1955 r. odnoszącej się do odbioru III Plenum KC PZPR w INS, wspomniano krytykę kierowaną pod adresem WHP o świadome fałszowanie źródeł i materiałów archiwalnych na potrzeby propagandy partyjnej<fnref n="18" />. Jerzy Jedlicki, wówczas doktorant w IH PAN i członek PZPR, odegrał szczególną rolę w demaskowaniu złych praktyk WHP. W marcu 1955 r. podjął próbę opublikowania w „Trybunie Ludu”, oficjalnym ogranie PZPR, artykułu przedstawiającego dowody na fałszowanie materiałów archiwalnych w WHP<fnref n="19" />. Ostatecznie artykuł się nie ukazał, ponieważ nie do pomyślenia było wówczas, aby to prasa partyjna ujawniła takie manipulacje. Zareagował za to WHP, organizując konferencję, podczas której bronił się przed narastającą krytyką. Co ważniejsze, Jedlicki był współautorem protokołu z zebrania POP PZPR w IH PAN, które poprzedzało Radę Naukową z 25 czerwca 1956 r. Nie było to banalne sprawozdanie z zebrania, ale wyraźne zajęcie stanowiska, świadczące o mocnych tendencjach „rewizjonistycznych” w obrębie dyscypliny w 1956 r. i o tym, że podzielała je część historyków partyjnych.

Warto w tym celu precyzyjnie zobrazować przenikanie partii do świata akademickiego. Jak sugeruje postać Jedlickiego, krytyka wewnątrzpartyjna nie pochodziła od pierwszoplanowych jej członków, ale raczej od osób aspirujących do kariery (akademickiej lub politycznej). Komórki partyjne w IH PAN i IH UW tym się właśnie wyróżniały, że przeważali w nich ludzie będący na progu kariery<fnref n="20" />. Pierwsza liczyła 18 członków, z których tylko dwóch miało status samodzielnego pracownika. Pozostali byli studentami i doktorantami. Natomiast prawie wszyscy partyjni samodzielni pracownicy IH PAN należeli do POP PZPR w INS i WHP. Poza tym członkowie komórki PZPR w IH PAN specjalizowali się najczęściej w historii ekonomicznej lub najnowszej, czyli w specjalnościach, którym szczególnie patronowały władze. Musieli więc doświadczyć konkretnych ograniczeń w pracy dydaktycznej i badawczej, co biorąc pod uwagę ich status kandydatów do kariery akademickiej, skłaniało ich do otwartej krytyki: niewiele mieli do stracenia, a do wygrania wszystko, czyli swobodę wypowiedzi i być może miejsce w świecie akademickim.

Protokół zebrania POP PZPR w IH PAN zamieszczony w „Kwartalniku Historycznym” miał ton zdecydowanie krytyczny<fnref n="21" />. Według Rutkowskiego wypowiedź świadomie zaostrzono w chwili publikacji. Tu również chodziło prawdopodobnie o rozgrzeszenie środowiska historyków i ocalenie namiastki wiarygodności partii poprzez zrzucenie winy za „błędy” stalinizmu na WHP, czyli najmniej niezależny instytut badawczy, i publiczne napiętnowanie badaczy dysponujących najmniejszymi zasobami akademickimi. Wytknięto m.in. luźne jedynie związki z nauką w innych krajach i silną ideologizację historii najnowszej.

<footnote n="18">¹⁸ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 272.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Tamże, s. 274.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Tamże, s. 282.</footnote>

<footnote n="21">²¹ J. Jedlicki, K. Zienkowska, *Z prac organizacji partyjnej w IH PAN*, KH, 1956, nr 4–5, s. 530–534.</footnote>
1955 r. odnoszącej się do odbioru III Plenum KC PZPR w INS, wspomniano krytykę kierowaną pod adresem WHP o świadome fałszowanie źródeł i materiałów archiwalnych na potrzeby propagandy partyjnej<fnref n="18" />. Jerzy Jedlicki, wówczas doktorant w IH PAN i członek PZPR, odegrał szczególną rolę w demaskowaniu złych praktyk WHP. W marcu 1955 r. podjął próbę opublikowania w „Trybunie Ludu”, oficjalnym ogranie PZPR, artykułu przedstawiającego dowody na fałszowanie materiałów archiwalnych w WHP<fnref n="19" />. Ostatecznie artykuł się nie ukazał, ponieważ nie do pomyślenia było wówczas, aby to prasa partyjna ujawniła takie manipulacje. Zareagował za to WHP, organizując konferencję, podczas której bronił się przed narastającą krytyką. Co ważniejsze, Jedlicki był współautorem protokołu z zebrania POP PZPR w IH PAN, które poprzedzało Radę Naukową z 25 czerwca 1956 r. Nie było to banalne sprawozdanie z zebrania, ale wyraźne zajęcie stanowiska, świadczące o mocnych tendencjach „rewizjonistycznych” w obrębie dyscypliny w 1956 r. i o tym, że podzielała je część historyków partyjnych.

Warto w tym celu precyzyjnie zobrazować przenikanie partii do świata akademickiego. Jak sugeruje postać Jedlickiego, krytyka wewnątrzpartyjna nie pochodziła od pierwszoplanowych jej członków, ale raczej od osób aspirujących do kariery (akademickiej lub politycznej). Komórki partyjne w IH PAN i IH UW tym się właśnie wyróżniały, że przeważali w nich ludzie będący na progu kariery<fnref n="20" />. Pierwsza liczyła 18 członków, z których tylko dwóch miało status samodzielnego pracownika. Pozostali byli studentami i doktorantami. Natomiast prawie wszyscy partyjni samodzielni pracownicy IH PAN należeli do POP PZPR w INS i WHP. Poza tym członkowie komórki PZPR w IH PAN specjalizowali się najczęściej w historii ekonomicznej lub najnowszej, czyli w specjalnościach, którym szczególnie patronowały władze. Musieli więc doświadczyć konkretnych ograniczeń w pracy dydaktycznej i badawczej, co biorąc pod uwagę ich status kandydatów do kariery akademickiej, skłaniało ich do otwartej krytyki: niewiele mieli do stracenia, a do wygrania wszystko, czyli swobodę wypowiedzi i być może miejsce w świecie akademickim.

Protokół zebrania POP PZPR w IH PAN zamieszczony w „Kwartalniku Historycznym” miał ton zdecydowanie krytyczny<fnref n="21" />. Według Rutkowskiego wypowiedź świadomie zaostrzono w chwili publikacji. Tu również chodziło prawdopodobnie o rozgrzeszenie środowiska historyków i ocalenie namiastki wiarygodności partii poprzez zrzucenie winy za „błędy” stalinizmu na WHP, czyli najmniej niezależny instytut badawczy, i publiczne napiętnowanie badaczy dysponujących najmniejszymi zasobami akademickimi. Wytknięto m.in. luźne jedynie związki z nauką w innych krajach i silną ideologizację historii najnowszej.

<footnote n="18">¹⁸ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 272.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Tamże, s. 274.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Tamże, s. 282.</footnote>

<footnote n="21">²¹ J. Jedlicki, K. Zienkowska, *Z prac organizacji partyjnej w IH PAN*, KH, 1956, nr 4–5, s. 530–534.</footnote>
Protokół był propozycją programową postulującą stworzenie korzystnych warunków do rozwoju nauki „bez skrępowania: Walkę i troskę o tworzenie takich warunków uważamy właśnie za głównie zadanie i podstawowy obowiązek partii w życiu naukowym”<fnref n="22" />. Wspomniano „zadania” wymagające „znacznie bardziej radykalnych i energicznych posunięć” ze strony partii<fnref n="23" />. Poza kwestią „kadr” historii najnowszej pojawiły się żądania „zerwania z dotychczasową polityką obniżania wymagań naukowych przy pracach w tej dziedzinie”, jak również „poważnego zrewidowania praktyki obsadzania kierowniczych często stanowisk ludźmi nie posiadającymi kwalifikacji naukowych lub też posiadającymi kwalifikacje w innej zupełnie dziedzinie”<fnref n="24" />. W tekście potępiono fałszerstwa i plagiaty ujawnione w publikacjach WHP i zaproponowano zastąpienie go instytutem naukowym. Zalecenia objęły również intensywne szkolenie młodych historyków dziejów najnowszych, szczególnie na uniwersytetach, czyli nie w instytutach partyjnych, a także utworzenie czasopisma poświęconego historii najnowszej. Inne jeszcze postulaty dotyczyły rozszerzenia kontaktów z nauką zagraniczną poprzez masowy import książek i czasopism, utworzenia stypendiów dla studentów i poprawy informacji o życiu naukowym za granicą. Protokół zakończono stwierdzeniem o potrzebie szerokich konsultacji wśród historyków kwestii organizacji dyscypliny i wezwaniem Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR do zorganizowania tego rodzaju debaty.

Uchwała POP PZPR w IH PAN była więc dość radykalnym potępieniem polityki naukowej partii. Jej opublikowanie świadczy o dewaluacji zasobów partyjnych na korzyść zasobów właściwych polu nauki, jakimi są dyplom i uznanie wśród naukowców. Aktorzy działający na tym polu i wiążący z nim swoją karierę domagali się autonomii w imię nauki i sprzeciwu wobec ideologii. Innymi słowy, lojalność zawodowa przeważyła nad partyjną u historyków-członków partii, którzy uzasadniali swoje stanowisko, odwołując się do autentycznego marksizmu naukowego. Zarzuty i postulaty wyrażone przez członków komórki partyjnej w IH PAN były przy tym zbieżne z głoszonymi przez historyków bezpartyjnych, zwłaszcza podczas Rady Naukowej IH PAN 25 czerwca 1956 r. Pojawiająca się tu zbieżność wynikała ze wspólnego zainteresowania definicją zawodu historyka opartą na akademickich kwalifikacjach i poszanowaniu elementarnych zasad metody naukowej. Zwolennicy autonomii mogli więc liczyć na usunięcie z dyscypliny (a przynajmniej z kierowniczych funkcji) osób dysponujących najmniejszymi zasobami akademickimi. Redefinicja zawodu historyka w 1956 r. prowadziła zatem do dewaluacji kapitału politycznego w polu historii. Wszystko to odbywało się w dłuższym przedziale czasowym, zaledwie tu zarysowanym, który rozciągał się od śmierci Stalina aż do 1958 r., kiedy zakończyło się nowe rozdanie kierowniczych stanowisk w obrębie dyscypliny.

<footnote n="22">²² Tamże, s. 531.</footnote>

<footnote n="23">²³ Tamże.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Tamże.</footnote>
Protokół był propozycją programową postulującą stworzenie korzystnych warunków do rozwoju nauki „bez skrępowania: Walkę i troskę o tworzenie takich warunków uważamy właśnie za głównie zadanie i podstawowy obowiązek partii w życiu naukowym”<fnref n="22" />. Wspomniano „zadania” wymagające „znacznie bardziej radykalnych i energicznych posunięć” ze strony partii<fnref n="23" />. Poza kwestią „kadr” historii najnowszej pojawiły się żądania „zerwania z dotychczasową polityką obniżania wymagań naukowych przy pracach w tej dziedzinie”, jak również „poważnego zrewidowania praktyki obsadzania kierowniczych często stanowisk ludźmi nie posiadającymi kwalifikacji naukowych lub też posiadającymi kwalifikacje w innej zupełnie dziedzinie”<fnref n="24" />. W tekście potępiono fałszerstwa i plagiaty ujawnione w publikacjach WHP i zaproponowano zastąpienie go instytutem naukowym. Zalecenia objęły również intensywne szkolenie młodych historyków dziejów najnowszych, szczególnie na uniwersytetach, czyli nie w instytutach partyjnych, a także utworzenie czasopisma poświęconego historii najnowszej. Inne jeszcze postulaty dotyczyły rozszerzenia kontaktów z nauką zagraniczną poprzez masowy import książek i czasopism, utworzenia stypendiów dla studentów i poprawy informacji o życiu naukowym za granicą. Protokół zakończono stwierdzeniem o potrzebie szerokich konsultacji wśród historyków kwestii organizacji dyscypliny i wezwaniem Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR do zorganizowania tego rodzaju debaty.

Uchwała POP PZPR w IH PAN była więc dość radykalnym potępieniem polityki naukowej partii. Jej opublikowanie świadczy o dewaluacji zasobów partyjnych na korzyść zasobów właściwych polu nauki, jakimi są dyplom i uznanie wśród naukowców. Aktorzy działający na tym polu i wiążący z nim swoją karierę domagali się autonomii w imię nauki i sprzeciwu wobec ideologii. Innymi słowy, lojalność zawodowa przeważyła nad partyjną u historyków-członków partii, którzy uzasadniali swoje stanowisko, odwołując się do autentycznego marksizmu naukowego. Zarzuty i postulaty wyrażone przez członków komórki partyjnej w IH PAN były przy tym zbieżne z głoszonymi przez historyków bezpartyjnych, zwłaszcza podczas Rady Naukowej IH PAN 25 czerwca 1956 r. Pojawiająca się tu zbieżność wynikała ze wspólnego zainteresowania definicją zawodu historyka opartą na akademickich kwalifikacjach i poszanowaniu elementarnych zasad metody naukowej. Zwolennicy autonomii mogli więc liczyć na usunięcie z dyscypliny (a przynajmniej z kierowniczych funkcji) osób dysponujących najmniejszymi zasobami akademickimi. Redefinicja zawodu historyka w 1956 r. prowadziła zatem do dewaluacji kapitału politycznego w polu historii. Wszystko to odbywało się w dłuższym przedziale czasowym, zaledwie tu zarysowanym, który rozciągał się od śmierci Stalina aż do 1958 r., kiedy zakończyło się nowe rozdanie kierowniczych stanowisk w obrębie dyscypliny.

<footnote n="22">²² Tamże, s. 531.</footnote>

<footnote n="23">²³ Tamże.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Tamże.</footnote>
O ile prawdopodobieństwo opowiedzenia się po której stronie debaty zależało w mniejszym stopniu od przekonań ideologicznych przypisywanych aktorom, a bardziej od pozycji zajmowanych w obrębie dyscypliny, o tyle opozycja między „dogmatykami” i „rewizjonistami” odnosiła się w znacznej mierze do konfliktu między zwolennikami autonomii dyscypliny a tymi, którzy uosabiali jej heteronomiczny biegun. Marginalizacji tych ostatnich nie towarzyszyło jednak kwestionowanie powojennych marksistowskich przemian w historiografii: nie tylko marksizm pozostał uznaną przez historyków metodologią, ale właśnie w imię prawdziwie naukowego marksizmu „rewizjoniści” przeprowadzili krytykę ideologizacji historii. Konieczne jest więc omówienie wewnętrznych sporów w dyscyplinie, których przedmiotem było określenie uprawnionych zastosowań metodologii marksistowskiej w historii.

## Jak stosować marksizm w historii?

Tytułowa kwestia była głównym tematem ożywionych dyskusji w dyscyplinie ok. 1956 r. Przyjętej oficjalnie przez dyscyplinę w 1951 r. na konferencji w Otwocku metodologii marksistowskiej nie kwestionowano jednak samej w sobie. Lecz chociaż marksizm pozostał jedynym paradygmatem interpretacji przeszłości, to już konkretne jego zastosowanie w nauce historycznej budziło kontrowersje, i to jeszcze przed 1956 r.

## Trudna definicja „postępowości”

Spory wokół pojęcia „postępowości” były charakterystyczne dla napięć występujących w dyscyplinie w połowie lat 50. Od 1953 r. publikacje Mariana Henryka Serejskiego, mediewisty i specjalisty od historii historiografii<fnref n="25" />, wywoływały dyskusje o wadze dziewiętnastowiecznych autorów dla współczesnej historiografii. To jedna z nielicznych debat, którym „Kwartalnik Historyczny” poświęcił serię artykułów. I nie była to wyłącznie dyskusja o dziedzictwie pierwszych polskich autorów powołujących się na naukę historyczną, stawka była dużo wyższa, chodziło bowiem o to, co w badaniach nad wydarzeniami z przeszłości można określić jako „postępowe”, a co jako „reakcyjne”, zgodnie z dychotomią stanowiącą ogólny paradygmat objaśniający procesy historyczne<fnref n="26" />.

W pracy o „postępowej myśli historycznej” Serejski dążył do włączenia warszawskiego pozytywizmu i liberalizmu w nurt postępowy, choć w epoce stalinowskiej dyskredytowano je jako „burżuazyjne”. Jego książka była więc

<footnote n="25">²⁵ Opublikował w tymże roku dwie książki na ten temat: *Joachim Lelewel. Z dziejów postępowej myśli historycznej w Polsce* (Warszawa) i *Studia nad historiografią Polski*. Cz. 1. K. B. Hoffman (Łódź) oraz w kolejnych latach (1954 i 1956) dwa tomy *Zarysu historii historiografii polskiej* (Łódź).</footnote>

<footnote n="26">²⁶ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 36–38.</footnote>
O ile prawdopodobieństwo opowiedzenia się po której stronie debaty zależało w mniejszym stopniu od przekonań ideologicznych przypisywanych aktorom, a bardziej od pozycji zajmowanych w obrębie dyscypliny, o tyle opozycja między „dogmatykami” i „rewizjonistami” odnosiła się w znacznej mierze do konfliktu między zwolennikami autonomii dyscypliny a tymi, którzy uosabiali jej heteronomiczny biegun. Marginalizacji tych ostatnich nie towarzyszyło jednak kwestionowanie powojennych marksistowskich przemian w historiografii: nie tylko marksizm pozostał uznaną przez historyków metodologią, ale właśnie w imię prawdziwie naukowego marksizmu „rewizjoniści” przeprowadzili krytykę ideologizacji historii. Konieczne jest więc omówienie wewnętrznych sporów w dyscyplinie, których przedmiotem było określenie uprawnionych zastosowań metodologii marksistowskiej w historii.

## Jak stosować marksizm w historii?

Tytułowa kwestia była głównym tematem ożywionych dyskusji w dyscyplinie ok. 1956 r. Przyjętej oficjalnie przez dyscyplinę w 1951 r. na konferencji w Otwocku metodologii marksistowskiej nie kwestionowano jednak samej w sobie. Lecz chociaż marksizm pozostał jedynym paradygmatem interpretacji przeszłości, to już konkretne jego zastosowanie w nauce historycznej budziło kontrowersje, i to jeszcze przed 1956 r.

## Trudna definicja „postępowości”

Spory wokół pojęcia „postępowości” były charakterystyczne dla napięć występujących w dyscyplinie w połowie lat 50. Od 1953 r. publikacje Mariana Henryka Serejskiego, mediewisty i specjalisty od historii historiografii<fnref n="25" />, wywoływały dyskusje o wadze dziewiętnastowiecznych autorów dla współczesnej historiografii. To jedna z nielicznych debat, którym „Kwartalnik Historyczny” poświęcił serię artykułów. I nie była to wyłącznie dyskusja o dziedzictwie pierwszych polskich autorów powołujących się na naukę historyczną, stawka była dużo wyższa, chodziło bowiem o to, co w badaniach nad wydarzeniami z przeszłości można określić jako „postępowe”, a co jako „reakcyjne”, zgodnie z dychotomią stanowiącą ogólny paradygmat objaśniający procesy historyczne<fnref n="26" />.

W pracy o „postępowej myśli historycznej” Serejski dążył do włączenia warszawskiego pozytywizmu i liberalizmu w nurt postępowy, choć w epoce stalinowskiej dyskredytowano je jako „burżuazyjne”. Jego książka była więc

<footnote n="25">²⁵ Opublikował w tymże roku dwie książki na ten temat: *Joachim Lelewel. Z dziejów postępowej myśli historycznej w Polsce* (Warszawa) i *Studia nad historiografią Polski*. Cz. 1. K. B. Hoffman (Łódź) oraz w kolejnych latach (1954 i 1956) dwa tomy *Zarysu historii historiografii polskiej* (Łódź).</footnote>

<footnote n="26">²⁶ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 36–38.</footnote>
próbą zrehabilitowania idei politycznych popularnych wśród części polskiej inteligencji w latach 1860-1880. Piśmiennictwo tej epoki odegrało niebagatelną rolę w refleksji nad pozytywizmem i liberalizmem, jak również w tworzeniu narodowego *imaginarium*.

W poszukiwaniu patronów lub autorytetów sprzed 1945 r. polscy historcy zmuszeni byli przyjąć logikę podziału na autorów „postępowych” i „reakcyjnych”. Niezauważalny wpływ marksizmu na polską naukę i politykę przed 1945 r. kazał im na przełomie lat 40. i 50. przedefiniować teoretyczne i metodologiczne podstawy swojej dyscypliny. Usuwano autorów o orientacji uznanej *a posteriori* za „burżuazyjną”. Natomiast chcąc zakotwiczyć historiografię marksistowską w dziewiętnastowiecznej tradycji polskiej historiografii, historcy partyjni odwoływali się do uznanych autorów „burżuazyjnych”, których poglądy nie odbiegały zbytnio od marksistowskiej interpretacji dziejów narodowych. Joachim Lelewel (1786-1861) był tego symbolicznym przykładem. Jego nazwisko powracało regularnie w piśmiennictwie poświęconym konceptualizacji polskiej historii marksistowskiej<fnref n="27" />. Dzięki swojej metodzie krytycznej analizy źródeł został uznany za pierwszego polskiego profesjonalnego historyka.

Za sprawą prac Serejskiego powrócił spór o zakres dozwolonych poglądów i autorów. W 1953 r. na łamach „Kwartalnika Historycznego” opublikowano serię artykułów po zakończeniu konferencji zorganizowanej przez PAN w Zakopanem w lutym tego samego roku<fnref n="28" />. Poruszane na niej tematy – ocena liberalizmu jako idei politycznej i kryteria „postępowości” w historii – wywołały burzliwą dyskusję. Chodziło w niej o to, jak marksistowska historia powinna traktować dziewiętnastowieczny liberalizm. Historycy partyjni (Assorodobraj, Bobińska, Kormanowa) uznawali go za ideologię „reakcyjną”, ponieważ nie wpisywał się w perspektywę walki klasowej, skoro burżuazja sprzeciwła się rewolucji agrarnej i okazała się niezdolna do pogodzenia walki o wyzwolenie narodowe (powstania) z emancypacją społeczną. Z kolei Serejski, częściowo poparty przez Kulę, dostrzegł w burżuazyjnym liberalizmie elementy „postępowe”, możliwe do pogodzenia z marksizmem-leninizmem<fnref n="29" />.

Polemika przedłużała się i zaostrzała na łamach „Kwartalnika Historycznego” między 1953 a 1955 r.<fnref n="30" /> Najpierw Assorodobraj zamieściła bardzo nieprzyjazną recenzję książki Serejskiego o Karolu Boromeuszu Hoffmanie (1798-1875)<fnref n="31" />.

<footnote n="27">²⁷ Żanna Kormanowa pisała o nim książkę w 1946 r., a jego pisma były wielokrotnie wydawane w latach 50.; zob. M. Górny, "Dialectical Negation". East Central European Marxist Historiography and the Problem of the Nation, "East Central Europe" 2009, nr 36, s. 225-253.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ KH, 1953, nr 4.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 35.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Ten centralny dla historiografii marksistowskiej epizod został już zanalizowany, szczególnie przez M. Górnego; tenże *Od Lelewela do Smoleńskiego...*, s. 149-177; tenże, "Dialectical Negation"..., s. 225-253.</footnote>

<footnote n="31">³¹ N. Assorodobraj, *W sprawie kryterium postępowości w historii historiografii*, KH, 1953, nr 4, s. 150-186.</footnote>
próbą zrehabilitowania idei politycznych popularnych wśród części polskiej inteligencji w latach 1860-1880. Piśmiennictwo tej epoki odegrało niebagatelną rolę w refleksji nad pozytywizmem i liberalizmem, jak również w tworzeniu narodowego *imaginarium*.

W poszukiwaniu patronów lub autorytetów sprzed 1945 r. polscy historcy zmuszeni byli przyjąć logikę podziału na autorów „postępowych” i „reakcyjnych”. Niezauważalny wpływ marksizmu na polską naukę i politykę przed 1945 r. kazał im na przełomie lat 40. i 50. przedefiniować teoretyczne i metodologiczne podstawy swojej dyscypliny. Usuwano autorów o orientacji uznannej *a posteriori* za „burżuazyjną”. Natomiast chcąc zakotwiczyć historiografię marksistowską w dziewiętnastowiecznej tradycji polskiej historiografii, historcy partyjni odwoływali się do uznanych autorów „burżuazyjnych”, których poglądy nie odbiegały zbytnio od marksistowskiej interpretacji dziejów narodowych. Joachim Lelewel (1786-1861) był tego symbolicznym przykładem. Jego nazwisko powracało regularnie w piśmiennictwie poświęconym konceptualizacji polskiej historii marksistowskiej<fnref n="27" />. Dzięki swojej metodzie krytycznej analizy źródeł został uznany za pierwszego polskiego profesjonalnego historyka.

Za sprawą prac Serejskiego powrócił spór o zakres dozwolonych poglądów i autorów. W 1953 r. na łamach „Kwartalnika Historycznego” opublikowano serię artykułów po zakończeniu konferencji zorganizowanej przez PAN w Zakopanem w lutym tego samego roku<fnref n="28" />. Poruszane na niej tematy – ocena liberalizmu jako idei politycznej i kryteria „postępowości” w historii – wywołały burzliwą dyskusję. Chodziło w niej o to, jak marksistowska historia powinna traktować dziewiętnastowieczny liberalizm. Historycy partyjni (Assorodobraj, Bobińska, Kormanowa) uznawali go za ideologię „reakcyjną”, ponieważ nie wpisywał się w perspektywę walki klasowej, skoro burżuazja sprzecwiła się rewolucji agrarnej i okazała się niezdolna do pogodzenia walki o wyzwolenie narodowe (powstania) z emancypacją społeczną. Z kolei Serejski, częściowo poparty przez Kulę, dostrzegł w burżuazyjnym liberalizmie elementy „postępowe”, możliwe do pogodzenia z marksizmem-leninizmem<fnref n="29" />.

Polemika przedłużała się i zaostrzała na łamach „Kwartalnika Historycznego” między 1953 a 1955 r.<fnref n="30" /> Najpierw Assorodobraj zamieściła bardzo nieprzyjazną recenzję książki Serejskiego o Karolu Boromeuszu Hoffmanie (1798-1875)<fnref n="31" />.

<footnote n="27">²⁷ Żanna Kormanowa pisała o nim książkę w 1946 r., a jego pisma były wielokrotnie wydawane w latach 50.; zob. M. Górny, "Dialectical Negation". East Central European Marxist Historiography and the Problem of the Nation, "East Central Europe" 2009, nr 36, s. 225-253.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ KH, 1953, nr 4.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 35.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Ten centralny dla historiografii marksistowskiej epizod został już zanalizowany, szczególnie przez M. Górnego; tenże *Od Lelewela do Smoleńskiego...*, s. 149-177; tenże, "Dialectical Negation"..., s. 225-253.</footnote>

<footnote n="31">³¹ N. Assorodobraj, *W sprawie kryterium postępowości w historii historiografii*, KH, 1953, nr 4, s. 150-186.</footnote>
Droga życiowa Hoffmana, historyka i wysokiej rangi urzędnika, była podobna
do losów Lelewela. Również wziął udział w powstaniu listopadowym, potem
wyemigrował do Paryża. Na uchodźstwie działał jednak w obozie przeciwnym
niż Lelewel – wspierał monarchistów. Recenzja Assorodobraj podważyła inter-
pretację Serejskiego, według którego Hoffman odegrał ważną rolę w profesjo-
nalizacji polskiej nauki historycznej, a jego poglądy były „liberalne”. Sprzeciwiła
się ona włączeniu Hoffmana do obozu postępu, ponieważ nie opowiedział się
za reformą agrarną, a to stanowiło dla historyków partyjnych podstawowe kry-
terium identyfikacji „postępowców” w dziewiętnastowiecznej Polsce. Zadaniem
prawdziwie marksistowskiej historii historiografii nie było zatem opisywanie
kolejnych prac przyczyniających się do profesjonalizacji nauki historycznej (opar-
tych na pozytywizmie i krytycznej analizie źródeł), ale zadecydowanie – przy
pomocy „obiektywnych” kryteriów – czy postawy autorów były „postępowe”,
czy nie, w zależności od kontekstu epoki:

Żadnego faktu z historii ideologii a więc i z historii historiografii [podkr. VB]<fnref n="32" /> nie zrozumiemy, jeśli rozpatrywać go będziemy w jakimś nie istniejącym, jednolitym, automatycznie rozwijającym się ciągu rozwojowym. Dopiero uchwycenie głównego w każdym momencie dziejowym frontu walki klasowej doprowadzi nas do ustalenia poprawnego kryterium postępowości<fnref n="33" />.

