bloku wschodniego wydawało się mniejszym złem, a powstanie Polski Ludowej lepsze niż wcielenie do ZSRR jako siedemnastej republiki radzieckiej.

Dla nauki historycznej, podobnie jak dla całego społeczeństwa polskiego, okres powojenny był czasem odbudowy i transformacji. W *Słowie od redakcji* w pierwszym po wojnie numerze „Kwartalnika Historycznego” krakowscy historycy Roman Grodecki i Kazimierz Lepszy, choć bezpartyjni, już w 1945 r. nawoływali środowisko historyków do rewizji poglądów. Uważali, że „w obecnej sytuacji politycznej” historycy mają obowiązek otworzyć się na nowe zagadnienia, nowe punkty widzenia, by nowym spojrzeniem objąć historię narodową:

> Inaczej zostalibyśmy erudytami biurkowymi, uprawiającymi „naukę dla nauki”, jako „sztukę dla sztuki”, podczas gdy jedna i druga, by nie pozostać martwym tworem, musi być służbą społeczną i dla dobra społeczeństwa<fnref n="4" />.

Pogląd, że historia powinna służyć społeczeństwu, pozwalał powiązać lansowaną przez partię ideologizację nauki i te sektory dyscypliny historycznej, które były w stanie wykorzystać ów wymóg do zainicjowania przemian w historiografii. Dla nowych graczy na „rynku dóbr naukowych” sposobem zaistnienia okazało się „przyjęcie strategii obalania obowiązujących teorii i proponowania «nowego produktu» w zakresie teorii, metod, czy obszarów badań”<fnref n="5" />.

Dalej zobaczymy, jak narzucana z zewnątrz ideologizacja mogła okazać się zasobem dla aktorów dyscypliny historycznej opowiadających się za przemianami w historiografii, ale równocześnie stanowić formę zaangażowania się w reformy inicjowane przez nowe władze. Spróbujemy więc prześledzić skutki, jakie zewnętrzne naciski wywołały w przestrzeni dyscypliny historycznej, aby określić, w jakim stopniu udało się jej zachować pewną autonomię, przekształcając (jak w zjawisku refrakcji) owe naciski stosownie do celów właściwych tej przestrzeni<fnref n="6" />.

Barierą dla przemian stały się jednak, wymuszone zmienioną sytuacją polityczną, nowe normy tego, co można było myśleć i mówić. Autorzy cytowanego wcześniej artykułu redakcyjnego pośród tematów wymagających natychmiastowej rewizji historiograficznej wymienili „politykę wschodnią”: w zaistniałym kontekście podporządkowania Moskwie nie sposób było upominać się o powrót do Polski Wilna czy Lwowa, konieczna była za to reinterpretacja polsko-rosyjskich konfliktów w świetle przynależności Polski do obozu wschodniego.

W systemie akademickim i oświatowym dokonały się na przełomie lat 40. i 50. znaczące zmiany związane z potrzebą wykształcenia kompetentnych i niezawodnych ideologicznie kadr. Pierwsze umasowienie szkolnictwa wyższego<fnref n="7" />

<footnote n="4">⁴ R. Grodecki, K. Lepszy, dz. cyt., s. 397.</footnote>

<footnote n="5">⁵ F. Poupeau, *Une sociologie d'État. L'école et ses experts en France*, Paris 2003, s. 43 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="6">⁶ Na temat pojęcia „refrakcji” zob. P. Bourdieu, *Reguły sztuki. Geneza i struktura pola literackiego*, tłum. A. Zawadzki, Kraków 2001.</footnote>

<footnote n="7">⁷ Liczba studentów wzrosła trzykrotnie, z 40 tys. do 120 tys., między 1937/1938 i 1957/1958 r.; zob. Z. Skubała-Tokarska, Z. Tokarski, *Les universités polonaises*, tłum. A. Weinsberg, [oryg. pol. w rkpsie], Varsovie 1959; zob. też A. Zysiak, *Punkty za pochodzenie. Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście*, Kraków 2016.</footnote>
objęło przede wszystkim nauki ścisłe i technikę (studia inżynierskie), co wiązało się z szybkim rozwojem przemysłowym kraju, w 1945 r. jeszcze głównie nadal rolniczym. Z kolei nauki społeczne straciły autonomię – nauczanie historii, socjologii, filozofii czy też literatury miało służyć ideologicznemu wychowaniu młodzieży.

Pierwszy podrozdział poświęcony jest zmianom instytucjonalnym dotyczącym historii jako nauki. Na ideologizację dyscypliny historycznej, łatwiejszej do przeprowadzenia w kontekście powojennej odbudowy, składała się seria reform systemu akademickiego zmierzająca do scentralizowania kierunków badawczych. Drugi podrozdział omawia wpływ tej reorganizacji na koncepcje historii zdominowane odtąd przez marksizm narzucony jako oficjalna i jedyna metodologia. Przedstawia również mapę miejsc, gdzie powstawała historia najnowsza, zepchnięta wówczas na margines świata akademickiego, do instytutów umieszczanych *ad hoc* pod kontrolą ministerstwa lub partii.

Przedstawione w tym rozdziale wnioski pochodzą głównie ze źródeł pośrednich dokumentujących badany temat i okres, na podstawie dogłębnej kwerendy dostępnych już obecnie zasobów archiwalnych (szczególnie dotyczących PPR/PZPR i SB). Wkładem tej analizy jest zebranie i usystematyzowanie danych biograficznych – fragmentarycznych w istniejących publikacjach oraz rzadko wykorzystywanych jako czynnik wyjaśniający – co pozwala oprzeć wywód poświęcony autonomii dyscypliny historycznej na podstawach empirycznych.

## 1. Złożone przyczyny wymiany kadr w obrębie dyscypliny historycznej

Po zakończeniu wojny polscy komuniści rozpoczęli reformę systemu akademickiego mającą na celu ograniczenie autonomii jego funkcjonowania. Politykę tę ułatwiła konieczność odtworzenia kadr akademickich (zob. *Ku nowemu modelowi szkolnictwa wyższego*). Poparcie lub niechęć historyków do ideologizacji dyscypliny historycznej były ściśle skorelowane z pozycją, jaką w niej zajmowali oraz z ich społecznymi i politycznymi wyborami. Poparcie dla odnowy historiografii, której kierunki były zgodne z ideologizacją dyscypliny, sprzyjało wymianie kadr w historii (zob. *Zróżnicowane profile aktorów odnowy historiografii inspirowanej marksizmem*). Debiutujący w dyscyplinie korzystali przy tym ze zwiększonych możliwości instytucjonalnych, ponieważ powstał – wzorowany na sowieckim modelu centralizacji i planowania badań akademickich – Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, który stał się głównym ośrodkiem nadającym impuls badaniom historycznym (zob. *Centralizacja i planowanie badań naukowych*).
objęło przede wszystkim nauki ściśle i technikę (studia inżynierskie), co wiązało się z szybkim rozwojem przemysłowym kraju, w 1945 r. jeszcze głównie nadal rolniczym. Z kolei nauki społeczne straciły autonomię – nauczanie historii, socjologii, filozofii czy też literatury miało służyć ideologicznemu wychowaniu młodzieży.

Pierwszy podrozdział poświęcony jest zmianom instytucjonalnym dotyczącym historii jako nauki. Na ideologizację dyscypliny historycznej, łatwiejszej do przeprowadzenia w kontekście powojennej odbudowy, składała się seria reform systemu akademickiego zmierzająca do scentralizowania kierunków badawczych. Drugi podrozdział omawia wpływ tej reorganizacji na koncepcje historii zdominowane odtąd przez marksizm narzucony jako oficjalna i jedyna metodologia. Przedstawia również mapę miejsc, gdzie powstawała historia najnowsza, zepchnięta wówczas na margines świata akademickiego, do instytutów umieszczanych ad hoc pod kontrolą ministerstwa lub partii.

Przedstawione w tym rozdziale wnioski pochodzą głównie ze źródeł pośrednich dokumentujących badany temat i okres, na podstawie dogłębnej kwerendy dostępnych już obecnie zasobów archiwalnych (szczególnie dotyczących PPR/PZPR i SB). Wkładem tej analizy jest zebranie i usystematyzowanie danych biograficznych – fragmentarycznych w istniejących publikacjach oraz rzadko wykorzystywanych jako czynnik wyjaśniający – co pozwala oprzeć wywód poświęcony autonomii dyscypliny historycznej na podstawach empirycznych.

## 1. Złożone przyczyny wymiany kadr w obrębie dyscypliny historycznej

Po zakończeniu wojny polscy komuniści rozpoczęli reformę systemu akademickiego mającą na celu ograniczenie autonomii jego funkcjonowania. Politykę tę ułatwiła konieczność odtworzenia kadr akademickich (zob. *Ku nowemu modelowi szkolnictwa wyższego*). Poparcie lub niechęć historyków do ideologizacji dyscypliny historycznej były ściśle skorelowane z pozycją, jaką w niej zajmowali oraz z ich społecznymi i politycznymi wyborami. Poparcie dla odnowy historiografii, której kierunki były zgodne z ideologizacją dyscypliny, sprzyjało wymianie kadr w historii (zob. *Zróżnicowane profile aktorów odnowy historiografii inspirowanej marksizmem*). Debiutujący w dyscyplinie korzystali przy tym ze zwiększonych możliwości instytucjonalnych, ponieważ powstał – wzorowany na sowieckim modelu centralizacji i planowania badań akademickich – Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, który stał się głównym ośrodkiem nadającym impuls badaniom historycznym (zob. *Centralizacja i planowanie badań naukowych*).
## Ku nowemu modelowi szkolnictwa wyższego

Przemiany w historiografii niezaprzeczalnie ułatwił kontekst powojenny. Po zakończeniu działań zbrojnych państwowe instytucje dydaktyczne i badawcze wymagały odbudowy. Wskutek wojny i okupacji najważniejsze miasta uniwersyteckie doznały znacznych strat materialnych: zniszczone były budynki, archiwa i biblioteki. Odbudowa Uniwersytetu Warszawskiego w mieście nieomal całkowicie zburzonym podczas powstania zakończyła się dopiero w 1952 r. Inną wojenną konsekwencją były nowe granice kraju, pozbawiające Polskę dwóch ważnych przedwojennych ośrodków uniwersyteckich, Wilna i Lwowa, dawnej siedziby Polskiego Towarzystwa Historycznego. W kraju pozostały więc tylko cztery przedwojenne uniwersytety (UW, UJ, UAM i KUL), a w sumie było ich w 1945 r. osiem: trzy powstały z inicjatywy władz komunistycznych (UMCS, UŁ i UMK), a Uniwersytet Wrocławski, dawniej niemiecki, został spolonizowany po 1945 r. w następstwie przesunięcia granic.

Poza infrastrukturą wojna poczyniła spustoszenia wśród nauczycieli akademickich. Aresztowania, deportacje, egzekucje czy po prostu ciężar okupacji (choroby, niedożywienie) spowodowały w środowisku uniwersyteckim tak ciężkie straty, że po wojnie konieczne było odtworzenie kadry dydaktycznej. W przypadku historii co piąty historyk (19%) zatrudniony w placówkach szkolnictwa wyższego stracił życie podczas II wojny światowej<fnref n="8" />. Zależnie od ośrodków uniwersyteckich (najbardziej dotknięta była Warszawa) straty pośród historyków sięgały 53%.

W rezultacie polski system oświaty wyszedł z wojny znacznie osłabiony. Na celowniku byli nie tylko nauczyciele akademiccy i uniwersytety. Okupant systematycznie niszczył podręczniki szkolne i biblioteki. Jak zauważyła Christine Susan Parker, wskutek wojny i okupacji zniszczeniu uległo 30% placówek szkolnych i 90% materiałów edukacyjnych (zwłaszcza podręczników) i bibliotek. W powojennej Polsce brakowało poza tym 30 tys. nauczycieli<fnref n="9" />. Ten chaotyczny kontekst ułatwił partii zdobycie władzy na wszystkich szczeblach państwa, w czym pomogła obecność wojsk sowieckich i NKWD.

Konieczność zastąpienia zdziesiątkowanej przez wojnę kadry nauczycielskiej i akademickiej otwierała dostęp do stanowisk nowym aktorom. Kontekst sprzyjał promocji nowych kadr akademickich, zwłaszcza gdy wpisywały się w lansowaną przez partię politykę ideologizacji nauki. W powojennej Polsce niewielu było jednak intelektualistów marksistowskich lub za takich uważanych. Nieliczni tylko historycy akademiccy należeli do partii. Liczniejsza była natomiast grupa aktorów nowych w środowisku akademickim lub aspirujących do kierowniczych

<footnote n="8">⁸ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne*, Warszawa 2007, s. 23.</footnote>

<footnote n="9">⁹ Ch.S. Parker, *History Education Reform in Post-Communist Poland, 1989–1999. Historical and Contemporary Effects on Educational Transition*, [Columbus] 2003.</footnote>
## Ku nowemu modelowi szkolnictwa wyższego

Przemiany w historiografii niezaprzeczalnie ułatwił kontekst powojenny. Po zakończeniu działań zbrojnych państwowe instytucje dydaktyczne i badawcze wymagały odbudowy. Wskutek wojny i okupacji najważniejsze miasta uniwersyteckie doznały znacznych strat materialnych: zniszczone były budynki, archiwa i biblioteki. Odbudowa Uniwersytetu Warszawskiego w mieście nieomal całkowicie zburzonym podczas powstania zakończyła się dopiero w 1952 r. Inną wojenną konsekwencją były nowe granice kraju, pozbawiające Polskę dwóch ważnych przedwojennych ośrodków uniwersyteckich, Wilna i Lwowa, dawnej siedziby Polskiego Towarzystwa Historycznego. W kraju pozostały więc tylko cztery przedwojenne uniwersytety (UW, UJ, UAM i KUL), a w sumie było ich w 1945 r. osiem: trzy powstały z inicjatywy władz komunistycznych (UMCS, UŁ i UMK), a Uniwersytet Wrocławski, dawniej niemiecki, został spolonizowany po 1945 r. w następstwie przesunięcia granic.

