weryfikacji kadry naukowej zdaje się być największą zaporą dla rozprawy ze spuścizną intelektualną PRL<fnref n="19" />.

Cytując tę wypowiedź, Stobiecki zauważył, że jej autor, Piotr Gontarczyk, nieświadomie mówi w sposób przypominający wypowiedzi partyjnych historyków, którzy na początku lat 50. krytykowali historyków „burżuazyjnych”. Choć badacze uosabiający dawną oficjalną historiografię nie stracili stanowisk po 1989 r., ci spośród nich, którzy pozostali przy dawnych interpretacjach, byli krytykowani, co widać na przykładzie polemiki charakterystycznej dla nowego sposobu patrzenia na niedawną przeszłość.

## Polemika charakterystyczna dla odnowy historiografii

Polemika z 1992 r. między Jerzym Eislerem a Antonim Czubińskim na łamach czasopisma „Wiadomości Historyczne” pokazuje jednocześnie odnowę historiografii wywołaną przez zmiany polityczne w Polsce po 1989 r. oraz rośnięcie w siłę nowych historyków zajmujących się współczesnością, często sympatyków „Solidarności”. Polemika ta stanowi jeden z niewielu przykładów konfrontacji między historykiem upierającym się przy pozostawaniu w ramach oficjalnej historiografii sprzed 1989 r. (Czubińskim) a takim, który zajął się historią Polski Ludowej pod wpływem narastania opozycji wobec dawnego reżimu (Eislerem). Fakt, że odbywała się ona w czasopiśmie przeznaczonym dla nauczycieli historii nie był bez znaczenia. Zachodząca wówczas odnowa historiografii wymagała zmiany programów i podręczników szkolnych, co stanowiło realizację ambicji wyrażanych wcześniej przez „Solidarność”. Polemika odbiła się szerokim echem poza światem akademickim, ponieważ spory historiograficzne toczono na poczytnych łamach. Była ona również ilustracją głębokich przemian, zachodzących w błyskawicznym tempie i polegających na dyskredytacji dawnej oficjalnej historiografii oraz jej przedstawicieli i przekształceniu historiografii opozycyjnej w literaturę podstawową dla historii PRL. Już w 1989 r. publikacje opozycyjnych historyków legalnie wznawiano, często za pośrednictwem wydawnictw mających siedzibę za granicą. Ukazywały się wówczas w dużo większych nakładach niż wcześniej w „drugim obiegu”. Tak było m.in. w przypadku prac Kersten i Roszkowskiego, o których była mowa w poprzednim rozdziale. Dawna oficjalna historiografia dotycząca XX w. podlegała natomiast delegitymizacji.

Przeciwstawne stanowiska Czubińskiego i Eislera w kwestiach historycznych wynikają z odmiennych biografii naukowych i politycznych. Antoni Czubiński, urodzony w 1928 r., miał w 1992 r. 64 lata. Tytuł profesora zwyczajnego uzyIVAŁA w 1976 r. i należał do pokolenia, który osiągnęło szczyt kariery akademickiej w Polsce Ludowej. Zajmował się historią najnowszą, przede wszystkim historią II RP, przez co miał pewne kłopoty z cenzurą (por. rozdz. III). Był

<footnote n="19">¹⁹ Cyt. za: R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu...*, s. 19.</footnote>
weryfikacji kadry naukowej zdaje się być największą zaporą dla rozprawy ze spuścizną intelektualną PRL<fnref n="19" />.

Cytując tę wypowiedź, Stobiecki zauważył, że jej autor, Piotr Gontarczyk, nieświadomie mówi w sposób przypominający wypowiedzi partyjnych historyków, którzy na początku lat 50. krytykowali historyków „burżuazyjnych”. Choć badacze uosabiający dawną oficjalną historiografię nie stracili stanowisk po 1989 r., ci spośród nich, którzy pozostali przy dawnych interpretacjach, byli krytykowani, co widać na przykładzie polemiki charakterystycznej dla nowego sposobu patrzenia na niedawną przeszłość.

## Polemika charakterystyczna dla odnowy historiografii

Polemika z 1992 r. między Jerzym Eislerem a Antonim Czubińskim na łamach czasopisma „Wiadomości Historyczne” pokazuje jednocześnie odnowę historiografii wywołaną przez zmiany polityczne w Polsce po 1989 r. oraz rośnięcie w siłę nowych historyków zajmujących się współczesnością, często sympatyków „Solidarności”. Polemika ta stanowi jeden z niewielu przykładów konfrontacji między historykiem upierającym się przy pozostawaniu w ramach oficjalnej historiografii sprzed 1989 r. (Czubińskim) a takim, który zajął się historią Polski Ludowej pod wpływem narastania opozycji wobec dawnego reżimu (Eislerem). Fakt, że odbywała się ona w czasopiśmie przeznaczonym dla nauczycieli historii nie był bez znaczenia. Zachodząca wówczas odnowa historiografii wymagała zmiany programów i podręczników szkolnych, co stanowiło realizację ambicji wyrażanych wcześniej przez „Solidarność”. Polemika odbiła się szerokim echem poza światem akademickim, ponieważ spory historiograficzne toczono na poczytnych łamach. Była ona również ilustracją głębokich przemian, zachodzących w błyskawicznym tempie i polegających na dyskredytacji dawnej oficjalnej historiografii oraz jej przedstawicieli i przekształceniu historiografii opozycyjnej w literaturę podstawową dla historii PRL. Już w 1989 r. publikacje opozycyjnych historyków legalnie wznawiano, często za pośrednictwem wydawnictw mających siedzibę za granicą. Ukazywały się wówczas w dużo większych nakładach niż wcześniej w „drugim obiegu”. Tak było m.in. w przypadku prac Kersten i Roszkowskiego, o których była mowa w poprzednim rozdziale. Dawna oficjalna historiografia dotycząca XX w. podlegała natomiast delegitymizacji.

Przeciwstawne stanowiska Czubińskiego i Eislera w kwestiach historycznych wynikają z odmiennych biografii naukowych i politycznych. Antoni Czubiński, urodzony w 1928 r., miał w 1992 r. 64 lata. Tytuł profesora zwyczajnego uzyIVAŁA w 1976 r. i należał do pokolenia, który osiągnęło szczyt kariery akademickiej w Polsce Ludowej. Zajmował się historią najnowszą, przede wszystkim historią II RP, przez co miał pewne kłopoty z cenzurą (por. rozdz. III). Był

<footnote n="19">¹⁹ Cyt. za: R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu...*, s. 19.</footnote>
więc historykiem partyjnym, który wielokrotnie zbczał z kursu wyznaczonego przez partię, co nie przeszkadzało mu być godnym reprezentantem historiografii oficjalnej. W 1983 r. jego nazwisko figurowało na liście historyków mających uczestniczyć w konferencji „o potrzebie obrony socjalistycznego systemu wartości w treściach kształcenia i wychowania”, w reakcji na działalność „sił anty-socjalistycznych i antymarksistowskich” skupionych wokół „Solidarności”<fnref n="20" />. Atmosfera wywołana legalizacją „Solidarności”, sprzyjająca krytycznemu spojrzeniu na historię PRL, pośrednio służyła też temu partyjnemu historykowi, legitymizując jego próbę napisania historii Polski Ludowej, dawała bowiem okazję do testowania granic cenzury. W 1987 r. opublikował on w oficjalnym obiegu syntezę poświęconą historii Polski w XX w., od 1914 r. do końca stanu wojennego<fnref n="21" />. Była to wówczas jedyna dostępna syntetyczna praca tego rodzaju, poza książką Roszkowskiego, która ukazała się w „drugim obiegu”. Czubiński powtarzał w niej klasyczne tezy oficjalnej historiografii i nie uwzględnił historiografii opozycyjnej, która w tym samym czasie zaczęła zapełniać „białe plamy”. Na przykład wybuch II wojny światowej przedstawił jako konsekwencję błędnów politycznych polskich przywódców, którym zarzucał, że doprowadzili do osamotnienia Polski na arenie międzynarodowej poprzez odrzucenie sojuszu z Moskwą. PRL opisywał w tonie hagiograficznym, jako ustrój, który umożliwił odrodzenie się wolnej Polski oraz niezwykły rozwój gospodarczy i społeczny. Odnośnie do konfliktów społecznych wstrząsających Polską w latach 80. oraz do stanu wojennego stwierdził, że przywódcy PZPR działali „w interesie mas pracujących, w interesie narodu”<fnref n="22" />.

Droga życiowa Jerzego Eislera była odmienna. Jest młodszy, w 1992 r. miał 40 lat. Jako naukowiec zatrudniony w IH PAN kierował w nim komórką PZPR zanim w 1981 r. wstałi do „Solidarności”. On również jest specjalistą od historii najnowszej, a badania oraz doktorat poświęcił Francji Vichy. Skorzystał jednak z atmosfery, jaka wytworzyła się w związku z rozwojem opozycji wobec reżimu, aby opublikować kilka artykułów na temat historii Polski Ludowej, zarówno w obiegu oficjalnym, jak i w „drugim”. Te badania, rozpoczęte w latach 80., stały się podstawą habilitacji z 1993 r., poświęconej ruchowi studenckiemu w marcu 1968 r. Ci dwaj autorzy zajmowali więc odmienne pozycje w ramach dyscypliny: Czubiński był uznanym profesorem, a jego kariera jako historyka partyjnego sprawiła, że znalazł się w niezręcznym położeniu w obliczu głębokiej odnowy historiografii, tym bardziej że nie zamierzał podważać głównych tez oficjalnej historiografii; Eisler był zaś jednym z historyków sympatyzujących

<footnote n="20">²⁰ AAN, WNio, sygn. LVIII-802, List Instytutu Programów Szkolnych do dyrektora WNio PZPR, 28 II 1983 r., s. 1-4.</footnote>

<footnote n="21">²¹ A. Czubiński, *Najnowsze dzieje Polski: 1914-1983*, Warszawa 1987.</footnote>

<footnote n="22">²² Tamże, s. 412. Zgryźliwa recenzja książki ukazała się w „Zeszytach Historycznych”, autorowi zarzucono m.in., że wspominał jedynie komunistyczną partyzantkę, przemilczając rolę AK w ruchu oporu: por. T. Wyrwa, *Najnowsze dzieje Polski w komunistycznym wydaniu*, ZH, 1988, nr 86, s. 216-223.</footnote>
więc historykiem partyjnym, który wielokrotnie zbczał z kursu wyznaczonego przez partię, co nie przeszkadzało mu być godnym reprezentantem historiografii oficjalnej. W 1983 r. jego nazwisko figurowało na liście historyków mających uczestniczyć w konferencji „o potrzebie obrony socjalistycznego systemu wartości w treściach kształcenia i wychowania”, w reakcji na działalność „sił anty-socjalistycznych i antymarksistowskich” skupionych wokół „Solidarności”<fnref n="20" />. Atmosfera wywołana legalizacją „Solidarności”, sprzyjająca krytycznemu spojrzeniu na historię PRL, pośrednio służyła też temu partyjnemu historykowi, legitymizując jego próbę napisania historii Polski Ludowej, dawała bowiem okazję do testowania granic cenzury. W 1987 r. opublikował on w oficjalnym obiegu syntezę poświęconą historii Polski w XX w., od 1914 r. do końca stanu wojennego<fnref n="21" />. Była to wówczas jedyna dostępna syntetyczna praca tego rodzaju, poza książką Roszkowskiego, która ukazała się w „drugim obiegu”. Czubiński powtarzał w niej klasyczne tezy oficjalnej historiografii i nie uwzględnił historiografii opozycyjnej, która w tym samym czasie zaczęła zapełniać „białe plamy”. Na przykład wybuch II wojny światowej przedstawił jako konsekwencję błędnów politycznych polskich przywódców, którym zarzucał, że doprowadzili do osamotnienia Polski na arenie międzynarodowej poprzez odrzucenie sojuszu z Moskwą. PRL opisywał w tonie hagiograficznym, jako ustrój, który umożliwił odrodzenie się wolnej Polski oraz niezwykły rozwój gospodarczy i społeczny. Odnośnie do konfliktów społecznych wstrząsających Polską w latach 80. oraz do stanu wojennego stwierdził, że przywódcy PZPR działali „w interesie mas pracujących, w interesie narodu”<fnref n="22" />.

Droga życiowa Jerzego Eislera była odmienna. Jest młodszy, w 1992 r. miał 40 lat. Jako naukowiec zatrudniony w IH PAN kierował w nim komórką PZPR zanim w 1981 r. wstałi do „Solidarności”. On również jest specjalistą od historii najnowszej, a badania oraz doktorat poświęcił Francji Vichy. Skorzystał jednak z atmosfery, jaka wytworzyła się w związku z rozwojem opozycji wobec reżimu, aby opublikować kilka artykułów na temat historii Polski Ludowej, zarówno w obiegu oficjalnym, jak i w „drugim”. Te badania, rozpoczęte w latach 80., stały się podstawą habilitacji z 1993 r., poświęconej ruchowi studenckiemu w marcu 1968 r. Ci dwaj autorzy zajmowali więc odmienne pozycje w ramach dyscypliny: Czubiński był uznanym profesorem, a jego kariera jako historyka partyjnego sprawiła, że znalazł się w niezręcznym położeniu w obliczu głębokiej odnowy historiografii, tym bardziej że nie zamierzał podważać głównych tez oficjalnej historiografii; Eisler był zaś jednym z historyków sympatyzujących

<footnote n="20">²⁰ AAN, WNio, sygn. LVIII-802, List Instytutu Programów Szkolnych do dyrektora WNio PZPR, 28 II 1983 r., s. 1-4.</footnote>

<footnote n="21">²¹ A. Czubiński, *Najnowsze dzieje Polski: 1914-1983*, Warszawa 1987.</footnote>

<footnote n="22">²² Tamże, s. 412. Zgryźliwa recenzja książki ukazała się w „Zeszytach Historycznych”, autorowi zarzucono m.in., że wspominał jedynie komunistyczną partyzantkę, przemilczając rolę AK w ruchu oporu: por. T. Wyrwa, *Najnowsze dzieje Polski w komunistycznym wydaniu*, ZH, 1988, nr 86, s. 216-223.</footnote>
z „Solidarnością”, których zaangażowanie opozycyjne stanowiło kapitał symbo-
liczny umożliwiający im zdobycie korzystnej pozycji na polu historii, a zmiana
sytuacji politycznej umożliwiła zajęcie się historią Polski Ludowej. W tym samym
roku (1992) obaj autorzy opublikowali syntetyczne prace poświęcone PRL
i konkurowali na polu wydawniczym cieszącym się powodzeniem na początku
lat 90. Syntezy w istocie sprzyjały rewizji historii przeznaczonej dla szerokiej
publiczności, spragnionej historii pozbawionej „zafałszowań” rozpowszechnia-
nych za czasów dawnego ustroju.

W tym kontekście książka Czubińskiego wyróżniała się stanowiskiem przy-
jętym zarówno przez autora, jak i wydawcę: książkę wprost przedstawiano jako
próbę obrony dziedzictwa polskiej „lewicy”, tj. PZPR i PRL<fnref n="23" />. Według wydaw-
nictwa rozprawa była „pierwszą po zmianie ustrojowej w Polsce całościową
historią dziejów najnowszych naszego kraju ujętych przez lewicowego auto-
ra”<fnref n="24" />, bez ingerencji cenzury. Sympatie polityczne autora zostały tutaj użyte
jako argument marketingowy, a książka jawiła się jako osobliwość na rynku
wydawniczym po 1989 r. Symbolem wpływu zmian politycznych na warunki
tworzenia naukowej historii jest fakt, że ten cieszący się uznaniem w Polsce
Ludowej autor spotkał się z odmową ze strony PWN i nie otrzymał dofinanso-
wania, o które wystąpił do Ministerstwa Edukacji Narodowej<fnref n="25" />. Dlatego książka
ukazała się u mniej znanego poznańskiego wydawcy. I rzeczywiście Czubiński
jawił się w latach 90. jako zwolennik szczególnego stanowiska w historiografii
poświęconej współczesności, próbował bowiem pogodzić ze sobą komunizm
i nacjonalizm. Przedstawiał polskich komunistów z PPR i PZPR jako będących
realistami obrońców polskich interesów narodowych: po tym, jak Polska uniknęła
całkowitej destrukcji, której życzyli sobie Hitler i Stalin, chodziło o zapewnienie
jej przetrwania i niezależności, przy uwzględnieniu sytuacji międzynarodowej
w 1945 r. W tym kontekście jedynie stanowisko polskich komunistów przewi-
dujące wprowadzenie ustroju typu sowieckiego, przy zachowaniu względnej nie-
zależności od Moskwy, uznał badacz za realistyczne (rozwiązanie alternatywne
miało polegać na wcieleniu Polski do ZSRR). Czubiński stwierdził nawet, że
reformy gospodarcze i społeczne wdrożone przez PZPR miały poparcie znacznej
części ludności. Przypisał również decydującą rolę skrzydłu reformatorskiemu
we władzach PZPR w wynegocjowaniu porozumień Okrągłego Stołu oraz prze-
mianach demokratycznych, oskarżając dziedziców opozycji antykomunistycznej
o to, że wszystkie zasługi przypisują sobie:

Przekazali władzę wtedy, kiedy stało się to możliwe. Wcześniej nie było to do pomy-
ślenia. [...] Bez dobrej woli ówczesnych władz podjęcie rozmów przy „Okrągłym Stole”
było nierealne. [...] PZPR od wielu lat przygotowywała się do tego kroku. Jest to jej

<footnote n="23">²³ A. Czubiński, *Dzieje najnowsze Polski*. Polska Ludowa (1944–1989), Poznań 1992.</footnote>

<footnote n="24">24 Tamże, s. 6.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ Tenże, *W odpowiedzi na krytykę pana Eislera*, „Wiadomości Historyczne” 1994, nr 2(206), s. 124.</footnote>
z „Solidarnością”, których zaangażowanie opozycyjne stanowiło kapitał symbo-
liczny umożliwiający im zdobycie korzystnej pozycji na polu historii, a zmiana
sytuacji politycznej umożliwiła zajęcie się historią Polski Ludowej. W tym samym
roku (1992) obaj autorzy opublikowali syntetyczne prace poświęcone PRL
i konkurowali na polu wydawniczym cieszącym się powodzeniem na początku
lat 90. Syntezy w istocie sprzyjały rewizji historii przeznaczonej dla szerokiej
publiczności, spragnionej historii pozbawionej „zafałszowań” rozpowszechnia-
nych za czasów dawnego ustroju.

W tym kontekście książka Czubińskiego wyróżniała się stanowiskiem przy-
jętym zarówno przez autora, jak i wydawcę: książkę wprost przedstawiano jako
próbę obrony dziedzictwa polskiej „lewicy”, tj. PZPR i PRL<fnref n="23" />. Według wydaw-
nictwa rozprawa była „pierwszą po zmianie ustrojowej w Polsce całościową
historią dziejów najnowszych naszego kraju ujętych przez lewicowego auto-
ra”<fnref n="24" />, bez ingerencji cenzury. Sympatie polityczne autora zostały tutaj użyte
jako argument marketingowy, a książka jawiła się jako osobliwość na rynku
wydawniczym po 1989 r. Symbolem wpływu zmian politycznych na warunki
tworzenia naukowej historii jest fakt, że ten cieszący się uznaniem w Polsce
Ludowej autor spotkał się z odmową ze strony PWN i nie otrzymał dofinanso-
wania, o które wystąpił do Ministerstwa Edukacji Narodowej<fnref n="25" />. Dlatego książka
ukazała się u mniej znanego poznańskiego wydawcy. I rzeczywiście Czubiński
jawił się w latach 90. jako zwolennik szczególnego stanowiska w historiografii
poświęconej współczesności, próbował bowiem pogodzić ze sobą komunizm
i nacjonalizm. Przedstawiał polskich komunistów z PPR i PZPR jako będących
realistami obrońców polskich interesów narodowych: po tym, jak Polska uniknęła
całkowitej destrukcji, której życzyli sobie Hitler i Stalin, chodziło o zapewnienie
jej przetrwania i niezależności, przy uwzględnieniu sytuacji międzynarodowej
w 1945 r. W tym kontekście jedynie stanowisko polskich komunistów przewi-
dujące wprowadzenie ustroju typu sowieckiego, przy zachowaniu względnej nie-
zależności od Moskwy, uznał badacz za realistyczne (rozwiązanie alternatywne
miało polegać na wcieleniu Polski do ZSRR). Czubiński stwierdził nawet, że
reformy gospodarcze i społeczne wdrożone przez PZPR miały poparcie znacznej
części ludności. Przypisał również decydującą rolę skrzydłu reformatorskiemu
we władzach PZPR w wynegocjowaniu porozumień Okrągłego Stołu oraz prze-
mianach demokratycznych, oskarżając dziedziców opozycji antykomunistycznej
o to, że wszystkie zasługi przypisują sobie:

Przekazali władzę wtedy, kiedy stało się to możliwe. Wcześniej nie było to do pomy-
ślenia. [...] Bez dobrej woli ówczesnych władz podjęcie rozmów przy „Okrągłym Stole”
było nierealne. [...] PZPR od wielu lat przygotowywała się do tego kroku. Jest to jej

<footnote n="23">23 A. Czubiński, *Dzieje najnowsze Polski*. Polska Ludowa (1944–1989), Poznań 1992.</footnote>

<footnote n="24">24 Tamże, s. 6.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ Tenże, *W odpowiedzi na krytykę pana Eislera*, „Wiadomości Historyczne” 1994, nr 2(206), s. 124.</footnote>
historyczna zasługa wobec narodu polskiego i wobec Europy. [...] Była partią realizmu politycznego. Jej możliwości były również ograniczone<fnref n="26" />.

W gorzkim podsumowaniu stwierdził wręcz, że triumf „Solidarności” nie oznacza odzyskania prawdziwej suwerenności, ponieważ jego zdaniem Polska została całkowicie uzależniona od zachodniego, a zwłaszcza amerykańskiego kapitału: „Dopiero czas pokaże, która zależność jest dla Polski mniej krępująca”<fnref n="27" />.

Takie stanowisko, delikatnie mówiąc, wyraźnie kontrastowało z oceną Polski Ludowej dominującą wówczas w przestrzeni publicznej. Było wyjątkowe, ale pokazywało, że w Polsce na początku lat 90. w pracach historyków interpretacje naukowe i poglądy polityczne były ze sobą powiązane. Świadczy o tym również krytyka historiografii opozycyjnej przeprowadzona przez Czubińskiego, który sprowadzała ją do wymiaru politycznego, nazywając „tendencyjną” i odczytu- jąc jako pamflet: „Publikacje te generalnie negują jakiekolwiek wartości Polski Ludowej. Autorzy ich jednostronnie gloryfikują poczynania J. Piłsudskiego i jego obozu politycznego”<fnref n="28" />.

Wydawane w tym przełomowym okresie syntezy historyczne oraz znaczenie, jakie nadawali im ich autorzy, wpływały więc na przedefiniowanie uznawanych za prawomocne interpretacji niedawnej przeszłości oraz roli przypisywanej histo- rii w zachodzących przemianach politycznych. W tym specyficznym kontekście różnice w interpretowaniu historii często sprowadzano do rozbieżności w poglą- dach politycznych autorów. Walka polityczna przekładała się na polu historii na spór o definicję „dobrej historii” i jej źródeł (oficjalnych lub opozycyjnych). Krytyka Czubińskiego przez Eislera to emblematyczny przykład.

Polemika ta odbywała się również w kontekście refleksji na temat historiogra- fii, która powinna być wykorzystywana do celów dydaktycznych. Zapoczątkował ją członek redakcji „Wiadomości Historycznych”, Robert Kupiecki, wówczas świeżo upieczony absolwent Wydziału Historycznego UW, artykułem zatytu- łowanym *Historia najnowsza w szkole – z czego uczyć?*<fnref n="29" /> Ostrzegał on czytelników przed niektórymi publikacjami przedstawicieli opozycji, powstałymi w kontek- ście walki z ustrojem politycznym PRL, wznawianymi bez większych poprawek na początku lat 90., których ton nie był jego zdaniem dostosowany do celów pedagogicznych. Chodziło zwłaszcza o podręcznik Witolda Pronobisa, historyka z UMK: był on mocno krytykowany, autor bowiem, dawny współpracownik Radia Wolna Europa, przyjął w nim postawę wyraźnie antykomunistyczną i nie ukry- wał swoich nacjonalistycznych sympatii, co nie przeszkadzało mu odnieść pew- nego sukcesu, o czym świadczą liczne wznowienia tego podręcznika przez całe

<footnote n="26">²⁶ Tenże, *Dzieje najnowsze Polski...*, s. 665.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ Tamże, s. 666.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Tamże, s. 8.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ R. Kupiecki, *Historia najnowsza w szkole – z czego uczyć*, „Wiadomości Historyczne” 1992, nr 1(195), s. 45–55.</footnote>
historyczna zasługa wobec narodu polskiego i wobec Europy. [...] Była partią realizmu politycznego. Jej możliwości były również ograniczone<fnref n="26" />.

W gorzkim podsumowaniu stwierdził wręcz, że triumf „Solidarności” nie oznacza odzyskania prawdziwej suwerenności, ponieważ jego zdaniem Polska została całkowicie uzależniona od zachodniego, a zwłaszcza amerykańskiego kapitału: „Dopiero czas pokaże, która zależność jest dla Polski mniej krępująca”<fnref n="27" />.

Takie stanowisko, delikatnie mówiąc, wyraźnie kontrastowało z oceną Polski Ludowej dominującą wówczas w przestrzeni publicznej. Było wyjątkowe, ale pokazywało, że w Polsce na początku lat 90. w pracach historyków interpretacje naukowe i poglądy polityczne były ze sobą powiązane. Świadczy o tym również krytyka historiografii opozycyjnej przeprowadzona przez Czubińskiego, który sprowadzała ją do wymiaru politycznego, nazywając „tendencyjną” i odczytu- jąc jako pamflet: „Publikacje te generalnie negują jakiekolwiek wartości Polski Ludowej. Autorzy ich jednostronnie gloryfikują poczynania J. Piłsudskiego i jego obozu politycznego”<fnref n="28" />.

Wydawane w tym przełomowym okresie syntezy historyczne oraz znaczenie, jakie nadawali im ich autorzy, wpływały więc na przedefiniowanie uznawanych za prawomocne interpretacji niedawnej przeszłości oraz roli przypisywanej histo- rii w zachodzących przemianach politycznych. W tym specyficznym kontekście różnice w interpretowaniu historii często sprowadzano do rozbieżności w poglą- dach politycznych autorów. Walka polityczna przekładała się na polu historii na spór o definicję „dobrej historii” i jej źródeł (oficjalnych lub opozycyjnych). Krytyka Czubińskiego przez Eislera to emblematyczny przykład.