Różnice dzielące polskich dziewiętnastowiecznych historyków – historiograficzne łączone nierozmerwalnie z politycznymi – aktualizowano całkowicie anachronicznie przez przyzmat marksizmu. W momencie wpisania historiografii marksistowskiej w narodową tradycję historiograficzną dawne spory postrzegano według kryterium „postępu”, co wyjaśnia, dlaczego historycy partyjni widzieli prekursora postępowej historiografii w Lelewelu, a odrzucali monarchistę Hoffmana, którego kariera polityczna okazała się reakcyjna i burżuazyjna.

Wkrótce potem inna historyczka partyjna, Celina Bobińska, podjęła rozpoczętą
przez Assorodobraj krytykę w kolejnym artykule poświęconym „pozytywizmo-
wi”<fnref n="34" />. Stwierdziła, że znaczenie nadawane przez Serejskiego pojęciu „postępu”
nie jest „marksistowskie”. W podtekście chodziło o sposób uprawiania historii
historiografii: od przemówienia Kormanowej na I Kongresie Nauki Polskiej histo-
rycy partyjni zamierzali oceniać „postępowy” charakter dawnych historyków nie
według ich twórczości, ale „obiektywniej” przynależności klasowej i stanowiska
zajmowanego w kwestiach politycznych. Historiografię sprzed 1945 r. trakto-
wano więc jako odbicie walki klas. I tego dotyczyła dalsza polemika. Odnosząc
się do sporu między Serejskim a Assorodobraj i Bobińską, Stefan Kieniewicz
zaproponował oddzielenie oceny twórczości historiograficznej autorów od

<footnote n="32">³² Powszechne jest pomieszanie między ideologią i historiografią w piśmiennictwie historyków partyjnych w latach 50. Na temat mylenia historiografii z ideologią w myśli politycznej bloku sowieckiego zob. R. Stobiecki, *Between Continuity and Discontinuity...*, s. 214–229.</footnote>

<footnote n="33">³³ N. Assorodobraj, dz. cyt., s. 186.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ C. Bobińska, *Spór o ujęcie pozytywizmu i historyków pozytywistów*, KH, 1954, nr 2, s. 178–204.</footnote>
Droga życiowa Hoffmana, historyka i wysokiej rangi urzędnika, była podobna
do losów Lelewela. Również wziął udział w powstaniu listopadowym, potem
wyemigrował do Paryża. Na uchodźstwie działał jednak w obozie przeciwnym
niż Lelewel – wspierał monarchistów. Recenzja Assorodobraj podważyła inter-
pretację Serejskiego, według którego Hoffman odegrał ważną rolę w profesjo-
nalizacji polskiej nauki historycznej, a jego poglądy były „liberalne”. Sprzeciwiła
się ona włączeniu Hoffmana do obozu postępu, ponieważ nie opowiedział się
za reformą agrarną, a to stanowiło dla historyków partyjnych podstawowe kry-
terium identyfikacji „postępowców” w dziewiętnastowiecznej Polsce. Zadaniem
prawdziwie marksistowskiej historii historiografii nie było zatem opisywanie
kolejnych prac przyczyniających się do profesjonalizacji nauki historycznej (opar-
tych na pozytywizmie i krytycznej analizie źródeł), ale zadecydowanie – przy
pomocy „obiektywnych” kryteriów – czy postawy autorów były „postępowe”,
czy nie, w zależności od kontekstu epoki:

Żadnego faktu z historii ideologii a więc i z historii historiografii [podkr. VB]<fnref n="32" /> nie zrozumiemy, jeśli rozpatrywać go będziemy w jakimś nie istniejącym, jednolitym, automatycznie rozwijającym się ciągu rozwojowym. Dopiero uchwycenie głównego w każdym momencie dziejowym frontu walki klasowej doprowadzi nas do ustalenia poprawnego kryterium postępowości<fnref n="33" />.

Różnice dzielące polskich dziewiętnastowiecznych historyków – historiograficzne łączone nierozmerwalnie z politycznymi – aktualizowano całkowicie anachronicznie przez przyzmat marksizmu. W momencie wpisania historiografii marksistowskiej w narodową tradycję historiograficzną dawne spory postrzegano według kryterium „postępu”, co wyjaśnia, dlaczego historycy partyjni widzieli prekursora postępowej historiografii w Lelewelu, a odrzucali monarchistę Hoffmana, którego kariera polityczna okazała się reakcyjna i burżuazyjna.

Wkrótce potem inna historyczka partyjna, Celina Bobińska, podjęła rozpoczętą
przez Assorodobraj krytykę w kolejnym artykule poświęconym „pozytywizmo-
wi”<fnref n="34" />. Stwierdziła, że znaczenie nadawane przez Serejskiego pojęciu „postępu”
nie jest „marksistowskie”. W podtekście chodziło o sposób uprawiania historii
historiografii: od przemówienia Kormanowej na I Kongresie Nauki Polskiej histo-
rycy partyjni zamierzali oceniać „postępowy” charakter dawnych historyków nie
według ich twórczości, ale „obiektywniej” przynależności klasowej i stanowiska
zajmowanego w kwestiach politycznych. Historiografię sprzed 1945 r. trakto-
wano więc jako odbicie walki klas. I tego dotyczyła dalsza polemika. Odnosząc
się do sporu między Serejskim a Assorodobraj i Bobińską, Stefan Kieniewicz
zaproponował oddzielenie oceny twórczości historiograficznej autorów od

<footnote n="32">³² Powszechne jest pomieszanie między ideologią i historiografią w piśmiennictwie historyków partyjnych w latach 50. Na temat mylenia historiografii z ideologią w myśli politycznej bloku sowieckiego zob. R. Stobiecki, *Between Continuity and Discontinuity...*, s. 214–229.</footnote>

<footnote n="33">³³ N. Assorodobraj, dz. cyt., s. 186.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ C. Bobińska, *Spór o ujęcie pozytywizmu i historyków pozytywistów*, KH, 1954, nr 2, s. 178–204.</footnote>
osądu ich orientacji politycznych<fnref n="35" />. Uznano to za herezję, a krytykę wyraziła Wanda Moszczeńska, stwierdzając, że działalność historyków i znaczenie ich prac należy oceniać z uwzględnieniem kontekstu historycznego, który pozwala ustalić postępowy lub reakcyjny charakter dzieła, uczonego czy teorii<fnref n="36" />. W ten sposób nie rozstrzygnęła jednak kwestii kryteriów mających mierzyć stopień postępowości autora, ponieważ ustalenie, których historyków burżuazyjnych można tak określić, pozostawiła decyzji każdego z marksistowskich historyków.

Te rozbieżne opinie co do dziedzictwa dziewiętnastowiecznej historiografii i jego wykorzystania przez marksistowskich historyków w latach 50., kiedy historiografia nadal nie była wolna od zaangażowania politycznego, odzwierciedlają główny problem dyscypliny po 1945 r.: nie istnieje marksistowskie dzieło z historii i historiografii polskiej, które dostarczyłoby podstaw teoretycznych i metodologicznych marksizmu-leninizmu<fnref n="37" />. Wyjaśnia to, dlaczego koncentrowała się na tej kwestii większość historyków partyjnych, ponieważ przeanalizowanie wszystkich wcześniejszych autorów przez pryzmat bieżących celów było konieczne do ich selekcji i wytyczenia konturów historiografii marksistowskiej. Dwie kwestie warto z tej polemiki zapamiętać.

Po pierwsze, pojęcia („postępowy”, „pozytywizm”, „liberalizm”, „reakcja”) okazały się niejasne, a ich użycie nieostre. Spór spowodowany był właśnie brakiem jasnych definicji i konsensusu co do rozstrzygających kryteriów. Pomimo oficjalnego (i najczęściej tylko deklaratywnego) przyjęcia za jedyną metodologii marksistowskiej, chwiejność kategorii pozwalała na debaty i dyskusje, przy najmniej wśród historyków marksistowskich lub uważających się za takich, czyli wszystkich wspomnianych tu protagonistów. Wystarczyło posługiwać się specyficznym słownictwem i stereotypową siatką analizy (pochwała „postępowości”, potępienie „reakcji” i „klerykalizmu”), żeby wpasować się w „marksistowską metodologię”, nigdy do końca niezdefiniowaną. Istota tego sporu była wewnętrzna dla dyscypliny, chodziło bowiem o to, kto spośród protagonistów będzie w stanie narzucić innym swoją interpretację tego, co „marksistowskie”, „postępowe” itp., to znaczy zdobyć monopol autorytetu naukowego, rozumianego jako „zdolność pełnoprawnego wypowiadania się i działania (czyli w sposób uprawniony i autorytatywny) w kwestiach nauki”<fnref n="38" />. I znów w kontrze byli partyjni przedstawiciele heteronomicznego bieguna twórczości historycznej (Assorodobraj, Bobińska, Kormanowa) i akademicy dystansujący się od partyjnych instytucji naukowych, którzy w 1956 r. opowiadali się za autonomią dyscypliny (Kieniewicz, Serejski).

Po drugie, przestrzeń dyskusji okazała się znacznie ograniczona i krytyczne wypowiedzi, np. Serejskiego, nie mogły pominąć odwołań do marksizmu,

<footnote n="35">³⁵ S. Kieniewicz, *Jeszcze na temat zadań historiografii*, KH, 1954, nr 3, s. 197–200.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ W. Moszczeńska, *Czy historia jest wąską specjalnością?*, KH, 1955, nr 2, s. 150–171.</footnote>

<footnote n="37">³⁷ M. Górny, *Od Lelewela do Smoleńskiego...*, s. 149–177.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ P. Bourdieu, *Le champ scientifique*, «Actes de la recherche en sciences sociales» 2, 1976, nr 2, s. 89 (tłum. JL).</footnote>
osądu ich orientacji politycznych<fnref n="35" />. Uznano to za herezję, a krytykę wyraziła Wanda Moszczeńska, stwierdzając, że działalność historyków i znaczenie ich prac należy oceniać z uwzględnieniem kontekstu historycznego, który pozwala ustalić postępowy lub reakcyjny charakter dzieła, uczonego czy teorii<fnref n="36" />. W ten sposób nie rozstrzygnęła jednak kwestii kryteriów mających mierzyć stopień postępowości autora, ponieważ ustalenie, których historyków burżuazyjnych można tak określić, pozostawiła decyzji każdego z marksistowskich historyków.

Te rozbieżne opinie co do dziedzictwa dziewiętnastowiecznej historiografii i jego wykorzystania przez marksistowskich historyków w latach 50., kiedy historiografia nadal nie była wolna od zaangażowania politycznego, odzwierciedlają główny problem dyscypliny po 1945 r.: nie istnieje marksistowskie dzieło z historii i historiografii polskiej, które dostarczyłoby podstaw teoretycznych i metodologicznych marksizmu-leninizmu<fnref n="37" />. Wyjaśnia to, dlaczego koncentrowała się na tej kwestii większość historyków partyjnych, ponieważ przeanalizowanie wszystkich wcześniejszych autorów przez pryzmat bieżących celów było konieczne do ich selekcji i wytyczenia konturów historiografii marksistowskiej. Dwie kwestie warto z tej polemiki zapamiętać.

Po pierwsze, pojęcia („postępowy”, „pozytywizm”, „liberalizm”, „reakcja”) okazały się niejasne, a ich użycie nieostre. Spór spowodowany był właśnie brakiem jasnych definicji i konsensusu co do rozstrzygających kryteriów. Pomimo oficjalnego (i najczęściej tylko deklaratywnego) przyjęcia za jedyną metodologii marksistowskiej, chwieńność kategorii pozwalała na debaty i dyskusje, przy najmniej wśród historyków marksistowskich lub uważających się za takich, czyli wszystkich wspomnianych tu protagonistów. Wystarczyło posługiwać się specyficznym słownictwem i stereotypową siatką analizy (pochwała „postępowości”, potępienie „reakcji” i „klerykalizmu”), żeby wpasować się w „marksistowską metodologię”, nigdy do końca niezdefiniowaną. Istota tego sporu była wewnętrzna dla dyscypliny, chodziło bowiem o to, kto spośród protagonistów będzie w stanie narzucić innym swoją interpretację tego, co „marksistowskie”, „postępowe” itp., to znaczy zdobyć monopol autorytetu naukowego, rozumianego jako „zdolność pełnoprawnego wypowiadania się i działania (czyli w sposób uprawniony i autorytatywny) w kwestiach nauki”<fnref n="38" />. I znów w kontrze byli partyjni przedstawiciele heteronomicznego bieguna twórczości historycznej (Assorodobraj, Bobińska, Kormanowa) i akademicy dystansujący się od partyjnych instytucji naukowych, którzy w 1956 r. opowiadali się za autonomią dyscypliny (Kieniewicz, Serejski).

Po drugie, przestrzeń dyskusji okazała się znacznie ograniczona i krytyczne wypowiedzi, np. Serejskiego, nie mogły pominąć odwołań do marksizmu,

<footnote n="35">³⁵ S. Kieniewicz, *Jeszcze na temat zadań historiografii*, KH, 1954, nr 3, s. 197–200.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ W. Moszczeńska, *Czy historia jest wąską specjalnością*, KH, 1955, nr 2, s. 150–171.</footnote>

<footnote n="37">³⁷ M. Górny, *Od Lelewela do Smoleńskiego...*, s. 149–177.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ P. Bourdieu, *Le champ scientifique*, «Actes de la recherche en sciences sociales» 2, 1976, nr 2, s. 89 (tłum. JL).</footnote>
którego podważenie nie wchodziło w rachubę. Jednakże z lektury tekstów różnych protagonistów wynika, że praktycznie wszystkie propozycje można było uznać za „marksistowskie”<fnref n="39" />. Nie kwestionowano zatem otwarcie dominacji marksizmu w historii: przedmiotem dyskusji nie była zasada podziału świata na dwa przeciwstawne obozy („postępu” i „reakcji”), a raczej granice każdego z tych obszarów. Potwierdzony został obowiązujący charakter marksistowskiej ramy: „Ideologiczny, partyjny charakter historii jako nauki jest oczywisty”<fnref n="40" />. Warunki, w jakich ście rały się rozbieżne opinie na polu historii przed 1956 r., były więc nadmierne uzależnione od polityki. Stanowiska zajmowane w tym sporze przez partyjnych historyków pokazują, że podważenie ram marksistowskiej interpretacji, jak to uczynił Serejski, poświęcając książkę dziewiętnastowiecznej historiografii pozy tywistycznej, niosły ryzyko zaliczenia do niemarksistowskiej, „wrogiej ideologii”.

## Kwestia marksizmu w 1956 r.

Dopiero w 1956 r. przyznano otwarcie, jak problematyczną kwestią jest marksizm i jego stosowanie w historii. Wcześniej dominacja paradygmatu marksistowskiego wydawała się oczywista, jak o tym świadczy bilans pierwszego dziesięciolecia nauki historycznej w PRL, przedstawiony przez redaktora naczelnego „Kwartalnika Historycznego”, Bogusława Leśnodorskiego na Międzynarodowym Kongresie Nauk Historycznych w Rzymie w 1955 r.<fnref n="41" /> Ocena utrzymana była w tonie samozadowolenia, pozostawała daleka od buntu, który nastąpił rok później. Leśnodorski stwierdził, że historiografia marksistowska jest szansą i wielkim postępem w poznawaniu przeszłości.

[Po zakończeniu wojny] reakcyjni historycy skupiali w swych rękach kluczowe pozycje w uniwersytetach i towarzystwach naukowych. Reprezentując zarówno ukształtowane już poprzednio, szczególnie w okresie 1918–1939, idealistyczne pozycje warsztatu naukowego, jak niemniej wyraźne polityczne pozycje endeckie, piłsudczykowskie czy prawicowo-socjalistyczne, usiłowali kontynuować wrogie postępowi nauki, złe tradycje okresu dwudziestolecia. Cechą prac większości historyków w tej początkowej fazie był burżuazyjny obiektywizm, eklektyzm metodologiczny silnie nasycony subiektywizmem i heroistyką, która usuwa w cień istotnych twórców historii – masy ludowe, oraz jałowa faktografia oznaczająca ucieczkę przed syntezą i wartościowaniem w gąszcz biernie stwierdzanych i chaotycznie nagromadzonych faktów. Dominował nadal związany z szeregiem fałszywych legend okcydentalizm od początku państwa polskiego począwszy aż po czasy najnowsze<fnref n="42" />.

Historiografia Polski Ludowej byłaby zatem niezapisaną kartą, a jej powsta nie możliwe dzięki decydującemu wkładowi nauki sowieckiej i marksizmowi.

<footnote n="39">³⁹ M. Górny, *Od Lelewela do Smoleńskiego...*, s. 149–177.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ N. Assorodobraj, dz. cyt., s. 150.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ B. Leśnodorski, *Nauka historii w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej. Główne kierunki badań*, KH, 1955, nr 1, s. 17–58.</footnote>

<footnote n="42">⁴² Tamże, s. 18.</footnote>
którego podważenie nie wchodziło w rachubę. Jednakże z lektury tekstów różnych protagonistów wynika, że praktycznie wszystkie propozycje można było uznać za „marksistowskie”<fnref n="39" />. Nie kwestionowano zatem otwarcie dominacji marksizmu w historii: przedmiotem dyskusji nie była zasada podziału świata na dwa przeciwstawne obozy („postępu” i „reakcji”), a raczej granice każdego z tych obszarów. Potwierdzony został obowiązujący charakter marksistowskiej ramy: „Ideologiczny, partyjny charakter historii jako nauki jest oczywisty”<fnref n="40" />. Warunki, w jakich ście rały się rozbieżne opinie na polu historii przed 1956 r., były więc nadmierne uzależnione od polityki. Stanowiska zajmowane w tym sporze przez partyjnych historyków pokazują, że podważenie ram marksistowskiej interpretacji, jak to uczynił Serejski, poświęcając książkę dziewiętnastowiecznej historiografii pozy tywistycznej, niosły ryzyko zaliczenia do niemarksistowskiej, „wrogiej ideologii”.

## Kwestia marksizmu w 1956 r.

Dopiero w 1956 r. przyznano otwarcie, jak problematyczną kwestią jest marksizm i jego stosowanie w historii. Wcześniej dominacja paradygmatu marksistowskiego wydawała się oczywista, jak o tym świadczy bilans pierwszego dzie sięciolecia nauki historycznej w PRL, przedstawiony przez redaktora naczelnego „Kwartalnika Historycznego”, Bogusława Leśnodorskiego na Międzynarodowym Kongresie Nauk Historycznych w Rzymie w 1955 r.<fnref n="41" /> Ocena utrzymana była w tonie samozadowolenia, pozostawała daleka od buntu, który nastąpił rok później. Leśnodorski stwierdził, że historiografia marksistowska jest szansą i wielkim postępem w poznawaniu przeszłości.

> [Po zakończeniu wojny] reakcyjni historycy skupiali w swych rękach kluczowe pozycje w uniwersytetach i towarzystwach naukowych. Reprezentując zarówno ukształtowane już poprzednio, szczególnie w okresie 1918–1939, idealistyczne pozycje warsztatu naukowego, jak niemniej wyraźne polityczne pozycje endeckie, piłsudczykowskie czy prawicowo-socjalistyczne, usiłowali kontynuować wrogie postępowi nauki, złe tradycje okresu dwudziestolecia. Cechą prac większości historyków w tej początkowej fazie był burżuazyjny obiektywizm, eklektyzm metodologiczny silnie nasycony subiektywizmem i heroistyką, która usuwa w cień istotnych twórców historii – masy ludowe, oraz jałowa faktografia oznaczająca ucieczkę przed syntezą i wartościowaniem w gąszcz bier nie stwierdzanych i chaotycznie nagromadzonych faktów. Dominował nadal związany z szeregiem fałszywych legend okcydentalizm od początku państwa polskiego począwszy aż po czasy najnowsze<fnref n="42" />.

Historiografia Polski Ludowej byłaby zatem niezapisaną kartą, a jej powsta nie możliwe dzięki decydującemu wkładowi nauki sowieckiej i marksizmowi.

<footnote n="39">³⁹ M. Górny, *Od Lelewela do Smoleńskiego...*, s. 149–177.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ N. Assorodobraj, dz. cyt., s. 150.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ B. Leśnodorski, *Nauka historii w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej. Główne kierunki badań*, KH, 1955, nr 1, s. 17–58.</footnote>

<footnote n="42">⁴² Tamże, s. 18.</footnote>
W referacie wygłoszonym na Radzie Naukowej IH PAN 25 czerwca 1956 r. Witold Kula otwarcie krytykował stosowanie „metodologii marksistowskiej” w badaniach historycznych. Nie kwestionował wszakże wkładu marksistowskiego paradygmatu w historiografię. Potępił natomiast nienaukowe praktyki usprawiedliwiane partyjnym charakterem tej nauki. Wspominając pierwsze prace historyczne wydane w Polsce Ludowej, zauważył ironicznie:

> Parę programowych artykułów marksistowskich obracało się w sferze ogólników (najczęstsza forma rozumowania: „trzeba przebadać archiwa, to wówczas okaże się, że...” – po co w takim razie badać, jeżeli z góry wiadomo, co się okaże?)<fnref n="43" />.

Jako sekretarz naukowy IH PAN bronił w referacie działalności Instytutu, o którym mówił, że:

> w tamtym okresie reprezentował ogólnie słuszną linię polityczną. [...] Słuszność tej linii politycznej może być stwierdzona tylko przez porównanie z tym, co się działa współcześnie w niektórych innych naukach humanistycznych i z tym, co się uprzednio działa w nauce historycznej [...]. Mimo ogromnych trudności w polskiej nauce historycznej w zakresie badań nad dziejami Polski do w. XIX włącznie – „nie było jeszcze tak źle”<fnref n="44" />.

Całość referatu można odczytać jako wyraz ostrej krytyki ideologizacji nauki historycznej, szczególnie w dziedzinach najbardziej przez nią dotkniętych, czyli historii najnowszej, historii historiografii i historii świata robotniczego. Nie padły żadne nazwiska, ale odpowiedzialność spoczywała, według Kuli, na partyjnych historykach nieposiadających kwalifikacji niezbędnych do tworzenia historii marksistowskiej zgodnej z zasadami naukowymi. Historia marksistowska w referacie Kuli, który uważał się za jej gorącego zwolennika, była synonimem historii jako nauki, postępowej wobec polskiej historiografii przedwojennej. Innymi słowy, podział na autonomię i heteronomię wyraźnie przebijał w wystąpieniu Kuli, który winą za odchylenia ideologiczne obarczał historyków najbliżzej związanych z partią, a chwalił osiągnięcia dokonane w historii średniowiecznej i nowożytnej, czyli w specjalnościach najmniej podporządkowanych ideologii.

Referat na Kongres Nauki<fnref n="45" /> kazał nam widzieć pomoc Partii w każdej przypadkowej recenzji z przypadkowej książeczki, którą jakiś aspirant ogłosił w „Nowych Drogach”. Prawdziwa pomoc Partii natomiast – to pomoc w zmianie linii polityki naukowej, pomoc w otwarciu drogi do intensywnej, planowej, mobilizującej wszystkie istniejące siły pracy. Trzeba jasno powiedzieć, że w tej dziedzinie, w której Partia miała swo-bodniejszą rękę, a więc nie w filozofii, nie w ekonomii, nie w historii XX wieku, lecz w zakresie historii do wieku XIX włącznie – tam nam te możliwości stworzyła już niemal cztery lata temu<fnref n="46" />.

<footnote n="43">⁴³ W. Kula, *W sprawie naszej polityki naukowej*, KH, 1956, nr 3, s. 151.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Tamże, s. 155.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Chodzi o referat Żanny Kormanowej na I Kongresie Nauki Polskiej (1951), w którym zadeklarowano partyjny charakter nauki historycznej.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ W. Kula, dz. cyt., s. 154.</footnote>
W referacie wygłoszonym na Radzie Naukowej IH PAN 25 czerwca 1956 r. Witold Kula otwarcie krytykował stosowanie „metodologii marksistowskiej” w badaniach historycznych. Nie kwestionował wszakże wkładu marksistowskiego paradygmatu w historiografię. Potępił natomiast nienaukowe praktyki usprawiedliwiane partyjnym charakterem tej nauki. Wspominając pierwsze prace historyczne wydane w Polsce Ludowej, zauważył ironicznie:

> Parę programowych artykułów marksistowskich obracało się w sferze ogólników (najczęstsza forma rozumowania: „trzeba przebadać archiwa, to wówczas okaże się, że...” – po co w takim razie badać, jeżeli z góry wiadomo, co się okaże?)<fnref n="43" />.

Jako sekretarz naukowy IH PAN bronił w referacie działalności Instytutu, o którym mówił, że:

> w tamtym okresie reprezentował ogólnie słuszną linię polityczną. [...] Słuszność tej linii politycznej może być stwierdzona tylko przez porównanie z tym, co się działa współcześnie w niektórych innych naukach humanistycznych i z tym, co się uprzednio działa w nauce historycznej [...]. Mimo ogromnych trudności w polskiej nauce historycznej w zakresie badań nad dziejami Polski do w. XIX włącznie – „nie było jeszcze tak źle”<fnref n="44" />.

Całość referatu można odczytać jako wyraz ostrej krytyki ideologizacji nauki historycznej, szczególnie w dziedzinach najbardziej przez nią dotkniętych, czyli historii najnowszej, historii historiografii i historii świata robotniczego. Nie padły żadne nazwiska, ale odpowiedzialność spoczywała, według Kuli, na partyjnych historykach nieposiadających kwalifikacji niezbędnych do tworzenia historii marksistowskiej zgodnej z zasadami naukowymi. Historia marksistowska w referacie Kuli, który uważał się za jej gorącego zwolennika, była synonimem historii jako nauki, postępowej wobec polskiej historiografii przedwojennej. Innymi słowy, podział na autonomię i heteronomię wyraźnie przebijał w wystąpieniu Kuli, który winą za odchylenia ideologiczne obarczał historyków najbliżzej związanych z partią, a chwalił osiągnięcia dokonane w historii średniowiecznej i nowożytnej, czyli w specjalnościach najmniej podporządkowanych ideologii.

Referat na Kongres Nauki<fnref n="45" /> kazał nam widzieć pomoc Partii w każdej przypadkowej recenzji z przypadkowej książeczki, którą jakiś aspirant ogłosił w „Nowych Drogach”. Prawdziwa pomoc Partii natomiast – to pomoc w zmianie linii polityki naukowej, pomoc w otwarciu drogi do intensywnej, planowej, mobilizującej wszystkie istniejące siły pracy. Trzeba jasno powiedzieć, że w tej dziedzinie, w której Partia miała swo-bodniejszą rękę, a więc nie w filozofii, nie w ekonomii, nie w historii XX wieku, lecz w zakresie historii do wieku XIX włącznie – tam nam te możliwości stworzyła już niemal cztery lata temu<fnref n="46" />.

<footnote n="43">⁴³ W. Kula, *W sprawie naszej polityki naukowej*, KH, 1956, nr 3, s. 151.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Tamże, s. 155.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Chodzi o referat Żanny Kormanowej na I Kongresie Nauki Polskiej (1951), w którym zadeklarowano partyjny charakter nauki historycznej.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ W. Kula, dz. cyt., s. 154.</footnote>
W tych kilku zdaniach autorowi udało się wykpić historyków partyjnych, przy jednoczesnym podkreśleniu wkładu partii w rozwój nauki historycznej. To znaczy zdyskredytował najmniej niezależnych protagonistów w obrębie dyscypliny, docenając zarazem udział partii w powojennej odnowie historiografii. Podsumował zresztą bilans, podkreślając, że problemy w dyscyplinie wynikają z „błędnych interpretacji” marksizmu, który powinien jednak pozostać podstawową metodologią historyków:

> Wystarczy sięgnąć w szufladzie do papierów sprzed 10 lat. Do programów, jakeśmy wtedy pisali, do naszych głosów dyskusyjnych, artykułów, polemik. Wielką przebyliśmy drogę. Początki państwa polskiego, epoka Odrodzenia, wiek Oświecenia w Polsce, myśl rewolucyjna I poł[owy] XIX w., sprawa chłopska w powstaniach narodowych – to chyba najważniejsze dziedziny, w których wiedza nasza, tak materiałowa, jak interpretacyjna, dokonała ogromnego skoku.

