna (był historykiem XVIII w.), zaangażowali się w ruch komunistyczny<fnref n="132" />. W latach 50. i 60. Krystyna Kersten uprawiała historię zgodną z linią partii, o czym świadczą jej prace aż do lat 70., kiedy zaczęła się oddać od PZPR: wystąpiła z niej po interwencji wojsk Układu Warszawskiego

<footnote n="130">¹³⁰ W. Roszkowski (pod ps. A. Albert), *Najnowsza historia Polski 1918–1980*, Warszawa, 4 tomy, z których pierwsze dwa ukazały się w 1983 r. (dotyczyły II RP i II wojny światowej), a kolejne w 1987 (dotyczyły Polski Ludowej).</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ K. Kersten, *Spoleczeństwo i historia po 1945 r.*, w: *Między wyzwoleniem a zniewoleniem: Polska 1944–1956*, Londyn 1993, s. 172–179, https://fundacja.kerstens.org/spoleczenstwo-i-historia-po-1945-r/ (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="132">¹³² Taż, *My Adventure with Contemporary History*, s. 2, http://kerstens.org/foundation/Krystyna/research/KK_Adventure.shtml (18 X 2017).</footnote>
w Czechosłowacji w 1968 r. W 1975 r. podpisała, razem z sześcioma innymi intelektualistami, w tym Bronisławem Geremkiem, „list siedmiu”, skierowany do I sekretarza PZPR Edwarda Gierka, w którym jego sygnatariusze podkreślali, że zobowiązania, jakie powziął po strajkach robotniczych w grudniu 1970 r. nie zostały wypełnione<fnref n="133" />.

Jej biografia polityczna znajduje odzwierciedlenie w pracach naukowych. Jej pierwszy artykuł, opublikowany w 1954 r. w „Kwartalniku Historycznym”, był zatytułowany *Agresywne dążenia reakcyjnej historiografii niemieckiej*<fnref n="134" />. Rok później wydała kolejny, poświęcony periodykowi „Past and Present”, pt. *Postępowe czasopismo historyków angielskich*<fnref n="135" />. Była wówczas jednym z niewielu historyków akademickich prowadzących badania dotyczące okresu po II wojnie światowej, najpierw przesiedleń ludności po 1945 r., w kontekście zmiany polskich granic. W latach 60. była też autorką kilku tekstów poświęconych PKWN, o którym napisała monografię, powtarzającą oficjalną narrację partii, wyraźnie opowiada- jąc się za komunistami i przeciw rządowi londyńskiemu oraz AK<fnref n="136" />. W połowie lat 70., zmęczona ograniczeniami ze strony cenzury i trudnościami w dostę- pie do źródeł partyjnych, rozważała porzucenie projektu spisania historii poli- tycznej początków PRL i zajęcie się XVII w., okresem, którego w mniejszym stopniu dotyczyła presja ideologiczna<fnref n="137" />. W latach 80. jej kariera nabrała roz- pędu, wykorzystała bowiem w pełni możliwości publikowania, jakie stwarzały „Solidarność” oraz istnienie „drugiego obiegu”: począwszy od 1980 r. wypo- wiadała się głównie w „Tygodniku Solidarność” oraz czasopismach konspira- cyjnych (pod pseudonimem Jan Bujnowski). Mogła wreszcie zająć się spisywa- niem dziejów wprowadzenia ustroju komunistycznego w powojennej Polsce. Nie wahała się też zajmować stanowiska sprzecznego z opiniami dominują- cymi w szeregach opozycji, o czym świadczy jej pierwszy artykuł opublikowany w „Tygodniku Solidarność”, poświęcony pogromowi kieleckiemu z 1946 r.<fnref n="138" /> Ten powojenny pogrom był często wykorzystywany przez propagandę komuni- styczną, która przypisywała go „bandytom” z antykomunistycznej partyzantki; Kersten odrzuciła tę interpretację, ale również tezę, rozpowszechnioną w śro- dowiskach opozycyjnych i podtrzymywaną przez nacjonalistów, że pogrom został zorganizowany przez komunistyczną służbę bezpieczeństwa. Rozważała natomiast siłę antysemityzmu w społeczeństwie polskim, czym zajmowali się

<footnote n="133">133 Z. Romek, *Krystyna Kersten – historyk dziejów najnowszych*, w: *Komunizm. Ideologia, system, ludzie...*, s. 217–232, https://fundacja.kerstens.org/krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnow-szych/ (10 XII 2021), s. 6.</footnote>

<footnote n="134">134 K. Kersten, *Agresywne dążenia reakcyjnej historiografii niemieckiej*, KH, 1954, nr 1, s. 378–386.</footnote>

<footnote n="135">135 Taż, „*Past and Present*”. *Postępowe czasopismo historyków angielskich*, KH, 1955, nr 1, s. 290–297.</footnote>

<footnote n="136">136 Taż, *Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego 22 VII – 13 XII 1944*, Lublin 1965.</footnote>

<footnote n="137">137 Z. Romek, *Krystyna Kersten – historyk dziejów najnowszych...*, s. 217–232, https://fundacja.kerstens.org/krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnowszych/ (10 XII 2021), s. 6.</footnote>

<footnote n="138">138 K. Kersten, *Kielce – 4 lipca 1946 roku*, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 36, s. 8–9.</footnote>
w Czechosłowacji w 1968 r. W 1975 r. podpisała, razem z sześcioma innymi intelektualistami, w tym Bronisławem Geremkiem, „list siedmiu”, skierowany do I sekretarza PZPR Edwarda Gierka, w którym jego sygnatariusze podkreślali, że zobowiązania, jakie powziął po strajkach robotniczych w grudniu 1970 r. nie zostały wypełnione<fnref n="133" />.

Jej biografia polityczna znajduje odzwierciedlenie w pracach naukowych. Jej pierwszy artykuł, opublikowany w 1954 r. w „Kwartalniku Historycznym”, był zatytułowany *Agresywne dążenia reakcyjnej historiografii niemieckiej*<fnref n="134" />. Rok później wydała kolejny, poświęcony periodykowi „Past and Present”, pt. *Postępowe czasopismo historyków angielskich*<fnref n="135" />. Była wówczas jednym z niewielu historyków akademickich prowadzących badania dotyczące okresu po II wojnie światowej, najpierw przesiedleń ludności po 1945 r., w kontekście zmiany polskich granic. W latach 60. była też autorką kilku tekstów poświęconych PKWN, o którym napisała monografię, powtarzającą oficjalną narrację partii, wyraźnie opowiada- jąc się za komunistami i przeciw rządowi londyńskiemu oraz AK<fnref n="136" />. W połowie lat 70., zmęczona ograniczeniami ze strony cenzury i trudnościami w dostę- pie do źródeł partyjnych, rozważała porzucenie projektu spisania historii poli- tycznej początków PRL i zajęcie się XVII w., okresem, którego w mniejszym stopniu dotyczyła presja ideologiczna<fnref n="137" />. W latach 80. jej kariera nabrała roz- pędu, wykorzystała bowiem w pełni możliwości publikowania, jakie stwarzały „Solidarność” oraz istnienie „drugiego obiegu”: począwszy od 1980 r. wypo- wiadała się głównie w „Tygodniku Solidarność” oraz czasopismach konspira- cyjnych (pod pseudonimem Jan Bujnowski). Mogła wreszcie zająć się spisywa- niem dziejów wprowadzenia ustroju komunistycznego w powojennej Polsce. Nie wahała się też zajmować stanowiska sprzecznego z opiniami dominują- cymi w szeregach opozycji, o czym świadczy jej pierwszy artykuł opublikowany w „Tygodniku Solidarność”, poświęcony pogromowi kieleckiemu z 1946 r.<fnref n="138" /> Ten powojenny pogrom był często wykorzystywany przez propagandę komuni- styczną, która przypisywała go „bandytom” z antykomunistycznej partyzantki; Kersten odrzuciła tę interpretację, ale również tezę, rozpowszechnioną w śro- dowiskach opozycyjnych i podtrzymywaną przez nacjonalistów, że pogrom został zorganizowany przez komunistyczną służbę bezpieczeństwa. Rozważała natomiast siłę antysemityzmu w społeczeństwie polskim, czym zajmowali się

<footnote n="133">133 Z. Romek, *Krystyna Kersten – historyk dziejów najnowszych*, w: *Komunizm. Ideologia, system, ludzie...*, s. 217–232, https://fundacja.kerstens.org/krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnow-szych/ (10 XII 2021), s. 6.</footnote>

<footnote n="134">134 K. Kersten, *Agresywne dążenia reakcyjnej historiografii niemieckiej*, KH, 1954, nr 1, s. 378–386.</footnote>

<footnote n="135">135 Taż, „Past and Present”. *Postępowe czasopismo historyków angielskich*, KH, 1955, nr 1, s. 290–297.</footnote>

<footnote n="136">136 Taż, *Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego 22 VII – 13 XII 1944*, Lublin 1965.</footnote>

<footnote n="137">137 Z. Romek, *Krystyna Kersten – historyk dziejów najnowszych...*, s. 217–232, https://fundacja.kerstens.org/krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnowszych/ (10 XII 2021), s. 6.</footnote>

<footnote n="138">138 K. Kersten, *Kielce – 4 lipca 1946 roku*, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 36, s. 8–9.</footnote>
jedynie nieliczni autorzy związani z opozycją, jak Jan Błoński, autor słynnego eseju *Biedni Polacy patrzą na getto*<fnref n="139" />.

Okres „Solidarności” wiązał się też dla Kersten, zatrudnionej w IH PAN, ze stworzeniem „niezależnego seminarium” poświęconego genezie Polski Ludowej. Prowadziła je m.in. wraz z Holzerem, Michnikiem, Paczkowskim, Radziwiłł i Turlejską. Należała więc do grupy naukowców związanych z „Solidarnością”, którzy jako pierwsi zainteresowali się historią polityczną PRL. Przynależność do tego grona sprawiła, że jej prace recenzowali inni specjaliści z tej dzieżiny. Jej książka *Narodziny systemu władzy*, chociaż wydana w „drugim obiegu”, została zrecenzowana przed publikacją: w pierwszym wydaniu nazwiska recenzentów nie zostały podane, ale Kersten wymieniła je w posłowiu do reedycji z 1990 r.<fnref n="140" /> Chodziło o Marię Turlejską, Tadeusza Łepkowskiego (IH PAN) i Jerzego Tomaszewskiego (UW).

Natomiast Wojciech Roszkowski napisał *Najnowszą historię Polski* w zupełnie innych okolicznościach. Książka nie została poddana redakcji z prawdziwego zdarzenia, o czym świadczą liczne literówki i błędy ortograficzne<fnref n="141" />. Przygotowanie tego imponującego, tysiącstronicowego dzieła w całości spoczywało, jak się wydaje, na barkach jednego człowieka, ponieważ Roszkowski nie wspomina, aby ktokolwiek mu pomagał. Pierwsze wydania jego pracy jawią się więc jako mniej dopracowane niż *Narodziny systemu władzy*. Sam Roszkowski przyznał, że *Najnowsza historia Polski* została oddana do druku bez korekty, zarówno jeśli chodzi o wydania w „drugim obiegu” (w wydawnictwach „Krąg” i „Pokolenie”), jak i pierwszą reedycję (która ukazała się w oficynie Polonia Book Fund). Dopiero reedycja w wydawnictwie „Puls”, w 1991 r., została poddana minimalnej korekcie<fnref n="142" />.

Różnice między tymi dwiema książkami wynikają również z tego, jakimi źródłami i odniesieniami posługują się obydw/oje autorzy. Monografia Kersten opiera się w dużym stopniu na zachodnich, brytyjskich i amerykańskich archiwach dyplomatycznych. Autorka wielokrotnie odnosi się też do pamiętników niektórych uczestników zdarzeń, którzy przyczynili się do załatwienia „kwestii polskiej” po wojnie (chodzi o przywódców politycznych takich jak Winston Churchill, a także dyplomatów). Ale korzystała też z polskich zasobów archiwalnych (państwowych i partyjnych) oraz tekstów źródłowych wydanych w Polsce. Bibliografia jej książki zawiera wiele polskich prac, które ukazały się w „drugim obiegu” lub na emigracji i które wraz z dziełami zagranicznymi tworzą grupę liczniejszą niż prace pochodzące z obiegu oficjalnego w Polsce. Roszkowski wykorzystał nieco inne źródła, pojawiają się one w większości w przypisach

<footnote n="139">¹³⁹ J. Błoński, *Biedni Polacy patrzą na getto*, „Tygodnik Powszechny” 1987, nr 2.</footnote>

<footnote n="140">¹⁴⁰ K. Kersten, *Narodziny systemu władzy...* (posługuję się tą reedycją, wydaną w Poznaniu w 1990 r.).</footnote>

<footnote n="141">¹⁴¹ Powołuję się na reedycję, która ukazała się w Polonia Book Fund w 1989 r. i nie różni się od wersji pierwotnej (nie została poprawiona).</footnote>

<footnote n="142">¹⁴² W. Roszkowski, *Odpowiedź Grzegorzowi Mazurowi*, ZH, 1991, nr 98, s. 224–227.</footnote>
jedynie nieliczni autorzy związani z opozycją, jak Jan Błoński, autor słynnego eseju *Biedni Polacy patrzą na getto*<fnref n="139" />.

Okres „Solidarności” wiązał się też dla Kersten, zatrudnionej w IH PAN, ze stworzeniem „niezależnego seminarium” poświęconego genezie Polski Ludowej. Prowadziła je m.in. wraz z Holzerem, Michnikiem, Paczkowskim, Radziwiłł i Turlejską. Należała więc do grupy naukowców związanych z „Solidarnością”, którzy jako pierwsi zainteresowali się historią polityczną PRL. Przynależność do tego grona sprawiła, że jej prace recenzowali inni specjaliści z tej dzieżiny. Jej książka *Narodziny systemu władzy*, chociaż wydana w „drugim obiegu”, została zrecenzowana przed publikacją: w pierwszym wydaniu nazwiska recenzentów nie zostały podane, ale Kersten wymieniła je w posłowiu do reedycji z 1990 r.<fnref n="140" /> Chodziło o Marię Turlejską, Tadeusza Łepkowskiego (IH PAN) i Jerzego Tomaszewskiego (UW).

Natomiast Wojciech Roszkowski napisał *Najnowszą historię Polski* w zupełnie innych okolicznościach. Książka nie została poddana redakcji z prawdziwego zdarzenia, o czym świadczą liczne literówki i błędy ortograficzne<fnref n="141" />. Przygotowanie tego imponującego, tysiącstronicowego dzieła w całości spoczywało, jak się wydaje, na barkach jednego człowieka, ponieważ Roszkowski nie wspomina, aby ktokolwiek mu pomagał. Pierwsze wydania jego pracy jawią się więc jako mniej dopracowane niż *Narodziny systemu władzy*. Sam Roszkowski przyznał, że *Najnowsza historia Polski* została oddana do druku bez korekty, zarówno jeśli chodzi o wydania w „drugim obiegu” (w wydawnictwach „Krąg” i „Pokolenie”), jak i pierwszą reedycję (która ukazała się w oficynie Polonia Book Fund). Dopiero reedycja w wydawnictwie „Puls”, w 1991 r., została poddana minimalnej korekcie<fnref n="142" />.

Różnice między tymi dwiema książkami wynikają również z tego, jakimi źródłami i odniesieniami posługują się obydw/oje autorzy. Monografia Kersten opiera się w dużym stopniu na zachodnich, brytyjskich i amerykańskich archiwach dyplomatycznych. Autorka wielokrotnie odnosi się też do pamiętników niektórych uczestników zdarzeń, którzy przyczynili się do załatwienia „kwestii polskiej” po wojnie (chodzi o przywódców politycznych takich jak Winston Churchill, a także dyplomatów). Ale korzystała też z polskich zasobów archiwalnych (państwowych i partyjnych) oraz tekstów źródłowych wydanych w Polsce. Bibliografia jej książki zawiera wiele polskich prac, które ukazały się w „drugim obiegu” lub na emigracji i które wraz z dziełami zagranicznymi tworzą grupę liczniejszą niż prace pochodzące z obiegu oficjalnego w Polsce. Roszkowski wykorzystał nieco inne źródła, pojawiają się one w większości w przypisach

<footnote n="139">¹³⁹ J. Błoński, *Biedni Polacy patrzą na getto*, „Tygodnik Powszechny” 1987, nr 2.</footnote>

<footnote n="140">¹⁴⁰ K. Kersten, *Narodziny systemu władzy...* (posługuję się tą reedycją, wydaną w Poznaniu w 1990 r.).</footnote>

<footnote n="141">¹⁴¹ Powołuję się na reedycję, która ukazała się w Polonia Book Fund w 1989 r. i nie różni się od wersji pierwotnej (nie została poprawiona).</footnote>

<footnote n="142">¹⁴² W. Roszkowski, *Odpowiedź Grzegorzowi Mazurowi*, ZH, 1991, nr 98, s. 224–227.</footnote>
dolnych (w książce nie ma bibliografii) i są to głównie prace już opublikowane. Jeśli chodzi o rozdziały poświęcone II wojnie światowej, prace, które ukazały się w „drugim obiegu” bądź na emigracji (najczęściej w czasopiśmie „Zeszyty Historyczne”), stanowią 42% wszystkich cytowań (61%, jeśli weźmiemy pod uwagę odniesienia do prac zagranicznych). Inaczej jest w rozdziałach poświęconych Polsce Ludowej, w których wykorzystano przede wszystkim źródła (76%) opublikowane w Polsce, w oficjalnym obiegu.

Kersten zajmowała centralną pozycję w historiografii dotyczącej dziejów najnowszych i korzystała w IH PAN z niezwykle sprzyjających warunków do pracy, biorąc pod uwagę sytuację naukowców w Polsce Ludowej. Zarówno w *Narodzinach systemu władzy*, jak i w swoich późniejszych tekstach dzieliła się swoimi przemysłeniami na temat zawodu historyka zajmującego się historią najnowszą i nie ukrywała swoich rozterek oraz dylematów. W tym aspekcie jej pisarstwo odróżniało się od tonu wielu innych tekstów opozycjonistów z lat 80., w których, jak w książce Roszkowskiego, w imię „prawdy historycznej” wyrażano dużo bardziej radykalne opinie. Kersten starała się pozostać wierna swego rodzaju etyce niezależnego naukowca, nie zapominając o specyfice badań w zakresie historii najnowszej, której sama była uczestniczką. Odrzucając paradygmat interpretacyjny dzielący świat na „ich” (komunistów) i „nas” (opozycję), który jej zdaniem zaczynał być dominujący w środowiskach opozycyjnych, Kersten poszukiwała właściwego tonu, tak aby nie zastępować jednej „propagandy” drugą, antykomunistyczną. Dlatego twierdziła, że historyk nie powinien wychodzić naprzeciw oczekiwaniom swoich czytelników, tylko przyjmować ton naukowy, który nazywała „zimnym”.