Polemika ta odbywała się również w kontekście refleksji na temat historiogra- fii, która powinna być wykorzystywana do celów dydaktycznych. Zapoczątkował ją członek redakcji „Wiadomości Historycznych”, Robert Kupiecki, wówczas świeżo upieczony absolwent Wydziału Historycznego UW, artykułem zatytu- łowanym *Historia najnowsza w szkole – z czego uczyć?*<fnref n="29" /> Ostrzegał on czytelników przed niektórymi publikacjami przedstawicieli opozycji, powstałymi w kontek- ście walki z ustrojem politycznym PRL, wznawianymi bez większych poprawek na początku lat 90., których ton nie był jego zdaniem dostosowany do celów pedagogicznych. Chodziło zwłaszcza o podręcznik Witolda Pronobisa, historyka z UMK: był on mocno krytykowany, autor bowiem, dawny współpracownik Radia Wolna Europa, przyjął w nim postawę wyraźnie antykomunistyczną i nie ukry- wał swoich nacjonalistycznych sympatii, co nie przeszkadzało mu odnieść pew- nego sukcesu, o czym świadczą liczne wznowienia tego podręcznika przez całe

<footnote n="26">²⁶ Tenże, *Dzieje najnowsze Polski...*, s. 665.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ Tamże, s. 666.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Tamże, s. 8.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ R. Kupiecki, *Historia najnowsza w szkole – z czego uczyć*, „Wiadomości Historyczne” 1992, nr 1(195), s. 45–55.</footnote>
lata 90.<fnref n="30" /> Te dyskusje o zaletach publikacji, które można wykorzystywać w nauczeniu, są tym istotniejsze, że po 1989 r. koniec oficjalnej ideologii oraz państwowego monopolu w zakresie tworzenia podręczników szkolnych znalazły wyraz w polityce leseferyzmu Ministerstwa Edukacji Narodowej. Zarówno autorom, jak i wydawcom prywatnym pozostawiono duży margines wolności, a na rynku, który był tylko w niewielkim stopniu kontrolowany, panowała duża konkurencja. Programy nie narzucały większych ograniczeń i w praktyce wybór wydarzeń, które zostaną omówione oraz sposób ich przedstawienia pozostawiono autorom. W konsekwencji podręczniki w dużym stopniu odzwierciedlały osobiste zapasywania autorów, tym bardziej że zwykle były opracowywane przez jedną lub dwie osoby, a nie przez większą grupę. Uzyskanie dopuszczenia podręcznika do użytku szkolnego było stosunkowo łatwe: wydawnictwo wybierało recenzentów z ministerialnej listy, ustalonej dla każdej dyscypliny i na której figuruje kilkadziesiąt nazwisk (80 dla historii w 2001 r.)<fnref n="31" />. Wydawca mógł więc wybrać recenzentów, kierując się określonym kryterium ideologicznym. W związku z tym lawinowo rosła liczba podręczników, a niektóre z nich, np. te opracowane przez Witolda Pronobisa, Andrzeja Leszka Szcześniaka, Annę Radziwiłł i Wojciecha Roszkowskiego, wciąż wznawiano, choć były krytykowane za tendencjne fragmenty, antykomunizm, a nawet antysemityzm<fnref n="32" />.

To w tym kontekście Eisler zareagował na pochwalną recenzję książki Czubińskiego, opublikowaną w tym samym czasopiśmie przez jego ucznia<fnref n="33" />. Eisler nazwał w niej Czubińskiego „narodowym komunistą”, posługującym się czasem „skandalicznym językiem rodem z propagandowych broszur pezetpeerowskich”, a także zarzucił mu, że nie przeprowadza krytycznej oceny Polski Ludowej oraz jej zbrodniczych aspektów:

> Autor usiłuje bronić dokonań PRL, ale jest w tym coś z obrony własnego życiorysu i własnych wyborów politycznych. Skoro bowiem mówi się o „zasługach lewicy polskiej wobec narodu”, to trzeba też dopowiedzieć o jej winach wobec tegoż narodu. Być może istotnie w latach 1944–1945 nie było w Polsce realnej alternatywy dla władzy innej niż komunistyczna, ale cóż powiedzieć o jej późniejszych dokonaniach: o procesach patriotów z AK i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, o strzelaniu do demonstrantów w Poznaniu w czerwcu 1956 r. i na Wybrzeżu w grudniu 1970 r., o antysemickiej i antyinteligenckiej kampanii nienawiści z 1968 r., o „ścieżkach zdrowia” z czerwca 1976 r., o stanie wojennym, o dziesiątkach, setkach bezimiennych ofiar systemu. To także trzeba „włączyć do bilansu powojennej Polski”. Nikt tak naprawdę nie wie, ile osób skrzywdzono

<footnote n="30">³⁰ W. Pronobis, *Polska i świat w XX wieku*, Warszawa 1990.</footnote>

<footnote n="31">³¹ S. Urbanski, *L'expression de croyances dans les manuels d'histoire pour l'école publique. Le cas de la Pologne avant et après 1989*, «Le Télémaque» 2015, nr 47, s. 121–138.</footnote>

<footnote n="32">³² H. Węgrzynek, *Nauczanie o Żydach w polskich szkołach. Projekt przeglądu programów oświatowych w Środkowej i Wschodniej Europie*, New York [1998].</footnote>

<footnote n="33">³³ S. Sierpowski, *Synteza najnowszych dziejów Polski*, „Wiadomości Historyczne” 1993, nr 2, s. 103–104. A także, w tym samym numerze, J. Eisler, *O najnowszej pracy A. Czubińskiego, krytycznie*, s. 108–111.</footnote>
lata 90.<fnref n="30" /> Te dyskusje o zaletach publikacji, które można wykorzystywać w nauczeniu, są tym istotniejsze, że po 1989 r. koniec oficjalnej ideologii oraz państwowego monopolu w zakresie tworzenia podręczników szkolnych znalazły wyraz w polityce leseferyzmu Ministerstwa Edukacji Narodowej. Zarówno autorom, jak i wydawcom prywatnym pozostawiono duży margines wolności, a na rynku, który był tylko w niewielkim stopniu kontrolowany, panowała duża konkurencja. Programy nie narzucały większych ograniczeń i w praktyce wybór wydarzeń, które zostaną omówione oraz sposób ich przedstawienia pozostawiono autorom. W konsekwencji podręczniki w dużym stopniu odzwierciedlały osobiste zapasywania autorów, tym bardziej że zwykle były opracowywane przez jedną lub dwie osoby, a nie przez większą grupę. Uzyskanie dopuszczenia podręcznika do użytku szkolnego było stosunkowo łatwe: wydawnictwo wybierało recenzentów z ministerialnej listy, ustalonej dla każdej dyscypliny i na której figuruje kilkadziesiąt nazwisk (80 dla historii w 2001 r.)<fnref n="31" />. Wydawca mógł więc wybrać recenzentów, kierując się określonym kryterium ideologicznym. W związku z tym lawinowo rosła liczba podręczników, a niektóre z nich, np. te opracowane przez Witolda Pronobisa, Andrzeja Leszka Szcześniaka, Annę Radziwiłł i Wojciecha Roszkowskiego, wciąż wznawiano, choć były krytykowane za tendencjne fragmenty, antykomunizm, a nawet antysemityzm<fnref n="32" />.

To w tym kontekście Eisler zareagował na pochwalną recenzję książki Czubińskiego, opublikowaną w tym samym czasopiśmie przez jego ucznia<fnref n="33" />. Eisler nazwał w niej Czubińskiego „narodowym komunistą”, posługującym się czasem „skandalicznym językiem rodem z propagandowych broszur pezetpeerowskich”, a także zarzucił mu, że nie przeprowadza krytycznej oceny Polski Ludowej oraz jej zbrodniczych aspektów:

> Autor usiłuje bronić dokonań PRL, ale jest w tym coś z obrony własnego życiorysu i własnych wyborów politycznych. Skoro bowiem mówi się o „zasługach lewicy polskiej wobec narodu”, to trzeba też dopowiedzieć o jej winach wobec tegoż narodu. Być może istotnie w latach 1944–1945 nie było w Polsce realnej alternatywy dla władzy innej niż komunistyczna, ale cóż powiedzieć o jej późniejszych dokonaniach: o procesach patriotów z AK i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, o strzelaniu do demonstrantów w Poznaniu w czerwcu 1956 r. i na Wybrzeżu w grudniu 1970 r., o antysemickiej i antyinteligenckiej kampanii nienawiści z 1968 r., o „ścieżkach zdrowia” z czerwca 1976 r., o stanie wojennym, o dziesiątkach, setkach bezimiennych ofiar systemu. To także trzeba „włączyć do bilansu powojennej Polski”. Nikt tak naprawdę nie wie, ile osób skrzywdzono

<footnote n="30">³⁰ W. Pronobis, *Polska i świat w XX wieku*, Warszawa 1990.</footnote>

<footnote n="31">³¹ S. Urbanski, *L'expression de croyances dans les manuels d'histoire pour l'école publique. Le cas de la Pologne avant et après 1989*, «Le Télémaque» 2015, nr 47, s. 121–138.</footnote>

<footnote n="32">³² H. Węgrzynek, *Nauczanie o Żydach w polskich szkołach. Projekt przeglądu programów oświatowych w Środkowej i Wschodniej Europie*, New York [1998].</footnote>

<footnote n="33">³³ S. Sierpowski, *Synteza najnowszych dziejów Polski*, „Wiadomości Historyczne” 1993, nr 2, s. 103–104. A także, w tym samym numerze, J. Eisler, *O najnowszej pracy A. Czubińskiego, krytycznie*, s. 108–111.</footnote>
w tym czasie, jakich dopuszczono się zbrodni i nieprawidłowości w ramach „odpowie-
dzialności” lewicy polskiej za losy narodu<fnref n="34" />.

Zdaniem Eislera wyjaśnia to fakt, że „Autor praktycznie ignoruje dorobek historiografii ostatnich lat, a dokonania badaczy emigracyjnych i publikujących w latach 80-ych w drugim obiegu deprecjonuje już we wstępie”<fnref n="35" />. Rzeczywiście, chociaż Czubiński wymienił w bibliografii książki Kersten, Roszkowskiego i samego Eislera, nie wydaje się, aby przywiązywał większą wagę do ich analiz. Podsumowując, Eisler radził więc nauczycielom, aby pod żadnym pozorem nie polecali tej syntezy swoim uczniom.

W swojej odpowiedzi Czubiński odwrócił oskarżenie o upolitycznienie, sto-
sując je wobec swojego adwersarza, któremu zarzucił próbę cenzury<fnref n="36" />: „Według
niego [Eislera – VB] rację może mieć tylko on i jego obóz polityczny. [...] Nie
polemizuje on, lecz cenzuruje książkę z punktu widzenia pewnej opinii poli-
tycznej”<fnref n="37" />. Zdaniem Czubińskiego nie można mieć zaufania do historiografii
opozycyjnej, którą uznaje on za część projektu politycznego „Solidarności”:

Opozycja polityczna w Polsce do 1989 r. i przywódcy zwycięskiego obozu politycz-
nego od tego roku sformułowali jednoznaczną, negatywną ocenę dziejów Polski lat
1944–1989. Za wszystkie braki obarczono odpowiedzialnością koła rządzące lub ludzi
powiązanych z poprzednim systemem politycznym. Twierdzono, że system ten znisz-
czył Polskę w imię służenia ZSRR, że ekipy rządzące realizowały służalczo politykę
innego mocarstwa. O wojsku polskim mówiono, że byli to żołnierze rosyjscy odziani
w polskie mundury. Nawet za decyzje konferencji w Jałcie odpowiedzialność próbo-
wano przerzucić na tzw. Lewicę<fnref n="38" />.

Dalej Czubiński przedstawił się jako ofiara cenzury praktykowanej przez obóz posolidarnościowy, który miał próbować uniemożliwić publikację jego książki, a później przemilczeć jej ukazanie się. Jako dowody przytoczył brak recenzji jego książki w głównych dziennikach („Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”) i tygodniku „Polityka”, podczas gdy omówiły ją gazety związane z postkomunistyczną lewicą, tj. „Trybuna” i „Dziś”<fnref n="39" />. Znaczące jest, że wymienił jedynie gazety reprezentujące prasę ogólnotematyczną, a nie periodyki naukowe. I rzeczywiście, historycy zajmujący się współczesnością próbowali wyprowadzić debatę historiograficzną poza przestrzeń nauki. Cała odpowiedź Czubińskiego ma charakter polityczny, porównał on krytykę Eislera do cenzury w Polsce Ludowej:

Muszę przyznać, że z cenzurą mam do czynienia od 40 lat. [...] Jedną moją książkę wycofano w ogóle z księgarń, a mnie zwolniono z pracy. Czyżby wg p. Eislera to był

<footnote n="34">³⁴ J. Eisler, *O najnowszej pracy A. Czubińskiego...*, s. 109.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Tamże, s. 110.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ A. Czubiński, *W odpowiedzi na krytykę pana Eislera...*</footnote>

<footnote n="37">³⁷ Tamże, s. 121.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Tamże, s. 120.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ Tamże, s. 120–121.</footnote>
w tym czasie, jakich dopuszczono się zbrodni i nieprawidłowości w ramach „odpowie-
dzialności” lewicy polskiej za losy narodu<fnref n="34" />.

Zdaniem Eislera wyjaśnia to fakt, że „Autor praktycznie ignoruje dorobek historiografii ostatnich lat, a dokonania badaczy emigracyjnych i publikujących w latach 80-ych w drugim obiegu deprecjonuje już we wstępie”<fnref n="35" />. Rzeczywiście, chociaż Czubiński wymienił w bibliografii książki Kersten, Roszkowskiego i samego Eislera, nie wydaje się, aby przywiązywał większą wagę do ich analiz. Podsumowując, Eisler radził więc nauczycielom, aby pod żadnym pozorem nie polecali tej syntezy swoim uczniom.

W swojej odpowiedzi Czubiński odwrócił oskarżenie o upolitycznienie, sto-
sując je wobec swojego adwersarza, któremu zarzucił próbę cenzury<fnref n="36" />: „Według
niego [Eislera – VB] rację może mieć tylko on i jego obóz polityczny. [...] Nie
polemizuje on, lecz cenzuruje książkę z punktu widzenia pewnej opinii poli-
tycznej”<fnref n="37" />. Zdaniem Czubińskiego nie można mieć zaufania do historiografii
opozycyjnej, którą uznaje on za część projektu politycznego „Solidarności”:

Opozycja polityczna w Polsce do 1989 r. i przywódcy zwycięskiego obozu politycz-
nego od tego roku sformułowali jednoznaczną, negatywną ocenę dziejów Polski lat
1944–1989. Za wszystkie braki obarczono odpowiedzialnością koła rządzące lub ludzi
powiązanych z poprzednim systemem politycznym. Twierdzono, że system ten znisz-
czył Polskę w imię służenia ZSRR, że ekipy rządzące realizowały służalczo politykę
innego mocarstwa. O wojsku polskim mówiono, że byli to żołnierze rosyjscy odziani
w polskie mundury. Nawet za decyzje konferencji w Jałcie odpowiedzialność próbo-
wano przerzucić na tzw. Lewicę<fnref n="38" />.

Dalej Czubiński przedstawił się jako ofiara cenzury praktykowanej przez obóz posolidarnościowy, który miał próbować uniemożliwić publikację jego książki, a później przemilczeć jej ukazanie się. Jako dowody przytoczył brak recenzji jego książki w głównych dziennikach („Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”) i tygodniku „Polityka”, podczas gdy omówiły ją gazety związane z postkomunistyczną lewicą, tj. „Trybuna” i „Dziś”<fnref n="39" />. Znaczące jest, że wymienił jedynie gazety reprezentujące prasę ogólnotematyczną, a nie periodyki naukowe. I rzeczywiście, historycy zajmujący się współczesnością próbowali wyprowadzić debatę historiograficzną poza przestrzeń nauki. Cała odpowiedź Czubińskiego ma charakter polityczny, porównał on krytykę Eislera do cenzury w Polsce Ludowej:

Muszę przyznać, że z cenzurą mam do czynienia od 40 lat. [...] Jedną moją książkę wycofano w ogóle z księgarń, a mnie zwolniono z pracy. Czyżby wg p. Eislera to był

<footnote n="34">³⁴ J. Eisler, *O najnowszej pracy A. Czubińskiego...*, s. 109.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Tamże, s. 110.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ A. Czubiński, *W odpowiedzi na krytykę pana Eislera...*</footnote>

<footnote n="37">³⁷ Tamże, s. 121.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Tamże, s. 120.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ Tamże, s. 120–121.</footnote>
ten życiorys, który muszę bronić w krytykowanej pracy? Przez te 40 lat nie spotkałem się z tak brutalnym atakiem. Czyżby tym miała się różnić obecna demokracja od dawnej dyktatury? Mam nadzieję, że to nie pan Eisler i jego przyjaciele będą decydować o tej demokracji i o tym, co w Polsce wolno, a czego nie wolno<fnref n="40" />.

Starcie między tymi dwoma historykami stanowi wyraz przewrotu w zakresie odniesień, jakimi można się posługiwać w naukowej historiografii. Nie można już było pisać o historii Polski Ludowej bez wzięcia pod uwagę literatury opozycyjnej, którą uznawano, ze względu na to, że nie podlegała cenzurze, za bardziej wiarygodną od tej publikowanej w obiegu oficjalnym. Eisler zarzucił Czubińskiemu, że zlekceważył literaturę drugoobiegową i emigracyjną, która ujawniła fałszowanie historii w czasach komunizmu. Używany ton, czasopismo, w którym teksty te się ukazały, fakt, że spór został sprowadzony do wymiaru politycznego lub ideologicznego, były charakterystyczne dla kontekstu, w którym zaciera się granica między praktyką naukową a użytkiem politycznym czynionym z historii. Rewizja prawomocnych interpretacji historii najnowszej nabierała w tym przypadku charakteru politycznego, ponieważ odbywała się nie tylko na polu historii, ale wyraźnie wpływała na inne dziedziny, w tym na edukację czy politykę, gdyż chodziło w gruncie rzeczy o stworzenie opowieści o genezie III RP. W konkluzji swojej książki Czubiński określił np. przemówienie Jana Olszewskiego, premiera od grudnia 1991 do czerwca 1992 r., który mocno zabiegł o dekomunizację struktur państwa, „czystą demagogią”. Zarówno wstęp, jak i konkluzja wprost wpisują tę książkę historyczną w bieżący kontekst polityczny. Ten sposób pisania nie był typowy wyłącznie dla Czubińskiego czy historyków tęskniących za PRL, w książce opublikowanej w tym samym roku Eisler podkreślał, że napisał „esej historyczny”, mając na celu „uporządkowanie” dziejów PRL<fnref n="41" />. Poza tym autor adresował swoje dzieło nie do zawodowych historyków, ale przede wszystkim do uczniów i nauczycieli. Także w tym przypadku widać chęć zwrócenia się do szerokiego kręgu odbiorców, w związku z przemianami politycznymi oraz potrzebą rewizji historiografii. Choć stanowi ona ilustrację dyskredytacji oficjalnej historiografii oraz jej przedstawicieli na rzecz nowych specjalistów od historii najnowszej, którzy pojawili się po 1989 r., polemika między Czubińskim a Eislerem w niewielkim jedynie stopniu odzwierciedla odnowę historiograficzną oraz redefinicję zawodu historyka, do jakiej doszło po upadku w Polsce komunizmu<fnref n="42" />.

<footnote n="40">⁴⁰ Tamże, s. 124.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ J. Eisler, *Zarys dziejów politycznych Polski, 1944–1989*, Warszawa 1992.</footnote>

<footnote n="42">⁴² Delegitymizacja przedstawicieli dawnej oficjalnej historiografii dokonywała się czasem bardziej bezpośrednio: krytykowano hipokryzę tych, którzy najpierw uczestniczyli w fałszowaniu historii II wojny światowej, a po 1989 r. oświadczali, że zawsze wiedzieli, jaka jest prawda. Historyk Jerzy Wojciech Borejsza stwierdził, że ich zachowanie powinno skutkować pozbawieniem ich miana historyków; zob. *Koniec epoki*, „Arka” 1990, nr 29, s. 30.</footnote>
ten życiorys, który muszę bronić w krytykowanej pracy? Przez te 40 lat nie spotkałem się z tak brutalnym atakiem. Czyżby tym miała się różnić obecna demokracja od dawnej dyktatury? Mam nadzieję, że to nie pan Eisler i jego przyjaciele będą decydować o tej demokracji i o tym, co w Polsce wolno, a czego nie wolno<fnref n="40" />.

Starcie między tymi dwoma historykami stanowi wyraz przewrotu w zakresie odniesień, jakimi można się posługiwać w naukowej historiografii. Nie można już było pisać o historii Polski Ludowej bez wzięcia pod uwagę literatury opozycyjnej, którą uznawano, ze względu na to, że nie podlegała cenzurze, za bardziej wiarygodną od tej publikowanej w obiegu oficjalnym. Eisler zarzucił Czubińskiemu, że zlekceważył literaturę drugoobiegową i emigracyjną, która ujawniła fałszowanie historii w czasach komunizmu. Używany ton, czasopismo, w którym teksty te się ukazały, fakt, że spór został sprowadzony do wymiaru politycznego lub ideologicznego, były charakterystyczne dla kontekstu, w którym zaciera się granica między praktyką naukową a użytkiem politycznym czynionym z historii. Rewizja prawomocnych interpretacji historii najnowszej nabierała w tym przypadku charakteru politycznego, ponieważ odbywała się nie tylko na polu historii, ale wyraźnie wpływała na inne dziedziny, w tym na edukację czy politykę, gdyż chodziło w gruncie rzeczy o stworzenie opowieści o genezie III RP. W konkluzji swojej książki Czubiński określił np. przemówienie Jana Olszewskiego, premiera od grudnia 1991 do czerwca 1992 r., który mocno zabiegł o dekomunizację struktur państwa, „czystą demagogią”. Zarówno wstęp, jak i konkluzja wprost wpisują tę książkę historyczną w bieżący kontekst polityczny. Ten sposób pisania nie był typowy wyłącznie dla Czubińskiego czy historyków tęskniących za PRL, w książce opublikowanej w tym samym roku Eisler podkreślał, że napisał „esej historyczny”, mając na celu „uporządkowanie” dziejów PRL<fnref n="41" />. Poza tym autor adresował swoje dzieło nie do zawodowych historyków, ale przede wszystkim do uczniów i nauczycieli. Także w tym przypadku widać chęć zwrócenia się do szerokiego kręgu odbiorców, w związku z przemianami politycznymi oraz potrzebą rewizji historiografii. Choć stanowi ona ilustrację dyskredytacji oficjalnej historiografii oraz jej przedstawicieli na rzecz nowych specjalistów od historii najnowszej, którzy pojawili się po 1989 r., polemika między Czubińskim a Eislerem w niewielkim jedynie stopniu odzwierciedla odnowę historiograficzną oraz redefinicję zawodu historyka, do jakiej doszło po upadku w Polsce komunizmu<fnref n="42" />.

<footnote n="40">⁴⁰ Tamże, s. 124.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ J. Eisler, *Zarys dziejów politycznych Polski, 1944–1989*, Warszawa 1992.</footnote>

<footnote n="42">⁴² Delegitymizacja przedstawicieli dawnej oficjalnej historiografii dokonywała się czasem bardziej bezpośrednio: krytykowano hipokryzę tych, którzy najpierw uczestniczyli w fałszowaniu historii II wojny światowej, a po 1989 r. oświadczali, że zawsze wiedzieli, jaka jest prawda. Historyk Jerzy Wojciech Borejsza stwierdził, że ich zachowanie powinno skutkować pozbawieniem ich miana historyków; zob. *Koniec epoki*, „Arka” 1990, nr 29, s. 30.</footnote>
# Rewizja dziejów Polski Ludowej: między nauką a polityką

## Historia „prawdziwa” i powrót pozytywizmu

Historia najnowsza, poddawana silnym naciskom politycznym w Polsce Ludowej, po 1989 r. doświadczyła najgłębszej odnowy. Likwidacja cenzury oraz otwarcie archiwów spowodowały redefinicję zawodu historyka wokół pojęcia „prawdy”. W referacie wygłoszonym na XVI Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich we Wrocławiu w 1999 r. Rafał Stobiecki nazwał to zjawisko „reaktualizacją mitu historii «prawdziwej»”<fnref n="43" />. Historię prawdziwą należy tu rozumieć jako przeciwieństwo dawnej historii oficjalnej. Stanowiła ona kontynuację historii opozycyjnej z lat 80. Już w 1990 r. krakowskie czasopismo „Arka”, jeden z głównych organów polskiej myśli konserwatywnej, zaprosiło ok. 10 historyków i intelektualistów do podzielenia się refleksjami na temat „końca epoki”<fnref n="44" />. Zaproponowane przez redakcję ramy, w które wpisała się większość dyskantów, opierały się na przeciwstawieniu sobie historii oficjalnej i historii prawdziwej, to znaczy „ich” (dawnych komunistów) i „nas” (dawnych opozycjonistów). Redakcja „Arki” postawiła m.in. pytanie o naukę, jaką należałoby wyciągnąć z historii, co jest samo w sobie znaczące w chwili, gdy Francis Fukuyama opublikował szeroko dyskutowany artykuł pt. *Koniec historii*<fnref n="45" />. W artykule wstępnym redaktorzy bezpośrednio nawiązali do tego wyrażenia. Poproszeni o wypowiedź historycy zgodzili się, że z ich zawodem wiąże się zobowiązanie do mówienia „prawdy”. Posługując się metaforą medyczną, Andrzej Paczkowski widział w historii „lekarstwo” dla społeczeństwa „zainfekowanego przez totalitaryzm”<fnref n="46" />. Rozumiany w ten sposób zawód historyka łączył się z misją o charakterze moralnym, politycznym lub religijnym. Taka koncepcja historii wynikała bezpośrednio z doświadczeń opozycyjnych i pojmowania pisarstwa historycznego jako zapełniania „białych plam”.

W praktyce domaganie się prawdziwej historii przełożyło się na waloryzowanie pracy ze źródłami. Ta pozytywistyczna koncepcja badań historycznych jawi się jako reakcja na ideologizację narracji historycznej w Polsce Ludowej. Umacniała ją wyrażana przez wielu historyków zajmujących się dziejami najnowszymi wola trzymania się z daleka od teorii i pojęć, i przywiązywania znikojmej wagi do konstrukcji przedmiotu badań. W pewnym sensie źródła miałyby mówić same za siebie. Wynika z tego przekonanie, które na pierwszy rzut oka wydaje się nieco naiwne, że możliwa jest historia czysto faktograficzna i obiektywna, co Paczkowski wyraził następująco:

<footnote n="43">⁴³ R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu...*</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ *Koniec epoki...*</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ F. Fukuyama, *The End of History?*, „The National Interest” 1989, nr 16, s. 3–18.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ *Koniec epoki...*, s. 40.</footnote>
# Rewizja dziejów Polski Ludowej: między nauką a polityką

## Historia „prawdziwa” i powrót pozytywizmu

Historia najnowsza, poddawana silnym naciskom politycznym w Polsce Ludowej, po 1989 r. doświadczyła najgłębszej odnowy. Likwidacja cenzury oraz otwarcie archiwów spowodowały redefinicję zawodu historyka wokół pojęcia „prawdy”. W referacie wygłoszonym na XVI Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich we Wrocławiu w 1999 r. Rafał Stobiecki nazwał to zjawisko „reaktualizacją mitu historii «prawdziwej»”<fnref n="43" />. Historię prawdziwą należy tu rozumieć jako przeciwieństwo dawnej historii oficjalnej. Stanowiła ona kontynuację historii opozycyjnej z lat 80. Już w 1990 r. krakowskie czasopismo „Arka”, jeden z głównych organów polskiej myśli konserwatywnej, zaprosiło ok. 10 historyków i intelektualistów do podzielenia się refleksjami na temat „końca epoki”<fnref n="44" />. Zaproponowane przez redakcję ramy, w które wpisała się większość dyskantów, opierały się na przeciwstawieniu sobie historii oficjalnej i historii prawdziwej, to znaczy „ich” (dawnych komunistów) i „nas” (dawnych opozycjonistów). Redakcja „Arki” postawiła m.in. pytanie o naukę, jaką należałoby wyciągnąć z historii, co jest samo w sobie znaczące w chwili, gdy Francis Fukuyama opublikował szeroko dyskutowany artykuł pt. *Koniec historii*<fnref n="45" />. W artykule wstępnym redaktorzy bezpośrednio nawiązali do tego wyrażenia. Poproszeni o wypowiedź historycy zgodzili się, że z ich zawodem wiąże się zobowiązanie do mówienia „prawdy”. Posługując się metaforą medyczną, Andrzej Paczkowski widział w historii „lekarstwo” dla społeczeństwa „zainfekowanego przez totalitaryzm”<fnref n="46" />. Rozumiany w ten sposób zawód historyka łączył się z misją o charakterze moralnym, politycznym lub religijnym. Taka koncepcja historii wynikała bezpośrednio z doświadczeń opozycyjnych i pojmowania pisarstwa historycznego jako zapełniania „białych plam”.

W praktyce domaganie się prawdziwej historii przełożyło się na waloryzowanie pracy ze źródłami. Ta pozytywistyczna koncepcja badań historycznych jawi się jako reakcja na ideologizację narracji historycznej w Polsce Ludowej. Umacniała ją wyrażana przez wielu historyków zajmujących się dziejami najnowszymi wola trzymania się z daleka od teorii i pojęć, i przywiązywania znikojmej wagi do konstrukcji przedmiotu badań. W pewnym sensie źródła miałyby mówić same za siebie. Wynika z tego przekonanie, które na pierwszy rzut oka wydaje się nieco naiwne, że możliwa jest historia czysto faktograficzna i obiektywna, co Paczkowski wyraził następująco:

<footnote n="43">⁴³ R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu...*</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ *Koniec epoki...*</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ F. Fukuyama, *The End of History?*, „The National Interest” 1989, nr 16, s. 3–18.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ *Koniec epoki...*, s. 40.</footnote>
Na szczęście uprawiam historię faktograficzną i nawet jeśli podzielam przekonanie o trafności której z definicji, to nie znaczy, że będę z niej korzystał. Wolę pokazywać niż określać<fnref n="47" />.