Poza infrastrukturą wojna poczyniła spustoszenia wśród nauczycieli akademickich. Aresztowania, deportacje, egzekucje czy po prostu ciężar okupacji (choroby, niedożywienie) spowodowały w środowisku uniwersyteckim tak ciężkie straty, że po wojnie konieczne było odtworzenie kadry dydaktycznej. W przypadku historii co piąty historyk (19%) zatrudniony w placówkach szkolnictwa wyższego stracił życie podczas II wojny światowej<fnref n="8" />. Zależnie od ośrodków uniwersyteckich (najbardziej dotknięta była Warszawa) straty pośród historyków sięgały 53%.

W rezultacie polski system oświaty wyszedł z wojny znacznie osłabiony. Na celowniku byli nie tylko nauczyciele akademiccy i uniwersytety. Okupant systematycznie niszczył podręczniki szkolne i biblioteki. Jak zauważyła Christine Susan Parker, wskutek wojny i okupacji zniszczeniu uległo 30% placówek szkolnych i 90% materiałów edukacyjnych (zwłaszcza podręczników) i bibliotek. W powojennej Polsce brakowało poza tym 30 tys. nauczycieli<fnref n="9" />. Ten chaotyczny kontekst ułatwił partii zdobycie władzy na wszystkich szczeblach państwa, w czym pomogła obecność wojsk sowieckich i NKWD.

Konieczność zastąpienia zdziesiątkowanej przez wojnę kadry nauczycielskiej i akademickiej otwierała dostęp do stanowisk nowym aktorom. Kontekst sprzyjał promocji nowych kadr akademickich, zwłaszcza gdy wpisywały się w lansowaną przez partię politykę ideologizacji nauki. W powojennej Polsce niewielu było jednak intelektualistów marksistowskich lub za takich uważanych. Nieliczni tylko historycy akademiccy należeli do partii. Liczniejsza była natomiast grupa aktorów nowych w środowisku akademickim lub aspirujących do kierowniczych

<footnote n="8">⁸ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne*, Warszawa 2007, s. 23.</footnote>

<footnote n="9">⁹ Ch.S. Parker, *History Education Reform in Post-Communist Poland, 1989–1999. Historical and Contemporary Effects on Educational Transition*, [Columbus] 2003.</footnote>
funkcji w obrębie dyscypliny historycznej, którzy gotowi byli przyjąć podejście marksistowskie lub materialistyczne. Najczęściej byli to badacze zainteresowani historią gospodarczą, społeczną lub historią kultury, które dopiero zaczynały się rozwijać w Polsce przed 1939 r. Zainspirowani osiągnięciami szkoły „Annales” we Francji i w Europie, skłonni byli oni skorzystać z przemian w historiografii, która koncentrowała się odtąd na roli mas i klas społecznych w procesie historycznym, zrywając z dawną tradycją historiografii, gdzie prym wiodła historia polityczna (historia bitew lub wielkich ludzi). Oznacza to, że osoby sprzyjające polityce historycznej partii zasiadające w różnego rodzaju komitetach (m.in. w Komitecie Nauk Historycznych PAN, w Radzie Naukowej IH PAN, w komórkach partyjnych czy w Marksistowskim Zrzeszeniu Historyków) nie należały wyłącznie do kategorii tzw. historyków partyjnych. Naukowcy popierający proces ideologizacji nauki rzadko byli członkami partii lub zdeklarowanymi komunistami (zob. podrozdz. *Zróżnicowane profile aktorów odnowy historiografii inspirowanej marksizmem*). A przede wszystkim ideologizacji nie realizowano w przestrzeni historycznie dziewiczej, ale – w przypadku środowiska akademickiego – w obszarze, w którym już w 1945 r. istniały instytucje regulujące jej względnie autonomiczne funkcjonowanie.

Amerykański historyk John Connelly proces sowietyzacji szkolnictwa wyższego w Europie Środkowej po II wojnie światowej i poświęcił mu bogate studium porównawcze obejmujące Polskę, Czechosłowację i Niemcy Wschodnie w latach 1945–1956¹⁰. Postawił on tezę, że proces ten nie sprowadzał się do siłowego wdrażania modelu obowiązującego w ZSRR. Przeciwnie, model ten był przedmiotem narodowych interpretacji („auto-sowietyzacji”), które zależały od zdolności lokalnych władz komunistycznych do znalezienia w środowisku akademickim sojuszników, na których mogłyby się oprzeć. W Polsce słaba pozycja partii komunistycznej (PPR, a potem PZPR) wśród naukowców tłumaczyłaby, dlaczego stanowiska zachowali profesorzy uznawani za „bursztuzyjnych”, to znaczy niemarksistowskich i wrogich polityce partii. W pracy Connelly’ego interesujące jest również poszukiwanie w długiej historii narodowych przestrzeni akademickich, tradycji, habitusów uniwersyteckich oraz ich relacji z państwem, elementów wyjaśniających zachowanie pewnej autonomii tych przestrzeni, pomimo ideologizacji, jakiej zostały poddane po zakończeniu wojny. Istotnie, w ludowych demokracjach Europy Środkowej implementacja sowieckiego modelu szkolnictwa wyższego spowodowała konflikt z istniejącą wcześniej tradycją uniwersytecką. Niemieckie, polskie i czechosłowackie uniwersytety cieszyły się przed 1939 r. pewną niezależnością i dużą zdolnością samoorganizacyjną: „rady wydziałowe wybierały dziekanów, mianowały profesorów i decydowały o programie nauczania”<fnref n="11" />. W Polsce nauczyciele akademiccy wrogo

<footnote n="10">¹⁰ J. Connelly, *Zniewolony uniwersytet. Sowietyzacja szkolnictwa wyższego w Niemczech wschodnich*, Czechach i Polsce 1945–1956, tłum. W. Rodkiewicz, Warszawa 2013.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Tamże, s. 37.</footnote>
funkcji w obrębie dyscypliny historycznej, którzy gotowi byli przyjąć podejście marksistowskie lub materialistyczne. Najczęściej byli to badacze zainteresowani historią gospodarczą, społeczną lub historią kultury, które dopiero zaczynały się rozwijać w Polsce przed 1939 r. Zainspirowani osiągnięciami szkoły „Annales” we Francji i w Europie, skłonni byli oni skorzystać z przemian w historiografii, która koncentrowała się odtąd na roli mas i klas społecznych w procesie historycznym, zrywając z dawną tradycją historiografii, gdzie prym wiodła historia polityczna (historia bitew lub wielkich ludzi). Oznacza to, że osoby sprzyjające polityce historycznej partii zasiadające w różnego rodzaju komitetach (m.in. w Komitecie Nauk Historycznych PAN, w Radzie Naukowej IH PAN, w komórkach partyjnych czy w Marksistowskim Zrzeszeniu Historyków) nie należały wyłącznie do kategorii tzw. historyków partyjnych. Naukowcy popierający proces ideologizacji nauki rzadko byli członkami partii lub zdeklarowanymi komunistami (zob. podrozdz. *Zróżnicowane profile aktorów odnowy historiografii inspirowanej marksizmem*). A przede wszystkim ideologizacji nie realizowano w przestrzeni historycznie dziewiczej, ale – w przypadku środowiska akademickiego – w obszarze, w którym już w 1945 r. istniały instytucje regulujące jej względnie autonomiczne funkcjonowanie.

Amerykański historyk John Connelly badał proces sowietyzacji szkolnictwa wyższego w Europie Środkowej po II wojnie światowej i poświęcił mu bogate studium porównawcze obejmujące Polskę, Czechosłowację i Niemcy Wschodnie w latach 1945–1956¹⁰. Postawił on tezę, że proces ten nie sprowadzał się do siłowego wdrażania modelu obowiązującego w ZSRR. Przeciwnie, model ten był przedmiotem narodowych interpretacji („auto-sowietyzacji”), które zależały od zdolności lokalnych władz komunistycznych do znalezienia w środowisku akademickim sojuszników, na których mogłyby się oprzeć. W Polsce słaba pozycja partii komunistycznej (PPR, a potem PZPR) wśród naukowców tłumaczyłaby, dlaczego stanowiska zachowali profesorzy uznawani za „bursztuzyjnych”, to znaczy niemarksistowskich i wrogich polityce partii. W pracy Connelly’ego interesujące jest również poszukiwanie w długiej historii narodowych przestrzeni akademickich, tradycji, habitusów uniwersyteckich oraz ich relacji z państwem, elementów wyjaśniających zachowanie pewnej autonomii tych przestrzeni, pomimo ideologizacji, jakiej zostały poddane po zakończeniu wojny. Istotnie, w ludowych demokracjach Europy Środkowej implementacja sowieckiego modelu szkolnictwa wyższego spowodowała konflikt z istniejącą wcześniej tradycją uniwersytecką. Niemieckie, polskie i czechosłowackie uniwersytety cieszyły się przed 1939 r. pewną niezależnością i dużą zdolnością samoorganizacyjną: „rady wydziałowe wybierały dziekanów, mianowały profesorów i decydowały o programie nauczania”<fnref n="11" />. W Polsce nauczyciele akademiccy wrogo

<footnote n="10">¹⁰ J. Connelly, *Zniewolony uniwersytet. Sowietyzacja szkolnictwa wyższego w Niemczech wschodnich*, Czechach i Polsce 1945–1956, tłum. W. Rodkiewicz, Warszawa 2013.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Tamże, s. 37.</footnote>
reagowali na kwestionowanie ich autonomii przez reżim sanacyjny w okresie międzywojennym<fnref n="12" />. A przede wszystkim w międzywojennej Polsce organizacja i uniezależnienie się szkolnictwa wyższego i badań naukowych nie wiązało się ściśle z procesem kształtowania się państwa, jak miało to miejsce np. we Francji. W Polsce nauki ściśle i humanistyczne były w niewielkim stopniu zinstytucjonalizowane aż do odzyskania niepodległości w 1918 r. Przez cały wiek XIX, gdy kraj był podzielony między Rosję, Prusy i Austrię, rozwój kultury narodowej nie mógł opierać się na proaktywnej polityce państwa. Zależnie od konfiguracji i okresu nauka języka polskiego była zakazana lub mocno ograniczana. Rozwijała się więc w podziemiu, jak utworzony pod koniec XIX w. „Uniwersytet Latający”, który prowadził tajne wykłady w prywatnych mieszkaniach. Taka geneza powodowała, że w okresie międzywojennym najważniejszą rolę odgrywały niezależne od państwa stowarzyszenia naukowe. Na wzór Polskiej Akademii Umiejętności założonej na zasadzie stowarzyszenia w Krakowie w 1872 r., w 1918 r. powstała w Warszawie Wolna Wszechnica Polska, kontynuująca działalność tajnych uniwersytetów. Była otwarta dla wszystkich, którzy ukończyli 17. rok życia i zdali egzamin wstępny, zajęcia odbywały się w systemie wieczorowym, a od innych placówek szkolnictwa wyższego odróżniał ją wysoki odsetek kobiet i Żydów, nielicznych na innych uniwersytetach. Przyzwalając na szeroki udział stowarzyszeń, system szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce międzywojennej pozostawiał więc szerokie pole do samoorganizacji tych podmiotów.

Inaczej było w Związku Radzieckim, gdzie uniwersytety stanowiły przedłużenie aparatu państwowego i ich działalność koncentrowała się na dostarczaniu techników i kadr niezbędnych dla przemysłu i wykonania planu gospodarczego: „biurokracja resortowa i partyjna wyznaczała dziekanów, kontrolowała mianowanie profesorów i dyktowała treść podręczników i wykładów”<fnref n="13" />. Według Connelly'ego właśnie ta starsza w Europie Środkowej tradycja autonomii akademickiej wyjaśniałaby większy opór stawiany tu sowietyzacji uniwersytetów. Profesorowie, którzy znali przedwojenny system szkolnictwa akademickiego, zdolni byli oprzeć się heteronomicznym zasadom funkcjonowania, mającym podporządkować programy nauczania i personel uniwersytetów decyzjom partii. W istocie, mocny opór w Polsce wynikał w głównej mierze z konserwatyzmu przedwojennej kadry profesorskiej i ze słabości partii komunistycznej w jej szeregach. Ponadto doświadczenia okupacji ZSRR na Kresach Wschodnich II RP (1939–1941) sprawiły, że system sowiecki postrzegano jako zagrożenie dla przetrwania polskiej kultury narodowej.

Oprócz kwestionowania autonomii uniwersytetów, sowiecki model ideologicznej kontroli szkolnictwa wyższego i badań naukowych, jaki zamierzali

<footnote n="12">¹² P. Hübner, *The Last Flight of Pegasus. The Story of the Polish Academy of Science and Letters and of the Warsaw Scientific Society, 1945–1952*, „East European Politics and Societies” 13, 1999, nr 1, s. 71–116.</footnote>

<footnote n="13">¹³ J. Connelly, dz. cyt., s. 37.</footnote>
reagowali na kwestionowanie ich autonomii przez reżim sanacyjny w okresie międzywojennym<fnref n="12" />. A przede wszystkim w międzywojennej Polsce organizacja i uniezależnienie się szkolnictwa wyższego i badań naukowych nie wiązało się ściśle z procesem kształtowania się państwa, jak miało to miejsce np. we Francji. W Polsce nauki ściśle i humanistyczne były w niewielkim stopniu zinstytucjonalizowane aż do odzyskania niepodległości w 1918 r. Przez cały wiek XIX, gdy kraj był podzielony między Rosję, Prusy i Austrię, rozwój kultury narodowej nie mógł opierać się na proaktywnej polityce państwa. Zależnie od konfiguracji i okresu nauka języka polskiego była zakazana lub mocno ograniczana. Rozwijała się więc w podziemiu, jak utworzony pod koniec XIX w. „Uniwersytet Latający”, który prowadził tajne wykłady w prywatnych mieszkaniach. Taka geneza powodowała, że w okresie międzywojennym najważniejszą rolę odgrywały niezależne od państwa stowarzyszenia naukowe. Na wzór Polskiej Akademii Umiejętności założonej na zasadzie stowarzyszenia w Krakowie w 1872 r., w 1918 r. powstała w Warszawie Wolna Wszechnica Polska, kontynuująca działalność tajnych uniwersytetów. Była otwarta dla wszystkich, którzy ukończyli 17. rok życia i zdali egzamin wstępny, zajęcia odbywały się w systemie wieczorowym, a od innych placówek szkolnictwa wyższego odróżniał ją wysoki odsetek kobiet i Żydów, nielicznych na innych uniwersytetach. Przyzwalając na szeroki udział stowarzyszeń, system szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce międzywojennej pozostawiał więc szerokie pole do samoorganizacji tych podmiotów.

