<table><thead><tr><th>Nazwisko</th><th>Rok uro- dzenia</th><th>Wykształ- cenie</th><th>Pole ak- demickie</th><th>Pole dziennikarskie</th><th>Pole biurokratyczne</th><th>Pole polityczne</th><th>Muzea</th><th>IPN</th><th>Ogółem liczba pozycji</th></tr></thead><tbody><tr><td>Robert Kostro</td><td>1967</td><td>historia (mgr)</td><td>wykladow- ca (SGH)</td><td>publicysta (w pra- sie konserwatyw- nej)</td><td>dyr. departamentu w KPRM (1997– 2000), a następ- nie szef gabinetu ministra kultury (2000–2001)</td><td>Ruch Młodej Polski</td><td>dyr. MHP</td><td></td><td>5</td></tr><tr><td>Tomasz Merta</td><td>1965</td><td>filozofia (dr)</td><td>asystent (UW)</td><td>publicysta (w pra- sie konserwatyw- nej)</td><td>doradca ministra kultury (2000– 2001), sprawował wiele funkcji w MK (2005–2010)</td><td>związany z PiS</td><td>członek Rady MPW</td><td></td><td>5</td></tr><tr><td>Antoni Dudek</td><td>1966</td><td>politologia (dr hab.)</td><td>prof. (UJ)</td><td>publicysta (w pra- sie konserwatyw- nej), prowadzący program w TVP Historia</td><td></td><td></td><td></td><td>naczelnik Wydziału Badań Nauko- wych BEP, doradca prezesa Kurtyki, członek Rady IPN</td><td>3</td></tr><tr><td>Ogółem liczba pozycji</td><td></td><td></td><td>15</td><td>18</td><td>6</td><td>13</td><td>11</td><td>4</td><td></td></tr></tbody></table>
<table><caption>Tabela 33. Wielopozycyjność krytyków ‘polityki historycznej’</caption><thead><tr><td>Nazwisko</td><td>Rok uro- dzenia</td><td>Wykształ- cenie</td><td>Pole aka- demickie</td><td>Pole dziennikarskie</td><td>Pole biurokra- tyczne</td><td>Pole polityczne</td><td>Muzeum</td><td>IPN</td><td>Ogółem liczba pozycji</td></tr></thead><tbody><tr><td>Adam Michnik</td><td>1946</td><td>historia (mgr)</td><td></td><td>red. naczelnny „Gazety Wybor- czej” (od 1989)</td><td></td><td>KOR, „Solidarność”, posel (1989–1991)</td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Andrzej Romanowski</td><td>1951</td><td>filologia (dr hab.)</td><td>prof. (UJ i IH PAN)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td>Unia Demokratyczna, Unia Wolności, Partia Demokratyczna – demo- kraci.pl</td><td></td><td></td><td>3</td></tr><tr><td>Andrzej Walicki</td><td>1930</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (IFiS PAN)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Anna Wolff- Powęska</td><td>1941</td><td>politologia (dr hab.)</td><td>prof. (UAM)</td><td>publicystka (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Jan Błoński</td><td>1931</td><td>filologia (dr hab.)</td><td>prof. (UJ)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Jan Józef Lipski</td><td>1926</td><td>filologia (dr hab.)</td><td>pracownik naukowy (IBL PAN)</td><td>dziennikarz, krytyk literacki</td><td></td><td>członek wielu organizacji opozycyjnych skupiają- cych intelektualistów, KOR, „Solidarność”, PPS, senator (1989–1991)</td><td></td><td></td><td>3</td></tr><tr><td>Jerzy Jedlicki</td><td>1930</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (IH PAN)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td>PZPR, „Solidarność”</td><td></td><td></td><td>3</td></tr><tr><td>Jerzy Szacki</td><td>1929</td><td>socjologia (dr hab.)</td><td>prof. (UW)</td><td></td><td></td><td>PZPR, współzatożyciel w 1991 Solidarności Pracy</td><td></td><td></td><td>2</td></tr></tbody></table>
<table><caption>Tabela 33. Wielopozycyjność krytyków ‘polityki historycznej’</caption><thead><tr><td>Nazwisko</td><td>Rok uro- dzenia</td><td>Wykształ- cenie</td><td>Pole aka- demickie</td><td>Pole dziennikarskie</td><td>Pole biurokra- tyczne</td><td>Pole polityczne</td><td>Muzeum</td><td>IPN</td><td>Ogółem liczba pozycji</td></tr></thead><tbody><tr><td>Adam Michnik</td><td>1946</td><td>historia (mgr)</td><td></td><td>red. naczelnny „Gazety Wybor- czej” (od 1989)</td><td></td><td>KOR, „Solidarność”, posel (1989–1991)</td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Andrzej Romanowski</td><td>1951</td><td>filologia (dr hab.)</td><td>prof. (UJ i IH PAN)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td>Unia Demokratyczna, Unia Wolności, Partia Demokratyczna – demo- kraci.pl</td><td></td><td></td><td>3</td></tr><tr><td>Andrzej Walicki</td><td>1930</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (IFiS PAN)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Anna Wolff- Powęska</td><td>1941</td><td>politologia (dr hab.)</td><td>prof. (UAM)</td><td>publicystka (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Jan Błoński</td><td>1931</td><td>filologia (dr hab.)</td><td>prof. (UJ)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Jan Józef Lipski</td><td>1926</td><td>filologia (dr hab.)</td><td>pracownik naukowy (IBL PAN)</td><td>dziennikarz, krytyk literacki</td><td></td><td>członek wielu organizacji opozycyjnych skupiają- cych intelektualistów, KOR, „Solidarność”, PPS, senator (1989–1991)</td><td></td><td></td><td>3</td></tr><tr><td>Jerzy Jedlicki</td><td>1930</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (IH PAN)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td>PZPR, „Solidarność”</td><td></td><td></td><td>3</td></tr><tr><td>Jerzy Szacki</td><td>1929</td><td>socjologia (dr hab.)</td><td>prof. (UW)</td><td></td><td></td><td>PZPR, współzatożyciel w 1991 Solidarności Pracy</td><td></td><td></td><td>2</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th>Nazwisko</th><th>Rok uro- dzenia</th><th>Wykształ- cenie</th><th>Pole ak- demickie</th><th>Pole dziennikarskie</th><th>Pole biurokra- tyczne</th><th>Pole polityczne</th><th>Muzeum</th><th>IPN</th><th>Ogółem liczba pozycji</th></tr></thead><tbody><tr><td>Marcin Król</td><td>1944</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (IFiS PAN)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td>wspierał Tadeusza Mazo- wieckiego w 1990</td><td></td><td></td><td>3</td></tr><tr><td>Marcin Kula</td><td>1943</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (IH PAN, UW)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Adam Leszczyński</td><td>1975</td><td>historia (dr)</td><td>pracownik naukowy (ISP PAN)</td><td>dziennikarz („Gaze- ta Wyborcza”)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Paweł Machcewicz</td><td>1966</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (UW)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td>doradca premiera Donalda Tuska</td><td>dyr. Muze- um II Woj- ny Świato- wej</td><td>dyr. BEP (2000– 2006)</td><td>5</td></tr><tr><td>Robert Traba</td><td>1958</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (IH PAN, Wolny Uni- wersytet Berliński)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Krzysztof Pomian</td><td>1934</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (CNRS, EHESS, UMK)</td><td>publicysta (w pra- sie liberalnej)</td><td></td><td>PZPR</td><td>dyr. Domu Historii Europej- skiej w Brukseli</td><td></td><td>4</td></tr><tr><td>Ogółem liczba pozycji</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>13</td><td>0</td><td>8</td><td>2</td><td>1</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th>Nazwisko</th><th>Rok uro-dzenia</th><th>Wykształ-cenie</th><th>Pole ak-demickie</th><th>Pole dziennikarskie</th><th>Pole biurokra-tyczne</th><th>Pole polityczne</th><th>Muzeum</th><th>IPN</th><th>Ogółem liczba pozycji</th></tr></thead><tbody><tr><td>Marcin Król</td><td>1944</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (IFiS PAN)</td><td>publicysta (w prawie liberalnej)</td><td></td><td>wspierał Tadeusza Mazowieckiego w 1990</td><td></td><td></td><td>3</td></tr><tr><td>Marcin Kula</td><td>1943</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (IH PAN, UW)</td><td>publicysta (w prawie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Adam Leszczyński</td><td>1975</td><td>historia (dr)</td><td>pracownik naukowy (ISP PAN)</td><td>dziennikarz („Gazeta Wyborcza”)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Paweł Machcewicz</td><td>1966</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (UW)</td><td>publicysta (w prawie liberalnej)</td><td></td><td>doradca premiera Donalda Tuska</td><td>dyr. Muzeum II Wojny Świato-wej</td><td>dyr. BEP (2000–2006)</td><td>5</td></tr><tr><td>Robert Traba</td><td>1958</td><td>historia (dr hab.)</td><td>prof. (IH PAN, Wolny Uniwersytet Berliński)</td><td>publicysta (w prawie liberalnej)</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>2</td></tr><tr><td>Krzysztof Pomian</td><td>1934</td><td>filozofia (dr hab.)</td><td>prof. (CNRS, EHESS, UMK)</td><td>publicysta (w prawie liberalnej)</td><td></td><td>PZPR</td><td>dyr. Domu Historii Europejskiej w Brukseli</td><td></td><td>4</td></tr><tr><td>Ogółem liczba pozycji</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>13</td><td>0</td><td>8</td><td>2</td><td>1</td></tr></tbody></table>
Wszyscy sprawujący funkcje pochodzące z wyboru kandydowali z list popiera-
nych przez PiS. Poza tym ci, którzy nie byli parlamentarzystami, często otwarcie
popierali tę partię (Żaryn, Nowak, Krasnodębski) i/lub doradzali jej przywód-
com (Kostro, Merta).

Biogramy przykładowych propagatorów ‘polityki historycznej’

Dariusz Gawin (ur. 1964) – dr filozofii (PAN), członek redakcji kilku prawicowych czasopism politycznych i Warszawskiego Klubu Krytyki Politycznej (wraz z Markiem Cichockim, Tomaszem Mertą, Dariuszem Karłowiczem), skupiającego konserwatywnych intelektualistów. Członek Kolegium Historyczno-Programowego Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku, od 2005 r. wicedyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego.

Tomasz Merta (1965–2010) – historyk idei, dr UW, w latach 90. współredagował kilka konserwatywnych czasopism politycznych. Doradca Kazimierza Michała Ujazdowskiego w Ministerstwie Kultury (2000–2001), współautor programu PiS w wyborach parlamenzarnych w 2005 r. w części poświęconej kulturze, członek Rady Programowej Muzeum Powstania Warszawskiego, podsekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz generalny konserwator zabytków. Zginął w katastrofie smoleńskiej 10 kwietnia 2010 r.

Kazimierz Michał Ujazdowski (ur. 1964) – działacz opozycji antykomunistycznej w latach 80., poseł (1991–1993 i 1997–2014), europoseł wybrany z listy PiS (2014–2019), od 2019 senator z ramienia Koalicji Obywatelskiej. Dwukrotnie minister kultury (2000–2001 i 2005–2007), inicjator wielu projektów związanych z upamiętnianiem (Muzeum Historii Polski w Warszawie, Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu).

Biogramy przykładowych krytyków ‘polityki historycznej’

Paweł Machcewicz (ur. 1966) – profesor historii najnowszej (UW i PAN), dyrektor BEP IPN (2000–2006), członek zespołu doradców premiera Donalda Tuska i dyrektor Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku (2008–2017).

Jan Józef Lipski (1926–1991) – historyk literatury (PAN), współzałożyciel KOR w 1976 r., członek „Solidarności”, współzałożyciel Polskiej Partii Socjalistycznej pod koniec lat 80., senator (1989–1991).

Analiza tytułów prasowych, w których publikowały poszczególne osoby, potwierdza różnice polityczne między obiema grupami. Po jednej stronie znajdują się czasopisma konserwatywne, a także o profilu nacjonalistycznym, po drugiej zaś bardziej liberalne i najczęściej bardziej krytyczne wobec narracji narodowej. Pozycja na polu biurokratycznym stanowi kolejny wskaźnik bliskości wobec najwyższych władz państwowych. Wyłącznie propagatorzy ‘polityki historycznej’ pracowali jako wysocy rangą urzędnicy, najczęściej w Ministerstwie Kultury, gdy na jego czele stał Kazimierz Michał Ujazdowski (2000–2001 i 2005–2007). Właśnie to ministerstwo zajmowało kluczową pozycję, jeśli chodzi o ‘politykę historyczną’ w latach 2005–2007. Wielu jej propagatorów pracowało również w muzeach, zwłaszcza w Muzeum Powstania Warszawskiego oraz Muzeum
Wszyscy sprawujący funkcje pochodzące z wyboru kandydowali z list popiera-
nych przez PiS. Poza tym ci, którzy nie byli parlamentarzystami, często otwarcie
popierali tę partię (Żaryn, Nowak, Krasnodębski) i/lub doradzali jej przywód-
com (Kostro, Merta).

Biogramy przykładowych propagatorów ‘polityki historycznej’

Dariusz Gawin (ur. 1964) – dr filozofii (PAN), członek redakcji kilku prawicowych czasopism politycznych i Warszawskiego Klubu Krytyki Politycznej (wraz z Markiem Cichockim, Tomaszem Mertą, Dariuszem Karłowiczem), skupiającego konserwatywnych intelektualistów. Członek Kolegium Historyczno-Programowego Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku, od 2005 r. wicedyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego.

Tomasz Merta (1965–2010) – historyk idei, dr UW, w latach 90. współredagował kilka konserwatywnych czasopism politycznych. Doradca Kazimierza Michała Ujazdowskiego w Ministerstwie Kultury (2000–2001), współautor programu PiS w wyborach parlamenzarnych w 2005 r. w części poświęconej kulturze, członek Rady Programowej Muzeum Powstania Warszawskiego, podsekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz generalny konserwator zabytków. Zginął w katastrofie smoleńskiej 10 kwietnia 2010 r.

Kazimierz Michał Ujazdowski (ur. 1964) – działacz opozycji antykomunistycznej w latach 80., poseł (1991–1993 i 1997–2014), europoseł wybrany z listy PiS (2014–2019), od 2019 senator z ramienia Koalicji Obywatelskiej. Dwukrotnie minister kultury (2000–2001 i 2005–2007), inicjator wielu projektów związanych z upamiętnianiem (Muzeum Historii Polski w Warszawie, Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu).

Biogramy przykładowych krytyków ‘polityki historycznej’

Paweł Machcewicz (ur. 1966) – profesor historii najnowszej (UW i PAN), dyrektor BEP IPN (2000–2006), członek zespołu doradców premiera Donalda Tuska i dyrektor Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku (2008–2017).

Jan Józef Lipski (1926–1991) – historyk literatury (PAN), współzałożyciel KOR w 1976 r., członek „Solidarności”, współzałożyciel Polskiej Partii Socjalistycznej pod koniec lat 80., senator (1989–1991).

Analiza tytułów prasowych, w których publikowały poszczególne osoby, potwierdza różnice polityczne między obiema grupami. Po jednej stronie znajdują się czasopisma konserwatywne, a także o profilu nacjonalistycznym, po drugiej zaś bardziej liberalne i najczęściej bardziej krytyczne wobec narracji narodowej. Pozycja na polu biurokratycznym stanowi kolejny wskaźnik bliskości wobec najwyższych władz państwowych. Wyłącznie propagatorzy ‘polityki historycznej’ pracowali jako wysocy rangą urzędnicy, najczęściej w Ministerstwie Kultury, gdy na jego czele stał Kazimierz Michał Ujazdowski (2000–2001 i 2005–2007). Właśnie to ministerstwo zajmowało kluczową pozycję, jeśli chodzi o ‘politykę historyczną’ w latach 2005–2007. Wielu jej propagatorów pracowało również w muzeach, zwłaszcza w Muzeum Powstania Warszawskiego oraz Muzeum
Historii Polski. Wreszcie kierownictwo IPN po 2005 r. również opowiedziało się za 'polityką historyczną'. Wśród jej krytyków jedynie Paweł Machcewicz, ówczesny dyrektor Muzeum II Wojny Światowej i były członek kierownictwa IPN, ma biografię przypominającą biografię Dariusza Gawina czy Tomasza Merty, łączących działalność akademicką z pracą w administracji państwowej.

Analiza ukazuje logikę opozycji między obiema grupami. Propagatorzy 'polityki historycznej' zajmowali pozycję bliżej szczytów władzy państwowej, a poza tym częściej byli wielopozycyjni (średnio 3,72 pozycji na osobę, w porównaniu z 2,64 w przypadku adwersarzy). Zarysowuje się w ten sposób opozycja między intelektualistami zajmującymi pozycję związaną z władzą (polityczną i biurokratyczną) z jednej strony a akademikami skupiającymi się na aktywności uniwersyteckiej z drugiej. Co więcej, na polu akademickim propagatorzy 'polityki historycznej' zajmowali mniej eksponowane pozycje. Jedynie 6 spośród nich było profesorami (w porównaniu z 11 wśród jej krytyków), 7 miało habilitację (w porównaniu z 12 po drugiej stronie), a 2 było tylko asystentami w trakcie studiów doktoranckich (Kowal i Merta). Zajmowanie mniej prestiżowych pozycji akademickich jest oznaką mniej zaawansowanej kariery, co częściowo wyjaśnia różnica pokoleniowa. Propagatorzy 'polityki historycznej' byli średnio o 20 lat młodzi. Intelektualiści, którzy ukuli to pojęcie, czyli Gawin, Kostro, Merta, Cichocki i Karłowicz, urodzili się w połowie lat 60., podczas gdy historycy idei, którym się przeciwwstawiali (Błoński, Lipski, Jedlicki, Szacki i Walicki) byli od nich o 30 lat starsi. Wobec tego lansowanie 'polityki historycznej' można też interpretować jako próbę nowego pokolenia intelektualistów odróżnienia się od wcześniejszego, konkurencyjnego, ale być może również politycznego odegrania się na pokoleniu opozycjonistów utożsamianych z solidarnościową „lewicą”. Po jednej stronie znajdują się historycy literatury i idei wykształceni w czasach PRL i mający za sobą błyskotliwe kariery uniwersyteckie, a po drugiej filozofowie, którzy zdobyli wykształcenie na początku lat 90. i bardzo wcześnie podjęli się roli zaangażowanych intelektualistów, m.in. w krakowskim Ośrodku Myśli Politycznej, konserwatywnym think tanku. Chcieli wyróżnić się na polu twórczości ideologicznej:

> Starzenie się pisarzy, dzieł oraz szkół to zupełnie coś innego niż wytwór mechanicznego odchodzenia w przeszłość, rodzi się ono w starciu pomiędzy tymi, którzy już zaznaczyli się i walczą o przetrwanie, a tymi, którzy nie mogą, w swej kolejności, odznaczyć się nie odsyłając do przeszłości tych, którzy mają interes w zatrzymaniu czasu, w uwiecznieniu stanu obecnego, pomiędzy dominującymi, których sprawa jest związana z ciągłością, tożsamością, reprodukcją, a podporządkowanymi, wchodzącymi na scenę, których interes leży w nieciągłości, zerwaniu, różnicy, rewolucji. Odznaczać się znaczy to, nierozdzielnie, powoływać do istnienia nową pozycję poza pozycjami ustalonymi, przed nimi, w awangardzie i, wprowadzając różnice, tworzyć czas<fnref n="40" />.

<footnote n="40">⁴⁰ P. Bourdieu, *Reguły sztuki. Geneza i struktura pola literackiego*, tłum. A. Zawadzki, Kraków 2001, s. 244.</footnote>
Historii Polski. Wreszcie kierownictwo IPN po 2005 r. również opowiedziało się za 'polityką historyczną'. Wśród jej krytyków jedynie Paweł Machcewicz, ówczesny dyrektor Muzeum II Wojny Światowej i były członek kierownictwa IPN, ma biografię przypominającą biografię Dariusza Gawina czy Tomasza Merty, łączących działalność akademicką z pracą w administracji państwowej.

Analiza ukazuje logikę opozycji między obiema grupami. Propagatorzy 'polityki historycznej' zajmowali pozycję bliżej szczytów władzy państwowej, a poza tym częściej byli wielopozycyjni (średnio 3,72 pozycji na osobę, w porównaniu z 2,64 w przypadku adwersarzy). Zarysowuje się w ten sposób opozycja między intelektualistami zajmującymi pozycję związaną z władzą (polityczną i biurokratyczną) z jednej strony a akademikami skupiającymi się na aktywności uniwersyteckiej z drugiej. Co więcej, na polu akademickim propagatorzy 'polityki historycznej' zajmowali mniej eksponowane pozycje. Jedynie 6 spośród nich było profesorami (w porównaniu z 11 wśród jej krytyków), 7 miało habilitację (w porównaniu z 12 po drugiej stronie), a 2 było tylko asystentami w trakcie studiów doktoranckich (Kowal i Merta). Zajmowanie mniej prestiżowych pozycji akademickich jest oznaką mniej zaawansowanej kariery, co częściowo wyjaśnia różnica pokoleniowa. Propagatorzy 'polityki historycznej' byli średnio o 20 lat młodzi. Intelektualiści, którzy ukuli to pojęcie, czyli Gawin, Kostro, Merta, Cichocki i Karłowicz, urodzili się w połowie lat 60., podczas gdy historycy idei, którym się przeciwwstawiali (Błoński, Lipski, Jedlicki, Szacki i Walicki) byli od nich o 30 lat starsi. Wobec tego lansowanie 'polityki historycznej' można też interpretować jako próbę nowego pokolenia intelektualistów odróżnienia się od wcześniejszego, konkurencyjnego, ale być może również politycznego odegrania się na pokoleniu opozycjonistów utożsamianych z solidarnościową „lewicą”. Po jednej stronie znajdują się historycy literatury i idei wykształceni w czasach PRL i mający za sobą błyskotliwe kariery uniwersyteckie, a po drugiej filozofowie, którzy zdobyli wykształcenie na początku lat 90. i bardzo wcześnie podjęli się roli zaangażowanych intelektualistów, m.in. w krakowskim Ośrodku Myśli Politycznej, konserwatywnym think tanku. Chcieli wyróżnić się na polu twórczości ideologicznej:

> Starzenie się pisarzy, dzieł oraz szkół to zupełnie coś innego niż wytwór mechanicznego odchodzenia w przeszłość, rodzi się ono w starciu pomiędzy tymi, którzy już zaznaczyli się i walczą o przetrwanie, a tymi, którzy nie mogą, w swej kolejności, odznaczyć się nie odsyłając do przeszłości tych, którzy mają interes w zatrzymaniu czasu, w uwiecznieniu stanu obecnego, pomiędzy dominującymi, których sprawa jest związana z ciągłością, tożsamością, reprodukcją, a podporządkowanymi, wchodzącymi na scenę, których interes leży w nieciągłości, zerwaniu, różnicy, rewolucji. Odznaczać się znaczy to, nierozdzielnie, powoływać do istnienia nową pozycję poza pozycjami ustalonymi, przed nimi, w awangardzie i, wprowadzając różnice, tworzyć czas<fnref n="40" />.

<footnote n="40">⁴⁰ P. Bourdieu, *Reguły sztuki. Geneza i struktura pola literackiego*, tłum. A. Zawadzki, Kraków 2001, s. 244.</footnote>
Przepaść pokoleniową między propagatorami a krytykami ‘polityki historycznej’ widać wyraźnie w wymianie zdań między Markiem Cichockim a Marcinem Kulą przy okazji debaty zorganizowanej przez czasopismo „Mówią Wieki”:

Cichocki: Reprezentuje młodsze pokolenie. [...] Kiedy słyszę krytykę polityki historycznej, to mam wrażenie, iż pokolenie ludzi, którzy z racji swojego intelektualnego potencjału, kontaktów międzynarodowych, wpływu na debatę publiczną i polityczną w Polsce w latach dziewięćdziesiątych mogło wiele, krytykuje nas za to, czego samo zaniechało. Kula: Ale czy nie ma ośrodka, który bada „Solidarność”? Od stanu wojennego istnieje Stowarzyszenie Archiwum „Solidarności”. [...] W tej chwili zebrało się już kilkadziesiąt tomów. Stowarzyszenie działa wyłącznie siłą woli niedużej liczby ludzi, którzy walczą o pieniądze na wydanie każdego tomu. Gdyby minister Ujazdowski, zamiast lansować wielką politykę historyczną, podrzucił trochę pieniędzy na kolejny tomik, to myślę, że łatwiej byśmy się dogadali<fnref n="41" />.

Koncepcja ‘polityki historycznej’ jawi się wiec jako twór niewielkiej grupy intelektualistów zajmujących pozycję na skrzyżowaniu pól akademickiego, dziennikarskiego, biurokratycznego i politycznego, której udało się zdobyć pozycję władzy niezbędną do urzeczywistnienia swojego projektu i, w sprzyjających warunkach politycznych, także poparcie polityków (Legutki, Ujazdowskiego) oraz historyków (Kurtyki, Żaryna, Dudka) społecznie i politycznie predysponowanych do udziału we wdrażaniu państwowej polityki dotyczącej historii. Debata o ‘polityce historycznej’ odsyła do sprzeczności zarówno politycznych, jak i społecznych oraz przeciwstawnych koncepcji roli społecznej i politycznej intelektualistów.

## Obrona „polskiego punktu widzenia”: spuścizna ‘polityki historycznej’

Początkowo była kojarzona z PiS, ale w ciągu kilku lat ‘polityka historyczna’ stała się kategorią uprawnionej interwencji państwowej, choć nie ma konsensusu co do interpretacji przeszłości, którą należałoby promować. Gdy Platforma Obywatelska doszła do władzy jesienią 2007 r. w wyniku wygranych przedterminowych wyborów parlamentarnych, postanowiła stworzyć w Gdańsku Muzeum II Wojny Światowej, jako placówkę konkurencyjną wobec Muzeum Powstania Warszawskiego, proponując narrację uwzględniającą losy mieszkańców różnych państw biorących udział w konflikcie, m.in. Niemiec, Rosji i Polski.

‘Polityka historyczna’ nie zniknęła więc po zmianie władzy w 2007 r. Kolejne rządy PO nie kwestionowały konieczności promowania „polskiego punktu widzenia”, zwłaszcza na arenie międzynarodowej. Choć te dyskursy o przeszłości były bardziej zdystansowane i spokojniejsze, m.in. w stosunku do Niemiec i Rosji, to stosowane środki zachęcają do namysłu nad ciągłym wykorzystywaniem przeszłości do celów legitymizacji politycznej, zarówno w kraju, aby uwypuklić obronę przez rząd interesu narodowego, jak i w polityce zagranicznej, z założeniem,

<footnote n="41">⁴¹ Polityka historyczna – za i przeciw, „Mówią Wieki” 2006, nr 8, s. 12, 14.</footnote>
Przepaść pokoleniową między propagatorami a krytykami ‘polityki historycznej’ widać wyraźnie w wymianie zdań między Markiem Cichockim a Marcinem Kulą przy okazji debaty zorganizowanej przez czasopismo „Mówią Wieki”:

Cichocki: Reprezentuje młodsze pokolenie. [...] Kiedy słyszę krytykę polityki historycznej, to mam wrażenie, iż pokolenie ludzi, którzy z racji swojego intelektualnego potencjału, kontaktów międzynarodowych, wpływu na debatę publiczną i polityczną w Polsce w latach dziewięćdziesiątych mogło wiele, krytykuje nas za to, czego samo zaniechało. Kula: Ale czy nie ma ośrodka, który bada „Solidarność”? Od stanu wojennego istnieje Stowarzyszenie Archiwum „Solidarności”. [...] W tej chwili zebrało się już kilkadziesiąt tomów. Stowarzyszenie działa wyłącznie siłą woli niedużej liczby ludzi, którzy walczą o pieniądze na wydanie każdego tomu. Gdyby minister Ujazdowski, zamiast lansować wielką politykę historyczną, podrzucił trochę pieniędzy na kolejny tomik, to myślę, że łatwiej byśmy się dogadali<fnref n="41" />.