Takie poglądy nie były odosobnione i wydaje się, że nawet dzisiaj podziela
je bardzo wielu polskich historyków. Marcin Kula, zwolennik podejścia socjo-
-historycznego, często ironicznie krytykuje ten stan rzeczy:

Pisząc książkę zgodnie z zasadami obowiązującymi w nauce historycznej, powinienem zacząć ją mniej więcej tak: przeczytałem literaturę, by nie odkrywać ponownie Ameryki. Przerobiłem wszystkie źródła, które mogły mieć związek z tematem w archiwach na całym świecie. Wycisnąłem z nich wszelkie informacje i wykorzystałem jedynie z nich pochodzące informacje. Posłużyłem się informacjami sprawdzonymi, żadna fantazja. Napisalem pracę wprawdzie nudną, ale solidną i o podstawowej zalecie, jaką jest długa lista źródeł. [...]

Gdybym jednak napisał to wszystko, po prostu skłamałbym. Prawda była taka, że będąc historykiem i żyjąc w kraju, w którego niedawnych przemianach dużą rolę odgrywało myślenie o historii, budziłem się rano i patrzyłem, słuchałem. Czytałem gazety, myślałem oraz interpretowałem obserwacje<fnref n="48" />.

Kula, jeden z historyków najbardziej krytycznych wobec podejścia faktogra-
ficznego do historii najnowszej, uosabia w tej dyscyplinie szkołę alternatywną,
a jego biografia jest szczególna, ze względu na rodzaj zdobytego wykształcenia,
a także domaganie się pewnej formy interdyscyplinarności w naukach społecz-
nych<fnref n="49" />. Jest absolwentem zarówno historii, jak i socjologii, a jego rodzice – Witold
Kula i Nina Assorodobraj-Kula – również nauczyciele akademiccy, przyczynili
się do odnowy historiografii w duchu marksistowskim po II wojnie światowej:
ojciec był historykiem gospodarki mocno związanym ze szkołą „Annales”,
a matka socjolożką i historyczką (por. rozdz. I). Te doświadczenia biograficzne
znajdują odzwierciedlenie w promowanej przez niego koncepcji zawodu histo-
ryka, odmiennej od wizji np. Paczkowskiego. Nie jest zapewne przypadkiem,
że historycy, którzy wydawali się na początku lat 90. opierać ofensywie histo-
rii faktograficznej i bliższa im była praktyka badawcza łącząca się z refleksją
konceptualną, to ci sami, którzy w Polsce Ludowej korzystali, zazwyczaj w pra-
cach z historii gospodarczej lub społecznej, z marksizmu. Tak było, w IH PAN,
z Marcinem Kulą, ale także z Krystyną Kersten, autorką inspirujących tekstów
poświęconych pojęciom „totalitaryzmu” oraz „państwa narodowego”<fnref n="50" />. Choć
Paczkowski należy do tego samego pokolenia, jego droga była nieco inna.
W jego biografii oraz tekstach nie widać śladów zainteresowania marksizmem

<footnote n="47">⁴⁷ Cyt. za: R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu...*, s. 15.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ M. Kula, Krótki raport o użytkowaniu historii, Warszawa 2004, s. 9.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ R. Stobiecki, *W poszukiwaniu szkół historiografii dziejów najnowszych po 1989 roku*, w: *Klio na wolności*. Historiografia dziejów najnowszych po 1989 roku, red. M. Kruszyński, S. Łukasiewicz, M. Mazur, S. Poleszak, P. Witek, Lublin 2016, s. 185–195.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Zob. K. Kersten, *Pisma rozproszone*, wybór i oprac. T. Szarota, D. Libionka, Toruń 2005.</footnote>
Na szczęście uprawiam historię faktograficzną i nawet jeśli podzielam przekonanie o trafności której z definicji, to nie znaczy, że będę z niej korzystał. Wolę pokazywać niż określać<fnref n="47" />.

Takie poglądy nie były odosobnione i wydaje się, że nawet dzisiaj podziela je bardzo wielu polskich historyków. Marcin Kula, zwolennik podejścia socjo-historycznego, często ironicznie krytykuje ten stan rzeczy:

> Pisząc książkę zgodnie z zasadami obowiązującymi w nauce historycznej, powinienem zacząć ją mniej więcej tak: przeczytałem literaturę, by nie odkrywać ponownie Ameryki. Przerobiłem wszystkie źródła, które mogły mieć związek z tematem w archiwach na całym świecie. Wycisnąłem z nich wszelkie informacje i wykorzystałem jedynie z nich pochodzące informacje. Posłużyłem się informacjami sprawdzonymi, żadna fantazja. Napisłem pracę wprawdzie nudną, ale solidną i o podstawowej zalecie, jaką jest długa lista źródeł. [...]

> Gdybym jednak napisał to wszystko, po prostu skłamałbym. Prawda była taka, że będąc historykiem i żyjąc w kraju, w którego niedawnych przemianach dużą rolę odgrywało myślenie o historii, budziłem się rano i patrzyłem, słuchałem. Czytałem gazety, myślałem oraz interpretowałem obserwacje<fnref n="48" />.

Kula, jeden z historyków najbardziej krytycznych wobec podejścia faktograficznego do historii najnowszej, uosabia w tej dyscyplinie szkołę alternatywną, a jego biografia jest szczególna, ze względu na rodzaj zdobytego wykształcenia, a także domaganie się pewnej formy interdyscyplinarności w naukach społecznych<fnref n="49" />. Jest absolwentem zarówno historii, jak i socjologii, a jego rodzice – Witold Kula i Nina Assorodobraj-Kula – również nauczyciele akademiccy, przyczynili się do odnowy historiografii w duchu marksistowskim po II wojnie światowej: ojciec był historykiem gospodarki mocno związanym ze szkołą „Annales”, a matka socjolożką i historyczką (por. rozdz. I). Te doświadczenia biograficzne znajdują odzwierciedlenie w promowanej przez niego koncepcji zawodu historyka, odmiennej od wizji np. Paczkowskiego. Nie jest zapewne przypadkiem, że historycy, którzy wydawali się na początku lat 90. opierać ofensywie historii faktograficznej i bliższa im była praktyka badawcza łącząca się z refleksją konceptualną, to ci sami, którzy w Polsce Ludowej korzystali, zazwyczaj w pracach z historii gospodarczej lub społecznej, z marksizmu. Tak było, w IH PAN, z Marcinem Kulą, ale także z Krystyną Kersten, autorką inspirujących tekstów poświęconych pojęciom „totalitaryzmu” oraz „państwa narodowego”<fnref n="50" />. Choć Paczkowski należy do tego samego pokolenia, jego droga była nieco inna. W jego biografii oraz tekstach nie widać śladów zainteresowania marksizmem

<footnote n="47">⁴⁷ Cyt. za: R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu...*, s. 15.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ M. Kula, *Krótki raport o użytkowaniu historii*, Warszawa 2004, s. 9.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ R. Stobiecki, *W poszukiwaniu szkół historiografii dziejów najnowszych po 1989 roku*, w: *Klio na wolności*. Historiografia dziejów najnowszych po 1989 roku, red. M. Kruszyński, S. Łukasiewicz, M. Mazur, S. Poleszak, P. Witek, Lublin 2016, s. 185–195.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Zob. K. Kersten, *Pisma rozproszone*, wybór i oprac. T. Szarota, D. Libionka, Toruń 2005.</footnote>
czy komunizmem<fnref n="51" />. Na początku kariery zajmował się głównie historią prasy międzywojennej, najpierw zatrudniony w Instytucie Badań Literackich PAN, skąd został zwolniony w 1974 r. Później pracował w Bibliotece Narodowej, w końcu, od 1980 r., w IH PAN.

Otwarcie archiwów spowodowało, że historia najnowsza znalazła się w podob-
nej sytuacji jak badania nad okresami wcześniejszymi. Jednak chęć uprawiania
historii jak najbliższej źródłom i jej unaukowienia, aby zaznaczyć różnicę w sto-
sunku do historiografii sprzed 1989 r., często prowadzi do pisarstwa, w którym
na pierwszy plan wysuwa się opisowość. Jak gdyby odrzucenie paradygmatu
marksistowskiego na dobre skompromitowało wszelkie próby wpisywania
pracy historyka w ramy pojęciowe mogące wpływać na sposób przeszukiwania
archiwów, jakby górę brał strach, że teoria zniekształci „prawdę” dokumentów,
prowadząc do ich nadinterpretacji. Zwolennicy podejścia multidyscyplinarnego,
kładący nacisk na sposób wypracowywania pytań oraz hipotez poddawanych
następnie weryfikacji „w terenie”, zajmują marginalną pozycję w historii naj-
nowszej, jak się przekonamy w rozdziale szóstym. Rok 1989 oznaczał również
w dziejach najnowszych, na zasadzie odreagowania, powrót do historii poli-
tycznej i delegitymizację podejść opartych na interdyscyplinarności w ramach
nauk społecznych, w uproszczeniu utożsamianych z dziedzictwem marksizmu-
leninizmu, gdyż w PRL historia społeczna i gospodarcza były mocno promo-
wane. Kilka lat po tym, jak skrytykował „mit historii prawdziwej”, Stobiecki
stwierdził, że nic się nie zmieniło:

Dominują w niej [w historiografii Polski Ludowej – VB] postawy abstynencji od teorii, powrotu do „czystej” faktografii, dążenie do podkreślania moralnych aspektów pisarstwa historycznego<fnref n="52" />.

Uprawianie badań historycznych w tym duchu bez wątpienia przyczyniło
się do względnej izolacji polskich historyków zajmujących się dziejami najnow-
szymi na arenie międzynarodowej. Pogłębia to (pól)peryferyjna pozycja Polski,
której historia wzbudza mniejsze zainteresowanie historyków i badaczy zagra-
nicznych, do czego należy jeszcze dodać problemy językowe: niewiele prac pol-
skich historyków przekłada się na języki obce.

Pozytywistyczna koncepcja historii, dystansując się do pojęć i modeli ana-
litycznych, podejrzewanych o promowanie ideologicznych założeń, paradoksal-
nie pozostawia wiele miejsca na wartości (moralne, polityczne czy religijne),
które mają być przewodniczkami historyka w poszukiwaniu prawdy. Niektórzy
historycy, zwykle o poglądach antykomunistycznych, upominają się o pisarstwo
historyczne bazujące na określonej wizji świata. „Prawdziwa” historia nie spro-
wadza się więc do podejścia czysto faktograficznego, lecz może się opierać na

<footnote n="51">51 P. Pleskot, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="52">⁵² R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra...,* s. 209.</footnote>
czy komunizmem<fnref n="51" />. Na początku kariery zajmował się głównie historią prasy międzywojennej, najpierw zatrudniony w Instytucie Badań Literackich PAN, skąd został zwolniony w 1974 r. Później pracował w Bibliotece Narodowej, w końcu, od 1980 r., w IH PAN.

Otwarcie archiwów spowodowało, że historia najnowsza znalazła się w podob-
nej sytuacji jak badania nad okresami wcześniejszymi. Jednak chęć uprawiania
historii jak najbliższej źródłom i jej unaukowienia, aby zaznaczyć różnicę w sto-
sunku do historiografii sprzed 1989 r., często prowadzi do pisarstwa, w którym
na pierwszy plan wysuwa się opisowość. Jak gdyby odrzucenie paradygmatu
marksistowskiego na dobre skompromitowało wszelkie próby wpisywania
pracy historyka w ramy pojęciowe mogące wpływać na sposób przeszukiwania
archiwów, jakby górę brał strach, że teoria zniekształci „prawdę” dokumentów,
prowadząc do ich nadinterpretacji. Zwolennicy podejścia multidyscyplinarnego,
kładący nacisk na sposób wypracowywania pytań oraz hipotez poddawanych
następnie weryfikacji „w terenie”, zajmują marginalną pozycję w historii naj-
nowszej, jak się przekonamy w rozdziale szóstym. Rok 1989 oznaczał również
w dziejach najnowszych, na zasadzie odreagowania, powrót do historii poli-
tycznej i delegitymizację podejść opartych na interdyscyplinarności w ramach
nauk społecznych, w uproszczeniu utożsamianych z dziedzictwem marksizmu-
leninizmu, gdyż w PRL historia społeczna i gospodarcza były mocno promo-
wane. Kilka lat po tym, jak skrytykował „mit historii prawdziwej”, Stobiecki
stwierdził, że nic się nie zmieniło:

Dominują w niej [w historiografii Polski Ludowej – VB] postawy abstynencji od teorii, powrotu do „czystej” faktografii, dążenie do podkreślania moralnych aspektów pisarstwa historycznego<fnref n="52" />.

Uprawianie badań historycznych w tym duchu bez wątpienia przyczyniło się do względnej izolacji polskich historyków zajmujących się dziejami najnowszymi na arenie międzynarodowej. Pogłębia to (pól)peryferyjna pozycja Polski, której historia wzbudza mniejsze zainteresowanie historyków i badaczy zagraNICZnych, do czego należy jeszcze dodać problemy językowe: niewiele prac polskich historyków przekłada się na języki obce.

Pozytywistyczna koncepcja historii, dystansując się do pojęć i modeli ana-
litycznych, podejrzewanych o promowanie ideologicznych założeń, paradoksal-
nie pozostawia wiele miejsca na wartości (moralne, polityczne czy religijne),
które mają być przewodniczkami historyka w poszukiwaniu prawdy. Niektórzy
historycy, zwykle o poglądach antykomunistycznych, upominają się o pisarstwo
historyczne bazujące na określonej wizji świata. „Prawdziwa” historia nie spro-
wadza się więc do podejścia czysto faktograficznego, lecz może się opierać na

<footnote n="51">51 P. Pleskot, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="52">⁵² R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 209.</footnote>
normatywnych założeniach, wyrażanych mniej lub bardziej wprost. Stobiecki zauważył, że „prawda staje się synonimem wartości”:

W tej sytuacji obraz historii staje się areną konfrontacji systemów aksjologicznych, a więc sporem ideologicznym. „Prawdziwe” staje się zatem to, co mieści się w katalogu wartości obecnych w wyznawanym przez historyka światopoglądzie. Jeśli uznaje on tradycję lewicową jako synonim zła to ta konstatacja staje się dyrektywą jego postępowania badawczego. Nic więc dziwnego, że dla części uczestników historycznej debaty na temat najnowszej historii Polski dzieje PRL to nic innego jak nieustanna konfrontacja „złej, obcej i totalitarnej władzy” z „dobrym, przesiąkniętym ideami oporu, zniewolonym społeczeństwem”<fnref n="53" />.

Zdaniem Stobieckiego chodzi nie tyle o opowiedzenie, „jak się rzeczywiście rzeczy miały”, ile „jak powinny się mieć”. Domaganiu się prawdziwej historii towarzyszy u niektórych specjalistów od PRL poczucie, że spoczywa na nich obowiązek dbania o prawdę, pokrewny wobec obowiązku pamiętania. Antoni Dudek uważa np., że zajmując się Polską Ludową, wypełnia powinność natury moralnej. Krytykuje nostalgię za PRL jako chorobę odziedziczoną po minionym ustroju, spadek po *homo sovieticus*:

> Entuzjaści Gierka w Polsce i Honeckera w Niemczech są grupą niereformowalną, żyjącą bowiem selektywnie dobranymi wspomnieniami i uodpornioną na wszelkie racjonalne argumenty. Ich świadomość historyczna została zainfekowana nostalgią za komunikacyjną małą stabilizacją i z tego punktu widzenia są oni już nieuleczalni. Co więcej, ta choroba ma charakter dziedziczny i wprawdzie w kolejnych pokoleniach wirus będzie coraz słabszy, ale doskonale mogę sobie wyobrazić, że za kilkanaście lat jakiś student będzie mnie przekonywał – idąc śladem ulubionych porównań Władysława Gomułki – że w czasach Peerelu Polska wykonała ogromny skok naprzód w produkcji, wytopie, wydobyciu i Bóg jeden wie w czym jeszcze. Albo powie, że biorąc pod uwagę liczbę teatrów, ośrodków kultury czy też średnie nakłady książek III Rzeczpospolita jest na tle Peerelu pustynią kulturalną i umysłową. O przyszłych obrońcach „mniejszego zła” z 13 grudnia, czy też białej legendy „okrągłego stołu” wolę już nawet nie wspominać<fnref n="54" />.

Widzimy tu więc koncepcję historii (lub „pamięci historycznej”) jako mającej służyć przekształcaniu „żywej pamięci” społeczeństwa, aby usunąć z niej pozostałości dawnego ustroju<fnref n="55" />. Pozostałości te można określić w sposób dużo szerszy niż tylko jako nostalgię:

> Chociaż, jak wsiamad do Polskich Kolei Państwowych, to mam wrażenie, że wramcam do Krainy PRL-u. Służba zdrowia to też jest relikt PRL-u, mimo że mamy nowe lekarstwa, nowe urządzenia, w kwestii zarządzania i organizacji to jest ciągle

<footnote n="53">⁵³ Tenże, *Reaktualizacja mitu...*, s. 17, chodzi o wypowiedź Tomasza Strzembosza.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Jak pisać o komunizmie?, „Arcana” 2002, nr 32, s. 12–13.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ Używam tutaj pojęć „pamięci historycznej” oraz „żywej pamięci” w sensie zapropo-
nowanym przez M.-C. Lavabre i S. Gensburger: *Entre «devoir de mémoire» et «abus de mémoire».*
*La sociologie de la mémoire comme tierce position*, w: *L’histoire entre mémoire et épistémologie*, red.
B. Müller, Lausanne 2005, s. 75–96.</footnote>
normatywnych założeniach, wyrażanych mniej lub bardziej wprost. Stobiecki zauważył, że „prawda staje się synonimem wartości”:

W tej sytuacji obraz historii staje się areną konfrontacji systemów aksjologicznych, a więc sporem ideologicznym. „Prawdziwe” staje się zatem to, co mieści się w katalogu wartości obecnych w wyznawanym przez historyka światopoglądzie. Jeśli uznaje on tradycję lewicową jako synonim zła to ta konstatacja staje się dyrektywą jego postępowania badawczego. Nic więc dziwnego, że dla części uczestników historycznej debaty na temat najnowszej historii Polski dzieje PRL to nic innego jak nieustanna konfrontacja „złej, obcej i totalitarnej władzy” z „dobrym, przesiąkniętym ideami oporu, zniewolonym społeczeństwem”<fnref n="53" />.

Zdaniem Stobieckiego chodzi nie tyle o opowiedzenie, „jak się rzeczywiście rzeczy miały”, ile „jak powinny się mieć”. Domaganiu się prawdziwej historii towarzyszy u niektórych specjalistów od PRL poczucie, że spoczywa na nich obowiązek dbania o prawdę, pokrewny wobec obowiązku pamiętania. Antoni Dudek uważa np., że zajmując się Polską Ludową, wypełnia powinność natury moralnej. Krytykuje nostalgię za PRL jako chorobę odziedziczoną po minionym ustroju, spadek po homo sovieticus:

> Entuzjaści Gierka w Polsce i Honeckera w Niemczech są grupą niereformowalną, żyjącą bowiem selektywnie dobranymi wspomnieniami i uodpornioną na wszelkie racjonalne argumenty. Ich świadomość historyczna została zainfekowana nostalgią za komunikacyjną małą stabilizacją i z tego punktu widzenia są oni już nieuleczalni. Co więcej, ta choroba ma charakter dziedziczny i wprawdzie w kolejnych pokoleniach wirus będzie coraz słabszy, ale doskonale mogę sobie wyobrazić, że za kilkanaście lat jakiś student będzie mnie przekonywał – idąc śladem ulubionych porównań Władysława Gomułki – że w czasach Peerelu Polska wykonała ogromny skok naprzód w produkcji, wytopie, wydobyciu i Bóg jeden wie w czym jeszcze. Albo powie, że biorąc pod uwagę liczbę teatrów, ośrodków kultury czy też średnie nakłady książek III Rzeczpospolita jest na tle Peerelu pustynią kulturalną i umysłową. O przyszłych obrońcach „mniejszego zła” z 13 grudnia, czy też białej legendy „okrągłego stołu” wolę już nawet nie wspominać<fnref n="54" />.

Widzimy tu więc koncepcję historii (lub „pamięci historycznej”) jako mającej służyć przekształcaniu „żywej pamięci” społeczeństwa, aby usunąć z niej pozostałości dawnego ustroju<fnref n="55" />. Pozostałości te można określić w sposób dużo szerszy niż tylko jako nostalgię:

> Chociaż, jak wsiamad do Polskich Kolei Państwowych, to mam wrażenie, że wracam do Krainy PRL-u. Służba zdrowia to też jest relikt PRL-u, mimo że mamy nowe lekarstwa, nowe urządzenia, w kwestii zarządzania i organizacji to jest ciągle

<footnote n="53">⁵³ Tenże, *Reaktualizacja mitu...*, s. 17, chodzi o wypowiedź Tomasza Strzembosza.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Jak pisać o komunizmie?, „Arcana” 2002, nr 32, s. 12–13.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ Używam tutaj pojęć „pamięci historycznej” oraz „żywej pamięci” w sensie zapropo-
nowanym przez M.-C. Lavabre i S. Gensburger: *Entre «devoir de mémoire» et «abus de mémoire».*
*La sociologie de la mémoire comme tierce position*, w: *L’histoire entre mémoire et épistémologie*, red.
B. Müller, Lausanne 2005, s. 75–96.</footnote>
PRL. Jest też kilka innych przykładów, np. sposób myślenia w urzędach. Pewne zachowania społeczne, oczekiwanie, że państwo ma dać, zrobić coś za obywatela – to też jest PRL<fnref n="56" />.

W tym względzie cel polityczny przypisywany historii przypomina ten, który stawiały przed nią organy PZPR: przyczyniać się ma do przekształcania społeczeństwa. Jednak negatywne wspomnienia o historii pozostającej na usługach partii w minionej epoce wciąż są obecne wśród przedstawicieli dyscypliny po 1989 r. Co każe Dudkowi, wypowiadającemu się na łamach jednego z czasopism („Arcana”, które zajęły miejsce „Arki”), uważanego za organ antykomunistycznej i konserwatywnej prawicy, ostrzegać wyznawców podobnych poglądów. Nie chce on prowadzić krucjaty ideologicznej, ale przekonywać nieprzekonanych, pisząc w sposób obiektywny. W jego wypowiedzi widać całą dwuznaczność sposobu uprawiania historii najnowszej w Polsce, mieszczącego się między moralnym potępieniem dawnego reżimu a afirmacją autonomii dyscypliny, która nie chce być sprowadzana do statusu nauki podporządkowanej rządzącym.

Moralne potępienie dawnego reżimu szybko jednak doprowadziło do zajmowania przez niektórych uczestników wspomnianych debat stanowiska antykomunistycznego. Tak jest w przypadku Tomasza Strzembosza, specjalisty od antykomunistycznego podziemia na ziemiach polskich okupowanych przez ZSRR w latach 1939–1941, bardzo zaangażowanego w ruch harcerski i zwolnionego z IH PAN na początku lat 80. z powodu swojej działalności opozycyjnej. Strzembosz, wywodzący się z rodziny o tradycjach patriotycznych<fnref n="57" />, wygładał następnie na KUL, a w 1992 r. został zatrudniony w ISP PAN. Choć jego badania nie dotyczyły PRL, był on jednym z publicystów najbardziej aktywnie uczestniczących w dyskusjach odnoszących się do tego okresu. W debacie zatytułowanej *Jak pisać o komunizmie?* stwierdził, że: „Nie wystarczy opisywać, trzeba ostrzegać, uodparniać, zabezpieczać przed tą zarazą. To są obowiązki dzisiejszych polskich historyków, publicystów, myślicieli – i polityków”<fnref n="58" />. W tej samej debacie Tomasz Wituch zaproponował *Narodowy bilans XX wieku*, na podstawie którego sformułował bardzo wyrazisty program polityczny:

> Pora już najwyższa uświadomić sobie punkt, w którym się znajdujemy. [...] Nie możemy w żadnym razie liczyć na pomoc w tym względzie ze strony Zachodu. Tam wiedzą o kondycji współczesności jeszcze mniej, a w powrocie do normalności i zasad są znacznie wobec nas opóźnieni. Musimy odrzucić i radykalnie zanegować całą tradycję lewicową – od jakobinizmu poczynając. Tradycja ta bowiem i ta mentalność są sprzeczne z fundamentami naszej tożsamości – katolickiej, chrześcijańskiej, polskiej, narodowej, ale też łacińskiej, zachodniej. Jest to pilny i bezwzględny imperatyw [...]. Nie wyzwolimy

<footnote n="56">⁵⁶ O PRL-u? Odważnie i bez nudy! Rozmowa z prof. Antonim Dudkiem, rozm. S. Adamkiewicz, „Histmag”, 29 VII 2010, https://histmag.org/O-PRL-u-Odwaznie-i-bez-nudy-Rozmowa-z-prof.-Antonim-Dudkiem-4485 (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ M. Bajer, *Rody uczone. Kreski do szkicu*, Warszawa–Toruń 2013.</footnote>

<footnote n="58">⁵⁸ Jak pisać o komunizmie?..., s. 7.</footnote>
PRL. Jest też kilka innych przykładów, np. sposób myślenia w urzędach. Pewne zachowania społeczne, oczekiwanie, że państwo ma dać, zrobić coś za obywatela – to też jest PRL<fnref n="56" />.

W tym względzie cel polityczny przypisywany historii przypomina ten, który stawiały przed nią organy PZPR: przyczyniać się ma do przekształcania społeczeństwa. Jednak negatywne wspomnienia o historii pozostającej na usługach partii w minionej epoce wciąż są obecne wśród przedstawicieli dyscypliny po 1989 r. Co każe Dudkowi, wypowiadającemu się na łamach jednego z czasopism („Arcana”, które zajęły miejsce „Arki”), uważanego za organ antykomunistycznej i konserwatywnej prawicy, ostrzegać wyznawców podobnych poglądów. Nie chce on prowadzić krucjaty ideologicznej, ale przekonywać nieprzekonanych, pisząc w sposób obiektywny. W jego wypowiedzi widać całą dwuznaczność sposobu uprawiania historii najnowszej w Polsce, mieszczącego się między moralnym potępieniem dawnego reżimu a afirmacją autonomii dyscypliny, która nie chce być sprowadzana do statusu nauki podporządkowanej rządzącym.

Moralne potępienie dawnego reżimu szybko jednak doprowadziło do zajmowania przez niektórych uczestników wspomnianych debat stanowiska antykomunistycznego. Tak jest w przypadku Tomasza Strzembosza, specjalisty od antykomunistycznego podziemia na ziemiach polskich okupowanych przez ZSRR w latach 1939–1941, bardzo zaangażowanego w ruch harcerski i zwolnionego z IH PAN na początku lat 80. z powodu swojej działalności opozycyjnej. Strzembosz, wywodzący się z rodziny o tradycjach patriotycznych<fnref n="57" />, wygładał następnie na KUL, a w 1992 r. został zatrudniony w ISP PAN. Choć jego badania nie dotyczyły PRL, był on jednym z publicystów najbardziej aktywnie uczestniczących w dyskusjach odnoszących się do tego okresu. W debacie zatytułowanej *Jak pisać o komunizmie?* stwierdził, że: „Nie wystarczy opisywać, trzeba ostrzegać, uodparniać, zabezpieczać przed tą zarazą. To są obowiązki dzisiejszych polskich historyków, publicystów, myślicieli – i polityków”<fnref n="58" />. W tej samej debacie Tomasz Wituch zaproponował *Narodowy bilans XX wieku*, na podstawie którego sformułował bardzo wyrazisty program polityczny:

> Pora już najwyższa uświadomić sobie punkt, w którym się znajdujemy. [...] Nie możemy w żadnym razie liczyć na pomoc w tym względzie ze strony Zachodu. Tam wiedzą o kondycji współczesności jeszcze mniej, a w powrocie do normalności i zasad są znacznie wobec nas opóźnieni. Musimy odrzucić i radykalnie zanegować całą tradycję lewicową – od jakobinizmu poczynając. Tradycja ta bowiem i ta mentalność są sprzeczne z fundamentami naszej tożsamości – katolickiej, chrześcijańskiej, polskiej, narodowej, ale też łacińskiej, zachodniej. Jest to pilny i bezwzględny imperatyw [...]. Nie wyzwolimy

<footnote n="56">⁵⁶ O PRL-u? Odważnie i bez nudy! Rozmowa z prof. Antonim Dudkiem, rozm. S. Adamkiewicz, „Histmag”, 29 VII 2010, https://histmag.org/O-PRL-u-Odwaznie-i-bez-nudy-Rozmowa-z-prof.-Antonim-Dudkiem-4485 (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ M. Bajer, Rody uczone. Kreski do szkicu, Warszawa–Toruń 2013.</footnote>

<footnote n="58">⁵⁸ Jak pisać o komunizmie?..., s. 7.</footnote>
się intelektualnie, moralnie, a zatem i politycznie, dopóki nie uzmysłowimy sobie w pełni, co nas zniewala<fnref n="59" />.