> Z całym poczuciem odpowiedzialności można sformułować tezę, że trudno w dziejach nauki znaleźć dziesięciolecie, które dokonałoby takiego postępu w nauce<fnref n="47" />.

W tekście widoczne są nawiązania do obrad Rady Naukowej IH PAN z 25 czerwca 1956 r. Dla historyka takiego jak Kula, a zapewne i wielu innych, koniec stalinizmu otwierał perspektywę uwolnienia się od politycznych ograniczeń narzucanych przez partię i stwarzał okazję do zdyskredytowania historyków najbardziej wobec niej uległych. Równocześnie potępienie całego dorobku historiograficznego stalinowskiego dziesięciolecia było raczej niewyobrażalne dla aktorów dokonujących się wówczas przemian w historiografii, którzy stali na czele IH PAN. Zwłaszcza że wielu z nich – przekonanych pod wpływem szkoły „Annales”<fnref n="48" /> o celowości prowadzenia badań nad strukturami ekonomicznymi i społecznymi w perspektywie długiego trwania – dostrzegało w powojennym dorobku historiografii znaczący postęp w porównaniu z historiografią przedwojenną<fnref n="49" />. Pozwala to zrozumieć, dlaczego w argumentacji Kuli lekarstwem na „błędne interpretacje” marksizmu okazało się wzmocnienie marksistowskiego kierunku w historiografii, poprzez przyjęcie bardziej naukowych ram, co w jego rozumieniu oznaczało zdystansowanie się od partii:

> Walka o marksistowską historiografię w Polsce nie jest bynajmniej zakończona, jak się to wielu wydaje. Przeciwnie. Teraz właśnie stworzone zostały warunki podniesienia jej na znacznie wyższy poziom. Dla skuteczności tej walki musimy oczyścić pole ze wszystkiego, co naukę marksistowską dotąd krępowało, paczyło, nieraz kompromitowało<fnref n="50" />.

<footnote n="47">⁴⁷ Tamże, s. 155.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ W swoim referacie Kula wyraźnie mówił o wpływie szkoły „Annales” na przyjęcie w Polsce postulatu „integralnego traktowania procesu dziejowego”; tamże, s. 151.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ Jako przykład może posłużyć kierowany przez Aleksandra Gieysztora program badań o pochodzeniu państwa polskiego, pierwszy o tak szeroko zakrojonym zakresie i zbiorowy przeprowadzony w IH PAN.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ W. Kula, dz. cyt., s. 157.</footnote>
W tych kilku zdaniach autorowi udało się wykpić historyków partyjnych, przy jednoczesnym podkreśleniu wkładu partii w rozwój nauki historycznej. To znaczy zdyskredytował najmniej niezależnych protagonistów w obrębie dyscypliny, docenając zarazem udział partii w powojennej odnowie historiografii. Podsumował zresztą bilans, podkreślając, że problemy w dyscyplinie wynikają z „błędnych interpretacji” marksizmu, który powinien jednak pozostać podstawową metodologią historyków:

> Wystarczy sięgnąć w szufladzie do papierów sprzed 10 lat. Do programów, jakeśmy wtedy pisali, do naszych głosów dyskusyjnych, artykułów, polemik. Wielką przebyliśmy drogę. Początki państwa polskiego, epoka Odrodzenia, wiek Oświecenia w Polsce, myśl rewolucyjna I poł[owy] XIX w., sprawa chłopska w powstaniach narodowych – to chyba najważniejsze dziedziny, w których wiedza nasza, tak materiałowa, jak interpretacyjna, dokonała ogromnego skoku.

> Z całym poczuciem odpowiedzialności można sformułować tezę, że trudno w dziejach nauki znaleźć dziesięciolecie, które dokonałoby takiego postępu w nauce<fnref n="47" />.

W tekście widoczne są nawiązania do obrad Rady Naukowej IH PAN z 25 czterwca 1956 r. Dla historyka takiego jak Kula, a zapewne i wielu innych, koniec stalinizmu otwierał perspektywę uwolnienia się od politycznych ograniczeń narzucanych przez partię i stwarzał okazję do zdyskredytowania historyków najbardziej wobec niej uległych. Równocześnie potępienie całego dorobku historiograficznego stalinowskiego dziesięciolecia było raczej niewyobrażalne dla aktorów dokonujących się wówczas przemian w historiografii, którzy stali na czele IH PAN. Zwłaszcza że wielu z nich – przekonanych pod wpływem szkoły „Annales”<fnref n="48" /> o celowości prowadzenia badań nad strukturami ekonomicznymi i społecznymi w perspektywie długiego trwania – dostrzegało w powojennym dorobku historiografii znaczący postęp w porównaniu z historiografią przedwojenną<fnref n="49" />. Pozwala to zrozumieć, dlaczego w argumentacji Kuli lekarstwem na „błędne interpretacje” marksizmu okazało się wzmocnienie marksistowskiego kierunku w historiografii, poprzez przyjęcie bardziej naukowych ram, co w jego rozumieniu oznaczało zdystansowanie się od partii:

> Walka o marksistowską historiografię w Polsce nie jest bynajmniej zakończona, jak się to wielu wydaje. Przeciwnie. Teraz właśnie stworzone zostały warunki podniesienia jej na znacznie wyższy poziom. Dla skuteczności tej walki musimy oczyścić pole ze wszystkiego, co naukę marksistowską dotąd krępowało, paczyło, nieraz kompromitowało<fnref n="50" />.

<footnote n="47">⁴⁷ Tamże, s. 155.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ W swoim referacie Kula wyraźnie mówił o wpływie szkoły „Annales” na przyjęcie w Polsce postulatu „integralnego traktowania procesu dziejowego”; tamże, s. 151.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ Jako przykład może posłużyć kierowany przez Aleksandra Gieysztora program badań o pochodzeniu państwa polskiego, pierwszy o tak szeroko zakrojonym zakresie i zbiorowy przeprowadzony w IH PAN.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ W. Kula, dz. cyt., s. 157.</footnote>
Kula zakończył referat konkluzją, że celem historyków musi być tworzenie prac rzetelnych, w przeciwnym razie stracą oni wiarygodność, już i tak mocno nadszarniętą przez 10 lat stalinizmu:

Dopuszczanie do sytuacji, w której czytelnik jest mądrzejszy od piszącego (przynajmniej od zdań, które on uznał za słuszne napisać), jest samobójstwem historyka, jest łamaniem potężnej broni ideologicznej, jaką w każdym społeczeństwie jest nauka historyczna. [...] Nie ma nic niebezpieczniejszego dla nauki marksistowskiej, jak stan rzeczy, w którym nie musi ona naprawdę i poważnie bronić swoich poglądów.

Ale niech będzie prawdziwą walką poglądów, niech będzie merytoryczną, konkretną polemiką. Niech w jej toku zarysuje się wyraźnie granica między marksizmem a nie-marksizmem<fnref n="51" />.

Chodziło zatem o ograniczenie ingerencji partii w dyscyplinę, co umożliwiłoby rozwój i w pełni naukowy charakter marksistowskiej historii. Nie był to odosobniony punkt widzenia, a wyrażona przez Kulę krytyka stanowiła główną przesłankę do dystansowania się środowiska po 1956 r. od historyków najmniej niezależnych. Wyznaczała również kierunek dyskusji prowadzonych na Radzie Naukowej IH PAN: nie marksizm kwestionowano, ale popełniane w jego imieniu „błędy”. Historycy marksistowscy – z rozsądku lub z przekonania – nie przyjęli tej krytyki do siebie, powoływali się przecież na marksizm naukowy, a nie ideologiczny, który zarzucano historykom partyjnym. „Błędy interpretacyjne” tych ostatnich przypisywano ich niekompetencji (Kula podkreślał, że większość z nich nie ma znaczącego dorobku naukowego), co skutkowało zakwestionowaniem statusu historyka w przypadku działaczy nieposiadających odpowiednich dyplomów. W ten sposób zwolennicy niezależności dyscypliny mogli otwarcie krytykować dorobek historiograficzny czasów stalinowskich, nie odrzucając wyraźnie oficjalnej metodologii marksistowsko-leninowskiej. Pozostali więc wierni linii nauki „w służbie socjalizmu”. Doszło tu do bezprecedensowego odwrócenia ról, kiedy historycy partyjni byli atakowani za nieprawidłowe stosowanie metodologii marksistowskiej..., którą sami starali się po wojnie narzucić kolegom. W 1956 r. dla polskich historyków kwestię granicy oddzielającej marksistowską naukę historyczną od ideologii rozstrzygnął stosunek do archiwaliów i krytyczna analiza źródeł, co pozwalało żadać pozostawienia historii historykom.

Historycy partyjni pozostawali wobec takiej diagnozy bezsilni, co pokazuje reakcja Leona Grosfelda przytoczona w sprawozdaniu z zebrania. Idąc za przykładem Kuli, krytykował on „fetyszyzację” tez marksistowskich, np. systematyczne podporządkowywanie w pracach marksistowskich kwestii narodowej problematyce społecznej. Otwarcie potępił świadome fałszowanie źródeł i jednostronną analizę procesów historycznych. To bardzo krytyczna refleksja jak na członka PZPR, bardziej działacza niż historyka, który osobiście przyczynił

<footnote n="51">⁵¹ Tamże, s. 159, 165.</footnote>
Kula zakończył referat konkluzją, że celem historyków musi być tworzenie prac rzetelnych, w przeciwnym razie stracą oni wiarygodność, już i tak mocno nadszarniętą przez 10 lat stalinizmu:

Dopuszczanie do sytuacji, w której czytelnik jest mądrzejszy od piszącego (przynajmniej od zdań, które on uznał za słuszne napisać), jest samobójstwem historyka, jest łamaniem potężnej broni ideologicznej, jaką w każdym społeczeństwie jest nauka historyczna. [...] Nie ma nic niebezpieczniejszego dla nauki marksistowskiej, jak stan rzeczy, w którym nie musi ona naprawdę i poważnie bronić swoich poglądów.

Ale niech będzie prawdziwą walką poglądów, niech będzie merytoryczną, konkretną polemiką. Niech w jej toku zarysuje się wyraźnie granica między marksizmem a nie-marksizmem<fnref n="51" />.

Chodziło zatem o ograniczenie ingerencji partii w dyscyplinę, co umożliwiłoby rozwój i w pełni naukowy charakter marksistowskiej historii. Nie był to odosobniony punkt widzenia, a wyrażona przez Kulę krytyka stanowiła główną przesłankę do dystansowania się środowiska po 1956 r. od historyków najmniej niezależnych. Wyznaczała również kierunek dyskusji prowadzonych na Radzie Naukowej IH PAN: nie marksizm kwestionowano, ale popełniane w jego imieniu „błędy”. Historycy marksistowscy – z rozsądku lub z przekonania – nie przyjęli tej krytyki do siebie, powoływali się przecież na marksizm naukowy, a nie ideologiczny, który zarzucano historykom partyjnym. „Błędy interpretacyjne” tych ostatnich przypisywano ich niekompetencji (Kula podkreślał, że większość z nich nie ma znaczącego dorobku naukowego), co skutkowało zakwestionowaniem statusu historyka w przypadku działaczy nieposiadających odpowiednich dyplomów. W ten sposób zwolennicy niezależności dyscypliny mogli otwarcie krytykować dorobek historiograficzny czasów stalinowskich, nie odrzucając wyraźnie oficjalnej metodologii marksistowsko-leninowskiej. Pozostali więc wierni linii nauki „w służbie socjalizmu”. Doszło tu do bezprecedensowego odwrócenia ról, kiedy historycy partyjni byli atakowani za nieprawidłowe stosowanie metodologii marksistowskiej..., którą sami starali się po wojnie narzucić kolegom. W 1956 r. dla polskich historyków kwestię granicy oddzielającej marksistowską naukę historyczną od ideologii rozstrzygnął stosunek do archiwaliów i krytyczna analiza źródeł, co pozwalało żadać pozostawienia historii historykom.

Historycy partyjni pozostawali wobec takiej diagnozy bezsilni, co pokazuje reakcja Leona Grosfelda przytoczona w sprawozdaniu z zebrania. Idąc za przykładem Kuli, krytykował on „fetyszyzację” tez marksistowskich, np. systematyczne podporządkowywanie w pracach marksistowskich kwestii narodowej problematyce społecznej. Otwarcie potępił świadome fałszowanie źródeł i jednostronną analizę procesów historycznych. To bardzo krytyczna refleksja jak na członka PZPR, bardziej działacza niż historyka, który osobiście przyczynił

<footnote n="51">⁵¹ Tamże, s. 159, 165.</footnote>
się do wypaczeń, jakie po fakcie potępiał. Grosfeld musiał się zresztą podać do dymisji z funkcji wicedyrektora IH PAN w 1957 r., po oskarżeniach o plagiat.

Walka ta miała również bardziej subiektywne wymiary. Ukryte rywalizacje można dostrzec w zimnym tonie debat toczonych w atmosferze podejrzliwości. Dyskusja, jaka wywiązała się po referacie Kuli, pozwoliła np. Serejskiemu nawiązać do sporów z niektórych historykami partyjnymi na temat „postępowości”. Nie wymieniając konkretnych osób, potępił ich negatywną rolę, podkreślając, że w minionym okresie „atmosfery do prowadzenia swobodnej dyskusji naukowej nie było, choćby dlatego, że zawsze rację miała tylko grupa historyków posiadających «wiedzę wtajemniczoną»”. Zauważył, że we wspomnianej wcześniej kontrowersji „Kwartalnik Historyczny” rozpętał przeciw niemu całą „kampanię”. Ton dyskusji był jednak kulturalny i unikano personalnych ataków: Kula cieszył się, że jego referat nie doprowadził do podziałów między historykami partyjnymi i bezpartyjnymi lub między mediewistami i historykami dziejów najnowszych. Potwierdza to fakt, że w 1956 r. środowisko skłaniało się raczej ku samorozgrzeszeniu niż bezpośredniej konfrontacji. Prawdopodobnie nie chciano zrywać mostów w kontaktach z wszystkimi historykami należącymi do PZPR. Jak świadczy o tym wspomniana już uchwała POP PZPR w IH PAN, również wśród członków partii byli historycy potępiający ideologizację historii i żądający większej autonomii. Powszechne powoływanie się na marksizm pozwalało uniknąć wrażenia rewolty wymierzonej w partię i jej członków, a także zachować spójność grupy akademickiej dzięki odsunięciu laików i najbardziej upartyjniczych historyków, na podstawie rzetelnej oceny ich zasobów akademickich, oraz nieatakowaniu akademików, którzy odegrali wiodącą rolę w organizowaniu dyscypliny w czasach stalinowskich.

## „Pesymizm błędnych tez”

Dyskusja o marksizmie nie zakończyła się w 1956 r. Rok później Henryk Wereszycki opublikował w „Kwartalniku Historycznym” ważny artykuł pod tytułem *Pesymizm błędnych tez*<fnref n="52" />, tekst o szczególnym znaczeniu symbolicznym ze względu na drogę życiową autora. Wereszycki, urodzony w 1898 r., doktorat uzyskał przed wojną we Lwowie i należał do historyków zmuszonych do wycofania się z życia naukowego w czasach stalinowskich. Jego *Historia polityczna Polski 1864–1918*<fnref n="53" /> była przedmiotem systematycznej krytyki ze strony dyrektora WHP, Tadeusza Daniszewskiego, przy okazji konferencji w Otwocku. Dzieło wycofano z bibliotek, a większość nakładu oddano na przemiał. Po kilku latach przepracowanych na uniwersytecie we Wrocławiu, w 1955 r. Wereszycki otrzymał profesurę na UJ. Już sam fakt, że historyk wykluczony z zawodu na początku lat 50. publikował w 1957 r. na łamach oficjalnego organu dyscypliny

<footnote n="52">⁵² H. Wereszycki, *Pesymizm błędnych tez*, KH, 1957, nr 4–5, s. 12–30.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ Tenże, *Historia polityczna Polski 1864–1918*, Kraków 1947.</footnote>
się do wypaczeń, jakie po fakcie potępiał. Grosfeld musiał się zresztą podać do dymisji z funkcji wicedyrektora IH PAN w 1957 r., po oskarżeniach o plagiat.

Walka ta miała również bardziej subiektywne wymiary. Ukryte rywalizacje można dostrzec w zimnym tonie debat toczonych w atmosferze podejrzliwości. Dyskusja, jaka wywiązała się po referacie Kuli, pozwoliła np. Serejskiemu nawiązać do sporów z niektórych historykami partyjnymi na temat „postępowości”. Nie wymieniając konkretnych osób, potępił ich negatywną rolę, podkreślając, że w minionym okresie „atmosfery do prowadzenia swobodnej dyskusji naukowej nie było, choćby dlatego, że zawsze rację miała tylko grupa historyków posiadających «wiedzę wtajemniczoną»”. Zauważył, że we wspomnianej wcześniej kontrowersji „Kwartalnik Historyczny” rozpętał przeciw niemu całą „kampanię”. Ton dyskusji był jednak kulturalny i unikano personalnych ataków: Kula cieszył się, że jego referat nie doprowadził do podziałów między historykami partyjnymi i bezpartyjnymi lub między mediewistami i historykami dziejów najnowszych. Potwierdza to fakt, że w 1956 r. środowisko skłaniało się raczej ku samorozgrzeszeniu niż bezpośredniej konfrontacji. Prawdopodobnie nie chciano zrywać mostów w kontaktach z wszystkimi historykami należącymi do PZPR. Jak świadczy o tym wspomniana już uchwała POP PZPR w IH PAN, również wśród członków partii byli historycy potępiający ideologizację historii i żądający większej autonomii. Powszechne powoływanie się na marksizm pozwalało uniknąć wrażenia rewolty wymierzonej w partię i jej członków, a także zachować spójność grupy akademickiej dzięki odsunięciu laików i najbardziej upartyjniczych historyków, na podstawie rzetelnej oceny ich zasobów akademickich, oraz nieatakowaniu akademików, którzy odegrali wiodącą rolę w organizowaniu dyscypliny w czasach stalinowskich.

## „Pesymizm błędnych tez”

Dyskusja o marksizmie nie zakończyła się w 1956 r. Rok później Henryk Wereszycki opublikował w „Kwartalniku Historycznym” ważny artykuł pod tytułem *Pesymizm błędnych tez*<fnref n="52" />, tekst o szczególnym znaczeniu symbolicznym ze względu na drogę życiową autora. Wereszycki, urodzony w 1898 r., doktorat uzyskał przed wojną we Lwowie i należał do historyków zmuszonych do wycofania się z życia naukowego w czasach stalinowskich. Jego *Historia polityczna Polski 1864–1918*<fnref n="53" /> była przedmiotem systematycznej krytyki ze strony dyrektora WHP, Tadeusza Daniszewskiego, przy okazji konferencji w Otwocku. Dzieło wycofano z bibliotek, a większość nakładu oddano na przemiał. Po kilku latach przepracowanych na uniwersytecie we Wrocławiu, w 1955 r. Wereszycki otrzymał profesurę na UJ. Już sam fakt, że historyk wykluczony z zawodu na początku lat 50. publikował w 1957 r. na łamach oficjalnego organu dyscypliny

<footnote n="52">⁵² H. Wereszycki, *Pesymizm błędnych tez*, KH, 1957, nr 4–5, s. 12–30.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ Tenże, *Historia polityczna Polski 1864–1918*, Kraków 1947.</footnote>
był oznaką zmian zachodzących po 1956 r. Artykuł zajął poczesne miejsce w numerze, niemal w całości poświęconym dyskusjom na temat drugiego tomu *Historii Polski* (1764–1864), jednego z wiodących projektów IH PAN. Wydano go jako pierwszy z 46 zamieszczonych tekstów, był zarazem najobszerniejszy (17 stron), podczas gdy inne zajęły od 2 do 5 stron. W gruncie rzeczy była to krytyka dominacji marksizmu w polskiej historiografii.

Numer ukazał się po zakończeniu konferencji zorganizowanej w Sulejówku 14–17 kwietnia 1957 r., w której uczestniczyło 150 polskich historyków oraz gości z NRD, Rumunii, Węgier, Czechosłowacji, Jugosławii i ZSRR. Jej celem była dyskusja nad wstępnym projektem drugiego tomu *Historii Polski*. Miała pomóc redaktorom tego olbrzymiego dzieła (1431 stron), jedenastu autorom pod kierownictwem Stefana Kieniewicza i Witolda Kuli, nanieść ostatnie, niezbędne poprawki<fnref n="54" />. Tak szerokie konsultacje wśród przedstawicieli dyscypliny były bezprecedensowe, co również należy uznać za symbol zmiany atmosfery po 1956 r. W zupełnie innym duchu niż w referacie Kuli z 25 czerwca 1956 r., Wereszycki uznał, że problem stosowania marksistowskiego paradygmatu do polskiej historii nie dotyczy tylko okresu współczesnego, ale jest bardziej ogólny. Według niego problemem był marksizm jako taki, a nie tylko jego stalinowskie rozumienie. W tekście napiętnował dominację marksizmu w historiografii i częste sięganie po cytaty z Marksa i Engelsa, które zastępowały własne wnioski autorów. Odrzucając automatyczne uznanie wszystkich ruchów antyfeudalnych za „ruchy narodowowych zwoleńcze” i kojarzenie „klas posiadających z obroną antynarodowych koncepcji”, Wereszycki podkreślał złożoność sytuacji. Postawił pytania o związek chłopskich buntów z wyzwoleniem narodowym, nie wszystkie przecież rewolty muszą mieć cele polityczne. „Klasy posiadające” (możnowładcy i szlachta) mogli natomiast bronić swojej pozycji społecznej, a zarazem pracować nad rozwojem kultury narodowej, mając na uwadze odzyskanie niepodległości. Klasy posiadające też były ofiarami obcej władzy, tłumiącej polską kulturę narodową. Wereszycki nie zgadzał się zatem z tendencją do osądzenia historii z bieżącej perspektywy, opowiadając się raczej za analizą należycie uwzględniającą kontekst historyczny.

Krytyka ta podważyła fundamenty marksistowskiej analizy historii, zrywając konsensus z 25 czerwca 1956 r., który uznawał marksizm za niedościgniony paradygmat. Był to jednak odosobniony punkt widzenia, nie podzielali go bowiem ani „dogmatycy” (Bobińska), ani „rewizjoniści” (Kula, Kieniewicz), co pokazuje, jak solidny był konsensus wokół paradygmatu marksistowskiego po 1956 r. Zmiany były więc zauważalne bardziej w sposobie prowadzenia debaty (mimo że mniejszościowa, krytyka Wereszyckiego zajęła poczesne miejsce w oficjalnym czasopiśmie dyscypliny) niż w treściach historiografii. Oznaczało to zerwanie z epoką stalinowską.

<footnote n="54">⁵⁴ Zob. streszczenie konferencji w Sulejówku, KH, 1957, nr 4/5, s. 283–285.</footnote>
był oznaką zmian zachodzących po 1956 r. Artykuł zajął poczesne miejsce w numerze, niemal w całości poświęconym dyskusjom na temat drugiego tomu *Historii Polski* (1764–1864), jednego z wiodących projektów IH PAN. Wydano go jako pierwszy z 46 zamieszczonych tekstów, był zarazem najobszerniejszy (17 stron), podczas gdy inne zajęły od 2 do 5 stron. W gruncie rzeczy była to krytyka dominacji marksizmu w polskiej historiografii.

Numer ukazał się po zakończeniu konferencji zorganizowanej w Sulejówku 14–17 kwietnia 1957 r., w której uczestniczyło 150 polskich historyków oraz gości z NRD, Rumunii, Węgier, Czechosłowacji, Jugosławii i ZSRR. Jej celem była dyskusja nad wstępnym projektem drugiego tomu *Historii Polski*. Miała pomóc redaktorom tego olbrzymiego dzieła (1431 stron), jedenastu automor pod kierownictwem Stefana Kieniewicza i Witolda Kuli, nanieść ostatnie, niezbędne poprawki<fnref n="54" />. Tak szerokie konsultacje wśród przedstawicieli dyscypliny były bezprecedensowe, co również należy uznać za symbol zmiany atmosfery po 1956 r. W zupełnie innym duchu niż w referacie Kuli z 25 czerwca 1956 r., Wereszycki uznał, że problem stosowania marksistowskiego paradygmatu do polskiej historii nie dotyczy tylko okresu współczesnego, ale jest bardziej ogólny. Według niego problemem był marksizm jako taki, a nie tylko jego stalinowskie rozumienie. W tekście napiętnował dominację marksizmu w historiografii i częste sięganie po cytaty z Marksa i Engelsa, które zastępowały własne wnioski autorów. Odrzucając automatyczne uznanie wszystkich ruchów antyfeudalnych za „ruchy narodowowych zwoleńcze” i kojarzenie „klas posiadających z obroną antynarodowych koncepcji”, Wereszycki podkreślał złożoność sytuacji. Postawił pytania o związek chłopskich buntów z wyzwoleniem narodowym, nie wszystkie przecież rewolty muszą mieć cele polityczne. „Klasy posiadające” (możnowładcy i szlachta) mogli natomiast bronić swojej pozycji społecznej, a zarazem pracować nad rozwojem kultury narodowej, mając na uwadze odzyskanie niepodległości. Klasy posiadające też były ofiarami obcej władzy, tłumiącej polską kulturę narodową. Wereszycki nie zgadzał się zatem z tendencją do osądzenia historii z bieżącej perspektywy, opowiadając się raczej za analizą należycie uwzględniającą kontekst historyczny.

Krytyka ta podważyła fundamenty marksistowskiej analizy historii, zrywając konsensus z 25 czerwca 1956 r., który uznawał marksizm za niedościgniony paradygmat. Był to jednak odosobniony punkt widzenia, nie podzielali go bowiem ani „dogmatycy” (Bobińska), ani „rewizjoniści” (Kula, Kieniewicz), co pokazuje, jak solidny był konsensus wokół paradygmatu marksistowskiego po 1956 r. Zmiany były więc zauważalne bardziej w sposobie prowadzenia debaty (mimo że mniejszościowa, krytyka Wereszyckiego zajęła poczesne miejsce w oficjalnym czasopiśmie dyscypliny) niż w treściach historiografii. Oznaczało to zerwanie z epoką stalinowską.