Inaczej było w Związku Radzieckim, gdzie uniwersytety stanowiły przedłużenie aparatu państwowego i ich działalność koncentrowała się na dostarczaniu techników i kadr niezbędnych dla przemysłu i wykonania planu gospodarczego: „biurokracja resortowa i partyjna wyznaczała dziekanów, kontrolowała mianowanie profesorów i dyktowała treść podręczników i wykładów”<fnref n="13" />. Według Connelly'ego właśnie ta starsza w Europie Środkowej tradycja autonomii akademickiej wyjaśniałaby większy opór stawiany tu sowietyzacji uniwersytetów. Profesorowie, którzy znali przedwojenny system szkolnictwa akademickiego, zdolni byli oprzeć się heteronomicznym zasadom funkcjonowania, mającym podporządkować programy nauczania i personel uniwersytetów decyzjom partii. W istocie, mocny opór w Polsce wynikał w głównej mierze z konserwatyzmu przedwojennej kadry profesorskiej i ze słabości partii komunistycznej w jej szeregach. Ponadto doświadczenia okupacji ZSRR na Kresach Wschodnich II RP (1939–1941) sprawiły, że system sowiecki postrzegano jako zagrożenie dla przetrwania polskiej kultury narodowej.

Oprócz kwestionowania autonomii uniwersytetów, sowiecki model ideologicznej kontroli szkolnictwa wyższego i badań naukowych, jaki zamierzali

<footnote n="12">¹² P. Hübner, *The Last Flight of Pegasus. The Story of the Polish Academy of Science and Letters and of the Warsaw Scientific Society, 1945–1952*, „East European Politics and Societies” 13, 1999, nr 1, s. 71–116.</footnote>

<footnote n="13">¹³ J. Connelly, dz. cyt., s. 37.</footnote>
wprowadzić polscy komuniści, opierał się na utylitarnej koncepcji edukacji i nauki. W Związku Sowieckim szkolnictwo wyższe nastawione było głównie na nauki ścisłe i technikę, a prace badawcze koncentrowały się przede wszystkim w Akademii Nauk, instytucji odrębnej od uniwersytetów. W Europie Środkowej przyjęto natomiast humboldtowski model uczelni, w którym uniwersytety były miejscem zarówno nauczania, jak i prowadzenia badań naukowych, i gdzie przeważały nauki humanistyczne. W międzywojennej Polsce wykształcenie uniwersyteckie zarezerwowane było dla elity, która rekrutowała się z potomków rodzin szlacheckich i mieszczańskich<fnref n="14" />. Trzeba więc pamiętać, że konsekwencją tej wcześniejszej konfiguracji relacji między nauką i władzą, którą zdają się dziś idealizować niektórzy autorzy, było ograniczenie dostępu do kariery akademickiej wielu chętnym, zwłaszcza młodym, kobietom i Żydom, których dużą reprezentację odnajdujemy wśród zwolenników nowej, powojennej rzeczywistości.

Reformy szkolnictwa wyższego wzorowane na systemie sowieckim stanowiły pod wieloma względami głęboką transformację obowiązującego przed wojną systemu kształcenia uniwersyteckiego, były one jednak w znacznym stopniu improwizowane, ponieważ Moskwa pozostawiała w tym względzie dużą swoobodę lokalnym komunistom. Przynajmniej w tym punkcie relatywizacji wymagają totalitarystyczne tezy o wszechpotędze władzy partyjno-państwowej w krajach bloku wschodniego<fnref n="15" />. Wprowadzenie modelu sowieckiego w krajach demokracji ludowych zakłada bowiem, że lokalni komuniści powinni go przyswoić i zaadaptować. Connelly wskazał przy tym, że niewiele wydano sowieckich dyrektyw dotyczących szkolnictwa wyższego. Zamiast sztywnego i szczegółowego planu wytyczne do sowietyzacji uniwersytetów ograniczały się do luźnego zbioru dekretów i deklaracji przywódców. Począwszy od 1949 r. sowieckie Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego zasypywane było prośbami władz krajów demokracji ludowej o precyzyjne określenie mających powstać instytucji i pozostawiło kwestię tempa reform w gestii lokalnych przywódców<fnref n="16" />. Modele systemu szkolnictwa powstawały zatem lokalnie, a bezpośrednia rola władz sowieckich w procesie ideologizacji nauki pozostała ograniczona, wbrew oczekiwaniom miejscowych komunistów. Nie przeszkodziło to jednak historykom ZSRR wpływać (dyskretnie) na proces przemian w polskiej historiografii (zob. niżej).

<footnote n="14">¹⁴ T. Zarycki, R. Smoczyński, T. Warczok, *The Roots of Polish Culture-Centered Politics. Toward a Non-Purely Cultural Model of Cultural Domination in Central and Eastern Europe*, „East European Politics and Societies” 31, 2017, nr 2, s. 360–381.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ Nie odwołując się wprost do dzieł z teorii polityki poświęconych pojęciu „totalitaryzmu” (Hannah Arendt, Zbigniew Brzeziński), wielu polskich historyków określa tym terminem reżim Polski Ludowej i przyjmuje perspektywę, w której władza (często określana jako monolityczna) przeciwstawiana jest społeczeństwu. Na temat wyzwań społecznej historii władzy w dawnym obozie sowieckim zob. S. Kott, *Pour une histoire sociale du pouvoir en Europe communiste*, „Revue d'histoire moderne et contemporaine” 49, 2002, nr 2, s. 5–23.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ J. Connelly, dz. cyt.; do podobnych wniosków dochodzi P. Hübner, *Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu*, t. 1–2, Wrocław 1992.</footnote>
wprowadzić polscy komuniści, opierał się na utylitarnej koncepcji edukacji i nauki. W Związku Sowieckim szkolnictwo wyższe nastawione było głównie na nauki ścisłe i technikę, a prace badawcze koncentrowały się przede wszystkim w Akademii Nauk, instytucji odrębnej od uniwersytetów. W Europie Środkowej przyjęto natomiast humboldtowski model uczelni, w którym uniwersytety były miejscem zarówno nauczania, jak i prowadzenia badań naukowych, i gdzie przeważały nauki humanistyczne. W międzywojennej Polsce wykształcenie uniwersyteckie zarezerwowane było dla elity, która rekrutowała się z potomków rodzin szlacheckich i mieszczańskich<fnref n="14" />. Trzeba więc pamiętać, że konsekwencją tej wcześniejszej konfiguracji relacji między nauką i władzą, którą zdają się dziś idealizować niektórzy autorzy, było ograniczenie dostępu do kariery akademickiej wielu chętnym, zwłaszcza młodym, kobietom i Żydom, których dużą reprezentację odnajdujemy wśród zwolenników nowej, powojennej rzeczywistości.

Reformy szkolnictwa wyższego wzorowane na systemie sowieckim stanowiły pod wieloma względami głęboką transformację obowiązującego przed wojną systemu kształcenia uniwersyteckiego, były one jednak w znacznym stopniu improwizowane, ponieważ Moskwa pozostawiała w tym względzie dużą swoobodę lokalnym komunistom. Przynajmniej w tym punkcie relatywizacji wymagają totalitarystyczne tezy o wszechpotędze władzy partyjno-państwowej w krajach bloku wschodniego<fnref n="15" />. Wprowadzenie modelu sowieckiego w krajach demokracji ludowych zakłada bowiem, że lokalni komuniści powinni go przyswoić i zaadaptować. Connelly wskazał przy tym, że niewiele wydano sowieckich dyrektyw dotyczących szkolnictwa wyższego. Zamiast sztywnego i szczegółowego planu wytyczne do sowietyzacji uniwersytetów ograniczały się do luźnego zbioru dekretów i deklaracji przywódców. Począwszy od 1949 r. sowieckie Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego zasypywane było prośbami władz krajów demokracji ludowej o precyzyjne określenie mających powstać instytucji i pozostawiło kwestię tempa reform w gestii lokalnych przywódców<fnref n="16" />. Modele systemu szkolnictwa powstawały zatem lokalnie, a bezpośrednia rola władz sowieckich w procesie ideologizacji nauki pozostała ograniczona, wbrew oczekiwaniom miejscowych komunistów. Nie przeszkodziło to jednak historykom ZSRR wpływać (dyskretnie) na proces przemian w polskiej historiografii (zob. niżej).

<footnote n="14">¹⁴ T. Zarycki, R. Smoczyński, T. Warczok, *The Roots of Polish Culture-Centered Politics. Toward a Non-Purely Cultural Model of Cultural Domination in Central and Eastern Europe*, „East European Politics and Societies” 31, 2017, nr 2, s. 360–381.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ Nie odwołując się wprost do dzieł z teorii polityki poświęconych pojęciu „totalitaryzmu” (Hannah Arendt, Zbigniew Brzeziński), wielu polskich historyków określa tym terminem reżim Polski Ludowej i przyjmuje perspektywę, w której władza (często określana jako monolityczna) przeciwstawiana jest społeczeństwu. Na temat wyzwań społecznej historii władzy w dawnym obozie sowieckim zob. S. Kott, *Pour une histoire sociale du pouvoir en Europe communiste*, „Revue d’histoire moderne et contemporaine” 49, 2002, nr 2, s. 5–23.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ J. Connelly, dz. cyt.; do podobnych wniosków dochodzi P. Hübner, *Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu*, t. 1–2, Wrocław 1992.</footnote>
Ze względu na rozmiary odbudowy podjętej po zakończeniu wojny polityka naukowa nie była priorytetem PPR/PZPR. Fakt, że uznano ją za drugorzędną w porównaniu z takimi wyzwaniami, jak polityka przemysłowa czy kolektywizacja rolnictwa, niewątpliwie pozwolił na zachowanie pewnej autonomii niektórych sektorów pola akademickiego: i tak Instytut Historii PAN powstał dopiero w 1953 r., czyli w chwili, gdy zaczął się podnosić sprzeciw wobec ideologizacji dyscypliny (zob. rozdz. II). Polskim komunistom pragnącym wdrożyć sowiecki model szkolnictwa wyższego i badań naukowych zabrakło środków i poparcia w środowisku akademickim na realizację tych celów. Historyk literatury Stefan Żółkiewski, w kierownictwie partii odpowiedzialny za sprawy akademickie i naukowe, w 1945 r. zauważył w kierowanym przez siebie marksistowskim tygodniku literackim:

> Do istotnej reformy ustroju szkół wyższych nie dojrzeliśmy. Ani materialnie, ani organizacyjnie. Na razie musimy ten dział szkolnictwa odbudować w dawnym kształcie, rozsądnie racjonalizując jego ustrój i organizację w tych wszystkich przypadkach, gdzie pozwolą nam na to środki: materialne, ludzkie, organizacyjne<fnref n="17" />.

Polityka partii dotycząca szkolnictwa wyższego i nauki zmierzała do zmniejszenia autonomii uniwersytetów przez skopiowanie sowieckiego modelu organizacyjnego. Oznaczało to konieczność centralizacji władz uczelnianych. Od 1946 r. przejęto Konferencję Rektorów Szkół Wyższych, która manifestowała niechęć do zmian, jakich domagał się nowy reżim. Zlikwidowano zasadę wyboru rektorów przez elektorów uniwersyteckich, zastępując je bezpośrednim mianowaniem przez ministra. Zarządzanie uniwersytetami stało się więc prerogatywą władzy politycznej<fnref n="18" />. Minister nauki i szkolnictwa wyższego odpowiadał jedyne przed Komitetem Centralnym partii. Dekretem z 28 października 1947 r. wybory do władz uniwersyteckich zastąpiono mianowaniem przez ministra. Powoływało w ten sposób rektorów, prorektorów, dziekanów i wicedziekanów, a także dyrektorów administracyjnych uczelni. Wszystkie te stanowiska weszły tym samym do nomenklatury partyjnej i musiały być zaaprobowane przez KC. Minister i podległe mu jednostki sprawowały kontrolę nad programami i przebiegiem studiów, mogły tworzyć lub likwidować wydziały i katedry, przenosić bądź zwalniać nauczycieli akademickich<fnref n="19" />. Wydanie dekretu z 1947 r. pozwoliło wysłać na wcześniejszą emeryturę profesorów najbardziej wrogich polityce partii, jak profesora UJ, historyka Władysława Konopczyńskiego. Funkcja rektora kojarzyła się odtąd bardziej z urzęd nikiem państwowym niż z *primus inter pares*. Katedra stała się podstawową jednostką systemu akademickiego, tak jak w ZSRR. Nie była już zwykłą indywidualną katedrą, ale kolektywem pracowników naukowych, zajmujących się – w przypadku historii – konkretną tematyką

<footnote n="17">¹⁷ S. Żółkiewski, *Niedoceniane i przemilczane*, „Kuźnica” 1945, nr 7, s. 81.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ *Universities under Dictatorship*, red. J. Connelly, M. Grüttner, University Park 2005.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ J. Connelly, dz. cyt., s. 96.</footnote>
Ze względu na rozmiary odbudowy podjętej po zakończeniu wojny polityka naukowa nie była priorytetem PPR/PZPR. Fakt, że uznano ją za drugorzędną w porównaniu z takimi wyzwaniami, jak polityka przemysłowa czy kolektywizacja rolnictwa, niewątpliwie pozwolił na zachowanie pewnej autonomii niektórych sektorów pola akademickiego: i tak Instytut Historii PAN powstał dopiero w 1953 r., czyli w chwili, gdy zaczął się podnosić sprzeciw wobec ideologizacji dyscypliny (zob. rozdz. II). Polskim komunistom pragnącym wdrożyć sowiecki model szkolnictwa wyższego i badań naukowych zabrakło środków i poparcia w środowisku akademickim na realizację tych celów. Historyk literatury Stefan Żółkiewski, w kierownictwie partii odpowiedzialny za sprawy akademickie i naukowe, w 1945 r. zauważył w kierowanym przez siebie marksistowskim tygodniku literackim:

> Do istotnej reformy ustroju szkół wyższych nie dojrzeliśmy. Ani materialnie, ani organizacyjnie. Na razie musimy ten dział szkolnictwa odbudować w dawnym kształcie, rozsądnie racjonalizując jego ustrój i organizację w tych wszystkich przypadkach, gdzie pozwolą nam na to środki: materialne, ludzkie, organizacyjne<fnref n="17" />.