Takie symboliczne potępienie komunizmu i – szerzej – całego prądu myślowego, którego korzenie sięgają Wielkiej Rewolucji Francuskiej, przypomina tezy lansowane mniej więcej w tym samym czasie przez autorów takich jak François Furet<fnref n="60" /> i Stéphane Courtois, którego Czarna księga komunizmu, przetłumaczona na język polski w 1999 r., zawiera rozdział poświęcony Polsce pióra Andrzeja Paczkowskiego<fnref n="61" />. Ale także tezę Ernsta Noltego, według którego przemoc nazistowska miała stanowić reakcję na przemoc sowiecką, co stało się przedmiotem zażartych dyskusji, znanych jako „spór historyków” (Historikerstreit) w Niemczech pod koniec lat 80. Fureta, Courtois i Noltego, których stanowiska nie są identyczne, łączy jednak to, że przyczynili się do stworzenia negatywnych przedstawień komunizmu, podsycając w ten sposób dyskurs antykomunistyczny<fnref n="62" />. Chociaż polscy autorzy rzadko wprost odnoszą się do niemieckiego Historikerstreit czy do książki Courtois, składają się one na intelektualne tło ich dyskusji, zwłaszcza jeśli chodzi o zrównywanie nazizmu i komunizmu<fnref n="63" />. We wspomnianej debacie Strzembosz stwierdził np., że tworząc SS, Hitler wzorował się na Dzierżyńskim, założycielu Czeka<fnref n="64" />. W tekście Witucha widać również postrzeganie Europy Zachodniej jako oddalającej się od swoich korzeni tożsamościowych, zwłaszcza chrześcijańskich, ze względu na to, że lewica pozostaje w niej wciąż bardzo wpływowa, dużo bardziej niż w krajach dawnego bloku wschodniego.

Regularnie uczestnicząc w debatach dotyczących historiografii PRL, Strzembosz i Wituch nie prowadzili badań w tym zakresie. Mimo to obaj wypowiadali się jako historycy, to znaczy naukowcy dysponujący wiedzą. Status historyków pozwalał im bronić pewnych pozycji politycznych, które legitymizowali w imię posiadanego autorytetu naukowego.

Zatem narracje historyczne rozpowszechniane przez historyków wcale nie miały wówczas charakteru czysto naukowego (wtedy należałyby do pola dyskursów o ograniczonym zasięgu), ale obejmowały wszelkie dyskursy odnoszące się do historii i tworzone przez osoby występujące jako historycy, a więc należały do pola dyskursów o szerokim zasięgu (obejmującego też media), przyczyniając się do tworzenia reprezentacji przeszłości. Uprawianie historii

<footnote n="59">⁵⁹ T. Wituch, *Narodowy bilans XX wieku*, „Arcana” 1999, nr 2, s. 25.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ F. Furet, *Przeszłość pewnego złudzenia. Esej o idei komunistycznej w XX wieku*, tłum. J. Górnicka-Kalinowska, M. Ochab, Warszawa 2018.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, red. S. Courtois i in., Dębogóra-Kraków 2017.</footnote>

<footnote n="62">⁶² E. Traverso, *De l'anticommunisme*, „L'Homme et la société” 2, 2001, nr 140–141, s. 169–194.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ V. Behr, M. Blaive, A. Constantin, L. Neumayer, M. Zombory, *An Anti-Communist Consensus. The Black Book of Communism in Pan-European Perspective*, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 51, 2020, nr 2–3, s. 55–88.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ Jak pisać o komunizmie?..., s. 6.</footnote>
się intelektualnie, moralnie, a zatem i politycznie, dopóki nie uzmysłowimy sobie w pełni, co nas zniewala<fnref n="59" />.

Takie symboliczne potępienie komunizmu i – szerzej – całego prądu myślowego, którego korzenie sięgają Wielkiej Rewolucji Francuskiej, przypomina tezy lansowane mniej więcej w tym samym czasie przez autorów takich jak François Furet<fnref n="60" /> i Stéphane Courtois, którego Czarna księga komunizmu, przetłumaczona na język polski w 1999 r., zawiera rozdział poświęcony Polsce pióra Andrzeja Paczkowskiego<fnref n="61" />. Ale także tezę Ernsta Noltego, według którego przemoc nazistowska miała stanowić reakcję na przemoc sowiecką, co stało się przedmiotem zażartych dyskusji, znanych jako „spór historyków” (Historikerstreit) w Niemczech pod koniec lat 80. Fureta, Courtois i Noltego, których stanowiska nie są identyczne, łączy jednak to, że przyczynili się do stworzenia negatywnych przedstawień komunizmu, podsycając w ten sposób dyskurs antykomunistyczny<fnref n="62" />. Chociaż polscy autorzy rzadko wprost odnoszą się do niemieckiego Historikerstreit czy do książki Courtois, składają się one na intelektualne tło ich dyskusji, zwłaszcza jeśli chodzi o zrównywanie nazizmu i komunizmu<fnref n="63" />. We wspomnianej debacie Strzembosz stwierdził np., że tworząc SS, Hitler wzorował się na Dzierżyńskim, założycielu Czeka<fnref n="64" />. W tekście Witucha widać również postrzeganie Europy Zachodniej jako oddalającej się od swoich korzeni tożsamościowych, zwłaszcza chrześcijańskich, ze względu na to, że lewica pozostaje w niej wciąż bardzo wpływowa, dużo bardziej niż w krajach dawnego bloku wschodniego.

Regularnie uczestnicząc w debatach dotyczących historiografii PRL, Strzembosz i Wituch nie prowadzili badań w tym zakresie. Mimo to obaj wypowiadali się jako historycy, to znaczy naukowcy dysponujący wiedzą. Status historyków pozwalał im bronić pewnych pozycji politycznych, które legitymizowali w imię posiadanego autorytetu naukowego.

Zatem narracje historyczne rozpowszechniane przez historyków wcale nie miały wówczas charakteru czysto naukowego (wtedy należałyby do pola dyskursów o ograniczonym zasięgu), ale obejmowały wszelkie dyskursy odnoszące się do historii i tworzone przez osoby występujące jako historycy, a więc należały do pola dyskursów o szerokim zasięgu (obejmującego też media), przyczyniając się do tworzenia reprezentacji przeszłości. Uprawianie historii

<footnote n="59">⁵⁹ T. Wituch, *Narodowy bilans XX wieku*, „Arcana” 1999, nr 2, s. 25.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ F. Furet, *Przeszłość pewnego złudzenia. Esej o idei komunistycznej w XX wieku*, tłum. J. Górnicka-Kalinowska, M. Ochab, Warszawa 2018.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, red. S. Courtois i in., Dębogóra-Kraków 2017.</footnote>

<footnote n="62">⁶² E. Traverso, *De l'anticommunisme*, „L'Homme et la société” 2, 2001, nr 140–141, s. 169–194.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ V. Behr, M. Blaive, A. Constantin, L. Neumayer, M. Zombory, *An Anti-Communist Consensus. The Black Book of Communism in Pan-European Perspective*, „Revue d'études comparatives Est-Ouest” 51, 2020, nr 2–3, s. 55–88.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ Jak pisać o komunizmie?..., s. 6.</footnote>
oznaczało zatem również zaangażowanie intelektualne przypominające to, które było charakterystyczne dla opozycjonistów z lat 80. Stobiecki podsumował to następująco:

> Jak świadczy wiele z przytoczonych wyżej wypowiedzi, niebezpieczeństwo ideologizacji historii bynajmniej nie zniknęło wraz z upadkiem jedynie słusznej metanauki – marksizmu-leninizmu. Sądzę, że historycy będą na nie tym silniej narażeni im częściej będą deklarować swoje lekceważenie dla teoretycznej strony badania historycznego<fnref n="65" />.

Na początku lat 90. domaganie się prawdziwej historii szło w parze z silną mediatyzacją debat historiograficznych, która była konsekwencją dużego zainteresowania historią najnowszą, jakie wywołały publikacje opozycyjne z lat 80. Choć wielu historyków zajmujących się tym okresem stwierdzało, a czasem też ubolewało nad spadkiem zainteresowania historią po 1989 r., pozostaje faktem, że dyskusje historiograficzne, nawet jeśli uczestniczyli w nich zawodowi historycy, miały wówczas miejsce głównie na łamach prasy. Zainteresowanie szerokiej publiczności historią wolną od zafałszowań z epoki komunizmu wychodziło naprzeciw poglądom samych historyków. Podejście skupiające się na prawdziwości historii dość dobrze odpowiada na zapotrzebowanie oraz pytania, jakie stawiali dziennikarze, jak również zwykli odbiorcy: co się wydarzyło?, kto był winowając?, kto współwinnym?, kto walczył o niepodległość? Historycy zajmujący się historią najnowszą podlegali więc pewnej presji społecznej i bardzo kuszące stało się potwierdzanie obiegowych opinii dotyczących „heroizmu, męczeństwa czy zdrady sojuszników”, co Krystyna Kersten uważała za większe niebezpieczeństwo niż naciski polityczne wywierane przez władze<fnref n="66" />. Nagłe otwarcie wcześniej niedostępnych archiwów, które znała jedynie garstka uprzywilejowanych, wzmacniało pokusę wywoływania sensacji poprzez szybką publikację dokumentów mogących wzbudzić zainteresowanie mediów i odbiorców, bądź instrumentalnego używania teczek bezpieki w walce politycznej (por. *Rozliczanie komunizmu jako nowe ograniczenie heteronomiczne*). Ewolucja dziejów najnowszych w kierunku historii prawdziwej, charakteryzująca się podejściem pozytywistycznym i faktograficznym, a także normatywnym dyskursem aksjo logicznym, zastępującym konceptualizację, stopniowo się jednak dokonywała. W latach 90. w obrębie dyscypliny próbowano odpowiedzieć, jak określił to Friszke, na „najważniejsze pytania” związane z oceną minionego ustroju.

## Kwestia oceny PRL oraz jego miejsca w dziejach Polski

Andrzej Friszke, autor wielu podsumowujących artykułów na temat historiografii PRL, wskazał trzy kwestie, na które historycy próbowali znaleźć odpowiedzi

<footnote n="65">⁶⁵ R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu...*, s. 22.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ K. Kersten, *Oblicza prawdy*, wywiad udzielony w 1993 r. „Rzeczpospolitej”, przedruk w: taż, *Pisma rozproszone...*, s. 26–28.</footnote>
oznaczało zatem również zaangażowanie intelektualne przypominające to, które było charakterystyczne dla opozycjonistów z lat 80. Stobiecki podsumował to następująco:

> Jak świadczy wiele z przytoczonych wyżej wypowiedzi, niebezpieczeństwo ideologizacji historii bynajmniej nie zniknęło wraz z upadkiem jedynie słusznej metanauki – marksizmu-leninizmu. Sądzę, że historycy będą na nie tym silniej narażeni im częściej będą deklarować swoje lekceważenie dla teoretycznej strony badania historycznego<fnref n="65" />.

Na początku lat 90. domaganie się prawdziwej historii szło w parze z silną mediatyzacją debat historiograficznych, która była konsekwencją dużego zainteresowania historią najnowszą, jakie wywołały publikacje opozycyjne z lat 80. Choć wielu historyków zajmujących się tym okresem stwierdzało, a czasem też ubolewało nad spadkiem zainteresowania historią po 1989 r., pozostaje faktem, że dyskusje historiograficzne, nawet jeśli uczestniczyli w nich zawodowi historycy, miały wówczas miejsce głównie na łamach prasy. Zainteresowanie szerokiej publiczności historią wolną od zafałszowań z epoki komunizmu wychodziło naprzeciw poglądom samych historyków. Podejście skupiające się na prawdziwości historii dość dobrze odpowiada na zapotrzebowanie oraz pytania, jakie stawiali dziennikarze, jak również zwykli odbiorcy: co się wydarzyło?, kto był winowając?, kto współwinnym?, kto walczył o niepodległość? Historycy zajmujący się historią najnowszą podlegali więc pewnej presji społecznej i bardzo kuszące stało się potwierdzanie obiegowych opinii dotyczących „heroizmu, męczeństwa czy zdrady sojuszników”, co Krystyna Kersten uważała za większe niebezpieczeństwo niż naciski polityczne wywierane przez władze<fnref n="66" />. Nagłe otwarcie wcześniej niedostępnych archiwów, które znała jedynie garstka uprzywilejowanych, wzmacniało pokusę wywoływania sensacji poprzez szybką publikację dokumentów mogących wzbudzić zainteresowanie mediów i odbiorców, bądź instrumentalnego używania teczek bezpieki w walce politycznej (por. *Rozliczanie komunizmu jako nowe ograniczenie heteronomiczne*). Ewolucja dziejów najnowszych w kierunku historii prawdziwej, charakteryzująca się podejściem pozytywistycznym i faktograficznym, a także normatywnym dyskursem aksjo logicznym, zastępującym konceptualizację, stopniowo się jednak dokonywała. W latach 90. w obrębie dyscypliny próbowano odpowiedzieć, jak określił to Friszke, na „najważniejsze pytania” związane z oceną minionego ustroju.

## Kwestia oceny PRL oraz jego miejsca w dziejach Polski

Andrzej Friszke, autor wielu podsumowujących artykułów na temat historiografii PRL, wskazał trzy kwestie, na które historycy próbowali znaleźć odpowiedzi

<footnote n="65">⁶⁵ R. Stobiecki, *Reaktualizacja mitu...*, s. 22.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ K. Kersten, *Oblicza prawdy*, wywiad udzielony w 1993 r. „Rzeczpospolitej”, przedruk w: taż, *Pisma rozproszone...*, s. 26–28.</footnote>
w latach 90.<fnref n="67" />: czy PRL był niezależny od Związku Radzieckiego?, czy był to ustrój totalitarny? oraz czy przyczynił się do modernizacji gospodarczej i społecznej Polski, czy też spowolnił jej rozwój? W pytaniach tych widać, że uczestnicy tych debat – historycy, ale także publicyści (dziennikarze, intelektualiści i politycy) – próbowali scharakteryzować ustrój w kontekście przemian demokratycznych. Nie chcę tutaj streszczać wspomnianych dyskusji, opisując dokładnie stanowiska ich uczestników, gdyż różnili się oni nie tyle naturą udzielanych odpowiedzi, ile pewnymi niuansami.

Zamiast przeprowadzać dogłębną analizę różnych interpretacji historii PRL, pojawiających się w debatach na początku lat 90., poszukam korelacji między tymi zróżnicowanymi stanowiskami a pozycjami i biografiami akademickimi i politycznymi ich uczestników. Chcę w ten sposób pokazać, że poza prostym stwierdzeniem istnienia zróżnicowanych interpretacji można z tych dyskusji wyczytać, jakie opozycje nadają strukturę polu historii. Widoczne w nich stanowiska historiograficzne, a także koncepcje zawodu historyka są w istocie w dużym stopniu uzależnione od osobistych doświadczeń wyrażających je osób.

Na przykładzie dyskusji toczącej się od maja 1994 do listopada 1995 r. w „Tygodniku Powszechnym” można w skondensowanej formie prześledzić przebieg debat dotyczących komunistycznej przeszłości w latach 90. Składające się na nią teksty wydano w zbiorze zatytułowanym *Spór o PRL*, który ukazał się w 1996 r.<fnref n="68" /> Ich autorzy to głównie historycy, wśród których znajdują się najlepsi specjaliści od tego okresu, pracujący na UW lub w PAN (Eisler, Kersten, Paczkowski, Friszke, Kula, Holzer, Roszkowski), w większości zwolennicy „Solidarności”. Ale także dziennikarze, jak Jerzy Turowicz, redaktor naczelny „Tygodnika Powszechnego”, oraz Jan Nowak-Jeziorański, żołnierz AK, po wojnie na emigracji w Anglii, gdzie pracował dla BBC oraz Radia Wolna Europa.

Kontekst tej dyskusji jest symptomatyczny dla epoki: wybory parlamentarne w 1993 r., pierwsze w pełni wolne po 1989 r., wygrał Sojusz Lewicy Demokratycznej. SLD utworzył wówczas rząd koalicyjny z inną partią postkomunistyczną, PSL. Wielu komentatorów analizowało te wydarzenia w kategoriach powrotu komunistów do władzy, postrzeganego z tym większym niepokojem, że wyniki wyborów na Węgrzech w 1994 r. były podobne, niektórzy obawiali się więc kwestionowania procesu demokratyzacji rozpoczętego w 1989 r. Zarówno porozumienia Okrągłego Stołu, jak również brak polityki dekomunizacji antykomunistyczna prawica uznała wówczas za strategiczne błędy. Debata rozpoczęta przez „Tygodnik Powszechny” dotyczyła więc znaczenia dziejowego PRL, ale również spadku po nim we współczesnej Polsce.

Dyskusja o przeszłości częściowo pokrywała się w tym przypadku z debatą o aktualnej sytuacji politycznej. Jej uczestnicy nienależący do środowiska

<footnote n="67">⁶⁷ A. Friszke, *Jakim państwem była Polska po 1956 roku?*, „Więź” 1996, nr 2, s. 131–146; tenże, *Spór o PRL...*, s. 9–28.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ *Spór o PRL*, red. M. Fik i in., wstęp P.S. Wandycz, Kraków 1996.</footnote>
w latach 90.<fnref n="67" />: czy PRL był niezależny od Związku Radzieckiego?, czy był to ustrój totalitarny? oraz czy przyczynił się do modernizacji gospodarczej i społecznej Polski, czy też spowolnił jej rozwój? W pytaniach tych widać, że uczestnicy tych debat – historycy, ale także publicyści (dziennikarze, intelektualiści i politycy) – próbowali scharakteryzować ustrój w kontekście przemian demokratycznych. Nie chcę tutaj streszczać wspomnianych dyskusji, opisując dokładnie stanowiska ich uczestników, gdyż różnili się oni nie tyle naturą udzielanych odpowiedzi, ile pewnymi niuansami.

Zamiast przeprowadzać dogłębną analizę różnych interpretacji historii PRL, pojawiających się w debatach na początku lat 90., poszukam korelacji między tymi zróżnicowanymi stanowiskami a pozycjami i biografiami akademickimi i politycznymi ich uczestników. Chcę w ten sposób pokazać, że poza prostym stwierdzeniem istnienia zróżnicowanych interpretacji można z tych dyskusji wyczytać, jakie opozycje nadają strukturę polu historii. Widoczne w nich stanowiska historiograficzne, a także koncepcje zawodu historyka są w istocie w dużym stopniu uzależnione od osobistych doświadczeń wyrażających je osób.

Na przykładzie dyskusji toczącej się od maja 1994 do listopada 1995 r. w „Tygodniku Powszechnym” można w skondensowanej formie prześledzić przebieg debat dotyczących komunistycznej przeszłości w latach 90. Składające się na nią teksty wydano w zbiorze zatytułowanym *Spór o PRL*, który ukazał się w 1996 r.<fnref n="68" /> Ich autorzy to głównie historycy, wśród których znajdują się najlepsi specjaliści od tego okresu, pracujący na UW lub w PAN (Eisler, Kersten, Paczkowski, Friszke, Kula, Holzer, Roszkowski), w większości zwolennicy „Solidarności”. Ale także dziennikarze, jak Jerzy Turowicz, redaktor naczelny „Tygodnika Powszechnego”, oraz Jan Nowak-Jeziorański, żołnierz AK, po wojnie na emigracji w Anglii, gdzie pracował dla BBC oraz Radia Wolna Europa.

Kontekst tej dyskusji jest symptomatyczny dla epoki: wybory parlamentarne w 1993 r., pierwsze w pełni wolne po 1989 r., wygrał Sojusz Lewicy Demokratycznej. SLD utworzył wówczas rząd koalicyjny z inną partią postkomunistyczną, PSL. Wielu komentatorów analizowało te wydarzenia w kategoriach powrotu komunistów do władzy, postrzeganego z tym większym niepokojem, że wyniki wyborów na Węgrzech w 1994 r. były podobne, niektórzy obawiali się więc kwestionowania procesu demokratyzacji rozpoczętego w 1989 r. Zarówno porozumienia Okrągłego Stołu, jak również brak polityki dekomunizacji antykomunistyczna prawica uznała wówczas za strategiczne błędy. Debata rozpoczęta przez „Tygodnik Powszechny” dotyczyła więc znaczenia dziejowego PRL, ale również spadku po nim we współczesnej Polsce.

Dyskusja o przeszłości częściowo pokrywała się w tym przypadku z debatą o aktualnej sytuacji politycznej. Jej uczestnicy nienależący do środowiska

<footnote n="67">⁶⁷ A. Friszke, *Jakim państwem była Polska po 1956 roku?*, „Więź” 1996, nr 2, s. 131–146; tenże, *Spór o PRL...*, s. 9–28.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ *Spór o PRL*, red. M. Fik i in., wstęp P.S. Wandycz, Kraków 1996.</footnote>
akademickiego bronili stanowisk jawnie wrogich dawnemu ustrojowi. We wpro-
wadzeniu do dyskusji Turowicz wyjaśnił konieczność przeprowadzenia oceny
PRL zwycięstwem wyborczym SLD. Podtrzymywanie pamięci o Polsce Ludowej
jako dyktaturze powinno jego zdaniem przeciwdziałać próbom politycznej „reha-
bilitacji” dawnego ustroju<fnref n="69" />. Opowiedział się więc za wypełnianiem obowiązku
pamiętania, zwłaszcza szkole przypisując zadanie kształtowania obywateli bar-
dziej przywiązanych do wartości demokratycznych. Aby zapobiec rehabilitacji,
albo – co gorsza – przywróceniu minionego ustroju, Turowicz wystąpił z ape-
lem o dekomunizację:

Dekomunizacja to przede wszystkim odbudowa demokracji i państwa prawa. A więc likwidacja bezprawia, uchwalenie nowej konstytucji, gruntowna reforma całego systemu praw. Dekomunizacja to uwłasnowolnienie społeczeństwa, a więc budowa społeczeństwa obywatelskiego i demokratycznej samorządności tego społeczeństwa. Dekomunizacja wreszcie to niełatwy i długofalowy proces usuwania zniszczeń, których lata komuny dokonały w mentalności społeczeństwa, odfałszowania jego świadomości, usuwania remanentów tego, co słusznie nazwano mianem *homo sovieticus*<fnref n="70" />.

W tym celu konieczne było według niego przyjęcie ustawy lustracyjnej. Inną klasyczną tezę antykomunistyczną odnajdujemy w argumentacji Nowaka- -Jeziorańskiego, który podkreślił „obcy” charakter Polski Ludowej. Polscy komu- niści zostali uznani za sowieckich agentów, sprzeniewierzających się interesowi narodowemu. Lansowana z tej perspektywy interpretacja opierała się na podwój- nym przeciwstawieniu: państwa społeczeństwu, zgodnie z kluczem interpreta- cyjnym typowym dla podejścia wykorzystującego pojęcie „totalitaryzmu”, ale również tego, co narodowe, temu, co cudzoziemskie.

A jednak natknąłem się gdzieś na pogląd niezależnego historyka, że skoro potępia się ubeków, którzy mordowali po wojnie akowców, to trzeba równocześnie potępić akowców, którzy mordowali ubeków. Pominięty jest w tym równaniu zasadniczy fakt, że Wojsko Ludowe i Służba Bezpieczeństwa były narzędziami Związku Sowieckiego, łamiącego polski opór stawiany zniewoleniu państwa<fnref n="71" />.

Na tego rodzaju interpretacje można się natknąć również wśród naukowców.
Wojciech Roszkowski wyraził podobną opinię, uznając system peerelowski za
niepodlegający zmianom monolit:

Są okresy lepsze lub gorsze, ale przede wszystkim są systemy lepsze lub gorsze. System polityczny PRL należał do najgorszych z możliwych. Oparty był na dyktaturze grupki zawodowych rewolucjonistów, umocowanych u władzy w Polsce przez Kreml, a realizujączych jego inżynierię społeczną poprzez scentralizowany aparat partii i sił przymusu<fnref n="72" />.

<footnote n="69">⁶⁹ J. Turowicz, *PRL dla dorosłych*, w: tamże, s. 176–177.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Tamże, s. 185–186.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ J. Nowak-Jeziorański, *Gigantyczne oszustwo*, w: *Spór o PRL...*, s. 77.</footnote>

<footnote n="72">⁷² W. Roszkowski, *Wczoraj czy dziś?*, w: tamże, s. 99.</footnote>
akademickiego bronili stanowisk jawnie wrogich dawnemu ustrojowi. We wpro-
wadzeniu do dyskusji Turowicz wyjaśnił konieczność przeprowadzenia oceny
PRL zwycięstwem wyborczym SLD. Podtrzymywanie pamięci o Polsce Ludowej
jako dyktaturze powinno jego zdaniem przeciwdziałać próbom politycznej „reha-
bilitacji” dawnego ustroju<fnref n="69" />. Opowiedział się więc za wypełnianiem obowiązku
pamiętania, zwłaszcza szkole przypisując zadanie kształtowania obywateli bar-
dziej przywiązanych do wartości demokratycznych. Aby zapobiec rehabilitacji,
albo – co gorsza – przywróceniu minionego ustroju, Turowicz wystąpił z ape-
lem o dekomunizację:

Dekomunizacja to przede wszystkim odbudowa demokracji i państwa prawa. A więc likwidacja bezprawia, uchwalenie nowej konstytucji, gruntowna reforma całego systemu praw. Dekomunizacja to uwłasnowolnienie społeczeństwa, a więc budowa społeczeństwa obywatelskiego i demokratycznej samorządności tego społeczeństwa. Dekomunizacja wreszcie to niełatwy i długofalowy proces usuwania zniszczeń, których lata komuny dokonały w mentalności społeczeństwa, odfałszowania jego świadomości, usuwania remanentów tego, co słusznie nazwano mianem *homo sovieticus*<fnref n="70" />.

W tym celu konieczne było według niego przyjęcie ustawy lustracyjnej. Inną klasyczną tezę antykomunistyczną odnajdujemy w argumentacji Nowaka-Jeziorańskiego, który podkreślił „obcy” charakter Polski Ludowej. Polscy komuniści zostali uznani za sowieckich agentów, sprzeniewierzających się interesowi narodowemu. Lansowana z tej perspektywy interpretacja opierała się na podwójnym przeciwstawieniu: państwa społeczeństwu, zgodnie z kluczem interpretacyjnym typowym dla podejścia wykorzystującego pojęcie „totalitaryzmu”, ale również tego, co narodowe, temu, co cudzoziemskie.

A jednak natknąłem się gdzieś na pogląd niezależnego historyka, że skoro potępia się ubeków, którzy mordowali po wojnie akowców, to trzeba równocześnie potępić akowców, którzy mordowali ubeków. Pominięty jest w tym równaniu zasadniczy fakt, że Wojsko Ludowe i Służba Bezpieczeństwa były narzędziami Związku Sowieckiego, łamiącego polski opór stawiany zniewoleniu państwa<fnref n="71" />.