<footnote n="54">⁵⁴ Zob. streszczenie konferencji w Sulejówku, KH, 1957, nr 4/5, s. 283–285.</footnote>
## Zakwestionowanie historii w służbie partii

Główną konsekwencją zdefiniowania zawodu historyka przez podejście do źródeł była dyskredytacja Wydziału Historii Partii jako instytucji naukowej. WHP istotnie uosabiał zarówno podporządkowanie nauki historycznej ideologicznym ograniczeniom, jak i nieprzestrzeganie elementarnych zasad metody naukowej. Trudno potępić historię tworzoną na zamówienie partii w obrębie dyscypliny, która oficjalnie uznała marksizm za jedyną metodologię, ale dyskredytujące były oskarżenia o plagiat i fałszowanie dokumentów archiwalnych. Uwidaczniały pozdawową sprzeczność pomiędzy pretensjami WHP do naukowości a całą pozytywistyczną tradycją odziedziczoną po XIX w., na której opiera się zawodowa tożsamość dyscypliny. Takie oskarżenia wykluczały więc symbolicznie historyków-działaczy WHP ze wspólnoty naukowej – nie z powodu ideologii, a niekompetencji. Byli oni rzeczywiście społecznie niedostosowani do wykonywania zawodu uczonego. Rekrutowali się spośród działaczy PZPR i – poza kilkoma wyjątkami – nie mieli kwalifikacji akademickich. Była już mowa o Tadeuszu Daniszewskim, dyrektorze WHP od 1948 do 1957 r. (a później ZHP, instytucji powstałej na jego miejsce, aż do 1968 r.), który nigdy nie uzyskał doktoratu. Sylwetki jego kolejnych zastępców są podobne – doświadczeni komunistyczni aktywiści, późno wchodzący w świat badań historycznych: oprócz wspomnianego już wcześniej Józefa Kowalskiego, byłego propagandzisty PPR, funkcję tę pełniły Helena Kamińska i Henryka Cichocka. Pierwsza, urodzona w 1905 r., działała w ruchu komunistycznym od 1922 r. i była wielokrotnie areztowana. Po 6 latach spędzonych w ZSRR (1930–1936) powróciła do Polski i pracowała jako robotnica, a następnie nauczycielka. Ewakuowana z Białegostoku do ZSRR w 1941 r., ponownie wróciła do kraju w 1945 r. i zajęła fotel dyrektora szkoły partyjnej w Gdańsku, a potem kierownika wojewódzkiego wydziału propagandy. Z WHP związała się w 1949 r. i pracowała tam do przejścia na emeryturę w 1968 r. Druga z nich, urodzona w 1910 r., również przed wojną pracowała jako nauczycielka i w 1937 r. wstąpiła do KPP. W czasie wojny pozostała w kraju i uczestniczyła w komunistycznej partyzantce zorganizowanej przez PPR. Po wojnie pełniła kierownicze funkcje w szkole partyjnej w Łodzi, a następnie w 1949 r. związała się z WHP.

Wykluczenie z zawodu historyka w 1956 r. dotknęło więc osoby najbardziej obce światu akademickiemu i o najmniejszych predyspozycjach do roli naukowca. Oskarżenia padały jednak nie tylko pod adresem WHP, ale również Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR, którego prorektorowi, Leonowi Grosfeldowi, zarazem wicedyrektorowi IH PAN, udowodniono plagiat. Oskarżenie osoby posiadającej wówczas władzę w dyscyplinie padło na Radzie Naukowej IH PAN w listopadzie 1956 r. (jednak bez przywołania nazwiska Grosfelda), a w grudniu ukazały się w prasie co najmniej dwa artykuły relacjonujące tę sprawę<fnref n="55" />. Jeden

<footnote n="55">⁵⁵ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 299–300.</footnote>
## Zakwestionowanie historii w służbie partii

Główną konsekwencją zdefiniowania zawodu historyka przez podejście do źródeł była dyskredytacja Wydziału Historii Partii jako instytucji naukowej. WHP istotnie uosabiał zarówno podporządkowanie nauki historycznej ideologicznym ograniczeniom, jak i nieprzestrzeganie elementarnych zasad metody naukowej. Trudno potępić historię tworzoną na zamówienie partii w obrębie dyscypliny, która oficjalnie uznała marksizm za jedyną metodologię, ale dyskredytujące były oskarżenia o plagiat i fałszowanie dokumentów archiwalnych. Uwidaczniałyндostawową sprzeczność pomiędzy pretensjami WHP do naukowości a całą pozytywistyczną tradycją odziedziczoną po XIX w., na której opiera się zawodowa tożsamość dyscypliny. Takie oskarżenia wykluczały więc symbolicznie historyków-działaczy WHP ze wspólnoty naukowej – nie z powodu ideologii, a niekompetencji. Byli oni rzeczywiście społecznie niedostosowani do wykonywania zawodu uczonego. Rekrutowali się spośród działaczy PZPR i – poza kilkoma wyjątkami – nie mieli kwalifikacji akademickich. Była już mowa o Tadeuszu Daniszewskim, dyrektorze WHP od 1948 do 1957 r. (a później ZHP, instytucji powstałej na jego miejsce, aż do 1968 r.), który nigdy nie uzyskał doktoratu. Sylwetki jego kolejnych zastępców są podobne – doświadczeni komunistyczni aktywiści, późno wchodzący w świat badań historycznych: oprócz wspomnianego już wcześniej Józefa Kowalskiego, byłego propagandzisty PPR, funkcję tę pełniły Helena Kamińska i Henryka Cichocka. Pierwsza, urodzona w 1905 r., działała w ruchu komunistycznym od 1922 r. i była wielokrotnie areztowana. Po 6 latach spędzonych w ZSRR (1930–1936) powróciła do Polski i pracowała jako robotnica, a następnie nauczycielka. Ewakuowana z Białegostoku do ZSRR w 1941 r., ponownie wróciła do kraju w 1945 r. i zajęła fotel dyrektora szkoły partyjnej w Gdańsku, a potem kierownika wojewódzkiego wydziału propagandy. Z WHP związała się w 1949 r. i pracowała tam do przejścia na emeryturę w 1968 r. Druga z nich, urodzona w 1910 r., również przed wojną pracowała jako nauczycielka i w 1937 r. wstąpiła do KPP. W czasie wojny pozostała w kraju i uczestniczyła w komunistycznej partyzantce zorganizowanej przez PPR. Po wojnie pełniła kierownicze funkcje w szkole partyjnej w Łodzi, a następnie w 1949 r. związała się z WHP.

Wykluczenie z zawodu historyka w 1956 r. dotknęło więc osoby najbardziej obce światu akademickiemu i o najmniejszych predyspozycjach do roli naukowca. Oskarżenia padały jednak nie tylko pod adresem WHP, ale również Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR, którego prorektorowi, Leonowi Grosfeldowi, zarazem wicedyrektorowi IH PAN, udowodniono plagiat. Oskarżenie osoby posiadającej wówczas władzę w dyscyplinie padło na Radzie Naukowej IH PAN w listopadzie 1956 r. (jednak bez przywołania nazwiska Grosfelda), a w grudniu ukazały się w prasie co najmniej dwa artykuły relacjonujące tę sprawę<fnref n="55" />. Jeden

<footnote n="55">⁵⁵ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 299–300.</footnote>
z nich opublikował dziennik Zrzeszenia Studentów Polskich, a autorem mógł być Andrzej Garlicki, który kończył wówczas studia na UW i zaczynał pracę nad doktoratem w IH UW pod kierunkiem Henryka Jabłońskiego. Sytuacja Garlickiego przypominała opisany wcześniej przypadek Jedlickiego, kiedy starał się nagłośnić fałszerstwa w WHP: obaj byli w tym czasie młodymi badaczami aspirującymi do kariery zawodowego historyka i demaskowali najbardziej bezprawne praktyki z perspektywy autonomii nauki. Obaj należili też do PZPR. Przypisywany Garlickiemu starannie udokumentowany artykuł demaskował procedury rekrutacyjne, które umożliwiły zdobycie władzy w dyscyplinie „intruzom” takim jak Grosfeld.

Piorunujące kariery naukowe mogą mieć dwie przyczyny. Albo są wynikiem nieprzeciwnych zdolności albo znajomości, poparcia i koniunktury. Do realizacji tej drugiej ewentualności istnieje specjalna furtka – Centralna Komisja Kwalifikacyjna. [...] W statucie CKK istnieje specjalny paragraf, na podstawie którego można nadawać tytuł naukowy za zasługi organizacyjne. [...] Przedstawiamy jednego z „profesorów z awansu” – profesora historii Uniwersytetu Warszawskiego – doktora Leona Grosfelda. [...] Do 1950 roku pracuje w wojsku [...]. Opuszcza wojsko, dostaje doktorat prawa i tu zaczyna się błyskawiczna kariera. W przeciągu dwóch lat zostaje wicedyrektorem INS-u i wicedyrektorem Instytutu Historii PAN (jeszcze przed „promocją profesorską”), czyli osobą decydującą w pewnej mierze o pracy dwu poważnych placówek naukowych. [...] Gdyby ktoś chciał dotrzeć do źródeł prac prof. dr. Grosfelda radzimy czytać „Nowy Przegląd”, organ teoretyczny KPP. Prof. dr Grosfeld nie zwykł bowiem za często stawiać cudzysłów i dawać odnośników – zapewne z roztargnienia z powodu wytężonej pracy naukowej<fnref n="56" />.

W tekście przedstawiono wszystkie cechy czyniące z Grosfelda „intruza” w obrębie dyscypliny: jego doktorat z prawa, władza w dyscyplinie uzyskana bardziej za zasługi na rzecz partii niż pracę badawczą i dorobek naukowy – a raczej nienaukowy, skoro nie respektuje elementarnych zasad naukowej metody. Nie padło jednak oskarżenie o plagiat i Grosfeld nie musiał się podać do dymisji, natomiast Daniszewski, jako dyrektor WHP, wziął na siebie odpowiedzialność za „fałszowanie” źródeł, zarzucane WHP w 1956 r. Podczas rady Katedry Historii Polski w INS wyraził swoją „całkowitą zgodność” z krytycznymi głosami historyków akademickich na temat dorobku WHP, uważając, że istnieje „realna platforma do znalezienia wspólnego języka”<fnref n="57" />. Stałe odwoływanie się do marksizmu stanowiło ten „wspólny język” i pozwoliło na odrzucenie nacisków ideologicznych przy pomocy argumentów naukowych, zatem z założenia apolitycznych. „Marksizm” różnie był jednak pojmowany, zależnie od tego, czy używał tego pojęcia akademik, dla którego oznaczał narzędzie metodologiczne, czy też wierny partii działacz, czerpiący z niego wytyczne ideologiczne. Dyrektor WHP stwierdził:

<footnote n="56">⁵⁶ Cyt. za: tamże, s. 300.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Cyt. za: tamże, s. 304.</footnote>
z nich opublikował dziennik Zrzeszenia Studentów Polskich, a autorem mógł być Andrzej Garlicki, który kończył wówczas studia na UW i zaczynał pracę nad doktoratem w IH UW pod kierunkiem Henryka Jabłońskiego. Sytuacja Garlickiego przypominała opisany wcześniej przypadek Jedlickiego, kiedy starał się nagłośnić fałszerstwa w WHP: obaj byli w tym czasie młodymi badaczami aspirującymi do kariery zawodowego historyka i demaskowali najbardziej bezprawne praktyki z perspektywy autonomii nauki. Obaj należeli też do PZPR. Przypisywany Garlickiemu starannie udokumentowany artykuł demaskował procedury rekrutacyjne, które umożliwiły zdobycie władzy w dyscyplinie „intruzom” takim jak Grosfeld.

Piorunujące kariery naukowe mogą mieć dwie przyczyny. Albo są wynikiem nieprzeciwnych zdolności albo znajomości, poparcia i koniunktury. Do realizacji tej drugiej ewentualności istnieje specjalna furtka – Centralna Komisja Kwalifikacyjna. [...] W statucie CKK istnieje specjalny paragraf, na podstawie którego można nadawać tytuł naukowy za zasługi organizacyjne. [...] Przedstawiamy jednego z „profesorów z awansu” – profesora historii Uniwersytetu Warszawskiego – doktora Leona Grosfelda. [...] Do 1950 roku pracuje w wojsku [...]. Opuszcza wojsko, dostaje doktorat prawa i tu zaczyna się błyskawiczna kariera. W przeciągu dwóch lat zostaje wicedyrektorem INS-u i wicedyrektorem Instytutu Historii PAN (jeszcze przed „promocją profesorską”), czyli osobą decydującą w pewnej mierze o pracy dwu poważnych placówek naukowych. [...] Gdyby ktoś chciał dotrzeć do źródeł prac prof. dr. Grosfelda radzimy czytać „Nowy Przegląd”, organ teoretyczny KPP. Prof. dr Grosfeld nie zwykł bowiem za często stawiać cudzysłów i dawać odnośników – zapewne z roztargnienia z powodu wytężonej pracy naukowej<fnref n="56" />.

W tekście przedstawiono wszystkie cechy czyniące z Grosfelda „intruza” w obrębie dyscypliny: jego doktorat z prawa, władza w dyscyplinie uzyskana bardziej za zasługi na rzecz partii niż pracę badawczą i dorobek naukowy – a raczej nienaukowy, skoro nie respektuje elementarnych zasad naukowej metody. Nie padło jednak oskarżenie o plagiat i Grosfeld nie musiał się podać do dymisji, natomiast Daniszewski, jako dyrektor WHP, wziął na siebie odpowiedzialność za „fałszowanie” źródeł, zarzucane WHP w 1956 r. Podczas rady Katedry Historii Polski w INS wyraził swoją „całkowitą zgodność” z krytycznymi głosami historyków akademickich na temat dorobku WHP, uważając, że istnieje „realna platforma do znalezienia wspólnego języka”<fnref n="57" />. Stałe odwoływanie się do marksizmu stanowiło ten „wspólny język” i pozwoliło na odrzucenie nacisków ideologicznych przy pomocy argumentów naukowych, zatem z założenia apolitycznych. „Marksizm” różnie był jednak pojmowany, zależnie od tego, czy używał tego pojęcia akademik, dla którego oznaczał narzędzie metodologiczne, czy też wierny partii działacz, czerpiący z niego wytyczne ideologiczne. Dyrektor WHP stwierdził:

<footnote n="56">⁵⁶ Cyt. za: tamże, s. 300.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Cyt. za: tamże, s. 304.</footnote>
Pracowaliśmy w imię dobra partii. [...] Muszę powiedzieć, że to co robię, robię w myśl dobra rewolucji, partii. [...] Ja nie jestem historykiem z wykształcenia, nie wstydzę się z tego, że wyrzucono mnie z 8-ej klasy gimnazjum, a potem z uniwersytetu. Mam inkli-
nację do historii, interesowałem się nią już w ósmej klasie gimn[azjum] miałem referat o Komunie Paryskiej, wykładając w Szkole Partyjnej w okresie nielegalności Partii<fnref n="58" />.

Brzmi to jak słowa zakonnika, dla którego praca historyka była nierozo-
rwalnie związana z aktywizmem lat przedwojennej młodości. W tym tkwi spe-
cyfika, nieskrywana, historii ruchu robotniczego w Polsce Ludowej: tworzyli
ją aktywiści, u których zawód i wiara zlewały się w jedno. Tomasz Siewierski
porównał to do historii Kościoła (wykładanej wtedy na KUL), która była zare-
zerwowana dla księży<fnref n="59" />. Partia i Kościół to instytucje starające się kontrolować
pisanie własnej historii, powierzając to zadanie swoim zwolennikom, a nie oso-
bom czy instytucjom niezależnym.

Obrona historyków-działaczy wobec zarzutów fałszowania narracji histo-
rycznej polegająca na usprawiedliwianiu popełnionych błędów koniecznością
popularyzowania historii ruchu komunistycznego tylko pogłębiała ich dyskre-
dytację w świetle kryterium naukowej rzetelności, której bronili akademicy.
W przypadku WHP krytyka dotykała nie tyle poszczególnych osób, ile statusu
instytucji powołanej specjalnie do tworzenia historii na zamówienie polityczne.
Działalność naukową WHP, zatrudniającego w 1956 r. 139 pracowników,
ograniczały systematycznie wymogi propagandy. Zadanie napisania historii
polskiego komunizmu okazało się w praktyce szczególnie trudne, ponieważ
historycy służący partii należeli paradoksalnie do najbardziej cenzurowanych<fnref n="60" />.
Hagiograficzny charakter produkcji WHP sprawił, że od 1956 r. zamiast oryg-
nalnych prac zaczęto wydawać zbiory dokumentów archiwalnych i korespon-
dencję byłych rewolucjonistów<fnref n="61" />.

WHP pozostawał więc w centrum napięć w obrębie dyscypliny między
nauką i polityką, widocznych w stanowisku akademików, którzy od początku
lat 50. proponowali zastąpienie go niezależnym od PZPR instytutem historii
ruchu robotniczego<fnref n="62" />. Zamiast tego WHP trwał w izolacji od świata akademic-
kiego. Jego zadania polegały w równej mierze na rozpowszechnianiu pewnego
zakresu wiedzy, jak i na korzystaniu z monopolu na przechowywanie archiwa-
liów ruchu komunistycznego i ograniczanie dostępu do zakazanych materia-
łów, szczególnie badaczom spoza WHP. Zachował jednak wpływ na naukową
historiografię, ponieważ podlegała mu ocena prac poświęconych historii ruchu

<footnote n="58">⁵⁸ Cyt. za: tamże.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ T. Siewierski, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ Tamże.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne*..., s. 333.</footnote>

<footnote n="62">⁶² Stanowiska zamieszczone w KH wspomniane w: tenże, *Rola Wydziału Historii Partii KC PPR/PZPR w kształtowaniu polityki historycznej w Polsce (1946–1956)*, w: *Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 363–364.</footnote>
Pracowaliśmy w imię dobra partii. [...] Muszę powiedzieć, że to co robię, robię w myśl dobra rewolucji, partii. [...] Ja nie jestem historykiem z wykształcenia, nie wstydzę się z tego, że wyrzucono mnie z 8-ej klasy gimnazjum, a potem z uniwersytetu. Mam inklinację do historii, interesowałem się nią już w ósmej klasie gimn[azjum] miałem referat o Komunie Paryskiej, wykładając w Szkole Partyjnej w okresie nielegalności Partii<fnref n="58" />.

Brzmi to jak słowa zakonnika, dla którego praca historyka była nierozewralnie związana z aktywizmem lat przedwojennej młodości. W tym tkwi specyfika, nieskrywana, historii ruchu robotniczego w Polsce Ludowej: tworzyli ją aktywiści, u których zawód i wiara zlewały się w jedno. Tomasz Siewierski porównał to do historii Kościoła (wykładanej wtedy na KUL), która była zarezerwowana dla księży<fnref n="59" />. Partia i Kościół to instytucje starające się kontrolować pisanie własnej historii, powierzając to zadanie swoim zwolennikom, a nie osobom czy instytucjom niezależnym.

Obrona historyków-działaczy wobec zarzutów fałszowania narracji historycznej polegająca na usprawiedliwianiu popełnionych błędów koniecznością popularyzowania historii ruchu komunistycznego tylko pogłębiała ich dyskredytację w świetle kryterium naukowej rzetelności, której bronili akademicy. W przypadku WHP krytyka dotykała nie tyle poszczególnych osób, ile statusu instytucji powołanej specjalnie do tworzenia historii na zamówienie polityczne. Działalność naukową WHP, zatrudniającego w 1956 r. 139 pracowników, ograniczały systematycznie wymogi propagandy. Zadanie napisania historii polskiego komunizmu okazało się w praktyce szczególnie trudne, ponieważ historycy służący partii należeli paradoksalnie do najbardziej cenzurowanych<fnref n="60" />. Hagiograficzny charakter produkcji WHP sprawił, że od 1956 r. zamiast oryginalnych prac zaczęto wydawać zbiory dokumentów archiwalnych i korespondencję byłych rewolucjonistów<fnref n="61" />.

WHP pozostawał więc w centrum napięć w obrębie dyscypliny między nauką i polityką, widocznych w stanowisku akademików, którzy od początku lat 50. proponowali zastąpienie go niezależnym od PZPR instytutem historii ruchu robotniczego<fnref n="62" />. Zamiast tego WHP trwał w izolacji od świata akademickiego. Jego zadania polegały w równej mierze na rozpowszechnianiu pewnego zakresu wiedzy, jak i na korzystaniu z monopolu na przechowywanie archiwalioów ruchu komunistycznego i ograniczanie dostępu do zakazanych materiałów, szczególnie badaczom spoza WHP. Zachował jednak wpływ na naukową historiografię, ponieważ podlegała mu ocena prac poświęconych historii ruchu

<footnote n="58">⁵⁸ Cyt. za: tamże.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ T. Siewierski, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ Tamże.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 333.</footnote>

<footnote n="62">⁶² Stanowiska zamieszczone w KH wspomniane w: tenże, *Rola Wydziału Historii Partii KC PPR/PZPR w kształtowaniu polityki historycznej w Polsce (1946–1956)*, w: *Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów*, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 363–364.</footnote>
robotniczego i historii najnowszej, pełnił również funkcję doradczą dla redakcji czasopism, wydawnictw i badaczy. Jego wpływ wynikał zatem z kontrolowania poprawności produkcji naukowej dotyczącej ruchu robotniczego. Poza tym wydawał prace pretendujące do naukowości, których mierność groziła kompromitacją całej dyscyplinie. Odzyskanie „zaufania czytelników” było głównym argumentem przytaczanym przez krytyków WHP, również należących do partii akademików, jak np. Czesław Madajczyk. Według Andrzeja Czyżewskiego proces destalinizacji w historii oznaczał więc „wewnętrzną mobilizację środowiska historycznego, mającą na celu przekonanie społeczeństwa, iż w Polsce Ludowej mogą i będą powstawać prace historyczne wolne od kłamstw i nachalnych treści propagandowych”<fnref n="63" />. WHP został rozwiązany w styczniu 1957 r. i natychmiast zastąpiony Zakładem Historii Partii. Termin „zakład” zamiast „wydział” miał oddzielić symbolicznie ZHP od PZPR, ponieważ używany był jako nazwa jednostek badawczych na uniwersytetach i w PAN. Zamiar zakademizowania ZHP widać w składzie Rady Naukowej, liczącej 21 członków, w której obok historyków partyjnych (czyli jak zwykle Gąsiorowska, Daniszewski, Grosfeld, Jabłoński, Kormanowa, Kowalski) zasiadało kilku akademików (Madajczyk i Manteuffel)<fnref n="64" />. Statut ZHP precyzował zresztą, że jest on „samodzielną placówką naukową obejmującą swą działalnością prace w dziedzinie historii partii i historii ruchu robotniczego w ścisłym powiązaniu z dziejami narodu”<fnref n="65" />. Zmianom formalnym towarzyszyły personalne, mające na celu „wzmocniecie kadry naukowej Zakładu”. Około 30 pracowników WHP nie przeszło do ZHP, który w 1957 r. deklarował zatrudnionych 42 „pracowników z wyższym wykształceniem”<fnref n="66" />. W praktyce miejsce komunistycznych weteranów zajęli młodzi absolwenci uniwersytetów i szkół partyjnych<fnref n="67" />. Podobne zmiany dają się zauważyć w INS (były IKKN), przekształconym w 1957 r. w Wyższą Szkołę Nauk Społecznych, w dalszym ciągu związaną z PZPR. Tu również zmianie nazwy towarzyszyło zwolnienie części pracowników. Znaleźli oni zatrudnienie (podobnie jak ci, którzy nie weszli do ZHP) w aparacie partyjnym, w administracji muzeów, rzadziej na uniwersytetach. Jedną z konsekwencji reorganizacji partyjnych instytucji badawczych było wykluczenie ze stanowisk naukowych osób nieposiadających ku temu żadnych kwalifikacji. Chociaż zadeklarowanym celem powstania ZHP było zbliżenie go do świata akademickiego, instytucja ta pozostała trwale naznaczona jako uosobienie nauki partyjnej i jej wkład w historiografię pozostał marginalny. Po 1956 r. ZHP stracił też monopol na badanie dziejów najnowszych, w tym historii ruchu robotniczego. W wyniku antysemickich czystek w PZPR, które doprowadziły do zwolnienia dyrekcji

<footnote n="63">⁶³ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 113.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 570.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ W. Góra, *Zakład Historii Partii przy KC PZPR*, KH, 1958, nr 1, s. 33–37.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Tamże.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ P. Korzec, *Études de l'historiographie de la Pologne populaire*, «Revue de l'Est» 4, 1973, nr 3, s. 134–135.</footnote>
robotniczego i historii najnowszej, pełnił również funkcję doradczą dla redakcji czasopism, wydawnictw i badaczy. Jego wpływ wynikał zatem z kontrolowania poprawności produkcji naukowej dotyczącej ruchu robotniczego. Poza tym wydawał prace pretendujące do naukowości, których mierność groziła kompromitacją całej dyscyplinie. Odzyskanie „zaufania czytelników” było głównym argumentem przytaczanym przez krytyków WHP, również należących do partii akademików, jak np. Czesław Madajczyk. Według Andrzeja Czyżewskiego proces destalinizacji w historii oznaczał więc „wewnętrzną mobilizację środowiska historycznego, mającą na celu przekonanie społeczeństwa, iż w Polsce Ludowej mogą i będą powstawać prace historyczne wolne od kłamstw i nachalnych treści propagandowych”<fnref n="63" />. WHP został rozwiązany w styczniu 1957 r. i natychmiast zastąpiony Zakładem Historii Partii. Termin „zakład” zamiast „wydział” miał oddzielić symbolicznie ZHP od PZPR, ponieważ używany był jako nazwa jednostek badawczych na uniwersytetach i w PAN. Zamiar zakademizowania ZHP widać w składzie Rady Naukowej, liczącej 21 członków, w której obok historyków partyjnych (czyli jak zwykle Gąsiorowska, Daniszewski, Grosfeld, Jabłoński, Kormanowa, Kowalski) zasiadało kilku akademików (Madajczyk i Manteuffel)<fnref n="64" />. Statut ZHP precyzował zresztą, że jest on „samodzielną placówką naukową obejmującą swą działalnością prace w dziedzinie historii partii i historii ruchu robotniczego w ścisłym powiązaniu z dziejami narodu”<fnref n="65" />. Zmianom formalnym towarzyszyły personalne, mające na celu „wzmocnienie kadry naukowej Zakładu”. Około 30 pracowników WHP nie przeszło do ZHP, który w 1957 r. deklarował zatrudnionych 42 „pracowników z wyższym wykształceniem”<fnref n="66" />. W praktyce miejsce komunistycznych weteranów zajęli młodzi absolwenci uniwersytetów i szkół partyjnych<fnref n="67" />. Podobne zmiany dają się zauważyć w INS (były IKKN), przekształconym w 1957 r. w Wyższą Szkołę Nauk Społecznych, w dalszym ciągu związaną z PZPR. Tu również zmianie nazwy towarzyszyło zwolnienie części pracowników. Znaleźli oni zatrudnienie (podobnie jak ci, którzy nie weszli do ZHP) w aparacie partyjnym, w administracji muzeów, rzadziej na uniwersytetach. Jedną z konsekwencji reorganizacji partyjnych instytucji badawczych było wykluczenie ze stanowisk naukowych osób nieposiadających ku temu żadnych kwalifikacji. Chociaż zadeklarowanym celem powstania ZHP było zbliżenie go do świata akademickiego, instytucja ta pozostała trwale naznaczona jako uosobienie nauki partyjnej i jej wkład w historiografię pozostał marginalny. Po 1956 r. ZHP stracił też monopol na badanie dziejów najnowszych, w tym historii ruchu robotniczego. W wyniku antysemickich czystek w PZPR, które doprowadziły do zwolnienia dyrekcji

<footnote n="63">⁶³ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 113.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 570.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ W. Góra, *Zakład Historii Partii przy KC PZPR*, KH, 1958, nr 1, s. 33–37.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Tamże.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ P. Korzec, *Études de l'historiographie de la Pologne populaire*, «Revue de l'Est» 4, 1973, nr 3, s. 134–135.</footnote>
(Daniszewski, Kowalski i Cichocka), ZHP zawiesił działalność w 1968 r., po czym został ostatecznie rozwiązany w 1971 r. Naukową część jego działalności przejęła WSNS, a archiwa – Centralne Archiwum KC PZPR.

Koncentrowanie się na krytyce WHP i historyków partyjnych pozwoliło podkreślić specyfikę pracy naukowej: wierność źródłom, zrównoważone korzystanie z danych, obiektywny styl pisania, uznanie w środowisku naukowym. Co w domyśle oznaczało przewagę kapitału symbolicznego, charakterystycznego dla pola naukowego, nad kapitałem politycznym. Tożsamość dyscypliny określała zatem stosunek do źródeł, które okazały się jednak ważniejsze niż jakakolwiek przyjęta przez badacza teoria.