Polityka partii dotycząca szkolnictwa wyższego i nauki zmierzała do zmniejszenia autonomii uniwersytetów przez skopiowanie sowieckiego modelu organizacyjnego. Oznaczało to konieczność centralizacji władz uczelnianych. Od 1946 r. przejęto Konferencję Rektorów Szkół Wyższych, która manifestowała niechęć do zmian, jakich domagał się nowy reżim. Zlikwidowano zasadę wyboru rektorów przez elektorów uniwersyteckich, zastępując je bezpośrednim mianowaniem przez ministra. Zarządzanie uniwersytetami stało się więc prerogatywą władzy politycznej<fnref n="18" />. Minister nauki i szkolnictwa wyższego odpowiadał jedyne przed Komitetem Centralnym partii. Dekretem z 28 października 1947 r. wybory do władz uniwersyteckich zastąpiono mianowaniem przez ministra. Powoływało w ten sposób rektorów, prorektorów, dziekanów i wicedziekanów, a także dyrektorów administracyjnych uczelni. Wszystkie te stanowiska weszły tym samym do nomenklatury partyjnej i musiały być zaaprobowane przez KC. Minister i podległe mu jednostki sprawowały kontrolę nad programami i przebiegiem studiów, mogły tworzyć lub likwidować wydziały i katedry, przenosić bądź zwalniać nauczycieli akademickich<fnref n="19" />. Wydanie dekretu z 1947 r. pozwoliło wysłać na wcześniejszą emeryturę profesorów najbardziej wrogich polityce partii, jak profesora UJ, historyka Władysława Konopczyńskiego. Funkcja rektora kojarzyła się odtąd bardziej z urzędnikiem państwowym niż z *primus inter pares*. Katedra stała się podstawową jednostką systemu akademickiego, tak jak w ZSRR. Nie była już zwykłą indywidualną katedrą, ale kolektywem pracowników naukowych, zajmujących się – w przypadku historii – konkretną tematyką

<footnote n="17">¹⁷ S. Żółkiewski, *Niedoceniane i przemilczane*, „Kuźnica” 1945, nr 7, s. 81.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ *Universities under Dictatorship*, red. J. Connelly, M. Grüttner, University Park 2005.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ J. Connelly, dz. cyt., s. 96.</footnote>
lub okresem. Miało to przeciwdziałać wpływom wybieralnych rad wydziałów, a równocześnie tworzyć zespoły badawcze nastawione na ten sam cel, ustalony w ramach centralnego planu. W konsekwencji realizowano wieloletnie programy badawcze zakończone najczęściej wypracowaniem zbiorowej syntezy. Ideologizacja nauki dotyczyła również karier akademickich. Powstała podległa premierowi Centralna Komisja Kwalifikacyjna przy Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego, odpowiedzialna za przyznawanie tytułów naukowych. Jej utworzenie umożliwiło kontrolowanie przebiegu karier akademickich, które znalazły się teraz w gestii urzędników, a nie – jak dotąd – naukowców. Łatwiej było odtąd usunąć osoby ideologicznie niepewne lub zahamować ich karierę. Zmiany organizacyjne na wzór sowiecki przekładały się ostatecznie na nowy system karier naukowych.

## Przebieg karier naukowych w Polsce Ludowej

Na mocy ustawy o szkolnictwie wyższym z 15 grudnia 1951 r. zmieniono dyplomy naukowe<fnref n="20" />. Zgodnie z terminologią obowiązującą w ZSRR doktorat zastąpiono tytułem kandydata nauk, a studia doktoranckie – aspiranturą. W miejsce habilitacji pojawił się tytuł doktora nauk. Terminologię sowiecką porzucono po 1956 r., kiedy przywrócono polskie terminy – doktorat i habilitacja.

Zmieniła się również oferta studiów. Filozofia, psychologia czy pedagogika, które można było studiować przed wojną na większości polskich uniwersytetów, były teraz dostępne tylko w Warszawie, podobnie jak zaawansowane studia prawnicze (na poziomie magistra). Kierunek historyczny nadal funkcjonował na wszystkich uniwersytetach, ale najczęściej w formie krótkiego, trzyletniego cyklu, dającego uprawnienia jedynie do zajmowania stanowisk w administracji państwowej lub do nauczania historii. Większość nauczycieli kształciła się jednak w wyższych szkołach pedagogicznych, konkurujących na tym polu z uniwersytetami. Dłuższy cykl, otwierający drogę do kariery akademickiej, dostępny był tylko w największych placówkach, jak UW i UJ, czy też dla doktorantów w IH PAN. Zgodnie z modelem sowieckim badania naukowe były raczej domeną akademii nauk, a nie uniwersytetów, co ułatwiało centralizację polityki naukowej i wytyczanie kierunków prac badawczych.

Poza reformami organizacyjnymi zmieniły się też treści kształcenia uniwersyteckiego, tak by obejmowały również zajęcia i seminaria o zdecydowanym charakterze ideologicznym. W roku akademickim 1950/1951 zajęcia z „marksizmu-leninizmu” zastąpiły „zagadnienia Polski współczesnej”<fnref n="21" />. Były one obowiązkowe w programach nauk humanistycznych i społecznych. Program pierwszych trzech lat studiów historycznych ustalony w 1950 r. opierał się na zajęciach z „materializmu dialektycznego i historycznego”, który stanowił ich podstawowy element<fnref n="22" />. Nowa sytuacja geopolityczna widoczna była w nazwach

<footnote n="20">²⁰ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 144.</footnote>

<footnote n="21">²¹ Tamże, s. 140.</footnote>

<footnote n="22">²² Tamże, s. 142–143.</footnote>
lub okresem. Miało to przeciwdziałać wpływom wybieralnych rad wydziałów, a równocześnie tworzyć zespoły badawcze nastawione na ten sam cel, ustalony w ramach centralnego planu. W konsekwencji realizowano wieloletnie programy badawcze zakończone najczęściej wypracowaniem zbiorowej syntezy. Ideologizacja nauki dotyczyła również karier akademickich. Powstała podległa premierowi Centralna Komisja Kwalifikacyjna przy Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego, odpowiedzialna za przyznawanie tytułów naukowych. Jej utworzenie umożliwiło kontrolowanie przebiegu karier akademickich, które znalazły się teraz w gestii urzędników, a nie – jak dotąd – naukowców. Łatwiej było odtąd usunąć osoby ideologicznie niepewne lub zahamować ich karierę. Zmiany organizacyjne na wzór sowiecki przekładały się ostatecznie na nowy system karier naukowych.

## Przebieg karier naukowych w Polsce Ludowej

Na mocy ustawy o szkolnictwie wyższym z 15 grudnia 1951 r. zmieniono dyplomy naukowe<fnref n="20" />. Zgodnie z terminologią obowiązującą w ZSRR doktorat zastąpiono tytułem kandydata nauk, a studia doktoranckie – aspiranturą. W miejsce habilitacji pojawił się tytuł doktora nauk. Terminologię sowiecką porzucono po 1956 r., kiedy przywrócono polskie terminy – doktorat i habilitacja.

Zmieniła się również oferta studiów. Filozofia, psychologia czy pedagogika, które można było studiować przed wojną na większości polskich uniwersytetów, były teraz dostępne tylko w Warszawie, podobnie jak zaawansowane studia prawnicze (na poziomie magistra). Kierunek historyczny nadal funkcjonował na wszystkich uniwersytetach, ale najczęściej w formie krótkiego, trzyletniego cyklu, dającego uprawnienia jedynie do zajmowania stanowisk w administracji państwowej lub do nauczania historii. Większość nauczycieli kształciła się jednak w wyższych szkołach pedagogicznych, konkurujących na tym polu z uniwersytetami. Dłuższy cykl, otwierający drogę do kariery akademickiej, dostępny był tylko w największych placówkach, jak UW i UJ, czy też dla doktorantów w IH PAN. Zgodnie z modelem sowieckim badania naukowe były raczej domeną akademii nauk, a nie uniwersytetów, co ułatwiało centralizację polityki naukowej i wytyczanie kierunków prac badawczych.

Poza reformami organizacyjnymi zmieniły się też treści kształcenia uniwersyteckiego, tak by obejmowały również zajęcia i seminaria o zdecydowanym charakterze ideologicznym. W roku akademickim 1950/1951 zajęcia z „markszizmu-leninizmu” zastąpiły „zagadnienia Polski współczesnej”<fnref n="21" />. Były one obowiązkowe w programach nauk humanistycznych i społecznych. Program pierwszych trzech lat studiów historycznych ustalony w 1950 r. opierał się na zajęciach z „materializmu dialektycznego i historycznego”, który stanowił ich podstawowy element<fnref n="22" />. Nowa sytuacja geopolityczna widoczna była w nazwach

<footnote n="20">²⁰ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 144.</footnote>

<footnote n="21">²¹ Tamże, s. 140.</footnote>

<footnote n="22">²² Tamże, s. 142–143.</footnote>
takich, jak „prehistoria ziem słowiańskich”, „historia narodów ZSRR” lub „zagadnienia Polski współczesnej”. Historia XX w. nie figurowała w programie studiów pierwszego stopnia.

Z referatu podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych I Kongresu Nauki Polskiej wynika, że w 1950 r. Polska miała 54 katedry historii, rozmieszczone w siedmiu miastach uniwersyteckich<fnref n="23" />. Historyków zatrudnionych na uniwersytetach (od asystentów po profesorów) było ponad 150, w tym 52 profesorów, z których 24 (prawie połowa) otrzymało nominację po 1945 r. Chociaż liczby te wydają się wysokie, biorąc pod uwagę małą liczbę studentów na wydziałach historii<fnref n="24" />, to wiele specjalności (historia antyczna, historia powszechna średniowiecza, historia powszechna XX w. i historia ZSRR) wymagało utworzenia nowych katedr. Spośród 54 profesorów tylko siedmiu było w 1950 r. członkami partii. Rzeczywiście w porównaniu z sąsiednimi krajami niewielu polskich akademików wstąpiło do partii. W NRD w 1947 r. jedna czwarta studentów i – zależnie od uniwersytetów – między 20 a 30% kadry wykładowców stanowili członkowie SED (Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec). W tym samym czasie, w maju 1948 r., w Polsce członkami PPR było zaledwie 4% studentów oraz tylko 82 wykładowców (na ogólną liczbę 2188, czyli 3,7%) i 109 asystentów (na ogólną liczbę 3762, czyli 2,9%)<fnref n="25" />. Przytoczone wielkości są dobrym wskaźnikiem relatywnej niezależności polskiego środowiska naukowego<fnref n="26" />, o wiele mniej zwasalizowanego przez partię niż w innych krajach bloku wschodniego, choć sytuacja przedstawiała się różnie, zależnie od uniwersytetu i dyscypliny naukowej. Jednak na początku lat 60. PZPR była już lepiej zakotwiczona w obrębie dyscypliny historycznej – ocenia się, że od 5 do 13,5% mediewistów należało do partii, a wśród historyków zajmujących się XX w. i historią ruchu robotniczego – od 40 do 50%<fnref n="27" />.

Niezależnie od liczb, przynależność do partii nie wydaje się najistotniejszym kryterium pozwalającym ocenić stanowisko historyków wobec ideologizacji dyscypliny, co uwidacznia prześledzenie społecznych i politycznych karier głównych rzeczników ideologizacji.

<footnote n="23">²³ Ż. Kormanowa, Referat podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych na I Kongres Nauki Polskiej, KH, 1950/1951, nr 2, s. 253–326.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Nie są znane dane z 1950 r., ale w 1957/1958 było ich 1500 (2 tys. po uwzględnieniu studentów historii kultury materialnej i historii sztuki); zob. Z. Skubała-Tokarska, Z. Tokarski, dz. cyt., s. 146–149.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ J. Connelly, dz. cyt., s. 64.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Odzwierciedlają również różnice w przynależności do partii komunistycznych w społeczeństwach krajów Europy Środkowej: w lutym 1948 r. 4,35% obywateli polskich należało do partii, czyli kilkaset tysięcy osób. W tym samym czasie w Niemczech Wschodnich było to 9,2%, a w Czechosłowacji 25,3%; zob. tamże, s. 66.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ T.P. Rutkowski, Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski (1956–1970), „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 97–103.</footnote>
takich, jak „prehistoria ziem słowiańskich”, „historia narodów ZSRR” lub „zagadnienia Polski współczesnej”. Historia XX w. nie figurowała w programie studiów pierwszego stopnia.