Koncepcja ‘polityki historycznej’ jawi się wiec jako twór niewielkiej grupy intelektualistów zajmujących pozycję na skrzyżowaniu pól akademickiego, dziennikarskiego, biurokratycznego i politycznego, której udało się zdobyć pozycję władzy niezbędną do urzeczywistnienia swojego projektu i, w sprzyjających warunkach politycznych, także poparcie polityków (Legutki, Ujazdowskiego) oraz historyków (Kurtyki, Żaryna, Dudka) społecznie i politycznie predysponowanych do udziału we wdrażaniu państwowej polityki dotyczącej historii. Debata o ‘polityce historycznej’ odsyła do sprzeczności zarówno politycznych, jak i społecznych oraz przeciwstawnych koncepcji roli społecznej i politycznej intelektualistów.

## Obrona „polskiego punktu widzenia”: spuścizna ‘polityki historycznej’

Początkowo była kojarzona z PiS, ale w ciągu kilku lat ‘polityka historyczna’ stała się kategorią uprawnionej interwencji państwowej, choć nie ma konsensusu co do interpretacji przeszłości, którą należałoby promować. Gdy Platforma Obywatelska doszła do władzy jesienią 2007 r. w wyniku wygranych przedterminowych wyborów parlamentarnych, postanowiła stworzyć w Gdańsku Muzeum II Wojny Światowej, jako placówkę konkurencyjną wobec Muzeum Powstania Warszawskiego, proponując narrację uwzględniającą losy mieszkańców różnych państw biorących udział w konflikcie, m.in. Niemiec, Rosji i Polski.

‘Polityka historyczna’ nie zniknęła więc po zmianie władzy w 2007 r. Kolejne rządy PO nie kwestionowały konieczności promowania „polskiego punktu widzenia”, zwłaszcza na arenie międzynarodowej. Choć te dyskursy o przeszłości były bardziej zdystansowane i spokojniejsze, m.in. w stosunku do Niemiec i Rosji, to stosowane środki zachęcają do namysłu nad ciągłym wykorzystywaniem przeszłości do celów legitymizacji politycznej, zarówno w kraju, aby uwypuklić obronę przez rząd interesu narodowego, jak i w polityce zagranicznej, z założeniem,

<footnote n="41">⁴¹ Polityka historyczna – za i przeciw, „Mówią Wieki” 2006, nr 8, s. 12, 14.</footnote>
że dialog między narodami nieposiadającymi wspólnej pamięci sprzyja procesom pojednania. 'Polityka historyczna' jawi się więc jako zbiór zróżnicowanych działań państwa, co ilustruje wiele przykładów dotyczących stosunków polsko-żydowskich w okresie II wojny światowej. Temat ten jest w istocie jednym z najczęściej podejmowanych w imię 'polityki historycznej', zwłaszcza na arenie międzynarodowej. W 2012 r. MSZ zaangażowało się, za pośrednictwem swoich ambasad, w promocję książki poświęconej stosunkom polsko-żydowskim w trakcie II wojny światowej<fnref n="42" />. Był to zbiór tekstów polskich historyków, przetłumaczonych na język angielski, które można było bezpłatnie pobrać ze stron wielu polskich ambasad. Zapowiedź promowania tej pracy przez MSZ wywolała reakcję historyków i publicystów związanych z obozem nacjonalistycznym, którzy uznali, że w artykułach pomieszczonych w książce zbyt często pojawia się temat polskiego antysemityzmu, a zbyt rzadko opis roli Polaków w ratowaniu Żydów. W „Rzeczpospolitej”, która przodowała w tej ofensywie, historycy i dziennikarze związani z PiS zarzucali książce „brak obiektywizmu”, ponieważ w 5 z 7 artykułów była mowa o nieprzychylnej postawie Polaków wobec Żydów (donosy do okupanta, grabież mienia, itd.). MSZ zostało więc oskarżone o promowanie książki o polskim antysemityzmie, mogącej zaszkodzić wizerunkowi Polski za granicą. Należący do historyków popierających 'politykę historyczną' Piotr Gontarczyk zarzucił kierownictwu MSZ m.in. „niekompetencję”<fnref n="43" />, Bogdan Musiał określił zaś całą sprawę jako „typowy przykład pedagogiki wstydu”<fnref n="44" />.

MSZ broniło się, używając argumentów podobnych do tych, którymi posługiwali się architekci 'polityki historycznej': miało chodzić, poprzez stworzenie „obiektywnego” obrazu faktów historycznych, o pokazanie, że pomaganie Żydom było postawą najpowszechniejszą, aby poprawić wizerunek Polski za granicą<fnref n="45" />. Promocja takiego dzieła przez rządzących świadczy niewątpliwie o chęci zapoznania z polską przeszłością partnerów w Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych poprzez pokazanie, że społeczeństwo polskie jest w stanie stawić czoło kontrowersyjnym epizodom ze swoich dziejów. W materiałach promocyjnych MSZ chwaliło się m.in. kilkakrotnie tym, że książka uzyskała pozytywną opinię Instytutu Yad Vashem. Napisanie wstępu powierzono zresztą Maciejowi Kozłowskiemu, historykowi i dyplomacie, byłemu ambasadorowi Polski w Tel Awiwie, który uważał, że praca ta pozwoli odpowiadać na niesprawiedliwe ataki na Polskę za granicą: „gdyby znalazły się w niej np. tylko teksty o Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, zostałaby

<footnote n="42">⁴² *The Inferno of Choices*. Poles and the Holocaust, red. S. Rejak, E. Frister, tłum. z pol. E. Gołębiowska, Warsaw 2011.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ Gontarczyk o „Inferno of Choices”. To obraz będący raczej pochodną niekompetencji i nieodpowiedzialności MSZ, a nie stanu wiedzy, „wPolityce.pl”, 7 VIII 2012, https://wpolityce.pl/polityka-137502-gontarczyk-o-inferno-of-choices-to-obraz-bedacy-raczej-pochodna-niekompetencji-i-nieodpowiedzialnosci-msz-a-nie-stanu-wiedzy (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ C. Gmyz, MSZ promuje książkę o polskim antysemityzmie, „Rzeczpospolita”, 7 VIII 2012.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Gontarczyk o „Inferno of Choices”...</footnote>
że dialog między narodami nieposiadającymi wspólnej pamięci sprzyja procesom pojednania. 'Polityka historyczna' jawi się więc jako zbiór zróżnicowanych działań państwa, co ilustruje wiele przykładów dotyczących stosunków polsko-żydowskich w okresie II wojny światowej. Temat ten jest w istocie jednym z najczęściej podejmowanych w imię 'polityki historycznej', zwłaszcza na arenie międzynarodowej. W 2012 r. MSZ zaangażowało się, za pośrednictwem swoich ambasad, w promocję książki poświęconej stosunkom polsko-żydowskim w trakcie II wojny światowej<fnref n="42" />. Był to zbiór tekstów polskich historyków, przetłumaczonych na język angielski, które można było bezpłatnie pobrać ze stron wielu polskich ambasad. Zapowiedź promowania tej pracy przez MSZ wywolała reakcję historyków i publicystów związanych z obozem nacjonalistycznym, którzy uznali, że w artykułach pomieszczonych w książce zbyt często pojawia się temat polskiego antysemityzmu, a zbyt rzadko opis roli Polaków w ratowaniu Żydów. W „Rzeczpospolitej”, która przodowała w tej ofensywie, historycy i dziennikarze związani z PiS zarzucali książce „brak obiektywizmu”, ponieważ w 5 z 7 artykułów była mowa o nieprzychylnej postawie Polaków wobec Żydów (donosy do okupanta, grabież mienia, itd.). MSZ zostało więc oskarżone o promowanie książki o polskim antysemityzmie, mogącej zaszkodzić wizerunkowi Polski za granicą. Należący do historyków popierających 'politykę historyczną' Piotr Gontarczyk zarzucił kierownictwu MSZ m.in. „niekompetencję”<fnref n="43" />, Bogdan Musiał określił zaś całą sprawę jako „typowy przykład pedagogiki wstydu”<fnref n="44" />.

MSZ broniło się, używając argumentów podobnych do tych, którymi posługiwaли się architekci 'polityki historycznej': miało chodzić, poprzez stworzenie „obiektywnego” obrazu faktów historycznych, o pokazanie, że pomaganie Żydom było postawą najpowszechniejszą, aby poprawić wizerunek Polski za granicą<fnref n="45" />. Promocja takiego dzieła przez rządzących świadczy niewątpliwie o chęci zapoznania z polską przeszłością partnerów w Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych poprzez pokazanie, że społeczeństwo polskie jest w stanie stawić czoło kontrowersyjnym epizodom ze swoich dziejów. W materiałach promocyjnych MSZ chwaliło się m.in. kilkakrotnie tym, że książka uzyskała pozytywną opinię Instytutu Yad Vashem. Napisanie wstępu powierzono zresztą Maciejowi Kozłowskiemu, historykowi i dyplomacie, byłemu ambasadorowi Polski w Tel Awiwie, który uważał, że praca ta pozwoli odpowiadać na niesprawiedliwe ataki na Polskę za granicą: „gdyby znalazły się w niej np. tylko teksty o Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, zostałaby

<footnote n="42">⁴² *The Inferno of Choices*. Poles and the Holocaust, red. S. Rejak, E. Frister, tłum. z pol. E. Gołębiowska, Warsaw 2011.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ Gontarczyk o „Inferno of Choices”. To obraz będący raczej pochodną niekompetencji i nieodpowiedzialności MSZ, a nie stanu wiedzy, „wPolityce.pl”, 7 VIII 2012, https://wpolityce.pl/polityka-137502-gontarczyk-o-inferno-of-choices-to-obraz-bedacy-raczej-pochodna-niekompetencji-i-nieodpowiedzialnosci-msz-a-nie-stanu-wiedzy (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ C. Gmyz, MSZ promuje książkę o polskim antysemityzmie, „Rzeczpospolita”, 7 VIII 2012.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Gontarczyk o „Inferno of Choices”...</footnote>
potraktowana jako kolejna pozycja propagandowa, która niczego nie wnosi
do dyskusji”<fnref n="46" />.

Jednak zdaniem zwolenników nacjonalistycznej ‘polityki historycznej’ państwo powinno promować jedynie pozytywne aspekty narodowych dziejów:

Ale MSZ nie jest instytutem naukowym [...]. Jest raczej agencją PR, której zadaniem jest przekazanie światu prawdziwych i pozytywnych dla naszego kraju informacji. Nie chodzi o zakłamywanie historii, ale eksponowanie tych jej fragmentów, które pokazują, że potrafimy być wielcy<fnref n="47" />.

Spór ten świadczy o sile i głębokim zakorzenieniu koncepcji ‘polityki historycznej’ jako promocji narracji historycznej, która może być zniuansowana, ale musi służyć poprawie wizerunku Polski za granicą. Wyrazem troski o jego promocję jest zbieżność stanowisk konserwatystów i liberałów, których działania w tym zakresie różniły się raczej tonacją niż istotą: po jednej stronie mielibyśmy konserwatywną politykę historyczną, w której kładzie się nacisk na narodową martyrologię, starając się przedstawić Polskę jako ofiarę ludobójstwa, której los w czasie II wojny światowej był porównywalny z losem Żydów, po drugiej zaś politykę liberalną, kładącą nacisk na polskie „grzechy”, aby pokazać, że państwo polskie jest w stanie poradzić sobie z negatywnymi aspektami dziejów narodowych<fnref n="48" />.

Koncepcja Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku stanowi ilustrację tej różnicy w ocenach między dwiema partiami politycznymi walczącymi o władzę od 2005 r. PiS oraz jego zwolennicy wprost kwestionują włączanie do narodowej narracji historycznej, wypracowywanej z pomocą państwa, punktu widzenia innego niż narodowy. Dariusz Gawin odrzucił więc wszelkie próby wypracowania historii europejskiej i tak skrytykował powstanie Muzeum II Wojny Światowej: „Dlaczego mamy uwzględniać historię innych, skoro inni nie chcą uwzględniać naszej historii?”<fnref n="49" />.

Pewnego rodzaju spójność w ‘polityce historycznej’ widać w stworzonej przez IPN narracji o stosunkach polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej. Koalicja rządowa kierowana przez PiS w latach 2005–2007 mianowała kierownictwo Instytutu przychylne jego ‘polityce historycznej’. Janusz Kurtyka zastąpił Leona Kieresa na stanowisku prezesa, a towarzyszyli mu Jan Żaryn i Antoni Dudek. Pod ich kierownictwem IPN mocno zaangażował się w promocwanie historii ratowania Żydów przez Polaków w trakcie II wojny światowej. Ich działania w tym zakresie pokazują, że dzięki środkom biurokratycznym,

<footnote n="46">⁴⁶ Tamże.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ M. Staniszewski, *Obowiązkiem MSZ jest pokazywanie naszych dokonań*, „Rzeczpospolita”, 9 VIII 2012.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ Taką interpretację proponuje m.in. T. Zarycki, *Ideologies of Eastness in Central and Eastern Europe*, London 2014, s. 92.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ D. Gawin, *Oczekujemy szacunku dla naszej historii*, „Rzeczpospolita”, 3 XII 2008, https://www.rp.pl/wydarzenia/art15911061-oczekujemy-szacunku-dla-naszej-historii (10 XII 2021).</footnote>
potraktowana jako kolejna pozycja propagandowa, która niczego nie wnosi do dyskusji”<fnref n="46" />.

Jednak zdaniem zwolenników nacjonalistycznej ‘polityki historycznej’ państwo powinno promować jedynie pozytywne aspekty narodowych dziejów:

> Ale MSZ nie jest instytutem naukowym [...]. Jest raczej agencją PR, której zadaniem jest przekazanie światu prawdziwych i pozytywnych dla naszego kraju informacji. Nie chodzi o zakłamywanie historii, ale eksponowanie tych jej fragmentów, które pokazują, że potrafimy być wielcy<fnref n="47" />.

Spór ten świadczy o sile i głębokim zakorzenieniu koncepcji ‘polityki historycznej’ jako promocji narracji historycznej, która może być zniuansowana, ale musi służyć poprawie wizerunku Polski za granicą. Wyrazem troski o jego promocję jest zbieżność stanowisk konserwatystów i liberałów, których działania w tym zakresie różniły się raczej tonacją niż istotą: po jednej stronie mielibyśmy konserwatywną politykę historyczną, w której kładzie się nacisk na narodową martyrologię, starając się przedstawić Polskę jako ofiarę ludobójstwa, której los w czasie II wojny światowej był porównywalny z losem Żydów, po drugiej zaś politykę liberalną, kładącą nacisk na polskie „grzechy”, aby pokazać, że państwo polskie jest w stanie poradzić sobie z negatywnymi aspektami dziejów narodowych<fnref n="48" />.

Koncepcja Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku stanowi ilustrację tej różnicy w ocenach między dwiema partiami politycznymi walczącymi o władzę od 2005 r. PiS oraz jego zwolennicy wprost kwestionują włączanie do narodowej narracji historycznej, wypracowywanej z pomocą państwa, punktu widzenia innego niż narodowy. Dariusz Gawin odrzucił więc wszelkie próby wypracowania historii europejskiej i tak skrytykował powstanie Muzeum II Wojny Światowej: „Dlaczego mamy uwzględniać historię innych, skoro inni nie chcą uwzględniać naszej historii?”<fnref n="49" />.

Pewnego rodzaju spójność w ‘polityce historycznej’ widać w stworzonej przez IPN narracji o stosunkach polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej. Koalicja rządowa kierowana przez PiS w latach 2005–2007 mianowała kierownictwo Instytutu przychylne jego ‘polityce historycznej’. Janusz Kurtyka zastąpił Leona Kieresa na stanowisku prezesa, a towarzyszyli mu Jan Żaryn i Antoni Dudek. Pod ich kierownictwem IPN mocno zaangażował się w promocję historii ratowania Żydów przez Polaków w trakcie II wojny światowej. Ich działania w tym zakresie pokazują, że dzięki środkom biurokratycznym,

<footnote n="46">⁴⁶ Tamże.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ M. Staniszewski, *Obowiązkiem MSZ jest pokazywanie naszych dokonań*, „Rzeczpospolita”, 9 VIII 2012.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ Taką interpretację proponuje m.in. T. Zarycki, *Ideologies of Eastness in Central and Eastern Europe*, London 2014, s. 92.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ D. Gawin, *Oczekujemy szacunku dla naszej historii*, „Rzeczpospolita”, 3 XII 2008, https://www.rp.pl/wydarzenia/art15911061-oczekujemy-szacunku-dla-naszej-historii (10 XII 2021).</footnote>
jakimi dysponuje IPN, można sterować historiografią instytutową w określony
z góry sposób.

Nowe kierownictwo IPN odróżniło się od poprzedniego, zmieniając for-
mułę programu badań „Zagłada Żydów na ziemiach polskich” na „Polacy
ratujący Żydów”. Poza tym zdecydowało się wydać, w odpowiedzi na książkę
Jana Tomasza Grossa poświęconą pogromowi kieleckiemu<fnref n="50" />, która wywołała
podobną polemikę jak wcześniej Sąsiedzi, pracę Marka Jana Chodakiewicza
odnoszącą się do tej samej kwestii<fnref n="51" />. Tymczasem Chodakiewicz, amerykański
historyk polskiego pochodzenia, rozpowszechnia kontrowersyjne poglądy, m.in.
tezę o tzw. żydokomunie, często przywoływaną przez polską prawicę nacjonali-
styczną jako swego rodzaju okoliczność łagodzącą, gdy mowa o wrogości wobec
Żydów w czasie wojny i po jej zakończeniu<fnref n="52" />. Nadreprezentacja Żydów wśród
członków partii, a zwłaszcza w UB miałaby wyjaśniać pogromy. To również pod
wpływem nowego kierownictwa IPN stworzył nową serię wydawniczą poświę-
coną wyłącznie ratowaniu Żydów przez Polaków w czasie Holokaustu („Życie
za życie”). Zatem tworzona wówczas przez IPN narracja historyczna dotyczyła
przede wszystkim dziejów Polaków, a uwypuklano w niej epizody heroiczne,
rzeczywiste zaś motywacje uczestników zdarzeń pomijano, akty przemocy anty-
żydowskiej bagatelizowano, a zakres antysemityzmu minimalizowano<fnref n="53" />.

Poza działami *stricte* naukowymi IPN opublikował też wiele prac popular-
nonaukowych, rozpowszechnianych na bardzo różnych nośnikach. Na przykład
portal *truthaboutcamps.eu* stanowi swego rodzaju archetypiczne wcielenie
„polskiego punktu widzenia”<fnref n="54" />. Został on uruchomiony w 2012 r., a stworzył
go zespół historyków z IPN pod kierownictwem Jana Żaryna. Jego celem jest
dekonstrukcja wyrażenia „polskie obozy”. Jednocześnie chodzi o podjęcie kwe-
stii stosunków między Polakami a Żydami w trakcie II wojny światowej. Tekst
zamieszczony na stronie głównej jest znaczący:

Witryna edukacyjna Instytutu Pamięci Narodowej przedstawia podstawowe informacje o obozach zagłady i obozach koncentracyjnych utworzonych przez III Rzeszę Niemiecką na terenach okupowanej Polski podczas II wojny światowej. Gdy w światowych mediach pojawiają się krzywdzące określenia, przypisujące zorganizowanie tych obozów naro- dom okupowanym, przypominamy, że jedyną i pełną odpowiedzialność za stworzenie „fabryk śmierci” ponoszą Niemcy<fnref n="55" />.

<footnote n="50">⁵⁰ J.T. Gross, *Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie*, Kraków 2008.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ M.J. Chodakiewicz, *Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944–1947*, tłum. A. Madej, Warszawa 2008.</footnote>

<footnote n="52">⁵² A. Kichelewski, *La peur des Juifs ou des Juifs qui ont peur?*, „Annales. Histoire, Sciences Sociales” 64, 2009, nr 5, s. 1091–1104.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ V. Behr, *Les discussions sur la Shoah en Pologne, miroir grossissant des polarisations du champ historien, w: Les Polonais et la Shoah. Une nouvelle école historique*, red. A. Kichelewski, J. Lyon-Caen, J.-Ch. Szurek, A. Wieviorka, Paris 2019, s. 275–290.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ http://www.fr.truthaboutcamps.eu/.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ https://truthaboutcamps.eu/th/misja/15470,Misja-strony.html (10 XII 2021).</footnote>
jakimi dysponuje IPN, można sterować historiografią instytutową w określony
z góry sposób.

Nowe kierownictwo IPN odróżniło się od poprzedniego, zmieniając for-
mułę programu badań „Zagłada Żydów na ziemiach polskich” na „Polacy
ratujący Żydów”. Poza tym zdecydowało się wydać, w odpowiedzi na książkę
Jana Tomasza Grossa poświęconą pogromowi kieleckiemu<fnref n="50" />, która wywołała
podobną polemikę jak wcześniej Sąsiedzi, pracę Marka Jana Chodakiewicza
odnoszącą się do tej samej kwestii<fnref n="51" />. Tymczasem Chodakiewicz, amerykański
historyk polskiego pochodzenia, rozpowszechnia kontrowersyjne poglądy, m.in.
tezę o tzw. żydokomunie, często przywoływaną przez polską prawicę nacjonali-
styczną jako swego rodzaju okoliczność łagodzącą, gdy mowa o wrogości wobec
Żydów w czasie wojny i po jej zakończeniu<fnref n="52" />. Nadreprezentacja Żydów wśród
członków partii, a zwłaszcza w UB miałaby wyjaśniać pogromy. To również pod
wpływem nowego kierownictwa IPN stworzył nową serię wydawniczą poświę-
coną wyłącznie ratowaniu Żydów przez Polaków w czasie Holokaustu („Życie
za życie”). Zatem tworzona wówczas przez IPN narracja historyczna dotyczyła
przede wszystkim dziejów Polaków, a uwypuklano w niej epizody heroiczne,
rzeczywiste zaś motywacje uczestników zdarzeń pomijano, akty przemocy anty-
żydowskiej bagatelizowano, a zakres antysemityzmu minimalizowano<fnref n="53" />.

Poza działami *stricte* naukowymi IPN opublikował też wiele prac popular-
nonaukowych, rozpowszechnianych na bardzo różnych nośnikach. Na przykład
portal *truthaboutcamps.eu* stanowi swego rodzaju archetypiczne wcielenie
„polskiego punktu widzenia”<fnref n="54" />. Został on uruchomiony w 2012 r., a stworzył
go zespół historyków z IPN pod kierownictwem Jana Żaryna. Jego celem jest
dekonstrukcja wyrażenia „polskie obozy”. Jednocześnie chodzi o podjęcie kwe-
stii stosunków między Polakami a Żydami w trakcie II wojny światowej. Tekst
zamieszczony na stronie głównej jest znaczący:

Witryna edukacyjna Instytutu Pamięci Narodowej przedstawia podstawowe informacje o obozach zagłady i obozach koncentracyjnych utworzonych przez III Rzeszę Niemiecką na terenach okupowanej Polski podczas II wojny światowej. Gdy w światowych mediach pojawiają się krzywdzące określenia, przypisujące zorganizowanie tych obozów naro- dom okupowanym, przypominamy, że jedyną i pełną odpowiedzialność za stworzenie „fabryk śmierci” ponoszą Niemcy<fnref n="55" />.

<footnote n="50">⁵⁰ J.T. Gross, *Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie*, Kraków 2008.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ M.J. Chodakiewicz, *Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944–1947*, tłum. A. Madej, Warszawa 2008.</footnote>

<footnote n="52">⁵² A. Kichelewski, *La peur des Juifs ou des Juifs qui ont peur?*, „Annales. Histoire, Sciences Sociales” 64, 2009, nr 5, s. 1091–1104.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ V. Behr, *Les discussions sur la Shoah en Pologne, miroir grossissant des polarisations du champ historien, w: Les Polonais et la Shoah. Une nouvelle école historique*, red. A. Kichelewski, J. Lyon-Caen, J.-Ch. Szurek, A. Wieviorka, Paris 2019, s. 275–290.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ http://www.fr.truthaboutcamps.eu/.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ https://truthaboutcamps.eu/th/misja/15470,Misja-strony.html (10 XII 2021).</footnote>
Celem jest przede wszystkim ukazanie, w jak ciężkich warunkach znalazła się ludność polska pod okupacją niemiecką oraz jak wielką rolę odegrała w ratowaniu Żydów. Przypominając, że to Niemcy (rzadko używa się terminu „nazista”, uznając, że zdejmuje on odpowiedzialność z Niemców) wymyślili obozy, w tekście wprowadzającym, zatytułowanym *W imię prawdy historycznej*, sprecyzowano: „Ta prawda, oczywista w Polsce, winna się stać prawdą uznaną na całym świecie”. Poza ratowaniem Żydów w tekstach kładzie się nacisk na drastyczność represji, jakim okupant poddawał Polaków oraz rolę polskiego ruchu oporu. Jako odpowiedzialnych za politykę eksterminacji europejskich Żydów wymienia się jedynie Niemców oraz ich niektórych słowiańskich sprzymierzeńców (m.in. z krajów nadbałtyckich oraz Ukrainy). Zbrodnie popełnione przez Polaków na Żydach są jedynie wspomniane i uznane za zachowania jednostkowe. Rzezie takie jak jedwabieńska przypisuje się ludności polskiej „inspirowanej bądź przymuszanej przez Niemców”. O ile te negatywne aspekty stosunków polsko-żydowskich, co do których stwierdza się, że budzą „największe kontrowersje”, omawiane są bardzo skrótowo, o tyle opowieści o pomocy niesionej Żydom przez niektórych Polaków są niezwykle szczegółowe i oparte na relacjach świadków. Tymczasem wyciąganie ogólnych wniosków na podstawie kilku świadectw jest w tym przypadku tak samo problematyczne z metodologicznego punktu widzenia, jak w pracach Grossa:

> Problem z tą metodą polega na tym, że inaczej dobierając świadectwa, można dojść do wniosków całkowicie sprzecznych z wyciągniętymi przez Grossa. Zależnie od tego, czy skupić się na opowieściach ratujących, czy tych, którzy korzystali z ich pomocy, można uzyskać zupełnie inny obraz polskiej wsi<fnref n="56" />.

IPN przeciwstawiając jedynie świadectwom zebranym przez Grossa inne, sprzeczne z nimi, nie jest w stanie przedstawić badań, które zawierałyby precyzyjny bilans. Starając się zdekonstruować mit „polskich obozów”, utrwala inny mit: Polaków będących zawsze albo ofiarami, albo bohaterami. Wszystko, co mogłoby go naruszyć, np. fakty każące zapytać o współodpowiedzialność Polaków za Holokaust, spycha się na margines, podczas gdy nowe prace polskich historyków pozwalają zniuansować historię stosunków polsko-żydowskich w tym okresie<fnref n="57" />. Otwierają one pole dla dalszych badań, które mogłyby doprowadzić do stworzenia bilansu zawierającego konkretne liczby, określenia profili socjologicznych katów i rozważenia na nowo roli policji granatowej oraz władz lokalnych, które niekiedy uczestniczyły we wdrażaniu polityki eksterminacyjnej.

Na początku XXI w. konieczność prowadzenia państwowej polityki historycznej na trwałe wpisała się w polski krajobraz polityczny i intelektualny.