## Niesprecyzowany marksizm poszerzający granice wolności wypowiedzi

W wyniku dyskusji o marksizmie, jakie wstrząsnęły środowiskiem historyków w połowie lat 50., nie zdefiniowano ściśle „marksizmu” i „metodologii marksistowskiej”. Pojawiały się jednak różne elementy, które wydają się charakterystyczne dla marksistowskiej orientacji: preferowanie perspektywy długiego trwania, podejście z punktu widzenia historii gospodarczej lub społecznej, a nie politycznej lub wydarzeniowej, koncentrowanie się na roli walki klas w procesach historycznych i pozytywne nastawienie do „mas ludowych” (robotników, a zwłaszcza chłopów), negatywne zaś do burżuazji i szlachty. Odwoływanie się do marksizmu było nieuniknione w każdej „rewizjonistycznej” wypowiedzi: Kula krytykował w imię marksizmu, autorzy (Serejski, Wereszycki) zabiegali o uznanie roli polskiej burżuazji w dziewiętnastowiecznych walkach niepodległościowych w imię kontekstualizacji historycznej, przedstawianej jako cecha marksizmu. W ten sposób „marksizm” stał się poniekąd synonimem „naukowości” i poprawności metodologicznej. Ciągłe odniesienia do marksizmu można tłumaczyć presją polityczną, która nadal ciążyła nad pracą historyków, ale wyrażały one coś więcej. Poważnie trzeba traktować deklaracje historyków dostrzegających, podobnie jak Kula, w pierwszym powojennym dziesięcioleciu Polski Ludowej okres znaczącego rozwoju badań historycznych, których naukowy charakter miał wzmacniać marksistowski paradygmat. Działo się to w czasie, gdy marksizm, a ogólniej podejście strukturalistyczne, rozwijało się w naukach społecznych na świecie: poza często przywoływaną szkołą „Annales” w rubryce poświęconej zagranicznemu życiu naukowemu „Kwartalnika Historycznego” pobrzmiewają w latach 50. i 60. echa „postępowych” prac historyków niemieckich i brytyjskich.

Ze względu na mnogość zastosowań tego terminu, rozumianego na wiele sposobów, dyskusje o marksizmie dotyczyły przede wszystkim jego błędnego i dogmatycznego użycia przez historyków w czasach stalinowskich, ale nigdy nie poruszały konkretnych kwestii metodologicznych: jak prowadzić badania w ramach materializmu historycznego?

Stanowiska krytyczne ograniczały się do potępienia ideologizacji nauki, ale nie wchodziły w rozważania epistemologiczne i metodologiczne. Świadome, czy też
(Daniszewski, Kowalski i Cichocka), ZHP zawiesił działalność w 1968 r., po czym został ostatecznie rozwiązany w 1971 r. Naukową część jego działalności przejęła WSNS, a archiwa – Centralne Archiwum KC PZPR.

Koncentrowanie się na krytyce WHP i historyków partyjnych pozwoliło podkreślić specyfikę pracy naukowej: wierność źródłom, zrównoważone korzystanie z danych, obiektywny styl pisania, uznanie w środowisku naukowym. Co w domyśle oznaczało przewagę kapitału symbolicznego, charakterystycznego dla pola naukowego, nad kapitałem politycznym. Tożsamość dyscypliny określała zatem stosunek do źródeł, które okazały się jednak ważniejsze niż jakakolwiek przyjęta przez badacza teoria.

## Niesprecyzowany marksizm poszerzający granice wolności wypowiedzi

W wyniku dyskusji o marksizmie, jakie wstrząsnęły środowiskiem historyków w połowie lat 50., nie zdefiniowano ściśle „marksizmu” i „metodologii marksistowskiej”. Pojawiały się jednak różne elementy, które wydają się charakterystyczne dla marksistowskiej orientacji: preferowanie perspektywy długiego trwania, podejście z punktu widzenia historii gospodarczej lub społecznej, a nie politycznej lub wydarzeniowej, koncentrowanie się na roli walki klas w procesach historycznych i pozytywne nastawienie do „mas ludowych” (robotników, a zwłaszcza chłopów), negatywne zaś do burżuazji i szlachty. Odwoływanie się do marksizmu było nieuniknione w każdej „rewizjonistycznej” wypowiedzi: Kula krytykował w imię marksizmu, autorzy (Serejski, Wereszycki) zabiegali o uznanie roli polskiej burżuazji w dziewiętnastowiecznych walkach niepodległościowych w imię kontekstualizacji historycznej, przedstawianej jako cecha marksizmu. W ten sposób „marksizm” stał się poniekąd synonimem „naukowości” i poprawności metodologicznej. Ciągłe odniesienia do marksizmu można tłumaczyć presją polityczną, która nadal ciążyła nad pracą historyków, ale wyrażały one coś więcej. Poważnie trzeba traktować deklaracje historyków dostrzegających, podobnie jak Kula, w pierwszym powojennym dziesięcioleciu Polski Ludowej okres znaczącego rozwoju badań historycznych, których naukowy charakter miał wzmacniać marksistowski paradygmat. Działo się to w czasie, gdy marksizm, a ogólniej podejście strukturalistyczne, rozwijało się w naukach społecznych na świecie: poza często przywoływaną szkołą „Annales” w rubryce poświęconej zagranicznemu życiu naukowemu „Kwartalnika Historycznego” pobrzmiewają w latach 50. i 60. echa „postępowych” prac historyków niemieckich i brytyjskich.

Ze względu na mnogość zastosowań tego terminu, rozumianego na wiele sposobów, dyskusje o marksizmie dotyczyły przede wszystkim jego błędnego i dogmatycznego użycia przez historyków w czasach stalinowskich, ale nigdy nie poruszały konkretnych kwestii metodologicznych: jak prowadzić badania w ramach materializmu historycznego?

Stanowiska krytyczne ograniczały się do potępienia ideologizacji nauki, ale nie wchodziły w rozważania epistemologiczne i metodologiczne. Świadome, czy też
nie, omijanie tych kwestii pozwalało uniknąć konieczności zdefiniowania nazbyt
wiązących ram badań historycznych (jak się to stało w Otwocku), umożliwiając tym
samym pojawienie się kontrowersji, a ponadto oddalało kontrolę polityczną od histo-
riografii, skoro definiowała się ona w większości jako marksistowska. Poszczególne
interpretacje miały jednak różną wagę: ostateczna należała do elity dyscypliny, na
poziomie kierownictwa IH PAN czy „Kwartalnika Historycznego”, mającej możli-
wość wypowiadania się w imieniu całego środowiska i sankcjonowania niektórych
interpretacji. Świadczy to o względnej autonomii dyscypliny, w której definicja
poprawnej historii marksistowskiej była przedmiotem wewnętrznych sporów.

Równolegle zwolennicy autonomii – nie odżegnując się od orientacji marksi-
stowskiej – zamierzali poddać tę hegemoniczną ramę teoretyczną testowi źródeł.
Postulowali racjonalne i naukowe stosowanie marksizmu. Autonomia to rów-
nież żądania zmian organizacyjnych zdolnych ograniczyć ingerencję polityczną
w funkcjonowanie dyscypliny (względna decentralizacja, osłabienie partyjnych
instytutów naukowych na korzyść uniwersytetów, reaktywowanie towarzystw
naukowych). Rafał Stobiecki zauważył, że rok 1956 przypomina „milczący pakt
o nieagresji” między PZPR a środowiskami naukowymi<fnref n="68" />. W ten sposób nie
podważano bezpośrednio zewnętrznej presji politycznej, ale przekształcono ją
według logiki właściwej dla przestrzeni historiografii: historia marksistowska
owszem, ale uprawiana przez historyków z naukowym wykształceniem i meto-
dami gwarantującymi naukową rzetelność prac.

Przedmiotem debat w 1956 r. nie była więc kwestia samego stosowania marksizmu w badaniach historycznych, ale jego naukowa aplikacja oraz jakość i styl debaty naukowej. Zdefiniowanie historii jako nauki opierającej się na źródłach osłabiało również presję polityczną: z chwilą gdy archiwalia stają się punktem wyjścia dla badań, a środowisko zawodowe nie godzi się na ich manipulowanie lub wypaczanie, by przystawały do jakiejś z góry założonej teorii czy ideologii, każda praca empiryczna może być przedmiotem rozbieżnych interpretacji i dyskusji, ale nie odrzucona jako nie-nauka. Otwiera to nowy horyzont: praca oparta na źródłach nie może być błędną sama w sobie i podlega różnym interpretacjom.

Zastosowana w niniejszej pracy analiza w kategoriach autonomii i heterono-
mii pozwala spojrzeć na przemiany dyscypliny ok. 1956 r. z innej perspektywy,
odchodzi od czysto politycznego odczytywania wydarzeń, by pokazać, w jaki
sposób względy polityczne współgrały ze specyficznymi zagadnieniami dyscypliny
naukowej. Nowa konfiguracja polityczna, jaką otwierał rok 1956, była korzystna
dla wszystkich nauk społecznych, szczególnie dla filozofii i socjologii, które ofi-
cjalnie się odradzały (Polskie Towarzystwo Socjologiczne powstało w 1957 r.).
Wiele aspektów historii najnowszej dalej stanowiło tabu i autocenzura nie znik-
nęła po 1956 r. Konsekwencje ówczesnego „zwrotu”, choć relatywne z punktu
widzenia treści historiografii i obowiązujących interpretacji, okazały się bardziej
konkretne na poziomie pozycji władzy w obrębie dyscypliny.

<footnote n="68">⁶⁸ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 140.</footnote>
nie, omijanie tych kwestii pozwalało uniknąć konieczności zdefiniowania nazbyt
wiązących ram badań historycznych (jak się to stało w Otwocku), umożliwiając tym
samym pojawienie się kontrowersji, a ponadto oddalało kontrolę polityczną od histo-
riografii, skoro definiowała się ona w większości jako marksistowska. Poszczególne
interpretacje miały jednak różną wagę: ostateczna należała do elity dyscypliny, na
poziomie kierownictwa IH PAN czy „Kwartalnika Historycznego”, mającej możli-
wość wypowiadania się w imieniu całego środowiska i sankcjonowania niektórych
interpretacji. Świadczy to o względnej autonomii dyscypliny, w której definicja
poprawnej historii marksistowskiej była przedmiotem wewnętrznych sporów.

Równolegle zwolennicy autonomii – nie odżegnując się od orientacji marksi-
stowskiej – zamierzali poddać tę hegemoniczną ramę teoretyczną testowi źródeł.
Postulowali racjonalne i naukowe stosowanie marksizmu. Autonomia to rów-
nież żądania zmian organizacyjnych zdolnych ograniczyć ingerencję polityczną
w funkcjonowanie dyscypliny (względna decentralizacja, osłabienie partyjnych
instytutów naukowych na korzyść uniwersytetów, reaktywowanie towarzystw
naukowych). Rafał Stobiecki zauważył, że rok 1956 przypomina „milczący pakt
o nieagresji” między PZPR a środowiskami naukowymi<fnref n="68" />. W ten sposób nie
podważano bezpośrednio zewnętrznej presji politycznej, ale przekształcono ją
według logiki właściwej dla przestrzeni historiografii: historia marksistowska
owszem, ale uprawiana przez historyków z naukowym wykształceniem i meto-
dami gwarantującymi naukową rzetelność prac.

Przedmiotem debat w 1956 r. nie była więc kwestia samego stosowania marksizmu w badaniach historycznych, ale jego naukowa aplikacja oraz jakość i styl debaty naukowej. Zdefiniowanie historii jako nauki opierającej się na źródłach osłabiało również presję polityczną: z chwilą gdy archiwalia stają się punktem wyjścia dla badań, a środowisko zawodowe nie godzi się na ich manipulowanie lub wypaczanie, by przystawały do jakiejś z góry założonej teorii czy ideologii, każda praca empiryczna może być przedmiotem rozbieżnych interpretacji i dyskusji, ale nie odrzucona jako nie-nauka. Otwiera to nowy horyzont: praca oparta na źródłach nie może być błędną sama w sobie i podlega różnym interpretacjom.

Zastosowana w niniejszej pracy analiza w kategoriach autonomii i heterono-
mii pozwala spojrzeć na przemiany dyscypliny ok. 1956 r. z innej perspektywy,
odchodzi od czysto politycznego odczytywania wydarzeń, by pokazać, w jaki
sposób względy polityczne współgrały ze specyficznymi zagadnieniami dyscypliny
naukowej. Nowa konfiguracja polityczna, jaką otwierał rok 1956, była korzystna
dla wszystkich nauk społecznych, szczególnie dla filozofii i socjologii, które ofi-
cjalnie się odradzały (Polskie Towarzystwo Socjologiczne powstało w 1957 r.).
Wiele aspektów historii najnowszej dalej stanowiło tabu i autocenzura nie znik-
nęła po 1956 r. Konsekwencje ówczesnego „zwrotu”, choć relatywne z punktu
widzenia treści historiografii i obowiązujących interpretacji, okazały się bardziej
konkretne na poziomie pozycji władzy w obrębie dyscypliny.

<footnote n="68">⁶⁸ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 140.</footnote>
## 2. Przetasowania na stanowiskach i zmiana miejsc w obrębie dyscypliny

Konsekwencje „zwrotu” 1956 r. przejawiały się odsunięciem od władzy w dyscyplinie historyków partyjnych. Wykluczenia, umiarkowane na poziomie PAN i uniwersytetów, oznaczały devaluację zasobów heteronomicznych. Nawet jeśli historycy partyjni nadal zasiadali w najważniejszych radach i komitetach, ich wpływ wyraźnie zmniejszył się po 1956 r. w porównaniu z sytuacją z początku lat 50. Utrata wpływów uwidoczniła się w trzech kwestiach: marginalizacji historyków partyjnych w IH PAN, przejęciu przez historyków bezpartyjnych PTH i wzmocnieniu jego roli w życiu dyscypliny, a także reorganizacji uniwersytetów i wycofaniu się historyków partyjnych do katedr historii najnowszej.

### Wykluczenie historyków partyjnych z kierownictwa IH PAN

Po 1956 r. nastąpił nowy podział miejsc w obrębie dyscypliny. Zwiększona autonomia nauki historycznej przekładała się na marginalizację historyków partyjnych w kierownictwie IH PAN i składzie Redakcji „Kwartalnika Historycznego”.

### Mniej upartyjniona Rada Naukowa IH PAN

W lutym 1956 r. dobiegła końca trzyletnia kadencja członków Rady Naukowej IH PAN wybranych w 1953 r. i Sekretariat Naukowy Prezydium PAN wyłonił nowy jej skład. Proces powoływania był scentralizowany, co pozwalało WNiO kontrolować nominacje. W rezultacie nowa Rada w niewielkim stopniu różniła się od poprzedniej<fnref n="69" />. Jej nowi członkowie (Stanisław Kalabiński, Bronisław Krauze, Czesław Madajczyk) od początku należeli do partii, czemu zawdzięczali szybkie kariery akademickie: Kalabiński i Madajczyk, specjalizujący się odpowiednio w historii ruchu robotniczego i w historii najnowszej, dostali się do IH PAN tuż po doktoracie. Krauze, były działacz KPP, wykształcony w ZSRR, przeszedł przez wszystkie instytucje naukowe związane z PZPR. Madajczyk należał do nowego pokolenia historyków, wykształconych w Polsce Ludowej – w INS, gdzie uzyskał w 1954 r. doktorat pod opieką Grosfelda. Z końcem 1956 r. nowa konfiguracja polityczna wyraźnie zmieniła zasady gry. Bunt w obrębie dyscypliny wymusił na Sekretariacie Naukowym Prezydium PAN zgodę na zmianę procedure powoływania członków Rady Naukowej IH PAN<fnref n="70" />. Kandydaci do tej funkcji mieli być odtąd wybierani przez samodzielnych pracowników naukowych<fnref n="71" />, a nie wyznaczani przez Prezydium PAN i odpowiednich ministrów (oświaty,

<footnote n="69">⁶⁹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne*..., s. 559.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Tamże.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ To znaczy posiadający habilitację i/lub tytuł profesora.</footnote>
## 2. Przetasowania na stanowiskach i zmiana miejsc w obrębie dyscypliny

Konsekwencje „zwrotu” 1956 r. przejawiały się odsunięciem od władzy w dyscyplinie historyków partyjnych. Wykluczenia, umiarkowane na poziomie PAN i uniwersytetów, oznaczały devaluację zasobów heteronomicznych. Nawet jeśli historycy partyjni nadal zasiadali w najważniejszych radach i komitetach, ich wpływ wyraźnie zmniejszył się po 1956 r. w porównaniu z sytuacją z początku lat 50. Utrata wpływów uwidoczniła się w trzech kwestiach: marginalizacji historyków partyjnych w IH PAN, przejęciu przez historyków bezpartyjnych PTH i wzmocnieniu jego roli w życiu dyscypliny, a także reorganizacji uniwersytetów i wycofaniu się historyków partyjnych do katedr historii najnowszej.

### Wykluczenie historyków partyjnych z kierownictwa IH PAN

Po 1956 r. nastąpił nowy podział miejsc w obrębie dyscypliny. Zwiększona autonomia nauki historycznej przekładała się na marginalizację historyków partyjnych w kierownictwie IH PAN i składzie Redakcji „Kwartalnika Historycznego”.

### Mniej upartyjniona Rada Naukowa IH PAN

W lutym 1956 r. dobiegła końca trzyletnia kadencja członków Rady Naukowej IH PAN wybranych w 1953 r. i Sekretariat Naukowy Prezydium PAN wyłonił nowy jej skład. Proces powoływania był scentralizowany, co pozwalało WNiO kontrolować nominacje. W rezultacie nowa Rada w niewielkim stopniu różniła się od poprzedniej<fnref n="69" />. Jej nowi członkowie (Stanisław Kalabiński, Bronisław Krauze, Czesław Madajczyk) od początku należeli do partii, czemu zawdzięczali szybkie kariery akademickie: Kalabiński i Madajczyk, specjalizujący się odpowiednio w historii ruchu robotniczego i w historii najnowszej, dostali się do IH PAN tuż po doktoracie. Krauze, były działacz KPP, wykształcony w ZSRR, przeszedł przez wszystkie instytucje naukowe związane z PZPR. Madajczyk należał do nowego pokolenia historyków, wykształconych w Polsce Ludowej – w INS, gdzie uzyskał w 1954 r. doktorat pod opieką Grosfelda. Z końcem 1956 r. nowa konfiguracja polityczna wyraźnie zmieniła zasady gry. Bunt w obrębie dyscypliny wymusił na Sekretariacie Naukowym Prezydium PAN zgodę na zmianę procedurery powoływania członków Rady Naukowej IH PAN<fnref n="70" />. Kandydaci do tej funkcji mieli być odtąd wybierani przez samodzielnych pracowników naukowych<fnref n="71" />, a nie wyznaczani przez Prezydium PAN i odpowiednich ministrów (oświaty,

<footnote n="69">⁶⁹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne*..., s. 559.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Tamże.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ To znaczy posiadający habilitację i/lub tytuł profesora.</footnote>
<table><caption>Tabela 11. Porównanie składu pierwszych dwóch RN IH PAN</caption><thead><tr><th>Charakterystyka członków</th><th>RN w latach 1953-1956<sup>72</sup></th><th>RN wyłoniona w 1957</th></tr></thead><tbody><tr><td><strong>Okres studiów</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>w latach międzywojennych</td><td>28</td><td>21</td></tr><tr><td>brak studiów</td><td>2</td><td>0</td></tr><tr><td>w PRL</td><td>0</td><td>2</td></tr><tr><td><strong>Tytuł doktora</strong></td><td>25</td><td>21</td></tr><tr><td><strong>Moment uzyskania doktoratu</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>w okresie międzywojennym</td><td>21</td><td>14</td></tr><tr><td>w PRL</td><td>4</td><td>7</td></tr><tr><td>brak doktoratu</td><td>5</td><td>2</td></tr><tr><td><strong>Pozycja w środowisku akademickim</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>zostali historykami po wojnie</td><td>13</td><td>13</td></tr><tr><td>byli historykami przed wojną</td><td>15</td><td>9</td></tr><tr><td>nie byli nauczycielami akademickimi</td><td>2</td><td>1</td></tr><tr><td><strong>Pozycja przed wojną</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>historycy będący nauczycielami akademickimi</td><td>15</td><td>9</td></tr><tr><td>historycy niebędący nauczycielami akademickimi</td><td>7</td><td>4</td></tr><tr><td>działacze</td><td>6</td><td>3</td></tr><tr><td>inne</td><td>2</td><td>7</td></tr><tr><td><strong>Miejsce pracy w 1956</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>instytucje partyjne</td><td>3</td><td>2</td></tr><tr><td>uniwersytet</td><td>12</td><td>12</td></tr><tr><td>UW</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td>inne</td><td>1</td><td>3</td></tr><tr><td>IH PAN</td><td>21</td><td>16</td></tr><tr><td><strong>Członkowie PZPR</strong></td><td>14</td><td>12</td></tr><tr><td><strong>Kierownicze funkcje polityczne lub partyjne (PZPR)</strong></td><td>9</td><td>4</td></tr><tr><td><strong>Przedwojenni aktywiści</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>komunistyczni</td><td>10</td><td>5</td></tr><tr><td>nacjonalistyczni</td><td>1</td><td>0</td></tr><tr><td>socjalistyczni</td><td>2</td><td>1</td></tr><tr><td>brak działalności</td><td>17</td><td>17</td></tr><tr><td><strong>W ZSRR podczas wojny</strong></td><td>10</td><td>5</td></tr><tr><td><strong>Ogółem</strong></td><td><strong>30</strong></td><td><strong>23</strong></td></tr></tbody></table>

szkolnictwa wyższego, kultury oraz obrony), pod auspicjami WNio. Zmiana procesu powoływania do Rady Naukowej IH PAN okazała się zatem zwycięstwem zwolenników autonomii, przyczyniając się do ograniczenia wpływu partii

<footnote n="72">72 Nie uwzględniono członków Rady wybranych w lutym 1956 r.</footnote>
<table><caption>Tabela 11. Porównanie składu pierwszych dwóch RN IH PAN</caption><thead><tr><th>Charakterystyka członków</th><th>RN w latach 1953-1956<sup>72</sup></th><th>RN wyłoniona w 1957</th></tr></thead><tbody><tr><td><strong>Okres studiów</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>w latach międzywojennych</td><td>28</td><td>21</td></tr><tr><td>brak studiów</td><td>2</td><td>0</td></tr><tr><td>w PRL</td><td>0</td><td>2</td></tr><tr><td><strong>Tytuł doktora</strong></td><td>25</td><td>21</td></tr><tr><td><strong>Moment uzyskania doktoratu</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>w okresie międzywojennym</td><td>21</td><td>14</td></tr><tr><td>w PRL</td><td>4</td><td>7</td></tr><tr><td>brak doktoratu</td><td>5</td><td>2</td></tr><tr><td><strong>Pozycja w środowisku akademickim</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>zostali historykami po wojnie</td><td>13</td><td>13</td></tr><tr><td>byli historykami przed wojną</td><td>15</td><td>9</td></tr><tr><td>nie byli nauczycielami akademickimi</td><td>2</td><td>1</td></tr><tr><td><strong>Pozycja przed wojną</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>historycy będący nauczycielami akademickimi</td><td>15</td><td>9</td></tr><tr><td>historycy niebędący nauczycielami akademickimi</td><td>7</td><td>4</td></tr><tr><td>działacze</td><td>6</td><td>3</td></tr><tr><td>inne</td><td>2</td><td>7</td></tr><tr><td><strong>Miejsce pracy w 1956</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>instytucje partyjne</td><td>3</td><td>2</td></tr><tr><td>uniwersytet</td><td>12</td><td>12</td></tr><tr><td>UW</td><td>14</td><td>6</td></tr><tr><td>inne</td><td>1</td><td>3</td></tr><tr><td>IH PAN</td><td>21</td><td>16</td></tr><tr><td><strong>Członkowie PZPR</strong></td><td>14</td><td>12</td></tr><tr><td><strong>Kierownicze funkcje polityczne lub partyjne (PZPR)</strong></td><td>9</td><td>4</td></tr><tr><td><strong>Przedwojenni aktywiści</strong></td><td></td><td></td></tr><tr><td>komunistyczni</td><td>10</td><td>5</td></tr><tr><td>nacjonalistyczni</td><td>1</td><td>0</td></tr><tr><td>socjalistyczni</td><td>2</td><td>1</td></tr><tr><td>brak działalności</td><td>17</td><td>17</td></tr><tr><td><strong>W ZSRR podczas wojny</strong></td><td>10</td><td>5</td></tr><tr><td><strong>Ogółem</strong></td><td><strong>30</strong></td><td><strong>23</strong></td></tr></tbody></table>

szkolnictwa wyższego, kultury oraz obrony), pod auspicjami WNio. Zmiana procesu powoływania do Rady Naukowej IH PAN okazała się zatem zwycięstwem zwolenników autonomii, przyczyniając się do ograniczenia wpływu partii

<footnote n="72">72 Nie uwzględniono członków Rady wybranych w lutym 1956 r.</footnote>
na ten proces<sup>73</sup>. Skład wyłoniony 27 lutego 1957 r. ujawnił nowy układ sił, jaki wytworzył się w obrębie dyscypliny.

Ilościowo różnice pomiędzy dwoma RN nie rzucają się w oczy, ale naj-
ważniejsze było wykluczenie historyków partyjnych, których nazwiska ściśle
wiązały się z ideologizacją dyscypliny w czasach stalinowskich (Kormanowa,
Daniszewski, Arnold, Grosfeld, Jabłoński) oraz tych, którzy nie posiadali kwa-
lifikacji akademickich (poza już wspomnianym Daniszewskim także Fiedler
i Werfel). Historycy partyjni, którzy pozostali, dysponowali odpowiednimi
zasobami akademickimi (wszyscy wybrani do RN w 1957 r. byli profesorami)
i nie zaliczali się do najbardziej „dogmatycznych” (Maleczyńska, Leśnodorski,
Bardach, Gąsiorowska)<sup>74</sup>. Wyjątkiem jest Celina Bobińska, obecna w obu radach.
Działała ona jednak trochę na uboczu, na UJ. W sumie odsunięto najbardziej
zaangażowanych działaczy: outsiderów w świecie akademickim, wieloletnichzia-
łaczy komunistycznych, skierowanych po powrocie z ZSRR na „front nauki”<sup>75</sup>.

Tabela 11 pozwala dostrzec pewne tendencje, m.in. usunięcie najmniej naukowych profili (tylko dwóch członków wybranej w 1957 r. RN nie miało doktoratu). Liczba członków partii nie zmieniła się (około połowa), ale już pełniących kierownicze funkcje partyjne (wskaźnik zaangażowania w działalność oraz kariery niewyłącznie akademickie) była dwa razy mniejsza. Podobnie jak liczba działaczy komunistycznych w II RP. Widać również zrównoważenie między Warszawą a ośrodkami naukowymi poza stolicą – większość członków RN z 1957 r. pochodziła z uniwersytetów spoza Warszawy. Uwzględniono wyrażaną w 1956 r. krytykę zbyt dużej centralizacji badań historycznych i postulat włączenia do nich uniwersytetów<sup>76</sup>. Na koniec trzeba odnotować, że Rada Naukowa wybrana w 1957 r. złożona była w większości z historyków wykształconych po wojnie, choć ich liczba była taka sama jak w poprzedniej radzie.

Z punktu widzenia tematów badań tak w nowej RN wybranej w 1957 r.,
jak i w poprzedniej dominowali specjaliści historii gospodarczej, społecznej
lub historii kultury, stanowiący połowę wszystkich jej członków. Mniej było
badaczy historii politycznej i wojskowej: w 1953 r. 13 członków RN zajmowało
się tymi tematykami, a w 1957 r. tylko 9. Jeszcze wyraźniejsze były zmiany
w kwestii analizowanych okresów, zaznaczył się bowiem spadek liczby medie-
wistów – z 13 do 7, czyli z połowy RN wybranej w 1953 r. do jednej trzeciej
w 1957 r. Skorzystali z tego nowożytnicy, ale nie specjaliści historii XX w.
Oznaką świadczącą o uwalnianiu się od politycznych ograniczeń był również

<footnote n="73">73 Ustawa o szkolnictwie wyższym z 5 XI 1958 r. usankcjonowała powrót do wolnych wyborów do rad wydziału i senatu na uniwersytetach.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ Trzeba jednak zauważyć, że i oni doznali uszczerbku na autorytecie po 1956 r.: Leśnodorski wkrótce podał się do dymisji z funkcji redaktora naczelnego KH, a Gąsiorowska straciła prezesurę PTH na kongresie w październiku 1956 r.</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ Wyjątkiem był Stanisław Okęcki z Wojskowego Instytutu Historycznego.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ Zwiększenie liczby przedstawicieli uniwersytetów w RN zaproponowano na posiedzeniu RN 15 XII 1956 r.; zob. KH, 1957, nr 2, s. 211–215.</footnote>
na ten proces<sup>73</sup>. Skład wyłoniony 27 lutego 1957 r. ujawnił nowy układ sił, jaki wytworzył się w obrębie dyscypliny.