Z referatu podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych I Kongresu Nauki Polskiej wynika, że w 1950 r. Polska miała 54 katedry historii, rozmieszczone w siedmiu miastach uniwersyteckich<fnref n="23" />. Historyków zatrudnionych na uniwersytetach (od asystentów po profesorów) było ponad 150, w tym 52 profesorów, z których 24 (prawie połowa) otrzymało nominację po 1945 r. Chociaż liczby te wydają się wysokie, biorąc pod uwagę małą liczbę studentów na wydziałach historii<fnref n="24" />, to wiele specjalności (historia antyczna, historia powszechna średniowiecza, historia powszechna XX w. i historia ZSRR) wymagało utworzenia nowych katedr. Spośród 54 profesorów tylko siedmiu było w 1950 r. członkami partii. Rzeczywiście w porównaniu z sąsiednimi krajami niewielu polskich akademików wstąpiło do partii. W NRD w 1947 r. jedna czwarta studentów i – zależnie od uniwersytetów – między 20 a 30% kadry wykładowców stanowili członkowie SED (Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec). W tym samym czasie, w maju 1948 r., w Polsce członkami PPR było zaledwie 4% studentów oraz tylko 82 wykładowców (na ogólną liczbę 2188, czyli 3,7%) i 109 asystentów (na ogólną liczbę 3762, czyli 2,9%)<fnref n="25" />. Przytoczone wielkości są dobrym wskaźnikiem relatywnej niezależności polskiego środowiska naukowego<fnref n="26" />, o wiele mniej zwasalizowanego przez partię niż w innych krajach bloku wschodniego, choć sytuacja przedstawiała się różnie, zależnie od uniwersytetu i dyscypliny naukowej. Jednak na początku lat 60. PZPR była już lepiej zakotwiczona w obrębie dyscypliny historycznej – ocenia się, że od 5 do 13,5% mediewistów należało do partii, a wśród historyków zajmujących się XX w. i historią ruchu robotniczego – od 40 do 50%<fnref n="27" />.

Niezależnie od liczb, przynależność do partii nie wydaje się najistotniejszym kryterium pozwalającym ocenić stanowisko historyków wobec ideologizacji dyscypliny, co uwidacznia prześledzenie społecznych i politycznych karier głównych rzeczników ideologizacji.

<footnote n="23">²³ Ż. Kormanowa, Referat podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych na I Kongres Nauki Polskiej, KH, 1950/1951, nr 2, s. 253–326.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Nie są znane dane z 1950 r., ale w 1957/1958 było ich 1500 (2 tys. po uwzględnieniu studentów historii kultury materialnej i historii sztuki); zob. Z. Skubała-Tokarska, Z. Tokarski, dz. cyt., s. 146–149.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ J. Connelly, dz. cyt., s. 64.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Odzwierciedlają również różnice w przynależności do partii komunistycznych w społeczeństwach krajów Europy Środkowej: w lutym 1948 r. 4,35% obywateli polskich należało do partii, czyli kilkaset tysięcy osób. W tym samym czasie w Niemczech Wschodnich było to 9,2%, a w Czechosłowacji 25,3%; zob. tamże, s. 66.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ T.P. Rutkowski, Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski (1956–1970), „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 97–103.</footnote>
## Zróżnicowane profile aktorów odnowy historiografii inspirowanej marksizmem

Prozopografia aktorów tego procesu ukazuje różnorodność postaci i przebiegu ich karier. Badaną populację zdefiniowano na podstawie sześciu typów pozycji świadczących o roli, jaką odgrywali aktorzy w procesie ideologizacji dyscypliny historycznej:

- członek Komitetu Redakcyjnego „Kwartalnika Historycznego”, wydawanego pierwotnie przez PTH, a później przez IH PAN (L = 23 między 1945 a 1955 r.);

- członek Rady Naukowej IH PAN (L = 30 między 1953 a 1956 r.);

- członek Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków, którego liczebność była niewielka, a działalność nieregularna, ale w interesującym nas okresie jego opinii często zasięgały instancje partyjne (L = 16);

- członek Zarządu PTH (L = 9, przewodniczący i sekretarze PTH między 1945 a 1956 r.);

- członek zespołu przygotowującego referat podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych na I Kongres Nauki Polskiej (1951), w którym pojawiło się pojęcie „partyjności” w nauce historycznej (L = 7);

- członek polskiej delegacji na Międzynarodowy Kongres Nauk Historycznych w Rzymie (1955), pierwszy, w którym udział wzięli historycy z bloku sowieckiego po zbojkotowaniu kongresu paryskiego w 1950 r. (L = 11).

Powyższe pozycje pozwalają zobiektywizować obecność uwzględnionych w badaniu osób pośród tych, które odgrywały rolę w polityce ideologizacji z racji zajmowanych kluczowych stanowisk w obrębie dyscypliny historycznej. Z tego punktu widzenia są to najważniejsi protagoniści opisanego procesu. Sześć przyjętych kryteriów pozwala włączyć do badanej populacji aktorów, którzy tuż po wojnie zajmowali w dyscyplinie kluczowe pozycje, po czym zostali z nich usunięci. Chodzi tu o kierujących PTH lub członków redakcji „Kwartalnika Historycznego” między 1945 a 1950 r., którzy zmuszeni zostali do ustawienia miejsca osobom lepiej postrzeganym w partii. Natomiast inne uwzględnione w badaniu pozycje, jak przynależność do Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków, zaproszenie do zespołu redagującego referat podsekcji historii na I Kongres Nauki Polskiej lub pozwolenie na wyjazd na Międzynarodowy Kongres Nauk Historycznych w Rzymie, wskazują siłą rzeczy na osoby uznane za przychylne albo przynajmniej nie wrogie polityce ideologizacji dyscypliny. Tak zdefiniowana przestrzeń prowadzonej w latach powojennych ideologizacji przeciwstawia sobie osoby o wyraźnie różnych cechach, co pozwala zobiektywizować wymianę kadr w dyscyplinie historycznej.

Konstrukcja przestrzeni skupiona na aktorach historii jako nauki pozostawa na boku innych aktorów polityki ideologizacji. Celowo nie uwzględniono zwłaszcza urzędników WNiO KC PZPR i ich odpowiedników w Ministerstwie Oświaty, którzy nadawali impuls tej polityce, ale jej nie wdrażali. Skoncentrujemy
## Zróżnicowane profile aktorów odnowy historiografii inspirowanej marksizmem

Prozopografia aktorów tego procesu ukazuje różnorodność postaci i przebiegu ich karier. Badaną populację zdefiniowano na podstawie sześciu typów pozycji świadczących o roli, jaką odgrywali aktorzy w procesie ideologizacji dyscypliny historycznej:

- członek Komitetu Redakcyjnego „Kwartalnika Historycznego”, wydawanego pierwotnie przez PTH, a później przez IH PAN (L = 23 między 1945 a 1955 r.);

- członek Rady Naukowej IH PAN (L = 30 między 1953 a 1956 r.);

- członek Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków, którego liczebność była niewielka, a działalność nieregularna, ale w interesującym nas okresie jego opinii często zasięgały instancje partyjne (L = 16);

- członek Zarządu PTH (L = 9, przewodniczący i sekretarze PTH między 1945 a 1956 r.);

- członek zespołu przygotowującego referat podsekcji historii sekcji nauk społecznych i humanistycznych na I Kongres Nauki Polskiej (1951), w którym pojawiło się pojęcie „partyjności” w nauce historycznej (L = 7);

- członek polskiej delegacji na Międzynarodowy Kongres Nauk Historycznych w Rzymie (1955), pierwszy, w którym udział wzięli historycy z bloku sowieckiego po zbojkotowaniu kongresu paryskiego w 1950 r. (L = 11).

Powyższe pozycje pozwalają zobiektywizować obecność uwzględnionych w badaniu osób pośród tych, które odgrywały rolę w polityce ideologizacji z racji zajmowanych kluczowych stanowisk w obrębie dyscypliny historycznej. Z tego punktu widzenia są to najważniejsi protagoniści opisanego procesu. Sześć przyjętych kryteriów pozwala włączyć do badanej populacji aktorów, którzy tuż po wojnie zajmowali w dyscyplinie kluczowe pozycje, po czym zostali z nich usunięci. Chodzi tu o kierujących PTH lub członków redakcji „Kwartalnika Historycznego” między 1945 a 1950 r., którzy zmuszeni zostali do ustawienia miejsca osobom lepiej postrzeganym w partii. Natomiast inne uwzględnione w badaniu pozycje, jak przynależność do Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków, zaproszenie do zespołu redagującego referat podsekcji historii na I Kongres Nauki Polskiej lub pozwolenie na wyjazd na Międzynarodowy Kongres Nauk Historycznych w Rzymie, wskazują siłą rzeczy na osoby uznane za przychylne albo przynajmniej nie wrogie polityce ideologizacji dyscypliny. Tak zdefiniowana przestrzeń prowadzonej w latach powojennych ideologizacji przeciwstawia sobie osoby o wyraźnie różnych cechach, co pozwala zobiektywizować wymianę kadr w dyscyplinie historycznej.

Konstrukcja przestrzeni skupiona na aktorach historii jako nauki pozostawa na boku innych aktorów polityki ideologizacji. Celowo nie uwzględniono zwłaszcza urzędników WNiO KC PZPR i ich odpowiedników w Ministerstwie Oświaty, którzy nadawali impuls tej polityce, ale jej nie wdrażali. Skoncentrujemy
się zatem na osobach, które w obrębie dyscypliny historycznej znalazły się w pozycji dającej im kontrolę nad tą przestrzenią w specyficznej konfiguracji związanej z polityką ideologizacji. Warto się zastanowić, kim byli aktorzy odnowy historiografii wywołanej narzuconą z zewnątrz ideologizacją nauki historycznej, jakie były ich cechy i pozycje społeczne oraz czym różniły się od sytuacji osób odsuniętych wówczas od władzy w dyscyplinie. Zajmując kluczowe miejsce w obrębie dyscypliny, aktorzy powojennej odnowy historiografii ustalali wewnętrzne zasady gry w tej przestrzeni, czyli ramy (instytucjonalne, metodologiczne, epistemologiczne), w jakich rodziła się po wojnie historia najnowsza.

Przestrzeń wyznaczyło zatem sześć typów zajmowanych pozycji wymienionych powyżej, natomiast grupa 47 osób została wyłoniona na podstawie literatury przedmiotu<fnref n="28" /> oraz „Kwartalnika Historycznego” i biogramów. Niemal połowa z nich (25) tworzyła swego rodzaju rdzeń polityki ideologizacji. Zaliczono do tego środowiska osoby, które zajmowały przynajmniej dwie spośród sześciu pozycji, co było oznaką ich ciągłej obecności w tej przestrzeni, w której z założenia dysponowały większą władzą dzięki swej wielopozycyjności. Chociaż rdzeń tworzyli aktorzy najprzychylniejsi ideologizacji, to znalezienie się w tej grupie nie musiało oznaczać poparcia dla tej polityki, o czym będzie mowa dalej. Cechy społeczne badanej populacji wyznaczają grupę w średnim wieku (ok. 40 lat w chwili zakończenia wojny), głównie mężczyzn, spośród których zdecydowana większość obroniła doktorat przed 1939 r. i rozpoczęła karierę akademicką po wojnie (dwie trzecie z nich, zob. tab. 2). Te cechy nie wyróżniają znacząco grupy tworzącej rdzeń ideologizacji spośród ogółu badanej populacji – różnica kilku punktów procentowych przy tak małej liczebności nie ma większego znaczenia. Dynamika karier (średnio 15 lat między doktoratem a nominacją profesorską) nie wydaje się być powiązana ze stosunkiem do prowadzonej ideologizacji – pośród najkrótszych karier (do 5 lat między doktoratem i profesurą) są oczywiście historycy-działacze partyjni (zob. niżej), ale również akademicy, którzy rozpoczęli karierę jeszcze przed wojną. Zatem po wojnie kluczowe pozycje w obrębie dyscypliny zajmowały osoby rozpocznające karierę akademicką, a wykształcone najczęściej przed wojną. Zmianie pokoleniowej sprzyjały lata wojny – zwolniły się stanowiska i opóźnił się start zawodowy tych, którzy powinni byli rozpocząć karierę między 1939 a 1945 r.

Grupę stanowiącą rdzeń polityki ideologizacji wyróżniała jej widoczna przewaga w stolicy, na UW lub w IH PAN, przy czym pozycję zajmowaną w tym ostatnim łączono z pracą na uniwersytecie. Odzwierciedla to przemieszczenie się ośrodka nadającego kierunek powojennym badaniom historycznym wraz ze zmianami kadrowym w obrębie dyscypliny. Nie było to przemieszczenie oczywiste, ponieważ Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie i UJ rywalizowały przed wojną z UW.

<footnote n="28">²⁸ R. Stobiecki, *Between Continuity and Discontinuity. A Few Comments on the Post-war Development of Polish Historical Research*, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 50, 2001, nr 2, s. 214–229; T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*; R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna...* ale skomplikowana. Studia i szkice, Warszawa 2007.</footnote>
się zatem na osobach, które w obrębie dyscypliny historycznej znalazły się w pozycji dającej im kontrolę nad tą przestrzenią w specyficznej konfiguracji związanej z polityką ideologizacji. Warto się zastanowić, kim byli aktorzy odnowy historiografii wywołanej narzuconą z zewnątrz ideologizacją nauki historycznej, jakie były ich cechy i pozycje społeczne oraz czym różniły się od sytuacji osób odsuniętych wówczas od władzy w dyscyplinie. Zajmując kluczowe miejsce w obrębie dyscypliny, aktorzy powojennej odnowy historiografii ustalali wewnętrzne zasady gry w tej przestrzeni, czyli ramy (instytucjonalne, metodologiczne, epistemologiczne), w jakich rodziła się po wojnie historia najnowsza.