<footnote n="56">⁵⁶ A. Kichelewski, *Chasse aux Juifs et moissons d'or. Nouvelles recherches sur la Shoah en Pologne*, „La vie des idées” 2011, http://www.laviedesidees.fr/Chasse-aux-Juifs-et-moissons-d-or.html (3 XI 2011) (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Dalej jest noc...</footnote>
Celem jest przede wszystkim ukazanie, w jak ciężkich warunkach znalazła się ludność polska pod okupacją niemiecką oraz jak wielką rolę odegrała w ratowaniu Żydów. Przypominając, że to Niemcy (rzadko używa się terminu „nazista”, uznając, że zdejmuje on odpowiedzialność z Niemców) wymyślili obozy, w tekście wprowadzającym, zatytułowanym *W imię prawdy historycznej*, sprecyzowano: „Ta prawda, oczywista w Polsce, winna się stać prawdą uznaną na całym świecie”. Poza ratowaniem Żydów w tekstach kładzie się nacisk na drastyczność represji, jakim okupant poddawał Polaków oraz rolę polskiego ruchu oporu. Jako odpowiedzialnych za politykę eksterminacji europejskich Żydów wymienia się jedynie Niemców oraz ich niektórych słowiańskich sprzymierzeńców (m.in. z krajów nadbałtyckich oraz Ukrainy). Zbrodnie popełnione przez Polaków na Żydach są jedynie wspomniane i uznane za zachowania jednostkowe. Rzezie takie jak jedwabieńska przypisuje się ludności polskiej „inspirowanej bądź przymuszanej przez Niemców”. O ile te negatywne aspekty stosunków polsko-żydowskich, co do których stwierdza się, że budzą „największe kontrowersje”, omawiane są bardzo skrótowo, o tyle opowieści o pomocy niesionej Żydom przez niektórych Polaków są niezwykle szczegółowe i oparte na relacjach świadków. Tymczasem wyciąganie ogólnych wniosków na podstawie kilku świadectw jest w tym przypadku tak samo problematyczne z metodologicznego punktu widzenia, jak w pracach Grossa:

> Problem z tą metodą polega na tym, że inaczej dobierając świadectwa, można dojść do wniosków całkowicie sprzecznych z wyciągniętymi przez Grossa. Zależnie od tego, czy skupić się na opowieściach ratujących, czy tych, którzy korzystali z ich pomocy, można uzyskać zupełnie inny obraz polskiej wsi<fnref n="56" />.

IPN przeciwstawiając jedynie świadectwom zebranym przez Grossa inne, sprzeczne z nimi, nie jest w stanie przedstawić badań, które zawierałyby precyzyjny bilans. Starając się zdekonstruować mit „polskich obozów”, utrwala inny mit: Polaków będących zawsze albo ofiarami, albo bohaterami. Wszystko, co mogłoby go naruszyć, np. fakty każące zapytać o współodpowiedzialność Polaków za Holokaust, spycha się na margines, podczas gdy nowe prace polskich historyków pozwalają zniuansować historię stosunków polsko-żydowskich w tym okresie<fnref n="57" />. Otwierają one pole dla dalszych badań, które mogłyby doprowadzić do stworzenia bilansu zawierającego konkretne liczby, określenia profili socjologicznych katów i rozważenia na nowo roli policji granatowej oraz władz lokalnych, które niekiedy uczestniczyły we wdrażaniu polityki eksterminacyjnej.

Na początku XXI w. konieczność prowadzenia państwowej polityki historycznej na trwałe wpisała się w polski krajobraz polityczny i intelektualny.

<footnote n="56">⁵⁶ A. Kichelewski, *Chasse aux Juifs et moissons d'or. Nouvelles recherches sur la Shoah en Pologne*, „La vie des idées” 2011, http://www.laviedesidees.fr/Chasse-aux-Juifs-et-moissons-d-or.html (3 XI 2011) (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Dalej jest noc...</footnote>
W narracji o historii najnowszej ta ‘polityka historyczna’ sprzyja dychotomicznemu podziałowi na dwa sposoby pisania: z jednej strony bardziej akademicki, z drugiej zaś stawiający ponad badanie przeszłości jej wykorzystywanie do kształtowania narodu. Dychotomia ta nakłada się na opozycję między historykami o dwóch profilach: bliższym bieguna akademickiego oraz pozostającym w orbicie ‘polityki historycznej’ i IPN. Stwierdzenie to skłania do bliższego przyjrzenia się kwestii, w jakim stopniu ‘polityka historyczna’ przyczyniła się do przemian w sposobie uprawiania zawodu historyka.

## 2. ‘Polityka historyczna’ a przeobrażenia zawodu historyka

Wraz z powstaniem IPN oraz koncepcji ‘polityki historycznej’ historia stała się kategorią interwencji państwa, co otworzyło przed historykami nowe perspektywy zawodowe, na skrzyżowaniu pól akademickiego, politycznego oraz biurokratycznego, czyli akademii i państwa. W tym podrozdziale przeanalizuję trzy rodzaje pozycji oraz związane z nimi role instytucjonalne, rozumiane tak jak zdefiniował je Jacques Lagroye<fnref n="58" />. Te trzy rodzaje pozycji i ról wydają mi się symptomatyczne dla nowych koncepcji zawodu historyka i sposobu pisania historii, powiązanych z ‘polityką historyczną’, a także dla nieodłącznego od nich systemu ograniczeń.

Najpierw pokażę, że zajmowanie kierowniczych stanowisk w IPN sprawia, że historycy stają się *policy makers*, czyli twórcami ‘polityki historycznej’, wykraczając poza sferę czystej wiedzy i zamieniając się we współdecydentów oraz szefów administracji. W tym sensie przekształcenie historii w kategorię interwencji państwa powoduje również powierzanie historykom roli zbliżonej do wysokich rangą urzędników. W związku z tym konieczne jest rozważenie w odniesieniu do tych historyków nowego typu w obrębie zawodu, możemy ich nazwać historykami-biurokratami, gdy spełniają oni funkcję inną niż tylko eksperta czy zaangażowanego intelektualisty.

Następnie na przykładzie Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka, współautorów głośnej książki poświęconej współpracy Lecha Wałęsy z SB, wskażę nowe sposoby uprawiania historii na podstawie archiwów SB. Przykład ten ilustruje tendencję do łączenia podejścia historycznego z sądowniczym, którą widać również w innych publikacjach na temat PRL.

Na końcu opiszę sposób organizacji i prowadzenia badań w Biurze Edukacji Publicznej IPN, w którym naukowcy podlegają zasadom biurokratycznym oraz

<footnote n="58">⁵⁸ „Rola, w sensie, jaki staram się nadać temu pojęciu, to ogół zachowań związanych z zajmowaną pozycją i umożliwiających istnienie tej pozycji, jej konsolidację, a przede wszystkim ukazywanie jej innym”; *On ne subit pas son rôle. Entretien avec Jacques Lagroye*, „Politix” 10, 1997, nr 38, s. 8 (tłum. PS).</footnote>
W narracji o historii najnowszej ta ‘polityka historyczna’ sprzyja dychotomicznemu podziałowi na dwa sposoby pisania: z jednej strony bardziej akademicki, z drugiej zaś stawiający ponad badanie przeszłości jej wykorzystywanie do kształtowania narodu. Dychotomia ta nakłada się na opozycję między historykami o dwóch profilach: bliższym bieguna akademickiego oraz pozostającym w orbicie ‘polityki historycznej’ i IPN. Stwierdzenie to skłania do bliższego przyjrzenia się kwestii, w jakim stopniu ‘polityka historyczna’ przyczyniła się do przemian w sposobie uprawiania zawodu historyka.

## 2. ‘Polityka historyczna’ a przeobrażenia zawodu historyka

Wraz z powstaniem IPN oraz koncepcji ‘polityki historycznej’ historia stała się kategorią interwencji państwa, co otworzyło przed historykami nowe perspektywy zawodowe, na skrzyżowaniu pól akademickiego, politycznego oraz biurokratycznego, czyli akademii i państwa. W tym podrozdziale przeanalizuję trzy rodzaje pozycji oraz związane z nimi role instytucjonalne, rozumiane tak jak zdefiniował je Jacques Lagroye<fnref n="58" />. Te trzy rodzaje pozycji i ról wydają mi się symptomatyczne dla nowych koncepcji zawodu historyka i sposobu pisania historii, powiązanych z ‘polityką historyczną’, a także dla nieodłącznego od nich systemu ograniczeń.

Najpierw pokażę, że zajmowanie kierowniczych stanowisk w IPN sprawia, że historycy stają się *policy makers*, czyli twórcami ‘polityki historycznej’, wykraczając poza sferę czystej wiedzy i zamieniając się we współdecydentów oraz szefów administracji. W tym sensie przekształcenie historii w kategorię interwencji państwa powoduje również powierzanie historykom roli zbliżonej do wysokich rangą urzędników. W związku z tym konieczne jest rozważenie w odniesieniu do tych historyków nowego typu w obrębie zawodu, możemy ich nazwać historykami-biurokratami, gdy spełniają oni funkcję inną niż tylko eksperta czy zaangażowanego intelektualisty.

Następnie na przykładzie Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka, współautorów głośnej książki poświęconej współpracy Lecha Wałęsy z SB, wskażę nowe sposoby uprawiania historii na podstawie archiwów SB. Przykład ten ilustruje tendencję do łączenia podejścia historycznego z sądowniczym, którą widać również w innych publikacjach na temat PRL.

Na końcu opiszę sposób organizacji i prowadzenia badań w Biurze Edukacji Publicznej IPN, w którym naukowcy podlegają zasadom biurokratycznym oraz

<footnote n="58">⁵⁸ „Rola, w sensie, jaki staram się nadać temu pojęciu, to ogół zachowań związanych z zajmowaną pozycją i umożliwiających istnienie tej pozycji, jej konsolidację, a przede wszystkim ukazywanie jej innym”; *On ne subit pas son rôle. Entretien avec Jacques Lagroye*, „Politix” 10, 1997, nr 38, s. 8 (tłum. PS).</footnote>
hierarchicznym, stanowiącym ograniczenie dla ich badań, niezależnie od zaangażowania, którym niektórzy z nich wykazują się w swoich pracach.

## Historycy-biurokraci twórcami 'polityki historycznej'

Miałem okazję przeprowadzić wywiady z wieloma historykami, którzy zajmowali, w latach 2000–2016, główne stanowiska kierownicze w IPN, w tym w BEP oraz w Kolegium Instytutu. Spotkania z większością z nich odbyłem wiosną 2010 r. w siedzibie centrali IPN w Warszawie, która znajdowała się wówczas w jednym z licznych biurowców w centrum miasta<fnref n="59" />. Konieczność posiadania magnetycznych identyfikatorów, przeszkolone drzwi, nowoczesne pomieszczenia i sprzęt, dość obszerne biura, wszystko to kontrastowało z tracącymi myszką pomieszczeniami na UW i w IH PAN, gdzie spotykałem się z tymi ankietowanymi, którzy nie pracowali w IPN i czasem mawiali, że w ich miejscu pracy „wyposażenie niespecjalnie się zmieniło od czasów Gierka”. Prawie każdy wywiad z członkami kierownictwa IPN przerywał dzwoniący telefon. Wydaje się, że wciąż zwracali się do nich dziennikarze, proszący o komentarz do istotnych zdarzeń z życia IPN (publikacji, wyroku w sprawie lustracyjnej), szkoły lub organizacje kombatantów, ubiegające się o obecność historyka z BEP na konferencji czy obchodach, bądź inne wydziały IPN, np. wydawniczy, zaniepokojony opóźnieniem w przesyłaniu tekstów do publikacji. Wywiad czasem przerywał podwładny czy sekretarka, prosząc o podpisanie jakiegoś dokumentu. Aby umówić się na wywiad z jednym z ankietowanych musiałem kilkakrotnie prowadzić negocjacje z sekretarką, z innym z kolei mogłem się spotkać już w ministerstwie, ponieważ przeszedł tam do pracy w gabinecie ministra. Natomiast wywiady z akademikami niepracującymi w IPN można było przeprowadzić dużo łatwiej. Często wystarczyło po prostu wysłać maila, aby umówić się na spotkanie, które mogło też trwać o wiele dłużej, niż pierwotnie ustaliliśmy. Nie są to różnice bez znaczenia, ponieważ pozwalają zmierzyć symboliczny dystans dzielący kolegów pracujących w tej samej dyscyplinie, spotykających się od lat na konferencjach i mówiących sobie po imieniu. Jest to dystans między historykami akademickimi a historykami-biurokratami.

Ze względu na szczególną strukturę organizacyjną IPN planowanie pracy badawczej jest uzależnione od kierownictwa Instytutu. W poprzednim rozdziale pokazałem, że władza polityczna odegrała zasadniczą rolę w mianowaniu tego kierownictwa: prezes IPN oraz członkowie Kolegium (lub Rady w latach 2011–2016) są wybierani przez parlament, z wyjątkiem niektórych członków Kolegium mianowanych przez prezydenta. Wobec tego nominacje te są w dużym stopniu uzależnione od układu sił politycznych. Sprzyja to wprowadzaniu na najwyższe stanowiska osób kojarzonych z określonym obozem politycznym lub jawiących

<footnote n="59">⁵⁹ IPN wyprowadził się od tego czasu z tej siedziby, uznanej za zbyt kosztochłonną, do dzielnicy bardziej oddalonej od centrum.</footnote>
hierarchicznym, stanowiącym ograniczenie dla ich badań, niezależnie od zaangażowania, którym niektórzy z nich wykazują się w swoich pracach.

## Historycy-biurokraci twórcami 'polityki historycznej'

Miałem okazję przeprowadzić wywiady z wieloma historykami, którzy zajmowali, w latach 2000–2016, główne stanowiska kierownicze w IPN, w tym w BEP oraz w Kolegium Instytutu. Spotkania z większością z nich odbyłem wiosną 2010 r. w siedzibie centrali IPN w Warszawie, która znajdowała się wówczas w jednym z licznych biurowców w centrum miasta<fnref n="59" />. Konieczność posiadania magnetycznych identyfikatorów, przeszkolone drzwi, nowoczesne pomieszczenia i sprzęt, dość obszerne biura, wszystko to kontrastowało z tracącymi myszką pomieszczeniami na UW i w IH PAN, gdzie spotykałem się z tymi ankietowanymi, którzy nie pracowali w IPN i czasem mawiali, że w ich miejscu pracy „wyposażenie niespecjalnie się zmieniło od czasów Gierka”. Prawie każdy wywiad z członkami kierownictwa IPN przerywał dzwoniący telefon. Wydaje się, że wciąż zwracali się do nich dziennikarze, proszący o komentarz do istotnych zdarzeń z życia IPN (publikacji, wyroku w sprawie lustracyjnej), szkoły lub organizacje kombatantów, ubiegające się o obecność historyka z BEP na konferencji czy obchodach, bądź inne wydziały IPN, np. wydawniczy, zaniepokojony opóźnieniem w przesyłaniu tekstów do publikacji. Wywiad czasem przerywał podwładny czy sekretarka, prosząc o podpisanie jakiegoś dokumentu. Aby umówić się na wywiad z jednym z ankietowanych musiałem kilkakrotnie prowadzić negocjacje z sekretarką, z innym z kolei mogłem się spotkać już w ministerstwie, ponieważ przeszedł tam do pracy w gabinecie ministra. Natomiast wywiady z akademikami niepracującymi w IPN można było przeprowadzić dużo łatwiej. Często wystarczyło po prostu wysłać maila, aby umówić się na spotkanie, które mogło też trwać o wiele dłużej, niż pierwotnie ustaliliśmy. Nie są to różnice bez znaczenia, ponieważ pozwalają zmierzyć symboliczny dystans dzielący kolegów pracujących w tej samej dyscyplinie, spotykających się od lat na konferencjach i mówiących sobie po imieniu. Jest to dystans między historykami akademickimi a historykami-biurokratami.

Ze względu na szczególną strukturę organizacyjną IPN planowanie pracy badawczej jest uzależnione od kierownictwa Instytutu. W poprzednim rozdziale pokazałem, że władza polityczna odegrała zasadniczą rolę w mianowaniu tego kierownictwa: prezes IPN oraz członkowie Kolegium (lub Rady w latach 2011–2016) są wybierani przez parlament, z wyjątkiem niektórych członków Kolegium mianowanych przez prezydenta. Wobec tego nominacje te są w dużym stopniu uzależnione od układu sił politycznych. Sprzyja to wprowadzaniu na najwyższe stanowiska osób kojarzonych z określonym obozem politycznym lub jawiących

<footnote n="59">⁵⁹ IPN wyprowadził się od tego czasu z tej siedziby, uznanej za zbyt kosztochłonną, do dzielnicy bardziej oddalonej od centrum.</footnote>
się jako eksperci w zakresie kompetencji Instytutu. Osobami wybieranymi na
te stanowiska są więc przede wszystkim historycy oraz prawnicy, którzy już
wcześniej sprawowali funkcje publiczne lub aktywnie uczestniczyli w debacie
publicznej dotyczącej przeszłości.

Stanowisko prezesa IPN jest w pewnym stopniu polityczną funkcją repre-
zentacyjną. Zabiera on publicznie głos w sprawach dotyczących Instytutu:
lustracji, procesów, badań i edukacji, dostępu do archiwów oraz określania,
kto był osobą „poszkodowaną”. Pod pewnymi względami uosabia instytucję,
którą kieruje i zajmuje stanowisko w jej imieniu, a jest ona postrzegana jako
„ministerstwo historii” czy „prawdy historycznej”.

Od 2000 r. funkcję tę sprawowało kolejno pięć osób: Leon Kieres (2000–2005), Janusz Kurtyka (2005–2010), Łukasz Kamiński (2011–2016)<fnref n="60" />, Jarosław Szarek (2016–2021) i Karol Nawrocki (od 2021). Wszyscy, poza Kieresem, są historykami. I wszyscy, poza nim, mieli już doświadczenie jako pracownicy IPN w chwili, gdy zgłaszali swoją kandydaturę na stanowisko prezesa: Janusz Kurtyka (ur. 1960) był pierwszym dyrektorem oddziału krakowskiego IPN; Łukasz Kamiński (ur. 1973) został zatrudniony we wrocławskim oddziale IPN w 2000 r., po czym powołany na zastępcę dyrektora BEP w 2006 r. (przez Kurtykę), a następnie na dyrektora w 2008 r., po zwolnieniu jego przełożonego, Jana Żaryna; Jarosław Szarek (ur. 1963) pracował w oddziale krakowskim IPN od jego stworzenia w 2000 r.; Karol Nawrocki (ur. 1983) był naczelnikiem Oddziałowego BEP IPN w Gdańsku (2011–2017), a potem dyrektorem Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku (2017–2021). W praktyce wiedza oraz umiejętności biurokratyczne nabyte w trakcie pracy w IPN okazują się więc kryterium istotnym przy kandydowaniu na stanowisko szefa tej instytucji, zatrudniającej ponad 2 tys. osób, dysponującej budżetem w wysokości kilkuset milionów złotych oraz posiadającej oddziały w całej Polsce. Podczas gdy w chwili tworzenia Instytutu zgłaszający się lub brani pod uwagę kandydaci pochodzili z różnych środowisk zawodowych (parlamentarnego, urzędniczego, akademickiego), a pierwszy wybrany prezes był prawnikiem, w praktyce procedura naboru ograniczała się do historyków: wśród dziewięć kandydatów przesłuchanych przez Kolegium w 2016 i 2021 r. wszyscy z wyjątkiem jednego byli z wykształcenia historykami. Historycy wywodzący się ze świata akademickiego stali się w ten sposób urzędnikami wdrażającymi ‘politykę historyczną’. Przyjęli na siebie oryginalną rolę instytucjonalną, przypominającą jednocześnie funkcję szefa urzędu centralnego oraz ministra ds. polityki historycznej. Musieli więc zmienić rolę, nie rezygnując ze statusu historyka. Znajduje to odzwierciedlenie w hybrydowej naturze ich dyskursu, oscylującego najczęściej między kategoriami upamiętnienia a politycznymi i prawnymi.

<footnote n="60">⁶⁰ Po śmierci Kurtyki w katastrofie smoleńskiej 10 IV 2010 r. tymczasowym prezesem IPN był Franciszek Gryciuk, historyk będący członkiem Kolegium.</footnote>
się jako eksperci w zakresie kompetencji Instytutu. Osobami wybieranymi na
te stanowiska są więc przede wszystkim historycy oraz prawnicy, którzy już
wcześniej sprawowali funkcje publiczne lub aktywnie uczestniczyli w debacie
publicznej dotyczącej przeszłości.

Stanowisko prezesa IPN jest w pewnym stopniu polityczną funkcją repre-
zentacyjną. Zabiera on publicznie głos w sprawach dotyczących Instytutu:
lustracji, procesów, badań i edukacji, dostępu do archiwów oraz określania,
kto był osobą „poszkodowaną”. Pod pewnymi względami uosabia instytucję,
którą kieruje i zajmuje stanowisko w jej imieniu, a jest ona postrzegana jako
„ministerstwo historii” czy „prawdy historycznej”.

Od 2000 r. funkcję tę sprawowało kolejno pięć osób: Leon Kieres (2000–2005), Janusz Kurtyka (2005–2010), Łukasz Kamiński (2011–2016)<fnref n="60" />, Jarosław Szarek (2016–2021) i Karol Nawrocki (od 2021). Wszyscy, poza Kieresem, są historykami. I wszyscy, poza nim, mieli już doświadczenie jako pracownicy IPN w chwili, gdy zgłaszali swoją kandydaturę na stanowisko prezesa: Janusz Kurtyka (ur. 1960) był pierwszym dyrektorem oddziału krakowskiego IPN; Łukasz Kamiński (ur. 1973) został zatrudniony we wrocławskim oddziale IPN w 2000 r., po czym powołany na zastępcę dyrektora BEP w 2006 r. (przez Kurtykę), a następnie na dyrektora w 2008 r., po zwolnieniu jego przełożonego, Jana Żaryna; Jarosław Szarek (ur. 1963) pracował w oddziale krakowskim IPN od jego stworzenia w 2000 r.; Karol Nawrocki (ur. 1983) był naczelnikiem Oddziałowego BEP IPN w Gdańsku (2011–2017), a potem dyrektorem Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku (2017–2021). W praktyce wiedza oraz umiejętności biurokratyczne nabyte w trakcie pracy w IPN okazują się więc kryterium istotnym przy kandydowaniu na stanowisko szefa tej instytucji, zatrudniającej ponad 2 tys. osób, dysponującej budżetem w wysokości kilkuset milionów złotych oraz posiadającej oddziały w całej Polsce. Podczas gdy w chwili tworzenia Instytutu zgłaszający się lub brani pod uwagę kandydaci pochodzili z różnych środowisk zawodowych (parlamentarnego, urzędniczego, akademickiego), a pierwszy wybrany prezes był prawnikiem, w praktyce procedura naboru ograniczała się do historyków: wśród dziewięć kandydatów przesłuchanych przez Kolegium w 2016 i 2021 r. wszyscy z wyjątkiem jednego byli z wykształcenia historykami. Historycy wywodzący się ze świata akademickiego stali się w ten sposób urzędnikami wdrażającymi ‘politykę historyczną’. Przyjęli na siebie oryginalną rolę instytucjonalną, przypominającą jednocześnie funkcję szefa urzędu centralnego oraz ministra ds. polityki historycznej. Musieli więc zmienić rolę, nie rezygnując ze statusu historyka. Znajduje to odzwierciedlenie w hybrydowej naturze ich dyskursu, oscylującego najczęściej między kategoriami upamiętnienia a politycznymi i prawnymi.

<footnote n="60">⁶⁰ Po śmierci Kurtyki w katastrofie smoleńskiej 10 IV 2010 r. tymczasowym prezesem IPN był Franciszek Gryciuk, historyk będący członkiem Kolegium.</footnote>
Gdy ci historycy-biurokraci chwytają za pióro, często celem jest nadanie oficjalnego charakteru danej publikacji, która zyskuje wówczas uprzywilejowany status jako oficjalne stanowisko IPN. I tak wstępy do dzieł wydanych w reakcji na książki Grossa o pogromach jedwabieńskim i kieleckim napisali odpowiednio Kieres i Kurtyka (a jednym z redaktorów był za każdym razem dyrektor BEP)<fnref n="61" />. Ogólnie rzecz biorąc, w sposobie wypowiadania się prezesów IPN w przestrzeni publicznej widać pomieszanie wymiarów historycznego (lub pamięciowego) oraz sądowniczego. Kurtyka zaangażował się osobiście w sprawę Lecha Wałęsy, pisząc wstęp do kontrowersyjnej książki, co uczyniło z niej oficjalne stanowisko IPN w kwestii winy Wałęsy.

To za czasów Kurtyki, wybranego przez większość parlamentarną po zwycięstwie PiS w 2005 r., najbardziej krytykowano pomieszanie owych ról<fnref n="62" />. Historyk ten wyróżniał się antykomunistycznymi poglądami i sprzyjał lustracji, choć nie był człowiekiem PiS. Został wybrany częścią 3/5 głosów, przy entuzjastycznym poparciu PO, która miała również rozważać jego kandydaturę na to stanowisko w razie wygrania wyborów<fnref n="63" />. Choć w przeciwieństwie do swojego poprzednika, nie zrobił kariery politycznej, wyraźnie sympatyzował ze środowiskami nacjonalistycznymi i antykomunistycznymi.

Jego poprzednik, Leon Kieres, również był bardzo krytykowany za podejście do lustracji. Choć lustracja nie należała jeszcze do kompetencji IPN (stało się tak dopiero w 2006 r., po reformie przeprowadzonej przez rząd PiS), opierała się na jego zasobach archiwalnych. Na początku 2005 r., po opublikowaniu w Internecie „listy Wildsteina”, zawierającej nazwiska ponad 160 tys. rzekomych tajnych współpracowników SB, pochodzącej z przecieku z IPN, wybuchł skandal, w wyniku którego Kieres musiał złożyć wyjaśnienia w parlamencie<fnref n="64" />. Niedługo potem musiał się zmierzyć z kolejnym skandalem lustracyjnym, który ujawnił polaryzację polskiego pola politycznego w tej sprawie, ale problem polegał w tym przypadku na czym innym. Wiosną 2005 r. sam ogłosił, że ojciec Konrad Hejmo, bliski współpracownik Jana Pawła II w Watykanie, był też współpracownikiem SB<fnref n="65" />. Taka deklaracja, która w zasadzie leżała w kompetencji sądu lustracyjnego, oznaczała, że Kieres wyszedł ze swojej roli. Został natychmiast skrytykowany przez polityków różnych opcji, którzy zarzucali mu, że użył niewłaściwej metody. Ironią losu jest, że ten, który wcześniej jawił się

<footnote n="61">⁶¹ Wokół Jedwabnego...; Wokół pogromu kieleckiego, red. Ł. Kamiński, J. Żaryn, Warszawa 2006.</footnote>

<footnote n="62">⁶² Świadomie nie uwzględniam tu okresu, w którym prezesem był Szarek, poświęciłem mu bowiem odrębny artykuł: *La politique publique de l'histoire et le «bon changement» en Pologne*, «Revue d'études comparatives Est-Ouest» 51, 2020, 1, s. 73–103.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ Tak twierdzi Krzysztof Jasiewicz w dyskusji dotyczącej IPN: *IPN – niezależność mimo wszystko*, z A. Friszkem, P. Machcewiczem, A. Dudkiem, K. Jasiewiczem rozm. T. Wiścicki, „Więź” 49, 2006, nr 6(57), https://wiez.pl/2006/01/01/14107-ipn-niezaleznosc-mimo-wszystkodyskusja/ (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ W. Czuchnowski, Kieres przeprasza za listę, „Gazeta Wyborcza”, 19 II 2005.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ A. Kaczyński, F. Gawryś, Ojciec Hejmo był informatorem bezpieki, „Rzeczpospolita”, 28 IV 2005.</footnote>
Gdy ci historycy-biurokraci chwytają za pióro, często celem jest nadanie oficjalnego charakteru danej publikacji, która zyskuje wówczas uprzywilejowany status jako oficjalne stanowisko IPN. I tak wstępy do dzieł wydanych w reakcji na książki Grossa o pogromach jedwabieńskim i kieleckim napisali odpowiednio Kieres i Kurtyka (a jednym z redaktorów był za każdym razem dyrektor BEP)<fnref n="61" />. Ogólnie rzecz biorąc, w sposobie wypowiadania się prezesów IPN w przestrzeni publicznej widać pomieszanie wymiarów historycznego (lub pamięciowego) oraz sądowniczego. Kurtyka zaangażował się osobiście w sprawę Lecha Wałęsy, pisząc wstęp do kontrowersyjnej książki, co uczyniło z niej oficjalne stanowisko IPN w kwestii winy Wałęsy.