Na tego rodzaju interpretacje można się natknąć również wśród naukowców.
Wojciech Roszkowski wyraził podobną opinię, uznając system peerelowski za
niepodlegający zmianom monolit:

Są okresy lepsze lub gorsze, ale przede wszystkim są systemy lepsze lub gorsze. System polityczny PRL należał do najgorszych z możliwych. Oparty był na dyktaturze grupki zawodowych rewolucjonistów, umocowanych u władzy w Polsce przez Kreml, a realizujączych jego inżynierię społeczną poprzez scentralizowany aparat partii i sił przymusu<fnref n="72" />.

<footnote n="69">⁶⁹ J. Turowicz, *PRL dla dorosłych*, w: tamże, s. 176–177.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Tamże, s. 185–186.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ J. Nowak-Jeziorański, *Gigantyczne oszustwo*, w: *Spór o PRL...*, s. 77.</footnote>

<footnote n="72">⁷² W. Roszkowski, *Wczoraj czy dziś?*, w: tamże, s. 99.</footnote>
Widać tutaj koncepcję PRL, którą Stobiecki nazwał statyczną i ahistoryczną, jak gdyby ustrój w czasie swojego istnienia nie podlegał zmianom. Z tego punktu widzenia cezurę 1956 r., od której zdaniem większości specjalistów trudno jest uznawać PRL za ustój totalitarny, analizuje się jako zwykłą zmianę formy, którą przybrała obca okupacja, stająca się mniej widoczną i bardziej „zakamuflowaną”<fnref n="73" />. Koncepcji PRL jako reżimu narzuconego z zewnątrz często towarzyszyło przedstawianie heroicznego oporu polskiego społeczeństwa wobec opresyjnej władzy:

> Dzięki robotnikom wielkie zrywy w latach 1956, 1970, 1980 przynosiły kolejne zmiany rządzących ekip. Każda z tych dat była początkiem nowego rozdziału i każda prowadziła do stopniowego rozszerzania marginesu wolności. [...]

> Żaden innyórdr nie zapłacił za odzyskanie wolności tak okrutnej i wysokiej ceny, żaden nie wykazał tak bezgranicznej ofiarności i gotowości do najwyższych poświęceń, żaden nie walczył o nią z taką rozpaczliwą wytrwałością<fnref n="74" />.

Znaczące jest, że autor nie wspomniał, wymieniając „wielkie wybuchy”, które doprowadziły do upadku ustroju Polski Ludowej, ani 1968 r., ani wystąpień intelektualistów. Była to interpretacja opozycji wobec PRL typowa dla skrajnej prawicy wywodzącej się z „Solidarności”, dla której intelektualiści z „rewizjonistycznej” lewicy (Geremek, Kuroń czy Michnik) nie byli prawdziwymi opozycjonistami, właśnie ze względu na swoje lewicowe, pezetpeerowskie korzenie. Posługując się retoryką antykomunistyczną, skrajna prawica chciałazdzyskwalifikować nie tylko politycznych dziedziców dawnego ustroju, ale i tych spośród dawnych opozycjonistów, których nie uznawała za prawdziwych obrońców wartości narodowych. W dyskursie o przeszłości pobrzmiewały więc w tym przypadku echa aktualnej polityki, ponieważ konserwatywna prawica wywodząca się z „Solidarności” przeciwstawiała się obozowi liberalno-lewicowemu. Ten związek z bieżącą polityką odnajdujemy nawet w tytule tekstu Nowaka-Jeziorańskiego: Od trzeciej Rzeczypospolitej do drugiej Polski ludowej, gdyż jego zdaniem „powrót” dawnych komunistów do władzy stwarzał zagrożenie wprowadzenia ustroju politycznego przypominającego miniony.

Historycy akademiccy przedstawiali stanowiska bardziej zniuansowane, zwłaszcza gdy, jak Marcin Kula, wykorzystywali podejście socjologiczne. Opierając się na nim, Kula skrytykował paradygmat, w którym używa się pojęcia „tacticalyzmu”, a zwłaszcza przeciwstawienie państwa i społeczeństwa, pomijając postawy poszczególnych grup społecznych, które współpracowały z systemem lub na nim skorzystały (elit politycznych, urzędników, milicjantów, związkowców). W tym względzie jego stanowisko bardzo przypomina poglądy innych specjalistów od historii społecznej komunizmu, jak Sandrine Kott czy Thomas

<footnote n="73">⁷³ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 318.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ J. Nowak-Jeziorański, *Od trzeciej Rzeczypospolitej do drugiej Polski ludowej*, w: *Spór o PRL...*, s. 86.</footnote>
Widać tutaj koncepcję PRL, którą Stobiecki nazwał statyczną i ahistoryczną, jak gdyby ustrój w czasie swojego istnienia nie podlegał zmianom. Z tego punktu widzenia cezurę 1956 r., od której zdaniem większości specjalistów trudno jest uznawać PRL za ustój totalitarny, analizuje się jako zwykłą zmianę formy, którą przybrała obca okupacja, stająca się mniej widoczną i bardziej „zakamuflowaną”<fnref n="73" />. Koncepcji PRL jako reżimu narzuconego z zewnątrz często towarzyszyło przedstawianie heroicznego oporu polskiego społeczeństwa wobec opresyjnej władzy:

> Dzięki robotnikom wielkie zrywy w latach 1956, 1970, 1980 przynosiły kolejne zmiany rządzących ekip. Każda z tych dat była początkiem nowego rozdziału i każda prowadziła do stopniowego rozszerzania marginesu wolności. [...]

> Żaden innyórdr nie zapłacił za odzyskanie wolności tak okrutnej i wysokiej ceny, żaden nie wykazał tak bezgranicznej ofiarności i gotowości do najwyższych poświęceń, żaden nie walczył o nią z taką rozpaczliwą wytrwałością<fnref n="74" />.

Znaczące jest, że autor nie wspomniał, wymieniając „wielkie wybuchy”, które doprowadziły do upadku ustroju Polski Ludowej, ani 1968 r., ani wystąpień intelektualistów. Była to interpretacja opozycji wobec PRL typowa dla skrajnej prawicy wywodzącej się z „Solidarności”, dla której intelektualiści z „rewizjonistycznej” lewicy (Geremek, Kuroń czy Michnik) nie byli prawdziwymi opozycjonistami, właśnie ze względu na swoje lewicowe, pezetpeerowskie korzenie. Posługując się retoryką antykomunistyczną, skrajna prawica chciałazdzyskwalifikować nie tylko politycznych dziedziców dawnego ustroju, ale i tych spośród dawnych opozycjonistów, których nie uznawała za prawdziwych obrońców wartości narodowych. W dyskursie o przeszłości pobrzmiewały więc w tym przypadku echa aktualnej polityki, ponieważ konserwatywna prawica wywodząca się z „Solidarności” przeciwstawiała się obozowi liberalno-lewicowemu. Ten związek z bieżącą polityką odnajdujemy nawet w tytule tekstu Nowaka-Jeziorańskiego: *Od trzeciej Rzeczypospolitej do drugiej Polski ludowej*, gdyż jego zdaniem „powrót” dawnych komunistów do władzy stwarzał zagrożenie wprowadzenia ustroju politycznego przypominającego miniony.

Historycy akademiccy przedstawiali stanowiska bardziej zniuansowane, zwłaszcza gdy, jak Marcin Kula, wykorzystywali podejście socjologiczne. Opierając się na nim, Kula skrytykował paradygmat, w którym używa się pojęcia „tolitaryzmu”, a zwłaszcza przeciwstawienie państwa i społeczeństwa, pomijając postawy poszczególnych grup społecznych, które współpracowały z systemem lub na nim skorzystały (elit politycznych, urzędników, milicjantów, związkowców). W tym względzie jego stanowisko bardzo przypomina poglądy innych specjalistów od historii społecznej komunizmu, jak Sandrine Kott czy Thomas

<footnote n="73">⁷³ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 318.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ J. Nowak-Jeziorański, *Od trzeciej Rzeczypospolitej do drugiej Polski ludowej*, w: *Spór o PRL...*, s. 86.</footnote>
Lindenberg, z którymi wydał dzieło porównujące życie codzienne w NRD i Polsce Ludowej<fnref n="75" />:

> Mówi się o systemie PRL „totalitarny”. No cóż, demokratyczny to on z pewnością nie był. Jednocześnie totalitaryzm, w którym tysiące ludzi jeździ legalnie za granicę, w którym przynajmniej elita intelektualna jest *up to date* literatury publikowanej na świecie, w którym w ogromnych obszarach życia społecznego nie ma zgeneralizowanego strachu... nie jest chyba totalitaryzmem, nieprawdaż? Zaryzykuję powiedzenie więcej: Polska nie dlatego uzyskała pierwszeństwo w buncie przeciw komunizmowi, że tu było źle, ale dlatego, że tu było relatywnie nieźle. [...] Rządząca elita nie tylko nie rządziła dobrze, nie tylko nie cieszyła się legitymizacją, nie tylko nie wzbudzała szacunku, ale nawet nie wzbudzała strachu<fnref n="76" />.

Sygnałem, że takie stanowisko może go narazić na podejrzenia o sympatię dla dawnego ustroju, jest fakt, że w podsumowaniu swojego tekstu Kula uściślił, iż nie pisze „w obronie PRL”, ale stara się uchwycić jego ambiwalencję, w odpowiedzi na publicystykę, którą uważa za zbyt jednostronną. Wykraczając poza chronologię polityczną i starając się ukazać zwyczajne mechanizmy społeczne, charakteryzujące również społeczeństwa w reżimach autorytarnych, historia społeczna rzeczywiście może sprzyjać pewnego rodzaju nostalgii za tymi reżimami, a nawet dostarczać argumentów tym, którzy dążą do ich rehabilitacji<fnref n="77" />.

Ocena pojęcia „totalitaryzmu” nie sprowadzała się jednak do przeciwstawienia historii politycznej dziejom społecznym, ponieważ specjaliści od historii politycznej Polski Ludowej biorący udział w tej debacie ostrożnie używali tego terminu. Najbardziej krytyczna była Krystyna Kersten, zdaniem której posługiwanie się przymiotnikiem „totalitarny” uniemożliwia dostrzeżenie dynamiki systemu i jego ewolucji<fnref n="78" />. W 1991 r. poświęciła ona obszerny tekst użyteczności konceptu totalitaryzmu w badaniach nad historią PRL, uznając, że rozpowszechnienie tego terminu w pracach historyków wynika w mniejszym stopniu z tego, iż pasuje on do opisywanej rzeczywistości, a bardziej z przyczyn koniunkturalnych<fnref n="79" />: konieczności znalezienia jakiegoś określenia dla tego ustroju, negatywnych konotacji pojęcia „totalitaryzmu”, co wpasowywało się w kontekst polityczny po 1989 r., możliwości wpisania PRL w szersze, międzynarodowe ramy. Historyczka uznała jednak, że w Polsce nie występowały zasadnicze cechy

<footnote n="75">⁷⁵ Socjalizm w życiu powszednim. Dyktatura a społeczeństwo w NRD i PRL, red. S. Kott, M. Kula, T. Lindenberg, Warszawa 2006.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ M. Kula, Nieboszczka PRL. Ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana, w: *Spór o PRL...*, s. 104–105.</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ Mary Nolan pokazuje np., że część prawicy opierała się w trakcie *Historikerstreit* na zdobyczach *Alltagsgeschichte*, reinterpretując niektóre jej wnioski w swojej rewizji analizy narodowego socjalizmu; taż, *The Historikerstreit and Social History*, „New German Critique” 1988, nr 44, s. 51–80.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ K. Kersten, *Bilans zamknięcia*, w: *Spór o PRL...*, s. 17–27.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ Taż, *O użyteczności konceptu totalitaryzmu w badaniach historii PRL*, w: taż, *Pisma rozproszone...*, s. 366–376.</footnote>
Lindenberg, z którymi wydał dzieło porównujące życie codzienne w NRD i Polsce Ludowej<fnref n="75" />:

Mówi się o systemie PRL „totalitarny”. No cóż, demokratyczny to on z pewnością nie był. Jednocześnie totalitaryzm, w którym tysiące ludzi jeździ legalnie za granicę, w którym przynajmniej elita intelektualna jest *up to date* literatury publikowanej na świecie, w którym w ogromnych obszarach życia społecznego nie ma zgeneralizowanego strachu... nie jest chyba totalitaryzmem, nieprawdaż? Zaryzykuję powiedzenie więcej: Polska nie dlatego uzyskała pierwszeństwo w buncie przeciw komunizmowi, że tu było źle, ale dlatego, że tu było relatywnie nieźle. [...] Rządząca elita nie tylko nie rządziła dobrze, nie tylko nie cieszyła się legitymizacją, nie tylko nie wzbudzała szacunku, ale nawet nie wzbudzała strachu<fnref n="76" />.

Sygnałem, że takie stanowisko może go narazić na podejrzenia o sympatię dla dawnego ustroju, jest fakt, że w podsumowaniu swojego tekstu Kula uściślił, iż nie pisze „w obronie PRL”, ale stara się uchwycić jego ambiwalencję, w odpowiedzi na publicystykę, którą uważa za zbyt jednostronną. Wykraczając poza chronologię polityczną i starając się ukazać zwyczajne mechanizmy społeczne, charakteryzujące również społeczeństwa w reżimach autorytarnych, historia społeczna rzeczywiście może sprzyjać pewnego rodzaju nostalgii za tymi reżimami, a nawet dostarczać argumentów tym, którzy dążą do ich rehabilitacji<fnref n="77" />.

Ocena pojęcia „totalitaryzmu” nie sprowadzała się jednak do przeciwstawienia historii politycznej dziejom społecznym, ponieważ specjaliści od historii politycznej Polski Ludowej biorący udział w tej debacie ostrożnie używali tego terminu. Najbardziej krytyczna była Krystyna Kersten, zdaniem której posługiwanie się przymiotnikiem „totalitarny” uniemożliwia dostrzeżenie dynamiki systemu i jego ewolucji<fnref n="78" />. W 1991 r. poświęciła ona obszerny tekst użyteczności konceptu totalitaryzmu w badaniach nad historią PRL, uznając, że rozpowszechnienie tego terminu w pracach historyków wynika w mniejszym stopniu z tego, iż pasuje on do opisywanej rzeczywistości, a bardziej z przyczyn koniunkturalnych<fnref n="79" />: konieczności znalezienia jakiegoś określenia dla tego ustroju, negatywnych konotacji pojęcia „totalitaryzmu”, co wpasowywało się w kontekst polityczny po 1989 r., możliwości wpisania PRL w szersze, międzynarodowe ramy. Historyczka uznała jednak, że w Polsce nie występowały zasadnicze cechy

<footnote n="75">⁷⁵ Socjalizm w życiu powszednim. Dyktatura a społeczeństwo w NRD i PRL, red. S. Kott, M. Kula, T. Lindenberg, Warszawa 2006.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ M. Kula, Nieboszczka PRL. Ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana, w: *Spór o PRL...*, s. 104–105.</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ Mary Nolan pokazuje np., że część prawicy opierała się w trakcie *Historikerstreit* na zdobyczach *Alltagsgeschichte*, reinterpretując niektóre jej wnioski w swojej rewizji analizy narodowego socjalizmu; taż, *The Historikerstreit and Social History*, „New German Critique” 1988, nr 44, s. 51–80.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ K. Kersten, *Bilans zamknięcia*, w: *Spór o PRL...*, s. 17–27.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ Taż, *O użyteczności konceptu totalitaryzmu w badaniach historii PRL*, w: taż, *Pisma rozproszone...*, s. 366–376.</footnote>
systemu totalitarnego, a zwłaszcza używania przemocy fizycznej przez polskie władze komunistyczne nie da się porównać z sowiecką przemocą totalitarną.

W kwestii niezależności minionego ustroju poglądy badaczy były również bardziej zniuansowane niż stanowiska publicystów. Holzer porównał położenie Polski względem Związku Radzieckiego po 1956 r. z sytuacją krajów satelikich III Rzeszy. Eisler odnajdywał w tym okresie oznaki „partnerstwa” między Polską a ZSRR. Paczkowski podkreślał niezależność Kościoła katolickiego oraz utrzymanie się w Polsce drobnej własności rolnej. Friszke natomiast określał PRL jako „autonomiczną część imperium sowieckiego” i przeprowadził, podobnie jak Kula, analogię z Królestwem Polskim w Imperium Rosyjskim w latach 1815–1839.

Uczestników debaty łączyła przynależność do pokolenia, które weszło w dorośłość w Polsce Ludowej i rozpoczęło karierę akademicką przed 1989 r.: większość z nich urodziła się w latach 30. lub 40., a najmłodsi, tj. Eisler i Friszke, odpowiednio w latach 1952 i 1956. Byli młodzi od publicystów najbardziej wrogich dawnemu ustrojowi: Turowicz urodził się w 1912, a Nowak-Jeziorański w 1914 r. Ta różnica pokoleniowa sprawiła, że „poznali z bliska”, jak mówi Nowak-Jeziorański, początki Polski Ludowej i narzucenie Polsce ustroju typu radzieckiego<fnref n="80" />. Jego zdaniem znajomość bądź nie okresu stalinowskiego miałaby wyjaśniać odmienne stanowiska poszczególnych uczestników dyskusji. Do tego należałoby dodać różnice w biografii politycznej, między tymi, których socjalizacja przebiegła w otoczeniu raczej przychylnym PZPR czy ideałom, którym oficjalnie hołdowała partia, jak Eisler, Holzer i Kersten, będący jej członkami zanim włąpili do „Solidarności”, czy Kula, którego rodzice byli aktywnymi członkami Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków, a tymi, którzy, jak Roszkowski, Strzembosz, Turowicz i Nowak-Jeziorański, wręcz przeciwnie, aktywnie działali w opozycji wobec reżimu i zajmowali stanowiska radykalnie antykomunistyczne oraz manifestowali swój katolicyzm, bardziej niż historycy będący sympatykami „Solidarności”, jak Friszke czy Paczkowski. Zatem oceny komunistycznej przeszłości Polski przez tych historyków i publicystów można interpretować również jako konsekwencję ich poglądów politycznych.

Mimo niuansów i debat dotyczących periodyzacji, pojęcie „totalitaryzmu” w sposób zadziwiający powracało więc jako kategoria analityczna używana w Polsce oraz wielu innych byłych demokracjach ludowych<fnref n="81" />. Ubolewał nad tym Dariusz Jarosz, inny zwolennik społecznej historii PRL, badający dzieje chłopstwa, w tekście opublikowanym w 2000 r., zanim jeszcze paradygmat

<footnote n="80">⁸⁰ J. Nowak-Jeziorański, *Od trzeciej Rzeczypospolitej do drugiej Polski ludowej...*, s. 78.</footnote>

<footnote n="81">⁸¹ J. Rowell, *L'étonnant retour du «totalitarisme». Réflexions sur le «tournant» de 1989 et l'histoire du communisme. L'histoire sociale de la RDA et de la Pologne communiste en Allemagne, en Pologne et en France, «Genèses» 61, 2005, nr 4, s. 118–133; R. Brier, *Adam Michnik's Understanding of Totalitarianism and the West European Left. A Historical and Transnational Approach to Dissident Political Thought*, «East European Politics and Societies» 25, 2011, nr 2, s. 197–218.</footnote>
systemu totalitarnego, a zwłaszcza używania przemocy fizycznej przez polskie władze komunistyczne nie da się porównać z sowiecką przemocą totalitarną.

W kwestii niezależności minionego ustroju poglądy badaczy były również bardziej zniuansowane niż stanowiska publicystów. Holzer porównał położenie Polski względem Związku Radzieckiego po 1956 r. z sytuacją krajów satelickich III Rzeszy. Eisler odnajdywał w tym okresie oznaki „partnerstwa” między Polską a ZSRR. Paczkowski podkreślał niezależność Kościoła katolickiego oraz utrzymanie się w Polsce drobnej własności rolnej. Friszke natomiast określał PRL jako „autonomiczną część imperium sowieckiego” i przeprowadził, podobnie jak Kula, analogię z Królestwem Polskim w Imperium Rosyjskim w latach 1815–1839.

Uczestników debaty łączyła przynależność do pokolenia, które weszło w dorośłość w Polsce Ludowej i rozpoczęło karierę akademicką przed 1989 r.: większość z nich urodziła się w latach 30. lub 40., a najmłodsi, tj. Eisler i Friszke, odpowiednio w latach 1952 i 1956. Byli młodzi od publicystów najbardziej wrogich dawnemu ustrojowi: Turowicz urodził się w 1912, a Nowak-Jeziorański w 1914 r. Ta różnica pokoleniowa sprawiła, że „poznali z bliska”, jak mówi Nowak-Jeziorański, początki Polski Ludowej i narzucenie Polsce ustroju typu radzieckiego<fnref n="80" />. Jego zdaniem znajomość bądź nie okresu stalinowskiego miałaby wyjaśniać odmienne stanowiska poszczególnych uczestników dyskusji. Do tego należałoby dodać różnice w biografii politycznej, między tymi, których socjalizacja przebiegła w otoczeniu raczej przychylnym PZPR czy ideałom, którym oficjalnie hołdowała partia, jak Eisler, Holzer i Kersten, będący jej członkami zanim włąpili do „Solidarności”, czy Kula, którego rodzice byli aktywnymi członkami Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków, a tymi, którzy, jak Roszkowski, Strzembosz, Turowicz i Nowak-Jeziorański, wręcz przeciwnie, aktywnie działali w opozycji wobec reżimu i zajmowali stanowiska radykalnie antykomunistyczne oraz manifestowali swój katolicyzm, bardziej niż historycy będący sympatykami „Solidarności”, jak Friszke czy Paczkowski. Zatem oceny komunistycznej przeszłości Polski przez tych historyków i publicystów można interpretować również jako konsekwencję ich poglądów politycznych.

Mimo niuansów i debat dotyczących periodyzacji, pojęcie „totalitaryzmu” w sposób zadziwiający powracało więc jako kategoria analityczna używana w Polsce oraz wielu innych byłych demokracjach ludowych<fnref n="81" />. Ubolewał nad tym Dariusz Jarosz, inny zwolennik społecznej historii PRL, badający dzieje chłopstwa, w tekście opublikowanym w 2000 r., zanim jeszcze paradygmat

<footnote n="80">⁸⁰ J. Nowak-Jeziorański, *Od trzeciej Rzeczypospolitej do drugiej Polski ludowej...*, s. 78.</footnote>

<footnote n="81">⁸¹ J. Rowell, *L'étonnant retour du «totalitarisme». Réflexions sur le «tournant» de 1989 et l'histoire du communisme. L'histoire sociale de la RDA et de la Pologne communiste en Allemagne, en Pologne et en France, «Genèses»* 61, 2005, nr 4, s. 118–133; R. Brier, *Adam Michnik's Understanding of Totalitarianism and the West European Left. A Historical and Transnational Approach to Dissident Political Thought, «East European Politics and Societies»* 25, 2011, nr 2, s. 197–218.</footnote>
oparty na pojęciu „totalitaryzmu” został wzmocniony przez historiografię IPN (por. rozdz. VI)$^{82}$. Jarosz tym bardziej negatywnie ocenił binarne ramy interpretacyjne przeciwstawiające sobie władzę i społeczeństwo, że zaczynały one dominować w polskiej historiografii w chwili, gdy nie były najlepiej oceniane przez historyków zachodnich, a nawet niektórzy z ich twórców z czasów zimnej wojny, jak Zbigniew Brzeziński czy Carl J. Friedrich, znacząco zniuansowali swoje stanowisko$^{83}$. Co więcej, tej popularności totalitaryzmu jako istotnego, a nawet dominującego paradygmatu w historiografii polskiego komunizmu paradoksalnie nie towarzyszyła próba bardziej wyrafinowanej konceptualizacji ram analitycznych ze strony polskich historyków. Zdaniem Jarosza modę na to pojęcie wyjaśniał fakt, że historycy zbyt chętnie odpowiedali na „zamówienie społeczne”, „co w praktyce oznaczało najczęściej możliwość uzyskania pieniędzy na badania i publikacje od określonego sponsora”$^{84}$:

> Za najważniejsze zadanie dla piszących naukowo o PRL uważam uwolnienie się od omnipotencji tradycyjnie rozumianej polityki jako centrum zainteresowań badawczych. Osobiście z coraz większym znudzeniem przeglądam kolejne prace dokonujące szcze-gółowej egzegezy kolejnych przemówień członków Biura Politycznego na kolejnych plenach partyjnych, z których wynika tyle, że tow. X mówiąc to i to, miał na myśli co innego. Co gorsza, część, zwłaszcza młodych autorów, ma wyraźne trudności z analizą partyjnej nowomowy i bierze to, co mówią towarzysze za to, co naprawdę chcieli powiedzieć i – o zgrozo! – za to, o czym myśleli. W takich pracach, jak i w wielu innych najbardziej brakuje mi tego co jest najważniejsze – ludzi$^{85}$.

Podobne stwierdzenie można by zapewne odnieść do badań dotyczących wielu innych ustrojów typu sowieckiego. Jednak społeczna historia reżimów komunistycznych napotyka poważne przeszkody, m.in. dlatego, że w mniejszym stopniu stanowi odpowiedź na zapotrzebowanie społeczne, o którym wspominał Jarosz. W istocie różne gatunki pisarstwa historycznego cieszyły się zróżnicowaną popularnością. Historycy specjalizujący się w dziejach politycznych chętnie tworzyli ujęcia syntetyczne, ponieważ tego rodzaju pisarstwo cieszyło się powodzeniem w szerokich kręgach odbiorców. Czubiński, Roszkowski, Paczkowski, Eisler, ale również Friszke i Dudek są autorami nierzadko wznowianych syntezy poświęconych historii najnowszej.

Choć po 1989 r. przeciwstawianie sobie historiografii oficjalnej i opozycyjnej straciło sens, znalazło kontynuację i w pewnym stopniu pozostaje aktualne ze względu na konflikty interpretacyjne, których przedmiotem jest natura ustroju komunistycznego. Ścierają się w nich zwolennicy podejścia opartego przede wszystkim na piętnowaniu dawnego ustroju z tymi, którzy starają się go analizować w sposób bardziej zniuansowany, a więc niezależny od kwestii politycznych

<footnote>$^{82}$ Jak pisać o komunizmie?..., s. 10.</footnote>

<footnote>$^{83}$ Tamże.</footnote>

<footnote>$^{84}$ Tamże, s. 9.</footnote>

<footnote>$^{85}$ Tamże.</footnote>
oparty na pojęciu „totalitaryzmu” został wzmocniony przez historiografię IPN (por. rozdz. VI)$^{82}$. Jarosz tym bardziej negatywnie ocenił binarne ramy interpretacyjne przeciwstawiające sobie władzę i społeczeństwo, że zaczynały one dominować w polskiej historiografii w chwili, gdy nie były najlepiej oceniane przez historyków zachodnich, a nawet niektórzy z ich twórców z czasów zimnej wojny, jak Zbigniew Brzeziński czy Carl J. Friedrich, znacząco zniuansowali swoje stanowisko$^{83}$. Co więcej, tej popularności totalitaryzmu jako istotnego, a nawet dominującego paradygmatu w historiografii polskiego komunizmu paradoksalnie nie towarzyszyła próba bardziej wyrafinowanej konceptualizacji ram analitycznych ze strony polskich historyków. Zdaniem Jarosza modę na to pojęcie wyjaśniał fakt, że historycy zbyt chętnie odpowiedali na „zamówienie społeczne”, „co w praktyce oznaczało najczęściej możliwość uzyskania pieniędzy na badania i publikacje od określonego sponsora”$^{84}$:

> Za najważniejsze zadanie dla piszących naukowo o PRL uważam uwolnienie się od omnipotencji tradycyjnie rozumianej polityki jako centrum zainteresowań badawczych. Osobiście z coraz większym znudzeniem przeglądam kolejne prace dokonujące szcze-gółowej egzegezy kolejnych przemówień członków Biura Politycznego na kolejnych plenach partyjnych, z których wynika tyle, że tow. X mówiąc to i to, miał na myśli co innego. Co gorsza, część, zwłaszcza młodych autorów, ma wyraźne trudności z analizą partyjnej nowomowy i bierze to, co mówią towarzysze za to, co naprawdę chcieli powiedzieć i – o zgrozo! – za to, o czym myśleli. W takich pracach, jak i w wielu innych najbardziej brakuje mi tego co jest najważniejsze – ludzi$^{85}$.