Przestrzeń wyznaczyło zatem sześć typów zajmowanych pozycji wymienionych powyżej, natomiast grupa 47 osób została wyłoniona na podstawie literatury przedmiotu<fnref n="28" /> oraz „Kwartalnika Historycznego” i biogramów. Niemal połowa z nich (25) tworzyła swego rodzaju rdzeń polityki ideologizacji. Zaliczono do tego środowiska osoby, które zajmowały przynajmniej dwie spośród sześciu pozycji, co było oznaką ich ciągłej obecności w tej przestrzeni, w której z założenia dysponowały większą władzą dzięki swej wielopozycyjności. Chociaż rdzeń tworzyli aktorzy najprzychylniejsi ideologizacji, to znalezienie się w tej grupie nie musiało oznaczać poparcia dla tej polityki, o czym będzie mowa dalej. Cechy społeczne badanej populacji wyznaczają grupę w średnim wieku (ok. 40 lat w chwili zakończenia wojny), głównie mężczyzn, spośród których zdecydowana większość obroniła doktorat przed 1939 r. i rozpoczęła karierę akademicką po wojnie (dwie trzecie z nich, zob. tab. 2). Te cechy nie wyróżniają znacząco grupy tworzącej rdzeń ideologizacji spośród ogółu badanej populacji – różnica kilku punktów procentowych przy tak małej liczebności nie ma większego znaczenia. Dynamika karier (średnio 15 lat między doktoratem a nominacją profesorską) nie wydaje się być powiązana ze stosunkiem do prowadzonej ideologizacji – pośród najkrótszych karier (do 5 lat między doktoratem i profesurą) są oczywiście historycy-działacze partyjni (zob. niżej), ale również akademicy, którzy rozpoczęli karierę jeszcze przed wojną. Zatem po wojnie kluczowe pozycje w obrębie dyscypliny zajmowały osoby rozpocznające karierę akademicką, a wykształcone najczęściej przed wojną. Zmianie pokoleniowej sprzyjały lata wojny – zwolniły się stanowiska i opóźnił się start zawodowy tych, którzy powinni byli rozpocząć karierę między 1939 a 1945 r.

Grupę stanowiącą rdzeń polityki ideologizacji wyróżniała jej widoczna przewaga w stolicy, na UW lub w IH PAN, przy czym pozycję zajmowaną w tym ostatnim łączono z pracą na uniwersytecie. Odzwierciedla to przemieszczenie się ośrodka nadającego kierunek powojennym badaniom historycznym wraz ze zmianami kadrowym w obrębie dyscypliny. Nie było to przemieszczenie oczywiste, ponieważ Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie i UJ rywalizowały przed wojną z UW.

<footnote n="28">²⁸ R. Stobiecki, *Between Continuity and Discontinuity. A Few Comments on the Post-war Development of Polish Historical Research*, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 50, 2001, nr 2, s. 214–229; T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*; R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra, ani mądra, ani piękna...* ale skomplikowana. Studia i szkice, Warszawa 2007.</footnote>
<table><caption>Tabela 2. Cechy głównych protagonistów ideologizacji nauki historycznej (koniec lat 40. i początek lat 50.)</caption><thead><tr><th>Cechy</th><th>Główni protagonisti ideologizacji nauki historycznej (L=47)</th><th>W tym tworzący rdzeń polityki ideologizacji (L=25)<sup>29</sup></th></tr></thead><tbody><tr><td>Średnia wieku w 1945</td><td>43 lata<sup>30</sup></td><td>41 lat</td></tr><tr><td>Średnia długość kariery akademickiej (od doktoratu do profesury)</td><td>15 lat<sup>31</sup></td><td>15 lat<sup>32</sup></td></tr><tr><td>Płeć</td><td></td><td></td></tr><tr><td>mężczyzna</td><td>39</td><td>20</td></tr><tr><td>kobieta</td><td>8</td><td>5</td></tr><tr><td>Posiadanie tytułu doktora</td><td>41</td><td>23</td></tr><tr><td>Udział profesorów (przed 1956)</td><td>42</td><td>23</td></tr><tr><td>w tym profesorów mianowanych po 1945</td><td>33</td><td>18</td></tr><tr><td>Posiadanie habilitacji (przed 1956)</td><td>36</td><td>21</td></tr><tr><td>Moment uzyskania doktoratu</td><td></td><td></td></tr><tr><td>doktorat międzywojenny</td><td>35</td><td>20</td></tr><tr><td>doktorat peerelowski</td><td>5</td><td>3</td></tr><tr><td>bez doktoratu</td><td>6</td><td>2</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>1</td><td>0</td></tr><tr><td>Uzyskanie pozycji akademickiej po wojnie</td><td></td><td></td></tr><tr><td>zostali nauczycielami akademickimi po wojnie</td><td>29</td><td>15</td></tr><tr><td>byli nauczycielami akademickimi przed wojną</td><td>15</td><td>8</td></tr><tr><td>nie byli nauczycielami akademickimi</td><td>3</td><td>2</td></tr><tr><td>Miejsce pracy po wojnie</td><td></td><td></td></tr><tr><td>partia i wojsko</td><td>4</td><td>3</td></tr><tr><td>UW</td><td>18</td><td>13</td></tr><tr><td>UJ</td><td>9</td><td>5</td></tr><tr><td>inny uniwersytet</td><td>15</td><td>4</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>1</td><td>0</td></tr><tr><td>Pracujący w IH PAN</td><td>20</td><td>17</td></tr><tr><td>Członkowie partii</td><td>19</td><td>13</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>47</td><td>25</td></tr></tbody></table>

Źródło: o ile nie określono inaczej, wszystkie tabele zostały opracowane na podstawie danych biograficznych zebranych w trakcie przygotowywania niniejszej pracy.

<footnote n="29">29 Grupa głównych protagonistów ideologizacji nauki historycznej liczyła 39 mężczyzn.</footnote>

<footnote n="30">30 Wyliczenia oparte na grupie 46 osób, ponieważ brak jednej odpowiedzi.</footnote>

<footnote n="31">31 Wyliczenia oparte na grupie 37 osób (na 42 profesorów nieznana jest data uzyskania doktoratu przez 5 z nich).</footnote>

<footnote n="32">32 Wyliczenia oparte na grupie 22 osób (na 23 profesorów nieznana jest data uzyskania doktoratu przez 1 z nich).</footnote>
<table><caption>Tabela 2. Cechy głównych protagonistów ideologizacji nauki historycznej (koniec lat 40. i początek lat 50.)</caption><thead><tr><th>Cechy</th><th>Główni protagonisti ideologizacji nauki historycznej (L=47)</th><th>W tym tworzący rdzeń polityki ideologizacji (L=25)<sup>29</sup></th></tr></thead><tbody><tr><td>Średnia wieku w 1945</td><td>43 lata<sup>30</sup></td><td>41 lat</td></tr><tr><td>Średnia długość kariery akademickiej (od doktoratu do profesury)</td><td>15 lat<sup>31</sup></td><td>15 lat<sup>32</sup></td></tr><tr><td>Płeć</td><td></td><td></td></tr><tr><td>mężczyzna</td><td>39</td><td>20</td></tr><tr><td>kobieta</td><td>8</td><td>5</td></tr><tr><td>Posiadanie tytułu doktora</td><td>41</td><td>23</td></tr><tr><td>Udział profesorów (przed 1956)</td><td>42</td><td>23</td></tr><tr><td>w tym profesorów mianowanych po 1945</td><td>33</td><td>18</td></tr><tr><td>Posiadanie habilitacji (przed 1956)</td><td>36</td><td>21</td></tr><tr><td>Moment uzyskania doktoratu</td><td></td><td></td></tr><tr><td>doktorat międzywojenny</td><td>35</td><td>20</td></tr><tr><td>doktorat peerelowski</td><td>5</td><td>3</td></tr><tr><td>bez doktoratu</td><td>6</td><td>2</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>1</td><td>0</td></tr><tr><td>Uzyskanie pozycji akademickiej po wojnie</td><td></td><td></td></tr><tr><td>zostali nauczycielami akademickimi po wojnie</td><td>29</td><td>15</td></tr><tr><td>byli nauczycielami akademickimi przed wojną</td><td>15</td><td>8</td></tr><tr><td>nie byli nauczycielami akademickimi</td><td>3</td><td>2</td></tr><tr><td>Miejsce pracy po wojnie</td><td></td><td></td></tr><tr><td>partia i wojsko</td><td>4</td><td>3</td></tr><tr><td>UW</td><td>18</td><td>13</td></tr><tr><td>UJ</td><td>9</td><td>5</td></tr><tr><td>inny uniwersytet</td><td>15</td><td>4</td></tr><tr><td>brak odpowiedzi</td><td>1</td><td>0</td></tr><tr><td>Pracujący w IH PAN</td><td>20</td><td>17</td></tr><tr><td>Członkowie partii</td><td>19</td><td>13</td></tr><tr><td>Ogółem</td><td>47</td><td>25</td></tr></tbody></table>

Źródło: o ile nie określono inaczej, wszystkie tabele zostały opracowane na podstawie danych biograficznych zebranych w trakcie przygotowywania niniejszej pracy.

<footnote n="29">29 Grupa głównych protagonistów ideologizacji nauki historycznej liczyła 39 mężczyzn.</footnote>

<footnote n="30">30 Wyliczenia oparte na grupie 46 osób, ponieważ brak jednej odpowiedzi.</footnote>

<footnote n="31">31 Wyliczenia oparte na grupie 37 osób (na 42 profesorów nieznana jest data uzyskania doktoratu przez 5 z nich).</footnote>

<footnote n="32">32 Wyliczenia oparte na grupie 22 osób (na 23 profesorów nieznana jest data uzyskania doktoratu przez 1 z nich).</footnote>
Zresztą to we Lwowie do 1939 r. mieściła się siedziba PTH, a w Krakowie w 1945 r. reaktywowano zarówno PTH, jak i „Kwartalnik Historyczny” (Lwów znalazł się wówczas w granicach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej). Rywalizacja między uniwersytetami w Warszawie, Krakowie i Lwowie była zarazem współzawodnictwem szkół historycznych i kierunków badań. Historyków warszawskich, którzy stopniowo opanowali tę dyscyplinę po wojnie, wyraźnie bardziej interesowała historia gospodarcza lub społeczna, a historyków lwowskich i krakowskich – historia polityczna. O dominującej przed wojną pozycji tych trzech uniwersytetów w kształceniu polskich historyków świadczy to, że 36 spośród 47 badanych studiowało na jednej z tych uczelni: 10 w Krakowie, w tym 7 specjalistów historii politycznej, 12 we Lwowie, w tym 7 specjalistów od historii politycznej, 14 w Warszawie, w tym 8 specjalistów od historii gospodarczej i społecznej. Jednak historycy z tych uniwersytetów byli nierówno reprezentowani w samym rdzeniu polityki ideologizacji: 7 studiowało w Krakowie, 2 we Lwowie i 10 w Warszawie. Dodatkowo znaczący jest fakt, że wszyscy uwzględnieni w próbie absolwenci UJK zatrudnili się po 1945 r. na uniwersytetach poza Warszawą, głównie w Krakowie, Toruniu (na uniwersytecie utworzonym po wojnie) i we Wrocławiu (na uniwersytecie społonizowanym). Wyjątkiem była Natalia Gąsiorowska, która wykładała już przed wojną w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie.

Grupę tworzącą rdzeń polityki ideologizacji wyróżniają nie tyle zasoby akademickie (tytuły uniwersyteckie) lub dynamika kariery, ile centralna pozycja Warszawy i typ uprawianej historii. O ile w całej badanej populacji przeważają badacze historii polityki, prawa i wojskowości, o tyle w jej ideologicznym trzonie przeważali historycy gospodarczy, społeczni i kultury (zob. tab. 3). Kategorie te mogą wydać się przesadnie szerokie i prowadzić do uproszczeń w przypadku bardziej zniuansowanych karier badawczych, niemniej odpowiadają strukturalnym podziałom dyscyplinarnym w obrębie nauki historycznej. Z jednej strony historia rozbiorów Polski, królów, wysokich rangą urzędników państwowych, szlacheckich rodów czy instytucji parlamentarnych, a z drugiej – historia rozwoju gospodarczego, powstawania i przemian grup społecznych. Witold Kula, akademik wykształcony przed wojną, a po 1945 r. jeden z najsławniejszych przedstawicieli polskiej szkoły historii gospodarczej, w ten sposób wyjaśniał swoje zainteresowanie tą specjalizacją:

> Bardzo wcześnie, jeszcze przed maturą, wybrałem historię gospodarczą jako główny przedmiot studiów. Dlatego od początku łączyłem studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim i studia ekonomiczne w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Jestem pewien, że był to wybór „przeciw”: przeciw szkolnej interpretacji historii, bezbarwnej, sentymentalnej, solidarystycznej, narodowej. Poszukiwałem historii chłopów i robotników, rolnictwa i przemysłu, ludzi zwykłych i nieznanych, których praca, poświęcenie i cierpienia stworzyły ten kraj takim, jaki jest<fnref n="33" />.