Ilościowo różnice pomiędzy dwoma RN nie rzucają się w oczy, ale naj-
ważniejsze było wykluczenie historyków partyjnych, których nazwiska ściśle
wiązały się z ideologizacją dyscypliny w czasach stalinowskich (Kormanowa,
Daniszewski, Arnold, Grosfeld, Jabłoński) oraz tych, którzy nie posiadali kwa-
lifikacji akademickich (poza już wspomnianym Daniszewskim także Fiedler
i Werfel). Historycy partyjni, którzy pozostali, dysponowali odpowiednimi
zasobami akademickimi (wszyscy wybrani do RN w 1957 r. byli profesorami)
i nie zaliczali się do najbardziej „dogmatycznych” (Maleczyńska, Leśnodorski,
Bardach, Gąsiorowska)<sup>74</sup>. Wyjątkiem jest Celina Bobińska, obecna w obu radach.
Działała ona jednak trochę na uboczu, na UJ. W sumie odsunięto najbardziej
zaangażowanych działaczy: outsiderów w świecie akademickim, wieloletnichzia-
łaczy komunistycznych, skierowanych po powrocie z ZSRR na „front nauki”<sup>75</sup>.

Tabela 11 pozwala dostrzec pewne tendencje, m.in. usunięcie najmniej naukowych profili (tylko dwóch członków wybranej w 1957 r. RN nie miało doktoratu). Liczba członków partii nie zmieniła się (około połowa), ale już pełniących kierownicze funkcje partyjne (wskaźnik zaangażowania w działalność oraz kariery niewyłącznie akademickie) była dwa razy mniejsza. Podobnie jak liczba działaczy komunistycznych w II RP. Widać również zrównoważenie między Warszawą a ośrodkami naukowymi poza stolicą – większość członków RN z 1957 r. pochodziła z uniwersytetów spoza Warszawy. Uwzględniono wyrażaną w 1956 r. krytykę zbyt dużej centralizacji badań historycznych i postulat włączenia do nich uniwersytetów<sup>76</sup>. Na koniec trzeba odnotować, że Rada Naukowa wybrana w 1957 r. złożona była w większości z historyków wykształconych po wojnie, choć ich liczba była taka sama jak w poprzedniej radzie.

Z punktu widzenia tematów badań tak w nowej RN wybranej w 1957 r.,
jak i w poprzedniej dominowali specjaliści historii gospodarczej, społecznej
lub historii kultury, stanowiący połowę wszystkich jej członków. Mniej było
badaczy historii politycznej i wojskowej: w 1953 r. 13 członków RN zajmowało
się tymi tematykami, a w 1957 r. tylko 9. Jeszcze wyraźniejsze były zmiany
w kwestii analizowanych okresów, zaznaczył się bowiem spadek liczby medie-
wistów – z 13 do 7, czyli z połowy RN wybranej w 1953 r. do jednej trzeciej
w 1957 r. Skorzystali z tego nowożytnicy, ale nie specjaliści historii XX w.
Oznaką świadczącą o uwalnianiu się od politycznych ograniczeń był również

<footnote n="73">73 Ustawa o szkolnictwie wyższym z 5 XI 1958 r. usankcjonowała powrót do wolnych wyborów do rad wydziału i senatu na uniwersytetach.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ Trzeba jednak zauważyć, że i oni doznali uszczerbku na autorytecie po 1956 r.: Leśnodorski wkrótce podał się do dymisji z funkcji redaktora naczelnego KH, a Gąsiorowska straciła prezesurę PTH na kongresie w październiku 1956 r.</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ Wyjątkiem był Stanisław Okęcki z Wojskowego Instytutu Historycznego.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ Zwiększenie liczby przedstawicieli uniwersytetów w RN zaproponowano na posiedzeniu RN 15 XII 1956 r.; zob. KH, 1957, nr 2, s. 211–215.</footnote>
wybór Mieczysława Żywczyńskiego, księdza katolickiego i dyrektora Katedry Historii Kościoła na KUL.

Zmiany w składzie Rady Naukowej IH PAN w 1957 r. można również oceniać przez pryzmat opozycji między „dogmatykami” i „rewizjonistami”, z uwagi na to, że znalazło się w niej wielu protagonistów debat z 1956 r. Wyraźne było osłabienie grona „dogmatyków”, którzy stanowili około jednej trzeciej RN między 1953 i 1956 r. (prawie tyle samo co „rewizjonistów”), a w 1957 r. zaledwie jedną piątą wobec dwukrotnie liczniejszej grupy „rewizjonistów”.

Nowy skład Rady Naukowej IH PAN na początku 1957 r. był konkretną ilustracją konsekwencji „październikowego zwrotu” w dyscyplinie, polegającego na odsunięciu – części, ale znaczącej – najbardziej upartyjniczych postaci na rzecz profili bardziej akademickich, chociaż udział członków PZPR w tej instancji pozostał wysoki, nieproporcjonalny do rzeczywistego poparcia dla partii w tym środowisku. Rzeczywiście, PZPR była bardziej zakorzeniona w IH PAN niż w całej dyscyplinie: w 1960 r. liczyła 40 członków na 149 pracowników naukowych IH PAN, czyli 27% (głównie asystentów i adiunktów, bardzo niewielu profesorów). Różnicę widać na poziomie stanowisk kierowniczych: członkowie PZPR zajmowali dobre miejsce w strukturze organizacyjnej IH PAN, ale tylko tam. Henryk Jabłoński narzekał w 1960 r., że „my na 82 placówki naukowe posiadamy 11 dyrektorów naukowych, 14 członków dyrekcji. To jest mało”<fnref n="77" />. Rozkład w subdyscyplinie historyków z legitymacją partyjną pokazuje znaczne rozbieżności: w 1963 r. oceniano, że do partii należy 4,9% mediewistów wobec 50,5% historyków XX w. i ruchu robotniczego<fnref n="78" />.

## Opanowanie Redakcji „Kwartalnika Historycznego” przez kierownictwo IH PAN

Zmiany w IH PAN objęły również „Kwartalnik Historyczny”. Komitet Redakcyjny – złożony wówczas z pięciu osób (Leśnodorski, Gieysztor, Grosfeld, Kula, Żurawicka) – w krótkiej notce zamieszczonej w pierwszym numerze z 1957 r. poinformował o swojej dymisji. Miała ona wynikać ze zmian zachodzących w IH PAN po zebraniu Rady Naukowej w czerwcu 1956 r.<fnref n="79" /> Poruszano wówczas kwestię włączenia do KR Stanisława Herbsta, nowego prezesa PTH, wybranego w 1956 r. Leśnodorski złożył dymisję całego KR przed Radą Naukową IH PAN podczas zebrania w grudniu 1956 r. Przy okazji wygłosił samokrytykę dotyczącą funkcjonowania czasopisma w okresie stalinowskim<fnref n="80" />. Dymisja Komitetu Redakcyjnego „wiąże się [...] z potrzebą zmian, które powinny nastąpić w «Kwartalniku» jako głównym organie historyków polskich, jak

<footnote n="77">⁷⁷ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne*..., s. 382.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ Tenże, *Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski (1956–1970)*, „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 98.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ KH, 1957, nr 1, s. 183–184.</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ *O dalszy rozwój „Kwartalnika Historycznego”*, KH, 1957, nr 2, s. 215–218.</footnote>
wybór Mieczysława Żywczyńskiego, księdza katolickiego i dyrektora Katedry Historii Kościoła na KUL.

Zmiany w składzie Rady Naukowej IH PAN w 1957 r. można również oceniać przez pryzmat opozycji między „dogmatykami” i „rewizjonistami”, z uwagi na to, że znalazło się w niej wielu protagonistów debat z 1956 r. Wyraźne było osłabienie grona „dogmatyków”, którzy stanowili około jednej trzeciej RN między 1953 i 1956 r. (prawie tyle samo co „rewizjonistów”), a w 1957 r. zaledwie jedną piątą wobec dwukrotnie liczniejszej grupy „rewizjonistów”.

Nowy skład Rady Naukowej IH PAN na początku 1957 r. był konkretną ilustracją konsekwencji „październikowego zwrotu” w dyscyplinie, polegającego na odsunięciu – części, ale znaczącej – najbardziej upartyjniczych postaci na rzecz profili bardziej akademickich, chociaż udział członków PZPR w tej instancji pozostał wysoki, nieproporcjonalny do rzeczywistego poparcia dla partii w tym środowisku. Rzeczywiście, PZPR była bardziej zakorzeniona w IH PAN niż w całej dyscyplinie: w 1960 r. liczyła 40 członków na 149 pracowników naukowych IH PAN, czyli 27% (głównie asystentów i adiunktów, bardzo niewielu profesorów). Różnicę widać na poziomie stanowisk kierowniczych: członkowie PZPR zajmowali dobre miejsce w strukturze organizacyjnej IH PAN, ale tylko tam. Henryk Jabłoński narzekał w 1960 r., że „my na 82 placówki naukowe posiadamy 11 dyrektorów naukowych, 14 członków dyrekcji. To jest mało”<sup>77</sup>. Rozkład w subdyscyplinie historyków z legitymacją partyjną pokazuje znaczne rozbieżności: w 1963 r. oceniano, że do partii należy 4,9% mediewistów wobec 50,5% historyków XX w. i ruchu robotniczego<sup>78</sup>.

## Opanowanie Redakcji „Kwartalnika Historycznego” przez kierownictwo IH PAN

Zmiany w IH PAN objęły również „Kwartalnik Historyczny”. Komitet Redakcyjny – złożony wówczas z pięciu osób (Leśnodorski, Gieysztor, Grosfeld, Kula, Żurawicka) – w krótkiej notce zamieszczonej w pierwszym numerze z 1957 r. poinformował o swojej dymisji. Miała ona wynikać ze zmian zachodzących w IH PAN po zebraniu Rady Naukowej w czerwcu 1956 r.<sup>79</sup> Poruszano wówczas kwestię włączenia do KR Stanisława Herbsta, nowego prezesa PTH, wybranego w 1956 r. Leśnodorski złożył dymisję całego KR przed Radą Naukową IH PAN podczas zebrania w grudniu 1956 r. Przy okazji wygłosił samokrytykę dotyczącą funkcjonowania czasopisma w okresie stalinowskim<sup>80</sup>. Dymisja Komitetu Redakcyjnego „wiąże się [...] z potrzebą zmian, które powinny nastąpić w «Kwartalniku» jako głównym organie historyków polskich, jak

<footnote n="77">77 T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne*..., s. 382.</footnote>

<footnote n="78">78 Tenże, *Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski (1956–1970)*, „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 98.</footnote>

<footnote n="79">79 KH, 1957, nr 1, s. 183–184.</footnote>

<footnote n="80">80 O dalszy rozwój „Kwartalnika Historycznego”, KH, 1957, nr 2, s. 215–218.</footnote>
i potrzebą wyraźnego odwołania się redakcji do zdania szerszej opinii publicznej”<fnref n="81" />. Przedstawiona została jako bezpośredni rezultat odrzucenia ideologizacji dyscypliny, w której czasopismo miało znaczny udział. Leśnodorski przyznał zresztą, że niektóre tematy były na łamach pisma zakazane lub opracowywane w sposób budzący wątpliwości pod względem naukowym. Zauważył też, że słabości czasopisma rzucają się w oczy „w warunkach rosnącej dziś od nowa swobody”, co pokazuje, że główni aktorzy dyscypliny mieli świadomość zmian. Tym, którzy z racji pełnionych funkcji byli aktorami przemian zachodzących wówczas w dość niepewnej sytuacji, mogło chodzić również o „zagranie”, które pozwoliłoby im przedstawić koncepcję nauki (na korzyść większej autonomii) zgodną z przewidywanymi skutkami tych przemian, dzięki czemu zachowaliby pozycję władzy w obrębie dyscypliny<fnref n="82" />. Świadomość tej zmiany konfiguracji widać wyraźnie przy porównaniu dwóch wypowiedzi redaktora naczelnego KH – z 1957 r. oraz wygłoszonej dwa lata wcześniej pochwały bilansu dziesięciolecia historiografii marksistowskiej<fnref n="83" />. W 1957 r. Leśnodorski powtórzył główne zarzuty postawione wcześniej przez Kulę: czasopismo zamieszczało na swoich łamach teksty niesłusznie uznane za reprezentujące „linię marksizmu, linię partii”, przeładowując wstępy dla czytelników „patetycznymi deklaracjami”; poza tym niektóre teksty miały „dość niską wartość naukową”, zwłaszcza na poziomie wykorzystania źródeł. Leśnodorski przyznał, że winna jest przede wszystkim Redakcja, ale wymienił też inne czynniki, które dają wyobrażenie o konkretnych warunkach funkcjonowania dyscypliny na początku lat 50., np. problemy ze znalezieniem kolegów gotowych pisać do rubryki Dyskusje i polemiki z obawy przed upublicznieniem ewentualnych krytyk w zamieszczanych recenzjach. Leśnodorski podkreślał także dysfunkcyjność Komitetu Redakcyjnego (nieregularne zebrania, słaba aktywność niektórych członków), przypominając, że od reaktywacji po wojnie i połączenia z IH PAN w 1953 r. czasopismu brakowało konsekwencji zarówno co do formy, czyli wyboru rubryk, jak i treści, ponieważ nigdy nie zdefiniowano precyzyjnie, czym jest historia marksistowska. Stosunek do PZPR w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej był niejasny i zmienny, obok hagiograficznych artykułów sławiących zasługi Stalina dla historiografii zamieszczano teksty wymykające się ideologicznej funkcji, jaką przypisywano czasopismu. Bez wątpienia KR musiał być więc miejscem niejawnych polemik<fnref n="84" />.

Na zakończenie obrad Rady Naukowej IH PAN w grudniu 1956 r., sześć miesięcy po krytycznym wystąpieniu Kuli na tym samym forum, powzięto decyzję o reorganizacji czasopisma (wyraźnie ograniczono wpływy historyków partyjnych, nawet jeśli nie zostało to ujęte w tych słowach). Warto zaznaczyć,

<footnote n="81">⁸¹ Tamże, s. 215.</footnote>

<footnote n="82">⁸² M. Dobry, *Sociologie des crises politiques. La dynamique des mobilisations multisectorielles*, wyd. 3 popr., Paris 2009.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ B. Leśnodorski, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ Zob. W. Kriegseisen, „Kwartalnik Historyczny” – zarys dziejów czasopisma naukowego, KH, 112, 2005, nr 2, s. 5–27.</footnote>
i potrzebą wyraźnego odwołania się redakcji do zdania szerszej opinii publicznej”<fnref n="81" />. Przedstawiona została jako bezpośredni rezultat odrzucenia ideologizacji dyscypliny, w której czasopismo miało znaczny udział. Leśnodorski przyznał zresztą, że niektóre tematy były na łamach pisma zakazane lub opracowywane w sposób budzący wątpliwości pod względem naukowym. Zauważył też, że słabości czasopisma rzucają się w oczy „w warunkach rosnącej dziś od nowa swobody”, co pokazuje, że główni aktorzy dyscypliny mieli świadomość zmian. Tym, którzy z racji pełnionych funkcji byli aktorami przemian zachodzących wówczas w dość niepewnej sytuacji, mogło chodzić również o „zagranie”, które pozwoliłoby im przedstawić koncepcję nauki (na korzyść większej autonomii) zgodną z przewidywanymi skutkami tych przemian, dzięki czemu zachowaliby pozycję władzy w obrębie dyscypliny<fnref n="82" />. Świadomość tej zmiany konfiguracji widać wyraźnie przy porównaniu dwóch wypowiedzi redaktora naczelnego KH – z 1957 r. oraz wygłoszonej dwa lata wcześniej pochwały bilansu dziesięciolecia historiografii marksistowskiej<fnref n="83" />. W 1957 r. Leśnodorski powtórzył główne zarzuty postawione wcześniej przez Kulę: czasopismo zamieszczało na swoich łamach teksty niesłusznie uznane za reprezentujące „linię marksizmu, linię partii”, przeładowując wstępy dla czytelników „patetycznymi deklaracjami”; poza tym niektóre teksty miały „dość niską wartość naukową”, zwłaszcza na poziomie wykorzystania źródeł. Leśnodorski przyznał, że winna jest przede wszystkim Redakcja, ale wymienił też inne czynniki, które dają wyobrażenie o konkretnych warunkach funkcjonowania dyscypliny na początku lat 50., np. problemy ze znalezieniem kolegów gotowych pisać do rubryki Dyskusje i polemiki z obawy przed upublicznieniem ewentualnych krytyk w zamieszczanych recenzjach. Leśnodorski podkreślał także dysfunkcyjność Komitetu Redakcyjnego (nieregularne zebrania, słaba aktywność niektórych członków), przypominając, że od reaktywacji po wojnie i połączenia z IH PAN w 1953 r. czasopismu brakowało konsekwencji zarówno co do formy, czyli wyboru rubryk, jak i treści, ponieważ nigdy nie zdefiniowano precyzyjnie, czym jest historia marksistowska. Stosunek do PZPR w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej był niejasny i zmienny, obok hagiograficznych artykułów sławiących zasługi Stalina dla historiografii zamieszczano teksty wymykające się ideologicznej funkcji, jaką przypisywano czasopismu. Bez wątpienia KR musiał być więc miejscem niejawnych polemik<fnref n="84" />.

Na zakończenie obrad Rady Naukowej IH PAN w grudniu 1956 r., sześć miesięcy po krytycznym wystąpieniu Kuli na tym samym forum, powzięto decyzję o reorganizacji czasopisma (wyraźnie ograniczono wpływy historyków partyjnych, nawet jeśli nie zostało to ujęte w tych słowach). Warto zaznaczyć,

<footnote n="81">⁸¹ Tamże, s. 215.</footnote>

<footnote n="82">⁸² M. Dobry, *Sociologie des crises politiques. La dynamique des mobilisations multisectorielles*, wyd. 3 popr., Paris 2009.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ B. Leśnodorski, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ Zob. W. Kriegseisen, „Kwartalnik Historyczny” – zarys dziejów czasopisma naukowego, KH, 112, 2005, nr 2, s. 5–27.</footnote>
że we wszystkich dyskusjach poruszano wyłącznie wewnętrzne sprawy dyscypliny (organizacja czasopisma, procedury mianowania na kluczowe stanowiska, definicja kryterium naukowości). Rzadko wspominano o podobieństwie sytuacji historii do innych, równie zdominowanych przez partię dyscyplin (szczególnie filozofii). Sytuacja w 1956 r. sprzyjała co prawda pewnemu uniezależnieniu się dyscypliny, ale nie był to czas politycznych wystąpień historyków przeciw władzy politycznej.

Nowy Komitet Redakcyjny KH utworzył się w 1957 r. Leśnodorski pozostal redaktorem naczelnym (aż do 1974 r.), ale odszedł ze stanowiska wicedyrektora IH PAN, w odpowiedzi na zarzut zbytniej centralizacji w dyscyplinie. Zreformowany KR liczył nie 5, a 14 członków. Za wyjątkiem Henryka Altmana (dyrektora Archiwów Państwowych), Józefa Gierowskiego (zatrudnionego na UWr) i Jana Antoniego Wildera (z IH PAN), wszyscy pozostali byli profesorami. Większość była też członkami Rady Naukowej IH PAN, poza Gierowskim i Tadeuszem Łepkowskim.

W porównaniu z wcześniejszą sytuacją, Komitet i Radę Redakcyjną opuściły osoby najbliżej związane z PZPR: Leon Grosfeld, Janina Żurawicka, Stanisław Arnold, Rafał Gerber, Stanisław Grzybowski i przede wszystkim Henryk Jabłoński, członek KC PZPR. Po stronie nowych członków profile były bardziej akademickie, za wyjątkiem Altmana. Dołączyli głównie akademicy o poglądach „rewizjonistycznych” (Herbst, Labuda, Lepszy, Małowist, Łepkowski, Serejski). Jedna trzecia z nich należała do PZPR (Bardach, Piwarski, Łepkowski, Leśnodorski, Altman), ale profile najmniej akademickie zniknęły z KR czasopisma, co zmarginalizowało historyków partyjnych na poziomie władzy akademickiej.

Po 1956 r. „Kwartalnik Historyczny” stał się organem IH PAN. Prawie wszyscy członkowie Komitetu Redakcyjnego byli zatrudnieni w Instytucie. Tylko czterech wykładano również poza Warszawą: w Krakowie (Lepszy i Piwarski), w Poznaniu (Labuda) i Wrocławiu (Gierowski). W sumie przesadą byłoby stwierdzenie, że w 1956 r. skończyła się centralizacja dyscypliny, skoro niekwestionowana była kierownicza rola IH PAN, o czym świadczy kontynuacja wielkiego projektu napisania wielotomowej syntezy historii Polski, który pozostał głównym przedsięwzięciem przez cały okres PRL. Takie skupienie zasobów (zwłaszcza finansowych) wynikało także z wewnętrznych logik przestrzeni akademickiej: dla warszawskiej elity odstąpienie od koncentracji zasobów oznaczałoby tym samym rezygnację z korzyści symbolicznych, jakie się z nią łączyły: posiadania monopolu na autorytet naukowy, decydowania o kierunkach badań i publikacjach.

Podstawową zmianą było zatem odsunięcie historyków partyjnych i profili najbardziej heteronomicznych oraz zastąpienie ich profilami wyłącznie akademickimi. Jeżeli nie wspominam tu o innych czasopismach historycznych, to dlatego, że nie odgrywały takiej roli, jak „Kwartalnik Historyczny”, prawdziwy organ informacyjny, którego działalność nie ograniczała się do publikowania wyników badań, ale obejmowała prowadzenie debat akademickich na tematy
że we wszystkich dyskusjach poruszano wyłącznie wewnętrzne sprawy dyscypliny (organizacja czasopisma, procedury mianowania na kluczowe stanowiska, definicja kryterium naukowości). Rzadko wspominano o podobieństwie sytuacji historii do innych, równie zdominowanych przez partię dyscyplin (szczególnie filozofii). Sytuacja w 1956 r. sprzyjała co prawda pewnemu uniezależnieniu się dyscypliny, ale nie był to czas politycznych wystąpień historyków przeciw władzy politycznej.

Nowy Komitet Redakcyjny KH utworzył się w 1957 r. Leśnodorski pozostal redaktorem naczelnym (aż do 1974 r.), ale odszedł ze stanowiska wicedyrektora IH PAN, w odpowiedzi na zarzut zbytniej centralizacji w dyscyplinie. Zreformowany KR liczył nie 5, a 14 członków. Za wyjątkiem Henryka Altmana (dyrektora Archiwów Państwowych), Józefa Gierowskiego (zatrudnionego na UWr) i Jana Antoniego Wildera (z IH PAN), wszyscy pozostali byli profesorami. Większość była też członkami Rady Naukowej IH PAN, poza Gierowskim i Tadeuszem Łepkowskim.

W porównaniu z wcześniejszą sytuacją, Komitet i Radę Redakcyjną opuściły osoby najbliżej związane z PZPR: Leon Grosfeld, Janina Żurawicka, Stanisław Arnold, Rafał Gerber, Stanisław Grzybowski i przede wszystkim Henryk Jabłoński, członek KC PZPR. Po stronie nowych członków profile były bardziej akademickie, za wyjątkiem Altmana. Dołączyli głównie akademicy o poglądach „rewizjonistycznych” (Herbst, Labuda, Lepszy, Małowist, Łepkowski, Serejski). Jedna trzecia z nich należała do PZPR (Bardach, Piwarski, Łepkowski, Leśnodorski, Altman), ale profile najmniej akademickie zniknęły z KR czasopisma, co zmarginalizowało historyków partyjnych na poziomie władzy akademickiej.

Po 1956 r. „Kwartalnik Historyczny” stał się organem IH PAN. Prawie wszyscy członkowie Komitetu Redakcyjnego byli zatrudnieni w Instytucie. Tylko czterech wykładano również poza Warszawą: w Krakowie (Lepszy i Piwarski), w Poznaniu (Labuda) i Wrocławiu (Gierowski). W sumie przesadą byłoby stwierdzenie, że w 1956 r. skończyła się centralizacja dyscypliny, skoro niekwestionowana była kierownicza rola IH PAN, o czym świadczy kontynuacja wielkiego projektu napisania wielotomowej syntezy historii Polski, który pozostał głównym przedsięwzięciem przez cały okres PRL. Takie skupienie zasobów (zwłaszcza finansowych) wynikało także z wewnętrznych logik przestrzeni akademickiej: dla warszawskiej elity odstąpienie od koncentracji zasobów oznaczałoby tym samym rezygnację z korzyści symbolicznych, jakie się z nią łączyły: posiadania monopolu na autorytet naukowy, decydowania o kierunkach badań i publikacjach.

Podstawową zmianą było zatem odsunięcie historyków partyjnych i profili najbardziej heteronomicznych oraz zastąpienie ich profilami wyłącznie akademickimi. Jeżeli nie wspominam tu o innych czasopismach historycznych, to dlatego, że nie odgrywały takiej roli, jak „Kwartalnik Historyczny”, prawdziwy organ informacyjny, którego działalność nie ograniczała się do publikowania wyników badań, ale obejmowała prowadzenie debat akademickich na tematy
dotyczące pracy badawczej i nauczania historii. Podobne zmiany zachodziły jednak i w innych redakcjach, np. w „Przeglądzie Historycznym”, wydawanym wspólnie przez Towarzystwo Miłośników Historii w Warszawie i IH UW, przy wsparciu PTH. W 1957 r. do Komitetu Redakcyjnego dołączyli Herbst i Kieniewicz, a odszedł Leśnodorski. Fakt, że ten ostatni łączył stanowisko wydawcy dwóch najważniejszych czasopism dyscypliny z funkcją wicedyrektora IH PAN wiele mówi o koncentracji w czasów stalinowskich stanowisk akademickich w rękach nielicznych.

## Potwierdzenie autonomii dyscypliny: zjazdy Polskiego Towarzystwa Historycznego

Równolegle do wykluczenia z kierownictwa IH PAN historycy partyjni tracili również wpływy w PTH. Z okazji siedemdziesięciolecia istnienia PTH zorganizowało w Warszawie w październiku 1956 r. jubileuszowy zjazd. Odbył się on więc w apogeum destalinizacji, w tym samym czasie co VIII Plenum KC PZPR, na którym I sekretarzem został Władysław Gomułka. Przy okazji zjazdu zmieniony został Zarząd PTH, także na korzyść osób najbardziej niezależnych od partii. W kontekście krytyki nadmiernie scentralizowanej polityki naukowej oraz reaktywacji towarzystw naukowych, marginalizowanych w okresie stalinowskim, PTH przestało być satelitą partii i zaczęło rozwijać własną działalność. Dążyło do ożywienia dyscypliny, zbliżenia między nauczycielami akademickimi i szkolnymi, rozwoju historii regionalnej i lokalnej. Wkrótce potem, na zwykłym zjeździe PTH w Krakowie w 1958 r. (drugim zorganizowanym w PRL po zjeździe wrocławskim w 1948 r.), Tadeusz Manteuffel w przemówieniu inauguracyjnym podjął krytykę historyków partyjnych i roli, jaką odegrali w ideologizacji dyscypliny w czasach stalinowskich, zrywając tym samym z dotychczasową praktyką unikania ataków personalnych. Co ważniejsze, dyskredytacja historyków partyjnych odbywała się tu przed publicznością wykraczającą poza wąski krąg świata akademickiego i jego warszawskiego mikrokosmosu.