To za czasów Kurtyki, wybranego przez większość parlamentarną po zwycięstwie PiS w 2005 r., najbardziej krytykowano pomieszanie owych ról<fnref n="62" />. Historyk ten wyróżniał się antykomunistycznymi poglądami i sprzyjał lustracji, choć nie był człowiekiem PiS. Został wybrany częścią 3/5 głosów, przy entuzjastycznym poparciu PO, która miała również rozważać jego kandydaturę na to stanowisko w razie wygrania wyborów<fnref n="63" />. Choć w przeciwieństwie do swojego poprzednika, nie zrobił kariery politycznej, wyraźnie sympatyzował ze środowiskami nacjonalistycznymi i antykomunistycznymi.

Jego poprzednik, Leon Kieres, również był bardzo krytykowany za podejście do lustracji. Choć lustracja nie należała jeszcze do kompetencji IPN (stało się tak dopiero w 2006 r., po reformie przeprowadzonej przez rząd PiS), opierała się na jego zasobach archiwalnych. Na początku 2005 r., po opublikowaniu w Internecie „listy Wildsteina”, zawierającej nazwiska ponad 160 tys. rzekomych tajnych współpracowników SB, pochodzącej z przecieku z IPN, wybuchł skandal, w wyniku którego Kieres musiał złożyć wyjaśnienia w parlamencie<fnref n="64" />. Niedługo potem musiał się zmierzyć z kolejnym skandalem lustracyjnym, który ujawnił polaryzację polskiego pola politycznego w tej sprawie, ale problem polegał w tym przypadku na czym innym. Wiosną 2005 r. sam ogłosił, że ojciec Konrad Hejmo, bliski współpracownik Jana Pawła II w Watykanie, był też współpracownikiem SB<fnref n="65" />. Taka deklaracja, która w zasadzie leżała w kompetencji sądu lustracyjnego, oznaczała, że Kieres wyszedł ze swojej roli. Został natychmiast skrytykowany przez polityków różnych opcji, którzy zarzucali mu, że użył niewłaściwej metody. Ironią losu jest, że ten, który wcześniej jawił się

<footnote n="61">⁶¹ Wokół Jedwabnego...; Wokół pogromu kieleckiego, red. Ł. Kamiński, J. Żaryn, Warszawa 2006.</footnote>

<footnote n="62">⁶² Świadomie nie uwzględniam tu okresu, w którym prezesem był Szarek, poświęciłem mu bowiem odrębny artykuł: *La politique publique de l'histoire et le «bon changement» en Pologne*, «Revue d'études comparatives Est-Ouest» 51, 2020, 1, s. 73–103.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ Tak twierdzi Krzysztof Jasiewicz w dyskusji dotyczącej IPN: *IPN – niezależność mimo wszystko*, z A. Friszkem, P. Machcewiczem, A. Dudkiem, K. Jasiewiczem rozm. T. Wiścicki, „Więź” 49, 2006, nr 6(57), https://wiez.pl/2006/01/01/14107-ipn-niezaleznosc-mimo-wszystkodyskusja/ (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ W. Czuchnowski, Kieres przeprasza za listę, „Gazeta Wyborcza”, 19 II 2005.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ A. Kaczyński, F. Gawryś, Ojciec Hejmo był informatorem bezpieki, „Rzeczpospolita”, 28 IV 2005.</footnote>
jako zbyt ostrożny w kwestii lustracji, został skrytykowany przez radykalną prawicę w chwili, gdy osobiście zaangażował się w jedną z tego typu spraw. Radykalna prawica zarzuciła wówczas IPN, że gorliwiej poszukuje byłych współ- pracowników SB wśród duchownych niż w innych grupach.

Osobiste, czasami niezręczne, zaangażowanie kierownictwa IPN w sprawy lustracyjne pokazuje, z jakimi ograniczeniami politycznymi mierzy się Instytut, ale również, jak trudno jest zdefiniować wcześniej nieznaną rolę instytucjo- nalną – rzecznika urzędu, w którym mieszają się funkcje archiwizacyjne, edu- kacyjne, badawcze, lustracyjne i dochodzeniowe. Wyjaśnia to powtarzające się skandale dotyczące stanowisk zajmowanych przez członków jego kierownic- twa, którzy być może nie tyle wychodzili z roli, ile musieli odgrywać rolę nie do końca zdefiniowaną i ambiwalentną. Na przykład Jan Żaryn, mianowany dyrektorem BEP w 2006 r., został odwołany w kwietniu 2009 r. po skandalu wywołanym słowami, które padły w wywiadzie radiowym. Pytany o Wałęsę, stwierdził, że status osoby „poszkodowanej przez SB” został mu przyznany przez IPN w 2005 r. niesłusznie. Nieco później nazwał przyznanie tego statusu Wałęsie „wrzodem na ciele IPN”. Niektóre media, na czele z „Gazetą Wyborczą”, natychmiast skrytykowały IPN i Kurtyka odwołał Żaryna ze stanowiska. Pozostał on jednak w Instytucie jako doradca prezesa. W wywiadzie udzielonym przez Żaryna „Dziennikowi” niedługo po skandalu widać trudność, jaką ma historyk- biurokrata, którego poglądy są bardzo bliskie stanowisku PiS, z przyjęciem roli rzecznika instytucji państwowej. Odpowiadając na pytania dziennikarza, który próbował przyprzeć go do muru, Żaryn miał problem ze znalezieniem właściwego tonu, nie próbował ukrywać swojej wizji świata i wrogości wobec „środowiska Gazety Wyborczej”, oskarżył swojego rozmówcę, że atakuje IPN, a w końcu przerwał wywiad<fnref n="66" />.

Skład Kolegium, które ma czuwać nad ogólnym kierunkiem działań Instytutu, m.in. w zakresie badań, również świadczy o uczestnictwie historyków we wdraża- niu 'polityki historycznej'. Kolegium to, do którego pierwotnie należało 11 osób wybieranych na 7 lat, zostało przekształcone w Radę w wyniku reformy IPN przeprowadzonej przez rząd PO (ustawa z 18 marca 2010 r.). Liczbę członków zmniejszono do 9, ich kadencję do 6 lat, a sposób wyboru zmieniono: zamiast partii politycznych kandydatów miały zgłaszać dwa środowiska zawodowe naj- bardziej zainteresowane funkcjonowaniem IPN: prawnicy i historycy. Część członków wybierano spośród kandydatów zgłoszonych przez pracowników naukowych ośrodków badawczych i uczelni kształcących w zakresie historii, pozostałych spośród tych wysuniętych przez Krajową Radę Sądownictwa. Musieli oni poza tym posiadać doktorat, co miało gwarantować im legitymację naukową. W wyniku kolejnej reformy IPN, przeprowadzonej przez rząd PiS w 2016 r., powrócono do nazwy Kolegium i ponownie zmieniono procedurę wyboru jego

<footnote n="66">⁶⁶ Żaryn: Kurtyka mnie zwolnił, by ratować IPN, rozmowa z R. Mazurkiem, „Dziennik”, 18 IV 2009.</footnote>
jako zbyt ostrożny w kwestii lustracji, został skrytykowany przez radykalną prawicę w chwili, gdy osobiście zaangażował się w jedną z tego typu spraw. Radykalna prawica zarzuciła wówczas IPN, że gorliwiej poszukuje byłych współ- pracowników SB wśród duchownych niż w innych grupach.

Osobiste, czasami niezręczne, zaangażowanie kierownictwa IPN w sprawy lustracyjne pokazuje, z jakimi ograniczeniami politycznymi mierzy się Instytut, ale również, jak trudno jest zdefiniować wcześniej nieznaną rolę instytucjo- nalną – rzecznika urzędu, w którym mieszają się funkcje archiwizacyjne, edu- kacyjne, badawcze, lustracyjne i dochodzeniowe. Wyjaśnia to powtarzające się skandale dotyczące stanowisk zajmowanych przez członków jego kierownic- twa, którzy być może nie tyle wychodzili z roli, ile musieli odgrywać rolę nie do końca zdefiniowaną i ambiwalentną. Na przykład Jan Żaryn, mianowany dyrektorem BEP w 2006 r., został odwołany w kwietniu 2009 r. po skandalu wywołanym słowami, które padły w wywiadzie radiowym. Pytany o Wałęsę, stwierdził, że status osoby „poszkodowanej przez SB” został mu przyznany przez IPN w 2005 r. niesłusznie. Nieco później nazwał przyznanie tego statusu Wałęsie „wrzodem na ciele IPN”. Niektóre media, na czele z „Gazetą Wyborczą”, natychmiast skrytykowały IPN i Kurtyka odwołał Żaryna ze stanowiska. Pozostał on jednak w Instytucie jako doradca prezesa. W wywiadzie udzielonym przez Żaryna „Dziennikowi” niedługo po skandalu widać trudność, jaką ma historyk- biurokrata, którego poglądy są bardzo bliskie stanowisku PiS, z przyjęciem roli rzecznika instytucji państwowej. Odpowiadając na pytania dziennikarza, który próbował przyprzeć go do muru, Żaryn miał problem ze znalezieniem właściwego tonu, nie próbował ukrywać swojej wizji świata i wrogości wobec „środowiska Gazety Wyborczej”, oskarżył swojego rozmówcę, że atakuje IPN, a w końcu przerwał wywiad<fnref n="66" />.

Skład Kolegium, które ma czuwać nad ogólnym kierunkiem działań Instytutu, m.in. w zakresie badań, również świadczy o uczestnictwie historyków we wdraża- niu 'polityki historycznej'. Kolegium to, do którego pierwotnie należało 11 osób wybieranych na 7 lat, zostało przekształcone w Radę w wyniku reformy IPN przeprowadzonej przez rząd PO (ustawa z 18 marca 2010 r.). Liczbę członków zmniejszono do 9, ich kadencję do 6 lat, a sposób wyboru zmieniono: zamiast partii politycznych kandydatów miały zgłaszać dwa środowiska zawodowe naj- bardziej zainteresowane funkcjonowaniem IPN: prawnicy i historycy. Część członków wybierano spośród kandydatów zgłoszonych przez pracowników naukowych ośrodków badawczych i uczelni kształcących w zakresie historii, pozostałych spośród tych wysuniętych przez Krajową Radę Sądownictwa. Musieli oni poza tym posiadać doktorat, co miało gwarantować im legitymację naukową. W wyniku kolejnej reformy IPN, przeprowadzonej przez rząd PiS w 2016 r., powrócono do nazwy Kolegium i ponownie zmieniono procedurę wyboru jego

<footnote n="66">⁶⁶ Żaryn: Kurtyka mnie zwolnił, by ratować IPN, rozmowa z R. Mazurkiem, „Dziennik”, 18 IV 2009.</footnote>
członków, których od tej pory wybiera Sejm (5), Senat (2) i prezydent (2). Zniesiono też wówczas obowiązek posiadania doktoratu. Wystarczy prześle-dzić te kolejne reformy, aby zdać sobie sprawę z niestabilności ram prawnych określających zasady wyboru kierownictwa IPN. Stanowią one również dowód prowadzenia gry politycznej wokół 'polityki historycznej'.

Prerogatywy Kolegium są ograniczone, najistotniejsza polega na proponowa-niu parlamentowi kandydata na stanowisko prezesa. Jest ono organem dorad-czym, w którym omawia się ogólny kierunek działalności IPN. Podobnie jak w przypadku prezesa, wybór członków Kolegium stanowi odzwierciedlenie bie-żącego stosunku sił politycznych. Członkowie pierwszego Kolegium, wybrani w 1999 r., reprezentowali wszystkie główne formacje polityczne zasiadające wówczas w izbie niższej parlamentu, w tym postkomunistyczne SLD, które było przecież przeciwne powołaniu do życia IPN. W drugim Kolegium, wybra-nym w 2007 r., zasiadał tylko jeden członek niezgłoszony przez którąś z partii rządzących (PiS, LPR i Samoobronę).

Członkowie tych pierwszych dwóch Kolegiów IPN (zob. tab. 34) charaktery-zowali się dość zróżnicowanymi profilami. Obok akademików, będących głównie historykami, byli wśród nich działacze polityczni, dawni opozycjoniści czy byli politycy. Wśród 11 członków pierwszego Kolegium było 4 doktorów, 1 dok-tor habilitowany i 2 profesorów. W drugim zasiadało 3 doktorów, 2 doktorów habilitowanych oraz 3 profesorów. Choć większość z nich stanowili historycy, nie wszyscy byli specjalistami od okresu, którym zajmuje się IPN. Obok cię-szących się uznaniem ekspertów, takich jak Andrzej Paczkowski (Kolegium 1 i 2), Andrzej Friszke (1) czy Sławomir Radoń (1 i 2), zdarzały się profile bar-dziej nietypowe, np. Teofil Wojciechowski (1 i 2) – specjalizujący się w dziejach kopalń soli czy Barbara Fedyszak-Radziejowska (2) – socjolożka wsi.

Choć członkowie Kolegium nie mogą należeć do partii politycznych, wielu z nich wcześniej było aktywnymi działaczami, co jest o tyle istotne, że muszą uzyskać poparcie którejś frakcji parlamentarnej, aby zostać wybrani. Wielu z nich działało więc w przeszłości, sprawowało funkcje pochodzące z wyboru lub pracowało w mediach. Choć to drugie Kolegium krytykowano jako upoli-tycznione, w pierwszym zasiadało najwięcej byłych polityków: były burmistrz (Teofil Wojciechowski), były poseł (Stanisław Bartoszek), były senator (Jan Draus) oraz były minister (Jerzy Łankiewicz). Jednak to dwóch członków drugiego Kolegium często przedstawiano jako zawdzięczających swój wybór wyłącznie wcześniejszemu zaangażowaniu politycznemu. Ich obecność w IPN podawano w wątpliwość, zarzucając im niekompetencję. Chodziło po pierwsze o Andrzeja Gwiazdę, byłego działacza opozycji demokratycznej oraz współza-łożyciela „Solidarności”, konkurenta Wałęsy w związku. Często twierdził on, że Wałęsa był w przeszłości tajnym współpracownikiem SB. Po drugie zaś o Andrzeja Urbańskiego, wiernego towarzysza Lecha Kaczyńskiego, którego współpracownikiem był w warszawskim ratuszu, po czym został mianowany prezesem TVP.
członków, których od tej pory wybiera Sejm (5), Senat (2) i prezydent (2). Zniesiono też wówczas obowiązek posiadania doktoratu. Wystarczy prześle-dzić te kolejne reformy, aby zdać sobie sprawę z niestabilności ram prawnych określających zasady wyboru kierownictwa IPN. Stanowią one również dowód prowadzenia gry politycznej wokół 'polityki historycznej'.

Prerogatywy Kolegium są ograniczone, najistotniejsza polega na proponowa-niu parlamentowi kandydata na stanowisko prezesa. Jest ono organem dorad-czym, w którym omawia się ogólny kierunek działalności IPN. Podobnie jak w przypadku prezesa, wybór członków Kolegium stanowi odzwierciedlenie bie-żącego stosunku sił politycznych. Członkowie pierwszego Kolegium, wybrani w 1999 r., reprezentowali wszystkie główne formacje polityczne zasiadające wówczas w izbie niższej parlamentu, w tym postkomunistyczne SLD, które było przecież przeciwne powołaniu do życia IPN. W drugim Kolegium, wybra-nym w 2007 r., zasiadał tylko jeden członek niezgłoszony przez którąś z partii rządzących (PiS, LPR i Samoobronę).

Członkowie tych pierwszych dwóch Kolegiów IPN (zob. tab. 34) charaktery-zowali się dość zróżnicowanymi profilami. Obok akademików, będących głównie historykami, byli wśród nich działacze polityczni, dawni opozycjoniści czy byli politycy. Wśród 11 członków pierwszego Kolegium było 4 doktorów, 1 dok-tor habilitowany i 2 profesorów. W drugim zasiadało 3 doktorów, 2 doktorów habilitowanych oraz 3 profesorów. Choć większość z nich stanowili historycy, nie wszyscy byli specjalistami od okresu, którym zajmuje się IPN. Obok cię-szących się uznaniem ekspertów, takich jak Andrzej Paczkowski (Kolegium 1 i 2), Andrzej Friszke (1) czy Sławomir Radoń (1 i 2), zdarzały się profile bar-dziej nietypowe, np. Teofil Wojciechowski (1 i 2) – specjalizujący się w dziejach kopalń soli czy Barbara Fedyszak-Radziejowska (2) – socjolożka wsi.

Choć członkowie Kolegium nie mogą należeć do partii politycznych, wielu z nich wcześniej było aktywnymi działaczami, co jest o tyle istotne, że muszą uzyskać poparcie którejś frakcji parlamentarnej, aby zostać wybrani. Wielu z nich działało więc w przeszłości, sprawowało funkcje pochodzące z wyboru lub pracowało w mediach. Choć to drugie Kolegium krytykowano jako upoli-tycznione, w pierwszym zasiadało najwięcej byłych polityków: były burmistrz (Teofil Wojciechowski), były poseł (Stanisław Bartoszek), były senator (Jan Draus) oraz były minister (Jerzy Łankiewicz). Jednak to dwóch członków drugiego Kolegium często przedstawiano jako zawdzięczających swój wybór wyłącznie wcześniejszemu zaangażowaniu politycznemu. Ich obecność w IPN podawano w wątpliwość, zarzucając im niekompetencję. Chodziło po pierwsze o Andrzeja Gwiazdę, byłego działacza opozycji demokratycznej oraz współza-łożyciela „Solidarności”, konkurenta Wałęsy w związku. Często twierdził on, że Wałęsa był w przeszłości tajnym współpracownikiem SB. Po drugie zaś o Andrzeja Urbańskiego, wiernego towarzysza Lecha Kaczyńskiego, którego współpracownikiem był w warszawskim ratuszu, po czym został mianowany prezesem TVP.
<table><caption>Tabela 34. Członkowie pierwszych dwóch Kolegiów IPN (1999–2011)<fnref n="67" /></caption><thead><tr><th>Nazwisko</th><th>Rok wyboru do Kolegium</th><th>Rok urodzenia</th><th>Rodzaj studiów</th><th>Tematyka badań</th><th>Stopień naukowy</th><th>Praca wykonywana przed wyborem do Kolegium</th><th>Zaangażowanie polityczne</th><th>Funkcje pochodzące z wyboru i polityczne</th><th>Kandydat zgłoszony przez</th></tr></thead><tbody><tr><td>Stanisław Bartoszek</td><td>1999</td><td>1947</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td>urzędnik samorządowy</td><td>PSL</td><td>posel (1993–1997)</td><td>PSL</td></tr><tr><td>Andrzej Friszke</td><td>1999</td><td>1956</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>dr hab.</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>KIK</td><td></td><td>Unia Wolności</td></tr><tr><td>Andrzej Grajewski</td><td>1999</td><td>1953</td><td>politologia</td><td>historia najnowsza Euro-.py Środkowej</td><td>dr (2001)</td><td>dziennikarz</td><td>Ruch Stu</td><td></td><td>AWS</td></tr><tr><td>Franciszek Gryciuk</td><td>1999</td><td>1948</td><td>historia</td><td>historia regionalna</td><td>dr</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td></td><td></td><td>PSL, AWS</td></tr><tr><td>Jerzy Łankiewicz</td><td>1999</td><td>1942</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td>prawnik i polityk</td><td>SLD</td><td>podsekretarz stanu (2001–2004)</td><td>SLD</td></tr><tr><td>Maria Myślińska</td><td>1999</td><td>1946</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td>sędzia</td><td></td><td></td><td>KRS</td></tr><tr><td>Włodzimierz Olszewski</td><td>1999</td><td>1941</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>KRS</td></tr><tr><td>Jan Draus</td><td>1999 i 2007</td><td>1952</td><td>historia</td><td>historia regionalna</td><td>prof. (2000)</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>„Solidarność”</td><td>senator (1991–1993)</td><td>AWS, późniejszej PIS</td></tr><tr><td>Andrzej Paczkowski</td><td>1999 i 2007</td><td>1938</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td><td>UW, później PO</td></tr></tbody></table>

<footnote n="67">⁶⁷ Dane w tej i następnej tabeli dot. statusu członków Kolegium i Rady w momencie sprawowania tej funkcji.</footnote>
<table><caption>Tabela 34. Członkowie pierwszych dwóch Kolegiów IPN (1999–2011)<fnref n="67" /></caption><thead><tr><th>Nazwisko</th><th>Rok wyboru do Kolegium</th><th>Rok urodzenia</th><th>Rodzaj studiów</th><th>Tematyka badań</th><th>Stopień naukowy</th><th>Praca wykonywana przed wyborem do Kolegium</th><th>Zaangażowanie polityczne</th><th>Funkcje pochodzące z wyboru i polityczne</th><th>Kandydat zgłoszony przez</th></tr></thead><tbody><tr><td>Stanisław Bartoszek</td><td>1999</td><td>1947</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td>urzędnik samorządowy</td><td>PSL</td><td>posel (1993–1997)</td><td>PSL</td></tr><tr><td>Andrzej Friszke</td><td>1999</td><td>1956</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>dr hab.</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>KIK</td><td></td><td>Unia Wolności</td></tr><tr><td>Andrzej Grajewski</td><td>1999</td><td>1953</td><td>politologia</td><td>historia najnowsza Euro-.py Środkowej</td><td>dr (2001)</td><td>dziennikarz</td><td>Ruch Stu</td><td></td><td>AWS</td></tr><tr><td>Franciszek Gryciuk</td><td>1999</td><td>1948</td><td>historia</td><td>historia regionalna</td><td>dr</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td></td><td></td><td>PSL, AWS</td></tr><tr><td>Jerzy Łankiewicz</td><td>1999</td><td>1942</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td>prawnik i polityk</td><td>SLD</td><td>podsekretarz stanu (2001–2004)</td><td>SLD</td></tr><tr><td>Maria Myślińska</td><td>1999</td><td>1946</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td>sędzia</td><td></td><td></td><td>KRS</td></tr><tr><td>Włodzimierz Olszewski</td><td>1999</td><td>1941</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>KRS</td></tr><tr><td>Jan Draus</td><td>1999 i 2007</td><td>1952</td><td>historia</td><td>historia regionalna</td><td>prof. (2000)</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>„Solidarność”</td><td>senator (1991–1993)</td><td>AWS, późniejszej PIS</td></tr><tr><td>Andrzej Paczkowski</td><td>1999 i 2007</td><td>1938</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td><td>UW, później PO</td></tr></tbody></table>

<footnote n="67">⁶⁷ Dane w tej i następnej tabeli dot. statusu członków Kolegium i Rady w momencie sprawowania tej funkcji.</footnote>
<table><tr><td>Sławomir Radoń</td><td>1999 i 2007</td><td>1957</td><td>historia</td><td></td><td>dr</td><td>pracownik archiwum państwowego</td><td></td><td></td><td></td><td>AWS, później PiS</td></tr><tr><td>Teofil Wojciechowski</td><td>1999 i 2007</td><td>1939</td><td>historia</td><td>historia regionalna</td><td>dr</td><td>historyk w muzeum</td><td>„Solidarność”, AWS</td><td>burmistrz, radny</td><td></td><td>AWS, później PiS</td></tr><tr><td>Andrzej Chojnowski</td><td>2007</td><td>1945</td><td>historia</td><td>dwudziestolecie międzywojenne</td><td>prof.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>PZPR, „Solidarność”</td><td></td><td></td><td>PiS</td></tr><tr><td>Barbara Fedyszak-Radziejowska</td><td>2007</td><td>1949</td><td>socjologia, etnografia</td><td>socjologia</td><td>dr</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td><td></td><td>Lech Kaczyński</td></tr><tr><td>Andrzej Gwiazda</td><td>2007</td><td>1935</td><td>elektronika</td><td></td><td></td><td>inżynier</td><td>„Solidarność”</td><td></td><td></td><td>PiS</td></tr><tr><td>Jacek Niemir</td><td>2007</td><td>1970</td><td>historia</td><td></td><td></td><td>bibliotekarz</td><td></td><td></td><td></td><td>LPR, Samoobrona</td></tr><tr><td>Bogusław Polak</td><td>2007</td><td>1945</td><td>historia</td><td>historia najnowsza</td><td>dr hab.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>Samoobrona</td><td></td><td></td><td>LPR, Samoobrona</td></tr><tr><td>Mieczysław Ryba</td><td>2007</td><td>1969</td><td>historia</td><td>historia najnowsza</td><td>dr hab.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>PiS</td><td>radny miejski</td><td></td><td>LPR, Samoobrona</td></tr><tr><td>Andrzej Urbański</td><td>2007</td><td>1954</td><td>filologia polska</td><td></td><td></td><td>dziennikarz</td><td>„Solidarność”, PC, AWS</td><td>poseł (1991–1993), podsekretarz stanu (2001–2002)</td><td></td><td>Lech Kaczyński</td></tr></table>
<table><tr><td>Sławomir Radoń</td><td>1999 i 2007</td><td>1957</td><td>historia</td><td></td><td>dr</td><td>pracownik archiwum państwowego</td><td></td><td></td><td></td><td>AWS, później PiS</td></tr><tr><td>Teofil Wojciechowski</td><td>1999 i 2007</td><td>1939</td><td>historia</td><td>historia regionalna</td><td>dr</td><td>historyk w muzeum</td><td>„Solidarność”, AWS</td><td>burmistrz, radny</td><td></td><td>AWS, później PiS</td></tr><tr><td>Andrzej Chojnowski</td><td>2007</td><td>1945</td><td>historia</td><td>dwudziestolecie międzywojenne</td><td>prof.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>PZPR, „Solidarność”</td><td></td><td></td><td>PiS</td></tr><tr><td>Barbara Fedyszak-Radziejowska</td><td>2007</td><td>1949</td><td>socjologia, etnografia</td><td>socjologia</td><td>dr</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td><td></td><td>Lech Kaczyński</td></tr><tr><td>Andrzej Gwiazda</td><td>2007</td><td>1935</td><td>elektronika</td><td></td><td></td><td>inżynier</td><td>„Solidarność”</td><td></td><td></td><td>PiS</td></tr><tr><td>Jacek Niemir</td><td>2007</td><td>1970</td><td>historia</td><td></td><td></td><td>bibliotekarz</td><td></td><td></td><td></td><td>LPR, Samoobrona</td></tr><tr><td>Bogusław Polak</td><td>2007</td><td>1945</td><td>historia</td><td>historia najnowsza</td><td>dr hab.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>Samoobrona</td><td></td><td></td><td>LPR, Samoobrona</td></tr><tr><td>Mieczysław Ryba</td><td>2007</td><td>1969</td><td>historia</td><td>historia najnowsza</td><td>dr hab.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>PiS</td><td>radny miejski</td><td></td><td>LPR, Samoobrona</td></tr><tr><td>Andrzej Urbański</td><td>2007</td><td>1954</td><td>filologia polska</td><td></td><td></td><td>dziennikarz</td><td>„Solidarność”, PC, AWS</td><td>poseł (1991–1993), podsekretarz stanu (2001–2002)</td><td></td><td>Lech Kaczyński</td></tr></table>
<table><caption>Tabela 35. Członkowie Rady IPN (2011–2016)</caption><thead><tr><td>Nazwisko</td><td>Rok urodzenia</td><td>Rodzaj studiów</td><td>Tematyka badań</td><td>Stopień naukowy</td><td>Praca wykonywana przed wyborem do Rady</td><td>Zaangażowanie polityczne</td><td>Funkcje pocho-dzące z wyboru i polityczne</td></tr></thead><tbody><tr><td>Andrzej Chojnowski</td><td>1945</td><td>historia</td><td>dwudziestolecie międzywojenne</td><td>prof.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>PZPR, „Solidar-ność”</td><td></td></tr><tr><td>Antoni Dudek</td><td>1966</td><td>politologia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Andrzej Friszke</td><td>1956</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>KIK</td><td></td></tr><tr><td>Antoni Kura</td><td>1950</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td>prokurator (IPN)</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Grzegorz Motyka</td><td>1967</td><td>historia</td><td>konflikty polsko-ukraińskie</td><td>dr hab.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Bolesław Orłowski</td><td>1934</td><td>politechniczne</td><td>historia nauki</td><td>prof.</td><td>prof. (PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td></tr><tr><td>Andrzej Paczkowski</td><td>1938</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td></tr><tr><td>Andrzej Wasilewski</td><td>1939</td><td>prawo</td><td></td><td>prof.</td><td>sędzia (Sąd Najwyższy)</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Tadeusz Wolsza</td><td>1956</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>prof. (IH PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td></tr></tbody></table>
<table><caption>Tabela 35. Członkowie Rady IPN (2011–2016)</caption><thead><tr><td>Nazwisko</td><td>Rok urodzenia</td><td>Rodzaj studiów</td><td>Tematyka badań</td><td>Stopień naukowy</td><td>Praca wykonywana przed wyborem do Rady</td><td>Zaangażowanie polityczne</td><td>Funkcje pocho-dzące z wyboru i polityczne</td></tr></thead><tbody><tr><td>Andrzej Chojnowski</td><td>1945</td><td>historia</td><td>dwudziestolecie międzywojenne</td><td>prof.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td>PZPR, „Solidar-ność”</td><td></td></tr><tr><td>Antoni Dudek</td><td>1966</td><td>politologia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Andrzej Friszke</td><td>1956</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>KIK</td><td></td></tr><tr><td>Antoni Kura</td><td>1950</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td>prokurator (IPN)</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Grzegorz Motyka</td><td>1967</td><td>historia</td><td>konflikty polsko-ukraińskie</td><td>dr hab.</td><td>prof. (uniwersytecki)</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Bolesław Orłowski</td><td>1934</td><td>politechniczne</td><td>historia nauki</td><td>prof.</td><td>prof. (PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td></tr><tr><td>Andrzej Paczkowski</td><td>1938</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>pracownik naukowy (PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td></tr><tr><td>Andrzej Wasilewski</td><td>1939</td><td>prawo</td><td></td><td></td><td>sedzia (Sąd Najwyższy)</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Tadeusz Wolsza</td><td>1956</td><td>historia</td><td>PRL</td><td>prof.</td><td>prof. (IH PAN)</td><td>„Solidarność”</td><td></td></tr></tbody></table>
Większość członków należała zarówno do środowisk akademickich, jak i politycznych, a ich wielopozycyjność przypomina tę, którą wcześniej zaobserwowaliśmy odnośnie do propagatorów 'polityki historycznej'.