<footnote n="33">³³ W. Kula, *Mon «éducation sentimentale», „Annales. Économies, Sociétés, Civilisations”* 44, 1989, nr 1, s. 136 (tłum. JL).</footnote>
Zresztą to we Lwowie do 1939 r. mieściła się siedziba PTH, a w Krakowie w 1945 r. reaktywowano zarówno PTH, jak i „Kwartalnik Historyczny” (Lwów znalazł się wówczas w granicach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej). Rywalizacja między uniwersytetami w Warszawie, Krakowie i Lwowie była zarazem współzawodnictwem szkół historycznych i kierunków badań. Historyków warszawskich, którzy stopniowo opanowali tę dyscyplinę po wojnie, wyraźnie bardziej interesowała historia gospodarcza lub społeczna, a historyków lwowskich i krakowskich – historia polityczna. O dominującej przed wojną pozycji tych trzech uniwersytetów w kształceniu polskich historyków świadczy to, że 36 spośród 47 badanych studiowało na jednej z tych uczelni: 10 w Krakowie, w tym 7 specjalistów historii politycznej, 12 we Lwowie, w tym 7 specjalistów od historii politycznej, 14 w Warszawie, w tym 8 specjalistów od historii gospodarczej i społecznej. Jednak historycy z tych uniwersytetów byli nierówno reprezentowani w samym rdzeniu polityki ideologizacji: 7 studiowało w Krakowie, 2 we Lwowie i 10 w Warszawie. Dodatkowo znaczący jest fakt, że wszyscy uwzględnieni w próbie absolwenci UJK zatrudnili się po 1945 r. na uniwersytetach poza Warszawą, głównie w Krakowie, Toruniu (na uniwersytecie utworzonym po wojnie) i we Wrocławiu (na uniwersytecie społonizowanym). Wyjątkiem była Natalia Gąsiorowska, która wykładała już przed wojną w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie.

Grupę tworzącą rdzeń polityki ideologizacji wyróżniają nie tyle zasoby akademickie (tytuły uniwersyteckie) lub dynamika kariery, ile centralna pozycja Warszawy i typ uprawianej historii. O ile w całej badanej populacji przeważają badacze historii polityki, prawa i wojskowości, o tyle w jej ideologicznym trzonie przeważali historycy gospodarczy, społeczni i kultury (zob. tab. 3). Kategorie te mogą wydać się przesadnie szerokie i prowadzić do uproszczeń w przypadku bardziej zniuansowanych karier badawczych, niemniej odpowiadają strukturalnym podziałom dyscyplinarnym w obrębie nauki historycznej. Z jednej strony historia rozbiorów Polski, królów, wysokich rangą urzędników państwowych, szlacheckich rodów czy instytucji parlamentarnych, a z drugiej – historia rozwoju gospodarczego, powstawania i przemian grup społecznych. Witold Kula, akademik wykształcony przed wojną, a po 1945 r. jeden z najsławniejszych przedstawicieli polskiej szkoły historii gospodarczej, w ten sposób wyjaśniał swoje zainteresowanie tą specjalizacją:

> Bardzo wcześnie, jeszcze przed maturą, wybrałem historię gospodarczą jako główny przedmiot studiów. Dlatego od początku łączyłem studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim i studia ekonomiczne w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Jestem pewien, że był to wybór „przeciw”: przeciw szkolnej interpretacji historii, bezbarwnej, sentymentalnej, solidarystycznej, narodowej. Poszukiwałem historii chłopów i robotników, rolnictwa i przemysłu, ludzi zwykłych i nieznanych, których praca, poświęcenie i cierpienia stworzyły ten kraj takim, jaki jest<fnref n="33" />.

<footnote n="33">³³ W. Kula, *Mon «éducation sentimentale», „Annales. Économies, Sociétés, Civilisations”* 44, 1989, nr 1, s. 136 (tłum. JL).</footnote>
Nieco dalej Kula wskazał, że to, czego szukał, znalazł na seminariach Sta-
nisława Arnolda na UW i Natalii Gąsiorowskiej w WWP, dwojga history-
ków będącymi rzadkimi przykładami badaczy należących do partii, którzy
karierę akademicką rozpoczęli przed II wojną światową. Kula, a także Arnold
i Gąsiorowska należeli do rdzenia polityki ideologizacji nauki historycznej po
1945 r. Niezależnie od sztywnego podziału na historię polityczną oraz gospodar-
czą i społeczną, historycy warszawscy zdawali się opowiadać za historią uwzględ-
niającą głębokie zmiany zachodzące w społeczeństwie. I tak, dzieła Tadeusza
Manteuffla - często uznawanego za czołowego przedstawiciela historyków aka-
demickich, którzy, choć bezpartyjni, milcząco godzili się na ideologizację dyscy-
pliny - wpisują się w chronologię przyjętą w historii politycznej, ale poświęcają
duże miejsca aspektom historii gospodarczej, społecznej i historii kultury<fnref n="34" />.

W życiorysach warszawskich historyków daje się również zauważyć zainte-
resowanie problematyką odległą od samej tylko historii Polski. Iza Bieżuńska-
Małowist, specjalistka od historii starożytnej, swoje pierwsze prace poświę-
ciła niewolnictwu w Grecji i Egipcie. Jej mąż, Marian Małowist specjalizował
się w historii gospodarczej strefy bałtyckiej, a z końcem lat 50. stał się jednym
z pierwszych polskich historyków, którzy zajęli się historią Afryki<fnref n="35" />. Rozprawa
habilitacyjna Niny Assorodobraj-Kuli (żony Witolda), napisana w Paryżu
w latach 1937-1939, dotyczyła świadomości klasowej francuskiej burżuazji na
początku XIX w. Natalia Gąsiorowska po uzupełniających studiach w Paryżu
w 1904/1905 r. powróciła do Warszawy z pracą na temat rewolucji francuskiej,
a jej pierwsza książka, pt. *Zarys dziejów Wielkiej Rewolucji Francuskiej* (1789-1804).
*Przyczyny powstania Rewolucji, przebieg jej i skutki*, ukazała się w 1907 r. Po obro-
nie pracy doktorskiej Manteuffel przebywał we Francji, Anglii i Włoszech (od
1924 do 1926 r.), gdzie badał formy rozwoju feudalizmu. Po dodaniu Aleksandra
Gieysztora, którego pobyt w École nationale des chartes i École pratique des
hautes études w latach 1938-1939 przerwał wybuch wojny, widać, że przynaj-
mniej czworo historyków przebywało we Francji w ramach kontynuacji studiów
uniwersyteckich i prowadzenia kwerend archiwalnych. Wykształcenie i zawią-
zane wówczas osobiste więzi niewątpliwie ułatwily po wojnie zbliżenie polskich
mediewistów do szkoły „Annales”, a także wymiany naukowe między IH PAN
i École pratique des hautes études po 1956 r.<fnref n="36" /> Natomiast poza Władysławem
Konopczyńskim, który interesował się m.in. Szwecją i relacjami polsko-szwedz-
kimi, badacze specjalizujący się w historii politycznej lub zatrudnieni na uni-
wersytetach pozawarszawskich koncentrowali się na dziejach Polski.

<footnote n="34">³⁴ Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, t. 2: L-R, red. W. Baraniewski, W. Tygiłski, A.K. Wróblewski, Warszawa 2016, s. 208.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ T. Siewierski, *Marian Małowist i krąg jego uczniów Z dziejów historiografii gospodarczej w Polsce*, Warszawa 2016.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ M. Kula, Mimo wszystko bliżej Paryża niż Moskwy. Książka o Francji, PRL i o nas, historykach, Warszawa 2010; P. Pleskot, *Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989*, Warszawa 2010.</footnote>
Nieco dalej Kula wskazał, że to, czego szukał, znalazł na seminariach Sta-
nisława Arnolda na UW i Natalii Gąsiorowskiej w WWP, dwojga history-
ków będącymi rzadkimi przykładami badaczy należących do partii, którzy
karierę akademicką rozpoczęli przed II wojną światową. Kula, a także Arnold
i Gąsiorowska należeli do rdzenia polityki ideologizacji nauki historycznej po
1945 r. Niezależnie od sztywnego podziału na historię polityczną oraz gospodar-
czą i społeczną, historycy warszawscy zdawali się opowiadać za historią uwzględ-
niającą głębokie zmiany zachodzące w społeczeństwie. I tak, dzieła Tadeusza
Manteuffla - często uznawanego za czołowego przedstawiciela historyków aka-
demickich, którzy, choć bezpartyjni, milcząco godzili się na ideologizację dyscy-
pliny - wpisują się w chronologię przyjętą w historii politycznej, ale poświęcają
duło miejsca aspektom historii gospodarczej, społecznej i historii kultury<fnref n="34" />.

W życiorysach warszawskich historyków daje się również zauważyć zainte-
resowanie problematyką odległą od samej tylko historii Polski. Iza Bieżuńska-
Małowist, specjalistka od historii starożytnej, swoje pierwsze prace poświę-
ciła niewolnictwu w Grecji i Egipcie. Jej mąż, Marian Małowist specjalizował
się w historii gospodarczej strefy bałtyckiej, a z końcem lat 50. stał się jednym
z pierwszych polskich historyków, którzy zajęli się historią Afryki<fnref n="35" />. Rozprawa
habilitacyjna Niny Assorodobraj-Kuli (żony Witolda), napisana w Paryżu
w latach 1937-1939, dotyczyła świadomości klasowej francuskiej burżuazji na
początku XIX w. Natalia Gąsiorowska po uzupełniających studiach w Paryżu
w 1904/1905 r. powróciła do Warszawy z pracą na temat rewolucji francuskiej,
a jej pierwsza książka, pt. *Zarys dziejów Wielkiej Rewolucji Francuskiej* (1789-1804).
*Przyczyny powstania Rewolucji, przebieg jej i skutki*, ukazała się w 1907 r. Po obro-
nie pracy doktorskiej Manteuffel przebywał we Francji, Anglii i Włoszech (od
1924 do 1926 r.), gdzie badał formy rozwoju feudalizmu. Po dodaniu Aleksandra
Gieysztora, którego pobyt w École nationale des chartes i École pratique des
hautes études w latach 1938-1939 przerwał wybuch wojny, widać, że przynaj-
mniej czworo historyków przebywało we Francji w ramach kontynuacji studiów
uniwersyteckich i prowadzenia kwerend archiwalnych. Wykształcenie i zawią-
zane wówczas osobiste więzi niewątpliwie ułatwiy po wojnie zbliżenie polskich
mediewistów do szkoły „Annales”, a także wymiany naukowe między IH PAN
i École pratique des hautes études po 1956 r.<fnref n="36" /> Natomiast poza Władysławem
Konopczyńskim, który interesował się m.in. Szwecją i relacjami polsko-szwedz-
kimi, badacze specjalizujący się w historii politycznej lub zatrudnieni na uni-
wersytetach pozawarszawskich koncentrowali się na dziejach Polski.

<footnote n="34">³⁴ Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, t. 2: L-R, red. W. Baraniewski, W. Tygielski, A.K. Wróblewski, Warszawa 2016, s. 208.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ T. Siewierski, *Marian Małowist i krąg jego uczniów Z dziejów historiografii gospodarczej w Polsce*, Warszawa 2016.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ M. Kula, Mimo wszystko bliżej Paryża niż Moskwy. Książka o Francji, PRL i o nas, historykach, Warszawa 2010; P. Pleskot, *Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989*, Warszawa 2010.</footnote>
Analizę uściśla poniższa klasyfikacja badanej populacji, odzwierciedlająca odmienne pozycje zajmowane w obrębie dyscypliny i różnice w wyborze specjalizacji (zob. tab. 3).

<table><caption>Tabela 3. Istotne cechy czterech wyróżnionych grup historyków</caption><thead><tr><td>Warszawscy nauczyciele akademiccy (L=16)<sup>37</sup></td><td>Historycy-działacze (L=8)</td><td>Nowi nauczyciele akademiccy poza Warszawą (L=10)</td><td>Nauczyciele akademiccy poza Warszawą zatrudnieni przed wojną (L=13)</td></tr></thead><tbody><tr><td>zostali historykami po wojnie (L=14)</td><td>zostali historykami po wojnie, często bez kwalifikacji (L=7)</td><td>zostali historykami po wojnie (L=10)</td><td>byli historykami już przed wojną (L=13)</td></tr><tr><td>często związani z IH PAN (11)</td><td>rzadko związani z IH PAN (3)</td><td>rzadko związani z IH PAN (3)</td><td>związani z IH PAN (5)</td></tr><tr><td>historia polityczna i gospodarcza w równej mierze (8)</td><td>historia polityczna (ruchu robotniczego) (5)</td><td>historia polityczna, prawa i wojskowości (7)</td><td>historia polityczna i gospodarcza w równej mierze (5 i 6)</td></tr><tr><td>5 kobiet</td><td>2 kobiety</td><td>brak kobiet</td><td>brak kobiet</td></tr><tr><td>średnia wieku w 1945 (39 lat)</td><td>średnia wieku w 1945 (40 lat)</td><td>średnia wieku w 1945 (44 lata)</td><td>średnia wieku w 1945 (50 lat)</td></tr><tr><td>rdzeń ideologizacji większościowy (10)</td><td>rdzeń ideologizacji mocny (5)</td><td>rdzeń ideologizacji słaby (2)</td><td>rdzeń ideologizacji mniejszościowy (6)</td></tr><tr><td>przynależność do PZPR znaczna (7)</td><td>przynależność do PZPR bardzo silna (7)</td><td>przynależność do PZPR słaba (3)</td><td>przynależność do PZPR słaba (2)</td></tr></tbody></table>

Początkowo historycy-działacze byli ujęci w osobnej kategorii. Działacze komunistyczni wchodzili w świat akademicki po 1945 r., nie zawsze legitymując się wymaganymi tytułami i kompetencjami (zob. tab. 4). Przykładem kariery historyka bez kwalifikacji akademickich może być Tadeusz Daniszewski. Ťw działacz z wieloletnim stażem został mianowany w 1944 r. dyrektorem Szkoły Partyjnej przy KC PPR/PZPR, a następnie Wydziału Historii Partii (od 1948 do 1968 r.). Kierował poza tym Katedrą Historii Ruchu Robotniczego w Instytucie Kształcenia Kadr Naukowych, mającym edukować marksistowskie kadry akademickie. Nominację profesorską uzyskał w 1956 r. mimo braku doktoratu, po czym został powołany do Zakładu Historii Stosunków Polsko-Radzieckich PAN, czyli zajmowania się problematyką o dużym ładunku ideologicznym. Doświadczenie w służbie partyjnej pozwalało historykom-działaczom kierowanym na „front naukowy” opanować marksistowską bazę będącą źródłem idei w badaniach historycznych po 1945 r. Dla partyjnych

<footnote n="37">³⁷ Spośród 16 nauczycieli akademickich 14 zostało zawodowymi historykami po II wojnie światowej.</footnote>
Analizę uściśla poniższa klasyfikacja badanej populacji, odzwierciedlająca odmienne pozycje zajmowane w obrębie dyscypliny i różnice w wyborze specjalizacji (zob. tab. 3).