W posłowiu do *Narodzin systemu władzy*, napisanym w 1990 r., 5 lat po pierwszym wydaniu, Kersten odniosła się do krytyki, z jaką spotkała się jej książka. Tym, którzy zarzucali jej, że styl jej pisarstwa jest „zimny”, odpowiada, że jej zdaniem to „pochwała”, dowód, że „zdołał[a] utrzymać się w ramach rygorów naukowych”, nie przejmując podziału na „ich” i „nas”, którego spodziewało się wielu jej czytelników<fnref n="143" />. Biorąc aktywny udział w przedsięwzięciu „odkładamywania” historii podjętym przez „Solidarność”, jednocześnie ostrzegała przed zapędzaniem się w tym „odkładamywaniu” i wypowiadała się w imieniu obiektywnej, analitycznej nauki.

Wojciech Roszkowski pod wieloma względami zajmował inną pozycję na polu historii i wyrażał odmienne niż Kersten opinie. Urodził się w 1947 r. w Warszawie, studiował handel zagraniczny w SGPiS, głównej uczelni kształcącej ekonomistów i statystyków w Polsce Ludowej. Po ukończeniu studiów w 1971 r. zaczął pracę w handlu zagranicznym, a w 1973 r. został doktorantem w IH PAN. Od 1974 r. był też asystentem w Katedrze Historii Gospodarczej SGPiS. Ostatecznie to właśnie tam doktoryzował się w 1978 r. w zakresie nauk ekonomicznych na podstawie pracy poświęconej polityce gospodarczej

<footnote n="143">¹⁴³ K. Kersten, *Narodziny systemu władzy...*, s. 4.</footnote>
dolnych (w książce nie ma bibliografii) i są to głównie prace już opublikowane. Jeśli chodzi o rozdziały poświęcone II wojnie światowej, prace, które ukazały się w „drugim obiegu” bądź na emigracji (najczęściej w czasopiśmie „Zeszyty Historyczne”), stanowią 42% wszystkich cytowań (61%, jeśli weźmiemy pod uwagę odniesienia do prac zagranicznych). Inaczej jest w rozdziałach poświęconych Polsce Ludowej, w których wykorzystano przede wszystkim źródła (76%) opublikowane w Polsce, w oficjalnym obiegu.

Kersten zajmowała centralną pozycję w historiografii dotyczącej dziejów najnowszych i korzystała w IH PAN z niezwykle sprzyjających warunków do pracy, biorąc pod uwagę sytuację naukowców w Polsce Ludowej. Zarówno w *Narodzinach systemu władzy*, jak i w swoich późniejszych tekstach dzieliła się swoimi przemysłeniami na temat zawodu historyka zajmującego się historią najnowszą i nie ukrywała swoich rozterek oraz dylematów. W tym aspekcie jej pisarstwo odróżniało się od tonu wielu innych tekstów opozycjonistów z lat 80., w których, jak w książce Roszkowskiego, w imię „prawdy historycznej” wyrażano dużo bardziej radykalne opinie. Kersten starała się pozostać wierna swego rodzaju etyce niezależnego naukowca, nie zapominając o specyfice badań w zakresie historii najnowszej, której sama była uczestniczką. Odrzucając paradygmat interpretacyjny dzielący świat na „ich” (komunistów) i „nas” (opozycję), który jej zdaniem zaczynał być dominujący w środowiskach opozycyjnych, Kersten poszukiwała właściwego tonu, tak aby nie zastępować jednej „propagandy” drugą, antykomunistyczną. Dlatego twierdziła, że historyk nie powinien wychodzić naprzeciw oczekiwaniom swoich czytelników, tylko przyjmować ton naukowy, który nazywała „zimnym”.

W posłowiu do *Narodzin systemu władzy*, napisanym w 1990 r., 5 lat po pierwszym wydaniu, Kersten odniosła się do krytyki, z jaką spotkała się jej książka. Tym, którzy zarzucali jej, że styl jej pisarstwa jest „zimny”, odpowiada, że jej zdaniem to „pochwała”, dowód, że „zdołał[a] utrzymać się w ramach rygorów naukowych”, nie przejmując podziału na „ich” i „nas”, którego spodziewało się wielu jej czytelników<fnref n="143" />. Biorąc aktywny udział w przedsięwzięciu „odkładamywania” historii podjętym przez „Solidarność”, jednocześnie ostrzegała przed zapędzaniem się w tym „odkładamywaniu” i wypowiadała się w imieniu obiektywnej, analitycznej nauki.

Wojciech Roszkowski pod wieloma względami zajmował inną pozycję na polu historii i wyrażał odmienne niż Kersten opinie. Urodził się w 1947 r. w Warszawie, studiował handel zagraniczny w SGPiS, głównej uczelni kształcącej ekonomistów i statystyków w Polsce Ludowej. Po ukończeniu studiów w 1971 r. zaczął pracę w handlu zagranicznym, a w 1973 r. został doktorantem w IH PAN. Od 1974 r. był też asystentem w Katedrze Historii Gospodarczej SGPiS. Ostatecznie to właśnie tam doktoryzował się w 1978 r. w zakresie nauk ekonomicznych na podstawie pracy poświęconej polityce gospodarczej

<footnote n="143">¹⁴³ K. Kersten, *Narodziny systemu władzy...*, s. 4.</footnote>
II Rzeczypospolitej. Następnie został etatowym wykładowcą w tej katedrze. Większość jego kariery akademickiej przebiegała więc w uczelni zajmującej raczej peryferyjną pozycję, jeśli chodzi o badania historyczne. Wykładając w SGPiS, później SGH, której był prorektorem w latach 1990–1993, od 1990 r. zatrudniony był jednocześnie w Instytucie Studiów Politycznych PAN, a w latach 1994–2000 sprawował funkcję jego dyrektora. Poza pracami z zakresu historii gospodarczej w wykazie jego publikacji nie znajdziemy żadnej monografii poświęconej historii politycznej XX w., a zwłaszcza Polsce Ludowej. Wydawał głównie podręczniki i syntezy.

Krótko mówiąc, Roszkowski był dużo bardziej marginalną postacią w badaniach nad historią Polski w XX w. niż Krystyna Kersten. Pomimo sławy, jaką przyniosła mu publikacja *Najnowszej historii Polski*, karierę akademicką robił w institucjach peryferyjnych: SGH, a następnie ISP PAN, i to nawet nie w Zakładzie Najnowszej Historii Politycznej, założonym przez Andrzeja Paczkowskiego i Andrzeja Friszkego na początku lat 90. i który szybko stał się jednym z wiodących ośrodków badawczych zajmujących się tym okresem. O tej mniej centralnej pozycji na polu historii świadczy fakt, że przed ujawnieniem, że to on opublikował pod pseudonimem Andrzej Albert *Najnowszą historię Polski*, Roszkowski był niemal zupełnie nieznany w środowisku badaczy historii najnowszej<fnref n="144" />.

Roszkowski różnił się od Kersten również z punktu widzenia swojej biografii politycznej: nie był nigdy członkiem PZPR, natomiast w latach 1978–1981 należał do Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, a w 1980 r. wstąpił do „Solidarności”. Swoją tożsamość polityczną zdefiniował jako zupełnie nielewidicową i podkreślał swój katolicyzm. We wstępie do swojej książki określił się jako „chrześcijanin” i „polski patriota”<fnref n="145" />. Później uszczegółowił ten autoportret:

> Nie czuję się nacjonalistą, natomiast uważam poczucie narodowe za dość ważny element świadomości. Oczywiście nie najważniejszy. Tak samo konserwatyzm czy liberalizm to są pojęcia bardzo rozciągliwe i wykrętnie interpretowane. Ja przyznaję się jakoś i do jednego, i do drugiego, ale z zachowaniem umiaru i zdrowego rozsądku. [...] Właśnie, jeśli miałbym wykładać swe poglądy społeczne, to na pierwszym miejscu postawiłbym myśl chrześcijańską, pojęcia godności osoby ludzkiej, dobra wspólnego, zasadę pomocniczości, w ogóle życie według wartości. Myślę, że wartości chrześcijańskie pozwalają najlepiej uniknąć różnych pułapek ideologii społecznych<fnref n="146" />.

Choć twierdził, że nigdy nie był członkiem żadnej partii politycznej, po 1989 r. udzielał publicznego poparcia wielu partiom i kandydatom wywodzącym się z obozu prawicowo-katolickiego, a w latach 2004–2009 zasiadał w Parlamencie Europejskim, do którego został wybrany z listy Prawa i Sprawiedliwości.

Genezę swojej książki sytuuje w 1978 r., gdy tuż po obronie doktoratu uczestniczył w prywatnych mieszkaniach w dyskusjach historycznych toczonych

<footnote n="144">144 [W. Roszkowski], *Ujawnienie, „Przegląd Powszechny”* 1990, nr 5, s. 167–179.</footnote>

<footnote n="145">145 Tenże (pod ps. A. Albert), *Najnowsza historia Polski 1918–1980*, Londyn 1989, s. 9.</footnote>

<footnote n="146">146 Tenże, *Ujawnienie...*, s. 170.</footnote>
II Rzeczypospolitej. Następnie został etatowym wykładowcą w tej katedrze. Większość jego kariery akademickiej przebiegała więc w uczelni zajmującej raczej peryferyjną pozycję, jeśli chodzi o badania historyczne. Wykładając w SGPiS, później SGH, której był prorektorem w latach 1990–1993, od 1990 r. zatrudniony był jednocześnie w Instytucie Studiów Politycznych PAN, a w latach 1994–2000 sprawował funkcję jego dyrektora. Poza pracami z zakresu historii gospodarczej w wykazie jego publikacji nie znajdziemy żadnej monografii poświęconej historii politycznej XX w., a zwłaszcza Polsce Ludowej. Wydawał głównie podręczniki i syntezy.

Krótko mówiąc, Roszkowski był dużo bardziej marginalną postacią w badaniach nad historią Polski w XX w. niż Krystyna Kersten. Pomimo sławy, jaką przyniosła mu publikacja *Najnowszej historii Polski*, karierę akademicką robił w institucjach peryferyjnych: SGH, a następnie ISP PAN, i to nawet nie w Zakładzie Najnowszej Historii Politycznej, założonym przez Andrzeja Paczkowskiego i Andrzeja Friszkego na początku lat 90. i który szybko stał się jednym z wiodących ośrodków badawczych zajmujących się tym okresem. O tej mniej centralnej pozycji na polu historii świadczy fakt, że przed ujawnieniem, że to on opublikował pod pseudonimem Andrzej Albert *Najnowszą historię Polski*, Roszkowski był niemal zupełnie nieznany w środowisku badaczy historii najnowszej<fnref n="144" />.

Roszkowski różnił się od Kersten również z punktu widzenia swojej biografii politycznej: nie był nigdy członkiem PZPR, natomiast w latach 1978–1981 należał do Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, a w 1980 r. wstąpił do „Solidarności”. Swoją tożsamość polityczną zdefiniował jako zupełnie nielewidicową i podkreślał swój katolicyzm. We wstępie do swojej książki określił się jako „chrześcijanin” i „polski patriota”<fnref n="145" />. Później uszczegółowił ten autoportret:

> Nie czuję się nacjonalistą, natomiast uważam poczucie narodowe za dość ważny element świadomości. Oczywiście nie najważniejszy. Tak samo konserwatyzm czy liberalizm to są pojęcia bardzo rozciągliwe i wykrętnie interpretowane. Ja przyznaję się jakoś i do jednego, i do drugiego, ale z zachowaniem umiaru i zdrowego rozsądku. [...] Właśnie, jeśli miałbym wykładać swe poglądy społeczne, to na pierwszym miejscu postawiłbym myśl chrześcijańską, pojęcia godności osoby ludzkiej, dobra wspólnego, zasadę pomocniczości, w ogóle życie według wartości. Myślę, że wartości chrześcijańskie pozwalają najlepiej uniknąć różnych pułapek ideologii społecznych<fnref n="146" />.

Choć twierdził, że nigdy nie był członkiem żadnej partii politycznej, po 1989 r. udzielał publicznego poparcia wielu partiom i kandydatom wywodzącym się z obozu prawicowo-katolickiego, a w latach 2004–2009 zasiadał w Parlamencie Europejskim, do którego został wybrany z listy Prawa i Sprawiedliwości.

Genezę swojej książki sytuuje w 1978 r., gdy tuż po obronie doktoratu uczestniczył w prywatnych mieszkaniach w dyskusjach historycznych toczonych

<footnote n="144">144 [W. Roszkowski], *Ujawnienie, „Przegląd Powszechny”* 1990, nr 5, s. 167–179.</footnote>

<footnote n="145">145 Tenże (pod ps. A. Albert), *Najnowsza historia Polski 1918–1980*, Londyn 1989, s. 9.</footnote>

<footnote n="146">146 Tenże, *Ujawnienie...*, s. 170.</footnote>
przy okazji 60. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. Przygotował wówczas referaty na temat listopada 1918 r. oraz wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. To wtedy miał wpaść na pomysł napisania całościo-wej historii współczesnej Polski, która mogłaby się ukazać w „drugim obiegu”. Sposób uprawiania historii przez Roszkowskiego odzwierciedlał jego sympa-tie polityczne: w *Najnowszej historii Polski* bronił dość tradycyjnej wizji historii narodowej, zbliżonej do tej, która pojawiała się np. u autorów emigracyjnych.

Polska XX w. widziana oczyma Wojciecha Roszkowskiego: historia wartości

Te różnice biograficzne warunkują dwie bardzo odmienne książki historyczne. *Najnowsza historia Polski* Roszkowskiego jest olbrzymią syntezą (autor pomyślał ją jako rodzaj podręcznika czy encyklopedii), podzieloną na 20 rozdziałów i 4 części: II Rzeczpospolita (1918–1939), II wojna światowa (1939–1945) oraz Polska Ludowa, opisana w dwóch częściach (1945–1956 i 1956–1980). Ostatnie dwie części książki są najdłuższe, przypada na nie ponad połowa ogólnej liczby stron (586 stron). To właśnie decyduje o oryginalności tej pracy, jednej z pierwszych nieocenzurowanych publikacji poświęconych historii Polski Ludowej. We wstępie Roszkowski sytuuje swoją książkę w kontekście walki ideologicznej z władzami komunistycznymi. Poddawszy krytyce zarówno cen-zurę, jak i „prostacką interpretację «klasową» niektórych zjawisk społecznych, gospodarczych i politycznych”<fnref n="147" />, stwierdził, cytując to program PPN, to znów Marszałka Piłsudskiego: „Przestajemy rozumieć samych siebie, nie wiemy, skąd idziemy i jacy jesteśmy, nie umiemy ocenić własnych wartości i słabości; grozi nam utrata tożsamości narodowej”<fnref n="148" />.

Podobnie jak Kersten, Roszkowski zastanawiał się nad „sensem pisania o historii”, dostrzegając napięcie między „rejestrem neutralnym” a historią, którą nazwał „dydaktyczną” i która prowadzi czytelnika oraz przyczynia się do kształtowania jego poglądów. Pozostawił tę kwestię otwartą i choć stawiał sobie za „cel metodologiczny” uprawianie historii neutralnej, jednocześnie uznał ją za „praktycznie niemożliwą”. I rzeczywiście, czytając jego książkę, dość wyraźnie widzimy preferencje polityczne autora. Jego centralna teza polega na przedstawieniu dwudziestowiecznej Polski jako niewinnej ofiary „dwóch wrogów”: nazistowskich Niemiec i sowieckiej Rosji. W takiej narracji nie pozostaje wiele miejsca na bardziej krytyczną analizę wyborów dokonywanych w XX w. przez polskich przywódców.

Zawartość książki odpowiada deklaracjom złożonym na wstępie. Zasygnalizuję tu tylko kilka kwestii, które wydają mi się charakterystyczne dla ogólnej interpretacji okresu 1939–1980 dokonanej przez Roszkowskiego. Pakt Ribbentrop-Mołotow, symbolizujący sojusz między „dwoma odwiecznymi wrogami” Polski,

<footnote n="147">¹⁴⁷ Tenże, *Najnowsza historia Polski...*, s. 7.</footnote>

<footnote n="148">¹⁴⁸ Tamże, s. 8.</footnote>
przy okazji 60. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. Przygotował wówczas referaty na temat listopada 1918 r. oraz wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. To wtedy miał wpaść na pomysł napisania całościo-wej historii współczesnej Polski, która mogłaby się ukazać w „drugim obiegu”. Sposób uprawiania historii przez Roszkowskiego odzwierciedlał jego sympa-tie polityczne: w *Najnowszej historii Polski* bronił dość tradycyjnej wizji historii narodowej, zbliżonej do tej, która pojawiała się np. u autorów emigracyjnych.

Polska XX w. widziana oczyma Wojciecha Roszkowskiego: historia wartości

Te różnice biograficzne warunkują dwie bardzo odmienne książki historyczne. *Najnowsza historia Polski* Roszkowskiego jest olbrzymią syntezą (autor pomyślał ją jako rodzaj podręcznika czy encyklopedii), podzieloną na 20 rozdziałów i 4 części: II Rzeczpospolita (1918–1939), II wojna światowa (1939–1945) oraz Polska Ludowa, opisana w dwóch częściach (1945–1956 i 1956–1980). Ostatnie dwie części książki są najdłuższe, przypada na nie ponad połowa ogólnej liczby stron (586 stron). To właśnie decyduje o oryginalności tej pracy, jednej z pierwszych nieocenzurowanych publikacji poświęconych historii Polski Ludowej. We wstępie Roszkowski sytuuje swoją książkę w kontekście walki ideologicznej z władzami komunistycznymi. Poddawszy krytyce zarówno cen-zurę, jak i „prostacką interpretację «klasową» niektórych zjawisk społecznych, gospodarczych i politycznych”<fnref n="147" />, stwierdził, cytując to program PPN, to znów Marszałka Piłsudskiego: „Przestajemy rozumieć samych siebie, nie wiemy, skąd idziemy i jacy jesteśmy, nie umiemy ocenić własnych wartości i słabości; grozi nam utrata tożsamości narodowej”<fnref n="148" />.

Podobnie jak Kersten, Roszkowski zastanawiał się nad „sensem pisania o historii”, dostrzegając napięcie między „rejestrem neutralnym” a historią, którą nazwał „dydaktyczną” i która prowadzi czytelnika oraz przyczynia się do kształtowania jego poglądów. Pozostawił tę kwestię otwartą i choć stawiał sobie za „cel metodologiczny” uprawianie historii neutralnej, jednocześnie uznał ją za „praktycznie niemożliwą”. I rzeczywiście, czytając jego książkę, dość wyraźnie widzimy preferencje polityczne autora. Jego centralna teza polega na przedstawieniu dwudziestowiecznej Polski jako niewinnej ofiary „dwóch wrog-gów”: nazistowskich Niemiec i sowieckiej Rosji. W takiej narracji nie pozostaje wiele miejsca na bardziej krytyczną analizę wyborów dokonywanych w XX w. przez polskich przywódców.