W wyniku reformy z 2010 r. Rada wybrana w 2011 r. składała się wyłącznie z osób wywodzących się ze świata akademickiego: 7 historyków i 2 prawników, z których większość była profesorami uniwersyteckimi. Sześciu z nich już wcześniej pracowało w IPN, co potwierdza stopniową autonomizację oraz specjalizację kierownictwa Instytutu.

Od 2016 r. większość członków Kolegium jest akademikami, sytuującymi się między światem akademickim a funkcjami związanymi z wdrażaniem 'polityki historycznej' w IPN, ale w niektórych przypadkach także w Muzeum II Wojny Światowej czy przy prezydencie. Wielu wykazało się również zaangażowaniem na polu politycznym bądź krótko sprawowało funkcje pochodzące z wyboru. Poza tym 5 z nich (Piotr Franaszek, Józef Marecki, Tadeusz Wolsza, Wojciech Polak i Andrzej Nowak) publicznie poparło lidera PiS Jarosława Kaczyńskiego w wyborach prezydenckich w 2010 r.<fnref n="68" />

O ile skład kierownictwa IPN wykazuje pewną zależność od kontekstu politycznego, ogranicza się ona do chwili jego wyboru. Poza tymi szczególnymi okresami zmiana władzy nie zawsze przekłada się na wymianę w kierownictwie IPN, któremu jego status zapewnia pewien stopień niezależności. I tak np. postkomunistyczny SLD, mimo dużej niechęci do stworzenia IPN, nie zdecydował się na odwołanie jego kierownictwa czy ograniczenie kompetencji, a jedynie nie zwiększał jego budżetu w latach 2001–2005.

Ci historycy-biurokraci uzyskanie pozycji decydenta w zakresie 'polityki historycznej' mogą postrzegać jako kontynuację swojego zaangażowania intelektualnego, zwłaszcza antykomunistycznego. Na przykład Antoni Dudek, który w latach 2000–2016 kolejno sprawował funkcję naczelnika Wydziału Badań Naukowych BEP, doradcy prezesa Kurtyki i członka Rady, stwierdził:

> Otóż pięć, może sześć lat temu [...] opublikowałem tekst o kształceniu historycznym, o świadomości historycznej Polaków. Napisałem w nim, że walka o dekomunizację w Polsce została przegrana na wszystkich polach poza świadomością historyczną. To znaczy: pewne układy nomenklaturowe w gospodarce, w mediach, one już się uformowały i są nie do usunięcia i nie ma takiej siły, która byłaby w Polsce w stanie się im przeciwstawić. Ostatnim odcinkiem, który został, jest pole walki o świadomość młodego pokolenia, elity, o to, jak oceniany będzie PRL. Ta walka też została już w znacznej części przegrana, czego dowodem są wyniki ostatnich wyborów prezydenckich<fnref n="69" />. [...] Przyszedłem do IPN, ponieważ uważam, że jest on szansą na częściową zmianę świadomości, może nie całego społeczeństwa [...], ale jego elity – na sprawy PRL, na ocenę przeszłości komunistycznej<fnref n="70" />.

<footnote n="68">⁶⁸ V. Behr, *La politique publique de l'histoire...*, s. 73–103.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ Wypowiedź ta pochodzi z 2001 r., a w 2000 r. Aleksander Kwaśniewski (SLD) został ponownie wybrany na prezydenta.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Cyt. za: R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana*, Warszawa 2007, s. 302.</footnote>
Większość członków należała zarówno do środowisk akademickich, jak i politycznych, a ich wielopozycyjność przypomina tę, którą wcześniej zaobserwowaliśmy odnośnie do propagatorów 'polityki historycznej'.

W wyniku reformy z 2010 r. Rada wybrana w 2011 r. składała się wyłącznie z osób wywodzących się ze świata akademickiego: 7 historyków i 2 prawników, z których większość była profesorami uniwersyteckimi. Sześciu z nich już wcześniej pracowało w IPN, co potwierdza stopniową autonomizację oraz specjalizację kierownictwa Instytutu.

Od 2016 r. większość członków Kolegium jest akademikami, sytuującymi się między światem akademickim a funkcjami związanymi z wdrażaniem 'polityki historycznej' w IPN, ale w niektórych przypadkach także w Muzeum II Wojny Światowej czy przy prezydencie. Wielu wykazało się również zaangażowaniem na polu politycznym bądź krótko sprawowało funkcje pochodzące z wyboru. Poza tym 5 z nich (Piotr Franaszek, Józef Marecki, Tadeusz Wolsza, Wojciech Polak i Andrzej Nowak) publicznie poparło lidera PiS Jarosława Kaczyńskiego w wyborach prezydenckich w 2010 r.<fnref n="68" />

O ile skład kierownictwa IPN wykazuje pewną zależność od kontekstu politycznego, ogranicza się ona do chwili jego wyboru. Poza tymi szczególnymi okresami zmiana władzy nie zawsze przekłada się na wymianę w kierownictwie IPN, któremu jego status zapewnia pewien stopień niezależności. I tak np. postkomunistyczny SLD, mimo dużej niechęci do stworzenia IPN, nie zdecydował się na odwołanie jego kierownictwa czy ograniczenie kompetencji, a jedynie nie zwiększał jego budżetu w latach 2001–2005.

Ci historycy-biurokraci uzyskanie pozycji decydenta w zakresie 'polityki historycznej' mogą postrzegać jako kontynuację swojego zaangażowania intelektualnego, zwłaszcza antykomunistycznego. Na przykład Antoni Dudek, który w latach 2000–2016 kolejno sprawował funkcję naczelnika Wydziału Badań Naukowych BEP, doradcy prezesa Kurtyki i członka Rady, stwierdził:

> Otóż pięć, może sześć lat temu [...] opublikowałem tekst o kształceniu historycznym, o świadomości historycznej Polaków. Napisałem w nim, że walka o dekomunizację w Polsce została przegrana na wszystkich polach poza świadomością historyczną. To znaczy: pewne układy nomenklaturowe w gospodarce, w mediach, one już się uformowały i są nie do usunięcia i nie ma takiej siły, która byłaby w Polsce w stanie się im przeciwwstawić. Ostatnim odcinkiem, który został, jest pole walki o świadomość młodego pokolenia, elity, o to, jak oceniany będzie PRL. Ta walka też została już w znacznej części przegrana, czego dowodem są wyniki ostatnich wyborów prezydenckich<fnref n="69" />. [...] Przyszedłem do IPN, ponieważ uważam, że jest on szansą na częściową zmianę świadomości, może nie całego społeczeństwa [...], ale jego elity – na sprawy PRL, na ocenę przeszłości komunistycznej<fnref n="70" />.

<footnote n="68">⁶⁸ V. Behr, *La politique publique de l'histoire...*, s. 73–103.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ Wypowiedź ta pochodzi z 2001 r., a w 2000 r. Aleksander Kwaśniewski (SLD) został ponownie wybrany na prezydenta.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Cyt. za: R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana*, Warszawa 2007, s. 302.</footnote>
Historycy o poglądach antykomunistycznych mogą mieć nadzieję na wywar-
cie wpływu na „siwidomość” polskiego społeczeństwa właśnie dlatego, że IPN
oferuje im zasoby biurokratyczne pozwalające na prowadzenie rozległych badań
oraz edukację o zasięgu ogólnokrajowym, organizowanie szeroko rozpowszech-
nianych wystaw objazdowych czy darmowe rozprowadzanie w szkołach publika-
cji popularnonaukowych oraz innych materiałów edukacyjnych przeznaczonych
dla uczniów i nauczycieli.

Inni, którzy mają mniej zdecydowane poglądy, uważają natomiast, że zasoby biurokratyczne, jakie oferuje IPN oraz lepsze warunki pracy niż na uniwersytetach stanowią wyjątkową szansę rozwoju historiografii. Na przykład Łukasz Kamiński, niedługo przed wyborem na stanowisko prezesa, pozytywnie oceniał możliwości badań, jakie stwarza hierarchiczna struktura Instytutu:

IPN nie może być instytutem badawczym. Co do tego jesteśmy zgodni, natomiast w IPN
może istnieć instytut badawczy, zgodnie z obecnie obowiązującą ustawą. Ani pierws-
szego, ani drugiego prezesa nie udało się do tego skłonić. [...] Ja uważam, że jest to
perspektywa, która niesie też pewne ryzyko. Bo w tym momencie pewna część naszej
działalności traci ten walor urzędniczy, zwłaszcza chodzi tu o możliwość realizacji wiel-
kich projektów, wymagających większej niż w świecie akademickim dyscypliny. Nie
chodzi też o to, żeby np. całe BEP stało się instytutem badawczym, mamy przecież też
duży dział edukacji sensu stricto<fnref n="71" />.

Odnajdujemy tutaj napięcie między logiką biurokratyczną oraz akademicką, o którym pisał Franck Poupeau w ramach socjologii edukacji, twierdząc, że zasoby biurokratyczne mogą przyczyniać się do wzmocnienia pozycji na polu akademickim<fnref n="72" />. Historycy-biurokraci dysponują w IPN możliwością wykorzystywania sporych zasobów ludzkich, archiwalnych oraz finansowych. Mogą więc kierować pracą kilku zespołów badawczych w ramach jednego projektu oraz przyznawać dotacje na badania, również we współpracy z instytucjami akademickimi. Są to zasoby nie do pogardzenia, atrakcyjne dla historyków, którzy jedną nogą pozostają w świecie akademickim, jako wykładowcy i badacze.

Poza tym IPN umożliwia łączenie tworzenia narracji historycznej z postę-
powaniami sądowymi. Jest to jednoznaczne z integracją dwóch rodzajów kry-
minalizacji, wyróżnionych w poprzednim rozdziale: sądowej i symbolicznej.
Kierownictwo IPN może w ten sposób dostosowywać swój program badań do
wymagań sprawiedliwości okresu przejściowego, co starano się robić za cza-
sów drugiego prezesa, Janusza Kurtyki: nowy zespół kierujący IPN po 2005 r.,
w kontekście nasilenia się retoryki dekomunizacyjnej, uwzględniał możliwość
sądowych zastosowań wyników badań prowadzonych w Instytucie. Przykład ten
pokazuje, że opracowanie programu badań w dużym stopniu zależy od priorytetów

<footnote n="71">71 Ł. Kamiński, Jakiego IPN potrzebuje historiografia polska?, w: Bez taryfy ulgowej. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 400.</footnote>

<footnote n="72">⁷² F. Poupeau, dz. cyt.</footnote>
Historycy o poglądach antykomunistycznych mogą mieć nadzieję na wywar-
cie wpływu na „siwidomość” polskiego społeczeństwa właśnie dlatego, że IPN
oferuje im zasoby biurokratyczne pozwalające na prowadzenie rozległych badań
oraz edukację o zasięgu ogólnokrajowym, organizowanie szeroko rozpowszech-
nianych wystaw objazdowych czy darmowe rozprowadzanie w szkołach publika-
cji popularnonaukowych oraz innych materiałów edukacyjnych przeznaczonych
dla uczniów i nauczycieli.

Inni, którzy mają mniej zdecydowane poglądy, uważają natomiast, że zasoby biurokratyczne, jakie oferuje IPN oraz lepsze warunki pracy niż na uniwersytetach stanowią wyjątkową szansę rozwoju historiografii. Na przykład Łukasz Kamiński, niedługo przed wyborem na stanowisko prezesa, pozytywnie oceniał możliwości badań, jakie stwarza hierarchiczna struktura Instytutu:

IPN nie może być instytutem badawczym. Co do tego jesteśmy zgodni, natomiast w IPN
może istnieć instytut badawczy, zgodnie z obecnie obowiązującą ustawą. Ani pierws-
szego, ani drugiego prezesa nie udało się do tego skłonić. [...] Ja uważam, że jest to
perspektywa, która niesie też pewne ryzyko. Bo w tym momencie pewna część naszej
działalności traci ten walor urzędniczy, zwłaszcza chodzi tu o możliwość realizacji wiel-
kich projektów, wymagających większej niż w świecie akademickim dyscypliny. Nie
chodzi też o to, żeby np. całe BEP stało się instytutem badawczym, mamy przecież też
duży dział edukacji sensu stricto<fnref n="71" />.

Odnajdujemy tutaj napięcie między logiką biurokratyczną oraz akademicką, o którym pisał Franck Poupeau w ramach socjologii edukacji, twierdząc, że zasoby biurokratyczne mogą przyczyniać się do wzmocnienia pozycji na polu akademickim<fnref n="72" />. Historycy-biurokraci dysponują w IPN możliwością wykorzystywania sporych zasobów ludzkich, archiwalnych oraz finansowych. Mogą więc kierować pracą kilku zespołów badawczych w ramach jednego projektu oraz przyznawać dotacje na badania, również we współpracy z instytucjami akademickimi. Są to zasoby nie do pogardzenia, atrakcyjne dla historyków, którzy jedną nogą pozostają w świecie akademickim, jako wykładowcy i badacze.

Poza tym IPN umożliwia łączenie tworzenia narracji historycznej z postę-
powaniami sądowymi. Jest to jednoznaczne z integracją dwóch rodzajów kry-
minalizacji, wyróżnionych w poprzednim rozdziale: sądowej i symbolicznej.
Kierownictwo IPN może w ten sposób dostosowywać swój program badań do
wymagań sprawiedliwości okresu przejściowego, co starano się robić za cza-
sów drugiego prezesa, Janusza Kurtyki: nowy zespół kierujący IPN po 2005 r.,
w kontekście nasilenia się retoryki dekomunizacyjnej, uwzględniał możliwość
sądowych zastosowań wyników badań prowadzonych w Instytucie. Przykład ten
pokazuje, że opracowanie programu badań w dużym stopniu zależy od priorytetów

<footnote n="71">71 Ł. Kamiński, Jakiego IPN potrzebuje historiografia polska?, w: Bez taryfy ulgowej. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Stobiecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 400.</footnote>

<footnote n="72">⁷² F. Poupeau, dz. cyt.</footnote>
przełożonych, którzy mogą się kierować pobudkami ideologicznymi. Decydując się na skupienie badań na ostatnich dwóch dekadach PRL, szefowie IPN nie mieli na celu wyłącznie zapełnienia pewnej luki w historiografii, ale również chcieli się przyczynić do poddania przeszłości ocenie sądów. Ryzykowano w związku z tym, że wybuchną skandale podobne do tego, który dotyczył Wałęsy, biórąc pod uwagę, że aktywizm współczesnych polskich elit politycznych zaczął się w ostatnich latach istnienia PRL. Na tym przykładzie widać, że niektórzy historycy-biurokraci doskonale wykorzystują dwuznaczność misji IPN, oscylującą między popularyzacją historii a angażowaniem sądów w ocenę przeszłości.

## Historycy-aktywiści czy „policjanci pamięci”? Co sprawa Wałęsy mówi o przenikaniu się dyskursów historycznego, sądowniczego i aktywistycznego

Echa logiki sądowniczej w historiografii bardzo wyraźnie widać w niektórych publikacjach IPN. Najlepszym przykładem jest wydana w 2008 r. praca *SB a Lech Wałęsa*, autorstwa dwóch historyków pracujących wówczas w IPN, Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka. Przedmiotem analizy w tym podrozdziale będzie nie tyle sama ta praca, ile jej autorzy oraz sposób, w jaki uprawiają oni historię. O ile przebieg kariery zawodowej Cenckiewicza i Gontarczyka oraz historyków-biurokratów, o których była mowa w poprzednim podrozdziale, jest zbliżony, o tyle ci pierwsi uprawiają historię w sposób, który zapewnia im specyficzne miejsce na polu historii.

## Cenckiewicz i Gontarczyk: między historykami-biurokratami a historykami-aktywistami

Przebieg kariery zawodowej oraz poglądy Cenckiewicza i Gontarczyka zainspirowały Georges'a Minka do stworzenia kategorii „historyków-aktywistów”:

> Dla niektórych z nich liczy się wyłącznie fakt (zachowanie), o ile to możliwe udokumentowany w archiwum, a nie jego kontekst. Nieważne, kto stworzył dokument archiwalny, czy był to kat, czy jego wspólnik, oficer prowadzący. [...] Odrzucone zostają niuanse: zdrajca to zdrajca, a bohater – bohater. Ta postawa, udająca chłodną i obiektywną, opiera się jednak na pewnych przekonaniach moralnych<fnref n="73" />.

Ten nowy rodzaj historyków ich przeciwnicy określają czasami jako „policjantów pamięci”. Nie stanowią oni polskiej specyfiki: Muriel Blaive zaobserwowała podobne zjawisko w kontekście czeskim<fnref n="74" />.

<footnote n="73">⁷³ G. Mink, *Les usages des instituts de la mémoire nationale (IMN) dans les recompositions partisanes (1989-2008)*, w: *Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2010, s. 178 (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ M. Blaive, *La question épineuse de la collaboration dans l'appréciation du passé communiste tchèque. Quelques réflexions*, w: tamże, s. 217-230.</footnote>
przełożonych, którzy mogą się kierować pobudkami ideologicznymi. Decydując się na skupienie badań na ostatnich dwóch dekadach PRL, szefowie IPN nie mieli na celu wyłącznie zapełnienia pewnej luki w historiografii, ale również chcieli się przyczynić do poddania przeszłości ocenie sądów. Ryzykowano w związku z tym, że wybuchną skandale podobne do tego, który dotyczył Wałęsy, biórąc pod uwagę, że aktywizm współczesnych polskich elit politycznych zaczął się w ostatnich latach istnienia PRL. Na tym przykładzie widać, że niektórzy historycy-biurokraci doskonale wykorzystują dwuznaczność misji IPN, oscylującą między popularyzacją historii a angażowaniem sądów w ocenę przeszłości.

## Historycy-aktywiści czy „policjanci pamięci”? Co sprawa Wałęsy mówi o przenikaniu się dyskursów historycznego, sądowniczego i aktywistycznego

Echa logiki sądowniczej w historiografii bardzo wyraźnie widać w niektórych publikacjach IPN. Najlepszym przykładem jest wydana w 2008 r. praca *SB a Lech Wałęsa*, autorstwa dwóch historyków pracujących wówczas w IPN, Sławomira Cenckiewicza i Piotra Gontarczyka. Przedmiotem analizy w tym podrozdziale będzie nie tyle sama ta praca, ile jej autorzy oraz sposób, w jaki uprawiają oni historię. O ile przebieg kariery zawodowej Cenckiewicza i Gontarczyka oraz historyków-biurokratów, o których była mowa w poprzednim podrozdziale, jest zbliżony, o tyle ci pierwsi uprawiają historię w sposób, który zapewnia im specyficzne miejsce na polu historii.

## Cenckiewicz i Gontarczyk: między historykami-biurokratami a historykami-aktywistami

Przebieg kariery zawodowej oraz poglądy Cenckiewicza i Gontarczyka zainspirowały Georges'a Minka do stworzenia kategorii „historyków-aktywistów”:

> Dla niektórych z nich liczy się wyłącznie fakt (zachowanie), o ile to możliwe udokumentowany w archiwum, a nie jego kontekst. Nieważne, kto stworzył dokument archiwalny, czy był to kat, czy jego wspólnik, oficer prowadzący. [...] Odrzucone zostają niuanse: zdrajca to zdrajca, a bohater – bohater. Ta postawa, udająca chłodną i obiektywną, opiera się jednak na pewnych przekonaniach moralnych<fnref n="73" />.

Ten nowy rodzaj historyków ich przeciwnicy określają czasami jako „policjantów pamięci”. Nie stanowią oni polskiej specyfiki: Muriel Blaive zaobserwowała podobne zjawisko w kontekście czeskim<fnref n="74" />.

<footnote n="73">⁷³ G. Mink, *Les usages des instituts de la mémoire nationale (IMN) dans les recompositions partisanes (1989-2008)*, w: *Le passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale*, red. P. Bonnard, G. Mink, Paris 2010, s. 178 (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ M. Blaive, *La question épineuse de la collaboration dans l'appréciation du passé communiste tchèque. Quelques réflexions*, w: tamże, s. 217-230.</footnote>
Konieczne jest tu przypomnienie przebiegu kariery zawodowej obu auto-
rów. Jest on typowy dla nowych pozycji zawodowych oferowanych history-
kom od czasu powołania IPN oraz wdrażania ‘polityki historycznej’ PiS. Jest
także charakterystyczny dla nowego sposobu uprawiania historii – na podsta-
wie archiwów SB. Korzystam tutaj z wielu artykułów, które ukazały się głów-
nie w dwóch najważniejszych polskich dziennikach, tj. „Gazecie Wyborczej”
i „Rzeczpospolitej”, ale także w innych gazetach<fnref n="75" />. Przebieg kariery zawodowej
Cenckiewicza i Gontarczyka jest podobny. Obaj należą do pierwszego pokolenia
historyków Polski Ludowej, którzy osiągnęli pełnoletniość po 1989 r.

Piotr Gontarczyk, urodzony w 1970 r., studiował politologię i historię na UW na początku lat 90. Jego doktorat był poświęcony Polskiej Partii Robotniczej. Obroniony w 2003 r., był bardzo krytykowany przez specjalistów od tej tematyki. Tomasz Strzembosz, jeden z historyków o najbardziej antykomunistycznych poglądach, był członkiem komisji doktorskiej. W portrecie Gontarczyka, jaki ukazał się w „Gazecie Wyborczej” niedługo po publikacji książki na temat Wałęsy, pojawiają się informacje na temat tego doktoratu i samego autora:

Najważniejszą pracą naukową Gontarczyka jest książkowa wersja jego doktoratu o histo-
rii PPR w latach 1941–44 opisująca drogę polskich komunistów do władzy.
Zapytaliśmy o nią kilkunastu historyków dziejów najnowszych. Niewielu z nich chciałło
się wypowiadać pod nazwiskiem.

– Nie bez powodu bronił tego na politologii, a nie na historii. U nas taki pamflet by nie przeszedł – mówi historyk z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego<fnref n="76" />.

Książka opublikowana na podstawie doktoratu była krytykowana m.in. za otwarcie stronniczy antykomunizm. Autor opisuje w niej działaczy PPR jako ograniczonych umysłowo alkoholików i szczególnie podkreśla żydowskie pocho-
dzenie części z nich<fnref n="77" />. Książka ukazała się zresztą we Frondzie, wydawnictwie
szczycącym się tym, że wydaje trzy rodzaje książek: „publicystykę konserwa-
tywno-prawicową, książki historyczne odkłamujące historię Polski i świata,
literaturę katolicką podawaną w nowatorskiej formie”<fnref n="78" />.

Publikacja entuzjastycznej recenzji książki Gontarczyka pióra Marka Kazimierza Kamińskiego w czasopiśmie „Dzieje Najnowsze” (2005, nr 4) wywołała polemikę oraz rezygnację dwóch członków Komitetu Redakcyjnego: Jerzego Borejszy i Tomasza Szaroty, którzy ubolewali nad tym, że nie mogli zapoznać się z tekstem przed jego opublikowaniem. We wstępie do drugiego

<footnote n="75">⁷⁵ Dokonałem przeglądu prasy, wybierając 95 artykułów opublikowanych w latach 2006–2017. Pozwoliło to prześledzić przebieg sprawy Wałęsy, ale również zebrać wiele informacji na temat biografii i poglądów obu autorów.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ W. Czuchnowski, A. Leszczyński, *Gontarczyk: maczuga na komunistów*, „Gazeta Wyborcza”, 21 VI 2008, https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,5333824,gontarczyk-maczuga-na-komunistow.html (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ P. Gontarczyk, *Polska Partia Robotnicza: droga do władzy, 1941–1944*, Warszawa 2003.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ Zob. prezentację na stronie wydawnictwa: https://wydawnictwofronda.pl/o-nas.</footnote>
Konieczne jest tu przypomnienie przebiegu kariery zawodowej obu auto-
rów. Jest on typowy dla nowych pozycji zawodowych oferowanych history-
kom od czasu powołania IPN oraz wdrażania ‘polityki historycznej’ PiS. Jest
także charakterystyczny dla nowego sposobu uprawiania historii – na podsta-
wie archiwów SB. Korzystam tutaj z wielu artykułów, które ukazały się głów-
nie w dwóch najważniejszych polskich dziennikach, tj. „Gazecie Wyborczej”
i „Rzeczpospolitej”, ale także w innych gazetach<fnref n="75" />. Przebieg kariery zawodowej
Cenckiewicza i Gontarczyka jest podobny. Obaj należą do pierwszego pokolenia
historyków Polski Ludowej, którzy osiągnęli pełnoletniość po 1989 r.

Piotr Gontarczyk, urodzony w 1970 r., studiował politologię i historię na UW na początku lat 90. Jego doktorat był poświęcony Polskiej Partii Robotniczej. Obroniony w 2003 r., był bardzo krytykowany przez specjalistów od tej tematyki. Tomasz Strzembosz, jeden z historyków o najbardziej antykomunistycznych poglądach, był członkiem komisji doktorskiej. W portrecie Gontarczyka, jaki ukazał się w „Gazecie Wyborczej” niedługo po publikacji książki na temat Wałęsy, pojawiają się informacje na temat tego doktoratu i samego autora:

Najważniejszą pracą naukową Gontarczyka jest książkowa wersja jego doktoratu o histo-
rii PPR w latach 1941–44 opisująca drogę polskich komunistów do władzy.
Zapytaliśmy o nią kilkunastu historyków dziejów najnowszych. Niewielu z nich chciałło
się wypowiadać pod nazwiskiem.

– Nie bez powodu bronił tego na politologii, a nie na historii. U nas taki pamflet by nie przeszedł – mówi historyk z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego<fnref n="76" />.

Książka opublikowana na podstawie doktoratu była krytykowana m.in. za otwarcie stronniczy antykomunizm. Autor opisuje w niej działaczy PPR jako ograniczonych umysłowo alkoholików i szczególnie podkreśla żydowskie pocho-
dzenie części z nich<fnref n="77" />. Książka ukazała się zresztą we Frondzie, wydawnictwie
szczycącym się tym, że wydaje trzy rodzaje książek: „publicystykę konserwa-
tywno-prawicową, książki historyczne odkłamujące historię Polski i świata,
literaturę katolicką podawaną w nowatorskiej formie”<fnref n="78" />.