Podobne stwierdzenie można by zapewne odnieść do badań dotyczących wielu innych ustrojów typu sowieckiego. Jednak społeczna historia reżimów komunistycznych napotyka poważne przeszkody, m.in. dlatego, że w mniejszym stopniu stanowi odpowiedź na zapotrzebowanie społeczne, o którym wspominał Jarosz. W istocie różne gatunki pisarstwa historycznego cieszyły się zróżnicowaną popularnością. Historycy specjalizujący się w dziejach politycznych chętnie tworzyli ujęcia syntetyczne, ponieważ tego rodzaju pisarstwo cieszyło się powodzeniem w szerokich kręgach odbiorców. Czubiński, Roszkowski, Paczkowski, Eisler, ale również Friszke i Dudek są autorami nierzadko wznowianych syntezy poświęconych historii najnowszej.

Choć po 1989 r. przeciwstawianie sobie historiografii oficjalnej i opozycyjnej straciło sens, znalazło kontynuację i w pewnym stopniu pozostaje aktualne ze względu na konflikty interpretacyjne, których przedmiotem jest natura ustroju komunistycznego. Ścierają się w nich zwolennicy podejścia opartego przede wszystkim na piętnowaniu dawnego ustroju z tymi, którzy starają się go analizować w sposób bardziej zniuansowany, a więc niezależny od kwestii politycznych

<footnote>$^{82}$ Jak pisać o komunizmie?..., s. 10.</footnote>

<footnote>$^{83}$ Tamże.</footnote>

<footnote>$^{84}$ Tamże, s. 9.</footnote>

<footnote>$^{85}$ Tamże.</footnote>
związanych z opisywaniem tej historii. Po zmianie ustrojowej historycy opozy-
cyjni bądź sympatyzujący z opozycją, którzy przed 1989 r. zajmowali pozycję
podporządkowaną lub marginalną, zaczęli dominować na polu historii. Ewolucji
tej sprzyjało, poza ich zaangażowaniem politycznym, przemieszczenie, do jakiego
doszło w hierarchii przedmiotów badań w następstwie demokratyzacji. Dzięki
niemu nastąpił rozwój historii politycznej PRL, a historycy zajmujący się dzie-
jami najnowszymi zaczęli się posługiwać dyskursem o konotacjach moralnych
i normatywnych, zgodnych z żądaniami osądzenia przeszłości komunistycznej
pojawiającymi się równolegle na polu polityki.

## 2. Rozliczanie komunizmu jako nowe ograniczenie heteronomiczne

Krach ustrojów totalitarnych sprzyja polityce opartej na zasadach sprawiedliwości okresu przejściowego, rozumianej jako zestaw środków prawnych i sądowych mających na celu, po zmianie ustrojowej, oddanie sprawiedliwości osobom, których prawa zostały pogwałcone w poprzednim ustroju<fnref n="86" />. Odnosi się to do państw byłego bloku wschodniego, ale również do innych sytuacji, np. mających miejsce w Hiszpanii czy Ameryce Południowej. Interesują mnie tutaj nie tyle te procesy jako takie, ile sposób, w jaki dyskursy promujące kryminalizację sądową oraz symboliczną PRL przyczyniały się do zdefiniowania roli przypisywanej historii oraz historykom.

W wymiarze sądowym kryminalizacja ta przybrała w większości państw dawnego bloku wschodniego dwie uzupełniające się formy: polityki lustracyjnej, to znaczy badania przeszłości kandydatów na istotne stanowiska polityczne lub administracyjne, których nie mogą obejmować, jeśli zostanie im udowodnione, że współpracowali z reżimowymi służbami bezpieczeństwa, a także polityki dekomunizacyjnej, polegającej na wykluczeniu z tych stanowisk przywódców dawnych partii komunistycznych. W praktyce te dwa rodzaje polityki są często powiązane w debacie publicznej, ale regulowane odrębnymi aktami prawnymi. Ogólnie różne działania mające na celu zaznaczenie zerwania z dawnym reżimem, np. zmiana nazw ulic czy obalanie pomników, często określa się jako dekomunizację<fnref n="87" />.

W wymiarze symbolicznym kryminalizacja PRL polegała na określeniu tego państwa jako zbrodniczego i łamiącego prawa swoich obywateli, a zyskującego legitymizację głównie poprzez użycie przemocy. PRL miałby być swego rodzaju antytezą demokracji i negatywnym punktem odniesienia dla III RP. Ten drugi

<footnote n="86">⁸⁶ Dealing with Wars and Dictatorships. Legal Concepts and Categories in Action, red. L. Israël, G. Mouralis, The Hague 2014.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ B.A. Misztal, *How Not to Deal with the Past*. Lustration in Poland, „European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie” 40, 1999, nr 1, s. 31–55.</footnote>
związanych z opisywaniem tej historii. Po zmianie ustrojowej historycy opozy-
cyjni bądź sympatyzujący z opozycją, którzy przed 1989 r. zajmowali pozycję
podporządkowaną lub marginalną, zaczęli dominować na polu historii. Ewolucji
tej sprzyjało, poza ich zaangażowaniem politycznym, przemieszczenie, do jakiego
doszło w hierarchii przedmiotów badań w następstwie demokratyzacji. Dzięki
niemu nastąpił rozwój historii politycznej PRL, a historycy zajmujący się dzie-
jami najnowszymi zaczęli się posługiwać dyskursem o konotacjach moralnych
i normatywnych, zgodnych z żądaniami osądzenia przeszłości komunistycznej
pojawiającymi się równolegle na polu polityki.

## 2. Rozliczanie komunizmu jako nowe ograniczenie heteronomiczne

Krach ustrojów totalitarnych sprzyja polityce opartej na zasadach sprawiedliwości okresu przejściowego, rozumianej jako zestaw środków prawnych i sądowych mających na celu, po zmianie ustrojowej, oddanie sprawiedliwości osobom, których prawa zostały pogwałcone w poprzednim ustroju<fnref n="86" />. Odnosi się to do państw byłego bloku wschodniego, ale również do innych sytuacji, np. mających miejsce w Hiszpanii czy Ameryce Południowej. Interesują mnie tutaj nie tyle te procesy jako takie, ile sposób, w jaki dyskursy promujące kryminalizację sądową oraz symboliczną PRL przyczyniały się do zdefiniowania roli przypisywanej historii oraz historykom.

W wymiarze sądowym kryminalizacja ta przybrała w większości państw dawnego bloku wschodniego dwie uzupełniające się formy: polityki lustracyjnej, to znaczy badania przeszłości kandydatów na istotne stanowiska polityczne lub administracyjne, których nie mogą obejmować, jeśli zostanie im udowodnione, że współpracowali z reżimowymi służbami bezpieczeństwa, a także polityki dekomunizacyjnej, polegającej na wykluczeniu z tych stanowisk przywódców dawnych partii komunistycznych. W praktyce te dwa rodzaje polityki są często powiązane w debacie publicznej, ale regulowane odrębnymi aktami prawnymi. Ogólnie różne działania mające na celu zaznaczenie zerwania z dawnym reżimem, np. zmiana nazw ulic czy obalanie pomników, często określa się jako dekomunizację<fnref n="87" />.

W wymiarze symbolicznym kryminalizacja PRL polegała na określeniu tego państwa jako zbrodniczego i łamiącego prawa swoich obywateli, a zyskującego legitymizację głównie poprzez użycie przemocy. PRL miałby być swego rodzaju antytezą demokracji i negatywnym punktem odniesienia dla III RP. Ten drugi

<footnote n="86">⁸⁶ Dealing with Wars and Dictatorships. Legal Concepts and Categories in Action, red. L. Israël, G. Mouralis, The Hague 2014.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ B.A. Misztal, *How Not to Deal with the Past*. Lustration in Poland, „European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie” 40, 1999, nr 1, s. 31–55.</footnote>
wymiar kryminalizacji minionego ustroju ma *a priori* najwięcej wspólnego z pisarstwem historycznym. Symboliczne potępienie dawnego ustroju wymaga w istocie opisania go w pewien sposób i rozpowszechniania tej narracji w przemówieniach, publikacjach czy programach szkolnych.

Jednak sądowa kryminalizacja ustrojów autorytarnych również wpływa na sposoby uprawiania historii. Niezbędne dla osądzania przeszłości jest odwoływanie się do badaczy historii jako biegłych, dostarczających sądom wiedzy odnoszącej się do zarzucanych oskarżonym czynów, do których doszło kilkadzie siąt lat wcześniej. Ta forma ekspertyzy historycznej w kontekście sądowym nie była jednak najbardziej rozpowszechniona w Polsce, m.in. dlatego, że doszło do niewielu procesów pojedynczych osób uważanych za odpowiedzialne za przemoc państwową<fnref n="88" />. Powtarzające się próby osądzenia Wojciecha Jaruzelskiego i Czesława Kiszczaka za wprowadzenie stanu wojennego w 1981 r. stanowią dobry przykład w tym zakresie. Ich procesy były często odraczane ze względu na stan zdrowia byłych przywódców, a kary, na które ich skazywano, łagodzone lub unieważniane w wyniku składanych apelacji. Jedynie Kiszczak został ostatecznie skazany w czerwcu 2015 r., na kilka miesięcy przed śmiercią. Ekspertyza historyczna nie odegrała większej roli w procesie sądowym. W związku z tym obecność historyków na sali sądowej nie wywoływała w Polsce dyskusji porównywalnych z tymi, w jakich uczestniczyli historycy francuscy przy okazji procesów Maurice'a Papona, Paula Touviera czy Klausa Barbiego<fnref n="89" />.

Nakierowując uwagę polityczną bądź medialną na kwestie związane z dzie dzictwem minionego ustroju, skazywaniem przez sądy osób odpowiedzialnych za przemoc państwową czy polowaniem na byłych „agentów”, tajnych współpra cowników służb bezpieczeństwa, proces osądzania przeszłości komunistycznej przyczyniał się do powiązania narracji o PRL z kwestiami będącymi przedmiotem regularnych dyskusji politycznych. Tym bardziej że po 1989 r., jak widzie liśmy, historiografia ewoluowała w stronę pytań o polityczną naturę dawnego ustroju, poddawanego kryminalizacji. Oba te zjawiska, osąd przeszłości oraz rozwój historiografii, mają w pewnym stopniu własną logikę, ale też wchodzą w interakcję. W związku z tym historycy, mniej lub bardziej świadomie i chętnie, uczestniczą w debatach dotyczących w równym stopniu wytwarzania wie dzy o przeszłości, co coraz bardziej jawnego współzawodnictwa politycznego. Debaty te odbywają się przede wszystkim poza polem historii, jednak są zwią zane z definiowaniem prawdy historycznej i/lub sądowej. Stanowią nową formę zewnętrznego nacisku politycznego wywieranego na dyskurs naukowy, konku rujący z dyskursami politycznymi i sądowymi promującymi pewną wizję PRL.

<footnote n="88">⁸⁸ Jako przykład często wymienia się proces Adama Humera, byłego oficera SB, skaza- nego w 1994 r. na 10 lat więzienia. Na temat osądzania przeszłości komunistycznej w Polsce zob. L. Stan, *The Politics of Memory in Poland. Lustration, File Access and Court Proceedings*, „Studies in Post-Communism” 2006, nr 10, s. 1–29.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ Na ten temat zob. numer specjalny czasopisma „Le Débat” poświęcony procesowi Papona: *Vérité judiciaire, vérité historique*, „Le Débat” 1998, nr 102.</footnote>
wymiar kryminalizacji minionego ustroju ma *a priori* najwięcej wspólnego z pisarstwem historycznym. Symboliczne potępienie dawnego ustroju wymaga w istocie opisania go w pewien sposób i rozpowszechniania tej narracji w przemówieniach, publikacjach czy programach szkolnych.

Jednak sądowa kryminalizacja ustrojów autorytarnych również wpływa na sposoby uprawiania historii. Niezbędne dla osądzania przeszłości jest odwoływanie się do badaczy historii jako biegłych, dostarczających sądom wiedzy odnoszącej się do zarzucanych oskarżonym czynów, do których doszło kilkadzie siąt lat wcześniej. Ta forma ekspertyzy historycznej w kontekście sądowym nie była jednak najbardziej rozpowszechniona w Polsce, m.in. dlatego, że doszło do niewielu procesów pojedynczych osób uważanych za odpowiedzialne za przemoc państwową<fnref n="88" />. Powtarzające się próby osądzenia Wojciecha Jaruzelskiego i Czesława Kiszczaka za wprowadzenie stanu wojennego w 1981 r. stanowią dobry przykład w tym zakresie. Ich procesy były często odraczane ze względu na stan zdrowia byłych przywódców, a kary, na które ich skazywano, łagodzone lub unieważniane w wyniku składanych apelacji. Jedynie Kiszczak został ostatecznie skazany w czerwcu 2015 r., na kilka miesięcy przed śmiercią. Ekspertyza historyczna nie odegrała większej roli w procesie sądowym. W związku z tym obecność historyków na sali sądowej nie wywoływała w Polsce dyskusji porównywalnych z tymi, w jakich uczestniczyli historycy francuscy przy okazji procesów Maurice'a Papona, Paula Touviera czy Klausa Barbiego<fnref n="89" />.

Nakierowując uwagę polityczną bądź medialną na kwestie związane z dzie dzictwem minionego ustroju, skazywaniem przez sądy osób odpowiedzialnych za przemoc państwową czy polowaniem na byłych „agentów”, tajnych współpra cowników służb bezpieczeństwa, proces osądzania przeszłości komunistycznej przyczyniał się do powiązania narracji o PRL z kwestiami będącymi przedmiotem regularnych dyskusji politycznych. Tym bardziej że po 1989 r., jak widzie liśmy, historiografia ewoluowała w stronę pytań o polityczną naturę dawnego ustroju, poddawanego kryminalizacji. Oba te zjawiska, osąd przeszłości oraz rozwój historiografii, mają w pewnym stopniu własną logikę, ale też wchodzą w interakcję. W związku z tym historycy, mniej lub bardziej świadomie i chętnie, uczestniczą w debatach dotyczących w równym stopniu wytwarzania wie dzy o przeszłości, co coraz bardziej jawnego współzawodnictwa politycznego. Debaty te odbywają się przede wszystkim poza polem historii, jednak są zwią zane z definiowaniem prawdy historycznej i/lub sądowej. Stanowią nową formę zewnętrznego nacisku politycznego wywieranego na dyskurs naukowy, konku rujący z dyskursami politycznymi i sądowymi promującymi pewną wizję PRL.

<footnote n="88">⁸⁸ Jako przykład często wymienia się proces Adama Humera, byłego oficera SB, skaza- nego w 1994 r. na 10 lat więzienia. Na temat osądzania przeszłości komunistycznej w Polsce zob. L. Stan, *The Politics of Memory in Poland. Lustration, File Access and Court Proceedings*, „Studies in Post-Communism” 2006, nr 10, s. 1–29.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ Na ten temat zob. numer specjalny czasopisma „Le Débat” poświęcony procesowi Papona: *Vérité judiciaire, vérité historique*, „Le Débat” 1998, nr 102.</footnote>
## Przegrupowania polityczne i zarządzanie dziedzictwem PRL

Po 1989 r. pole polskiej polityki przebudowywało się wokół opozycji związa-
zanych z konkurencyjnymi interpretacjami komunistycznej przeszłości.
Współzawodnictwo polityczne w warunkach pluralizmu kształtowało się głów-
nie wokół antytezy między SLD, partią wywodzącą się z PZPR, w pewnym
stopniu również PSL, a dawnymi opozycjonistami. Ci ostatni należeli do wielu
różnych partii centrowych lub prawicowych, wywodzących się z poszczególnych
odłamów „Solidarności”<fnref n="90" />. Choć ze względu na to, że zmiana ustroju została
wynegocjowana w ramach porozumień Okrągłego Stołu, polityka dekomunizacji
nie stanowiła kluczowego elementu politycznej agendy, która bezpośrednio po
1989 r. była raczej podporządkowana kwestiom ekonomicznym, retoryka par-
tyjna chętnie sięgała po argumenty zaczerpnięte z historii najnowszej.

Zatem to w konsekwencji tej wynegocjowanej zmiany ustroju polityka deko-
munizacji nie stanowiła priorytetu pierwszych rządów po 1989 r.<fnref n="91" /> Najpilniejsze
były reformy społeczne i gospodarcze. Ale pierwszy niekomunistyczny rząd,
powstały po na wpół wolnych wyborach w 1989 r., wdrażał politykę „grubej
kreski”, oddzielającej teraźniejszość od przeszłości, zgodnie ze sformułową-
niem premiera Tadeusza Mazowieckiego. Ta inspirowana chrześcijańskim per-
sonalizmem polityka miała sprzyjać utrzymaniu konsensusu wynegocjowanego
w ramach Okrągłego Stołu<fnref n="92" />. Ten wybór polityczny wyjaśniało wiele czynników.
Polska doświadczyła wówczas bezprecedensowego eksperymentu: rządem kie-
rowały osoby wywodzące się z „Solidarności”, ale główne resorty siłowe (m.in.
sprawy wewnętrzne i obronność) pozostały w rękach pezetpeerowskich mini-
strów, podobnie jak przywrócony urząd prezydenta, powierzony Jaruzelskiemu.
Na trzy miesiące przed upadkiem muru berlińskiego nie mogło być jeszcze
mowy o oczyszczeniu struktur państwowych z dawnej nomenklatury. Pokojowy
i wynegocjowany charakter zmiany ustroju również nie sprzyjał wdrażaniu
polityki dekomunizacji. Dlatego trudno zdefiniować tę zmianę: „Jak określić
rewolucję dokonaną za zgodą jej własnych wrogów?”<fnref n="93" />. Względna liberalizacja
ustroju politycznego PRL w drugiej połowie lat 80., związana z pierestrojką
i głasnostią Michaiła Gorbaczowa, jest kolejnym czynnikiem wyjaśniającym
politykę „grubej kreski”.

W porównaniu z sąsiednimi państwami polska polityka lustracji i dekomu-
nizacji rzeczywiście jawi się jako późniejsza, ponieważ związana z nią legislacja

<footnote n="90">⁹⁰ A. Szczerbiak, *Poles Together? The Emergence and Development of Political Parties in Post-communist Poland*, Budapest–New York 2001; A. Dudek, *Historia polityczna Polski 1989–2012*, Kraków 2013.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ A. Smolar, *Les aventures de la décommunisation*, „Critique internationale” 5, 1999, nr 4, s. 155–166.</footnote>

<footnote n="92">⁹² L. Koczanowicz, *Memory of Politics and Politics of Memory. Reflections on the Construction of the Past in Post-Totalitarian Poland*, „Studies in East European Thought” 49, 1997, nr 4, s. 259–270.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ Tamże, s. 261 (tłum. PS).</footnote>
## Przegrupowania polityczne i zarządzanie dziedzictwem PRL

Po 1989 r. pole polskiej polityki przebudowywało się wokół opozycji związa-
zanych z konkurencyjnymi interpretacjami komunistycznej przeszłości.
Współzawodnictwo polityczne w warunkach pluralizmu kształtowało się głów-
nie wokół antytezy między SLD, partią wywodzącą się z PZPR, w pewnym
stopniu również PSL, a dawnymi opozycjonistami. Ci ostatni należeli do wielu
różnych partii centrowych lub prawicowych, wywodzących się z poszczególnych
odłamów „Solidarności”<fnref n="90" />. Choć ze względu na to, że zmiana ustroju została
wynegocjowana w ramach porozumień Okrągłego Stołu, polityka dekomunizacji
nie stanowiła kluczowego elementu politycznej agendy, która bezpośrednio po
1989 r. była raczej podporządkowana kwestiom ekonomicznym, retoryka par-
tyjna chętnie sięgała po argumenty zaczerpnięte z historii najnowszej.

Zatem to w konsekwencji tej wynegocjowanej zmiany ustroju polityka deko-
munizacji nie stanowiła priorytetu pierwszych rządów po 1989 r.<fnref n="91" /> Najpilniejsze
były reformy społeczne i gospodarcze. Ale pierwszy niekomunistyczny rząd,
powstały po na wpół wolnych wyborach w 1989 r., wdrażał politykę „grubej
kreski”, oddzielającej teraźniejszość od przeszłości, zgodnie ze sformułową-
niem premiera Tadeusza Mazowieckiego. Ta inspirowana chrześcijańskim per-
sonalizmem polityka miała sprzyjać utrzymaniu konsensusu wynegocjowanego
w ramach Okrągłego Stołu<fnref n="92" />. Ten wybór polityczny wyjaśniało wiele czynników.
Polska doświadczyła wówczas bezprecedensowego eksperymentu: rządem kie-
rowały osoby wywodzące się z „Solidarności”, ale główne resorty siłowe (m.in.
sprawy wewnętrzne i obronność) pozostały w rękach pezetpeerowskich mini-
strów, podobnie jak przywrócony urząd prezydenta, powierzony Jaruzelskiemu.
Na trzy miesiące przed upadkiem muru berlińskiego nie mogło być jeszcze
mowy o oczyszczeniu struktur państwowych z dawnej nomenklatury. Pokojowy
i wynegocjowany charakter zmiany ustroju również nie sprzyjał wdrażaniu
polityki dekomunizacji. Dlatego trudno zdefiniować tę zmianę: „Jak określić
rewolucję dokonaną za zgodą jej własnych wrogów?”<fnref n="93" />. Względna liberalizacja
ustroju politycznego PRL w drugiej połowie lat 80., związana z pierestrojką
i glasnostią Michaiła Gorbaczowa, jest kolejnym czynnikiem wyjaśniającym
politykę „grubej kreski”.

W porównaniu z sąsiednimi państwami polska polityka lustracji i dekomu-
nizacji rzeczywiście jawi się jako późniejsza, ponieważ związana z nią legislacja

<footnote n="90">⁹⁰ A. Szczerbiak, *Poles Together? The Emergence and Development of Political Parties in Post-communist Poland*, Budapest–New York 2001; A. Dudek, *Historia polityczna Polski 1989–2012*, Kraków 2013.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ A. Smolar, *Les aventures de la décommunisation*, „Critique internationale” 5, 1999, nr 4, s. 155–166.</footnote>

<footnote n="92">⁹² L. Koczanowicz, *Memory of Politics and Politics of Memory. Reflections on the Construction of the Past in Post-Totalitarian Poland*, „Studies in East European Thought” 49, 1997, nr 4, s. 259–270.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ Tamże, s. 261 (tłum. PS).</footnote>
oraz mechanizmy zostały przyjęte pod koniec lat 90. W Niemczech Instytut Gaucka, odpowiedzialny za sprawdzanie przeszłości urzędników w byłej NRD, został formalnie powołany do życia już w październiku 1990 r. Zjednoczenie Niemiec sprzyjało temu procesowi, podobnie jak fakt, że liczba tajnych współpracowników Stasi była we wschodnich Niemczech dużo większa niż UB/SB w Polsce Ludowej. W 1989 r. w NRD liczbę tę oceniano na 173 tys., liczbę funkcjonariuszy MSW na 91 tys., a liczbę ludności na 16,7 mln. W Polsce MSW dysponowało wówczas ok. 50 tys. tajnych współpracowników, przy ogólnej liczbie ludności wynoszącej 38 mln<fnref n="94" />. W Czechach parlament oficjalnie uznał ustrój komunistyczny za „nielegalny” i „zbrodniczy” w 1993 r.<fnref n="95" /> W tym kraju, podobnie jak w Niemczech, już w 1991 r. przyjęto ustawę lustracyjną.

Kwestionowaniu polityki „grubej kreski” towarzyszyła czasami krytyka opanowania gospodarki przez elity dawnego reżimu. Część prawicy wywodzącej się z „Solidarności” twierdziła, że przywódy komunistyczni nie tylko nie odpowiedzieli za przemoc państwową i nie zadośćuczynili jej ofiarom, ale też nie odczuli, jak wysoką cenę musieli zapłacić za transformację gospodarczą pozostali Polacy, a zwłaszcza robotnicy, którzy odegrali kluczową rolę w protestach skierowanych przeciw minionemu ustrojowi. Ta część prawicy opowiadła się bardzo stanowczo za przyjęciem ustawy lustracyjnej. Przyczyniła się do stworzenia innej zasady podziału w ramach pola polityki: na tych, którzy zawdzięczali swoją legitymizację porozumieniom Okrągłego Stołu oraz tych, którzy opierali swoją tożsamość polityczną na ich kontestowaniu<fnref n="96" />.

Jednym z ugrupowań politycznych najbardziej aktywnie lansujących tę interpretację PRL było Porozumienie Centrum, jedna z wielu formacji politycznych wywodzących się z „Solidarności”, której jednym z przywódców był Jarosław Kaczyński. Kwestionując politykę „grubej kreski”, rząd Jana Olszewskiego (1991–1992), wywodzącego się z PC, starał się włączyć dekomunizację do agendy politycznej. W swoim exposé Olszewski oświadczył, że chce, by jego rządy „oznaczały początek końca komunizmu w naszej Ojczyźnie”<fnref n="97" />. Sejm był wówczas bardzo podzielony, a koalicja rządowa, opierająca się na czterech ugrupowaniach parlamentarnych (z 17), popierana była jedynie przez 114

<footnote n="94">⁹⁴ Liczby podane w: A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, *Les enjeux des archives des polices politiques communistes en Allemagne et en Pologne. Essai de comparaison*, „Genèses” 52, 2003, nr 3, s. 4–32. Istnieją również szacunki wyższe, por. P. Piotrowski, *Przemiany w MSW w latach 1989–1990*, „Biuletyn IPN” 2004, nr 4, s. 45–52, który szacuje liczbę współpracowników na 90 tys., nie precyzuje jednak, czy wszyscy oni byli wciąż aktywni w 1989 r. Szacunki te są dużo niższe od tych dotyczących służb wschodnioniemieckich, zwłaszcza w porównaniu z liczbą ludności.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ M. Blaive, *An Impossible Reconciliation. National (Heroic) Memory and Individual Identity in the Czech Republic, „Passés Futurs”* 2021, nr 9, https://www.politika.io/fr/article/an-impossible-reconciliation (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="96">⁹⁶ J. Heurtaux, C. Pellen, *La Table ronde. Un meuble politiquement encombrant*, w: 1989 à l’Est de l’Europe. Une mémoire controversée, red. J. Heurtaux, C. Pellen, La Tour-d’Aigues 2009, s. 23–56.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ A. Dudek, *Historia polityczna...*, s. 455.</footnote>
oraz mechanizmy zostały przyjęte pod koniec lat 90. W Niemczech Instytut Gaucka, odpowiedzialny za sprawdzanie przeszłości urzędników w byłej NRD, został formalnie powołany do życia już w październiku 1990 r. Zjednoczenie Niemiec sprzyjało temu procesowi, podobnie jak fakt, że liczba tajnych współpracowników Stasi była we wschodnich Niemczech dużo większa niż UB/SB w Polsce Ludowej. W 1989 r. w NRD liczbę tę oceniano na 173 tys., liczbę funkcjonariuszy MSW na 91 tys., a liczbę ludności na 16,7 mln. W Polsce MSW dysponowało wówczas ok. 50 tys. tajnych współpracowników, przy ogólnej liczbie ludności wynoszącej 38 mln<fnref n="94" />. W Czechach parlament oficjalnie uznał ustrój komunistyczny za „nielegalny” i „zbrodniczy” w 1993 r.<fnref n="95" /> W tym kraju, podobnie jak w Niemczech, już w 1991 r. przyjęto ustawę lustracyjną.

Kwestionowaniu polityki „grubej kreski” towarzyszyła czasami krytyka opanowania gospodarki przez elity dawnego reżimu. Część prawicy wywodzącej się z „Solidarności” twierdziła, że przywódy komunistyczni nie tylko nie odpowiedzieli za przemoc państwową i nie zadośćuczynili jej ofiarom, ale też nie odczuli, jak wysoką cenę musieli zapłacić za transformację gospodarczą pozostali Polacy, a zwłaszcza robotnicy, którzy odegrali kluczową rolę w protestach skierowanych przeciw minionemu ustrojowi. Ta część prawicy opowiadła się bardzo stanowczo za przyjęciem ustawy lustracyjnej. Przyczyniła się do stworzenia innej zasady podziału w ramach pola polityki: na tych, którzy zawdzięczali swoją legitymizację porozumieniom Okrągłego Stołu oraz tych, którzy opierali swoją tożsamość polityczną na ich kontestowaniu<fnref n="96" />.