Zawartość książki odpowiada deklaracjom złożonym na wstępie. Zasygnalizuję tu tylko kilka kwestii, które wydają mi się charakterystyczne dla ogólnej inter-pretacji okresu 1939–1980 dokonanej przez Roszkowskiego. Pakt Ribbentrop-Mołotow, symbolizujący sojusz między „dwoma odwiecznymi wrogami” Polski,

<footnote n="147">¹⁴⁷ Tenże, *Najnowsza historia Polski...*, s. 7.</footnote>

<footnote n="148">¹⁴⁸ Tamże, s. 8.</footnote>
został przedstawiony jako kolejny rozbiór Polski, a Hitler i Stalin uosabiają kon-
tynuację imperialistycznej polityki niemieckiej i rosyjskiej. W części poświęco-
nej II wojnie światowej niewiele miejsca poświęcił autor ludobójstwu, którego
ofiarami byli Żydzi, a ich los zrównał z losem polskiej ludności nieżydowskiej,
poprzez użycie wyrażenia „eksterminacja ludności polskiej i żydowskiej”<fnref n="149" />: choć
określił, że eksterminacja ludności żydowskiej przez nazistów stanowi „osobny
rozdział” w historii wojny, poświęcił mu jedynie trzy akapity. Stosunek pod-
ziemia oraz polskiej ludności nieżydowskiej do Holokaustu został zresztą
przedstawiony w korzystnym świetle, to znaczy autor położył nacisk na pomoc
udzielaną Żydom oraz rolę Jana Karskiego w przekazywaniu aliantom informacji
o ludobójstwie<fnref n="150" />. O przejawach wrogości wobec ludności żydowskiej wspomniał
jedynie, pisząc o „szmalcownikach” i ich pomocnikach. Choć przyznał, że nie-
które oddziały podziemia atakowały próbujących się ukrywać Żydów, podkreślił
jednocześnie, że „szerokie kręgi społeczeństwa podejmowały heroiczne wysiłki
dla ratowania Żydów”, choć było to przez okupanta karane śmiercią<fnref n="151" />. Trzeba
powiedzieć, że ta mityczna wizja relacji polsko-żydowskich w czasie II wojny
światowej dominowała aż do początku XXI w., kiedy to rozgłos zyskały prace
takie jak słynna książka Jana Tomasza Grossa<fnref n="152" />. W tym właśnie temacie sta-
nowiska Kersten i Roszkowskiego diametralnie się różniły.

Roszkowski uważał, że Hitler i Stalin mieli takie same intencje wobec Polski: zniszczyć państwo polskie oraz wyniszczyć bądź zamienić w niewolników ludność. Stwierdził, że dyktatorzy posługiwali się jedynie innymi hasłami:

O ile hitlerowskie Niemcy realizowały swe cele imperialne w podbitej Polsce głosząc
hasła wyższości rasy niemieckiej, o tyle stalinowskie władze radzieckie szermowały
ideologicznym arsenalem marksistowskim i rewolucyjnym<fnref n="153" />.

Na poparcie tej tezy, popularnej w historiografii krajów Europy Środkowej i Wschodniej, ale pojawiającej się także u autorów takich jak Stéphane Courtois<fnref n="154" />, autor przywołał m.in. przykłady zbrodni katyńskiej i powstania warszawskiego. Wymordowanie jeńców polskich w Katyniu miało na celu pozbawienie Polski jej elit, które przeszkadzałyby w sowietyzacji kraju<fnref n="155" />. Decydując się świadomo nie pomagać powstańcom warszawskim, Stalin „realizował [...] swój plan, wykorzystując powstanie do zniszczenia Warszawy i jej powstańców rękami niemieckimi”<fnref n="156" />.

<footnote n="149">149 Tamże, s. 316</footnote>

<footnote n="150">150 Tamże, s. 380–381.</footnote>

<footnote n="151">151 Tamże, s. 409.</footnote>

<footnote n="152">152 J.T. Gross, Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka, Sejny 2000.</footnote>

<footnote n="153">153 W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski..., s. 320.</footnote>

<footnote n="154">154 *Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania*, red. S. Courtois i in., Dębo-
góra-Kraków 2017.</footnote>

<footnote n="155">155 W. Roszkowski, *Najnowsza historia Polski...*, s. 324–325.</footnote>

<footnote n="156">156 Tamże, s. 440.</footnote>
został przedstawiony jako kolejny rozbiór Polski, a Hitler i Stalin uosabiają kon-
tynuację imperialistycznej polityki niemieckiej i rosyjskiej. W części poświęco-
nej II wojnie światowej niewiele miejsca poświęcił autor ludobójstwu, którego
ofiarami byli Żydzi, a ich los zrównał z losem polskiej ludności nieżydowskiej,
poprzez użycie wyrażenia „eksterminacja ludności polskiej i żydowskiej”<fnref n="149" />: choć
określił, że eksterminacja ludności żydowskiej przez nazistów stanowi „osobny
rozdział” w historii wojny, poświęcił mu jedynie trzy akapity. Stosunek pod-
ziemia oraz polskiej ludności nieżydowskiej do Holokaustu został zresztą
przedstawiony w korzystnym świetle, to znaczy autor położył nacisk na pomoc
udzielaną Żydom oraz rolę Jana Karskiego w przekazywaniu aliantom informacji
o ludobójstwie<fnref n="150" />. O przejawach wrogości wobec ludności żydowskiej wspomniał
jedynie, pisząc o „szmalcownikach” i ich pomocnikach. Choć przyznał, że nie-
które oddziały podziemia atakowały próbujących się ukrywać Żydów, podkreślił
jednocześnie, że „szerokie kręgi społeczeństwa podejmowały heroiczne wysiłki
dla ratowania Żydów”, choć było to przez okupanta karane śmiercią<fnref n="151" />. Trzeba
powiedzieć, że ta mityczna wizja relacji polsko-żydowskich w czasie II wojny
światowej dominowała aż do początku XXI w., kiedy to rozgłos zyskały prace
takie jak słynna książka Jana Tomasza Grossa<fnref n="152" />. W tym właśnie temacie sta-
nowiska Kersten i Roszkowskiego diametralnie się różniły.

Roszkowski uważał, że Hitler i Stalin mieli takie same intencje wobec Polski: zniszczyć państwo polskie oraz wyniszczyć bądź zamienić w niewolników ludność. Stwierdził, że dyktatorzy posługiwali się jedynie innymi hasłami:

O ile hitlerowskie Niemcy realizowały swe cele imperialne w podbitej Polsce głosząc
hasła wyższości rasy niemieckiej, o tyle stalinowskie władze radzieckie szermowały
ideologicznym arsenałem marksistowskim i rewolucyjnym<fnref n="153" />.

Na poparcie tej tezy, popularnej w historiografii krajów Europy Środkowej i Wschodniej, ale pojawiającej się także u autorów takich jak Stéphane Courtois<fnref n="154" />, autor przywołał m.in. przykłady zbrodni katyńskiej i powstania warszawskiego. Wymordowanie jeńców polskich w Katyniu miało na celu pozbawienie Polski jej elit, które przeszkadzałyby w sowietyzacji kraju<fnref n="155" />. Decydując się świado-
mie nie pomagać powstańcom warszawskim, Stalin „realizował [...] swój plan,
wykorzystując powstanie do zniszczenia Warszawy i jej powstańców rękami
niemieckimi”<fnref n="156" />.

<footnote n="149">149 Tamże, s. 316</footnote>

<footnote n="150">150 Tamże, s. 380–381.</footnote>

<footnote n="151">151 Tamże, s. 409.</footnote>

<footnote n="152">152 J.T. Gross, Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka, Sejny 2000.</footnote>

<footnote n="153">153 W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski..., s. 320.</footnote>

<footnote n="154">154 *Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania*, red. S. Courtois i in., Dębo-
góra-Kraków 2017.</footnote>

<footnote n="155">155 W. Roszkowski, *Najnowsza historia Polski...*, s. 324–325.</footnote>

<footnote n="156">156 Tamże, s. 440.</footnote>
Jednak to we fragmentach poświęconych polskim komunistom widać naj-
bardziej wyraźnie sympatie polityczne autora. Osąd został w tym przypadku
wyrażany wprost: PPR miała coraz więcej członków przede wszystkim dlatego,
że unikano komunistycznych hasel, głosząc program ludowy i patriotyczny,
a także „demagogiczne wezwania do podejmowania walki”<fnref n="157" />. Członków tej
partii, których w 1942 r. było ok. 8 tys., Roszkowski opisywał następująco:
„1/3 z tej liczby stanowili dawni KPP-owcy, resztę – zdezorientowana młodzież
chłopska i robotnicza, a także ukrywający się Żydzi”<fnref n="158" />. Do kierownictwa partii
należeli zaś według niego „ludzie o mentalności ukształtowanej przez praktykę
systemu radzieckiego”, charakteryzujący się „cyniczną pogardą dla prawdy, rze-
czywistości i godności ludzkiej, kierujący się żądzą władzy, nienawiścią i stra-
chem, z szatańską sprawnością posługujący się kłamstwem, prowokacją i szan-
tażem”<fnref n="159" />. Taki sam ton pobrzmiewa w tytułach rozdziałów i podrozdziałów:
część poświęconą robotniczym strajkom w grudniu 1970 r. oraz ich tłumieniu,
w trakcie którego zginęło 45 osób, a ponad tysiąc zostało rannych, zapowie-
dziano takimi wyrażeniami jak „Krwawy grudzień” czy „masakra”. W recenzji
książki historyk Grzegorz Mazur (UJ) skrytykował nadużywanie epitetów zdra-
dzających „bardzo emocjonalne” podejście autora i obniżających jego zdaniem
wartość pracy. Przywołał też liczne portrety komunistycznych przywódców
nakreślone przez Roszkowskiego z wykorzystaniem słownictwa przystającego
jego zdaniem nie tyle historykowi, ile „pracownikowi politycznej propagandy”:

Czytamy więc o „prymitywnym funkcjonariuszu PPR” Kazimierzu Witaszewskim (s. 544), „tępym protegowanym Stalina” Edwardzie Ochabie (s. 627), „PAX-owskim ex-faszyście” Janie Dobraczyńskim (s. 648), „prymitywnym pijaku z grupy «partyzantów»” gen. Tadeuszu Pietrzaku (s. 806); pojawiają się opinie: „płk Teodor Kufel, półanalfabeta, ale wytrawny «bezpieczniak»” (s. 806), Jarosław Iwaszkiewicz to „oportunista” (s. 809), Franciszek Szlachcic to „tępy, lecz „rasowo czysty” brutal” (s. 816) oraz „tępy brutal” (s. 951), gen. Florian Siwicki to „bezwolne narzędzie służb radzieckich” (s. 969)<fnref n="160" />.

W swojej odpowiedzi na te zarzuty Roszkowski dokonał istotnego rozróżnie-
nia na „poglądy polityczne” i „osądy moralne”. O ile zgodził się, że te pierwsze
nie powinny pojawiać się w pracach naukowych, o tyle domagał się prawa do
posługiwania się jako „kryteriami oceny” takimi wartościami jak niepodległość,
sprawiedliwość i demokracja. I to na tych kryteriach opierała się jego negatywna
ocena Polski Ludowej oraz roli polskich komunistów w historii.

Oczywiście, że istnieją różnice w punkcie widzenia między socjalistami, liberałami czy
chrześcijańskimi demokratami, ale w podstawowych kwestiach moralnych winni oni
znaleźć płaszczyznę porozumienia. Myślę, że „między gentelmenami” nie powinno
być dyskusji na temat podstawowych wartości. Tych, którzy tych wartości nie

<footnote n="157">157 Tamże, s. 382.</footnote>

<footnote n="158">158 Tamże.</footnote>

<footnote n="159">159 Tamże.</footnote>

<footnote n="160">160 G. Mazur, *Refleksje nad historią Polski XX w.*, ZH, 1991, nr 96, s. 216.</footnote>
Jednak to we fragmentach poświęconych polskim komunistom widać naj-
bardziej wyraźnie sympatie polityczne autora. Osąd został w tym przypadku
wyrażany wprost: PPR miała coraz więcej członków przede wszystkim dlatego,
że unikano komunistycznych hasel, głosząc program ludowy i patriotyczny,
a także „demagogiczne wezwania do podejmowania walki”<fnref n="157" />. Członków tej
partii, których w 1942 r. było ok. 8 tys., Roszkowski opisywał następująco:
„1/3 z tej liczby stanowili dawni KPP-owcy, resztę – zdezorientowana młodzież
chłopska i robotnicza, a także ukrywający się Żydzi”<fnref n="158" />. Do kierownictwa partii
należeli zaś według niego „ludzie o mentalności ukształtowanej przez praktykę
systemu radzieckiego”, charakteryzujący się „cyniczną pogardą dla prawdy, rze-
czywistości i godności ludzkiej, kierujący się żądzą władzy, nienawiścią i stra-
chem, z szatańską sprawnością posługujący się kłamstwem, prowokacją i szan-
tażem”<fnref n="159" />. Taki sam ton pobrzmiewa w tytułach rozdziałów i podrozdziałów:
część poświęconą robotniczym strajkom w grudniu 1970 r. oraz ich tłumieniu,
w trakcie którego zginęło 45 osób, a ponad tysiąc zostało rannych, zapowie-
dziano takimi wyrażeniami jak „Krwawy grudzień” czy „masakra”. W recenzji
książki historyk Grzegorz Mazur (UJ) skrytykował nadużywanie epitetów zdra-
dzających „bardzo emocjonalne” podejście autora i obniżających jego zdaniem
wartość pracy. Przywołał też liczne portrety komunistycznych przywódców
nakreślone przez Roszkowskiego z wykorzystaniem słownictwa przystającego
jego zdaniem nie tyle historykowi, ile „pracownikowi politycznej propagandy”:

Czytamy więc o „prymitywnym funkcjonariuszu PPR” Kazimierzu Witaszewskim (s. 544), „tępym protegowanym Stalina” Edwardzie Ochabie (s. 627), „PAX-owskim ex-faszyście” Janie Dobraczyńskim (s. 648), „prymitywnym pijaku z grupy «partyzantów»” gen. Tadeuszu Pietrzaku (s. 806); pojawiają się opinie: „płk Teodor Kufel, półanalfabeta, ale wytrawny «bezpieczniak»” (s. 806), Jarosław Iwaszkiewicz to „oportunista” (s. 809), Franciszek Szlachcic to „tępy, lecz „rasowo czysty” brutal” (s. 816) oraz „tępy brutal” (s. 951), gen. Florian Siwicki to „bezwolne narzędzie służb radzieckich” (s. 969)<fnref n="160" />.

W swojej odpowiedzi na te zarzuty Roszkowski dokonał istotnego rozróżnie-
nia na „poglądy polityczne” i „osądy moralne”. O ile zgodził się, że te pierwsze
nie powinny pojawiać się w pracach naukowych, o tyle domagał się prawa do
posługiwania się jako „kryteriami oceny” takimi wartościami jak niepodległość,
sprawiedliwość i demokracja. I to na tych kryteriach opierała się jego negatywna
ocena Polski Ludowej oraz roli polskich komunistów w historii.

Oczywiście, że istnieją różnice w punkcie widzenia między socjalistami, liberałami czy
chrześcijańskimi demokratami, ale w podstawowych kwestiach moralnych winni oni
znaleźć płaszczyznę porozumienia. Myślę, że „między gentelmenami” nie powinno
być dyskusji na temat podstawowych wartości. Tych, którzy tych wartości nie

<footnote n="157">157 Tamże, s. 382.</footnote>

<footnote n="158">158 Tamże.</footnote>

<footnote n="159">159 Tamże.</footnote>

<footnote n="160">160 G. Mazur, *Refleksje nad historią Polski XX w.*, ZH, 1991, nr 96, s. 216.</footnote>
uznawali (komunistów i prawicowych radykałów) w pracy swojej wyrzucam poza
nawias „gentelmenów”<fnref n="161" />.

Zdefiniowane w ten sposób wartości stają się czymś dużo więcej niż pry-
watnymi poglądami autora: stanowią one siatkę interpretacyjną rzutowaną na
przeszłość. Stają się metodą badawczą, podobną do innych metod, w tym do
marksizmu, sprowadzonego do bycia konkurencyjnym systemem wartości.
Nie jest to bynajmniej postawa odosobniona, taką koncepcję pisarstwa histo-
rycznego odnajdziemy u innych historyków o profilu chrześcijańskim. 10 grud-
nia 2016 r., w czasie Forum Badaczy Dziejów Najnowszych, zorganizowanego
przez PTH, na propozycję, aby przyjąć kodeks etyczny wzorowany na tym obo-
wiązującym w American Historical Association, Andrzej Nowak odpowiedział,
że jego zdaniem wystarczy, by historyk kierował się dekalogiem.

Geneza Polski Ludowej Krystyny Kersten: historia „na zimno”

W przedmowie odautorskiej do *Narodzin systemu władzy* Krystyna Kersten szcze-
gółowo wyjaśniła swoją metodę badawczą. Jej celem był opis procesu, w wyniku
któremo komuniści przejęli władzę w powojennej Polsce, sposobu, w jaki wyeli-
minowali pozostałe formacje polityczne i utrzymali władzę w państwie. Kersten
stwierdziła, że pisząc książkę, nie opierała się na żadnych ramach teoretycz-
nych, czując zmęczenie „po latach na poły jałowych dyskusji” o tym, czy okres
1943–1948, któremu praca jest poświęcona, był rewolucyjny, a jeśli tak, to o jaką
rewolucję chodziło. Autorka przyznała, że chciałaa raczej opisać „jak to naprawdę
było”<fnref n="162" />. Oczywiście dzieło miało też wypełnić luki w „przykrojonej wiedzy”
będącej rezultatem kilku dziesięcioleci, w trakcie których społeczeństwu pol-
skiemu „odebrano historię najnowszą”. Jednak Kersten chciałaa tego dokonać
w sposób, który przyczyniłby się do kształtowania „krytycznego myślenia”
u czytelników:

Jeżeli zamiast „bandyci z WiN”, zaczęlibyśmy pisać „partyzanci z WiN”, [...] jeżeli ter-
min „dyktatura proletariatu” zastąpimy terminem „totalitaryzm”, zmienimy język i znaki
wartości, ale nie zrozumiemy w pełni naszych powojennych dziejów<fnref n="163" />.