Publikacja entuzjastycznej recenzji książki Gontarczyka pióra Marka Kazimierza Kamińskiego w czasopiśmie „Dzieje Najnowsze” (2005, nr 4) wywołała polemikę oraz rezygnację dwóch członków Komitetu Redakcyjnego: Jerzego Borejszy i Tomasza Szaroty, którzy ubolewali nad tym, że nie mogli zapoznać się z tekstem przed jego opublikowaniem. We wstępie do drugiego

<footnote n="75">⁷⁵ Dokonałem przeglądu prasy, wybierając 95 artykułów opublikowanych w latach 2006–2017. Pozwoliło to prześledzić przebieg sprawy Wałęsy, ale również zebrać wiele informacji na temat biografii i poglądów obu autorów.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ W. Czuchnowski, A. Leszczyński, *Gontarczyk: maczuga na komunistów*, „Gazeta Wyborcza”, 21 VI 2008, https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,5333824,gontarczyk-maczuga-na-komunistow.html (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ P. Gontarczyk, *Polska Partia Robotnicza: droga do władzy, 1941–1944*, Warszawa 2003.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ Zob. prezentację na stronie wydawnictwa: https://wydawnictwofronda.pl/o-nas.</footnote>
wydania swojej książki Gontarczyk wyraził zadowolenie z tych rezygnacji jako „zwycięstwa prawdy” i „miażdżącego ciosu zadanego historiografii PRL”, ponieważ Borejsza i Szarota rozpoczęli karierę naukową w Polsce Ludowej<fnref n="79" />.

Gontarczyk natomiast rozpoczął karierę zawodową w 1998 r. w biurze Rzecznika Interesu Publicznego, czyli organu wymiaru sprawiedliwości zajmującego się formułowaniem aktów oskarżenia w ramach procedury lustracyjnej.

Widywano go na procesach lustracyjnych. Cichy, skromny młodzieżiec w okularach zasiadał za stołem oskarżyciela u boku rzecznika interesu publicznego Bogusława Nizieńskiego (którego był pracownikiem) lub jego zastępców. Pilnował, by w każdej chwili mieli pod ręką akta potrzebne do lustracji domniemanych współpracowników SB<fnref n="80" />.

Gontarczyk został następnie zatrudniony w IPN z inicjatywy jego prezesa Janusza Kurtyki, który w 2006 r. powierzył mu stanowisko zastępcy dyrektora BUiAD, a następnie zastępcy dyrektora Biura Lustracyjnego. W karierze zawodowej Gontarczyka badania historyczne oraz lustracja są więc ze sobą ściśle związane. Obecnie pracuje naukowo w BEP (przemianowanym na Biuro Badań Historycznych).

Jego obszerny portret, zdecydowanie negatywny, który ukazał się w „Gazecie Wyborczej” po publikacji książki o Wałęsie, zawiera charakterystykę jego poglądów politycznych:

> Już na studiach Gontarczyk został zapamiętany jako lider prawicowego koła studentów historii. - Na zajęciach o rewolucji francuskiej dowodził, że był to spisek masonerii, podobnie zresztą jak wybuch wojny domowej w Hiszpanii. Potrafił wyliczyć loże masońskie, które stały za tymi wydarzeniami. Na zajęciach o zagładzie Żydów powielał tezy Johna Irvinga<fnref n="81" />, że Niemcy nie mieli żadnego planu zagłady europejskiego żydostwa - wspomina Gontarczyka August Grabski, kolega ze studiów, dzisiaj pracownik Żydowskiego Instytutu Historycznego [obecnie Wydziału Historii UW - VB]. - Publicznie prezentował nacjonalistyczne i antysemickie poglądy. Jacka Kuronia nie określał inaczej jak mianem „żydolewaka” - dodaje Grabski<fnref n="82" />.

Choć portret Gontarczyka opublikowany w „Gazecie Wyborczej” nie jest pochlebny i należy go umieścić w kontekście polemiki wywołanej ukazaniem się pracy SB a Lech Wałęsa, pozwala zauważyć poglądy łączące tego autora z nacjonalistyczną i antykomunistyczną prawicą. Co zresztą potwierdza publicystyka oraz inne wypowiedzi publiczne autora, ukazujące się w czasopismach znajdujących się na biegunie konserwatywnym, takich jak „Rzeczpospolita”, „Nasz Dziennik” czy „Gazeta Polska”.

Sławomir Cenckiewicz, urodzony w 1971 r., jest absolwentem Wydziału Historycznego Uniwersytetu Gdańskiego z 1997 r. Jest jednym z historyków,

<footnote n="79">79 W. Czuchnowski, A. Leszczyński, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="80">80 Tamże.</footnote>

<footnote n="81">81 Zapewne chodzi o brytyjskiego pisarza i publicystę, autora wielu książek o tematyce historycznej Davida Irvinga, przedstawiciela środowiska negacjonistów.</footnote>

<footnote n="82">82 W. Czuchnowski, A. Leszczyński, dz. cyt.</footnote>
wydania swojej książki Gontarczyk wyraził zadowolenie z tych rezygnacji jako „zwycięstwa prawdy” i „miażdżącego ciosu zadanego historiografii PRL”, ponieważ Borejsza i Szarota rozpoczęli karierę naukową w Polsce Ludowej<fnref n="79" />.

Gontarczyk natomiast rozpoczął karierę zawodową w 1998 r. w biurze Rzecznika Interesu Publicznego, czyli organu wymiaru sprawiedliwości zajmującego się formułowaniem aktów oskarżenia w ramach procedury lustracyjnej.

Widywano go na procesach lustracyjnych. Cichy, skromny młodzieżiec w okularach zasiadał za stołem oskarżyciela u boku rzecznika interesu publicznego Bogusława Nizieńskiego (którego był pracownikiem) lub jego zastępców. Pilnował, by w każdej chwili mieli pod ręką akta potrzebne do lustracji domniemanych współpracowników SB<fnref n="80" />.

Gontarczyk został następnie zatrudniony w IPN z inicjatywy jego prezesa Janusza Kurtyki, który w 2006 r. powierzył mu stanowisko zastępcy dyrektora BUiAD, a następnie zastępcy dyrektora Biura Lustracyjnego. W karierze zawodowej Gontarczyka badania historyczne oraz lustracja są więc ze sobą ściśle związane. Obecnie pracuje naukowo w BEP (przemianowanym na Biuro Badań Historycznych).

Jego obszerny portret, zdecydowanie negatywny, który ukazał się w „Gazecie Wyborczej” po publikacji książki o Wałęsie, zawiera charakterystykę jego poglądów politycznych:

> Już na studiach Gontarczyk został zapamiętany jako lider prawicowego koła studentów historii. - Na zajęciach o rewolucji francuskiej dowodził, że był to spisek masonerii, podobnie zresztą jak wybuch wojny domowej w Hiszpanii. Potrafił wyliczyć loże masońskie, które stały za tymi wydarzeniami. Na zajęciach o zagładzie Żydów powielał tezy Johna Irvinga<fnref n="81" />, że Niemcy nie mieli żadnego planu zagłady europejskiego żydostwa - wspomina Gontarczyka August Grabski, kolega ze studiów, dzisiaj pracownik Żydowskiego Instytutu Historycznego [obecnie Wydziału Historii UW - VB]. - Publicznie prezentował nacjonalistyczne i antysemickie poglądy. Jacka Kuronia nie określał inaczej jak mianem „żydolewaka” - dodaje Grabski<fnref n="82" />.

Choć portret Gontarczyka opublikowany w „Gazecie Wyborczej” nie jest pochlebny i należy go umieścić w kontekście polemiki wywołanej ukazaniem się pracy SB a Lech Wałęsa, pozwala zauważyć poglądy łączące tego autora z nacjonalistyczną i antykomunistyczną prawicą. Co zresztą potwierdza publicystyka oraz inne wypowiedzi publiczne autora, ukazujące się w czasopismach znajdujących się na biegunie konserwatywnym, takich jak „Rzeczpospolita”, „Nasz Dziennik” czy „Gazeta Polska”.

Sławomir Cenckiewicz, urodzony w 1971 r., jest absolwentem Wydziału Historycznego Uniwersytetu Gdańskiego z 1997 r. Jest jednym z historyków,

<footnote n="79">79 W. Czuchnowski, A. Leszczyński, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="80">80 Tamże.</footnote>

<footnote n="81">81 Zapewne chodzi o brytyjskiego pisarza i publicystę, autora wielu książek o tematyce historycznej Davida Irvinga, przedstawiciela środowiska negacjonistów.</footnote>

<footnote n="82">82 W. Czuchnowski, A. Leszczyński, dz. cyt.</footnote>
którzy rozpoczęli swoją karierę zawodową w IPN. Najpierw, w latach 2001–2006, pracował jako badacz w Oddziale IPN w Gdańsku. To wówczas, w 2003 r., obronił doktorat, który poświęcony był Tadeuszowi Katelbachowi, piłsudczykowskiemu politykowi z czasów II RP, w okresie PRL przebywającemu na emigracji. Od 2006 r. był na urlopie bezpłatnym i sprawował funkcję doradcy Antoniego Macierewicza, wiceministra obrony w rządzie koalicyjnym PiS. Cenckiewicz przewodniczył wówczas ministerialnej Komisji ds. Likwidacji Wojskowych Służb Informacyjnych. Jej zadaniem było przede wszystkim przyjrzenie się przeszłości oficerów wywiadu, którzy rozpoczęli pracę w czasach PRL oraz zdemauskowanie ewentualnych rosyjskich agentów, a także ocena zakresu współpracy między KGB a SB. Następnie Cenckiewicz został powołany do rady nadzorczej państwowego przedsiębiorstwa zajmującego się dystrybucją paliw: Operatora Logistycznego Paliw Płynnych. Ten awans można interpretować jako nagrodę za zasługi, co zresztą sam przyznał<fnref n="83" />. Podobnie jak Gontarczyk, Cenckiewicz został zatrudniony w IPN przez Kurtykę, który sprowadził go do Warszawy, powierzając mu kierownictwo wydziału edycji źródeł w BUiAD. Krótko zajmował to stanowisko, już w 2007 r. wrócił bowiem do Gdańska, gdzie został naczelnikiem Oddziałowego BEP. Po opublikowaniu książki o Wałęsie, w 2008 r., zrezygnował z pracy w IPN. Rok później został wykładowcą w Wyższej Szkole Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu, prywatnej uczelni założonej przez ojca Tadeusza Rydzyka. Kolejny zwrot w jego karierze nastąpił w 2016 r., gdy minister obrony w drugim rządzie PiS, Antoni Macierewicz, mianował go dyrektorem Wojskowego Biura Historycznego. Ta nominacja nie była przypadkowa: podobnie jak w czasach Komisji ds. Likwidacji WSI, Cenckiewicz miał za zadanie rozprawić się z dziedzictwem LWP. Archiwa wojskowe rzeczywście są krytykowane za utrudnianie naukowcom dostępu do swoich zbiorów. I to właśnie historykowi, który nazywa te archiwa „ostatnią redutą Ludowego Wojska Polskiego”, powierzono ich reorganizację<fnref n="84" />.

Już w 2006 r. „Gazeta Wyborcza” nazywała Cenckiewicza „likwidatorem WSI” i wskazywała na jego bliskie związki z Macierewiczem, ale także zainteresowanie Wałęsą, zwracając uwagę, że pierwszy prezes IPN Leon Kieres zabronił mu opublikowania w czasopiśmie „Arcana” dokumentów na temat współpracy byłego przywódcy „Solidarności” z SB<fnref n="85" />. Cenckiewiczem, w jeszcze większym stopniu niż Gontarczykiem, zainteresowały się media. Jego długoletnia zażyłość z Macierewiczem oraz rozpoznawalność, jaką zapewniła mu publikacja o Wałęsie, której był głównym autorem, sprawiły, że regularnie mówi się o nim jako o potencjalnym kandydacie na prezesa IPN. W latach 2016–2021 był członkiem Kolegium IPN.

<footnote n="83">⁸³ I. Janke, *Historycy na froncie*, „Rzeczpospolita”, 7 VI 2008, https://www.rp.pl/plusminus/art16187571-historycy-na-froncie (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ W. Ferfecki, *Wojskowe Archiwum dla Sławomira Cenckiewicza*, „Rzeczpospolita”, 2 XI 2015.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ W. Czuchnowski, *Cenckiewicz: historyk – likwidator WSI*, „Gazeta Wyborcza”, 8 XI 2006.</footnote>
którzy rozpoczęli swoją karierę zawodową w IPN. Najpierw, w latach 2001–2006, pracował jako badacz w Oddziale IPN w Gdańsku. To wówczas, w 2003 r., obronił doktorat, który poświęcony był Tadeuszowi Katelbachowi, piłsudczykowskiemu politykowi z czasów II RP, w okresie PRL przebywającemu na emigracji. Od 2006 r. był na urlopie bezpłatnym i sprawował funkcję doradcy Antoniego Macierewicza, wiceministra obrony w rządzie koalicyjnym PiS. Cenckiewicz przewodniczył wówczas ministerialnej Komisji ds. Likwidacji Wojskowych Służb Informacyjnych. Jej zadaniem było przede wszystkim przyjrzenie się przeszłości oficerów wywiadu, którzy rozpoczęli pracę w czasach PRL oraz zdemauskowanie ewentualnych rosyjskich agentów, a także ocena zakresu współpracy między KGB a SB. Następnie Cenckiewicz został powołany do rady nadzorczej państwowego przedsiębiorstwa zajmującego się dystrybucją paliw: Operatora Logistycznego Paliw Płynnych. Ten awans można interpretować jako nagrodę za zasługi, co zresztą sam przyznał<fnref n="83" />. Podobnie jak Gontarczyk, Cenckiewicz został zatrudniony w IPN przez Kurtykę, który sprowadził go do Warszawy, powierzając mu kierownictwo wydziału edycji źródeł w BUiAD. Krótko zajmował to stanowisko, już w 2007 r. wrócił bowiem do Gdańska, gdzie został naczelnikiem Oddziałowego BEP. Po opublikowaniu książki o Wałęsie, w 2008 r., zrezygnował z pracy w IPN. Rok później został wykładowcą w Wyższej Szkole Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu, prywatnej uczelni założonej przez ojca Tadeusza Rydzyka. Kolejny zwrot w jego karierze nastąpił w 2016 r., gdy minister obrony w drugim rządzie PiS, Antoni Macierewicz, mianował go dyrektorem Wojskowego Biura Historycznego. Ta nominacja nie była przypadkowa: podobnie jak w czasach Komisji ds. Likwidacji WSI, Cenckiewicz miał za zadanie rozprawić się z dziedzictwem LWP. Archiwa wojskowe rzeczywście są krytykowane za utrudnianie naukowcom dostępu do swoich zbiorów. I to właśnie historykowi, który nazywa te archiwa „ostatnią redutą Ludowego Wojska Polskiego”, powierzono ich reorganizację<fnref n="84" />.

Już w 2006 r. „Gazeta Wyborcza” nazywała Cenckiewicza „likwidatorem WSI” i wskazywała na jego bliskie związki z Macierewiczem, ale także zainteresowanie Wałęsą, zwracając uwagę, że pierwszy prezes IPN Leon Kieres zabronił mu opublikowania w czasopiśmie „Arcana” dokumentów na temat współpracy byłego przywódcy „Solidarności” z SB<fnref n="85" />. Cenckiewiczem, w jeszcze większym stopniu niż Gontarczykiem, zainteresowały się media. Jego długoletnia zażyłość z Macierewiczem oraz rozpoznawalność, jaką zapewniła mu publikacja o Wałęsie, której był głównym autorem, sprawiły, że regularnie mówi się o nim jako o potencjalnym kandydacie na prezesa IPN. W latach 2016–2021 był członkiem Kolegium IPN.

<footnote n="83">⁸³ I. Janke, *Historycy na froncie*, „Rzeczpospolita”, 7 VI 2008, https://www.rp.pl/plusminus/art16187571-historycy-na-froncie (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ W. Ferfecki, *Wojskowe Archiwum dla Sławomira Cenckiewicza*, „Rzeczpospolita”, 2 XI 2015.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ W. Czuchnowski, *Cenckiewicz: historyk – likwidator WSI*, „Gazeta Wyborcza”, 8 XI 2006.</footnote>
Cenckiewicz i Gontarczyk robią więc karierę zarówno jako badacze, jak i wysocy rangą urzędnicy, specjalizując się zwłaszcza w zakresie archiwów militacyjnych i wojskowych oraz zupełnie otwarcie utrzymując bliskie związki z pracicą. Wykorzystują swoje kompetencje historyczne na potrzeby polityki lustracji i „weryfikacji” urzędników, co z kolei umożliwia im zajęcie pozycji historyków-biurokratów, dzięki czemu uzyskują łatwiejszy dostęp do „wrażliwych” dokumentów, które interesują ich ze względu na prowadzone badania. Opowiadając o badaniach dotyczących Wałęsy, obaj autorzy podkreślali łatwość dostępu do archiwów IPN, wynikającą z tego, że jeden z nich był zastępcą dyrektora BUIAD w warszawskiej centrali, a drugi naczelnikiem Oddziałowego BEP w Gdańsku. Mogli więc korzystać z tych dwóch archiwów, zawierających najwięcej dokumentów odnoszących się do Wałęsy<fnref n="86" />.

## „Przyczynek do biografii” Wałęsy i jego recepcja

Opatrzona podtytułem „przyczynek do biografii” praca Cenckiewicza i Gontarczyka miała zawierać niepodważalne dowody współpracy Lecha Wałęsy z SB w pierwszej połowie lat 70. Tę współpracę zarzucano byłemu przywódcy „Solidarności” od dawna, jego nazwisko figurowało bowiem na „liście Macierewicza”, ujawnionej przez ówczesnego ministra spraw wewnętrznych w 1992 r. Ale była ona przedmiotem spekulacji i do czasu ukazania się tej książki nie było potwierdzających ją dowodów. Sąd lustracyjny nie sprzecwił się kandydowaniu Wałęsy w wyborach prezydenckich w 2000 r., a IPN w 2005 r. przyznał mu status „poszkodowanego przez SB”, umożliwiając tym samym dostęp do swojej teczki. Co do meritum dokumenty ujawnione przez autorów, których autentyczności nie kwestionują specjaliści od historii PRL oraz tego rodzaju archiwów (w tym autorytety w tej dziedzinie, takie jak Paczkowski czy Friszke), dowodzą, że Lech Wałęsa rzeczywiście był agentem „Bolkiem”, zarejestrowanym jako tajny współpracownik SB w Gdańsku w latach 1970–1976. Fakty mówią same za siebie: w grudniu 1970 r. Wałęsa od 3 lat pracował jako elektryk w Stoczni im. Lenina w Gdańsku i brał udział w strajku, który brutalnie stłumiła milicja. Podobnie jak setki strajkujących, został zatrzymany, był przesłuchiwany i podpisał oświadczenie, w którym zobowiązał się przekazywać informacje SB. Do 1974 r. kilkakrotnie spotykał się ze swoim oficerem prowadzącym, a jako współpracownik został zarejestrowany do 1976 r., co zapewne wyjaśnia bezwładność SB, która zazwyczaj zwlekała z ostatecznym wyrejestrowaniem współpracowników. Gdy w sierpniu 1980 r. wybuchł strajk i powstała „Solidarność”, Wałęsa nie był już od kilku lat uważany przez SB za tajnego współpracnika.

Polemika wywołana ukazaniem się książki SB a Lech Wałęsa dotyczyła więc nie tyle faktów, ile sposobu ich przedstawiania, kontekstualizacji oraz wyciągania wniosków. Choć autorzy twierdzą: „Nie chcemy również, by książka ta była

<footnote n="86">⁸⁶ I. Janke, dz. cyt.</footnote>
Cenckiewicz i Gontarczyk robią więc karierę zarówno jako badacze, jak i wysocy rangą urzędnicy, specjalizując się zwłaszcza w zakresie archiwów militacyjnych i wojskowych oraz zupełnie otwarcie utrzymując bliskie związki z pracicą. Wykorzystują swoje kompetencje historyczne na potrzeby polityki lustracji i „weryfikacji” urzędników, co z kolei umożliwia im zajęcie pozycji historyków-biurokratów, dzięki czemu uzyskują łatwiejszy dostęp do „wrażliwych” dokumentów, które interesują ich ze względu na prowadzone badania. Opowiadając o badaniach dotyczących Wałęsy, obaj autorzy podkreślali łatwość dostępu do archiwów IPN, wynikającą z tego, że jeden z nich był zastępcą dyrektora BUIAD w warszawskiej centrali, a drugi naczelnikiem Oddziałowego BEP w Gdańsku. Mogli więc korzystać z tych dwóch archiwów, zawierających najwięcej dokumentów odnoszących się do Wałęsy<fnref n="86" />.

## „Przyczynek do biografii” Wałęsy i jego recepcja

Opatrzona podtytułem „przyczynek do biografii” praca Cenckiewicza i Gontarczyka miała zawierać niepodważalne dowody współpracy Lecha Wałęsy z SB w pierwszej połowie lat 70. Tę współpracę zarzucano byłemu przywódcy „Solidarności” od dawna, jego nazwisko figurowało bowiem na „liście Macierewicza”, ujawnionej przez ówczesnego ministra spraw wewnętrznych w 1992 r. Ale była ona przedmiotem spekulacji i do czasu ukazania się tej książki nie było potwierdzających ją dowodów. Sąd lustracyjny nie sprzecwił się kandydowaniu Wałęsy w wyborach prezydenckich w 2000 r., a IPN w 2005 r. przyznał mu status „poszkodowanego przez SB”, umożliwiając tym samym dostęp do swojej teczki. Co do meritum dokumenty ujawnione przez autorów, których autentyczności nie kwestionują specjaliści od historii PRL oraz tego rodzaju archiwów (w tym autorytety w tej dziedzinie, takie jak Paczkowski czy Friszke), dowodzą, że Lech Wałęsa rzeczywiście był agentem „Bolkiem”, zarejestrowanym jako tajny współpracownik SB w Gdańsku w latach 1970–1976. Fakty mówią same za siebie: w grudniu 1970 r. Wałęsa od 3 lat pracował jako elektryk w Stoczni im. Lenina w Gdańsku i brał udział w strajku, który brutalnie stłumiła milicja. Podobnie jak setki strajkujących, został zatrzymany, był przesłuchiwany i podpisał oświadczenie, w którym zobowiązał się przekazywać informacje SB. Do 1974 r. kilkakrotnie spotykał się ze swoim oficerem prowadzącym, a jako współpracownik został zarejestrowany do 1976 r., co zapewne wyjaśnia bezwładność SB, która zazwyczaj zwlekała z ostatecznym wyrejestrowaniem współpracowników. Gdy w sierpniu 1980 r. wybuchł strajk i powstała „Solidarność”, Wałęsa nie był już od kilku lat uważany przez SB za tajnego współpracnika.

Polemika wywołana ukazaniem się książki SB a Lech Wałęsa dotyczyła więc nie tyle faktów, ile sposobu ich przedstawiania, kontekstualizacji oraz wyciągania wniosków. Choć autorzy twierdzą: „Nie chcemy również, by książka ta była

<footnote n="86">⁸⁶ I. Janke, dz. cyt.</footnote>
odczytywana inaczej, jak tylko przez pryzmat naszego zawodu, którego podstawą jest odkrywanie i poznawanie przeszłości”<fnref n="87" />, ich praca ma kilka specyficznych aspektów. Po pierwsze, w tym „przyczynku do biografii” Wałęsy brakuje kon-tekstualizacji opisywanego przypadku współpracy. Po drugie, autorzy sugerują, że współpraca Wałęsy z SB mogła wpływać na jego późniejsze zachowanie, w czasach, gdy był przywódcą „Solidarności”, a następnie prezydentem w latach 1990–1995. Książka wydaje się więc potwierdzać tezy antykomunistycznej pra- wicy, w tym PiS i Jarosława Kaczyńskiego, dotyczące „zmowy”, do jakiej miało dojść między przywódcami „Solidarności” a PZPR w 1989 r. Po trzecie, wstęp napisany przez prezesa IPN Janusza Kurtykę był interpretowany jako oficjalne stanowisko Instytutu. Tekst Kurtyki, który kończy się stwierdzeniem, że „Instytut Pamięci Narodowej ma obowiązek podejmowania szczególnie ważnych tema- tów najnowszej historii”, jest zresztą napisany w specyficzny sposób. Prezes podkreśla w nim konieczność „szczegółowego wyjaśnienia problemu i charak- teru relacji Lecha Wałęsy ze Służbą Bezpieczeństwa w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych” oraz „wyjaśnienia, czy i jak wiedza o tych relacjach była przez bezpiekę wykorzystywana dekadę później, wreszcie czy fakt ten wpływał na sposób sprawowania urzędu prezydenta przez L. Wałęsę w początkach lat dziewięćdziesiątych”<fnref n="88" />. W ten sposób historia PRL łączy się z dziejami III RP, a współpraca Wałęsy z SB rzuca cień na okoliczności, w których został zdefi- niowany porządek polityczny po 1989 r.

W sposobie pisania Cenckiewicza i Gontarczyka widać więc wpływ mitu historii prawdziwej oraz wiary w to, że w archiwach odkrywa się prawdę, jak również demaskatorskiego stylu charakterystycznego dla historiografii opozy- cyjnej lat 80. Przedstawiając swoje założenia naukowe w rozdziale zatytułowa- nym *Lech Wałęsa – postulat badań naukowych*, autorzy ukazują ten aspekt biografii byłego prezydenta jako tabu, które sam zainteresowany starał się podtrzymy- wać po 1989 r. W pracy można znaleźć niektóre wady „sensacji historycznych”, opisywane przez Jeana-Noëla Jeanneneya:

> Aby zwiększyć wartość danego – rzeczywistego czy rzekomego – odkrycia, przesadnie kładzie się nacisk na reprezentatywność ujawnianego faktu. Aby podkreślić jego zna- czenie, twierdzi się, że świadczy on o nieprawości, którą niecnemu sprawcy udało się ukryć, a brak dowodów ostatecznie staje się dowodem samym w sobie. Aby potępić winnych, przeinacza się fakty. Aby zaakcentować własną odwagę, mnoży się insynuacje, posługując się niedomówieniem: „Czytajcie między wierszami, jedynie niegodziwość moich przeciwników tymczasowo powstrzymuje mnie od wyjawienia całej prawdy”...<fnref n="89" />

A jednak książka jawi się jako dzieło naukowe. Liczy ponad 600 stron, z któ- rych połowę zajmują aneksy zawierające 86 dokumentów archiwalnych. Była

<footnote n="87">⁸⁷ S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, dz. cyt., s. 44.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ Tamże, s. 15.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ J.-N. Jeanneney, *Le passé dans le prétoire. L'historien, le juge et le journaliste*, Paris 1998, s. 102 (tłum. PS).</footnote>
odczytywana inaczej, jak tylko przez pryzmat naszego zawodu, którego podstawą jest odkrywanie i poznawanie przeszłości”<fnref n="87" />, ich praca ma kilka specyficznych aspektów. Po pierwsze, w tym „przyczynku do biografii” Wałęsy brakuje kon-tekstualizacji opisywanego przypadku współpracy. Po drugie, autorzy sugerują, że współpraca Wałęsy z SB mogła wpływać na jego późniejsze zachowanie, w czasach, gdy był przywódcą „Solidarności”, a następnie prezydentem w latach 1990–1995. Książka wydaje się więc potwierdzać tezy antykomunistycznej pra- wicy, w tym PiS i Jarosława Kaczyńskiego, dotyczące „zmowy”, do jakiej miało dojść między przywódcami „Solidarności” a PZPR w 1989 r. Po trzecie, wstęp napisany przez prezesa IPN Janusza Kurtykę był interpretowany jako oficjalne stanowisko Instytutu. Tekst Kurtyki, który kończy się stwierdzeniem, że „Instytut Pamięci Narodowej ma obowiązek podejmowania szczególnie ważnych tema- tów najnowszej historii”, jest zresztą napisany w specyficzny sposób. Prezes podkreśla w nim konieczność „szczegółowego wyjaśnienia problemu i charak- teru relacji Lecha Wałęsy ze Służbą Bezpieczeństwa w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych” oraz „wyjaśnienia, czy i jak wiedza o tych relacjach była przez bezpiekę wykorzystywana dekadę później, wreszcie czy fakt ten wpływał na sposób sprawowania urzędu prezydenta przez L. Wałęsę w początkach lat dziewięćdziesiątych”<fnref n="88" />. W ten sposób historia PRL łączy się z dziejami III RP, a współpraca Wałęsy z SB rzuca cień na okoliczności, w których został zdefi- niowany porządek polityczny po 1989 r.