W przypadku PTH przełom w 1956 r. był tym bardziej spektakularny, że działalność Towarzystwa od początku lat 50. polegała głównie na wspieraniu polityki historycznej PZPR przez organizowanie zjazdów. Rutkowski uważa, że Manteuffel – prezes PTH od 1950 do 1953 r., zanim stanął na czele IH PAN – specjalnie skierował Towarzystwo na drogę ścisłej współpracy z władzami, by w zamian uzyskać wolną rękę przy rekrutacji kadr i organizowaniu dyscypliny w momencie tworzenia IH PAN<fnref n="85" />. Ta hipoteza zbiega się z wywodem przedstawionym w pierwszym rozdziale poświęconym postawom historyków wobec ideologizacji dyscypliny: udział w tym procesie nie oznaczał automatycznie

<footnote n="85">⁸⁵ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich w Polsce Ludowej. Dokumenty i materiały, wstęp, wybór i oprac. T.P. Rutkowski, Toruń 2014, s. 79.</footnote>
dotyczące pracy badawczej i nauczania historii. Podobne zmiany zachodziły jednak i w innych redakcjach, np. w „Przeglądzie Historycznym”, wydawanym wspólnie przez Towarzystwo Miłośników Historii w Warszawie i IH UW, przy wsparciu PTH. W 1957 r. do Komitetu Redakcyjnego dołączyli Herbst i Kieniewicz, a odszedł Leśnodorski. Fakt, że ten ostatni łączył stanowisko wydawcy dwóch najważniejszych czasopism dyscypliny z funkcją wicedyrektora IH PAN wiele mówi o koncentracji w czasów stalinowskich stanowisk akademickich w rękach nielicznych.

## Potwierdzenie autonomii dyscypliny: zjazdy Polskiego Towarzystwa Historycznego

Równolegle do wykluczenia z kierownictwa IH PAN historycy partyjni tracili również wpływy w PTH. Z okazji siedemdziesięciolecia istnienia PTH zorganizowało w Warszawie w październiku 1956 r. jubileuszowy zjazd. Odbył się on więc w apogeum destalinizacji, w tym samym czasie co VIII Plenum KC PZPR, na którym I sekretarzem został Władysław Gomułka. Przy okazji zjazdu zmieniony został Zarząd PTH, także na korzyść osób najbardziej niezależnych od partii. W kontekście krytyki nadmiernie scentralizowanej polityki naukowej oraz reaktywacji towarzystw naukowych, marginalizowanych w okresie stalinowskim, PTH przestało być satelitą partii i zaczęło rozwijać własną działalność. Dążyło do ożywienia dyscypliny, zbliżenia między nauczycielami akademickimi i szkolnymi, rozwoju historii regionalnej i lokalnej. Wkrótce potem, na zwykłym zjeździe PTH w Krakowie w 1958 r. (drugim zorganizowanym w PRL po zjeździe wrocławskim w 1948 r.), Tadeusz Manteuffel w przemówieniu inauguracyjnym podjął krytykę historyków partyjnych i roli, jaką odegrali w ideologizacji dyscypliny w czasach stalinowskich, zrywając tym samym z dotychczasową praktyką unikania ataków personalnych. Co ważniejsze, dyskredytacja historyków partyjnych odbywała się tu przed publicznością wykraczającą poza wąski krąg świata akademickiego i jego warszawskiego mikrokosmosu.

W przypadku PTH przełom w 1956 r. był tym bardziej spektakularny, że działalność Towarzystwa od początku lat 50. polegała głównie na wspieraniu polityki historycznej PZPR przez organizowanie zjazdów. Rutkowski uważa, że Manteuffel – prezes PTH od 1950 do 1953 r., zanim stanął na czele IH PAN – specjalnie skierował Towarzystwo na drogę ścisłej współpracy z władzami, by w zamian uzyskać wolną rękę przy rekrutacji kadr i organizowaniu dyscypliny w momencie tworzenia IH PAN<fnref n="85" />. Ta hipoteza zbiega się z wywodem przedstawionym w pierwszym rozdziale poświęconym postawom historyków wobec ideologizacji dyscypliny: udział w tym procesie nie oznaczał automatycznie

<footnote n="85">⁸⁵ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich w Polsce Ludowej. Dokumenty i materiały, wstęp, wybór i oprac. T.P. Rutkowski, Toruń 2014, s. 79.</footnote>
poparcia dla realizowanego przez PZPR projektu, ale wynikał częściowo z wewnętrznych logik dyscypliny i paradoksalnie przyczyniał się do jej relatywnej autonomii. Po utworzeniu IH PAN w 1953 r. działalność PTH ograniczyła się do popularyzacji historycznej, a rolę organizatora badań naukowych przejął IH PAN. We władzach PTH Manteuffla zastąpiła wówczas związana z PZPR Natalia Gąsiorowska.

Zjazd jubileuszowy w 1956 r. stał się więc okazją do rozpoczęcia dyskusji o przyszłości PTH w kontekście pojawiającej się „swobody dyskusji”. Pod tym względem zjazd stanowił mniej dyskretne forum niż Rada Naukowa IH PAN, ponieważ w 1956 r. uczestniczyło w nim przez trzy kolejne dni 500 osób<fnref n="86" />. Nie byli to wyłącznie nauczyciele akademiccy: 30 czerwca 1956 r. PTH liczył 2039 członków, wśród których „pracownicy naukowi” (wszystkich kategorii) stanowili zaledwie jedną czwartą (23%). Pozostali to przede wszystkim nauczyciele (31%, do tego należałoby dodać 23% „pracowników oświaty”) i archiwiści (13%)<fnref n="87" />. Z tego punktu widzenia zjazd miał większy potencjał wypowiedzi krytycznych, a przynajmniej trudniejszy do opanowania niż zaciszna sala konferencyjna w IH PAN.

Trzydziestostronicowe sprawozdanie ze zjazdu zamieszczone na łamach „Kwartalnika Historycznego” zrelacjonowało obrady różnych sekcji tematycznych<fnref n="88" />. O randze wydarzenia świadczy ilość miejsca przeznaczona na tę relację. Znalazły tu wyraz postulaty podobne do tych już wcześniej wspominanych oraz potępienie „schematyzmu i dogmatyzmu” w historii. Oficjalne sprawozdanie z dyskusji zamieszczone w „Kwartalniku Historycznym” rozpoczyna analiza roli PTH, która nie powinna ograniczać się do organizowania zjazdów, ale „nawiązać w tym sensie do tradycji dawnych zjazdów PTH, które były demokratyznym «sejmem» historyków i dawały warunki swobodnej, szerokiej dyskusji nad całością życia naukowego w kraju oraz jego związków międzynarodowych”<fnref n="89" />. Proponowane rozwiązania mające na celu demokratyzację prac PTH obejmowały postulaty wyrażone na Radzie Naukowej IH PAN dotyczące otwarcia się dyscypliny: wymiana z innymi towarzystwami naukowymi (w tym zagranicznymi) i ze stowarzyszeniami nauczycieli<fnref n="90" />. PTH zamierzał bezpośrednio uczestniczyć w rozwoju nauki historycznej i nie godził się na dalsze odgrywanie roli pasa transmisyjnego służącego interesom partyjnym: „PTH jest przez swych członków nie tylko przekazicielem centralnych planów badawczo-naukowych, lecz także ich współtwórcą; realizuje je głównie w dziedzinie badań regionalnych”<fnref n="91" />. Wymagało to przebudowy PTH: „Zarząd Główny zreorganizuje

<footnote n="86">⁸⁶ Tamże.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ Z obrad Jubileuszowego Zjazdu Polskiego Towarzystwa Historycznego, KH, 1957, nr 1, s. 158.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ Tamże, s. 162–163.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ Tamże, s. 156.</footnote>

<footnote n="90">⁹⁰ Tamże, s. 157.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ Tamże, s. 161.</footnote>
poparcia dla realizowanego przez PZPR projektu, ale wynikał częściowo z wewnętrznych logik dyscypliny i paradoksalnie przyczyniał się do jej relatywnej autonomii. Po utworzeniu IH PAN w 1953 r. działalność PTH ograniczyła się do popularyzacji historycznej, a rolę organizatora badań naukowych przejął IH PAN. We władzach PTH Manteuffla zastąpiła wówczas związana z PZPR Natalia Gąsiorowska.

Zjazd jubileuszowy w 1956 r. stał się więc okazją do rozpoczęcia dyskusji o przyszłości PTH w kontekście pojawiającej się „swobody dyskusji”. Pod tym względem zjazd stanowił mniej dyskretne forum niż Rada Naukowa IH PAN, ponieważ w 1956 r. uczestniczyło w nim przez trzy kolejne dni 500 osób<fnref n="86" />. Nie byli to wyłącznie nauczyciele akademiccy: 30 czerwca 1956 r. PTH liczył 2039 członków, wśród których „pracownicy naukowi” (wszystkich kategorii) stanowili zaledwie jedną czwartą (23%). Pozostali to przede wszystkim nauczyciele (31%, do tego należałoby dodać 23% „pracowników oświaty”) i archiwiści (13%)<fnref n="87" />. Z tego punktu widzenia zjazd miał większy potencjał wypowiedzi krytycznych, a przynajmniej trudniejszy do opanowania niż zaciszna sala konferencyjna w IH PAN.

Trzydziestostronicowe sprawozdanie ze zjazdu zamieszczone na łamach „Kwartalnika Historycznego” zrelacjonowało obrady różnych sekcji tematycznych<fnref n="88" />. O randze wydarzenia świadczy ilość miejsca przeznaczona na tę relację. Znalazły tu wyraz postulaty podobne do tych już wcześniej wspominanych oraz potępienie „schematyzmu i dogmatyzmu” w historii. Oficjalne sprawozdanie z dyskusji zamieszczone w „Kwartalniku Historycznym” rozpoczyna analiza roli PTH, która nie powinna ograniczać się do organizowania zjazdów, ale „nawiązać w tym sensie do tradycji dawnych zjazdów PTH, które były demokratyznym «sejmem» historyków i dawały warunki swobodnej, szerokiej dyskusji nad całością życia naukowego w kraju oraz jego związków międzynarodowych”<fnref n="89" />. Proponowane rozwiązania mające na celu demokratyzację prac PTH obejmowały postulaty wyrażone na Radzie Naukowej IH PAN dotyczące otwarcia się dyscypliny: wymiana z innymi towarzystwami naukowymi (w tym zagranicznymi) i ze stowarzyszeniami nauczycieli<fnref n="90" />. PTH zamierzał bezpośrednio uczestniczyć w rozwoju nauki historycznej i nie godził się na dalsze odgrywanie roli pasa transmisyjnego służącego interesom partyjnym: „PTH jest przez swych członków nie tylko przekazicielem centralnych planów badawczo-naukowych, lecz także ich współtwórcą; realizuje je głównie w dziedzinie badań regionalnych”<fnref n="91" />. Wymagało to przebudowy PTH: „Zarząd Główny zreorganizuje

<footnote n="86">⁸⁶ Tamże.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ Z obrad Jubileuszowego Zjazdu Polskiego Towarzystwa Historycznego, KH, 1957, nr 1, s. 158.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ Tamże, s. 162–163.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ Tamże, s. 156.</footnote>

<footnote n="90">⁹⁰ Tamże, s. 157.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ Tamże, s. 161.</footnote>
swoją działalność tak, aby o jego pracy decydowały nie tylko autorytety, lecz aktywność członków”<fnref n="92" />.

Chociaż zjazd jubileuszowy PTH bez wątpienia oznaczał zwrot w historii Towarzystwa, nie było to wcale przesądzone w jego trakcie, o czym świadczy wybór nowego zarządu. Pomimo kontekstu sprzyjającego bilansowi i krytykom działalności PTH, w chwili wyborów nowego prezesa zgłoszono tylko jedną kandydaturę – Natalii Gąsiorowskiej, dotychczasowej prezeski, której nazwisko kojarzone było z ideologizacją dyscypliny. W wieku 75 lat nie mogła już uosabiać żadnej odnowy, zwłaszcza że wygłoszone przez nią na zjeździe przemówienie zmian nie zapowiadało. Mimo kontekstu destalinizacji mówiła o zimnej wojnie i istnieniu „dwóch światów antagonistycznych”, nie omieszkując nadmienić, że „nalezymy do świata socjalizmu”<fnref n="93" />. Nie podążała więc śladem tych, którzy rozpoczęli analizę okresu stalinowskiego, w ogóle zresztą nie odniosła się do głównego problemu powracającego we wszystkich dyskusjach toczonych w dyscyplinie, to znaczy do kwestii fałszowania źródeł historycznych w publikacjach WHP. W pierwszej turze wyborów nie uzyskała wymaganej statutowo większości głosów (45 na 108 oddanych).

W drugiej turze zgłoszono nową kandydaturę – dotychczasowego wiceprezesa PTH Stanisława Herbsta, zadeklarowanego orędownika powrotu do badań regionalnych i krytyka centralistycznych tendencji<fnref n="94" />. Herbst został wybrany dużą przewagą głosów (85 na 95 oddanych)<fnref n="95" />. Wybrano również pięciu wiceprezesów – wszyscy byli profesorami i żaden nie należał do PZPR. Byli to wykształceni przed wojną, doświadczeni nauczyciele akademiccy, wszyscy związani z uniwersytetami spoza Warszawy. Uznać to zatem należy za rewanż akademików, których biografie ukazują ich marginalizację w powojennym życiu naukowym. Losy niektórych pozwalają się domyślać, jak trudno było im znaleźć dla siebie miejsce w świecie uniwersyteckim Polski Ludowej, np. Jan Dobrzański, który pracował na KUL zanim mógł związać się z państwową uczelnią właśnie w 1956 r. Innym przykładem może być Kazimierz Tymieniecki, którego aktywności zawodowej od 1945 aż do 1952 r., kiedy został członkiem IH PAN, nie udało się odtwórzeć, pomimo zestawienia kilku źródeł biograficznych. Oznaczać to może, że ten 58-letni w 1945 r. były profesor UAM został po wojnie wysłany na wcześniejszą emeryturę, mimo że brakowało wówczas kompetentnych pracowników.

Epilog zjazdu opisał Stanisław Herbst w krótkim tekście zatytułowanym *Zadania i perspektywy dalszej pracy PTH*, zamieszczonym w „Kwartalniku Historycznym” po fragmentach przemówienia Natalii Gąsiorowskiej<fnref n="96" />. Jego wypowiedź nie pozostawia wątpliwości:

<footnote n="92">⁹² Tamże, s. 165.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ N. Gąsiorowska, *Nauka a historia w obliczu zadań chwili dzisiejszej*, KH, 1957, nr 2, s. 60.</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 55.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 296.</footnote>

<footnote n="96">⁹⁶ S. Herbst, *Zadania i perspektywy dalszej pracy PTH*, KH, 1957, nr 2, s. 64–66.</footnote>
swoją działalność tak, aby o jego pracy decydowały nie tylko autorytety, lecz aktywność członków”<fnref n="92" />.

Chociaż zjazd jubileuszowy PTH bez wątpienia oznaczał zwrot w historii Towarzystwa, nie było to wcale przesądzone w jego trakcie, o czym świadczy wybór nowego zarządu. Pomimo kontekstu sprzyjającego bilansowi i krytykom działalności PTH, w chwili wyborów nowego prezesa zgłoszono tylko jedną kandydaturę – Natalii Gąsiorowskiej, dotychczasowej prezeski, której nazwisko kojarzone było z ideologizacją dyscypliny. W wieku 75 lat nie mogła już uosabiać żadnej odnowy, zwłaszcza że wygłoszone przez nią na zjeździe przemówienie zmian nie zapowiadało. Mimo kontekstu destalinizacji mówiła o zimnej wojnie i istnieniu „dwóch światów antagonistycznych”, nie omieszkując nadmienić, że „nalezymy do świata socjalizmu”<fnref n="93" />. Nie podążała więc śladem tych, którzy rozpoczęli analizę okresu stalinowskiego, w ogóle zresztą nie odniosła się do głównego problemu powracającego we wszystkich dyskusjach toczonych w dyscyplinie, to znaczy do kwestii fałszowania źródeł historycznych w publikacjach WHP. W pierwszej turze wyborów nie uzyskała wymaganej statutowo większości głosów (45 na 108 oddanych).

W drugiej turze zgłoszono nową kandydaturę – dotychczasowego wiceprezesa PTH Stanisława Herbsta, zadeklarowanego orędownika powrotu do badań regionalnych i krytyka centralistycznych tendencji<fnref n="94" />. Herbst został wybrany dużą przewagą głosów (85 na 95 oddanych)<fnref n="95" />. Wybrano również pięciu wiceprezesów – wszyscy byli profesorami i żaden nie należał do PZPR. Byli to wykształceni przed wojną, doświadczeni nauczyciele akademiccy, wszyscy związani z uniwersytetami spoza Warszawy. Uznać to zatem należy za rewanż akademików, których biografie ukazują ich marginalizację w powojennym życiu naukowym. Losy niektórych pozwalają się domyślać, jak trudno było im znaleźć dla siebie miejsce w świecie uniwersyteckim Polski Ludowej, np. Jan Dobrzański, który pracował na KUL zanim mógł związać się z państwową uczelnią właśnie w 1956 r. Innym przykładem może być Kazimierz Tymieniecki, którego aktywności zawodowej od 1945 aż do 1952 r., kiedy został członkiem IH PAN, nie udało się odtworzyć, pomimo zestawienia kilku źródeł biograficznych. Oznaczać to może, że ten 58-letni w 1945 r. były profesor UAM został po wojnie wysłany na wcześniejszą emeryturę, mimo że brakowało wówczas kompetentnych pracowników.

Epilog zjazdu opisał Stanisław Herbst w krótkim tekście zatytułowanym *Zadania i perspektywy dalszej pracy PTH*, zamieszczonym w „Kwartalniku Historycznym” po fragmentach przemówienia Natalii Gąsiorowskiej<fnref n="96" />. Jego wypowiedź nie pozostawia wątpliwości:

<footnote n="92">⁹² Tamże, s. 165.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ N. Gąsiorowska, *Nauka a historia w obliczu zadań chwili dzisiejszej*, KH, 1957, nr 2, s. 60.</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji...*, s. 55.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 296.</footnote>

<footnote n="96">⁹⁶ S. Herbst, *Zadania i perspektywy dalszej pracy PTH*, KH, 1957, nr 2, s. 64–66.</footnote>
W ubiegłych latach padało w Towarzystwie hasło, że powinno być ono transmisją ustaw leń dokonanych centralnie. Ustalenia te powinny były być dyskutowane, przy czym pod dyskusją rozumiano nie krytykę, ale komentowanie, szukanie przydatnych sformułowań. [...] Tego jednak obawiali się członkowie lub potencjalni członkowie, by Towarzystwo nie stało się jeszcze jednym ogniwem aparatu propagandy, zamiast ogniskiem krytycznej myśli. [...] Po październiku 1956 trzeba porozumieć się, jak praktycznie urzeczywistnić demokratyzację i decentralizację w badaniach historycznych<fnref n="97" />.

Powyższy cytat daje dość jasne wyobrażenie o poszerzeniu się granic tego, co wolno było powiedzieć ok. 1956 r. Padł z ust nauczyciela akademickiego, którego kariera właśnie rozkwitła. Natychmiastowe powołanie go do Rady Naukowej IH PAN oznaczało uznanie dla PTH w obrębie dyscypliny i docenienie czysto akademickich zasobów: zastąpił on Grosfelda na stanowisku wicedyrektora IH PAN.

Zorganizowany w Krakowie we wrześniu 1958 r. zjazd wyznaczył kolejny etap dyskredytacji historyków partyjnych. Już sam podział na sekcje tematyczne oznaczał zmianę, ponieważ odpowiadał punktom krytykowanym w 1956 r. i two rzył rodzaj katalogu „błędów” okresu stalinowskiego: historia powszechna, naj nowsza historia Polski, badania regionalne, archiwa i nauki pomocnicze historii, rekrutacja młodych historyków. Inną oznaką ewolucji był wybór miejsca zjazdu: po II wojnie światowej krakowskie środowisko akademickie aspirowało do roli centrum nauki historycznej. Do Krakowa przeniesiono ze Lwowa siedzibę PTH i „Kwartalnika Historycznego”. Tymczasem w okresie stalinowskim UJ został wyraźnie zmarginalizowany. Wybór najstarszego polskiego uniwersytetu, założonego w XIV w., nabierał dużego znaczenia symbolicznego przez nawi zanie do dawnych tradycji nauki polskiej<fnref n="98" />. Wreszcie zjazd był wyjątkowy pod względem liczby uczestników: zgromadził 1300 osób (ponad dwa razy więcej niż Warszawie 2 lata wcześniej), w tym 400 „pracowników naukowych” i od 800 do 900 nauczycieli. Tak liczne uczestnictwo skomplikowało zresztą orga nizację zjazdu z powodów finansowych<fnref n="99" />.

Uwagę zwraca przemówienie inauguracyjne wygłoszone przez Manteuffla. Niewątpliwie spodziewano się zainteresowania wypowiedzią dyrektora IH PAN, raczej niewidocznego w 1956 r. (przebywał za granicą w czasie obrad Rady Naukowej w czerwcu 1956 r., kiedy Kula wygłaszał swój referat), skoro orga nizatorzy nie przewidzieli dyskusji z publicznością, chcąc uniknąć „spontanicz nych” ocen poprzedniego dziesięciolecia<fnref n="100" />.

W swoim przemówieniu Manteuffel nie ocenił polityki naukowej wcześ- niejszej dekady, czego – jak zaznaczył – dokonał już Kula, za to przedstawił kilka uwag na temat „warunków, w jakich rozwijała się historiografia polska w okresie minionego dziesięciolecia, to znaczy w czasie między dwoma zjazdami

<footnote n="97">⁹⁷ Tamże, s. 64.</footnote>

<footnote n="98">⁹⁸ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich..., s. 80.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ Tamże, s. 81.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ Tamże.</footnote>
W ubiegłych latach padało w Towarzystwie hasło, że powinno być ono transmisją ustaw leń dokonanych centralnie. Ustalenia te powinny były być dyskutowane, przy czym pod dyskusją rozumiano nie krytykę, ale komentowanie, szukanie przydatnych sformułowań. [...] Tego jednak obawiali się członkowie lub potencjalni członkowie, by Towarzystwo nie stało się jeszcze jednym ogniwem aparatu propagandy, zamiast ogniskiem krytycznej myśli. [...] Po październiku 1956 trzeba porozumieć się, jak praktycznie urzeczywistnić demokratyzację i decentralizację w badaniach historycznych<fnref n="97" />.

Powyższy cytat daje dość jasne wyobrażenie o poszerzeniu się granic tego, co wolno było powiedzieć ok. 1956 r. Padł z ust nauczyciela akademickiego, którego kariera właśnie rozkwitła. Natychmiastowe powołanie go do Rady Naukowej IH PAN oznaczało uznanie dla PTH w obrębie dyscypliny i docenienie czysto akademickich zasobów: zastąpił on Grosfelda na stanowisku wicedyrektora IH PAN.

Zorganizowany w Krakowie we wrześniu 1958 r. zjazd wyznaczył kolejny etap dyskredytacji historyków partyjnych. Już sam podział na sekcje tematyczne oznaczał zmianę, ponieważ odpowiadał punktom krytykowanym w 1956 r. i two rzył rodzaj katalogu „błędów” okresu stalinowskiego: historia powszechna, naj nowsza historia Polski, badania regionalne, archiwa i nauki pomocnicze historii, rekrutacja młodych historyków. Inną oznaką ewolucji był wybór miejsca zjazdu: po II wojnie światowej krakowskie środowisko akademickie aspirowało do roli centrum nauki historycznej. Do Krakowa przeniesiono ze Lwowa siedzibę PTH i „Kwartalnika Historycznego”. Tymczasem w okresie stalinowskim UJ został wyraźnie zmarginalizowany. Wybór najstarszego polskiego uniwersytetu, założonego w XIV w., nabierał dużego znaczenia symbolicznego przez nawi zanie do dawnych tradycji nauki polskiej<fnref n="98" />. Wreszcie zjazd był wyjątkowy pod względem liczby uczestników: zgromadził 1300 osób (ponad dwa razy więcej niż Warszawie 2 lata wcześniej), w tym 400 „pracowników naukowych” i od 800 do 900 nauczycieli. Tak liczne uczestnictwo skomplikowało zresztą orga nizację zjazdu z powodów finansowych<fnref n="99" />.

Uwagę zwraca przemówienie inauguracyjne wygłoszone przez Manteuffla. Niewątpliwie spodziewano się zainteresowania wypowiedzią dyrektora IH PAN, raczej niewidocznego w 1956 r. (przebywał za granicą w czasie obrad Rady Naukowej w czerwcu 1956 r., kiedy Kula wygłaszał swój referat), skoro orga nizatorzy nie przewidzieli dyskusji z publicznością, chcąc uniknąć „spontanicz nych” ocen poprzedniego dziesięciolecia<fnref n="100" />.