Historyczka chciałaa raczej „informować” niż „interpretować”. Nie dysponu-
jąc wystarczająco pewnymi danymi, nie rozstrzygała, lecz przedstawiała kilka
konkurencyjnych interpretacji, aby czytelnik mógł wyrobić sobie własne zda-
nie. W odróżnieniu od Roszkowskiego, nie oceniała wyborów i decyzji aktorów
„dramatu”, opowiadała jedynie ich historię. Interesowały ją raczej ich „motywy”
oraz „warunki podejmowania decyzji”<fnref n="164" />. Ta postawa skutkowała równym

<footnote n="161">161 W. Roszkowski, *Odpowiedź Grzegorzowi Mazurowi..., s. 224–225.</footnote>

<footnote n="162">162 K. Kersten, *Narodziny systemu władzy..., s. 7.</footnote>

<footnote n="163">163 Tamże, s. 8.</footnote>

<footnote n="164">164 Tamże, s. 9.</footnote>
uznawali (komunistów i prawicowych radykałów) w pracy swojej wyrzucam poza
nawias „gentelmenów”<fnref n="161" />.

Zdefiniowane w ten sposób wartości stają się czymś dużo więcej niż pry-
watnymi poglądami autora: stanowią one siatkę interpretacyjną rzutowaną na
przeszłość. Stają się metodą badawczą, podobną do innych metod, w tym do
marksizmu, sprowadzonego do bycia konkurencyjnym systemem wartości.
Nie jest to bynajmniej postawa odosobniona, taką koncepcję pisarstwa histo-
rycznego odnajdziemy u innych historyków o profilu chrześcijańskim. 10 grud-
nia 2016 r., w czasie Forum Badaczy Dziejów Najnowszych, zorganizowanego
przez PTH, na propozycję, aby przyjąć kodeks etyczny wzorowany na tym obo-
wiązującym w American Historical Association, Andrzej Nowak odpowiedział,
że jego zdaniem wystarczy, by historyk kierował się dekalogiem.

Geneza Polski Ludowej Krystyny Kersten: historia „na zimno”

W przedmowie odautorskiej do *Narodzin systemu władzy* Krystyna Kersten szcze-
gółowo wyjaśniła swoją metodę badawczą. Jej celem był opis procesu, w wyniku
którego komuniści przejęli władzę w powojennej Polsce, sposobu, w jaki wyeli-
minowali pozostałe formacje polityczne i utrzymali władzę w państwie. Kersten
stwierdziła, że pisząc książkę, nie opierała się na żadnych ramach teoretycz-
nych, czując zmęczenie „po latach na poły jałowych dyskusji” o tym, czy okres
1943–1948, któremu praca jest poświęcona, był rewolucyjny, a jeśli tak, to o jaką
rewolucję chodziło. Autorka przyznała, że chciałaa raczej opisać „jak to naprawdę
było”<fnref n="162" />. Oczywiście dzieło miało też wypełnić luki w „przykrojonej wiedzy”
będącej rezultatem kilku dziesięcioleci, w trakcie których społeczeństwu pol-
skiemu „odebrano historię najnowszą”. Jednak Kersten chciałaa tego dokonać
w sposób, który przyczyniłby się do kształtowania „krytycznego myślenia”
u czytelników:

Jeżeli zamiast „bandyci z WiN”, zaczęlibyśmy pisać „partyzanci z WiN”, [...] jeżeli ter-
min „dyktatura proletariatu” zastąpimy terminem „totalitaryzm”, zmienimy język i znaki
wartości, ale nie zrozumiemy w pełni naszych powojennych dziejów<fnref n="163" />.

Historyczka chciałaa raczej „informować” niż „interpretować”. Nie dysponu-
jąc wystarczająco pewnymi danymi, nie rozstrzygała, lecz przedstawiała kilka
konkurencyjnych interpretacji, aby czytelnik mógł wyrobić sobie własne zda-
nie. W odróżnieniu od Roszkowskiego, nie oceniała wyborów i decyzji aktorów
„dramatu”, opowiadała jedynie ich historię. Interesowały ją raczej ich „motywy”
oraz „warunki podejmowania decyzji”<fnref n="164" />. Ta postawa skutkowała równym

<footnote n="161">161 W. Roszkowski, *Odpowiedź Grzegorzowi Mazurowi..., s. 224–225.</footnote>

<footnote n="162">162 K. Kersten, *Narodziny systemu władzy..., s. 7.</footnote>

<footnote n="163">163 Tamże, s. 8.</footnote>

<footnote n="164">164 Tamże, s. 9.</footnote>
traktowaniem wszystkich stron walczących o władzę po wojnie. Kersten nie angażowała się po żadnej ze stron i nie uważała któregokolwiek obozu za lepszy od pozostałych. Wykazywała się podejściem rozumiejącym, kładąc nacisk na silne przekonania, które kierowały członkami obu wrogich stron:

> Jestem przekonana, że nie tylko po jednej stronie leżały racje ideowo-moralne. W PPR – wśród jej członków, a zwłaszcza wśród aktywu, panowało, może nawet dominowało przekonanie, że oto, choć z wielkimi ofiarami, realizuje się ideał Polski sprawiedliwej<fnref n="165" />.

Kersten nie tylko odżegnywała się od oceniania zachowań uczestników zdarzeń, ale też zestawiała zbrodnie komunistyczne z popełnianymi po wojnie przez polskich nacjonalistów:

> Sądzę, że specyfika polskiej sytuacji przełomu wojny i pokoju polegała właśnie na tym, że wszelkie racje ulegały relatywizacji. Nie jest to równoznaczne z usprawiedliwianiem oprawców z UB czy NSZ-owców mordujących bezbronnych Żydów i „czerwonych” – już wtedy to słowo było w obiegu. Gdzie w Polsce połowy lat czterdziestych przebiegała granica dopuszczalnych środków „w walce o utrwalanie władzy ludowej” czy „w walce z czerwonym niebezpieczeństwem?” To jeszcze jeden problem, który Czytelnik winien sam rozstrzygnąć<fnref n="166" />.

Jest to szczególne stanowisko, kontrastujące z podejściem dominującym w narracjach historycznych tworzonych w ramach opozycji. Kersten stawiała pytania w sposób, który współbrzmił z najnowszymi debatami dotyczącymi pisarstwa historycznego, zarówno w Polsce, jak i poza nią: jak unikać sądów wartościujących?, kreowania bohaterów i wrogów? Czy autor powinien formułować jednoznaczne wnioski, czy raczej dzielić się z czytelnikami swoimi wątpliwościami i wahaniami? Koncepcję historii wyłaniającą się z Narodzin systemu władzy można by więc podsumować jako podział ról między badacza i czytelnika: do naukowca należałoby przedstawienie wiedzy możliwie jak najbardziej obiektywnej, natomiast do należycie poinformowanego czytelnika – wyciągnięcie własnych wniosków. Koncepcja ta różni się zdecydowanie od przyjętej przez Roszkowskiego, który wyraźnie wybrał obóz, po którego stronie stanął. Opowieść Kersten jest w związku z tym dużo bardziej zrównoważona, a zapełnianiu „białych plam” (informacjom o nieuczciwych procesach partyzantów występujących przeciw partii, sfałszowaniu wyborów parlamentarnych w 1947 r.) towarzyszy krytyka pod adresem rządu polskiego w Londynie, a zwłaszcza Mikołajczyka, którego wizję powojennego porządku politycznego uznała za naiwną i nierealistyczną.

Narodzin systemu władzy nie można więc oskarżyć o sprzyjanie partii i wybiela-
nie okoliczności, w jakich zdobyła ona władzę w powojennej Polsce. Ale Kersten
odmawiała podkreślania wyłącznie sprawczości obcych potęg:

<footnote n="165">165 Tamże, s. 9–10.</footnote>

<footnote n="166">166 Tamże, s. 10.</footnote>
traktowaniem wszystkich stron walczących o władzę po wojnie. Kersten nie angażowała się po żadnej ze stron i nie uważała któregokolwiek obozu za lepszy od pozostałych. Wykazywała się podejściem rozumiejącym, kładąc nacisk na silne przekonania, które kierowały członkami obu wrogich stron:

> Jestem przekonana, że nie tylko po jednej stronie leżały racje ideowo-moralne. W PPR – wśród jej członków, a zwłaszcza wśród aktywu, panowało, może nawet dominowało przekonanie, że oto, choć z wielkimi ofiarami, realizuje się ideał Polski sprawiedliwej<fnref n="165" />.

Kersten nie tylko odżegnywała się od oceniania zachowań uczestników zdarzeń, ale też zestawiała zbrodnie komunistyczne z popełnianymi po wojnie przez polskich nacjonalistów:

> Sądzę, że specyfika polskiej sytuacji przełomu wojny i pokoju polegała właśnie na tym, że wszelkie racje ulegały relatywizacji. Nie jest to równoznaczne z usprawiedliwianiem oprawców z UB czy NSZ-owców mordujących bezbronnych Żydów i „czerwonych” – już wtedy to słowo było w obiegu. Gdzie w Polsce połowy lat czterdziestych przebiegała granica dopuszczalnych środków „w walce o utrwalanie władzy ludowej” czy „w walce z czerwonym niebezpieczeństwem?” To jeszcze jeden problem, który Czytelnik winien sam rozstrzygnąć<fnref n="166" />.

Jest to szczególne stanowisko, kontrastujące z podejściem dominującym w narracjach historycznych tworzonych w ramach opozycji. Kersten stawiała pytania w sposób, który współbrzmił z najnowszymi debatami dotyczącymi pisarstwa historycznego, zarówno w Polsce, jak i poza nią: jak unikać sądów wartościujących?, kreowania bohaterów i wrogów? Czy autor powinien formułować jednoznaczne wnioski, czy raczej dzielić się z czytelnikami swoimi wątpliwościami i wahaniami? Koncepcję historii wyłaniającą się z Narodzin systemu władzy można by więc podsumować jako podział ról między badacza i czytelnika: do naukowca należałoby przedstawienie wiedzy możliwie jak najbardziej obiektywnej, natomiast do należycie poinformowanego czytelnika – wyciągnięcie własnych wniosków. Koncepcja ta różni się zdecydowanie od przyjętej przez Roszkowskiego, który wyraźnie wybrał obóz, po którego stronie stanął. Opowieść Kersten jest w związku z tym dużo bardziej zrównoważona, a zapełnianiu „białych plam” (informacjom o nieuczciwych procesach partyzantów występujących przeciw partii, sfałszowaniu wyborów parlamentarnych w 1947 r.) towarzyszy krytyka pod adresem rządu polskiego w Londynie, a zwłaszcza Mikołajczyka, którego wizję powojennego porządku politycznego uznała za naiwną i nierealistyczną.

Narodzin systemu władzy nie można więc oskarżyć o sprzyjanie partii i wybiela-
nie okoliczności, w jakich zdobyła ona władzę w powojennej Polsce. Ale Kersten
odmawiała podkreślania wyłącznie sprawczości obcych potęg:

<footnote n="165">165 Tamże, s. 9–10.</footnote>

<footnote n="166">166 Tamże, s. 10.</footnote>
PKWN [...], choć utworzony w Moskwie z mandatu Stalina, był jednak polski, stworzony przez Polaków, w których, jestem o tym głęboko przekonana, nie można widzieć po prostu „moskiewskich agentów”<fnref n="167" />.

Co nie przeszkadzało jej pisać o roli Armii Czerwonej i NKWD, bez których PKWN nie byłby w stanie przejąć władzy w powojennej Polsce. Książki Kersten i Roszkowskiego różnią się więc bardziej formą niż treścią. W pracy Kersten obszernie omówione zostały sprawa katyńska czy powstanie warszawskie. Ale pisze ona w sposób analityczny i unika liryzmu, podkreślania martyrologii i heroizmu, które pojawiają się w narracji Roszkowskiego. Byłoby więc błędem uważać, że książki te przynależą do odmiennych paradygmatów interpretacyjnych czy też, że zawarte w nich tezy radykalnie się od siebie różnią. Autorów tych różni od siebie podejście do analizy, a opis faktów i ich ogólna interpretacja są dość podobne.

W przypadku Kersten to neutralne podejście jest w tym większym stopniu narażone na płynącą z różnych stron krytykę, że jej własna biografia (działaczki komunistycznej, która zerwała z partią, po czym wstąpiła do „Solidarności”) umożliwia polityczne spojrzenie na jej prace. Po ukazaniu się *Narodziny systemu władzy* były oskarżane przez obóz antykomunistyczny o sprzyjanie polskim komunistom, a przez lewicę komunistyczną i postkomunistyczną o umniejszanie roli i dokonań partii. Zdaniem jednych, m.in. Antoniego Macierewicza, Kersten ukryła rzeczywistą zależność PPR i PKWN od Kremla. Zdaniem innych skrajnie różne oceny PKWN, jakie sformułowała autorka w swoich pracach z lat 60. oraz w tych z lat 80., odzwierciedlają jedynie zmianę jej sympatii politycznych<fnref n="168" />. Kersten stwierdziła, że te sprzeczne zarzuty wobec jej książki stanowią tylko dodatkowy dowód jej wartości naukowej<fnref n="169" />. W końcowej części posłowia z 1990 r. znów ostrzegała przed politycznym wykorzystywaniem historii, odnosząc się do kontekstu zmian politycznych zachodzących w Polsce:

> Nowe zagrożenia to wyraźnie widoczna tendencja do zakłamywania niejako od nowa odkłamywanej dziś historii, to tworzenie nowych legend i mitów, nierzadko na podstawie wspomnień i relacji, które nie poddane wnikliwej analizie krytycznej, są idealem tworzywem do kreowania obrazu przeszłości wedle zamówienia teraźniejszości<fnref n="170" />.

Kersten wykazała się tutaj pewną przenikliwością w analizie kontekstu politycznego, w którym powstaje historia najnowsza. Jej ostrzeżenia przypominają te formułowane przez innych historyków, skonfundowanych polityczną instrumentalizacją przeszłości<fnref n="171" />. Po 1989 r. Krystyna Kersten nadal pisała, ale

<footnote n="167">¹⁶⁷ K. Kersten, Społeczeństwo i historia..., s. 1.</footnote>

<footnote n="168">¹⁶⁸ Z. Romek, *Krystyna Kersten – historyk dziejów najnowszych...*, s. 7, https://fundacja.kerstens.org/krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnowszych/ (10 XII 2021), s. 7.</footnote>

<footnote n="169">¹⁶⁹ K. Kersten, *Narodziny systemu władzy...*, s. 410.</footnote>

<footnote n="170">¹⁷⁰ Tamże, s. 411–412.</footnote>

<footnote n="171">¹⁷¹ *Les usages politiques du passé*, red. F. Hartog, J. Revel, Paris 2001.</footnote>
PKWN [...], choć utworzony w Moskwie z mandatu Stalina, był jednak polski, stworzony przez Polaków, w których, jestem o tym głęboko przekonana, nie można widzieć po prostu „moskiewskich agentów”<fnref n="167" />.

Co nie przeszkadzało jej pisać o roli Armii Czerwonej i NKWD, bez których PKWN nie byłby w stanie przejąć władzy w powojennej Polsce. Książki Kersten i Roszkowskiego różnią się więc bardziej formą niż treścią. W pracy Kersten obszernie omówione zostały sprawa katyńska czy powstanie warszawskie. Ale pisze ona w sposób analityczny i unika liryzmu, podkreślania martyrologii i heroizmu, które pojawiają się w narracji Roszkowskiego. Byłoby więc błędem uważać, że książki te przynależą do odmiennych paradygmatów interpretacyjnych czy też, że zawarte w nich tezy radykalnie się od siebie różnią. Autorów tych różni od siebie podejście do analizy, a opis faktów i ich ogólna interpretacja są dość podobne.

W przypadku Kersten to neutralne podejście jest w tym większym stopniu narażone na płynącą z różnych stron krytykę, że jej własna biografia (działaczki komunistycznej, która zerwała z partią, po czym wstąpiła do „Solidarności”) umożliwia polityczne spojrzenie na jej prace. Po ukazaniu się *Narodziny systemu władzy* były oskarżane przez obóz antykomunistyczny o sprzyjanie polskim komunistom, a przez lewicę komunistyczną i postkomunistyczną o umniejszanie roli i dokonań partii. Zdaniem jednych, m.in. Antoniego Macierewicza, Kersten ukryła rzeczywistą zależność PPR i PKWN od Kremla. Zdaniem innych skrajnie różne oceny PKWN, jakie sformułowała autorka w swoich pracach z lat 60. oraz w tych z lat 80., odzwierciedlają jedynie zmianę jej sympatii politycznych<fnref n="168" />. Kersten stwierdziła, że te sprzeczne zarzuty wobec jej książki stanowią tylko dodatkowy dowód jej wartości naukowej<fnref n="169" />. W końcowej części posłowia z 1990 r. znów ostrzegała przed politycznym wykorzystywaniem historii, odnosząc się do kontekstu zmian politycznych zachodzących w Polsce:

> Nowe zagrożenia to wyraźnie widoczna tendencja do zakłamywania niejako od nowa odkłamywanej dziś historii, to tworzenie nowych legend i mitów, nierzadko na podstawie wspomnień i relacji, które nie poddane wnikliwej analizie krytycznej, są idealem tworzywem do kreowania obrazu przeszłości wedle zamówienia teraźniejszości<fnref n="170" />.

Kersten wykazała się tutaj pewną przenikliwością w analizie kontekstu politycznego, w którym powstaje historia najnowsza. Jej ostrzeżenia przypominają te formułowane przez innych historyków, skonfundowanych polityczną instrumentalizacją przeszłości<fnref n="171" />. Po 1989 r. Krystyna Kersten nadal pisała, ale

<footnote n="167">¹⁶⁷ K. Kersten, Społeczeństwo i historia..., s. 1.</footnote>

<footnote n="168">¹⁶⁸ Z. Romek, *Krystyna Kersten – historyk dziejów najnowszych...*, s. 7, https://fundacja.kerstens.org/krystyna-kersten-historyk-dziejow-najnowszych/ (10 XII 2021), s. 7.</footnote>

<footnote n="169">¹⁶⁹ K. Kersten, *Narodziny systemu władzy...*, s. 410.</footnote>

<footnote n="170">¹⁷⁰ Tamże, s. 411–412.</footnote>

<footnote n="171">¹⁷¹ *Les usages politiques du passé*, red. F. Hartog, J. Revel, Paris 2001.</footnote>
publikowała raczej zbiory krótkich tekstów niż monografie<fnref n="172" />. Osłabiona cho-
robą, umarła w 2008 r., w wieku 77 lat.