W sposobie pisania Cenckiewicza i Gontarczyka widać więc wpływ mitu historii prawdziwej oraz wiary w to, że w archiwach odkrywa się prawdę, jak również demaskatorskiego stylu charakterystycznego dla historiografii opozy- cyjnej lat 80. Przedstawiając swoje założenia naukowe w rozdziale zatytułowa- nym *Lech Wałęsa – postulat badań naukowych*, autorzy ukazują ten aspekt biografii byłego prezydenta jako tabu, które sam zainteresowany starał się podtrzymy- wać po 1989 r. W pracy można znaleźć niektóre wady „sensacji historycznych”, opisywane przez Jeana-Noëla Jeanneneya:

> Aby zwiększyć wartość danego – rzeczywistego czy rzekomego – odkrycia, przesadnie kładzie się nacisk na reprezentatywność ujawnianego faktu. Aby podkreślić jego zna- czenie, twierdzi się, że świadczy on o nieprawości, którą niecnemu sprawcy udało się ukryć, a brak dowodów ostatecznie staje się dowodem samym w sobie. Aby potępić winnych, przeinacza się fakty. Aby zaakcentować własną odwagę, mnoży się insynuacje, posługując się niedomówieniem: „Czytajcie między wierszami, jedynie niegodziwość moich przeciwników tymczasowo powstrzymuje mnie od wyjawienia całej prawdy”...<fnref n="89" />

A jednak książka jawi się jako dzieło naukowe. Liczy ponad 600 stron, z któ- rych połowę zajmują aneksy zawierające 86 dokumentów archiwalnych. Była

<footnote n="87">⁸⁷ S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, dz. cyt., s. 44.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ Tamże, s. 15.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ J.-N. Jeanneney, *Le passé dans le prétoire. L'historien, le juge et le journaliste*, Paris 1998, s. 102 (tłum. PS).</footnote>
recenzowana, jak w przypadku wszystkich publikacji naukowych IPN, a recenzentami było czterech naukowców: Andrzej Chojnowski, Marek Kazimierz Kamiński, Andrzej Nowak i Andrzej Zybertowicz. Żaden z nich nie jest specjalistą od PRL, „Solidarności” ani archiwów SB. Nowak i Zybertowicz są zresztą związani z PiS, ten drugi był doradcą Jarosława Kaczyńskiego i zetknął się z Cenckiewiczem jako ekspert Komisji ds. Likwidacji WSI.

O ile rozmiary i sposób wydania książki, której tekst jest opatrzony licznymi przypisami, powodują, iż wygląda ona bardzo poważnie, o tyle temat sprawił, że stała się bestsellerem wydawniczym. Tym bardziej że jej ukazanie się poprzezdiły liczne wywiady z autorami oraz z prezesem IPN, przypominające kampanię promocyjną. W „Rzeczpospolitej” Cenckiewicz i Gontarczyk przedstawili kulisy swoich badań, jak również presję ze strony kolegów i poprzedniej dyrekcji IPN, zniechęcających ich do publikacji<fnref n="90" />. Dzięki temu jeszcze przed ukazaniem się książka zyskała sławę. Właśnie dlatego stała się bestsellerem. Stanowiła zdecydowanie najlepiej sprzedając się pozycję wydaną przez IPN oraz jedną z najpopularniejszych książek historycznych w Polsce. Pierwszy nakład wynosił 44 tys. egzemplarzy, podczas gdy książkę historyczną uznaje się za bestseller, jeśli jej nakład przekroczy 20 tys.<fnref n="91" /> W Polsce takie nakłady osiągają jedynie książki z tej dziedziny autorów takich jak Norman Davies czy Anne Appelbaum. Ostatecznie sprzedalo się w 50 tys. egzemplarzy. W przypadku Cenckiewicza skalę sukcesu wydawniczego zwiększa jeszcze publikacja w tym samym roku skierowanej do szerokiego grona czytelników książki również poświęconej sprawie Wałęsy, która rozeszła się w 40 tys. egzemplarzy<fnref n="92" />.

Wśród specjalistów od historii najnowszej Cenckiewicz i Gontarczykolerunki wspecjalistów od historii PRL polemizował z poglądem, jakoby byli mało wiarygodni jako historycy, jeszcze przed ukazaniem się książki:

> Są bardzo dobrymi analitykami akt. Umieją analizować szczegóły. Świetnie znają się nie tylko na dokumentach SB, ale znają procedury związane z ich powstawaniem, co jest wiedzą tajemną i unikalną. Dobrze to rozgryźli i dobrze się w tym poruszają, co daje im przewagę nad innymi historykami. Ale też trochę ich oskarżam o hołdowanie spiskowym teoriom. Nie wiem, czy to wynika z tego, że mają taką wizję świata, czy też, zajmując się tymi dokumentami, trochę nimi przesiąkli i nie widzą całej perspektywy<fnref n="93" />.

To również Paczkowski był autorem pierwszej recenzji pracy, która ukazała się zaledwie kilka dni po jej wydaniu na łamach „Dziennika”<fnref n="94" />. W prasie pojaśnili się również komentarze innych zawodowych historyków na temat książki<fnref n="95" />.

<footnote n="90">⁹⁰ I. Janke, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ C. Gmyz, *Dziś premiera książki IPN o Lechu Wałęsie*, „Rzeczpospolita”, 23 VI 2008.</footnote>

<footnote n="92">⁹² S. Cenckiewicz, *Sprawa Lecha Wałęsy*, Poznań 2008.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ I. Janke, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ A. Paczkowski, *Książka o Wałęsie jest rzetelna*, „Dziennik”, 26 VI 2008.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ Na przykład Paweł Machcewicz polemizował z autorami na łamach „Rzeczpospolitej”.</footnote>
recenzowana, jak w przypadku wszystkich publikacji naukowych IPN, a recenzentami było czterech naukowców: Andrzej Chojnowski, Marek Kazimierz Kamiński, Andrzej Nowak i Andrzej Zybertowicz. Żaden z nich nie jest specjalistą od PRL, „Solidarności” ani archiwów SB. Nowak i Zybertowicz są zresztą związani z PiS, ten drugi był doradcą Jarosława Kaczyńskiego i zetknął się z Cenckiewiczem jako ekspert Komisji ds. Likwidacji WSI.

O ile rozmiary i sposób wydania książki, której tekst jest opatrzony licznymi przypisami, powodują, iż wygląda ona bardzo poważnie, o tyle temat sprawił, że stała się bestsellerem wydawniczym. Tym bardziej że jej ukazanie się poprzedziły liczne wywiady z autorami oraz z prezesem IPN, przypominające kampanię promocyjną. W „Rzeczpospolitej” Cenckiewicz i Gontarczyk przedstawili kulisy swoich badań, jak również presję ze strony kolegów i poprzedniej dyrekcji IPN, zniechęcających ich do publikacji<fnref n="90" />. Dzięki temu jeszcze przed ukazaniem się książka zyskała sławę. Właśnie dlatego stała się bestsellerem. Stanowiła zdecydowanie najlepiej sprzedając się pozycję wydaną przez IPN oraz jedną z najpopularniejszych książek historycznych w Polsce. Pierwszy nakład wynosił 44 tys. egzemplarzy, podczas gdy książkę historyczną uznaje się za bestseller, jeśli jej nakład przekroczy 20 tys.<fnref n="91" /> W Polsce takie nakłady osiągają jedynie książki z tej dziedziny autorów takich jak Norman Davies czy Anne Appelbaum. Ostatecznie sprzedalo się w 50 tys. egzemplarzy. W przypadku Cenckiewicza skalę sukcesu wydawniczego zwiększa jeszcze publikacja w tym samym roku skierowanej do szerokiego grona czytelników książki również poświęconej sprawie Wałęsy, która rozeszła się w 40 tys. egzemplarzy<fnref n="92" />.

Wśród specjalistów od historii najnowszej Cenckiewicz i Gontarczykolerunki wspecjalistów od historii PRL polemizował z poglądem, jakoby byli mało wiarygodni jako historycy, jeszcze przed ukazaniem się książki:

> Są bardzo dobrymi analitykami akt. Umieją analizować szczegóły. Świetnie znają się nie tylko na dokumentach SB, ale znają procedury związane z ich powstawaniem, co jest wiedzą tajemną i unikalną. Dobrze to rozgryźli i dobrze się w tym poruszają, co daje im przewagę nad innymi historykami. Ale też trochę ich oskarżam o hołdowanie spiskowym teoriom. Nie wiem, czy to wynika z tego, że mają taką wizję świata, czy też, zajmując się tymi dokumentami, trochę nimi przesiąkli i nie widzą całej perspektywy<fnref n="93" />.

To również Paczkowski był autorem pierwszej recenzji pracy, która ukazała się zaledwie kilka dni po jej wydaniu na łamach „Dziennika”<fnref n="94" />. W prasie pojaвиły się również komentarze innych zawodowych historyków na temat książki<fnref n="95" />.

<footnote n="90">⁹⁰ I. Janke, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ C. Gmyz, *Dziś premiera książki IPN o Lechu Wałęsie*, „Rzeczpospolita”, 23 VI 2008.</footnote>

<footnote n="92">⁹² S. Cenckiewicz, *Sprawa Lecha Wałęsy*, Poznań 2008.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ I. Janke, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ A. Paczkowski, *Książka o Wałęsie jest rzetelna*, „Dziennik”, 26 VI 2008.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ Na przykład Paweł Machcewicz polemizował z autorami na łamach „Rzeczpospolitej”.</footnote>
Recenzja Paczkowskiego nosiła tytuł *Książka o Wałęsie jest rzetelna*. Autor skonkludował, że teza autorów jest „najprawdopodobniej prawdziwa”. Widział tylko jeden problem: fakt, że autorzy musieli się opierać na kserokopiach teczki agenta „Bolka”, a nie na oryginalnych dokumentach, które prawdopodobnie zostały zniszczone<fnref n="96" />, co pozostawia pewne wątpliwości odnośnie do prawdziwości opublikowanych dokumentów. Paczkowski ograniczył się do skomentowania faktów przedstawionych w pracy Cenckiewicza i Gontarczyka, nie wykazując zbytniego zainteresowania kontekstem, w jakim one wystąpiły ani okolicznościami ukazania się książki. Ubolewał jedynie, że wstęp napisał Kurtyka. To właśnie skupianie się wyłącznie na faktach i archiwach umożliwiło zapewne Paczkowskiemu nieangażowanie się w częste polemiki dotyczące historii najnowszej. Dzięki temu może grać rolę autorytetu w ramach dyscypliny, a także zasiadać w dwóch kolejnych Kolegiach i Radzie IPN w latach 1999–2016.

Spośród innych specjalistów od PRL również Antoni Dudek raczej z zadowoleniem przyjął opublikowanie książki SB a Lech Wałęsa. Jako doradca Kurtyki w kierownictwie IPN sprzeciwiał się jednak zdecydowanie publikacji tej pracy przez Instytut, obawiając się represji politycznych wobec instytucji<fnref n="97" />.

Mam o nich umiarkowanie pozytywne zdanie. [...] Przyznaję, że czasem prezentują poglądy skrajne. Po otwarciu archiwów IPN Cenckiewicz stwierdził, że całą historię opozycji trzeba napisać od nowa. To nieprawda. Nie mogę im natomiast zarzucić, że nie mają warsztatu historyka, bo to nieprawda<fnref n="98" />.

Ta wypowiedź zdecydowanie różni się od zdania, które wyrażali Friszke czy Machcewicz, zarzucający Cenckiewiczowi i Gontarczykowi fetyszyzowanie archiwów SB, abstrahowanie od kontekstu opisywanych faktów oraz warunków, w jakich powstały dokumenty, którymi się posługują. Friszke stwierdził np.:

> Gontarczyk ma na pewno umiejętności i pasję korzystania z archiwów. I to jest cenne. Z archiwów trzeba korzystać, ale jednocześnie trzeba mieć zdolność do wczuwania się w kontekst społeczny, w horyzont intelektualny i mentalny środowisk, które się opisuje. A Gontarczyk tego nie ma, co widać było w jego książce o PPR. Z kolei Cenckiewicz – dodaje Friszke – absolutyzuje archiwa. Te jedne konkretne archiwa, bo inne go nie interesują. Nie ma krytycznego podejścia do zgromadzonych tam materiałów. Za jego badaniami idzie silna motywacja ideologiczna, co niezwykle ogranicza jego zdolność do zrozumienia czasów i ludzi<fnref n="99" />.

Choć autorzy temu zaprzeczają, późniejsze wypowiedzi Cenckiewicza wyraźnie dowodzą, że dyskusję wokół współpracy Wałęsy z SB uważali za zamkniętą.

<footnote n="96">⁹⁶ Znaczną część tych oryginalnych dokumentów odnaleźli prokuratorzy IPN w domu wdowy po generale Kiszczaku w 2015 r.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ Zob. rozdział poświęcony Wałęsie w jego książce: A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN*, Warszawa 2011.</footnote>

<footnote n="98">⁹⁸ I. Janke, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ Tamże.</footnote>
Recenzja Paczkowskiego nosiła tytuł *Książka o Wałęsie jest rzetelna*. Autor skonkludował, że teza autorów jest „najprawdopodobniej prawdziwa”. Widział tylko jeden problem: fakt, że autorzy musieli się opierać na kserokopiach teczki agenta „Bolka”, a nie na oryginalnych dokumentach, które prawdopodobnie zostały zniszczone<fnref n="96" />, co pozostawia pewne wątpliwości odnośnie do prawdziwości opublikowanych dokumentów. Paczkowski ograniczył się do skomentowania faktów przedstawionych w pracy Cenckiewicza i Gontarczyka, nie wykazując zbytniego zainteresowania kontekstem, w jakim one wystąpiły ani okolicznościami ukazania się książki. Ubolewał jedynie, że wstęp napisał Kurtyka. To właśnie skupianie się wyłącznie na faktach i archiwach umożliwiło zapewne Paczkowskiemu nieangażowanie się w częste polemiki dotyczące historii najnowszej. Dzięki temu może grać rolę autorytetu w ramach dyscypliny, a także zasiadać w dwóch kolejnych Kolegiach i Radzie IPN w latach 1999–2016.

Spośród innych specjalistów od PRL również Antoni Dudek raczej z zadowoleniem przyjął opublikowanie książki SB a Lech Wałęsa. Jako doradca Kurtyki w kierownictwie IPN sprzeciwiał się jednak zdecydowanie publikacji tej pracy przez Instytut, obawiając się represji politycznych wobec instytucji<fnref n="97" />.

Mam o nich umiarkowanie pozytywne zdanie. [...] Przyznaję, że czasem prezentują poglądy skrajne. Po otwarciu archiwów IPN Cenckiewicz stwierdził, że całą historię opozycji trzeba napisać od nowa. To nieprawda. Nie mogę im natomiast zarzucić, że nie mają warsztatu historyka, bo to nieprawda<fnref n="98" />.

Ta wypowiedź zdecydowanie różni się od zdania, które wyrażali Friszke czy Machcewicz, zarzucający Cenckiewiczowi i Gontarczykowi fetyszyzowanie archiwów SB, abstrahowanie od kontekstu opisywanych faktów oraz warunków, w jakich powstały dokumenty, którymi się posługują. Friszke stwierdził np.:

Gontarczyk ma na pewno umiejętności i pasję korzystania z archiwów. I to jest cenne. Z archiwów trzeba korzystać, ale jednocześnie trzeba mieć zdolność do wczuwania się w kontekst społeczny, w horyzont intelektualny i mentalny środowisk, które się opisuje. A Gontarczyk tego nie ma, co widać było w jego książce o PPR. Z kolei Cenckiewicz – dodaje Friszke – absolutyzuje archiwa. Te jedne konkretne archiwa, bo inne go nie interesują. Nie ma krytycznego podejścia do zgromadzonych tam materiałów. Za jego badaniami idzie silna motywacja ideologiczna, co niezwykle ogranicza jego zdolność do zrozumienia czasów i ludzi<fnref n="99" />.

Choć autorzy temu zaprzeczają, późniejsze wypowiedzi Cenckiewicza wyraźnie dowodzą, że dyskusję wokół współpracy Wałęsy z SB uważali za zamkniętą.

<footnote n="96">⁹⁶ Znaczną część tych oryginalnych dokumentów odnaleźli prokuratorzy IPN w domu wdowy po generale Kiszczaku w 2015 r.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ Zob. rozdział poświęcony Wałęsie w jego książce: A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN*, Warszawa 2011.</footnote>

<footnote n="98">⁹⁸ I. Janke, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ Tamże.</footnote>
Gdy na początku 2009 r. IPN odmówił Wałęsie dostępu do dotyczących go dokumentów z lat 1970–1976, czyli z okresu, w którym był zarejestrowany jako współpracownik SB, Cenckiewicz skomentował:

Decyzja taka w świetle dokumentów zgromadzonych w archiwach IPN jest oczywista. [...] Dziwi mnie jedynie, że jej podjęcie trwało tak długo. Powinna ona zapaść zaraz po wydaniu książki, która w pewnym sensie jest stanowiskiem IPN w kwestii agenturalności Lecha Wałęsy. Wstęp do książki napisał przecież osobiście prezes Janusz Kurtyka<fnref n="100" />.

Zresztą również w 2010 r., gdy Wałęsa przegrał proces o zniesławienie, który wytoczył byłemu działaczowi „Solidarności” Krzysztofowi Wyszkowskiemu (wybranemu w 2016 r. do Kolegium IPN), publicznie oskarżającemu go o współpracę z SB, Cenckiewicz stwierdził: „To wielki dzień dla wolności badań naukowych w Polsce”<fnref n="101" />. W polemice, jaką wywołała publikacja ich książki na temat Wałęsy, Cenckiewicz i Gontarczyk często powołują się na wolność badań naukowych. Towarzyszą temu nierzadko odwołania do PRL, jakby ich adwersarze, krytykując ich pracę, zagrażali „prawdzie historycznej” i działali jak cenzorzy.

To właśnie w tym stylu uprawiania historii najwyraźniej widać pomieszczenie dyskursów historycznego, sądowego i aktywistycznego, ponieważ książka o Wałęsie stanowi również część procesu reinterpretacji dziejów PRL od dawna prowadzonego przez przywódców PiS. Trudno nie postrzegać jako części tego przedsięwzięcia również biografii Anny Walentynowicz pióra Cenckiewicza, któremu posłużyła ona jako praca habilitacyjna<fnref n="102" />. Książka ta, zatytułowana *Anna Solidarność*, jest poświęcona innej wielkiej postaci z historii związku, którą próbuje on przedstawić jako swego rodzaju anty-Wałęsę, wcielenie bezkompromisowej walki z władzami komunistycznymi. W artykule opublikowanym w „Rzeczpospolitej” Cenckiewicz sugerował, że Wałęsa oraz „elity III RP”, razem z SB, miały się przyczynić do wymazania jego bohaterki z kart historii<fnref n="103" />.

Trudno znaleźć odpowiednik opisywanej tu „sądowej” historii gdzie indziej niż w innych państwach postkomunistycznych, a przedmioty badań, które wybierają sobie autorzy tacy jak Cenckiewicz i Gontarczyk stanowią część spójnej wizji świata, która wydaje się bardzo bliska interpretacjom niedawnej historii Polski lansowanym przez PiS. W tym sensie, mimo że formalnie nie należą oni do tej partii, ci „walczący” historycy stanowią ilustrację form zaangażowania intelektualnego, które wydają się mieć wiele wspólnego z kategoriami intelektualistów „organicznych” lub „instytucjonalnych”, o których pisze Gisèle Sapiro,

<footnote n="100">¹⁰⁰ C. Gmyz, *Dla IPN Wałęsa to agent*, „Rzeczpospolita”, 20 II 2009, https://www.rp.pl/wydarzenia/art15776401-dla-ipn-walesa-to-agent* (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="101">¹⁰¹ C. Gmyz, J. Stróżyk, *Wałęsę można nazwać TW*, „Rzeczpospolita”, 1 IX 2010: https://archiwum.rp.pl/artykul/974874-Lecha-Walese-mozna-nazywac-agentem-SB.html (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² S. Cenckiewicz, *Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010)*, Poznań 2010.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Tenże, *Matka „Solidarności”, „Rzeczpospolita”,* 13 VIII 2009.</footnote>
Gdy na początku 2009 r. IPN odmówił Wałęsie dostępu do dotyczących go dokumentów z lat 1970–1976, czyli z okresu, w którym był zarejestrowany jako współpracownik SB, Cenckiewicz skomentował:

Decyzja taka w świetle dokumentów zgromadzonych w archiwach IPN jest oczywista. [...] Dziwi mnie jedynie, że jej podjęcie trwało tak długo. Powinna ona zapaść zaraz po wydaniu książki, która w pewnym sensie jest stanowiskiem IPN w kwestii agenturalności Lecha Wałęsy. Wstęp do książki napisał przecież osobiście prezes Janusz Kurtyka<fnref n="100" />.

Zresztą również w 2010 r., gdy Wałęsa przegrał proces o zniesławienie, który wytoczył byłemu działaczowi „Solidarności” Krzysztofowi Wyszkowskiemu (wybranemu w 2016 r. do Kolegium IPN), publicznie oskarżającemu go o współpracę z SB, Cenckiewicz stwierdził: „To wielki dzień dla wolności badań naukowych w Polsce”<fnref n="101" />. W polemice, jaką wywołała publikacja ich książki na temat Wałęsy, Cenckiewicz i Gontarczyk często powołują się na wolność badań naukowych. Towarzyszą temu nierzadko odwołania do PRL, jakby ich adwersarze, krytykując ich pracę, zagrażali „prawdzie historycznej” i działali jak cenzorzy.

To właśnie w tym stylu uprawiania historii najwyraźniej widać pomieszczenie dyskursów historycznego, sądowego i aktywistycznego, ponieważ książka o Wałęsie stanowi również część procesu reinterpretacji dziejów PRL od dawna prowadzonego przez przywódców PiS. Trudno nie postrzegać jako części tego przedsięwzięcia również biografii Anny Walentynowicz pióra Cenckiewicza, któremu posłużyła ona jako praca habilitacyjna<fnref n="102" />. Książka ta, zatytułowana *Anna Solidarność*, jest poświęcona innej wielkiej postaci z historii związku, którą próbuje on przedstawić jako swego rodzaju anty-Wałęsę, wcielenie bezkompromisowej walki z władzami komunistycznymi. W artykule opublikowanym w „Rzeczpospolitej” Cenckiewicz sugerował, że Wałęsa oraz „elity III RP”, razem z SB, miały się przyczynić do wymazania jego bohaterki z kart historii<fnref n="103" />.

Trudno znaleźć odpowiednik opisywanej tu „sądowej” historii gdzie indziej niż w innych państwach postkomunistycznych, a przedmioty badań, które wybierają sobie autorzy tacy jak Cenckiewicz i Gontarczyk stanowią część spójnej wizji świata, która wydaje się bardzo bliska interpretacjom niedawnej historii Polski lansowanym przez PiS. W tym sensie, mimo że formalnie nie należą oni do tej partii, ci „walczący” historycy stanowią ilustrację form zaangażowania intelektualnego, które wydają się mieć wiele wspólnego z kategoriami intelektualistów „organicznych” lub „instytucjonalnych”, o których pisze Gisèle Sapiro,

<footnote n="100">¹⁰⁰ C. Gmyz, *Dla IPN Wałęsa to agent*, „Rzeczpospolita”, 20 II 2009, https://www.rp.pl/wydarzenia/art15776401-dla-ipn-walesa-to-agent* (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="101">¹⁰¹ C. Gmyz, J. Stróżyk, *Wałęsę można nazwać TW*, „Rzeczpospolita”, 1 IX 2010: https://archiwum.rp.pl/artykul/974874-Lecha-Walese-mozna-nazywac-agentem-SB.html (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² S. Cenckiewicz, *Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010)*, Poznań 2010.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Tenże, *Matka „Solidarności”, „Rzeczpospolita”,* 13 VIII 2009.</footnote>
a których „głównym zadaniem jest wychwalanie i obrona doktryny i/lub linii ideologicznej instytucji, do której postanowili wstać”<fnref n="104" />.

Jak dotąd interesowałem się głównie najbardziej znanymi historykami bióracymi udział w debacie publicznej oraz tymi, którzy zajmowali/zajmują najwyższą pozycję w hierarchii IPN. Teraz poświęcę uwagę tym, którzy, czasami z pewnymi oporami, wdrażają ‘politykę historyczną’ w IPN, a także rzeczywistymi warunkami prowadzenia badań w tego rodzaju instytucji paraakademickiej.

## Być historykiem w IPN

Choć IPN i jego produkcja historiograficzna są regularnie krytykowane w ramach dyscypliny, od razu należy dodać, że przeciwstawianie sobie „historyków IPN-owskich” i „historyków akademickich”, mimo że pozwala łatwo rozgraniczyć te dwie grupy, nie powinno przesłaniać bliskich związków między nimi. W odróżnieniu od innych podobnych instytutów w postkomunistycznej Europie<fnref n="105" />, kierownictwo BEP IPN zawsze było powierzane badaczom cieszącym się uznaniem w swojej dziedzinie i będącym specjalistami od okresu 1939–1989. Jeśli chodzi o doktorantów oraz doktorów, którzy stanowią większość wśród historyków IPN, nie są oni odcięci od świata akademickiego: IPN nie ma uprawnień do nadawania stopnia doktora, wszyscy zatem odbyli studia doktoranckie lub w nich uczestniczą na którymś z uniwersytetów bądź w PAN. Niektórzy pracują jednocześnie w IPN i na uczelni. Sztucznym zabiegiem byłoby również sztywne oddzielanie produkcji IPN oraz tej powstającej w świecie akademickim. Po pierwsze, historycy specjalizujący się w dziejach najnowszych, którzy nie są zbyt liczni, spotykają się na konferencjach i seminariach oraz publikują w tych samych periodykach. Po drugie, IPN finansuje wydarzenia naukowe i publikuje książki historyków, którzy nie mają z nim żadnych związków instytucjonalnych. IPN oraz świat akademicki raczej się więc przenikają niż przeciwstawiają sobie. Co wyjaśnia również dlaczego, pomimo powracających polemik, żaden historyk specjalizujący się w dziejach najnowszych nie postuluje likwidacji Instytutu<fnref n="106" />. Domagają się tego raczej publicyści, byli opozycjoniści lub politycy.

IPN i pracujący w nim historycy stanowią więc pełnoprawną część dyscypliny, czym dość wyraźnie różnią się od paraakademickich ośrodków naukowych z czasów PRL, takich jak Wydział Historii Partii czy Wojskowy Instytut Historyczny, które działały w izolacji. Historycy IPN-owscy unikają zresztą etykietki historyków „oficjalnych”, współpracując z instytucjami akademickimi, np. współorganizując z nimi konferencje czy wspólnie wydając książki.

<footnote n="104">¹⁰⁴ G. Sapiro, Modèles d'intervention politique des intellectuels, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2009, nr 176–177, s. 22 (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ G. Mink, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="106">¹⁰⁶ Wyjątek stanowią poglądy Jana Grabowskiego: Imperium Pamięci Nacjonalistycznej. Co zrobić z IPN po odsunięciu PiS od władzy?, „Gazeta Wyborcza”, 19 I 2019.</footnote>
a których „głównym zadaniem jest wychwalanie i obrona doktryny i/lub linii ideologicznej instytucji, do której postanowili wstać”<fnref n="104" />.

Jak dotąd interesowałem się głównie najbardziej znanymi historykami bióracymi udział w debacie publicznej oraz tymi, którzy zajmowali/zajmują najwyższą pozycję w hierarchii IPN. Teraz poświęcę uwagę tym, którzy, czasami z pewnymi oporami, wdrażają ‘politykę historyczną’ w IPN, a także rzeczywistymi warunkami prowadzenia badań w tego rodzaju instytucji paraakademickiej.