Jednym z ugrupowań politycznych najbardziej aktywnie lansujących tę interpretację PRL było Porozumienie Centrum, jedna z wielu formacji politycznych wywodzących się z „Solidarności”, której jednym z przywódców był Jarosław Kaczyński. Kwestionując politykę „grubej kreski”, rząd Jana Olszewskiego (1991–1992), wywodzącego się z PC, starał się włączyć dekomunizację do agendy politycznej. W swoim exposé Olszewski oświadczył, że chce, by jego rządy „oznaczały początek końca komunizmu w naszej Ojczyźnie”<fnref n="97" />. Sejm był wówczas bardzo podzielony, a koalicja rządowa, opierająca się na czterech ugrupowaniach parlamentarnych (z 17), popierana była jedynie przez 114

<footnote n="94">⁹⁴ Liczby podane w: A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, *Les enjeux des archives des polices politiques communistes en Allemagne et en Pologne. Essai de comparaison*, „Genèses” 52, 2003, nr 3, s. 4–32. Istnieją również szacunki wyższe, por. P. Piotrowski, *Przemiany w MSW w latach 1989–1990*, „Biuletyn IPN” 2004, nr 4, s. 45–52, który szacuje liczbę współpracowników na 90 tys., nie precyzuje jednak, czy wszyscy oni byli wciąż aktywni w 1989 r. Szacunki te są dużo niższe od tych dotyczących służb wschodnioniemieckich, zwłaszcza w porównaniu z liczbą ludności.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ M. Blaive, *An Impossible Reconciliation. National (Heroic) Memory and Individual Identity in the Czech Republic, „Passés Futurs”* 2021, nr 9, https://www.politika.io/fr/article/an-impossible-reconciliation (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="96">⁹⁶ J. Heurtaux, C. Pellen, *La Table ronde. Un meuble politiquement encombrant*, w: 1989 à l’Est de l’Europe. Une mémoire controversée, red. J. Heurtaux, C. Pellen, La Tour-d’Aigues 2009, s. 23–56.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ A. Dudek, *Historia polityczna...*, s. 455.</footnote>
z 460 posłów. Pozaieberbym poparciem w parlamencie rząd Olszewskiego borykał się też z konfliktem z prezydentem wybranym w 1990 r., Lechem Wałęsą. Podczas gdy rządowi groziło wotum nieufności, minister spraw wewnętrznych Antoni Macierewicz, były opozycjonista o poglądach skrajnie antykomunistycznych, w przeddzień głosowania przekazał ugrupowaniem parlamentarnym listę 64 nazwisk tajnych współpracowników SB, a drugą listę – 37 ważniejszych nazwisk – marszałkom obu izb parlamentu<fnref n="98" />. „Lista Macierewicza”, zawierająca nazwiska wielu parlamentarzystów oraz ministrów, jak również Wałęsy, była wówczas postrzegana jako próba wyrównania rachunków w obozie postsolidarnościowym i prymitywny manewr polityczny zapędzonego w kozi róg rządu. Skandal, jaki wywołała, doprowadził do upadku rządu po przegłosowaniu wotum nieufności. Epizod „listy Macierewicza”, choć na pewien czas skompromitował politykę lustracji i dekomunizacji, postrzeganą jako zwykłe narzędzie wykorzystywane do gry politycznej, stał się symbolem walki prawicy antykomunistycznej z tym, co nazywała „układem” sił politycznych powołujących się na dziedzictwo porozumień Okrągłego Stołu. Upadek rządu Olszewskiego był początkiem długotrwałej marginalizacji najbardziej antykomunistycznej pracy, która ponownie doszła do władzy dopiero w 2005 r. Ale umożliwił jej też przedstawianie się jako siły politycznej, która nigdy nie poszła na kompromis z dawnym reżimem i jego spadkobiercami, zdecydowanej wdrożyć radykalną politykę reformy państwa.

Paradoks lustracji dawnych współpracowników SB, w formie, jaką zaproponował rząd Olszewskiego, poprzez oskarżenia o współpracę, polegał na tym, że była ona wymierzona w wielu przywódców dawnej opozycji wobec reżimu komunistycznego. Podczas gdy chodziło głównie o zaprzeczenie, jakoby III RP naprawdę zerwała z poprzednim ustrojem, pod pretekstem, że dawni członkowie PZPR zajmują eksponowane stanowiska w instytucjach publicznych i/lub życiu politycznym, ci ostatni byli najmniej narażeni na oskarżenia o współpracę, ponieważ SB nie mogła werbować współpracowników wśród członków partii<fnref n="99" />.

Paradoksalnie to Sejm zdominowany przez postkomunistyczną koalicję rządową (SLD i PSL) przyjął ustawę lustracyjną 11 kwietnia 1997 r. Osłabiony dymisją premiera Józefa Oleksego, zamieszanego w skandal szpiegowski i oskarżanego o współpracę z rosyjskimi agentami, SLD próbowało wówczas zerwać z reputacją partii spadkobierców poprzedniego systemu. Aleksander Kwaśniewski skorzystał z prezydenckiej inicjatywy ustawodawczej i przedstawił parlamentowi projekt ustawy lustracyjnej<fnref n="100" />. Po przejściu parlamentarnej drogi legislacyjnej, kiedy cztery partie złożyły konkurencyjne projekty, ustawa lustracyjna została w końcu uchwalona większością 214 głosów do 162 (głównie z obozu SLD<fnref n="101" />).

<footnote n="98">⁹⁸ B.A. Misztal, dz. cyt., s. 31–55.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ L. Koczanowicz, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ B.A. Misztal, dz. cyt., s. 31–55.</footnote>

<footnote n="101">¹⁰¹ Tamże; zob. też P. Grzelak, *Wojna o lustrację*, Warszawa 2005.</footnote>
z 460 posłów. Poza的前提em poparciem w parlamencie rząd Olszewskiego borykał się też z konfliktem z prezydentem wybranym w 1990 r., Lechem Wałęską. Podczas gdy rządowi groziło wotum nieufności, minister spraw wewnętrznych Antoni Macierewicz, były opozycjonista o poglądach skrajnie antykomunistycznych, w przeddzień głosowania przekazał ugrupowaniem parlamentarnym listę 64 nazwisk tajnych współpracowników SB, a drugą listę – 37 ważniejszych nazwisk – marszałkom obu izb parlamentu<fnref n="98" />. „Lista Macierewicza”, zawierająca nazwiska wielu parlamentarzystów oraz ministrów, jak również Wałęsy, była wówczas postrzegana jako próba wyrównania rachunków w obozie postsolidarnościowym i prymitywny manewr polityczny zapędzonego w kozi róg rządu. Skandal, jaki wywołała, doprowadził do upadku rządu po przegłosowaniu wotum nieufności. Epizod „listy Macierewicza”, choć na pewien czas skompromitował politykę lustracji i dekomunizacji, postrzeganą jako zwykle narzędzie wykorzystywane do gry politycznej, stał się symbolem walki prawicy antykomunistycznej z tym, co nazywała „układem” sił politycznych powołujących się na dziedzictwo porozumień Okrągłego Stołu. Upadek rządu Olszewskiego był początkiem długotrwałej marginalizacji najbardziej antykomunistycznej pracy, która ponownie doszła do władzy dopiero w 2005 r. Ale umożliwił jej też przedstawianie się jako siły politycznej, która nigdy nie poszła na kompromis z dawnym reżimem i jego spadkobiercami, zdecydowanej wdrożyć radykalną politykę reformy państwa.

Paradoks lustracji dawnych współpracowników SB, w formie, jaką zaproponował rząd Olszewskiego, poprzez oskarżenia o współpracę, polegał na tym, że była ona wymierzona w wielu przywódców dawnej opozycji wobec reżimu komunistycznego. Podczas gdy chodziło głównie o zaprzeczenie, jakoby III RP naprawdę zerwała z poprzednim ustrojem, pod pretekstem, że dawni członkowie PZPR zajmują eksponowane stanowiska w instytucjach publicznych i/lub życiu politycznym, ci ostatni byli najmniej narażeni na oskarżenia o współpracę, ponieważ SB nie mogła werbować współpracowników wśród członków partii<fnref n="99" />.

Paradoksalnie to Sejm zdominowany przez postkomunistyczną koalicję rządową (SLD i PSL) przyjął ustawę lustracyjną 11 kwietnia 1997 r. Osłabiony dymisją premiera Józefa Oleksego, zamieszanego w skandal szpiegowski i oskarżanego o współpracę z rosyjskimi agentami, SLD próbowało wówczas zerwać z reputacją partii spadkobierców poprzedniego systemu. Aleksander Kwaśniewski skorzystał z prezydenckiej inicjatywy ustawodawczej i przedstawił parlamentowi projekt ustawy lustracyjnej<fnref n="100" />. Po przejściu parlamentarnej drogi legislacyjnej, kiedy cztery partie złożyły konkurencyjne projekty, ustawa lustracyjna została w końcu uchwalona częścią 214 głosów do 162 (głównie z obozu SLD<fnref n="101" />).

<footnote n="98">⁹⁸ B.A. Misztal, dz. cyt., s. 31–55.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ L. Koczanowicz, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ B.A. Misztal, dz. cyt., s. 31–55.</footnote>

<footnote n="101">¹⁰¹ Tamże; zob. też P. Grzelak, *Wojna o lustrację*, Warszawa 2005.</footnote>
Polska ustawa lustracyjna, której celem było uniemożliwienie byłym funkcjonariuszom i współpracownikom SB sprawowania funkcji publicznych i politycznych, dotyczyła 26 tys. stanowisk politycznych i administracyjnych, w tym parlamentarzystów, urzędników państwowych, sędziów i prokuratorów, a także szefów publicznych mediów<fnref n="102" />. Wydawała się mniej radykalna niż inne podobne akty prawne przyjęte w krajach sąsiednich, m.in. dlatego, że opierała się na dobrowolnych oświadczeniach składanych przez samych zainteresowanych. Oświadczenia te następnie weryfikował specjalny sąd, opierając się na archiwach SB. Sami zainteresowani podlegali karze tylko, jeśli nie przyznali się do współpracy. Polska ustawa lustracyjna przewidywała więc sankcje jedynie w przypadku oświadczenia niezgodnego z prawdą. W odróżnieniu od ustawy czeskiej nie przewidywała też zakazu sprawowania funkcji dla byłych członków partii. Była to więc lustracja bez dekomunizacji.

Ustawa z 1997 r. pozostała jednak nieskuteczna ze względu na trudności, jakie napotykało jej wdrażanie, m.in. z powodu niechęci sędziów do zasiadania w specjalnym sądzie, który musiał być 21-osobowy<fnref n="103" />. W połowie 1999 r. prace sądu lustracyjnego postępowały powoli. Prokurator generalny wyjaśnił to stanem archiwów SB, zawierających głównie akta niekompletne, często niewystarczające do wniesienia oskarżenia. Dziennikarze szacowali wówczas, że w tym tempie sąd potrzebowałby 1333 lat, aby zweryfikować wszystkie oświadczenia<fnref n="104" />. To przede wszystkim chęć usprawnienia procesu lustracji przyczyniła się do włączenia do agendy politycznej kwestii dostępu do archiwów SB oraz, in fine, do stworzenia IPN.

Po zwycięstwie w wyborach parlamentarnych w 1997 r. koalicja rządowa Akcji Wyborczej Solidarność i Unii Wolności – dwóch partii obozu postsolidarnościowego – zdecydowała się rozszerzyć zakres dekomunizacji. W 1998 r. Sejm przyjął uchwałę potępiając „totalitaryzm komunistyczny”<fnref n="105" />. Ale przede wszystkim, z inicjatywy Janusza Pałubickiego, byłego opozycjonisty i ówcze snego ministra koordynatora ds. służb specjalnych, ustawą przyjętą 18 grudnia 1998 r. powołano do życia Instytut Pamięci Narodowej. Wzorowany na Instytucie Gaucka, IPN miał się zajmować utrzymaniem oraz udostępnianiem archiwów SB, aby ofiary minionego systemu mogły się zapoznać ze swoimi aktami. Przeniesienie akt SB z MSW do specjalnego archiwum miało ułatwić procedurę weryfikacji przeszłości osób, których dotyczyła lustracja. O tym, jak wielkie miało to znaczenie dla życia politycznego, świadczy fakt, że w trakcie kampanii prezydenckiej w 2000 r. pojawiały się podejrzenia o współpracę z SB wobec trzech kandydatów: Andrzeja Olechowskiego, Lecha Wałęsy i zwycięskiego

<footnote n="102">¹⁰² A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN*, Warszawa 2011.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ B.A. Misztal, dz. cyt., s. 31–55.</footnote>

<footnote n="104">¹⁰⁴ L. Stan, dz. cyt., s. 20.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 czerwca 1998 r. w sprawie potępienia totalitaryzmu komunistycznego, „Monitor Polski” 1998, nr 20, poz. 287.</footnote>
Polska ustawa lustracyjna, której celem było uniemożliwienie byłym funkcjonariuszom i współpracownikom SB sprawowania funkcji publicznych i politycznych, dotyczyła 26 tys. stanowisk politycznych i administracyjnych, w tym parlamentarzystów, urzędników państwowych, sędziów i prokuratorów, a także szefów publicznych mediów<fnref n="102" />. Wydawała się mniej radykalna niż inne podobne akty prawne przyjęte w krajach sąsiednich, m.in. dlatego, że opierała się na dobrowolnych oświadczeniach składanych przez samych zainteresowanych. Oświadczenia te następnie weryfikował specjalny sąd, opierając się na archiwach SB. Sami zainteresowani podlegali karze tylko, jeśli nie przyznali się do współpracy. Polska ustawa lustracyjna przewidywała więc sankcje jedynie w przypadku oświadczenia niezgodnego z prawdą. W odróżnieniu od ustawy czeskiej nie przewidywała też zakazu sprawowania funkcji dla byłych członków partii. Była to więc lustracja bez dekomunizacji.

Ustawa z 1997 r. pozostała jednak nieskuteczna ze względu na trudności, jakie napotykało jej wdrażanie, m.in. z powodu niechęci sędziów do zasiadania w specjalnym sądzie, który musiał być 21-osobowy<fnref n="103" />. W połowie 1999 r. prace sądu lustracyjnego postępowały powoli. Prokurator generalny wyjaśnił to stanem archiwów SB, zawierających głównie akta niekompletne, często niewystarczające do wniesienia oskarżenia. Dziennikarze szacowali wówczas, że w tym tempie sąd potrzebowałby 1333 lat, aby zweryfikować wszystkie oświadczenia<fnref n="104" />. To przede wszystkim chęć usprawnienia procesu lustracji przyczyniła się do włączenia do agendy politycznej kwestii dostępu do archiwów SB oraz, in fine, do stworzenia IPN.

Po zwycięstwie w wyborach parlamentarnych w 1997 r. koalicja rządowa Akcji Wyborczej Solidarność i Unii Wolności – dwóch partii obozu postsolidarnościowego – zdecydowała się rozszerzyć zakres dekomunizacji. W 1998 r. Sejm przyjął uchwałę potępiając „totalitaryzm komunistyczny”<fnref n="105" />. Ale przede wszystkim, z inicjatywy Janusza Pałubickiego, byłego opozycjonisty i ówcze snego ministra koordynatora ds. służb specjalnych, ustawą przyjętą 18 grudnia 1998 r. powołano do życia Instytut Pamięci Narodowej. Wzorowany na Instytucie Gaucka, IPN miał się zajmować utrzymaniem oraz udostępnianiem archiwów SB, aby ofiary minionego systemu mogły się zapoznać ze swoimi aktami. Przeniesienie akt SB z MSW do specjalnego archiwum miało ułatwić procedurę weryfikacji przeszłości osób, których dotyczyła lustracja. O tym, jak wielkie miało to znaczenie dla życia politycznego, świadczy fakt, że w trakcie kampanii prezydenckiej w 2000 r. pojawiały się podejrzenia o współpracę z SB wobec trzech kandydatów: Andrzeja Olechowskiego, Lecha Wałęsy i zwycięskiego

<footnote n="102">¹⁰² A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN*, Warszawa 2011.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ B.A. Misztal, dz. cyt., s. 31–55.</footnote>

<footnote n="104">¹⁰⁴ L. Stan, dz. cyt., s. 20.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 czerwca 1998 r. w sprawie potępienia totalitaryzmu komunistycznego, „Monitor Polski” 1998, nr 20, poz. 287.</footnote>
Aleksandra Kwaśniewskiego, wybranego na drugą kadencję<fnref n="106" />. IPN, który w pierwszej dekadzie XXI w. szybko stał się głównym ośrodkiem badawczym w zakresie historii najnowszej, został więc utworzony przede wszystkim jako instytucja mająca służyć „sprawiedliwości okresu przejściowego”. Ta geneza po części determinuje warunki uprawiania badań w tej instytucji.

## Kwestia archiwów służb bezpieczeństwa i ich wykorzystywania

Archiwa służb bezpieczeństwa w państwach dawnego bloku wschodniego sprawiają pewne trudności, związane głównie z zarządzaniem nimi. W wielu europejskich krajach postkomunistycznych, takich jak Polska, Węgry, Czechy, Słowacja, Rumunia i Bułgaria, te „jedyne w swoim rodzaju” akta<fnref n="107" /> zostały przeniesione, pod koniec lat 90. i w kolejnej dekadzie, do specjalnych instytucji. W chwili gdy w Polsce powstał IPN, wzorem był Instytut Gaucka<fnref n="108" />. Ale przypadek byłego NRD jest szczególny na tle pozostałych państw Europy Środkowej i Wschodniej. Stworzeniu Instytutu Gaucka sprzyjało ponowne zjednoczenie Niemiec: chodziło o zabezpieczenie dokumentów Stasi zarówno przed dawnymi elitami komunistycznymi, jak i zachodnioniemieckimi, które podejrzewano o zamiar utrudnienia dostępu do tych akt<fnref n="109" />. Stąd zaangażowanie obywateli w walkę o udostępnienie tych archiwów zarówno ofiarom, jak i badaczom. W Polsce sytuacja była zupełnie inna ze względu na wspomniane już warunki, w jakich doszło do zmiany systemu, której nie towarzyszyła presja na otwarcie archiwów. Ale również ze względu na fakt, że organ zarządzający tymi archiwami, tj. MSW, nie zniknęło po 1989 r., jak jego wschodnioniemiecki odpowiednik. W 1990 r. SB zastąpił Urząd Ochrony Państwa. Dawni funkcjonariusze SB chcący pracować w UOP musieli przejść procedurę weryfikacji, po której ci, co do których uznano, że naruszali prawo, łamali prawa człowieka lub korzystali ze swojej pozycji dla osiągnięcia osobistych korzyści, zostali odrzuceni<fnref n="110" />. Po tej pierwszej czystce kolejne rządy były niechętne weryfikacjom, uznając, że mogłyby one negatywnie wpłynąć na bezpieczeństwo państwa i pozbawić je kompetentnych pracowników wywiadu. W związku z tym „zachowanie ciągłości instytucjonalnej oraz osobowej” powodowało pewną inercję<fnref n="111" />.

Szczególne warunki, w jakich doszło do upadku reżimu komunistycznego w Polsce – w rządzie Mazowieckiego od września 1989 do sierpnia 1990 r. na czele MSW pozostał generał Kiszczak – spowodowały zniszczenie dużej części akt w tym okresie. Przy tej okazji zniknęły prawdopodobnie dokumenty kompromitujące dla elit z poprzedniego systemu, ale skala zniszczeń pozostaje

<footnote n="106">¹⁰⁶ L. Stan, dz. cyt., s. 20–21.</footnote>

<footnote n="107">¹⁰⁷ A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, dz. cyt., s. 4–32.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ Tamże.</footnote>

<footnote n="109">¹⁰⁹ Tamże.</footnote>

<footnote n="110">¹¹⁰ L. Stan, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="111">¹¹¹ A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, dz. cyt., s. 4–32.</footnote>
Aleksandra Kwaśniewskiego, wybranego na drugą kadencję<fnref n="106" />. IPN, który w pierwszej dekadzie XXI w. szybko stał się głównym ośrodkiem badawczym w zakresie historii najnowszej, został więc utworzony przede wszystkim jako instytucja mająca służyć „sprawiedliwości okresu przejściowego”. Ta geneza po części determinuje warunki uprawiania badań w tej instytucji.

## Kwestia archiwów służb bezpieczeństwa i ich wykorzystywania

Archiwa służb bezpieczeństwa w państwach dawnego bloku wschodniego sprawiają pewne trudności, związane głównie z zarządzaniem nimi. W wielu europejskich krajach postkomunistycznych, takich jak Polska, Węgry, Czechy, Słowacja, Rumunia i Bułgaria, te „jedyne w swoim rodzaju” akta<fnref n="107" /> zostały przeniesione, pod koniec lat 90. i w kolejnej dekadzie, do specjalnych instytucji. W chwili gdy w Polsce powstał IPN, wzorem był Instytut Gaucka<fnref n="108" />. Ale przypadek byłego NRD jest szczególny na tle pozostałych państw Europy Środkowej i Wschodniej. Stworzeniu Instytutu Gaucka sprzyjało ponowne zjednoczenie Niemiec: chodziło o zabezpieczenie dokumentów Stasi zarówno przed dawnymi elitami komunistycznymi, jak i zachodnioniemieckimi, które podejrzewano o zamiar utrudnienia dostępu do tych akt<fnref n="109" />. Stąd zaangażowanie obywateli w walkę o udostępnienie tych archiwów zarówno ofiarom, jak i badaczom. W Polsce sytuacja była zupełnie inna ze względu na wspomniane już warunki, w jakich doszło do zmiany systemu, której nie towarzyszyła presja na otwarcie archiwów. Ale również ze względu na fakt, że organ zarządzający tymi archiwami, tj. MSW, nie zniknęło po 1989 r., jak jego wschodnioniemiecki odpowiednik. W 1990 r. SB zastąpił Urząd Ochrony Państwa. Dawni funkcjonariusze SB chcący pracować w UOP musieli przejść procedurę weryfikacji, po której ci, co do których uznano, że naruszali prawo, łamali prawa człowieka lub korzystali ze swojej pozycji dla osiągnięcia osobistych korzyści, zostali odrzuceni<fnref n="110" />. Po tej pierwszej czystce kolejne rządy były niechętne weryfikacjom, uznając, że mogłyby one negatywnie wpłynąć na bezpieczeństwo państwa i pozbawić je kompetentnych pracowników wywiadu. W związku z tym „zachowanie ciągłości instytucjonalnej oraz osobowej” powodowało pewną inercję<fnref n="111" />.

Szczególne warunki, w jakich doszło do upadku reżimu komunistycznego w Polsce – w rządzie Mazowieckiego od września 1989 do sierpnia 1990 r. na czele MSW pozostał generał Kiszczak – spowodowały zniszczenie dużej części akt w tym okresie. Przy tej okazji zniknęły prawdopodobnie dokumenty kompromitujące dla elit z poprzedniego systemu, ale skala zniszczeń pozostaje

<footnote n="106">¹⁰⁶ L. Stan, dz. cyt., s. 20–21.</footnote>

<footnote n="107">¹⁰⁷ A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, dz. cyt., s. 4–32.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ Tamże.</footnote>

<footnote n="109">¹⁰⁹ Tamże.</footnote>

<footnote n="110">¹¹⁰ L. Stan, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="111">¹¹¹ A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, dz. cyt., s. 4–32.</footnote>
nieznana, stąd wątpliwości co do stopnia wiarygodności akt znajdujących się obecnie w IPN oraz spekulacje na temat natury ukrytych w ten sposób „tajemnic”. A przecież to dokumenty dawnej SB pozwalają ustalić, czy dana osoba rzeczywiście z nią współpracowała. Poza problemem niszczenia dokumentów w latach 1989–1990 powstaje również pytanie o to, w jaki sposób zarządzano tymi aktami w okresie pomiędzy końcem PRL a stworzeniem IPN, co także sprzyja spekulacjom na temat manipulowania dokumentami<fnref n="112" />.

Pojawiły się też trudności praktyczne: przenoszenie archiwów z MSW do IPN trwało długo i było związane z mrówczą pracą segregowania i inwentaryzacji zbiorów, które nie były sklasyfikowane według zasad obowiązujących w archiwach państwowych<fnref n="113" />. To stwierdzenie odnosi się również do archiwów PZPR. W 2002 r. kierownictwo archiwum IPN, zatrudniającego wówczas 550 osób, oceńiało, że przenoszenie dokumentów z MSW do IPN zajmie co najmniej 10 lat<fnref n="114" />. Rzeczywiście, ponieważ kierownictwo IPN odrzuciło rozwiązanie polegające na powierzeniu Instytutowi zarządzania budynkami MSW, w których znajdowało się archiwum SB, w odróżnieniu od Instytutu Gaucka, konieczne było przeniesienie wszystkich dokumentów do magazynów zakupionych przez IPN. Zbiory archiwalne Instytutu, który na podstawie ustawy opiekuje się także archiwami milicji oraz służby celnej, jak również sądów, nieprzerwanie rosły w pierwszych dwóch dekadach XXI w., a dziś liczą niemal 100 km bieżących akt.

Obok trudności praktycznych pozostaje również kwestia korzystania z tych skomplikowanych, często nieflatwych do zinterpretowania akt przez sądy i naukowców. Jak wyjaśniał Andrzej Friszke, jedynie dostęp do teczek umożliwia sprawdzenie, czy osoba zarejestrowana jako tajny współpracownik rzeczywiście przekazywała jakieś informacje:

> Bez zajrzenia do teczki nie wiemy, czy dana osoba była współpracownikiem, czy tylko kandydatem na tajnego współpracownika. SB często upatrywało sobie jakąś osobę jako kandydata do współpracy, bo np. była bliskim znajomym znanego opozycjonisty. Starali się zebrać jak największą wiedzę o tym kandydacie. Moim zdaniem na dziesięć przypadków w siedmiu ta osoba odmawiała współpracy. W trzech – godziła się. Znam teczkę osoby, która powiedziała „nie” i ostro się przeciwstawiła, co SB odnotowało. Mimo to jej teczka znalazła się w archiwum jako teczka kandydata na tajnego współpracownika<fnref n="115" />.

A zatem listy rozpowszechnione w 1992 r. przez Antoniego Macierewicza, a w 2005 r. przez Bronisława Wildsteina<fnref n="116" />, sporządzone na podstawie inwentarza

<footnote n="112">¹¹² Tamże.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ A. Paczkowski, *Les archives de l'appareil de sécurité de la République populaire de Pologne en tant que source*, „Genèses” 52, 2003, nr 3, s. 58–79.</footnote>

<footnote n="114">¹¹⁴ Sto kilometrów teczek. O archiwum IPN z Bernadettą Gronek i Leszkiem Postołowiczem rozmawiają Krzysztof Persak i Barbara Polak, „Biuletyn IPN” 2002, nr 4, s. 4–21.</footnote>

<footnote n="115">¹¹⁵ E. Milewicz, *Rozmowa z Andrzejem Friszke o lustracji*, „Gazeta Wyborcza”, 12 I 2005, https://wyborcza.pl/7,76842,2488723.html (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ W 2005 r. Bronisław Wildstein, od końca lat 70. działacz opozycyjny, opublikował w Internecie listę 160 tys. nazwisk osób, wśród których znajdowały się personalia tajnych</footnote>
nieznana, stąd wątpliwości co do stopnia wiarygodności akt znajdujących się obecnie w IPN oraz spekulacje na temat natury ukrytych w ten sposób „tajemnic”. A przecież to dokumenty dawnej SB pozwalają ustalić, czy dana osoba rzeczywiście z nią współpracowała. Poza problemem niszczenia dokumentów w latach 1989–1990 powstaje również pytanie o to, w jaki sposób zarządzano tymi aktami w okresie pomiędzy końcem PRL a stworzeniem IPN, co także sprzyja spekulacjom na temat manipulowania dokumentami<fnref n="112" />.