Z analizy książek Kersten i Roszkowskiego wyłaniają się dwa rodzaje postaw wobec ograniczeń zewnętrznych: próba nierezygnowania z programu naukowej, obiektywnej historii oraz pisanie zgodnie z pewnym systemem wartości, w myśl którego dopuszczalne jest wykorzystywanie historii jako narzędzia walki politycznej. Te dwie postawy możemy odnaleźć po 1989 r., kiedy to współlistnieją zwolennicy historii „zimnej” oraz ci, dla których historia jest elementem identyfikacji politycznej i konstrukcją mającą odpowiadać potrzebom politycznym narodu, a więc nauką, która nie może być neutralna. Nie oznacza to, że któreś z tych podejść jest bardziej upolitycznione niż drugie (domaganie się nauki neutralnej i obiektywnej także jest wyrazem pewnego stanowiska politycznego), czy też, że jedna z tych grup historyków jest bardziej zaangażowana niż druga. Biografia Kersten wyraźnie przemawia za czymś wręcz przeciwnym, ponieważ przez całe życie praca historyczki łączyła się u niej z zaangażowaniem politycznym. Chodzi raczej o dwa modele uprawiania historii, dwa różne spo-
soby radzenia sobie z ograniczeniami zewnętrznymi, narzucanymi historykom jako kontekst (okres „Solidarności”), w którym działają, ale nie reagują oni na niego w taki sam sposób. Po 1989 r. większość prac z zakresu historii naj-
nowszej oscyluje między tymi dwoma biegunami, które tutaj zilustrowałem.

Wnioski

Podczas gdy historia, zwłaszcza najnowsza, odgrywała kluczową rolę w strate-
gii delegitymizacji reżimu komunistycznego wdrażanej przez polską opozycję
począwszy od końca lat 70., co ukazałem w tym rozdziale na przykładach TKN
i programów nauczania historii opracowanych przez „Solidarność”, historycy
zajmujący się współczesnością tylko w niewielkim stopniu uczestniczyli w tym
przedsięwzięciu. Można to wyjaśnić niskim stopniem autonomii historii naj-
nowszej w Polsce Ludowej, przy utrzymującym się znaczeniu bieguna twórczo-
ści oficjalnej, skupionego wokół partii oraz MON. Ale zjawisko to stanowi też
bez wątpienia po stronie bieguna najbardziej niezależnego, to znaczy w świe-
cie akademickim, wyraz niechęci niektórych historyków do angażowania się
w przedsięwzięcia polityczne, które, jak w przypadku TKN, są związane ze zde-
cydowaną krytyką badań naukowych prowadzonych na uniwersytetach. Okres
„Solidarności” to również epoka, w której profani podejmowali tematy histo-
ryczne, aby dostarczać interpretacji służących za pożywkę dla bieżącej agendy
politycznej. To przypadek Adama Michnika czy Antoniego Macierewicza, którzy

<footnote n="172">¹⁷² Zob. m.in. K. Kersten, *Polacy, Żydzi, komunizm: anatomia półprawd*, 1939–68, Warszawa 1992; taż, *Między wyzwoleniem a zniewoleniem...*</footnote>
publikowała raczej zbiory krótkich tekstów niż monografie<fnref n="172" />. Osłabiona cho-
robą, umarła w 2008 r., w wieku 77 lat.

Z analizy książek Kersten i Roszkowskiego wyłaniają się dwa rodzaje postaw
wobec ograniczeń zewnętrznych: próba nierezygnowania z programu naukowej,
obiektywnej historii oraz pisanie zgodnie z pewnym systemem wartości, w myśl
którego dopuszczalne jest wykorzystywanie historii jako narzędzia walki poli-
tycznej. Te dwie postawy możemy odnaleźć po 1989 r., kiedy to współlistnieją
zwolennicy historii „zimnej” oraz ci, dla których historia jest elementem iden-
tyfikacji politycznej i konstrukcją mającą odpowiadać potrzebom politycznym
narodu, a więc nauką, która nie może być neutralna. Nie oznacza to, że któreś
z tych podejść jest bardziej upolitycznione niż drugie (domaganie się nauki
neutralnej i obiektywnej także jest wyrazem pewnego stanowiska politycznego),
czy też, że jedna z tych grup historyków jest bardziej zaangażowana niż druga.
Biografia Kersten wyraźnie przemawia za czymś wręcz przeciwnym, ponieważ
przez całe życie praca historyczki łączyła się u niej z zaangażowaniem poli-
tycznym. Chodzi raczej o dwa modele uprawiania historii, dwa różne spo-
soby radzenia sobie z ograniczeniami zewnętrznymi, narzucanymi historykom
jako kontekst (okres „Solidarności”), w którym działają, ale nie reagują oni
na niego w taki sam sposób. Po 1989 r. większość prac z zakresu historii naj-
nowszej oscyluje między tymi dwoma biegunami, które tutaj zilustrowałem.

Wnioski

Podczas gdy historia, zwłaszcza najnowsza, odgrywała kluczową rolę w strate-
gii delegitymizacji reżimu komunistycznego wdrażanej przez polską opozycję
począwszy od końca lat 70., co ukazałem w tym rozdziale na przykładach TKN
i programów nauczania historii opracowanych przez „Solidarność”, historycy
zajmujący się współczesnością tylko w niewielkim stopniu uczestniczyli w tym
przedsięwzięciu. Można to wyjaśnić niskim stopniem autonomii historii naj-
nowszej w Polsce Ludowej, przy utrzymującym się znaczeniu bieguna twórczo-
ści oficjalnej, skupionego wokół partii oraz MON. Ale zjawisko to stanowi też
bez wątpienia po stronie bieguna najbardziej niezależnego, to znaczy w świe-
cie akademickim, wyraz niechęci niektórych historyków do angażowania się
w przedsięwzięcia polityczne, które, jak w przypadku TKN, są związane ze zde-
cydowaną krytyką badań naukowych prowadzonych na uniwersytetach. Okres
„Solidarności” to również epoka, w której profani podejmowali tematy histo-
ryczne, aby dostarczać interpretacji służących za pożywkę dla bieżącej agendy
politycznej. To przypadek Adama Michnika czy Antoniego Macierewicza, którzy

<footnote n="172">¹⁷² Zob. m.in. K. Kersten, *Polacy, Żydzi, komunizm: anatomia półprawd*, 1939–68, Warszawa 1992; taż, *Między wyzwoleniem a zniewoleniem...*</footnote>
mają wykształcenie historyczne. Obaj bardzo wcześnie zaangażowali się w zwal-
czanie reżimu komunistycznego. Należą do pokolenia, które miało ok. 20 lat
w 1968 r., a więc wchodzili w dorosłość w chwili, gdy organizowała się opozycja.
Ich zaangażowanie polityczne zamknęło im drogę do kariery uniwersyteckiej,
ale otwierało inne możliwości: obaj zostali aktywnymi publicystami i członkami
redakcji różnych pism wydawanych w „drugim obiegu”. Historycy akademiccy
mogli ich uważać za nieuprawnionych do uprawiania historii. Tego rodzaju
zarzuty pojawiły się m.in. w ocenach Propozycji „Solidarności” odnoszących się
do nauczania historii, które niektórzy historycy z PAN uważali za niezgodne
z aktualnym stanem wiedzy historycznej.

Z okresem „Solidarności” wiąże się, z punktu widzenia historiografii, poja-
wienie się nowego ograniczenia zewnętrznego, wobec którego historycy akade-
miccy zajęli zgoła odmienne stanowiska, nawet jeśli decydowali się na publi-
kowanie w „drugim obiegu”, jak widzieliśmy w tym rozdziale na przykładzie
Krystyny Kersten i Wojciecha Roszkowskiego. Był to moment konfrontacji
między historią oficjalną a historią opozycyjną, która w konspiracyjnych publi-
kacjach proponowała alternatywną narrację. „Prawdziwa”, ulegająca odnowie
po 1989 r. historia rodziła się z tej konfrontacji, a praktyki historyków zajmu-
jących się współczesnością pozostały nią trwale naznaczone.
mają wykształcenie historyczne. Obaj bardzo wcześnie zaangażowali się w zwal-
czanie reżimu komunistycznego. Należą do pokolenia, które miało ok. 20 lat
w 1968 r., a więc wchodzili w dorosłość w chwili, gdy organizowała się opozycja.
Ich zaangażowanie polityczne zamknęło im drogę do kariery uniwersyteckiej,
ale otwierało inne możliwości: obaj zostali aktywnymi publicystami i członkami
redakcji różnych pism wydawanych w „drugim obiegu”. Historycy akademiccy
mogli ich uważać za nieuprawnionych do uprawiania historii. Tego rodzaju
zarzuty pojawiły się m.in. w ocenach Propozycji „Solidarności” odnoszących się
do nauczania historii, które niektórzy historycy z PAN uważali za niezgodne
z aktualnym stanem wiedzy historycznej.

Z okresem „Solidarności” wiąże się, z punktu widzenia historiografii, poja-
wienie się nowego ograniczenia zewnętrznego, wobec którego historycy akade-
miccy zajęli zgoła odmienne stanowiska, nawet jeśli decydowali się na publi-
kowanie w „drugim obiegu”, jak widzieliśmy w tym rozdziale na przykładzie
Krystyny Kersten i Wojciecha Roszkowskiego. Był to moment konfrontacji
między historią oficjalną a historią opozycyjną, która w konspiracyjnych publi-
kacjach proponowała alternatywną narrację. „Prawdziwa”, ulegająca odnowie
po 1989 r. historia rodziła się z tej konfrontacji, a praktyki historyków zajmu-
jących się współczesnością pozostały nią trwale naznaczone.
ROZDZIAŁ V

DZIEDZICTWO PRL
I REKONFIGURACJE HISTORII NAJNOWSZEJ

Jako ewidentna cezura polityczna upadek reżimów komunistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej, a następnie w Związku Radzieckim w latach 1989–1991 nie pozostał bez wpływu na zawód historyka. Odtąd pisanie o Polsce Ludowej było równoznaczne z omawianiem zakońzonego już doświadczenia historycznego, epoki o wyraźnie zarysowanych granicach chronologicznych, która stała się dla historyków całkowicie uprawnionym przedmiotem badań oraz nauczania. Co więcej, zmiana ustrojowa wywołuje zawsze sytuację niepewności, w której uczestnicy zdarzeń zyskują nowe możliwości<fnref n="1" />: redefinicji dyscypliny, jej metod (porzucenia marksizmu-leninizmu), przedmiotów badań oraz dopuszczalnych interpretacji.

Nastąpiła również zmiana warunków uprawiania historii, wraz ze zniesieniem cenzury, do którego w Polsce doszło w 1990 r. Te przemiany oddziaływały na wszelką twórczość naukową oraz kulturalną, natomiast warunki tworzenia historii najnowszej zmieniały się również dzięki otwarciu archiwów dawnego reżimu. Archiwum KC PZPR oraz jego poszczególnych wydziałów już w 1990 r., po samorozwiązaniu partii, przeniesiono do Archiwum Akt Nowych. Dokumenty wytworzone przez SB udostępniono po utworzeniu Instytutu Pamięci Narodowej, pod koniec 1998 r. A zatem w krajach byłego bloku wschodniego archiwa, które w większości państw świata są udostępniane publiczności oraz badaczom po upływie kilkudziesięcioletniego okresu karencji, nagle stały się powszechnie dostępne. Ta „archiwalna rewolucja”<fnref n="2" /> w znaczącym stopniu zmieniła możliwości uprawiania badań odnoszących się do tego okresu. Jednak kwestia przecho wywania oraz udostępniania archiwaliów jest ściśle powiązana z zarządzaniem dziedzictwem dawnych reżimów typu sowieckiego, polegającym na polityce

<footnote n="1">¹ M. Dobry, *Les voies incertaines de la transitologie. Choix stratégiques, séquences historiques, bifurcations et processus de «path dependence»*, „Revue française de science politique” 50, 2000, nr 4–5, s. 585–614.</footnote>

<footnote n="2">² E. François, *Révolution archivistique et réécritures de l'histoire: la RDA, w: Stalinisme et nazisme. Histoire et mémoire comparées*, red. H. Rousso, Bruxelles 1999, s. 331–352.</footnote>
ROZDZIAŁ V

DZIEDZICTWO PRL
I REKONFIGURACJE HISTORII NAJNOWSZEJ

Jako ewidentna cezura polityczna upadek reżimów komunistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej, a następnie w Związku Radzieckim w latach 1989–1991 nie pozostał bez wpływu na zawód historyka. Odtąd pisanie o Polsce Ludowej było równoznaczne z omawianiem zakońzonego już doświadczenia historycznego, epoki o wyraźnie zarysowanych granicach chronologicznych, która stała się dla historyków całkowicie uprawnionym przedmiotem badań oraz nauczania. Co więcej, zmiana ustrojowa wywołuje zawsze sytuację niepewności, w której uczestnicy zdarzeń zyskują nowe możliwości<fnref n="1" />: redefinicji dyscypliny, jej metod (porzucenia marksizmu-leninizmu), przedmiotów badań oraz dopuszczalnych interpretacji.

Nastąpiła również zmiana warunków uprawiania historii, wraz ze zniesieniem cenzury, do którego w Polsce doszło w 1990 r. Te przemiany oddziaływały na wszelką twórczość naukową oraz kulturalną, natomiast warunki tworzenia historii najnowszej zmieniały się również dzięki otwarciu archiwów dawnego reżimu. Archiwum KC PZPR oraz jego poszczególnych wydziałów już w 1990 r., po samorozwiązaniu partii, przeniesiono do Archiwum Akt Nowych. Dokumenty wytworzone przez SB udostępniono po utworzeniu Instytutu Pamięci Narodowej, pod koniec 1998 r. A zatem w krajach byłego bloku wschodniego archiwa, które w większości państw świata są udostępniane publiczności oraz badaczom po upływie kilkudziesięcioletniego okresu karencji, nagle stały się powszechnie dostępne. Ta „archiwalna rewolucja”<fnref n="2" /> w znaczącym stopniu zmieniła możliwości uprawiania badań odnoszących się do tego okresu. Jednak kwestia przecho wywania oraz udostępniania archiwaliów jest ściśle powiązana z zarządzaniem dziedzictwem dawnych reżimów typu sowieckiego, polegającym na polityce

<footnote n="1">¹ M. Dobry, *Les voies incertaines de la transitologie. Choix stratégiques, séquences historiques, bifurcations et processus de «path dependence»*, „Revue française de science politique” 50, 2000, nr 4–5, s. 585–614.</footnote>

<footnote n="2">² E. François, *Révolution archivistique et réécritures de l'histoire: la RDA, w: Stalinisme et nazisme. Histoire et mémoire comparées*, red. H. Rousso, Bruxelles 1999, s. 331–352.</footnote>
dekomunizacji oraz lustracji, a więc przekształcania struktur instytucjonalnych i usuwania reżimowych decydentów z aparatu władzy.

Zmiana warunków uprawiania historii najnowszej po 1989 r. wpisała się w szerszy kontekst przemian politycznych związanych z wprowadzaniem demokracji. Tej transformacji politycznej towarzyszył konflikt interpretacji mający za przedmiot właśnie nazwanie tych przemian, tzn. dawnego reżimu oraz jego następcy. Zmiana zasad współzawodnictwa politycznego, od tej pory bardziej otwartego i pluralistycznego, przyczyniła się do przebudowy przestrzeni politycznej. Różnice ideologiczne między poszczególnymi frakcjami w „Solidarności”, które miały znaczenie drugorzędne przed 1989 r., gdy wszystkie te frakcje zgadzały się co do wspólnego programu minimum polegającego na zerwaniu z PRL, uwidoczniły się na początku lat 90.<fnref n="3" /> Walka polityczna w okresie postkomunystycznym miała zaś tło historyczne: większość z uczestniczących w niej osób w taki czy inny sposób była zaangażowana w życie polityczne PRL.

W tym kontekście, bez względu na intencje przyświecające autorom, prace naukowe dotyczące historii najnowszej stały się częścią walki politycznej, mającej na celu opis dawnego reżimu i jego miejsca w historii narodowej. Historycy zaczęli brać czasami bezpośredni udział w tej walce, występując jako eksperci i wspierając się swoim autorytetem naukowym, bądź niebędący naukowcami uczestnicy zdarzeń interpretowali ich stanowiska naukowe w kategoriach politycznych. Uprawianie historii najnowszej oznaczało więc coraz częściej również zajmowanie stanowiska w dyskusjach politycznych, tym bardziej że debata historiograficzna odbywała się głównie w prasie, to znaczy poza polem naukowym.

Cezura polityczna 1989 r. przyczyniła się do odwrócenia stosunku sił między historią opozycyjną a historią oficjalną: zerwanie z dawnym reżimem doprowadziło do potępienia dawnej, oficjalnej historiografii, uznanej za niespełniającą standardów naukowych powszechnie przyjętych w ramach dyscypliny. Jeśli zaś chodzi o dawną historiografię opozycyjną, to stawiano ją za wzór i uznano za prekursorską w zakresie odnowy historiograficznej, którą wymusiła nowa sytuacja polityczna. Jest to prawda zwłaszcza w odniesieniu do historii PRL, wokół której toczą się główne spory historiograficzne po 1989 r. W tym rozdziale omówię więc przede wszystkim historiografię odnosząc się do Polski Ludowej.

Po 1989 r. nie prowadzono już scentralizowanej, państwowej polityki historycznej, a nowe warunki umożliwiły bardziej subtelne i zróżnicowane uprawianie historii. Zniesienie cenzury, niezależność uniwersytetów i ośrodków badawczych oraz pluralizm polityczny stanowią wyraz osłabienia presji wywieranej przez państwo na nauki społeczne w kontekście przemian w krajach postkomunistycznych (zob. *Redefinicja historii*). Jednak zainteresowanie polityczne oraz medialne historią – niedawną, a także tą, która właśnie się rozgrywa – stało się źródłem nowych ograniczeń zewnętrznych względem dyscypliny (zob. podrozdz. *Rozliczanie*

<footnote n="3">³ A. Friszke, *Spór o PRL w III Rzeczypospolitej* (1989–2001), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 1, s. 9–28.</footnote>
dekomunizacji oraz lustracji, a więc przekształcania struktur instytucjonalnych i usuwania reżimowych decydentów z aparatu władzy.

Zmiana warunków uprawiania historii najnowszej po 1989 r. wpisała się w szerszy kontekst przemian politycznych związanych z wprowadzaniem demokracji. Tej transformacji politycznej towarzyszył konflikt interpretacji mający za przedmiot właśnie nazwanie tych przemian, tzn. dawnego reżimu oraz jego następcy. Zmiana zasad współzawodnictwa politycznego, od tej pory bardziej otwartego i pluralistycznego, przyczyniła się do przebudowy przestrzeni politycznej. Różnice ideologiczne między poszczególnymi frakcjami w „Solidarności”, które miały znaczenie drugorzędne przed 1989 r., gdy wszystkie te frakcje zgadzały się co do wspólnego programu minimum polegającego na zerwaniu z PRL, uwidoczniły się na początku lat 90.<fnref n="3" /> Walka polityczna w okresie postkomunystycznym miała zaś tło historyczne: większość z uczestniczących w niej osób w taki czy inny sposób była zaangażowana w życie polityczne PRL.