## Być historykiem w IPN

Choć IPN i jego produkcja historiograficzna są regularnie krytykowane w ramach dyscypliny, od razu należy dodać, że przeciwstawianie sobie „historyków IPN-owskich” i „historyków akademickich”, mimo że pozwala łatwo rozgraniczyć te dwie grupy, nie powinno przesłaniać bliskich związków między nimi. W odróżnieniu od innych podobnych instytutów w postkomunistycznej Europie<fnref n="105" />, kierownictwo BEP IPN zawsze było powierzane badaczom cieszącym się uznaniem w swojej dziedzinie i będącym specjalistami od okresu 1939–1989. Jeśli chodzi o doktorantów oraz doktorów, którzy stanowią większość wśród historyków IPN, nie są oni odcięci od świata akademickiego: IPN nie ma uprawnień do nadawania stopnia doktora, wszyscy zatem odbyli studia doktoranckie lub w nich uczestniczą na którymś z uniwersytetów bądź w PAN. Niektórzy pracują jednocześnie w IPN i na uczelni. Sztucznym zabiegiem byłoby również sztywne oddzielanie produkcji IPN oraz tej powstającej w świecie akademickim. Po pierwsze, historycy specjalizujący się w dziejach najnowszych, którzy nie są zbyt liczni, spotykają się na konferencjach i seminariach oraz publikują w tych samych periodykach. Po drugie, IPN finansuje wydarzenia naukowe i publikuje książki historyków, którzy nie mają z nim żadnych związków instytucjonalnych. IPN oraz świat akademicki raczej się więc przenikają niż przeciwstawiają sobie. Co wyjaśnia również dlaczego, pomimo powracających polemik, żaden historyk specjalizujący się w dziejach najnowszych nie postuluje likwidacji Instytutu<fnref n="106" />. Domagają się tego raczej publicyści, byli opozycjoniści lub politycy.

IPN i pracujący w nim historycy stanowią więc pełnoprawną część dyscypliny, czym dość wyraźnie różnią się od paraakademickich ośrodków naukowych z czasów PRL, takich jak Wydział Historii Partii czy Wojskowy Instytut Historyczny, które działały w izolacji. Historycy IPN-owscy unikają zresztą etykietki historyków „oficjalnych”, współpracując z instytucjami akademickimi, np. współorganizując z nimi konferencje czy wspólnie wydając książki.

<footnote n="104">¹⁰⁴ G. Sapiro, Modèles d'intervention politique des intellectuels, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2009, nr 176–177, s. 22 (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ G. Mink, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="106">¹⁰⁶ Wyjątek stanowią poglądy Jana Grabowskiego: Imperium Pamięci Nacjonalistycznej. Co zrobić z IPN po odsunięciu PiS od władzy?, „Gazeta Wyborcza”, 19 I 2019.</footnote>
Wydawnictwo IPN przestrzega standardów wydawnictw naukowych, tzn. wyda-
wane książki są recenzowane. Wszystkie czasopisma wydawane przez Instytut
również są recenzowane.

Dbanie o pewną autonomię względem władzy politycznej, przynajmniej
w pionie naukowym IPN, wydaje się warunkiem sine qua non zdobycia uzna-
nia w świecie nauki, ale także skuteczności 'polityki historycznej'. IPN jest jed-
nocześnie przejawem nowych zewnętrznych ograniczeń politycznych oddziału-
jących na dyscyplinę oraz dostarczycielem zasobów pozwalających brać udział
w wewnętrznej konkurencji w ramach dyscypliny.

Historycy-urzędnicy

Dokonawszy tych uściśleń, wypada teraz opisać warunki uprawiania badań historycznych w IPN. Podlegają one licznym ograniczeniom, ponieważ program badań opracowuje kierownictwo, które za preambułą do ustawy o IPN skupia się na najbardziej represyjnych aspektach ustroju komunistycznego oraz na polskim oporze wobec nazizmu i komunizmu. Pomimo zmian w kierownictwie IPN ogólne ukierunkowanie programu od początku pozostało niemal niezmienne. Ponieważ historycy zatrudnieni w IPN nie uczestniczą bezpośrednio w opracowywaniu programu badań, są oni przede wszystkim jego wykonawcami i sami określają się jako „urzędnicy”, aby podkreślić ograniczenia związane ze swoim szczególnym statusem.

IPN jest urzędem państwowym, w którym pracownicy powinni być obecni 8 godzin dziennie, od 8:15 do 16:15. Podpisują się na liście obecności i muszą z wyprzedzeniem zgłaszać, że będą nieobecni ze względu na pracę w archiwum czy bibliotece. Pod wieloma względami są więc historykami-urzędnikami, zmuszonymi do pracy w sztywnych godzinach, dotrzymywania krótkich terminów i zajmowania się tematami badawczymi, w określaniu których mają znikomy udział. Tego rodzaju biurokratyczna organizacja pracy naukowej nie sprzyja współpracy między badaczami pracującymi w IPN a światem akademickim, nad czym ubolewa Friszke:

Instytut za bardzo się zamknął w sobie, tworząc trochę osobną kategorię pracowników naukowych, którzy mało się konfrontują z innymi środowiskami historycznymi. Pracują głównie w archiwach IPN, na materiałach służb specjalnych, a dużo mniej na innych – partyjnych, społecznych. Historycy Instytutu bardzo rzadko uczestniczą w „zewnętrznych” seminariach naukowych, rzadko prowadzą zajęcia na uniwersytetach, choćby gościnne. Jednym słowem, istnieje rosnące niebezpieczeństwo zamknięcia się we własnym świecie pojęć, języku, systemie wartości i zainteresowaniach. Instytucje, które szły tą drogą, zwykle źle kończyły – jako sekta wśród badaczy [...]. Być może jest to też wynikiem przyjęcia niezbyt dobrego założenia, że historycy w IPN pracują osiem godzin dziennie, tak samo jak wszyscy inni pracownicy. Jest to próba ich dyscyplinowania, ale z drugiej strony utrudnia to ich krążenie wśród innych elit, co jest niezbędne dla każdej instytucji naukowej<fnref n="107" />.

<footnote n="107">¹⁰⁷ IPN – niezależność mimo wszystko...</footnote>
Wydawnictwo IPN przestrzega standardów wydawnictw naukowych, tzn. wyda-
wane książki są recenzowane. Wszystkie czasopisma wydawane przez Instytut
również są recenzowane.

Dbanie o pewną autonomię względem władzy politycznej, przynajmniej
w pionie naukowym IPN, wydaje się warunkiem sine qua non zdobycia uzna-
nia w świecie nauki, ale także skuteczności 'polityki historycznej'. IPN jest jed-
nocześnie przejawem nowych zewnętrznych ograniczeń politycznych oddziału-
jących na dyscyplinę oraz dostarczycielem zasobów pozwalających brać udział
w wewnętrznej konkurencji w ramach dyscypliny.

Historycy-urzędnicy

Dokonawszy tych uściśleń, wypada teraz opisać warunki uprawiania badań historycznych w IPN. Podlegają one licznym ograniczeniom, ponieważ program badań opracowuje kierownictwo, które za preambułą do ustawy o IPN skupia się na najbardziej represyjnych aspektach ustroju komunistycznego oraz na polskim oporze wobec nazizmu i komunizmu. Pomimo zmian w kierownictwie IPN ogólne ukierunkowanie programu od początku pozostało niemal niezmienne. Ponieważ historycy zatrudnieni w IPN nie uczestniczą bezpośrednio w opracowywaniu programu badań, są oni przede wszystkim jego wykonawcami i sami określają się jako „urzędnicy”, aby podkreślić ograniczenia związane ze swoim szczególnym statusem.

IPN jest urzędem państwowym, w którym pracownicy powinni być obecni 8 godzin dziennie, od 8:15 do 16:15. Podpisują się na liście obecności i muszą z wyprzedzeniem zgłaszać, że będą nieobecni ze względu na pracę w archiwum czy bibliotece. Pod wieloma względami są więc historykami-urzędnikami, zmuszonymi do pracy w sztywnych godzinach, dotrzymywania krótkich terminów i zajmowania się tematami badawczymi, w określaniu których mają znikomy udział. Tego rodzaju biurokratyczna organizacja pracy naukowej nie sprzyja współpracy między badaczami pracującymi w IPN a światem akademickim, nad czym ubolewa Friszke:

Instytut za bardzo się zamknął w sobie, tworząc trochę osobną kategorię pracowników naukowych, którzy mało się konfrontują z innymi środowiskami historycznymi. Pracują głównie w archiwach IPN, na materiałach służb specjalnych, a dużo mniej na innych – partyjnych, społecznych. Historycy Instytutu bardzo rzadko uczestniczą w „zewnętrznych” seminariach naukowych, rzadko prowadzą zajęcia na uniwersytetach, choćby gościnne. Jednym słowem, istnieje rosnące niebezpieczeństwo zamknięcia się we własnym świecie pojęć, języku, systemie wartości i zainteresowaniach. Instytucje, które szły tą drogą, zwykle źle kończyły – jako sekta wśród badaczy [...]. Być może jest to też wynikiem przyjęcia niezbyt dobrego założenia, że historycy w IPN pracują osiem godzin dziennie, tak samo jak wszyscy inni pracownicy. Jest to próba ich dyscyplinowania, ale z drugiej strony utrudnia to ich krążenie wśród innych elit, co jest niezbędne dla każdej instytucji naukowej<fnref n="107" />.

<footnote n="107">¹⁰⁷ IPN – niezależność mimo wszystko...</footnote>
Z tej biurokratycznej organizacji pracy wynika także przebieg kariery zawodowej, odmienny od tego, który jest charakterystyczny dla instytucji akademickich. Szczeble kariery w BEP nie odpowiadają obowiązującym w świecie akademickim (asystent, adiunkt, docent, profesor), ale wewnętrznej nomenklaturze: inspektor, starszy inspektor, specjalista, starszy specjalista, główny specjalista. Awans jest uzależniony od stażu pracy, środków przyznanych Instytutowi w ramach jego budżetu, a także od zasług, mierzonych przy pomocy systemu ewaluacji naukowców opierającego się na punktach naliczanych za publikacje. Uzyskiwanie stopni naukowych (doktora, doktora habilitowanego) nie jest koniecznie brane pod uwagę przy awansach.

Organizacja pracy jest więc odmienna niż w PAN, gdzie naukowcy nie są zobligowani do codziennej obecności. Choć warunki pracy w IPN niosą więcej ograniczeń, pytani o nie naukowcy z BEP podkreślają też liczne zalety tego systemu. Nieco wyższe niż w świecie akademickim wynagrodzenia, łatwiejszy dostęp do archiwów, dobrze zaopatrzona biblioteka, możliwość uzyskania finansowania udziału w licznych konferencjach, również zagranicznych, są często wymieniane jako elementy, które sprawiają, że praca w IPN jest bardziej atrakcyjna niż na uniwersytecie czy w PAN. Większość stara się łączyć zatrudnienie w IPN, gwarantujące dobre warunki bytowe oraz wysoką produktywność naukową, z pracą na uczelni lub w PAN, zapewniającą prestiż i uznanie akademickie oraz większą dozę autonomii w organizowaniu własnej pracy.

W IPN hierarchia oraz planowanie pracy sprawiają, że trzeba pracować szybciej. Choć Instytut wydaje wiele monografii, większość twórczości jego pracowników stanowią prace o mniejszym formacie: artykuły naukowe lub popularnonaukowe, materiały edukacyjne, wystawy, syntezy zbiorowe, słowniki i encyklopedie. Harmonogram badań jest w dużym stopniu uzależniony od wielkich, zbiorowych projektów, często podporządkowanych kalendarzowi różnego rodzaju rocznic, z okazji których IPN systematycznie tworzy materiały przeznaczone dla mediów, ale również bardziej ambitne prace. I tak np. w chwili, gdy przeprowadzałem większość wywiadów w BEP, tj. wiosną 2010 r., znaczna część naukowców uczestniczyła w przygotowywaniu obszernej, siedmiotomowej syntezy dziejów „Solidarności”, planowanej na trzydziestą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych<fnref n="108" />. Prowadzenie badań w szybszym tempie i ich uzależnienie od zapotrzebowania społecznego bardziej przypominają różnego rodzaju ekspertyzy czy *public history* niż warunki panujące w świecie akademickim. Ograniczenie to może być źródłem frustracji dla badaczy, np. gdy muszą zrezygnować z porównania źródeł pochodzących z różnych zbiorów archiwalnych, żeby dotrzymać terminu. W BEP niektórzy naukowcy, często ci najbliżsi bieguna akademickiego, skarżą się na założenia metodologiczne oraz rytm publikacji:

<footnote n="108">108 NSZZ Solidarność, 1980–1989, t. 1–7, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.</footnote>
Z tej biurokratycznej organizacji pracy wynika także przebieg kariery zawodowej, odmienny od tego, który jest charakterystyczny dla instytucji akademickich. Szczeble kariery w BEP nie odpowiadają obowiązującym w świecie akademickim (asystent, adiunkt, docent, profesor), ale wewnętrznej nomenklaturze: inspektor, starszy inspektor, specjalista, starszy specjalista, główny specjalista. Awans jest uzależniony od stażu pracy, środków przyznanych Instytutowi w ramach jego budżetu, a także od zasług, mierzonych przy pomocy systemu ewaluacji naukowców opierającego się na punktach naliczanych za publikacje. Uzyskiwanie stopni naukowych (doktora, doktora habilitowanego) nie jest koniecznie brane pod uwagę przy awansach.

Organizacja pracy jest więc odmienna niż w PAN, gdzie naukowcy nie są zobligowani do codziennej obecności. Choć warunki pracy w IPN niosą więcej ograniczeń, pytani o nie naukowcy z BEP podkreślają też liczne zalety tego systemu. Nieco wyższe niż w świecie akademickim wynagrodzenia, łatwiejszy dostęp do archiwów, dobrze zaopatrzona biblioteka, możliwość uzyskania finansowania udziału w licznych konferencjach, również zagranicznych, są często wymieniane jako elementy, które sprawiają, że praca w IPN jest bardziej atrakcyjna niż na uniwersytecie czy w PAN. Większość stara się łączyć zatrudnienie w IPN, gwarantujące dobre warunki bytowe oraz wysoką produktywność naukową, z pracą na uczelni lub w PAN, zapewniającą prestiż i uznanie akademickie oraz większą dozę autonomii w organizowaniu własnej pracy.

W IPN hierarchia oraz planowanie pracy sprawiają, że trzeba pracować szybciej. Choć Instytut wydaje wiele monografii, większość twórczości jego pracowników stanowią prace o mniejszym formacie: artykuły naukowe lub popularnonaukowe, materiały edukacyjne, wystawy, syntezy zbiorowe, słowniki i encyklopedie. Harmonogram badań jest w dużym stopniu uzależniony od wielkich, zbiorowych projektów, często podporządkowanych kalendarzowi różnego rodzaju rocznic, z okazji których IPN systematycznie tworzy materiały przeznaczone dla mediów, ale również bardziej ambitne prace. I tak np. w chwili, gdy przeprowadzałem większość wywiadów w BEP, tj. wiosną 2010 r., znaczna część naukowców uczestniczyła w przygotowywaniu obszernej, siedmiotomowej syntezy dziejów „Solidarności”, planowanej na trzydziestą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych<fnref n="108" />. Prowadzenie badań w szybszym tempie i ich uzależnienie od zapotrzebowania społecznego bardziej przypominają różnego rodzaju ekspertyzy czy *public history* niż warunki panujące w świecie akademickim. Ograniczenie to może być źródłem frustracji dla badaczy, np. gdy muszą zrezygnować z porównania źródeł pochodzących z różnych zbiorów archiwalnych, żeby dotrzymać terminu. W BEP niektórzy naukowcy, często ci najbliżsi bieguna akademickiego, skarżą się na założenia metodologiczne oraz rytm publikacji:

<footnote n="108">108 NSZZ Solidarność, 1980–1989, t. 1–7, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.</footnote>
Czasem mam wrażenie, że to nie jest nauka. [...] Odkopujemy jakieś akta, przeczytamy, napiszemy „wydarzyło się to, to i to”, koniec. Czasem może brakuje takiej refleksji naukowej. [...] [po przywołaniu przykładu tekstu, który niedawno napisała do publikacji IPN i który uważa za zbyt opisowy] To nie jest wielka sztuka. Takich tekstów można napisać naprawdę dziesiątki rocznie. [...] To jest nic nowego<fnref n="109" />.

Choć większość naukowców pracujących w IPN ma również bardziej osobiste i wymagające plany badawcze, jak napisanie doktoratu czy monografii, na ich realizację pozostaje im mniej czasu. Dlatego pojawia się napięcie między „zamówieniami”, które trzeba szybko zrealizować, a bardziej ambitnymi aspiracjami intelektualnymi. Badania w tej formie, w jakiej prowadzi się je w IPN, charakteryzują się więc niewielką dozą autonomii w zakresie doboru tematów i problematyki. Natomiast ten rodzaj organizacji pracy sprzyja powstawaniu dużego dorobku, dlatego naukowcy pracujący w IPN często uważają się za bardziej produktywnych od swoich kolegów ze świata akademickiego. Choć nie mają obowiązków dydaktycznych, historycy z BEP muszą wypełniać wiele zobowiązań „służbowych”, w zależności od potrzeb: organizować konferencje, przedstawiać lub reprezentować IPN w czasie różnych wydarzeń oraz wobec ogółu społeczeństwa, brać udział w imprezach popularnonaukowych (piknikach naukowych, szkołach letnich, prezentacjach gier planszowych tworzonych przez IPN). Wszystkie te obowiązki sprawiają, że naukowcy zatrudnieni w BEP uczestniczą również w wypełnianiu przez IPN jego misji edukacyjnej.

Obok woli politycznej powierzenia badań dotyczących archiwów SB nowemu pokoleniu naukowców, którzy nie doświadczyli bezpośrednio życia w ustroju komunistycznym, również warunki pracy różniące się od tych panujących w świecie akademickim wyjaśniają zapewne fakt, iż w IPN zatrudniani są głównie młodzi absolwenci, doktoranci i doktorzy niepracujący na uczelniach i najwyraźniej łatwiej dostosowujący się do wymagań kierownictwa, w skład którego wchodzą uznani badacze, często profesorowie uniwersytetów. BEP wybiera się na początkowym etapie kariery, dla najmłodszych historyków jest on potencjalną „trampoliną” do świata akademickiego.

Ze względu na liczbę pracowników (180 badaczy w 2021 r.), a także działalność wydawniczą (150–200 wydawanych książek i periodyków rocznie), IPN stał się w XXI w. głównym ośrodkiem badawczym w zakresie historii najnowszej w Polsce. Przyczynił się więc do przemian w historiografii okresu 1939–1989. W ciągu 10 lat stał się największym polskim wydawcą prac historycznych odnoszących się do tego okresu. Część z tych książek została wydana we współpracy z innymi wydawnictwami państwowymi lub prywatnymi. I tak dla przykładu w 2008 r. IH PAN wydał 35 książek, a IPN – 156. Dane zawarte w tabelach 36 i 37 pozwalają ocenić miejsce, jakie zajmuje IPN w sektorze wydawnictw publikujących prace historyczne poświęcone II wojnie światowej oraz PRL. W latach 2001–2010 IPN opublikował 135 książek dotyczących

<footnote n="109">¹⁰⁹ Wywiad z N., badaczką z IPN, w zbiorach autora.</footnote>
Czasem mam wrażenie, że to nie jest nauka. [...] Odkopujemy jakieś akta, przeczytamy, napiszemy „wydarzyło się to, to i to”, koniec. Czasem może brakuje takiej refleksji naukowej. [...] [po przywołaniu przykładu tekstu, który niedawno napisała do publikacji IPN i który uważa za zbyt opisowy] To nie jest wielka sztuka. Takich tekstów można napisać naprawdę dziesiątki rocznie. [...] To jest nic nowego<fnref n="109" />.

Choć większość naukowców pracujących w IPN ma również bardziej osobiste i wymagające plany badawcze, jak napisanie doktoratu czy monografii, na ich realizację pozostaje im mniej czasu. Dlatego pojawia się napięcie między „zamówieniami”, które trzeba szybko zrealizować, a bardziej ambitnymi aspiracjami intelektualnymi. Badania w tej formie, w jakiej prowadzi się je w IPN, charakteryzują się więc niewielką dozą autonomii w zakresie doboru tematów i problematyki. Natomiast ten rodzaj organizacji pracy sprzyja powstawaniu dużego dorobku, dlatego naukowcy pracujący w IPN często uważają się za bardziej produktywnych od swoich kolegów ze świata akademickiego. Choć nie mają obowiązków dydaktycznych, historycy z BEP muszą wypełniać wiele zobowiązań „służbowych”, w zależności od potrzeb: organizować konferencje, przedstawiać lub reprezentować IPN w czasie różnych wydarzeń oraz wobec ogółu społeczeństwa, brać udział w imprezach popularnonaukowych (piknikach naukowych, szkołach letnich, prezentacjach gier planszowych tworzonych przez IPN). Wszystkie te obowiązki sprawiają, że naukowcy zatrudnieni w BEP uczestniczą również w wypełnianiu przez IPN jego misji edukacyjnej.

Obok woli politycznej powierzenia badań dotyczących archiwów SB nowemu pokoleniu naukowców, którzy nie doświadczyli bezpośrednio życia w ustroju komunistycznym, również warunki pracy różniące się od tych panujących w świecie akademickim wyjaśniają zapewne fakt, iż w IPN zatrudniani są głównie młodzi absolwenci, doktoranci i doktorzy niepracujący na uczelniach i najwyraźniej łatwiej dostosowujący się do wymagań kierownictwa, w skład którego wchodzą uznani badacze, często profesorowie uniwersytetów. BEP wybiera się na początkowym etapie kariery, dla najmłodszych historyków jest on potencjalną „trampoliną” do świata akademickiego.

Ze względu na liczbę pracowników (180 badaczy w 2021 r.), a także działalność wydawniczą (150–200 wydawanych książek i periodyków rocznie), IPN stał się w XXI w. głównym ośrodkiem badawczym w zakresie historii najnowszej w Polsce. Przyczynił się więc do przemian w historiografii okresu 1939–1989. W ciągu 10 lat stał się największym polskim wydawcą prac historycznych odnoszących się do tego okresu. Część z tych książek została wydana we współpracy z innymi wydawnictwami państwowymi lub prywatnymi. I tak dla przykładu w 2008 r. IH PAN wydał 35 książek, a IPN – 156. Dane zawarte w tabelach 36 i 37 pozwalają ocenić miejsce, jakie zajmuje IPN w sektorze wydawnictw publikujących prace historyczne poświęcone II wojnie światowej oraz PRL. W latach 2001–2010 IPN opublikował 135 książek dotyczących

<footnote n="109">¹⁰⁹ Wywiad z N., badaczką z IPN, w zbiorach autora.</footnote>
II wojny światowej, plasując się wyraźnie na czele stawki i wyprzedzając główne wydawnictwa prywatne. Produkcja IPN stanowi proporcjonalnie 4% wszystkich wydanych dzieł odnoszących się do tego okresu, które odnotowuje *Bibliografia historii polskiej*. W tym samym czasie Instytut opublikował 360 książek dotyczących PRL, czyli 10% wszystkich wydanych prac na ten temat. W obu przypadkach wyraźnie jawi się jako najważniejsze wydawnictwo, znacznie wyprzedzając wydawców prywatnych, zwłaszcza Neriton, główne wydawnictwo współpracujące z IH PAN.

<table><caption>**Tabela 36.** Najważniejsze wydawnictwa publikujące prace z historii II wojny światowej (2001–2010)</caption><thead><tr><td>Nazwa</td><td>Liczba opublikowanych dzieł</td></tr></thead><tbody><tr><td>IPN</td><td>135</td></tr><tr><td>Oficyna Wydawnicza Rytm</td><td>77</td></tr><tr><td>Bellona</td><td>70</td></tr><tr><td>Norbertinum</td><td>44</td></tr><tr><td>Muzeum Auschwitz-Birkenau</td><td>41</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Znak</td><td>36</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Neriton</td><td>31</td></tr></tbody></table>

Źródło: *Bibliografia historii polskiej*

<table><caption>**Tabela 37.** Najważniejsze wydawnictwa publikujące prace z historii Polski Ludowej (2001–2010)</caption><thead><tr><td>Nazwa</td><td>Liczba opublikowanych dzieł</td></tr></thead><tbody><tr><td>IPN</td><td>360</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Adam Marszałek</td><td>93</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Trio</td><td>64</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Neriton</td><td>32</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Znak</td><td>31</td></tr></tbody></table>

Źródło: *Bibliografia historii polskiej*

Ze statusem historyka IPN-owskiego wiążą się pewne specyficzne problemy: publikacje Instytutu są zwykle postrzegane przez odbiorców jako forma historii oficjalnej, państwowej. Praktyki niektórych historyków przyczyniają się do wzmocnienia takiego postrzegania tych publikacji. Paweł Machcewicz, pierwszy szef BEP w latach 2000–2006, zauważył:

> Byliśmy niekiedy atakowani, na przykład przez środowiska kombatanckie, które kwestionowały niektóre publikacje i nie chciały przyjmować do wiadomości, że historyk, który napisał artykuł, nie reprezentuje urzędu, tylko ma prawo jako badacz publikować to, co w dobrej wierze przygotował<fnref n="110" />.

<footnote n="110">¹¹⁰ IPN – niezależność mimo wszystko...</footnote>
II wojny światowej, plasując się wyraźnie na czele stawki i wyprzedzając główne wydawnictwa prywatne. Produkcja IPN stanowi proporcjonalnie 4% wszystkich wydanych dzieł odnoszących się do tego okresu, które odnotowuje *Bibliografia historii polskiej*. W tym samym czasie Instytut opublikował 360 książek dotyczących PRL, czyli 10% wszystkich wydanych prac na ten temat. W obu przypadkach wyraźnie jawi się jako najważniejsze wydawnictwo, znacznie wyprzedzając wydawców prywatnych, zwłaszcza Neriton, główne wydawnictwo współpracujące z IH PAN.

<table><caption>**Tabela 36.** Najważniejsze wydawnictwa publikujące prace z historii II wojny światowej (2001–2010)</caption><thead><tr><td>Nazwa</td><td>Liczba opublikowanych dzieł</td></tr></thead><tbody><tr><td>IPN</td><td>135</td></tr><tr><td>Oficyna Wydawnicza Rytm</td><td>77</td></tr><tr><td>Bellona</td><td>70</td></tr><tr><td>Norbertinum</td><td>44</td></tr><tr><td>Muzeum Auschwitz-Birkenau</td><td>41</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Znak</td><td>36</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Neriton</td><td>31</td></tr></tbody></table>

Źródło: *Bibliografia historii polskiej*

<table><caption>**Tabela 37.** Najważniejsze wydawnictwa publikujące prace z historii Polski Ludowej (2001–2010)</caption><thead><tr><td>Nazwa</td><td>Liczba opublikowanych dzieł</td></tr></thead><tbody><tr><td>IPN</td><td>360</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Adam Marszałek</td><td>93</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Trio</td><td>64</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Neriton</td><td>32</td></tr><tr><td>Wydawnictwo Znak</td><td>31</td></tr></tbody></table>

Źródło: *Bibliografia historii polskiej*

Ze statusem historyka IPN-owskiego wiążą się pewne specyficzne problemy: publikacje Instytutu są zwykle postrzegane przez odbiorców jako forma historii oficjalnej, państwowej. Praktyki niektórych historyków przyczyniają się do wzmocnienia takiego postrzegania tych publikacji. Paweł Machcewicz, pierwszy szef BEP w latach 2000–2006, zauważył:

> Byliśmy niekiedy atakowani, na przykład przez środowiska kombatanckie, które kwestionowały niektóre publikacje i nie chciały przyjmować do wiadomości, że historyk, który napisał artykuł, nie reprezentuje urzędu, tylko ma prawo jako badacz publikować to, co w dobrej wierze przygotował<fnref n="110" />.

<footnote n="110">¹¹⁰ IPN – niezależność mimo wszystko...</footnote>