Pojawiły się też trudności praktyczne: przenoszenie archiwów z MSW do IPN trwało długo i było związane z mrówczą pracą segregowania i inwentaryzacji zbiorów, które nie były sklasyfikowane według zasad obowiązujących w archiwach państwowych<fnref n="113" />. To stwierdzenie odnosi się również do archiwów PZPR. W 2002 r. kierownictwo archiwum IPN, zatrudniającego wówczas 550 osób, oceńiało, że przenoszenie dokumentów z MSW do IPN zajmie co najmniej 10 lat<fnref n="114" />. Rzeczywiście, ponieważ kierownictwo IPN odrzuciło rozwiązanie polegające na powierzeniu Instytutowi zarządzania budynkami MSW, w których znajdowało się archiwum SB, w odróżnieniu od Instytutu Gaucka, konieczne było przeniesienie wszystkich dokumentów do magazynów zakupionych przez IPN. Zbiory archiwalne Instytutu, który na podstawie ustawy opiekuje się także archiwami milicji oraz służby celnej, jak również sądów, nieprzerwanie rosły w pierwszych dwóch dekadach XXI w., a dziś liczą niemal 100 km bieżących akt.

Obok trudności praktycznych pozostaje również kwestia korzystania z tych skomplikowanych, często nieflatwych do zinterpretowania akt przez sądy i naukowców. Jak wyjaśnił Andrzej Friszke, jedynie dostęp do teczek umożliwia sprawdzenie, czy osoba zarejestrowana jako tajny współpracownik rzeczywiście przekazywała jakieś informacje:

> Bez zajrzenia do teczki nie wiemy, czy dana osoba była współpracownikiem, czy tylko kandydatem na tajnego współpracownika. SB często upatrywało sobie jakąś osobę jako kandydata do współpracy, bo np. była bliskim znajomym znanego opozycjonisty. Starali się zebrać jak największą wiedzę o tym kandydacie. Moim zdaniem na dziesięć przypadków w siedmiu ta osoba odmawiała współpracy. W trzech – godziła się. Znam teczkę osoby, która powiedziała „nie” i ostro się przeciwstawiła, co SB odnotowało. Mimo to jej teczka znalazła się w archiwum jako teczka kandydata na tajnego współpracownika<fnref n="115" />.

A zatem listy rozpowszechnione w 1992 r. przez Antoniego Macierewicza, a w 2005 r. przez Bronisława Wildsteina<fnref n="116" />, sporządzone na podstawie inwentarza

<footnote n="112">¹¹² Tamże.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ A. Paczkowski, *Les archives de l'appareil de sécurité de la République populaire de Pologne en tant que source*, „Genèses” 52, 2003, nr 3, s. 58–79.</footnote>

<footnote n="114">¹¹⁴ Sto kilometrów teczek. O archiwum IPN z Bernadettą Gronek i Leszkiem Postołowiczem rozmawiają Krzysztof Persak i Barbara Polak, „Biuletyn IPN” 2002, nr 4, s. 4–21.</footnote>

<footnote n="115">¹¹⁵ E. Milewicz, *Rozmowa z Andrzejem Friszke o lustracji*, „Gazeta Wyborcza”, 12 I 2005, https://wyborcza.pl/7,76842,2488723.html (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ W 2005 r. Bronisław Wildstein, od końca lat 70. działacz opozycyjny, opublikował w Internecie listę 160 tys. nazwisk osób, wśród których znajdowały się personalia tajnych</footnote>
akt SB, zawierały nazwiska osób zarejestrowanych przez służby jako współpracownicy lub potencjalni kandydaci na nich, bez pewności, że te osoby rzeczywiście przekazały jakieś informacje. Sąd lustracyjny oczyścił zresztą z zarzutów wiele osób figurujących na tych listach.

Określenie osób mogących mieć dostęp do tych dokumentów również jest trudne. Poza badaczami i dziennikarzami ustawa pozwala „poszkodowanym” uzyskać dostęp do swojej teczki. Znaczące wydaje się, że ani w tekście ustawy polskiej, ani niemieckiej (gdzie mowa jest o osobach, których „dotyczyła” inwigilacja) nie mówi się o ofiarach, „ponieważ można było być przedmiotem inwigilacji ze strony policji politycznej, będąc jednocześnie np. jej współpracownikiem lub wysoko postawionym członkiem partii”<fnref n="117" />. W praktyce złożony charakter życia społecznego w Polsce Ludowej czasem utrudnia określenie, kto był osobą poszkodowaną. A jest to przecież kwestia kluczowa, ponieważ w ten sposób IPN zyskał kompetencje „quasi-sądu”, żeby przywołać tu wyrażenie, którego użył Antoni Dudek. IPN, dzięki swojemu archiwum, na podstawie rejestru współpracowników oraz akt przechowywanych w Instytucie jest jedyną instytucją mogącą określić, czy danej osobie można przyznać status „poszkodowanej”<fnref n="118" />. Fakt przyznania takiego statusu lub odmowy oznacza w rzeczywistości decyzję, czy dana osoba współpracowała z SB, ponieważ dostępu do teczek można odmówić jedynie funkcjonariuszom oraz współpracownikom służb. A chodzi przecież o dwie odrębne decyzje wydawane przez dwie różne instytucje: IPN przyznaje bądź nie status „poszkodowanego”, a sąd lustracyjny decyduje, czy dana osoba była współpracownikiem. W niektórych przypadkach te dwie decyzje są ze sobą sprzeczne.

Choć o otwarciu archiwów SB mówiło się na początku w związku z lustracją, interesowały one również naukowców. Jak zauważył jednak Andrzej Paczkowski, debata na temat wartości poznawczej archiwów SB odbyła się głównie w parlamencie<fnref n="119" />. Historycy nie uczestniczyli w dyskusjach dotyczących ich otwarcia. A przecież stanowią one wyjątkowe źródło do badań nad ustrojem komunistycznym, dzięki temu, że są tak obszerne i łatwiej dostępne po przeniesieniu do instytucji mającej za zadanie ich udostępnianie. Paczkowski podkreślił, że raporty SB rekompensują brak badań opinii publicznej w czasach PRL<fnref n="120" />. Wyciągnął z tego wniosek, że pogłębione badania nad historią społeczną komunizmu powinny

<footnote>współpracowników, ewentualnych kandydatów na takowych, a także ofiar SB. Lista pochodziła z IPN, a „wyciekła” w nieznanych okolicznościach. W konsekwencji Wildstein został zwolniony z redakcji dziennika „Rzeczpospolita”; por. L. Stan, dz. cyt., s. 1–29. W 1992 r. do podobnych zdarzeń doszło w Republice Czeskiej, wraz z rozpowszechnieniem tzw. listy Cibulki; por. M. Blaive, *L’ouverture des archives d’une police politique communiste. Le cas tchèque*, de Zdena Salivarová à Milan Kundera, w: *Archives et histoire dans les sociétés postcommunistes*, red. S. Combe, Paris 2009, s. 203–225.</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, dz. cyt., s. 17 (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="118">¹¹⁸ A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN...*, s. 43.</footnote>

<footnote n="119">¹¹⁹ A. Paczkowski, *Les archives...*, s. 58–79.</footnote>

<footnote n="120">¹²⁰ Tamże.</footnote>
akt SB, zawierały nazwiska osób zarejestrowanych przez służby jako współpracownicy lub potencjalni kandydaci na nich, bez pewności, że te osoby rzeczywiście przekazały jakieś informacje. Sąd lustracyjny oczyścił zresztą z zarzutów wiele osób figurujących na tych listach.

Określenie osób mogących mieć dostęp do tych dokumentów również jest trudne. Poza badaczami i dziennikarzami ustawa pozwala „poszkodowanym” uzyskać dostęp do swojej teczki. Znaczące wydaje się, że ani w tekście ustawy polskiej, ani niemieckiej (gdzie mowa jest o osobach, których „dotyczyła” inwigilacja) nie mówi się o ofiarach, „ponieważ można było być przedmiotem inwigilacji ze strony policji politycznej, będąc jednocześnie np. jej współpracownikiem lub wysoko postawionym członkiem partii”<fnref n="117" />. W praktyce złożony charakter życia społecznego w Polsce Ludowej czasem utrudnia określenie, kto był osobą poszkodowaną. A jest to przecież kwestia kluczowa, ponieważ w ten sposób IPN zyskał kompetencje „quasi-sądu”, żeby przywołać tu wyrażenie, którego użył Antoni Dudek. IPN, dzięki swojemu archiwum, na podstawie rejestru współpracowników oraz akt przechowywanych w Instytucie jest jedyną instytucją mogącą określić, czy danej osobie można przyznać status „poszkodowanej”<fnref n="118" />. Fakt przyznania takiego statusu lub odmowy oznacza w rzeczywistości decyzję, czy dana osoba współpracowała z SB, ponieważ dostępu do teczek można odmówić jedynie funkcjonariuszom oraz współpracownikom służb. A chodzi przecież o dwie odrębne decyzje wydawane przez dwie różne instytucje: IPN przyznaje bądź nie status „poszkodowanego”, a sąd lustracyjny decyduje, czy dana osoba była współpracownikiem. W niektórych przypadkach te dwie decyzje są ze sobą sprzeczne.

Choć o otwarciu archiwów SB mówiło się na początku w związku z lustracją, interesowały one również naukowców. Jak zauważył jednak Andrzej Paczkowski, debata na temat wartości poznawczej archiwów SB odbyła się głównie w parlamencie<fnref n="119" />. Historycy nie uczestniczyli w dyskusjach dotyczących ich otwarcia. A przecież stanowią one wyjątkowe źródło do badań nad ustrojem komunistycznym, dzięki temu, że są tak obszerne i łatwiej dostępne po przeniesieniu do instytucji mającej za zadanie ich udostępnianie. Paczkowski podkreślił, że raporty SB rekompensują brak badań opinii publicznej w czasach PRL<fnref n="120" />. Wyciągnął z tego wniosek, że pogłębione badania nad historią społeczną komunizmu powinny

<footnote>współpracowników, ewentualnych kandydatów na takowych, a także ofiar SB. Lista pochodziła z IPN, a „wyciekła” w nieznanych okolicznościach. W konsekwencji Wildstein został zwolniony z redakcji dziennika „Rzeczpospolita”; por. L. Stan, dz. cyt., s. 1–29. W 1992 r. do podobnych zdarzeń doszło w Republice Czeskiej, wraz z rozpowszechnieniem tzw. listy Cibulki; por. M. Blaive, *L’ouverture des archives d’une police politique communiste. Le cas tchèque*, de Zdena Salivarová à Milan Kundera, w: *Archives et histoire dans les sociétés postcommunistes*, red. S. Combe, Paris 2009, s. 203–225.</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, dz. cyt., s. 17 (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="118">¹¹⁸ A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN...*, s. 43.</footnote>

<footnote n="119">¹¹⁹ A. Paczkowski, *Les archives...*, s. 58–79.</footnote>

<footnote n="120">¹²⁰ Tamże.</footnote>
uwzględniać archiwa SB. Podobnego zdania jest Marcin Kula<fnref n="121" />. Historycy spe-
cjalizujący się w dziejach PRL zgodnie więc twierdzą, że owe archiwa stanowią
nieocenione źródło do badań nad tym okresem. Jednak wykorzystywanie tych
źródeł wiąże się też z pewnymi problemami. Po pierwsze, ze względu na szczę-
gólne okoliczności, w jakich te dokumenty powstały, pozwalają one dostrzec
tylko niektóre aspekty życia codziennego w Polsce Ludowej:

Te służby interesowały się najczęściej działalnością, zdarzeniami lub wypowiedziami
dysfunkcyjnymi dla systemu, którego miały bronić. A więc zbierano przede wszystkim
informacje negatywne, dotyczące wypowiedzi czy zachowań uznawanych za wrogie
wobec ustroju, rzeczywistej lub rzekomej niegospodarności, czy „niezdolności” danej
osoby do sprawowania jakiejś funkcji<fnref n="122" />.

Badacz pracujący w IPN podsumował to następująco:

W tych dokumentach świat jest w pewien sposób spaczony, widać np. 100 osób wypo-
wiadających się wrogo z punktu widzenia władzy, ponieważ są wymienieni z nazwiska,
a nie widać, że w tym samym czasie 100 tys. ludzi poszło na pochody pierwszomajowe
z chorągiewkami<fnref n="123" />.

Jednak problematyczny jest również sposób, w jaki historycy korzystają
z tych specyficznych archiwów<fnref n="124" />.

Powstanie ministerstwa historii: o Instytucie Pamięci Narodowej

Choć ustawa o IPN została przyjęta 18 grudnia 1998 r., Instytut nie powstał od razu, ponieważ było to przedsięwzięcie na dużą skalę, ale również dlatego, że spotkało się to z oporem politycznym. Dokumenty SB zaczęły być udostępniane naukowcom w 2000 r.<fnref n="125" /> W tym samym czasie ukazały się pierwsze publikacje IPN.

Mimo że kwestia archiwów SB miała kluczowe znaczenie dla podjęcia decyzji
o stworzeniu IPN, otrzymał on od razu dużo szersze prerogatywy. Początkowo
miał realizować trzy cele: udostępniać archiwa, ścigać zbrodnie przeciw naro-
dowi polskiemu oraz prowadzić badania i działalność edukacyjną na temat

<footnote n="121">¹²¹ M. Kula, *Was ich aus den legendären “Mappen” erfahren möchte*, w: *Die Überlieferung der Diktaturen*. Beiträge zum Umgang mit Archiven der Geheimpolizeien in Polen und Deutschland nach 1989, red. A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, Essen 2004, s. 195–203.</footnote>

<footnote n="122">¹²² A. Paczkowski, *Les archives...*, s. 63 (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="123">¹²³ Wywiad z E., badaczem z IPN, w zbiorach autora.</footnote>

<footnote n="124">¹²⁴ Na ten temat zob. zgodne opinie Kuli i Friszkego, którzy ubolewają nad brakiem prac socjologicznych czy antropologicznych dotyczących funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa: M. Kula, *Was ich aus den legendären “Mappen” erfahren möchte...*, s. 195–203; A. Friszke, *Postawy wobec aparatu przemocy w badaniach IPN. Katalog problemów*, w: *Bez taryfy ulgowej*. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Sto-biecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 191–204.</footnote>

<footnote n="125">¹²⁵ Sto kilometrów teczek..., s. 15–16.</footnote>
uwzględniać archiwa SB. Podobnego zdania jest Marcin Kula<fnref n="121" />. Historycy spe-
cjalizujący się w dziejach PRL zgodnie więc twierdzą, że owe archiwa stanowią
nieocenione źródło do badań nad tym okresem. Jednak wykorzystywanie tych
źródeł wiąże się też z pewnymi problemami. Po pierwsze, ze względu na szczę-
gólne okoliczności, w jakich te dokumenty powstały, pozwalają one dostrzec
tylko niektóre aspekty życia codziennego w Polsce Ludowej:

Te służby interesowały się najczęściej działalnością, zdarzeniami lub wypowiedziami
dysfunkcyjnymi dla systemu, którego miały bronić. A więc zbierano przede wszystkim
informacje negatywne, dotyczące wypowiedzi czy zachowań uznawanych za wrogie
wobec ustroju, rzeczywistej lub rzekomej niegospodarności, czy „niezdolności” danej
osoby do sprawowania jakiejś funkcji<fnref n="122" />.

Badacz pracujący w IPN podsumował to następująco:

W tych dokumentach świat jest w pewien sposób spaczony, widać np. 100 osób wypo-
wiadających się wrogo z punktu widzenia władzy, ponieważ są wymienieni z nazwiska,
a nie widać, że w tym samym czasie 100 tys. ludzi poszło na pochody pierwszomajowe
z chorągiewkami<fnref n="123" />.

Jednak problematyczny jest również sposób, w jaki historycy korzystają
z tych specyficznych archiwów<fnref n="124" />.

Powstanie ministerstwa historii: o Instytucie Pamięci Narodowej

Choć ustawa o IPN została przyjęta 18 grudnia 1998 r., Instytut nie powstał od razu, ponieważ było to przedsięwzięcie na dużą skalę, ale również dlatego, że spotkało się to z oporem politycznym. Dokumenty SB zaczęły być udostępniane naukowcom w 2000 r.<fnref n="125" /> W tym samym czasie ukazały się pierwsze publikacje IPN.

Mimo że kwestia archiwów SB miała kluczowe znaczenie dla podjęcia decyzji
o stworzeniu IPN, otrzymał on od razu dużo szersze prerogatywy. Początkowo
miał realizować trzy cele: udostępniać archiwa, ścigać zbrodnie przeciw naro-
dowi polskiemu oraz prowadzić badania i działalność edukacyjną na temat

<footnote n="121">¹²¹ M. Kula, *Was ich aus den legendären “Mappen” erfahren möchte*, w: *Die Überlieferung der Diktaturen*. Beiträge zum Umgang mit Archiven der Geheimpolizeien in Polen und Deutschland nach 1989, red. A. Bensussan, D. Dakowska, N. Beaupré, Essen 2004, s. 195–203.</footnote>

<footnote n="122">¹²² A. Paczkowski, *Les archives...*, s. 63 (tłum. PS).</footnote>

<footnote n="123">¹²³ Wywiad z E., badaczem z IPN, w zbiorach autora.</footnote>

<footnote n="124">¹²⁴ Na ten temat zob. zgodne opinie Kuli i Friszkego, którzy ubolewają nad brakiem prac socjologicznych czy antropologicznych dotyczących funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa: M. Kula, *Was ich aus den legendären “Mappen” erfahren möchte...*, s. 195–203; A. Friszke, *Postawy wobec aparatu przemocy w badaniach IPN. Katalog problemów*, w: *Bez taryfy ulgowej*. Dorobek naukowy i edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej 2000–2010, red. A. Czyżewski, S.M. Nowinowski, R. Sto-biecki, J. Żelazko, Łódź 2012, s. 191–204.</footnote>

<footnote n="125">¹²⁵ Sto kilometrów teczek..., s. 15–16.</footnote>
okresu 1939–1989. Za każdy z tych trzech rodzajów działalności odpowiada oddzielna komórka: Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów (BUiAD), Biuro Edukacji Publicznej (BEP) i Główna Komisja Ścigania Zbrodni prze-ciwko Narodowi Polskiemu (GKŚZpNP). Poza archiwami komunistycznego aparatu bezpieczeństwa BUiAD przechowuje również dokumenty wytworzone w Polsce przez nazistowskie oraz sowieckie służby bezpieczeństwa, począwszy od 1 września 1939 r., a więc jego kompetencje obejmują także II wojnę świa-tową. Na tym polega specyfika IPN w porównaniu z Instytutem Gaucka, który zajmuje się wyłącznie archiwami służby bezpieczeństwa byłego NRD. BEP, składa-jący się z dwóch wydziałów, naukowego oraz edukacyjnego, ma za zadanie opisywanie historii okresu 1939–1989 na podstawie m.in. dokumentów prze-chowywanych w IPN. Pracowało w nim wówczas kilkudziesięciu historyków, natomiast dziś jest ich ponad 300, w tym ok. 180 badaczy, których warunki pracy opiszę w następnym rozdziale.

GKŚZpNP jest bezpośrednią spadkobierczynią Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, stworzonej po wojnie. W 1991 r. poszerzono jej kompetencje o zbrodnie stalinowskie, ale nie komunistyczne. Miała wów-czas prawo ścigać zbrodnie popełnione przez reżim PRL do 31 grudnia 1956 r. Dopiero po stworzeniu IPN definicja „zbrodni przeciw narodowi polskiemu” została poszerzona o zbrodnie nazistowskie oraz komunistyczne, popełnione w latach 1939–1989. To wówczas zmieniła się nazwa Komisji, a termin „bada-nie” zastąpiono „ściganiem”. Nie była to wyłącznie zmiana semantyczna, ponie-waż zakładano, że Komisja może inicjować postępowania sądowe, podczas gdy wcześniej jej funkcja ograniczała się do przygotowywania aktów oskarżenia przekazywanych następnie prokuratorowi generalnemu<fnref n="126" />. Ten pion IPN odróż-nia go od innych podobnych instytutów stworzonych w Europie Środkowej i Wschodniej, które nie dysponują takimi kompetencjami (por. tab. 26). Komisja zatrudnia około setki prokuratorów. Z danych podawanych przez IPN wynika, że rocznie prowadzi około tysiąca postępowań, z których dwie trzecie dotyczą zbrodni komunistycznych, a jedna trzecia nazistowskich. Śledztwa prowadzone przez Komisję odnoszą się zarówno do zbrodni, których ofiarami były pojedyn-cze osoby, np. zamordowania księdza Jerzego Popiełuszki przez SB w 1984 r., jak i masowych mordów, jak ten popełniony w 1940 r. w Katyniu.

Struktura instytucjonalna IPN ewoluowała, np. w 2006 r., gdy powstało Biuro Lustracyjne. Poszerzenie kompetencji IPN o lustrację miało przyspie-szyć proces weryfikacji kandydatów na stanowiska, o których mowa w usta-wie lustracyjnej. Zlecenie tej samej instytucji przechowywania archiwów oraz ich wykorzystywania do lustracji rzeczywiście pozwoliło skrócić okres ocze-kiwania na weryfikację kandydatów. Jednak w 2009 r. Antoni Dudek nazwał lustrację „kompletną fikcją” i zwrócił uwagę, że Biuro Lustracyjne jest w sta-nie zweryfikować ok. 5 tys. indywidualnych przypadków rocznie, a liczba osób

<footnote n="126">¹²⁶ A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN...*, s. 38.</footnote>
okresu 1939–1989. Za każdy z tych trzech rodzajów działalności odpowiada oddzielna komórka: Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów (BUiAD), Biuro Edukacji Publicznej (BEP) i Główna Komisja Ścigania Zbrodni prze-ciwko Narodowi Polskiemu (GKŚZpNP). Poza archiwami komunistycznego aparatu bezpieczeństwa BUiAD przechowuje również dokumenty wytworzone w Polsce przez nazistowskie oraz sowieckie służby bezpieczeństwa, począwszy od 1 września 1939 r., a więc jego kompetencje obejmują także II wojnę świa-tową. Na tym polega specyfika IPN w porównaniu z Instytutem Gaucka, który zajmuje się wyłącznie archiwami służby bezpieczeństwa byłego NRD. BEP, składa-jący się z dwóch wydziałów, naukowego oraz edukacyjnego, ma za zadanie opisywanie historii okresu 1939–1989 na podstawie m.in. dokumentów prze-chowywanych w IPN. Pracowało w nim wówczas kilkudziesięciu historyków, natomiast dziś jest ich ponad 300, w tym ok. 180 badaczy, których warunki pracy opiszę w następnym rozdziale.

GKŚZpNP jest bezpośrednią spadkobierczynią Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, stworzonej po wojnie. W 1991 r. poszerzono jej kompetencje o zbrodnie stalinowskie, ale nie komunistyczne. Miała wów-czas prawo ścigać zbrodnie popełnione przez reżim PRL do 31 grudnia 1956 r. Dopiero po stworzeniu IPN definicja „zbrodni przeciw narodowi polskiemu” została poszerzona o zbrodnie nazistowskie oraz komunistyczne, popełnione w latach 1939–1989. To wówczas zmieniła się nazwa Komisji, a termin „bada-nie” zastąpiono „ściganiem”. Nie była to wyłącznie zmiana semantyczna, ponie-waż zakładano, że Komisja może inicjować postępowania sądowe, podczas gdy wcześniej jej funkcja ograniczała się do przygotowywania aktów oskarżenia przekazywanych następnie prokuratorowi generalnemu<fnref n="126" />. Ten pion IPN odróż-nia go od innych podobnych instytutów stworzonych w Europie Środkowej i Wschodniej, które nie dysponują takimi kompetencjami (por. tab. 26). Komisja zatrudnia około setki prokuratorów. Z danych podawanych przez IPN wynika, że rocznie prowadzi około tysiąca postępowań, z których dwie trzecie dotyczą zbrodni komunistycznych, a jedna trzecia nazistowskich. Śledztwa prowadzone przez Komisję odnoszą się zarówno do zbrodni, których ofiarami były pojedyn-cze osoby, np. zamordowania księdza Jerzego Popiełuszki przez SB w 1984 r., jak i masowych mordów, jak ten popełniony w 1940 r. w Katyniu.

Struktura instytucjonalna IPN ewoluowała, np. w 2006 r., gdy powstało Biuro Lustracyjne. Poszerzenie kompetencji IPN o lustrację miało przyspie-szyć proces weryfikacji kandydatów na stanowiska, o których mowa w usta-wie lustracyjnej. Zlecenie tej samej instytucji przechowywania archiwów oraz ich wykorzystywania do lustracji rzeczywiście pozwoliło skrócić okres ocze-kiwania na weryfikację kandydatów. Jednak w 2009 r. Antoni Dudek nazwał lustrację „kompletną fikcją” i zwrócił uwagę, że Biuro Lustracyjne jest w sta-nie zweryfikować ok. 5 tys. indywidualnych przypadków rocznie, a liczba osób

<footnote n="126">¹²⁶ A. Dudek, *Instytut: osobista historia IPN...*, s. 38.</footnote>
do weryfikacji wynosi 140 tys. Według obliczeń Dudka weryfikacja wszystkich spraw zajęłaby 28 lat, pomijając fakt, że przy każdych wyborach pojawiają się nowi kandydaci do sprawdzenia<fnref n="127" />.

Choć GKŚZpNP i Biuro Lustracyjne działają całkowicie niezależnie od BEP, spełnianie przez jedną instytucję funkcji edukacyjnej, badawczej i sądowniczej prowadzi do zamętu, który leży u podłoża większości zarzutów stawianych IPN. Dwuznaczny charakter tej instytucji sugeruje już sama jej pełna nazwa: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Sama nazwa Instytutu nie jest oryginalna – instytucja o tej samej nazwie istniała po II wojnie światowej (por. rozdz. I). Poza tym sformułowanie „Instytut Pamięci Narodowej” w 1984 r. zostało połączone z nazwą Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce<fnref n="128" />. Geneza IPN sięga więc PRL. Preambuła ustawy o IPN mówi:

> Mając na względzie: zachowanie pamięci o ogromie ofiar, strat i szkód poniesionych przez Naród Polski w latach II wojny światowej i po jej zakończeniu, – patriotyczne tradycje zmagań Narodu Polskiego z okupantami, nazizmem i komunizmem, – czyny obywateli dokonywane na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i w obronie wolności oraz godności ludzkiej, – obowiązek ścigania zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i zbrodni wojennych, – a także powinność zadośćuczynienia przez nasze państwo wszystkim pokrzywdzonym przez państwo łamiące prawa człowieka, jako wyraz naszego przekonania, że żadne bezprawne działania państwa przeciwko obywatelom nie mogą być chronione tajemnicą ani nie mogą ulec zapomnieniu – stanowi się, co następuje<fnref n="129" />.

Czytając tę preambułę, ma się wrażenie, że ustawodawca wyciągnął już wszystkie wnioski z historii.

Liczba pracowników IPN osiągnęła w ciągu kilku lat ponad 2 tys. osób. Jest on instytucją zdecentralizowaną, która poza warszawską centralą liczy 11 oddziałów wojewódzkich, których struktura również uwzględnia podział na BUiAD, BEP i GKŚZpNP. Budżet Instytutu, ciągle rosnący od jego powstańia, wynosi obecnie ok. 400 mln zł rocznie, po tym jak w latach 2005–2008, gdy władzę sprawował PiS, został więcej niż podwojony, a po jego powrocie do władzy w 2015 r. znów uległ podwojeniu. Wobec tego IPN jawi się jako prawdziwe ministerstwo historii.

Jak już wspominałem, w wielu innych krajach postkomunistycznych w Europie po 1989 r. powstały podobne instytucje, m.in. w Niemczech, na Węgrzech, w Czechach, na Słowacji, w Rumunii czy Bułgarii. Tworzenie tego rodzaju instytutów ponad 10 lat po upadku bloku wschodniego wydaje się świadczyć

<footnote n="127">¹²⁷ Tenże, IPN a współczesna polska historiografia, w: Bez taryfy ulgowej..., s. 371–380.</footnote>

<footnote n="128">¹²⁸ Tenże, Instytut: osobista historia IPN..., s. 37.</footnote>

<footnote n="129">¹²⁹ Zob. Ustawę z dnia 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, https://ipn.gov.pl/pl/o-ipn/ustawa/24216,Ustawa.html.</footnote>