W tym kontekście, bez względu na intencje przyświecające autorom, prace naukowe dotyczące historii najnowszej stały się częścią walki politycznej, mającej na celu opis dawnego reżimu i jego miejsca w historii narodowej. Historycy zaczęli brać czasami bezpośredni udział w tej walce, występując jako eksperci i wspierając się swoim autorytetem naukowym, bądź niebędący naukowcami uczestnicy zdarzeń interpretowali ich stanowiska naukowe w kategoriach politycznych. Uprawianie historii najnowszej oznaczało więc coraz częściej również zajmowanie stanowiska w dyskusjach politycznych, tym bardziej że debata historiograficzna odbywała się głównie w prasie, to znaczy poza polem naukowym.

Cezura polityczna 1989 r. przyczyniła się do odwrócenia stosunku sił między historią opozycyjną a historią oficjalną: zerwanie z dawnym reżimem doprowadziło do potępienia dawnej, oficjalnej historiografii, uznanej za niespełniającą standardów naukowych powszechnie przyjętych w ramach dyscypliny. Jeśli zaś chodzi o dawną historiografię opozycyjną, to stawiano ją za wzór i uznano za prekursorską w zakresie odnowy historiograficznej, którą wymusiła nowa sytuacja polityczna. Jest to prawda zwłaszcza w odniesieniu do historii PRL, wokół której toczą się główne spory historiograficzne po 1989 r. W tym rozdziale omówię więc przede wszystkim historiografię odnosząc się do Polski Ludowej.

Po 1989 r. nie prowadzono już scentralizowanej, państwowej polityki historycznej, a nowe warunki umożliwiły bardziej subtelne i zróżnicowane uprawianie historii. Zniesienie cenzury, niezależność uniwersytetów i ośrodków badawczych oraz pluralizm polityczny stanowią wyraz osłabienia presji wywieranej przez państwo na nauki społeczne w kontekście przemian w krajach postkomunistycznych (zob. *Redefinicja historii*). Jednak zainteresowanie polityczne oraz medialne historią – niedawną, a także tą, która właśnie się rozgrywa – stało się źródłem nowych ograniczeń zewnętrznych względem dyscypliny (zob. podrozdz. *Rozliczanie*

<footnote n="3">³ A. Friszke, *Spór o PRL w III Rzeczypospolitej* (1989–2001), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 1, s. 9–28.</footnote>
komunizmu jako nowe ograniczenie heteronomiczne). Widoczne cenzurowanie twórczości historycznej przez upartyjnione państwo zastąpiła niewidzialna i bardziej rozproszona cenzura praktykowana przez media, czytelników i samych zawodowych historyków, którzy wykazali się tendencją do podejrzewania o życzliwość wobec reżimu autorów prac, w których dawny ustrój nie został wprost potępiony jako zły, zbrodniczy lub totalitarny. Na polu medialnym zapanowała „cenzura niewidzialna”, a zniknięciu oficjalnej cenzury towarzyszyło pojawienie się różnych form autocenzury, związanych m.in. z uwieznictwieniem mechanismów rynkowych<fnref n="4" />. Niedostatecznemu mecenatowi publicznemu, wiążącemu się z wycofywaniem się państwa z finansowania nauki, towarzyszyło uzależnienie od sektora wydawniczego podlegającego prawom rynku oraz od akademickiego rynku pracy, charakteryzującego się pojawieniem się wielu prywatnych szkół wyższych (zob. Ograniczenia polityczne i ekonomiczne).

# 1. Redefinicja historii

Zmiany warunków wykonywania zawodu historyka oraz zapotrzebowanie społeczne i polityczne na odnowę historiografii spowodowały, że po 1989 r. historia najnowsza stała się tematem bardziej atrakcyjnym. Wobec tego więcej było historyków, zwłaszcza wśród tych wykształconych już po 1989 r., którzy chcieli się zajmować współczesnością, czerpiąc inspirację do odnowy z doświadczeń opozycji. Zainteresowanie, jakie budziła odnowa historiograficzna, przyczyniło się do tego, że dyskusje historyczne przeniosły się głównie na łamy prasy ogólnotematycznej oraz czasopism inteligenckich, a brali w niej udział również profani. Historycy stali się więc po trosze publicystami. Jak w latach 80., gdy miała miejsce konfrontacja między historią oficjalną a historią opozycyjną, debata historiograficzna rozgrywała się poza polem akademickim. Sprzyjało to redefinicji praktyki historycznej na podstawie określonego zbioru normatywnych wartości.

## Dawni i nowi specjaliści od historii najnowszej po 1989 r.

### Wzrost zainteresowania historią najnowszą

Koniec PRL oraz potrzeba zrozumienia tego już zamkniętego okresu historycznego wywołały zainteresowanie historyków, z których wielu wcześniej nie zajmowało się tym tematem. Byli to zazwyczaj historycy, którzy poprzednio pracowali nad innymi zagadnieniami lub należeli do młodszego pokolenia, które rozpoczynało karierę naukową po 1989 r.

Precyzyjne scharakteryzowanie grona historyków, którzy po 1989 r. wybrali jako specjalność Polskę Ludową nie jest łatwe. Na podstawie listy doktoratów

<footnote n="4">⁴ P. Champagne, *Censure(s)*, „Les Dossiers de l’Audiovisuel” 2002, nr 106, s. 8–11.</footnote>
komunizmu jako nowe ograniczenie heteronomiczne). Widoczne cenzurowanie twórczości historycznej przez upartyjnione państwo zastąpiła niewidzialna i bardziej rozproszona cenzura praktykowana przez media, czytelników i samych zawodowych historyków, którzy wykazali się tendencją do podejrzewania o życzliwość wobec reżimu autorów prac, w których dawny ustrój nie został wprost potępiony jako zły, zbrodniczy lub totalitarny. Na polu medialnym zapanowała „cenzura niewidzialna”, a zniknięciu oficjalnej cenzury towarzyszyło pojawienie się różnych form autocenzury, związanych m.in. z uwieznictwieniem mechanizmów rynkowych<fnref n="4" />. Niedostatecznemu mecenatowi publicznemu, wiążącemu się z wycofywaniem się państwa z finansowania nauki, towarzyszyło uzależnienie od sektora wydawniczego podlegającego prawom rynku oraz od akademickiego rynku pracy, charakteryzującego się pojawieniem się wielu prywatnych szkół wyższych (zob. Ograniczenia polityczne i ekonomiczne).

# 1. Redefinicja historii

Zmiany warunków wykonywania zawodu historyka oraz zapotrzebowanie społeczne i polityczne na odnowę historiografii spowodowały, że po 1989 r. historia najnowsza stała się tematem bardziej atrakcyjnym. Wobec tego więcej było historyków, zwłaszcza wśród tych wykształconych już po 1989 r., którzy chcieli się zajmować współczesnością, czerpiąc inspirację do odnowy z doświadczeń opozycji. Zainteresowanie, jakie budziła odnowa historiograficzna, przyczyniło się do tego, że dyskusje historyczne przeniosły się głównie na łamy prasy ogólnotematycznej oraz czasopism inteligenckich, a brali w niej udział również profani. Historycy stali się więc po trosze publicystami. Jak w latach 80., gdy miała miejsce konfrontacja między historią oficjalną a historią opozycyjną, debata historiograficzna rozgrywała się poza polem akademickim. Sprzyjało to redefinicji praktyki historycznej na podstawie określonego zbioru normatywnych wartości.

## Dawni i nowi specjaliści od historii najnowszej po 1989 r.

### Wzrost zainteresowania historią najnowszą

Koniec PRL oraz potrzeba zrozumienia tego już zamkniętego okresu historycznego wywołały zainteresowanie historyków, z których wielu wcześniej nie zajmowało się tym tematem. Byli to zazwyczaj historycy, którzy poprzednio pracowali nad innymi zagadnieniami lub należeli do młodszego pokolenia, które rozpoczynało karierę naukową po 1989 r.

Precyzyjne scharakteryzowanie grona historyków, którzy po 1989 r. wybrali jako specjalność Polskę Ludową nie jest łatwe. Na podstawie listy doktoratów

<footnote n="4">⁴ P. Champagne, *Censure(s)*, „Les Dossiers de l’Audiovisuel” 2002, nr 106, s. 8–11.</footnote>
obronionych w Instytucie Historycznym UW można stwierdzić procentowy wzrost liczby dysertacji poświęconych okresowi 1939–1989 (z 11 do 17%), jeśli porówna się lata 1953–1989 oraz 1990–2002⁵. Ale w liczbach bezwzględnych nie jest to wzrost znaczący: w latach 1953–1989 poświęcono tej tematyce 42 doktoraty, a w latach 1990–2002 – 15, co w obu przypadkach daje średnią około jednego doktoratu rocznie.

Można jednak wziąć również pod uwagę wyniki ankiety opublikowane w 2008 r. w czasopiśmie „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały”, poświęconym historii Polski Ludowej, wydawanym od 1995 r. przez IH PAN. Redakcja periodyku wysłała tę ankietę w 2006 r. do specjalistów od PRL. Zadano im sześć pytań dotyczących ich oceny rozwoju historiografii po 1989 r. W odpowiedzi na jedno z pytań mieli wymienić badaczy, którzy ich zdaniem są autorytetami naukowymi w zakresie dziejów Polski Ludowej. Wszystkie 42 nadesłane odpowiedzi opublikowano w czasopiśmie<fnref n="6" />. Spośród 42 respondentów tylko 29 zgodziło się wymienić nazwiska naukowców, których uważają za autorytety, a wszystkich wymienionych nazwisk było w sumie 71. Zestawiając te odpowiedzi, można stworzyć ranking – w tabeli 24 przedstawiam 27 najczęściej wymienianych nazwisk, z których każdy pojawiło się w co najmniej dwóch odpowiedziach.

Do rankingu tego należy podchodzić ostrożnie. Stanowi on odzwierciedlenie opinii niewielkiej grupy – ok. 30 osób, które niekoniecznie są reprezentatywne. Poza tym ankietowani, którzy zgodzili się udzielić odpowiedzi na to pytanie, zrobili to w bardzo różny sposób, co umożliwiała otwarta forma pytanía. Niektórzy wymienili jedno nazwisko albo dwa czy trzy, podczas gdy inni utworzyli listę dziesięciu, a czasem jeszcze większej liczby nazwisk. Wydaje się jednak rozsądne uznać, że lista w sposób wierny odzwierciedla postrzeganie własnej dyscypliny przez historyków: nazwiska, zwłaszcza te, które pojawiają się z największą częstotliwością, nie zdziwią nikogo, kto zna polską historiografię odnoszącą się do PRL. Wśród 27 najczęściej pojawiających się nazwisk figurują mniej więcej te same, które uwzględnili w swoich tekstach podsumowujących dorobek historiografii tego okresu Andrzej Friszke<fnref n="7" />, Marcin Kula<fnref n="8" />, Andrzej Paczkowski<fnref n="9" /> i Rafał Stobiecki<fnref n="10" />. Są to również nazwiska autorów figurujących dzisiaj w bibliografiach prac naukowych poświęconych tej epoce.

<footnote n="5">⁵ Obliczenia na podstawie listy wszystkich doktoratów obronionych w Instytucie Historycznym UW w latach 1953–2002.</footnote>

<footnote n="6">⁶ „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 8, 2008, http://www.polska-ihpan.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=35:polska-8-2008&catid=8&Itemid=121&lang=pl (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="7">⁷ A. Friszke, *Spór o PRL...*, s. 9–28.</footnote>

<footnote n="8">⁸ M. Kula, *Komunizm i po komunizmie*, Warszawa 2006.</footnote>

<footnote n="9">⁹ A. Paczkowski, *Od sfalszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski*. Szkice do portretu PRL, Kraków 1999.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna...* ale skomplikowana, Warszawa 2007.</footnote>
obronionych w Instytucie Historycznym UW można stwierdzić procentowy wzrost liczby dysertacji poświęconych okresowi 1939–1989 (z 11 do 17%), jeśli porówna się lata 1953–1989 oraz 1990–2002⁵. Ale w liczbach bezwzględnych nie jest to wzrost znaczący: w latach 1953–1989 poświęcono tej tematyce 42 doktoraty, a w latach 1990–2002 – 15, co w obu przypadkach daje średnią około jednego doktoratu rocznie.

Można jednak wziąć również pod uwagę wyniki ankiety opublikowane w 2008 r. w czasopiśmie „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały”, poświęconym historii Polski Ludowej, wydawanym od 1995 r. przez IH PAN. Redakcja periodyku wysłała tę ankietę w 2006 r. do specjalistów od PRL. Zadano im sześć pytań dotyczących ich oceny rozwoju historiografii po 1989 r. W odpowiedzi na jedno z pytań mieli wymienić badaczy, którzy ich zdaniem są autorytetami naukowymi w zakresie dziejów Polski Ludowej. Wszystkie 42 nadesłane odpowiedzi opublikowano w czasopiśmie<fnref n="6" />. Spośród 42 respondentów tylko 29 zgodziło się wymienić nazwiska naukowców, których uważają za autorytety, a wszystkich wymienionych nazwisk było w sumie 71. Zestawiając te odpowiedzi, można stworzyć ranking – w tabeli 24 przedstawiam 27 najczęściej wymienianych nazwisk, z których każdy pojawiło się w co najmniej dwóch odpowiedziach.

Do rankingu tego należy podchodzić ostrożnie. Stanowi on odzwierciedlenie opinii niewielkiej grupy – ok. 30 osób, które niekoniecznie są reprezentatywne. Poza tym ankietowani, którzy zgodzili się udzielić odpowiedzi na to pytanie, zrobili to w bardzo różny sposób, co umożliwiała otwarta forma pytanía. Niektórzy wymienili jedno nazwisko albo dwa czy trzy, podczas gdy inni utworzyli listę dziesięciu, a czasem jeszcze większej liczby nazwisk. Wydaje się jednak rozsądne uznać, że lista w sposób wierny odzwierciedla postrzeganie własnej dyscypliny przez historyków: nazwiska, zwłaszcza te, które pojawiają się z największą częstotliwością, nie zdziwią nikogo, kto zna polską historiografię odnoszącą się do PRL. Wśród 27 najczęściej pojawiających się nazwisk figurują mniej więcej te same, które uwzględnili w swoich tekstach podsumowujących dorobek historiografii tego okresu Andrzej Friszke<fnref n="7" />, Marcin Kula<fnref n="8" />, Andrzej Paczkowski<fnref n="9" /> i Rafał Stobiecki<fnref n="10" />. Są to również nazwiska autorów figurujących dzisiaj w bibliografiach prac naukowych poświęconych tej epoce.

<footnote n="5">⁵ Obliczenia na podstawie listy wszystkich doktoratów obronionych w Instytucie Historycznym UW w latach 1953–2002.</footnote>

<footnote n="6">⁶ „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 8, 2008, http://www.polska-ihpan.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=35:polska-8-2008&catid=8&Itemid=121&lang=pl (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="7">⁷ A. Friszke, *Spór o PRL...*, s. 9–28.</footnote>

<footnote n="8">⁸ M. Kula, *Komunizm i po komunizmie*, Warszawa 2006.</footnote>

<footnote n="9">⁹ A. Paczkowski, *Od sfalszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski*. Szkice do portretu PRL, Kraków 1999.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna...* ale skomplikowana, Warszawa 2007.</footnote>
<table><caption>Tabela 24. Ranking badaczy dziejów Polski Ludowej uważanych za autorytet naukowy</caption><thead><tr><td>Pozycja</td><td>Imię i nazwisko</td><td>Ile razy nazwisko zostało wymienione</td></tr></thead><tbody><tr><td>1.</td><td>Krystyna Kersten</td><td>19</td></tr><tr><td>2.</td><td>Andrzej Paczkowski</td><td>18</td></tr><tr><td>3.</td><td>Andrzej Friszke</td><td>15</td></tr><tr><td>4.</td><td>Jerzy Eisler</td><td>10</td></tr><tr><td rowspan="3">5.</td><td>Antoni Dudek</td><td>9</td></tr><tr><td>Dariusz Jarosz</td><td>9</td></tr><tr><td>Marcin Kula</td><td>9</td></tr><tr><td>6.</td><td>Paweł Machcewicz</td><td>7</td></tr><tr><td>7.</td><td>Tomasz Szarota</td><td>6</td></tr><tr><td>8.</td><td>Wojciech Roszkowski</td><td>5</td></tr><tr><td rowspan="3">9.</td><td>Andrzej Garlicki</td><td>4</td></tr><tr><td>Henryk Słabek</td><td>4</td></tr><tr><td>Dariusz Stola</td><td>4</td></tr><tr><td rowspan="3">10.</td><td>Włodzimierz Borodziej</td><td>3</td></tr><tr><td>Jerzy Holzer</td><td>3</td></tr><tr><td>Łukasz Kamiński</td><td>3</td></tr><tr><td rowspan="11">11.</td><td>Sławomir Cenckiewicz</td><td>2</td></tr><tr><td>Antoni Czubiński</td><td>2</td></tr><tr><td>Jerzy Jedlicki</td><td>2</td></tr><tr><td>Grzegorz Miernik</td><td>2</td></tr><tr><td>Czesław Osękowski</td><td>2</td></tr><tr><td>Rafał Stobiecki</td><td>2</td></tr><tr><td>Tomasz Strzembosz</td><td>2</td></tr><tr><td>Jerzy Tomaszewski</td><td>2</td></tr><tr><td>Wiesław Władyka</td><td>2</td></tr><tr><td>Marcin Zaremba</td><td>2</td></tr><tr><td>Jan Żaryn</td><td>2</td></tr></tbody></table>

Źródło: obliczenia oprac. na podstawie wyników ankiety przeprowadzonej przez czasopismo „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” (t. 8, 2008). Uwzględniono jedynie nazwiska naukowców wymienione przez co najmniej dwóch respondentów.