W swoim przemówieniu Manteuffel nie oceniał polityki naukowej wcześ- niejszej dekady, czego – jak zaznaczył – dokonał już Kula, za to przedstawił kilka uwag na temat „warunków, w jakich rozwijała się historiografia polska w okresie minionego dziesięciolecia, to znaczy w czasie między dwoma zjazdami

<footnote n="97">⁹⁷ Tamże, s. 64.</footnote>

<footnote n="98">⁹⁸ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich..., s. 80.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ Tamże, s. 81.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ Tamże.</footnote>
powszechnymi historyków”<fnref n="101" />. Przede wszystkim zdyskredytował historyków partyjnych, starannie odróżniając ich od samej partii. Postawił tezę, wygodną dla nauczycieli akademickich, podobnie jak Manteuffel uczestniczących w ideologizacji dyscypliny, która błędy okresu stalinowskiego przypisywała „dogmatyzowi” najgorliwszych sług partii. Wychodząc z tego założenia, zarzucił historykom partyjnym mylenie nauki z „propagandą polityczną” – wyrażenie to często zresztą padało w jego przemówieniu. Wymienił wręcz winnych, rozpocznając swoje wystąpienia od cytatów z kilku tekstów Celiny Bobińskiej i Żanny Kormanowej, które określił mianem „nadgorliwych wykonawców”<fnref n="102" />. Podzielił również krytykę historii najnowszej, jako że stała się „wyłączną domeną zainteresowań historyków związanych z «aparatem partyjnym»”, których „produkcja naukowa [...] nie różniła się niczym od normalnej propagandy politycznej”<fnref n="103" />. Podsumowując „październikowy zwrot” 1956 r., z uznaniem mówił o sformułowanej wtedy krytyce „dogmatyzmu”. Wyraził też zadowolenie z rozwoju wymiany zagranicznej, szczególnie z wyjazdów na Zachód, możliwych dzięki współpracy IH PAN i Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. Podał liczbę około stu historyków, którzy po 1956 r. podróżowali za granicę, z czego połowa do krajów kapitalistycznych. Wystąpienie to, a co za tym idzie Zjazd PTH z 1958 r., nagłośniły bunt środowiska historyków z 1956 r. Konsekwencją był zakaz publikacji przemówienia Manteuffla, które po raz pierwszy ukazało się dopiero 20 lat później, w 1976 r., a nawet wtedy kilka fragmentów ocenzurowano<fnref n="104" />. Mimo to odbiło się ono echem w prasie, ponieważ kilka gazet zamieściło sprawozdania ze zjazdu, którego ocena zależała od relacji ich redakcji z władzami: „Tygodnik Powszechny” chwalił odwagę Manteuffla, prasa partyjna (szczególnie „Nowe Drogi” i „Polityka”) wskazywały pozytywne aspekty okresu stalinowskiego. PZPR niezmiennie dążyła do utrzymania kontroli nad naukami humanistycznymi – rozważano nawet usunięcie Manteuffla, zwłaszcza że na jego wystąpienie źle zareagowali obecni na zjeździe historycy sowieccy<fnref n="105" />, ale i z powodu jego często wyrażanej krytyki pod adresem cenzury<fnref n="106" />. Tym niemniej strategia polskich akademików krytycznych wobec ideologizacji dyscypliny zapewniła im niejaką ochronę, jako że w żadnym momencie nie podważali roli partii i marksistowskiej filozofii historii. Poza tym osłabienie historyków partyjnych w obrębie dyscypliny raczej wykluczało możliwość powierzenia stanowiska dyrektora IH PAN

<footnote n="101">¹⁰¹ T. Manteuffel, *Warunki rozwoju nauki historycznej w dziesięcioleciu 1948–1958*, w: *Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005*, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 360–372, cyt. ze s. 360.</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² Tamże, s. 361.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Tamże, s. 362.</footnote>

<footnote n="104">¹⁰⁴ W. Manteuffel, *Historyk wobec historii. Rozprawy nieznane, pisma drobne, wspomnienia*, oprac. i posł. S. Trawkowski, Warszawa 1976, s. 365–392; tekst w całości opublikowano w PH, 1995, nr 3/4, s. 269–282.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna...*, s. 222.</footnote>

<footnote n="106">¹⁰⁶ Udzielił bardzo krytycznego wywiadu, zamieszczonego w „Mówią Wieki”, popularno-naukowym czasopiśmie założonym w 1958 r., w pierwszym numerze.</footnote>
powszechnymi historyków”<fnref n="101" />. Przede wszystkim zdyskredytował historyków partyjnych, starannie odróżniając ich od samej partii. Postawił tezę, wygodną dla nauczycieli akademickich, podobnie jak Manteuffel uczestniczących w ideologizacji dyscypliny, która błędy okresu stalinowskiego przypisywała „dogmatyzowi” najgorliwszych sług partii. Wychodząc z tego założenia, zarzucił historykom partyjnym mylenie nauki z „propagandą polityczną” – wyrażenie to często zresztą padało w jego przemówieniu. Wymienił wręcz winnych, rozpocznając swoje wystąpienia od cytatów z kilku tekstów Celiny Bobińskiej i Żanny Kormanowej, które określił mianem „nadgorliwych wykonawców”<fnref n="102" />. Podzielił również krytykę historii najnowszej, jako że stała się „wyłączną domeną zainteresowań historyków związanych z «aparatem partyjnym»”, których „produkcja naukowa [...] nie różniła się niczym od normalnej propagandy politycznej”<fnref n="103" />. Podsumowując „październikowy zwrot” 1956 r., z uznaniem mówił o sformułowanej wtedy krytyce „dogmatyzmu”. Wyraził też zadowolenie z rozwoju wymiany zagranicznej, szczególnie z wyjazdów na Zachód, możliwych dzięki współpracy IH PAN i Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. Podał liczbę około stu historyków, którzy po 1956 r. podróżowali za granicę, z czego połowa do krajów kapitalistycznych. Wystąpienie to, a co za tym idzie Zjazd PTH z 1958 r., nagłośniły bunt środowiska historyków z 1956 r. Konsekwencją był zakaz publikacji przemówienia Manteuffla, które po raz pierwszy ukazało się dopiero 20 lat później, w 1976 r., a nawet wtedy kilka fragmentów ocenzurowano<fnref n="104" />. Mimo to odbiło się ono echem w prasie, ponieważ kilka gazet zamieściło sprawozdania ze zjazdu, którego ocena zależała od relacji ich redakcji z władzami: „Tygodnik Powszechny” chwalił odwagę Manteuffla, prasa partyjna (szczególnie „Nowe Drogi” i „Polityka”) wskazywały pozytywne aspekty okresu stalinowskiego. PZPR niezmiennie dążyła do utrzymania kontroli nad naukami humanistycznymi – rozważano nawet usunięcie Manteuffla, zwłaszcza że na jego wystąpienie źle zareagowali obecni na zjeździe historycy sowieccy<fnref n="105" />, ale i z powodu jego często wyrażanej krytyki pod adresem cenzury<fnref n="106" />. Tym niemniej strategia polskich akademików krytycznych wobec ideologizacji dyscypliny zapewniła im niejaką ochronę, jako że w żadnym momencie nie podważali roli partii i marksistowskiej filozofii historii. Poza tym osłabienie historyków partyjnych w obrębie dyscypliny raczej wykluczało możliwość powierzenia stanowiska dyrektora IH PAN

<footnote n="101">¹⁰¹ T. Manteuffel, *Warunki rozwoju nauki historycznej w dziesięcioleciu 1948–1958*, w: *Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1930–2005*, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 360–372, cyt. ze s. 360.</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² Tamże, s. 361.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Tamże, s. 362.</footnote>

<footnote n="104">¹⁰⁴ W. Manteuffel, *Historyk wobec historii. Rozprawy nieznane, pisma drobne, wspomnienia*, oprac. i posł. S. Trawkowski, Warszawa 1976, s. 365–392; tekst w całości opublikowano w PH, 1995, nr 3/4, s. 269–282.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna...*, s. 222.</footnote>

<footnote n="106">¹⁰⁶ Udzielił bardzo krytycznego wywiadu, zamieszczonego w „Mówią Wieki”, popularno-naukowym czasopiśmie założonym w 1958 r., w pierwszym numerze.</footnote>
osobie, której kompetencje akademickie byłyby kwestionowane, tak jak potencjalnego następcy Tadeusza Daniszewskiego. Możliwość powołania historyków partyjnych do kierownictwa IH PAN wróciła w innych konfiguracjach. Według Rutkowskiego właśnie dlatego Manteuffel mianował Grosfelda na stanowisko wicedyrektora w 1961 r. (pozostał nim do 1968 r.), uprzedzając ewentualne zmiany kierownictwa wymuszone przez ministerstwo<fnref n="107" />.

Po 1956 r. historycy partyjni, straciwszy wpływy na szczeblu centralnym, wycofali się na uniwersytety – gdzie dalej kontrolowali tworzenie historiografii poświęconej preferowanej przez siebie tematyce – co stało się oznaką naukowości (a więc autonomii), jakiej odtąd wymagała wszelka produkcja pretendująca do miana naukowej.

## Wycofanie się historyków partyjnych na uniwersytet i kwestia kształcenia przyszłych historyków

Inną konsekwencją „zwrotu” 1956 r. była pod koniec lat 50. zmiana organizacji nauki historycznej w kierunku większej autonomii. Historycy partyjni pozostali jednak obecni w obrębie dyscypliny, gdzie nieomal zmonopolizowali wykłady z historii najnowszej. Uniwersytet stał się miejscem bardziej ukrytej walki, której stawką było kształcenie i rekrutacja przyszłych historyków, czyli rozwój samej dyscypliny.

Na początku roku akademickiego 1957/1958 Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego podjęło kilka decyzji dotyczących reorganizacji katedr i zakładów historii, co pozwoliło ocenić zakres zmian, jakie wywołał „zwrot” 1956 r. Wydawał się on ograniczony. Chodziło o nową organizację wydziałów historycznych, a w szczególności o ujednolicenie i doprecyzowanie struktury katedr, stanowiących wówczas podstawową jednostkę organizacyjną wydziałów. Reorganizacja zakładała „ustalanie niektórych zasad w sprawie kierownictwa obsady katedr i zakładów”. Ministerstwo zaleciło mianowicie, aby kierownikami katedr byli w miarę możliwości profesorowie, a kierownikami zakładów co najmniej docenci, czyli posiadający habilitację<fnref n="108" />. Miało to zagwarantować kompetentną kadrę akademicką i były odpowiedzią na krytykę formułowaną w 1956 r. Nowa struktura organizacyjna wdrożona w 1957/1958 r. doprowadziła do ujednolicenia podziału na katedry wyróżniane według podwójnej zasady – chronologicznej (historia starożytna, średniowieczna, nowożytna i najnowsza) oraz przestrzennej (historia powszechna/Polski). Na wszystkich uniwersytetach podział był taki sam z niewielkimi tylko różnicami, choć na najmniejszych uczelniach ograniczano się do wersji podstawowej (katedra historii starożytnej

<footnote n="107">¹⁰⁷ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 564.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ Reorganizacja katedr i instytutów historycznych na uniwersytetach. Nowa struktura organizacyjna, KH, 1958, nr 1, s. 261.</footnote>
osobie, której kompetencje akademickie byłyby kwestionowane, tak jak potencjalnego następcy Tadeusza Daniszewskiego. Możliwość powołania historyków partyjnych do kierownictwa IH PAN wróciła w innych konfiguracjach. Według Rutkowskiego właśnie dlatego Manteuffel mianował Grosfelda na stanowisko wicedyrektora w 1961 r. (pozostał nim do 1968 r.), uprzedzając ewentualne zmiany kierownictwa wymuszone przez ministerstwo<fnref n="107" />.

Po 1956 r. historycy partyjni, straciwszy wpływy na szczeblu centralnym, wycofali się na uniwersytety – gdzie dalej kontrolowali tworzenie historiografii poświęconej preferowanej przez siebie tematyce – co stało się oznaką naukowości (a więc autonomii), jakiej odtąd wymagała wszelka produkcja pretendująca do miana naukowej.

## Wycofanie się historyków partyjnych na uniwersytet i kwestia kształcenia przyszłych historyków

Inną konsekwencją „zwrotu” 1956 r. była pod koniec lat 50. zmiana organizacji nauki historycznej w kierunku większej autonomii. Historycy partyjni pozostali jednak obecni w obrębie dyscypliny, gdzie nieomal zmonopolizowali wykłady z historii najnowszej. Uniwersytet stał się miejscem bardziej ukrytej walki, której stawką było kształcenie i rekrutacja przyszłych historyków, czyli rozwój samej dyscypliny.

Na początku roku akademickiego 1957/1958 Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego podjęło kilka decyzji dotyczących reorganizacji katedr i zakładów historii, co pozwoliło ocenić zakres zmian, jakie wywołał „zwrot” 1956 r. Wydawał się on ograniczony. Chodziło o nową organizację wydziałów historycznych, a w szczególności o ujednolicenie i doprecyzowanie struktury katedr, stanowiących wówczas podstawową jednostkę organizacyjną wydziałów. Reorganizacja zakładała „ustalanie niektórych zasad w sprawie kierownictwa obsady katedr i zakładów”. Ministerstwo zaleciło mianowicie, aby kierownikami katedr byli w miarę możliwości profesorowie, a kierownikami zakładów co najmniej docenci, czyli posiadający habilitację<fnref n="108" />. Misało to zagwarantować kompetentną kadrę akademicką i były odpowiedzią na krytykę formułowанą w 1956 r. Nowa struktura organizacyjna wdrożona w 1957/1958 r. doprowadziła do ujednolicenia podziału na katedry wyróżniane według podwójnej zasady – chronologicznej (historia starożytna, średniowieczna, nowożytna i najnowsza) oraz przestrzennej (historia powszechna/Polski). Na wszystkich uniwersytetach podział był taki sam z niewielkimi tylko różnicami, choć na najmniejszych uczelniach ograniczano się do wersji podstawowej (katedra historii starożytnej

<footnote n="107">¹⁰⁷ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 564.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ Reorganizacja katedr i instytutów historycznych na uniwersytetach. Nowa struktura organizacyjna, KH, 1958, nr 1, s. 261.</footnote>
i średniowiecznej, katedra historii nowożytnej i najnowszej). Historia ZSRR natomiast była zawsze niezależną katedrą, często powierzaną historykom należącym do PZPR, i działała jako katedra powszechnej historii najnowszej z wyłączeniem świata kapitalistycznego. Jeśli chodzi o historię Polski, podział chronologiczny wyróżniał trzy okresy: do końca XV w., XVI-XVIII w. oraz XIX i XX w. Pierwsze dwa okresy czasem łączono. Podział zdawał się odpowiadać głównym cezurom polskiej historii, jednak brak było historii politycznej – ten termin nie pojawił się nigdzie. Zgodnie z ówczesną wykładnią marksistowską historia była zatem nauczana poprzez jej wymiar gospodarczy, społeczny i kulturny, w perspektywie długiego trwania.

Nazwiska dyrektorów katedr i zakładów w nowej strukturze wdrożonej na początku roku akademickiego w 1957 r. świadczą o tym, że historycy partyjni w zasadzie zmonopolizowali historię najnowszą, choć profile najmniej akademickie (Daniszewski, Kowalski, Grosfeld) pozostały poza systemem akademickim, przypisane do instytucji partyjnych. W Warszawie historię powszechną najnowszą powierzono Rafałowi Gerberowi, historię nowożytną Polski Natalii Gąsiorowskiej, historię najnowszą Polski Henrykowi Jabłońskiemu, a historię ruchów społecznych Żannie Kormanowej. Podobnie było w Łodzi, gdzie historię XIX i XX w. wykładała Gąsiorowska i Gryzelda Missalowa (działaczka komunistyczna, doktorat w 1927 r., związana z UŁ od 1947 r.), która na początku lat 50. była współautorką pierwszego stalinowskiego podręcznika do historii. Uczeń Gąsiorowskiej, Henryk Katz, kierował katedrą historii ruchu robotniczego w Łodzi. W Krakowie historię ZSRR powierzono Antoniemu Podrazie, członkowi ZSL, a katedrę historii XVIII-XX w. Celinie Bobińskiej. Chociaż wszyscy historycy partyjni mogli się wykazać wymaganymi tytułami uniwersyteckimi, to jednak tworzyli osobną grupę w dyscyplinie. Nadal odgrywali główną rolę w bliskich partii specjalizacjach. Liczby dają wyobrażenie o upartyjnieniu historii nowożytnej i najnowszej: WNiO szacował, że wśród 80 niezależnych pracowników naukowych ogółem na wszystkich wydziałach historii 25% należało do PZPR. 75% członków partii wykładała historię nowożytną i najnowszą, czyli w tej grupie stanowili 40% historyków, a tylko 13,5% w grupie starożytników i mediewistów<fnref n="109" />. Pod tym względem historia najnowsza okazała się najmniej autonomiczną subdyscypliną, choć przynależność do PZPR nie wykluczała opowiadania się za niezależnością badań historycznych.

Autonomię uniwersytetów wzmocniło poza tym przywrócenie wolnych wyborów do rad wydziałów i senatów uniwersyteckich, usankcjonowane Ustawą o szkolnictwie wyższym z 5 listopada 1958 r. Ustawa zakazywała również ingerencji władz politycznych w decyzje dotyczące karier akademickich i przywracała system stopni naukowych (doktor, docent, habilitacja), co miało ograniczyć kariery czysto polityczne dzięki ocenianiu rozpraw (doktorskich i habilitacyjnych) przez recenzentów. Nie zapobiegło to jednak samoreprodukcji historyków partyjnych,

<footnote n="109">¹⁰⁹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 385.</footnote>
i średniowiecznej, katedra historii nowożytnej i najnowszej). Historia ZSRR natomiast była zawsze niezależną katedrą, często powierzaną historykom należącym do PZPR, i działała jako katedra powszechnej historii najnowszej z wyłączeniem świata kapitalistycznego. Jeśli chodzi o historię Polski, podział chronologiczny wyróżniał trzy okresy: do końca XV w., XVI-XVIII w. oraz XIX i XX w. Pierwsze dwa okresy czasem łączono. Podział zdawał się odpowiadać głównym cezurom polskiej historii, jednak brak było historii politycznej – ten termin nie pojawił się nigdzie. Zgodnie z ówczesną wykładnią marksistowską historia była zatem nauczana poprzez jej wymiar gospodarczy, społeczny i kulturny, w perspektywie długiego trwania.

Nazwiska dyrektorów katedr i zakładów w nowej strukturze wdrożonej na początku roku akademickiego w 1957 r. świadczą o tym, że historycy partyjni w zasadzie zmonopolizowali historię najnowszą, choć profile najmniej akademickie (Daniszewski, Kowalski, Grosfeld) pozostały poza systemem akademickim, przypisane do instytucji partyjnych. W Warszawie historię powszechną najnowszą powierzono Rafałowi Gerberowi, historię nowożytną Polski Natalii Gąsiorowskiej, historię najnowszą Polski Henrykowi Jabłońskiemu, a historię ruchów społecznych Żannie Kormanowej. Podobnie było w Łodzi, gdzie historię XIX i XX w. wykładała Gąsiorowska i Gryzelda Missalowa (działaczka komunistyczna, doktorat w 1927 r., związana z UŁ od 1947 r.), która na początku lat 50. była współautorką pierwszego stalinowskiego podręcznika do historii. Uczeń Gąsiorowskiej, Henryk Katz, kierował katedrą historii ruchu robotniczego w Łodzi. W Krakowie historię ZSRR powierzono Antoniemu Podrazie, członkowi ZSL, a katedrę historii XVIII-XX w. Celinie Bobińskiej. Chociaż wszyscy historycy partyjni mogli się wykazać wymaganymi tytułami uniwersyteckimi, to jednak tworzyli osobną grupę w dyscyplinie. Nadal odgrywali główną rolę w bliskich partii specjalizacjach. Liczby dają wyobrażenie o upartyjnieniu historii nowożytnej i najnowszej: WNiO szacował, że wśród 80 niezależnych pracowników naukowych ogółem na wszystkich wydziałach historii 25% należało do PZPR. 75% członków partii wykładała historię nowożytną i najnowszą, czyli w tej grupie stanowili 40% historyków, a tylko 13,5% w grupie starożytników i mediewistów<fnref n="109" />. Pod tym względem historia najnowsza okazała się najmniej autonomiczną subdyscypliną, choć przynależność do PZPR nie wykluczała opowiadania się za niezależnością badań historycznych.

Autonomię uniwersytetów wzmocniło poza tym przywrócenie wolnych wyborów do rad wydziałów i senatów uniwersyteckich, usankcjonowane Ustawą o szkolnictwie wyższym z 5 listopada 1958 r. Ustawa zakazywała również ingerencji władz politycznych w decyzje dotyczące karier akademickich i przywracała system stopni naukowych (doktor, docent, habilitacja), co miało ograniczyć kariery czysto polityczne dzięki ocenianiu rozpraw (doktorskich i habilitacyjnych) przez recenzentów. Nie zapobiegło to jednak samoreprodukcji historyków partyjnych,

<footnote n="109">¹⁰⁹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 385.</footnote>
szczególnie łatwej w historii najnowszej, gdzie specjalistami w tematykach takich jak historia partii i grup politycznych byli niemal wyłącznie członkowie PZPR.

Jeśli chodzi o uniwersytety, to przedmiotem powracających od końca lat 50. dyskusji były dwie kwestie: określenie treści programu studiów i kształcenie kadry dydaktycznej. Chodziło o to, jaką wiedzę przekazywać studentom i kto ma to robić. Te dwa pytania były kluczowe dla autonomii dyscypliny. Podobnie jak w kwestii badań naukowych, można tu dostrzec, choć bardziej ukrytą, konfrontację zwolenników autonomii dyscypliny i rzeczników historii służącej partii.

Tuż po wojnie koncentrowanie się na kształceniu nauczycieli miało związek z koniecznością odtworzenia kadry nauczycielskiej, w znacznej mierze zdziesiątkowanej, oraz z polityką upowszechniania szkolnictwa państwowego, wspieraną przez władze komunistyczne. Efektem tego było szybkie kształcenie absolwentów historii, niewystarczająco przygotowanych do pracy badawczej – stąd częste skargi na słaby poziom doktorantów ze strony tych, którzy wykształcenie zdobyli przed wojną. Sprzeciw wobec sprowadzeniu wydziałów historii do funkcji wyłącznie dydaktycznej przybrał na sile ok. 1956 r. i zajął ważne miejsce w przemówieniu Manteuffla na zjeździe PTH w 1958 r.<fnref n="110" />

Za krytyką nie poszły znaczące reformy kształcenia uniwersyteckiego, ale wzmocniono wymóg kompetencji przy rekrutacji kadry dydaktycznej. W podtekście pojawiła się zawoalowana krytyka mianowań politycznych, np. wykłady z marksizmu-leninizmu powierzano często zaufanym ludziom partii, którzy niekoniecznie legitymowali się wykształceniem innym niż partyjne. Kwestie kształcenia przyszłych pracowników naukowych i treści programów powracały regularnie na łamach „Kwartalnika Historycznego” na początku lat 60. Często podkreślano, że uczenie studentów krytycznego podejścia do źródeł jest warunkiem dostosowania kształcenia do wymagań zawodu badacza. Pojawiła się potrzeba zdefiniowania kompetencji niezbędnych do zapewnienia wysokiej jakości pracy akademickiej, co doprowadziło historyków do refleksji nad zakresem zmian po 1956 r. Pytania dotyczące wykorzystania źródeł i podręczników to zarazem kwestie, w jakim stopniu rozwijanie umiejętności krytycznego myślenia wchodzi w sprzeczność z ideologią partii<fnref n="111" />. Wyczuwalne było nieustanne napięcie między względną niezależnością badań, co do której panowała zgoda po 1956 r., a określeniem konkretnych treści kształcenia na wydziałach historii, ze względu na to, że w zasadzie nie podważono ideologicznego wymiaru tego kształcenia, który mógł się okazać nie do pogodzenia z rozwijaniem u studentów krytycznego myślenia.

Symboliczną różnicą, dziejącą wówczas dyscyplinę w podejściu do spo-
sobu jej funkcjonowania była kwestia włączenia historii najnowszej do katedr

<footnote n="110">¹¹⁰ T. Manteuffel, *Warunki rozwoju nauki historycznej...*, s. 362.</footnote>

<footnote n="111">¹¹¹ Na ten temat zob. dyskusję między Gerardem Labudą i Józefem Dutkiewiczem w KH: G. Labuda, *O metodyce kształcenia młodej kadry*, KH, 1960, nr 3, s. 724–727; J. Dutkiewicz, *Uwagi na marginesie artykułu Gerarda Labudy*, KH, 1961, nr 1, s. 176–178.</footnote>
szczególnie łatwej w historii najnowszej, gdzie specjalistami w tematykach takich jak historia partii i grup politycznych byli niemal wyłącznie członkowie PZPR.

Jeśli chodzi o uniwersytety, to przedmiotem powracających od końca lat 50. dyskusji były dwie kwestie: określenie treści programu studiów i kształcenie kadry dydaktycznej. Chodziło o to, jaką wiedzę przekazywać studentom i kto ma to robić. Te dwa pytania były kluczowe dla autonomii dyscypliny. Podobnie jak w kwestii badań naukowych, można tu dostrzec, choć bardziej ukrytą, konfrontację zwolenników autonomii dyscypliny i rzeczników historii służącej partii.

Tuż po wojnie koncentrowanie się na kształceniu nauczycieli miało związek z koniecznością odtworzenia kadry nauczycielskiej, w znacznej mierze zdziesiątkowanej, oraz z polityką upowszechniania szkolnictwa państwowego, wspieraną przez władze komunistyczne. Efektem tego było szybkie kształcenie absolwentów historii, niewystarczająco przygotowanych do pracy badawczej – stąd częste skargi na słaby poziom doktorantów ze strony tych, którzy wykształcenie zdobyli przed wojną. Sprzeciw wobec sprowadzeniu wydziałów historii do funkcji wyłącznie dydaktycznej przybrał na sile ok. 1956 r. i zajął ważne miejsce w przemówieniu Manteuffla na zjeździe PTH w 1958 r.<fnref n="110" />

Za krytyką nie poszły znaczące reformy kształcenia uniwersyteckiego, ale wzmocniono wymóg kompetencji przy rekrutacji kadry dydaktycznej. W podtekście pojawiła się zawoalowana krytyka mianowań politycznych, np. wykłady z marksizmu-leninizmu powierzano często zaufanym ludziom partii, którzy niekoniecznie legitymowali się wykształceniem innym niż partyjne. Kwestie kształcenia przyszłych pracowników naukowych i treści programów powracały regularnie na łamach „Kwartalnika Historycznego” na początku lat 60. Często podkreślano, że uczenie studentów krytycznego podejścia do źródeł jest warunkiem dostosowania kształcenia do wymagań zawodu badacza. Pojawiła się potrzeba zdefiniowania kompetencji niezbędnych do zapewnienia wysokiej jakości pracy akademickiej, co doprowadziło historyków do refleksji nad zakresem zmian po 1956 r. Pytania dotyczące wykorzystania źródeł i podręczników to zarazem kwestie, w jakim stopniu rozwijanie umiejętności krytycznego myślenia wchodzi w sprzeczność z ideologią partii<fnref n="111" />. Wyczuwalne było nieustanne napięcie między względną niezależnością badań, co do której panowała zgoda po 1956 r., a określeniem konkretnych treści kształcenia na wydziałach historii, ze względu na to, że w zasadzie nie podważono ideologicznego wymiaru tego kształcenia, który mógł się okazać nie do pogodzenia z rozwijaniem u studentów krytycznego myślenia.

Symboliczną różnicą, dziejącą wówczas dyscyplinę w podejściu do spo-
sobu jej funkcjonowania była kwestia włączenia historii najnowszej do katedr

<footnote n="110">¹¹⁰ T. Manteuffel, *Warunki rozwoju nauki historycznej...*, s. 362.</footnote>

<footnote n="111">¹¹¹ Na ten temat zob. dyskusję między Gerardem Labudą i Józefem Dutkiewiczem w KH: G. Labuda, *O metodyce kształcenia młodej kadry*, KH, 1960, nr 3, s. 724–727; J. Dutkiewicz, *Uwagi na marginesie artykułu Gerarda Labudy*, KH, 1961, nr 1, s. 176–178.</footnote>
uniwersyteckich. Symboliczną z dwóch powodów: po pierwsze, wyrażała dominiację w dyscyplinie warszawskiego środowiska akademickiego, ponieważ znów prawie ci sami protagonisti podejmowali tematy związane z organizacją dyscypliny (Arnold, Bardach, Gieysztor, Herbst, Kormanowa, Kula, Leśnodorski, Manteuffel, itp.), po drugie, ponieważ w kwestiach nauczania protagonisti dzielili się według tej samej zasady, jak w 1956 r., to znaczy pod względem stosunku wobec władzy politycznej. „Kwartalnik Historyczny” w ostatnim numerze z 1961 r. przytoczył dyskusję na temat projektu reformy studiów historycznych opracowanego w WSNS, czyli na heteronomicznym biegunie pola historii<fnref n="112" />. Przedstawił ją zresztą Arnold, jeden z historyków odsuniętych w 1956 r. Dyskusja zorganizowana przez „Kwartalnik Historyczny” we współpracy z Departamentem Studiów Uniwersyteckich Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego odbyła się w czerwcu 1961 r. w obecności dyrektora departamentu.

Projekt nie różnił się w zasadzie od kierunku krytykowanego już w 1956 r., który ilustrują zamieszczone powyżej cytaty z przemówienia Manteuffla. W artykule zamieszczonym w „Kwartalniku Historycznym” podkreślano, że proponowane zmiany mają na celu „podniesienie [...] walorów ideologicznych związanych z naukami historycznymi i lepsze przygotowanie studentów do zawodu nauczycielskiego”<fnref n="113" />. Głównym celem było wprowadzenie do historii najnowszej nowych treści, m.in. przedmiotu pod nazwą „Ustrój Polski Ludowej na tle porównawczym” na I roku studiów, zajęć i seminariów z dziejów najnowszych, polskich i powszechnych począwszy od II roku, ale również obowiązkowych zajęć z metodologii poświęconych specjalnie historii najnowszej. Chodziło więc o wyraźne wzmocnienie wykładu historii okresu po 1939 r. na poziomie uniwersyteckim. W relacji z dyskusji Arnold uzasadniał te propozycje faktem, że dzieje nowożytne i najnowsze były najrzadziej nauczane na poziomie uniwersyteckim. Aby temu zaradzić, niezbędne było przybliżenie studentom „potrzeb życia współczesnego”. Większą rezerwę wyrażały inne głosy w dyskusji, pochodzią od akademików sytuujących się po „rewizjonistycznej” stronie podziału, który ujawnił się w 1956 r. Zgodne były opinie m.in. Izy Bieżuńskiej-Małowist (kierowniczki Zakładu Historii Starożytnej w IH UW), Aleksandra Gieysztora, Tadeusza Manteuffla, Mariana Małowista, że wprowadzenie takiego programu jest nierealistyczne z powodu braku na uniwersytetach specjalistów nowo wprowadzanych tematyk. Gieysztor tak podsumował swoje wystąpienie:

Plan ten – obawiam się – jest skrojony na miarę ośrodka warszawskiego. [...] Co zrobią ośrodki inne, mniej zasobne w samodzielnych pracowników nauki? Mnożą się tu znaki zapytania przy niektórych nowych proponowanych przedmiotach. Czy w ogóle można je wprowadzać póki nie ustali się, kto będzie je wykładać i z jakimi kwalifikacjami? Trzeba na to zwrócić baczną uwagę mając różne niekorzystne przeżyte doświadczenia<fnref n="114" />.

<footnote n="112">¹¹² Nowy program uniwersyteckich studiów historycznych, KH, 1961, nr 4, s. 1013–1028.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ Tamże, s. 1013.</footnote>

<footnote n="114">¹¹⁴ Tamże, s. 1020.</footnote>