Należy również pamiętać, że ranking ten sporządzono na podstawie ankiety przeprowadzonej w drugiej połowie pierwszej dekady XXI w., a więc niemal 20 lat po 1989 r. Stanowi on odzwierciedlenie wizji pola historii odmiennej od tej, jaka była udziałem jego uczestników na początku lat 90. Ten sporządzony *a posteriori* ranking pokazuje, kto zwyciężył w historiograficznych sporach
<table><caption>Tabela 24. Ranking badaczy dziejów Polski Ludowej uważanych za autorytet naukowy</caption><thead><tr><td>Pozycja</td><td>Imię i nazwisko</td><td>Ile razy nazwisko zostało wymienione</td></tr></thead><tbody><tr><td>1.</td><td>Krystyna Kersten</td><td>19</td></tr><tr><td>2.</td><td>Andrzej Paczkowski</td><td>18</td></tr><tr><td>3.</td><td>Andrzej Friszke</td><td>15</td></tr><tr><td>4.</td><td>Jerzy Eisler</td><td>10</td></tr><tr><td rowspan="3">5.</td><td>Antoni Dudek</td><td>9</td></tr><tr><td>Dariusz Jarosz</td><td>9</td></tr><tr><td>Marcin Kula</td><td>9</td></tr><tr><td>6.</td><td>Paweł Machcewicz</td><td>7</td></tr><tr><td>7.</td><td>Tomasz Szarota</td><td>6</td></tr><tr><td>8.</td><td>Wojciech Roszkowski</td><td>5</td></tr><tr><td rowspan="3">9.</td><td>Andrzej Garlicki</td><td>4</td></tr><tr><td>Henryk Słabek</td><td>4</td></tr><tr><td>Dariusz Stola</td><td>4</td></tr><tr><td rowspan="3">10.</td><td>Włodzimierz Borodziej</td><td>3</td></tr><tr><td>Jerzy Holzer</td><td>3</td></tr><tr><td>Łukasz Kamiński</td><td>3</td></tr><tr><td rowspan="11">11.</td><td>Sławomir Cenckiewicz</td><td>2</td></tr><tr><td>Antoni Czubiński</td><td>2</td></tr><tr><td>Jerzy Jedlicki</td><td>2</td></tr><tr><td>Grzegorz Miernik</td><td>2</td></tr><tr><td>Czesław Osękowski</td><td>2</td></tr><tr><td>Rafał Stobiecki</td><td>2</td></tr><tr><td>Tomasz Strzembosz</td><td>2</td></tr><tr><td>Jerzy Tomaszewski</td><td>2</td></tr><tr><td>Wiesław Władyka</td><td>2</td></tr><tr><td>Marcin Zaremba</td><td>2</td></tr><tr><td>Jan Żaryn</td><td>2</td></tr></tbody></table>

Źródło: obliczenia oprac. na podstawie wyników ankiety przeprowadzonej przez czasopismo „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” (t. 8, 2008). Uwzględniono jedynie nazwiska naukowców wymienione przez co najmniej dwóch respondentów.

Należy również pamiętać, że ranking ten sporządzono na podstawie ankiety przeprowadzonej w drugiej połowie pierwszej dekady XXI w., a więc niemal 20 lat po 1989 r. Stanowi on odzwierciedlenie wizji pola historii odmiennej od tej, jaka była udziałem jego uczestników na początku lat 90. Ten sporządzony *a posteriori* ranking pokazuje, kto zwyciężył w historiograficznych sporach
o legitymizację rozgrywających się wewnątrz dyscypliny w latach 90., które opiszę w dalszej części tego podrozdziału. Niewielu jest w tym rankingu historyków, którzy aż do końca PRL pozostali wierni PZPR: jedynie Antoni Czubiński, Andrzej Garlicki, Czesław Osękowski, Henryk Słabek i Wiesław Władyka nie wystąpili z PZPR po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 r. Pozostali nigdy nie należili do partii bądź wystąpili z niej w latach 1968–1981 (Jerzy Jedlicki, Krystyna Kersten, Jerzy Holzer, Jerzy Tomaszewski). Znaczne jest zatem ryzyko, że na podstawie tego rankingu wynik sporów, które chcę tutaj opisać, zostanie uprawomocniony. Jednak w ankiecie pojawiają się też nazwiska dawnych „partyjnych” historyków (Stefana Banasiaka, Wacława Długoborskiego, Zbigniewa Landaua, Henryka Dominiczaka, Marii Turlejskiej). Plasują się oni na dole rankingu, ponieważ nie zostali nigdy wymieniani przez więcej niż jednego ankietowanego, co pokazuje, że po 1989 r. utracili wpływy. Ich nazwiska kojarzą się ze wstydliwą przeszłością dyscypliny, to znaczy z historiografią tworzoną na zamówienie upartyjnionego aparatu państwowego, przez co powstawały „białe plamy”. W Polsce potępienie przedstawicieli dawnej oficjalnej historiografii miało charakter symboliczny i nigdy nie towarzyszyła mu polityka czystek lub usuwania z uniwersytetów, w odróżnieniu od byłej NRD.

Tylko pamiętając, że ranking ten odzwierciedla wynik sporów, które przedstawię w dalszej części tego rozdziału, można uznać, że lista historyków wymienianych jako autorytety stanowi dobry punkt wyjścia do próby charakterystyki grupy badaczy zajmujących się współczesnością po 1989 r., a w każdym razie tych, którzy liczą się bądź liczyli w oczach znaczącej części swoich kolegów.

Zaznaczmy najpierw, że trójka zajmująca pierwsze trzy pozycje, tj. Krystyna Kersten (wymieniona 19 razy), Andrzej Paczkowski (18) i Andrzej Friszke (15), jest symptomatyczna dla przemian historiografii Polski Ludowej po 1989 r. W wyniku tej ewolucji, rozpoczętej w środowiskach opozycyjnych, dominująca stała się historia polityczna. Widać to w wyborach przedmiotów badań tej trójki autorów: Paczkowski zajmował się aparatem bezpieczeństwa publicznego, a w 1995 r. opublikował podstawową monografię na temat okresu 1939–1989¹¹, Friszke stał się specjalistą od historii opozycji, a zwłaszcza KOR, Kersten zaś dzięki omawianej w poprzednim rozdziale pracy dotyczącej genezy Polski Ludowej została uznała za prekursorkę. Choć w latach 90., osłabiona chorobą, publikowała mniej, jej teksty stanowiły źródło inspiracji dla autorów badających okres początków PRL. Pierwszą trójkę w rankingu łączy więc pewne powinowactwo intelektualne, a punktem wspólnym jest ich wkład w budowanie podstaw historii politycznej Polski Ludowej przed upadkiem reżimu, w tekstach wydawanych za granicą lub w „drugim obiegu”.

Wśród autorów wymienianych jako autorytety przez co najmniej dwóch ankietowanych występują znaczne różnice wieku: najstarszy, Antoni Czubiński, urodził się w 1928 r., najmłodszy zaś, Sławomir Cenckiewicz, w 1971 r. Niewielu

<footnote n="11">¹¹ A. Paczkowski, *Pół wieku dziejów Polski, 1939–1989*, Warszawa 1995.</footnote>
o legitymizację rozgrywających się wewnątrz dyscypliny w latach 90., które opiszę w dalszej części tego podrozdziału. Niewielu jest w tym rankingu historyków, którzy aż do końca PRL pozostali wierni PZPR: jedynie Antoni Czubiński, Andrzej Garlicki, Czesław Osękowski, Henryk Słabek i Wiesław Władyka nie wystąpili z PZPR po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 r. Pozostali nigdy nie należili do partii bądź wystąpili z niej w latach 1968–1981 (Jerzy Jedlicki, Krystyna Kersten, Jerzy Holzer, Jerzy Tomaszewski). Znaczne jest zatem ryzyko, że na podstawie tego rankingu wynik sporów, które chcę tutaj opisać, zostanie uprawomocniony. Jednak w ankiecie pojawiają się też nazwiska dawnych „partyjnych” historyków (Stefana Banasiaka, Wacława Długoborskiego, Zbigniewa Landaua, Henryka Dominiczaka, Marii Turlejskiej). Plasują się oni na dole rankingu, ponieważ nie zostali nigdy wymieniani przez więcej niż jednego ankietowanego, co pokazuje, że po 1989 r. utracili wpływy. Ich nazwiska kojarzą się ze wstydliwą przeszłością dyscypliny, to znaczy z historiografią tworzoną na zamówienie upartyjnionego aparatu państwowego, przez co powstawały „białe plamy”. W Polsce potępienie przedstawicieli dawnej oficjalnej historiografii miało charakter symboliczny i nigdy nie towarzyszyła mu polityka czystek lub usuwania z uniwersytetów, w odróżnieniu od byłej NRD.

Tylko pamiętając, że ranking ten odzwierciedla wynik sporów, które przedstawię w dalszej części tego rozdziału, można uznać, że lista historyków wymienianych jako autorytety stanowi dobry punkt wyjścia do próby charakterystyki grupy badaczy zajmujących się współczesnością po 1989 r., a w każdym razie tych, którzy liczą się bądź liczyli w oczach znaczącej części swoich kolegów.

Zaznaczmy najpierw, że trójka zajmująca pierwsze trzy pozycje, tj. Krystyna Kersten (wymieniona 19 razy), Andrzej Paczkowski (18) i Andrzej Friszke (15), jest symptomatyczna dla przemian historiografii Polski Ludowej po 1989 r. W wyniku tej ewolucji, rozpoczętej w środowiskach opozycyjnych, dominująca stała się historia polityczna. Widać to w wyborach przedmiotów badań tej trójki autorów: Paczkowski zajmował się aparatem bezpieczeństwa publicznego, a w 1995 r. opublikował podstawową monografię na temat okresu 1939–1989¹¹, Friszke stał się specjalistą od historii opozycji, a zwłaszcza KOR, Kersten zaś dzięki omawianej w poprzednim rozdziale pracy dotyczącej genezy Polski Ludowej została uznała za prekursorkę. Choć w latach 90., osłabiona chorobą, publikowała mniej, jej teksty stanowiły źródło inspiracji dla autorów badających okres początków PRL. Pierwszą trójkę w rankingu łączy więc pewne powinowactwo intelektualne, a punktem wspólnym jest ich wkład w budowanie podstaw historii politycznej Polski Ludowej przed upadkiem reżimu, w tekstach wydawanych za granicą lub w „drugim obiegu”.

Wśród autorów wymienianych jako autorytety przez co najmniej dwóch ankietowanych występują znaczne różnice wieku: najstarszy, Antoni Czubiński, urodził się w 1928 r., najmłodszy zaś, Sławomir Cenckiewicz, w 1971 r. Niewielu

<footnote n="11">¹¹ A. Paczkowski, *Pół wieku dziejów Polski, 1939–1989*, Warszawa 1995.</footnote>
z nich publikowało prace na temat Polski Ludowej przed 1989 r. Z wyjątkiem Eislera, Friszkego, Holzera, Kersten, Paczkowskiego i Roszkowskiego, którzy upowszechniali wówczas swoje rozprawy przede wszystkim w „drugim obiegu”, a także Czubińskiego, Osękowskiego, Słabka, Szaroty, Tomaszewskiego i Władyki, których prace wychodziły w obiegu oficjalnym. W większości byli to zatem nowicjusze w przestrzeni twórczości naukowej. Niektórzy wprawdzie byli historykami w Polsce Ludowej, ale interesowali się innymi tematami lub okresami. Na przykład Garlicki przed 1989 r. zajmował się głównie historią polityczną międzywojnia, a po 1989 r. podjął temat Polski Ludowej, m.in. publicując w 1994 r. biografię Bolesława Bieruta<fnref n="12" />. Jedlicki, historyk inteligencji i ważna postać opozycji intelektualnej, poświęcił kilka tekstów historii właśnie tej grupy. Borodziej, Eisler i Kula zajmowali się przed 1989 r. historią innych krajów: Borodziej – Republiki Federalnej Niemiec, jednak jego książka habilitacyjna z 1991 r. była poświęcona miejscu Polski na arenie międzynarodowej po 1945 r., Eisler – Francją Vichy, ale habilitował się na podstawie analizy wydarzeń Marca 1968 r., Kula – Ameryką Łacińską, jednak w 1990 r. postanowił opuścić IH PAN i przenieść się na UW, gdzie stworzył całą szkołę historii społecznej PRL.

Pozostali naukowcy wymienieni w tabeli 24 są młodzi, karierę akademicką rozpoczęli po 1989 r. i od razu specjalizowali się w historii PRL. Tematy ich prac doktorskich odzwierciedlają nowe możliwości badawcze powstałe dzięki zmianie warunków naukowej twórczości historycznej po 1989 r. Były to: emigracja polityczna (Cenckiewicz, 2003 i Stola, 1994), kryzys polityczny 1956 r. (Machcewicz, 1993), stosunki państwo – Kościół (Dudek, 1994 i Żaryn, 1996), formy „oporu społecznego” w latach 1944–1948 (Kamiński, 1999), instrumentalizacja nacjonalizmu przez władze (Zaremba, 2000), świat chłopstwa (Jarosz, 1990), kolektywizacja rolnictwa w okresie stalinizmu (Miernik, 1995), stalinizacja historii (Stobiecki, 1992).

Widać więc, że historia najnowsza zyskała na atrakcyjności, zarówno wśród uznanych naukowców, wcześniej zajmujących się mniej kontrowersyjnymi tematami lub okresami, jak i początkujących historyków, chcących przyczynić się do rozwoju niezwykle wówczas dynamicznej dziedziny badań. Na początku lat 90. historia najnowsza znajdowała się więc w fazie rozwojowej, miała duży potencjał innowacyjności, a także mogła przynieść rozpoznawalność oraz uznanie akademickie. Uczestniczyli przy tym w procesie, który zdaniem niektórych przypominał swego rodzaju „reedukację” historyczną w kontekście zmiany ustroju. Antoni Dudek w następujący sposób wyjaśnił, co popchnęło go do wyboru tego przedmiotu badań:

> Ja na przykład zajmuję się historią PRL nie tylko dlatego, że mnie to interesuje, ale czuję nakaz o charakterze moralnym: czytam o setkach krzywd, jakie państwo

<footnote n="12">¹² A. Garlicki, *Bolesław Bierut*, Warszawa 1994.</footnote>
z nich publikowało prace na temat Polski Ludowej przed 1989 r. Z wyjątkiem Eislera, Friszkego, Holzera, Kersten, Paczkowskiego i Roszkowskiego, którzy upowszechniali wówczas swoje rozprawy przede wszystkim w „drugim obiegu”, a także Czubińskiego, Osękowskiego, Słabka, Szaroty, Tomaszewskiego i Władyki, których prace wychodziły w obiegu oficjalnym. W większości byli to zatem nowicjusze w przestrzeni twórczości naukowej. Niektórzy wprawdzie byli historykami w Polsce Ludowej, ale interesowali się innymi tematami lub okresami. Na przykład Garlicki przed 1989 r. zajmował się głównie historią polityczną międzywojnia, a po 1989 r. podjął temat Polski Ludowej, m.in. publikując w 1994 r. biografię Bolesława Bieruta<fnref n="12" />. Jedlicki, historyk inteligencji i ważna postać opozycji intelektualnej, poświęcił kilka tekstów historii właśnie tej grupy. Borodziej, Eisler i Kula zajmowali się przed 1989 r. historią innych krajów: Borodziej – Republiki Federalnej Niemiec, jednak jego książka habilitacyjna z 1991 r. była poświęcona miejscu Polski na arenie międzynarodowej po 1945 r., Eisler – Francją Vichy, ale habilitował się na podstawie analizy wydarzeń Marca 1968 r., Kula – Ameryką Łacińską, jednak w 1990 r. postanowił opuścić IH PAN i przenieść się na UW, gdzie stworzył całą szkołę historii społecznej PRL.

Pozostali naukowcy wymienieni w tabeli 24 są młodzi, karierę akademicką rozpoczęli po 1989 r. i od razu specjalizowali się w historii PRL. Tematy ich prac doktorskich odzwierciedlają nowe możliwości badawcze powstałe dzięki zmianie warunków naukowej twórczości historycznej po 1989 r. Były to: emigracja polityczna (Cenckiewicz, 2003 i Stola, 1994), kryzys polityczny 1956 r. (Machcewicz, 1993), stosunki państwo – Kościół (Dudek, 1994 i Żaryn, 1996), formy „oporu społecznego” w latach 1944–1948 (Kamiński, 1999), instrumentalizacja nacjonalizmu przez władze (Zaremba, 2000), świat chłopstwa (Jarosz, 1990), kolektywizacja rolnictwa w okresie stalinizmu (Miernik, 1995), stalinizacja historii (Stobiecki, 1992).

Widać więc, że historia najnowsza zyskała na atrakcyjności, zarówno wśród uznanych naukowców, wcześniej zajmujących się mniej kontrowersyjnymi tematami lub okresami, jak i początkujących historyków, chcących przyczynić się do rozwoju niezwykle wówczas dynamicznej dziedziny badań. Na początku lat 90. historia najnowsza znajdowała się więc w fazie rozwojowej, miała duży potencjał innowacyjności, a także mogła przynieść rozpoznawalność oraz uznanie akademickie. Uczestniczyli przy tym w procesie, który zdaniem niektórych przypominał swego rodzaju „reedukację” historyczną w kontekście zmiany ustroju. Antoni Dudek w następujący sposób wyjaśnił, co popchnęło go do wyboru tego przedmiotu badań:

> Ja na przykład zajmuję się historią PRL nie tylko dlatego, że mnie to interesuje, ale czuję nakaz o charakterze moralnym: czytam o setkach krzywd, jakie państwo

<footnote n="12">¹² A. Garlicki, *Bolesław Bierut*, Warszawa 1994.</footnote>
wyrządziło tysiącom ludzi i uważam, że nie można o tym zapomnieć, nawet jeśli większość społeczeństwa o tym zapomniała. Wiedzę o tym trzeba przenieść do następnych pokoleń<fnref n="13" />.

Wobec tego nie dziwi, że odnajdujemy w tym rankingu wielu historyków, którzy byli członkami „Solidarności” lub sympatykami opozycji (Friszke, Kersten, Holzer, Jedlicki, Paczkowski, Roszkowski, Żaryn). W przypadku niektórych z nich pionierskim badaniom w zakresie historii Polski Ludowej towarzyszył jakiś rodzaj zaangażowania opozycyjnego. Na przykład Paczkowski stwierdził:

> Przyznaję też, że byłem jej w pełni świadomym uczestnikiem. I to nie jako aktywista partyjny czy lider związkowy (tym zajmowali się głównie mediewiści), ale właśnie jako profesjonalny historyk: autor publikowanych (pod pseudonimami) tekstów, organizator gromadzenia i opracowywania dokumentów, prelegent upowszechniający wiedzę<fnref n="14" />.

Paczkowski i Friszke skorzystali zresztą z kontaktów z opozycją, aby przeprowadzić podczas 18-miesięcznego „karnawału «Solidarności»” serię wywiadów z członkami KOR<fnref n="15" />. Doktorat Friszkego, poświęcony opozycji przedsolidarnościowej z lat 1968–1980, opiera się m.in. na tych wywiadach. Portrety głównych działaczy opozycyjnych, zamieszczone w książce napisanej na podstawie tego doktoratu, to głównie zdjęcia wykonane wówczas osobiście przez autora<fnref n="16" />.

Wśród tych, którzy zostali wymienieni tylko przez jednego ankietowanego, więcej jest przedstawicieli dawnej oficjalnej historiografii, ale także osób zajmujących w ramach dyscypliny pozycje bardziej peryferyjne: tych, którzy badają tematy mniej prestiżowe lub bardzo specjalistyczne (historia prasy, historia literatury), cudzoziemców lub emigrantów, osób wywodzących się z innych dyscyplin niż historia oraz naukowców najmłodszych, mających ok. 30 lat w chwili przeprowadzania ankiety.

Autorytetami w dziedzinie historii PRL wymienianymi przez ankietowych byli więc głównie badacze polscy skupieni w kilku ośrodkach naukowych, przede wszystkim warszawskich. Wśród pierwszych 27 aż 12 pracowało wówczas w PAN, z czego 7 w Instytucie Historii, a 5 w Instytucie Studiów Politycznych, gdzie Andrzej Paczkowski w 1990 r. utworzył specjalny zespół badawczy. Poza PAN 6 innych spośród najczęściej wymienianych naukowców pracowało na UW. Pozostali (9) wykładali na innych uniwersytetach, z których każdy był reprezentowany przez najwyżej jednego wykładowcę. Poza tym 5 z 27 poza pracą na uczelni było również wtedy zatrudnionych na stanowisku badawczym w IPN. W większości zdobyli oni wykształcenie w Polsce Ludowej (16 z 27 obroniło

<footnote n="13">¹³ Cyt. za: R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu historii „prawdziwej” w historiografii polskiej po 1989 r.*, w: *Pamiętnik XVI Powszechnego Zjazdu Historyków we Wrocławiu*, t. 3, Toruń 2002, s. 11–23.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ A. Paczkowski, *Od sfalsowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski...,* s. 189.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ NiepoKORni. Rozmowy o Komitecie Obrony Robotników. Relacje członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników zebrane w 1981 roku, oprac. A. Friszke, A. Paczkowski, Kraków 2008.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ A. Friszke, *Opozycja polityczna w PRL 1945–1980*, Londyn 1994.</footnote>
wyrządziło tysiącom ludzi i uważam, że nie można o tym zapomnieć, nawet jeśli większość społeczeństwa o tym zapomniała. Wiedzę o tym trzeba przenieść do następnych pokoleń<fnref n="13" />.

Wobec tego nie dziwi, że odnajdujemy w tym rankingu wielu historyków, którzy byli członkami „Solidarności” lub sympatykami opozycji (Friszke, Kersten, Holzer, Jedlicki, Paczkowski, Roszkowski, Żaryn). W przypadku niektórych z nich pionierskim badaniom w zakresie historii Polski Ludowej towarzyszył jakiś rodzaj zaangażowania opozycyjnego. Na przykład Paczkowski stwierdził:

> Przyznaję też, że byłem jej w pełni świadomym uczestnikiem. I to nie jako aktywista partyjny czy lider związkowy (tym zajmowali się głównie mediewiści), ale właśnie jako profesjonalny historyk: autor publikowanych (pod pseudonimami) tekstów, organizator gromadzenia i opracowywania dokumentów, prelegent upowszechniający wiedzę<fnref n="14" />.

Paczkowski i Friszke skorzystali zresztą z kontaktów z opozycją, aby przeprowadzić podczas 18-miesięcznego „karnawału «Solidarności»” serię wywiadów z członkami KOR<fnref n="15" />. Doktorat Friszkego, poświęcony opozycji przedsolidarnościowej z lat 1968–1980, opiera się m.in. na tych wywiadach. Portrety głównych działaczy opozycyjnych, zamieszczone w książce napisanej na podstawie tego doktoratu, to głównie zdjęcia wykonane wówczas osobiście przez autora<fnref n="16" />.

Wśród tych, którzy zostali wymienieni tylko przez jednego ankietowanego, więcej jest przedstawicieli dawnej oficjalnej historiografii, ale także osób zajmujących w ramach dyscypliny pozycje bardziej peryferyjne: tych, którzy badają tematy mniej prestiżowe lub bardzo specjalistyczne (historia prasy, historia literatury), cudzoziemców lub emigrantów, osób wywodzących się z innych dyscyplin niż historia oraz naukowców najmłodszych, mających ok. 30 lat w chwili przeprowadzania ankiety.

Autorytetami w dziedzinie historii PRL wymienianymi przez ankietowych byli więc głównie badacze polscy skupieni w kilku ośrodkach naukowych, przede wszystkim warszawskich. Wśród pierwszych 27 aż 12 pracowało wówczas w PAN, z czego 7 w Instytucie Historii, a 5 w Instytucie Studiów Politycznych, gdzie Andrzej Paczkowski w 1990 r. utworzył specjalny zespół badawczy. Poza PAN 6 innych spośród najczęściej wymienianych naukowców pracowało na UW. Pozostali (9) wykładali na innych uniwersytetach, z których każdy był reprezentowany przez najwyżej jednego wykładowcę. Poza tym 5 z 27 poza pracą na uczelni było również wtedy zatrudnionych na stanowisku badawczym w IPN. W większości zdobyli oni wykształcenie w Polsce Ludowej (16 z 27 obroniło

<footnote n="13">¹³ Cyt. za: R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu historii „prawdziwej” w historiografii polskiej po 1989 r.*, w: *Pamiętnik XVI Powszechnego Zjazdu Historyków we Wrocławiu*, t. 3, Toruń 2002, s. 11–23.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ A. Paczkowski, *Od sfalsowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski...,* s. 189.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ NiepoKORni. Rozmowy o Komitecie Obrony Robotników. Relacje członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników zebrane w 1981 roku, oprac. A. Friszke, A. Paczkowski, Kraków 2008.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ A. Friszke, *Opozycja polityczna w PRL 1945–1980*, Londyn 1994.</footnote>
doktorat przed 1989 r.), ale ich kariera rozwinęła się po 1989 r., 18 otrzymało tytuł profesora po upadku komunizmu, a 6 wcześniej.

Natomiast wśród 44 pozostałych nazwisk, wymienionych tylko raz, jedynie 3 osoby pracowały w PAN (wszystkie w IH), a 5 na UW. Pozostali pracowali w innych uniwersytetach i ośrodkach badawczych: Instytucie Badań Literackich PAN, SGH, uniwersytetach poza stolicą (trzech w Krakowie) lub w IPN. Przedstawiciele dawnej oficjalnej historiografii zostali zdyskredytowani, jednakże naukowcy wykształceni w Polsce Ludowej są tutaj liczniejsi niż ci, którzy zdobyli wykształcenie po 1989 r.: 23 obroniło doktorat przed upadkiem komunizmu, 11 po, 12 otrzymało tytuł profesora przed 1989 r., 10 po.

<table><caption>Tabela 25. Pozycja zawodowa badaczy zajmujących się historią Polski Ludowej uważanych za autorytet naukowy</caption><thead><tr><th>Pozycje</th><th>27 osób wymienionych<br>co najmniej 2 razy</th><th>44 osoby wymienione<br>tylko raz</th></tr></thead><tbody><tr><td><strong>Dyplom</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>doktorat w PRL</td><td>16</td><td>23</td></tr><tr><td>doktorat w III RP</td><td>11</td><td>11</td></tr><tr><td>profesura w PRL</td><td>6</td><td>12</td></tr><tr><td>profesura w III RP</td><td>18</td><td>10</td></tr><tr><td><strong>Miejsce pracy</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>IH PAN</td><td>7</td><td>3</td></tr><tr><td>ISP PAN</td><td>5</td><td>0</td></tr><tr><td>UW</td><td>6</td><td>5</td></tr><tr><td>IPN</td><td>5</td><td>8</td></tr><tr><td>inne</td><td>9</td><td>14</td></tr><tr><td><strong>Ogółem</strong></td><td>27</td><td>44</td></tr></tbody></table>

Źródło: Dane dotyczące pozycji zawodowej zaczerpnięto z portalu Nauka Polska.

W porównaniu z okresem PRL po 1989 r. UW oraz PAN nadal pozostawały więc głównymi ośrodkami twórczości historiograficznej w odniesieniu do współczesności. Główna zmiana to powstanie w ISP PAN Zakładu Najnowszej Historii Politycznej. ISP PAN zastąpił po 1989 r. dawny IKS PAN. Tworząc ten zespół badawczy, Paczkowski odmówił zatrudniania naukowców, którzy już wcześniej pracowali w IKS PAN i wybrał sobie na współpracowników Andrzeja Friszkego, a także młodych badaczy wykształconych po 1989 r., takich jak Paweł Machcewicz, Dariusz Stola i Marcin Zaremba, w większości uczniów Marcina Kuli<fnref n="17" />. Podczas gdy na UW oraz w IH PAN wciąż pracowali naukowcy, którzy rozpoczęli swoją karierę w PRL. Do głównej zmiany instytucjonalnej doszło ok. 10 lat od upadku komunizmu, gdy powstał IPN. Fakt, że w ankiecie opublikowanej

<footnote n="17">¹⁷ P. Pleskot, Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego, Warszawa 2019.</footnote>
doktorat przed 1989 r.), ale ich kariera rozwinęła się po 1989 r., 18 otrzymało tytuł profesora po upadku komunizmu, a 6 wcześniej.

Natomiast wśród 44 pozostałych nazwisk, wymienionych tylko raz, jedynie 3 osoby pracowały w PAN (wszystkie w IH), a 5 na UW. Pozostali pracowali w innych uniwersytetach i ośrodkach badawczych: Instytucie Badań Literackich PAN, SGH, uniwersytetach poza stolicą (trzech w Krakowie) lub w IPN. Przedstawiciele dawnej oficjalnej historiografii zostali zdyskredytowani, jednakże naukowcy wykształceni w Polsce Ludowej są tutaj liczniejsi niż ci, którzy zdobyli wykształcenie po 1989 r.: 23 obroniło doktorat przed upadkiem komunizmu, 11 po, 12 otrzymało tytuł profesora przed 1989 r., 10 po.

<table><caption>Tabela 25. Pozycja zawodowa badaczy zajmujących się historią Polski Ludowej uważanych za autorytet naukowy</caption><thead><tr><th>Pozycje</th><th>27 osób wymienionych<br>co najmniej 2 razy</th><th>44 osoby wymienione<br>tylko raz</th></tr></thead><tbody><tr><td><strong>Dyplom</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>doktorat w PRL</td><td>16</td><td>23</td></tr><tr><td>doktorat w III RP</td><td>11</td><td>11</td></tr><tr><td>profesura w PRL</td><td>6</td><td>12</td></tr><tr><td>profesura w III RP</td><td>18</td><td>10</td></tr><tr><td><strong>Miejsce pracy</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>IH PAN</td><td>7</td><td>3</td></tr><tr><td>ISP PAN</td><td>5</td><td>0</td></tr><tr><td>UW</td><td>6</td><td>5</td></tr><tr><td>IPN</td><td>5</td><td>8</td></tr><tr><td>inne</td><td>9</td><td>14</td></tr><tr><td><strong>Ogółem</strong></td><td>27</td><td>44</td></tr></tbody></table>

Źródło: Dane dotyczące pozycji zawodowej zaczerpnięto z portalu Nauka Polska.

W porównaniu z okresem PRL po 1989 r. UW oraz PAN nadal pozostawały więc głównymi ośrodkami twórczości historiograficznej w odniesieniu do współczesności. Główna zmiana to powstanie w ISP PAN Zakładu Najnowszej Historii Politycznej. ISP PAN zastąpił po 1989 r. dawny IKS PAN. Tworząc ten zespół badawczy, Paczkowski odmówił zatrudniania naukowców, którzy już wcześniej pracowali w IKS PAN i wybrał sobie na współpracowników Andrzeja Friszkego, a także młodych badaczy wykształconych po 1989 r., takich jak Paweł Machcewicz, Dariusz Stola i Marcin Zaremba, w większości uczniów Marcina Kuli<fnref n="17" />. Podczas gdy na UW oraz w IH PAN wciąż pracowali naukowcy, którzy rozpoczęli swoją karierę w PRL. Do głównej zmiany instytucjonalnej doszło ok. 10 lat od upadku komunizmu, gdy powstał IPN. Fakt, że w ankiecie opublikowanej

<footnote n="17">¹⁷ P. Pleskot, Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego, Warszawa 2019.</footnote>
w 2008 r. wymieniono niewielu badaczy tam zatrudnionych świadczy o tym,
że w świecie akademickim zajmowali oni podrzędną pozycję symboliczną.

O ile pejzaż instytucjonalny w obszarze badań nad historią najnowszą nie
podlegał większym perturbacjom bezpośrednio po 1989 r., inaczej rozwinęła
się sytuacja na rynku wydawniczym, podlegającym głębokim przemianom pod
wpływem pojawienia się prywatnych wydawnictw oraz drastycznego ogranicze-
nia subwencji państwowych.

Od 1990 r. przez kilka lat czasopismo „Kwartalnik Historyczny” otwierała
notka informująca autorów, że w swoich tekstach muszą skrupulatnie przestrze-
gać zasad redakcyjnych, ponieważ periodyk nie dysponuje środkami na redakcję
i korektę tekstów. Na rynku edytorskim pod wpływem przemian gospodar-
czych wielkie państwowe wydawnictwa utraciły dominującą pozycję. Na pod-
stawie *Bibliografii historii polskiej* obliczyłem, że PWN, które w latach 80. było
jednym z głównych wydawców książek poświęconych historii Polski Ludowej,
po 1989 r. zajmowało dopiero czwarte miejsce. W latach 1990-2001 opubliko-
wało 33 książki na temat PRL, czyli trzy razy mniej niż w okresie 1980-1989,
a wyprzedziły je wydawnictwa akademickie (Uniwersytetu Wrocławskiego oraz
ISP PAN), ale także publikacje wydawane na koszt autorów – i to właśnie ten
ostatni sposób rozpowszechniania drukiem stał się najczęściej (dotyczy 62 prac).
Po 1989 r. rynek wydawniczy w dziedzinie historii najnowszej był więc dużo
mniej skoncentrowany niż w PRL.

Jeśli chodzi o autorów wciąż było wśród nich wielu laików. Znów na pod-
stawie *Bibliografii historii polskiej* próbowałem ustalić zawód autorów, którzy
opublikowali co najmniej trzy książki (z uwzględnieniem tłumaczeń i reedycji)
na temat PRL w latach 1990-2001. Nieco ponad połowa spośród 82 zidentyfi-
kowanych autorów to byli zawodowi naukowcy, historycy (36, w tym 4 cudzo-
ziemców) lub specjaliści z innych dziedzin (10). Pozostali wywodzili się spoza
świata akademickiego – głównie pisarze (20), dziennikarze i politycy, spośród
których wielu (15) było uczestnikami opisywanych przez siebie wydarzeń<fnref n="18" />.

Sukcesu historii najnowszej po 1989 r. nie da się więc sprowadzić do faktu,
że historycy wcześniej odwołujący się do marksizmu-leninizmu nagle dokonali
rewizji swoich założeń teoretycznych, by dostosować się do nowej rzeczywi-
stości politycznej. Zaangażowanie w działalność opozycyjną jawi się jako cecha
ułatwiająca lub przyspieszająca karierę akademicką w przypadku osób, które
po 1989 r. specjalizowały się w dziejach dawnego ustroju. Odnowa tej subdy-
scypliny dokonała się dzięki pojawieniu się nowych specjalistów. Nie towarzy-
szyła temu jednak czystka wśród przedstawicieli dawnej oficjalnej historiografii,
czego obecnie niektórzy żalują, zwłaszcza wśród historyków młodego pokolenia
o poglądach antykomunistycznych:

Po 1989 r. praktycznie żaden historyk nie poniósł odpowiedzialności cywilnej czy dys-
cyplinarnej za opublikowane fałszerstwa. Brak jakichkolwiek merytorycznych kryteriów

<footnote n="18">¹⁸ Na temat trzech autorów nie udało mi się znaleźć żadnych informacji.</footnote>
w 2008 r. wymieniono niewielu badaczy tam zatrudnionych świadczy o tym,
że w świecie akademickim zajmowali oni podrzędną pozycję symboliczną.

O ile pejzaż instytucjonalny w obszarze badań nad historią najnowszą nie
podlegał większym perturbacjom bezpośrednio po 1989 r., inaczej rozwinęła
się sytuacja na rynku wydawniczym, podlegającym głębokim przemianom pod
wpływem pojawienia się prywatnych wydawnictw oraz drastycznego ogranicze-
nia subwencji państwowych.

Od 1990 r. przez kilka lat czasopismo „Kwartalnik Historyczny” otwierała
notka informująca autorów, że w swoich tekstach muszą skrupulatnie przestrze-
gać zasad redakcyjnych, ponieważ periodyk nie dysponuje środkami na redakcję
i korektę tekstów. Na rynku edytorskim pod wpływem przemian gospodar-
czych wielkie państwowe wydawnictwa utraciły dominującą pozycję. Na pod-
stawie *Bibliografii historii polskiej* obliczyłem, że PWN, które w latach 80. było
jednym z głównych wydawców książek poświęconych historii Polski Ludowej,
po 1989 r. zajmowało dopiero czwarte miejsce. W latach 1990-2001 opubliko-
wało 33 książki na temat PRL, czyli trzy razy mniej niż w okresie 1980-1989,
a wyprzedziły je wydawnictwa akademickie (Uniwersytetu Wrocławskiego oraz
ISP PAN), ale także publikacje wydawane na koszt autorów – i to właśnie ten
ostatni sposób rozpowszechniania drukiem stał się najczęściej (dotyczy 62 prac).
Po 1989 r. rynek wydawniczy w dziedzinie historii najnowszej był więc dużo
mniej skoncentrowany niż w PRL.

Jeśli chodzi o autorów wciąż było wśród nich wielu laików. Znów na pod-
stawie *Bibliografii historii polskiej* próbowałem ustalić zawód autorów, którzy
opublikowali co najmniej trzy książki (z uwzględnieniem tłumaczeń i reedycji)
na temat PRL w latach 1990-2001. Nieco ponad połowa spośród 82 zidentyfi-
kowanych autorów to byli zawodowi naukowcy, historycy (36, w tym 4 cudzo-
ziemców) lub specjaliści z innych dziedzin (10). Pozostali wywodzili się spoza
świata akademickiego – głównie pisarze (20), dziennikarze i politycy, spośród
których wielu (15) było uczestnikami opisywanych przez siebie wydarzeń<fnref n="18" />.

Sukcesu historii najnowszej po 1989 r. nie da się więc sprowadzić do faktu,
że historycy wcześniej odwołujący się do marksizmu-leninizmu nagle dokonali
rewizji swoich założeń teoretycznych, by dostosować się do nowej rzeczywi-
stości politycznej. Zaangażowanie w działalność opozycyjną jawi się jako cecha
ułatwiająca lub przyspieszająca karierę akademicką w przypadku osób, które
po 1989 r. specjalizowały się w dziejach dawnego ustroju. Odnowa tej subdy-
scypliny dokonała się dzięki pojawieniu się nowych specjalistów. Nie towarzy-
szyła temu jednak czystka wśród przedstawicieli dawnej oficjalnej historiografii,
czego obecnie niektórzy żalują, zwłaszcza wśród historyków młodego pokolenia
o poglądach antykomunistycznych:

Po 1989 r. praktycznie żaden historyk nie poniósł odpowiedzialności cywilnej czy dys-
cyplinarnej za opublikowane fałszerstwa. Brak jakichkolwiek merytorycznych kryteriów

<footnote n="18">¹⁸ Na temat trzech autorów nie udało mi się znaleźć żadnych informacji.</footnote>