<table><caption>Tabela 3. Istotne cechy czterech wyróżnionych grup historyków</caption><thead><tr><td>Warszawscy nauczyciele akademiccy (L=16)<sup>37</sup></td><td>Historycy-działacze (L=8)</td><td>Nowi nauczyciele akademiccy poza Warszawą (L=10)</td><td>Nauczyciele akademiccy poza Warszawą zatrudnieni przed wojną (L=13)</td></tr></thead><tbody><tr><td>zostali historykami po wojnie (L=14)</td><td>zostali historykami po wojnie, często bez kwalifikacji (L=7)</td><td>zostali historykami po wojnie (L=10)</td><td>byli historykami już przed wojną (L=13)</td></tr><tr><td>często związani z IH PAN (11)</td><td>rzadko związani z IH PAN (3)</td><td>rzadko związani z IH PAN (3)</td><td>związani z IH PAN (5)</td></tr><tr><td>historia polityczna i gospodarcza w równej mierze (8)</td><td>historia polityczna (ruchu robotniczego) (5)</td><td>historia polityczna, prawa i wojskowości (7)</td><td>historia polityczna i gospodarcza w równej mierze (5 i 6)</td></tr><tr><td>5 kobiet</td><td>2 kobiety</td><td>brak kobiet</td><td>brak kobiet</td></tr><tr><td>średnia wieku w 1945 (39 lat)</td><td>średnia wieku w 1945 (40 lat)</td><td>średnia wieku w 1945 (44 lata)</td><td>średnia wieku w 1945 (50 lat)</td></tr><tr><td>rdzeń ideologizacji większościowy (10)</td><td>rdzeń ideologizacji mocny (5)</td><td>rdzeń ideologizacji słaby (2)</td><td>rdzeń ideologizacji mniejszościowy (6)</td></tr><tr><td>przynależność do PZPR znaczna (7)</td><td>przynależność do PZPR bardzo silna (7)</td><td>przynależność do PZPR słaba (3)</td><td>przynależność do PZPR słaba (2)</td></tr></tbody></table>

Początkowo historycy-działacze byli ujęci w osobnej kategorii. Działacze komunistyczni wchodzili w świat akademicki po 1945 r., nie zawsze legitymując się wymaganymi tytułami i kompetencjami (zob. tab. 4). Przykładem kariery historyka bez kwalifikacji akademickich może być Tadeusz Daniszewski. Ów działacz z wieloletnim stażem został mianowany w 1944 r. dyrektorem Szkoły Partyjnej przy KC PPR/PZPR, a następnie Wydziału Historii Partii (od 1948 do 1968 r.). Kierował poza tym Katedrą Historii Ruchu Robotniczego w Instytucie Kształcenia Kadr Naukowych, mającym edukować marksistowskie kadry akademickie. Nominację profesorską uzyskał w 1956 r. mimo braku doktoratu, po czym został powołany do Zakładu Historii Stosunków Polsko-Radzieckich PAN, czyli zajmowania się problematyką o dużym ładunku ideologicznym. Doświadczenie w służbie partyjnej pozwalało historykom-działaczom kierowanym na „front naukowy” opanować marksistowską bazę będącą źródłem idei w badaniach historycznych po 1945 r. Dla partyjnych

<footnote n="37">³⁷ Spośród 16 nauczycieli akademickich 14 zostało zawodowymi historykami po II wojnie światowej.</footnote>
inteligentów<fnref n="38" />, którzy wszystko zawdzięczali zaangażowaniu w działalność partyną, kariera akademicka była szansą na awans społeczny. Ważne, by odróżniać działaczy, którzy historykami zostali na fali politycznej ideologizacji nauki, od zwykłych akademików, czyli posiadających tytuły i kwalifikacje uprawniające do wykonywania zawodu.

<table><caption>Tabela 4. Historycy-działacze</caption><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg karier naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze<fnref n="39" /></td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>1. Juliusz Bardach (1914–2010)</td><td>UW (1950)</td><td>RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1959)</td><td>PPS przed i po wojnie, następnie PZPR</td></tr><tr><td>2. Celina Bobińska (1913–1997)</td><td>UJ (1950), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>KR PH (1949–1950)</td><td>PPR, PZPR</td></tr><tr><td>3. Tadeusz Daniszewski (1904–1969)</td><td>WHP, IKKN/INS</td><td>RN IH PAN, dyrektor WHP (1948–1968)</td><td>brak</td><td>PPR, PZPR (KC 1948–1968)</td></tr><tr><td>4. Franciszek Fiedler (1880–1956)</td><td>UW (1953), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>KPP, PPR, PZPR (zawsze w KC), poseł na Sejm (1952–1956)</td></tr><tr><td>5. Leon Grosfeld (1911–1987)</td><td>IKKN/INS, IH PAN</td><td>wicedyrektor IKKN/INS, wicedyrektor IH PAN (1953–1957)</td><td>KR KH (1953–1955)</td><td>KPP, PPR, PZPR</td></tr><tr><td>6. Stanisław Okęcki (1908–1991)</td><td>WIH (1946)</td><td>RN IH PAN, dyrektor WIH (1950)</td><td>brak</td><td>KPP, PPS, PZPR</td></tr><tr><td>7. Roman Werfel (1906–2003)</td><td>brak (redaktor naczelny partyjnych gazet)</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>PZPR</td></tr><tr><td>8. Janina Żurawicka</td><td>brak odpowiedzi</td><td>brak odpowiedzi</td><td>brak odpowiedzi</td><td>prawdopodobnie PZPR</td></tr></tbody></table>

<footnote n="38">³⁸ Inaczej mówiąc intelektualiści instytucjonalni lub organiczni, zgodnie z klasyfikacją zaproponowaną przez Gisèle Sapiro; zob. też, Modèles d'intervention politique des intellectuels, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2009, nr 176–177, s. 14.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ W obu kolumnach uwzględniono tylko stanowiska zajmowane przed 1956 r.</footnote>
inteligentów<fnref n="38" />, którzy wszystko zawdzięczali zaangażowaniu w działalność partyną, kariera akademicka była szansą na awans społeczny. Ważne, by odróżniać działaczy, którzy historykami zostali na fali politycznej ideologizacji nauki, od zwykłych akademików, czyli posiadających tytuły i kwalifikacje uprawniające do wykonywania zawodu.

<table><caption>Tabela 4. Historycy-działacze</caption><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg karier naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze<fnref n="39" /></td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>1. Juliusz Bardach (1914–2010)</td><td>UW (1950)</td><td>RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1959)</td><td>PPS przed i po wojnie, następnie PZPR</td></tr><tr><td>2. Celina Bobińska (1913–1997)</td><td>UJ (1950), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>KR PH (1949–1950)</td><td>PPR, PZPR</td></tr><tr><td>3. Tadeusz Daniszewski (1904–1969)</td><td>WHP, IKKN/INS</td><td>RN IH PAN, dyrektor WHP (1948–1968)</td><td>brak</td><td>PPR, PZPR (KC 1948–1968)</td></tr><tr><td>4. Franciszek Fiedler (1880–1956)</td><td>UW (1953), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>KPP, PPR, PZPR (zawsze w KC), poseł na Sejm (1952–1956)</td></tr><tr><td>5. Leon Grosfeld (1911–1987)</td><td>IKKN/INS, IH PAN</td><td>wicedyrektor IKKN/INS, wicedyrektor IH PAN (1953–1957)</td><td>KR KH (1953–1955)</td><td>KPP, PPR, PZPR</td></tr><tr><td>6. Stanisław Okęcki (1908–1991)</td><td>WIH (1946)</td><td>RN IH PAN, dyrektor WIH (1950)</td><td>brak</td><td>KPP, PPS, PZPR</td></tr><tr><td>7. Roman Werfel (1906–2003)</td><td>brak (redaktor naczelny partyjnych gazet)</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>PZPR</td></tr><tr><td>8. Janina Żurawicka</td><td>brak odpowiedzi</td><td>brak odpowiedzi</td><td>brak odpowiedzi</td><td>prawdopodobnie PZPR</td></tr></tbody></table>

<footnote n="38">³⁸ Inaczej mówiąc intelektualiści instytucjonalni lub organiczni, zgodnie z klasyfikacją zaproponowaną przez Gisèle Sapiro; zob. też, Modèles d'intervention politique des intellectuels, „Actes de la recherche en sciences sociales” 1, 2009, nr 176–177, s. 14.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ W obu kolumnach uwzględniono tylko stanowiska zajmowane przed 1956 r.</footnote>
Profile bardziej akademickie zostały podzielone na trzy grupy według po-
dwójnego kryterium: związku ze środowiskiem warszawskim lub pozawar-
szawskim oraz momentu stałego zatrudnienia w szkolnictwie wyższym
(przed lub po II wojnie światowej). Te kryteria pozwalają zgrupować osoby
o wspólnych cechach, jeśli chodzi o specjalizację historyczną, przynależność do
PPR/PZPR lub jej brak, ale również pozycję w rdzeniu polityki ideologizacji
lub poza nim.

W przypadku grupy warszawskich nauczycieli akademickich podział ze
względu na początek stałego zatrudnienia w szkolnictwie wyższym wydaje
się zbędny, ponieważ cała grupa, z wyjątkiem Stanisława Arnolda i Natalii
Gąsiorowskiej, definitywnie weszła w świat akademicki po 1945 r. Grono to
cechuje duża liczba członków PZPR (7) i osób należących do rdzenia ideolo-
gizacji (10). Nie widać podziałów co do uprawianej specjalności historycznej,
zwłaszcza że w jej skład wchodzą dwie osoby (Żanna Kormanowa i Henryk
Jabłoński), których cechy były zbliżone do grupy historyków-działaczy, z tą róż-
nicą, że doktoraty z historii uzyskali oni przed wojną. Jest to grupa najbardziej
sfeminizowana (5 kobiet, czyli 1/3) i najmłodsza (średnio prawie 10 lat różnicy
w porównaniu z akademikami zatrudnionymi przed wojną) – dwa czynniki, które
wraz z żydowskim pochodzeniem niektórych z nich blokowały im wcześniej
karierę akademicką. Wielu członków tej grupy zajmowało kluczowe pozycje
w dyscyplinie począwszy od lat 50.: w Radzie Naukowej IH PAN, w Komitecie
Redakcyjnym „Kwartalnika Historycznego” i w PTH.

Aleksander Gieysztor (1916–1999) – ukończył studia historyczne na UW na krótko przed wojną (1937). Zmobilizowany we wrześniu 1939 r., podczas okupacji wstriął do AK (Biuro Informacji i Propagandy). Doktorat uzyskał na tajnym Uniwersytecie Warszawskim w 1942 r. Brał udział w powstaniu warszawskim, potem więziony w Niemczech. Od 1945 r. wykładał na UW, gdzie otrzymał nominację profesorską w 1949 r. Od 1954 r. równolegle związany z IH PAN. W czasie swojej kariery zawodowej był dyrektorem Instytutu Historycznego UW (1955–1975), prorektorem tej uczelni (1956–1959) i dwukrotnie prezesem PAN (1981–1984 i 1990–1992).

Żanna Kormanowa (1900–1988) – po studiach historycznych na UW i doktoracie uzyskanym w 1927 r. pracowała jako nauczycielka. Od 17. roku życia działała w Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy, a później w Komunistycznej Partii Polski. Po hitlerowskiej agresji uciekła na wschód, a potem do ZSRR w 1941 r. Uczestniczyła tam w działalności Związku Patriotów Polskich i pracowała w Akademii Nauk ZSRR od 1943 r. Po powrocie do Polski w 1944 r. kierowała Departamentem Reformy Szkolnictwa Rządu Tymczasowego w Lublinie, a następnie Departamentem Reformy Szkolnictwa Wyższego w Ministerstwie Oświaty aż do 1948 r. W tym samym roku otrzymała tytuł profesora UW, po uzyskaniu habilitacji w 1947 r. Wykładała również w IKKN/INS od 1950 do 1957 r., dołączyła też do zespołu IH PAN w chwili jego założenia w 1953 r.
Profile bardziej akademickie zostały podzielone na trzy grupy według po-
dwójnego kryterium: związku ze środowiskiem warszawskim lub pozawar-
szawskim oraz momentu stałego zatrudnienia w szkolnictwie wyższym
(przed lub po II wojnie światowej). Te kryteria pozwalają zgrupować osoby
o wspólnych cechach, jeśli chodzi o specjalizację historyczną, przynależność do
PPR/PZPR lub jej brak, ale również pozycję w rdzeniu polityki ideologizacji
lub poza nim.

W przypadku grupy warszawskich nauczycieli akademickich podział ze
względu na początek stałego zatrudnienia w szkolnictwie wyższym wydaje
się zbędny, ponieważ cała grupa, z wyjątkiem Stanisława Arnolda i Natalii
Gąsiorowskiej, definitywnie weszła w świat akademicki po 1945 r. Grono to
cechuje duża liczba członków PZPR (7) i osób należących do rdzenia ideolo-
gizacji (10). Nie widać podziałów co do uprawianej specjalności historycznej,
zwłaszcza że w jej skład wchodzą dwie osoby (Żanna Kormanowa i Henryk
Jabłoński), których cechy były zbliżone do grupy historyków-działaczy, z tą róż-
nicą, że doktoraty z historii uzyskali oni przed wojną. Jest to grupa najbardziej
sfeminizowana (5 kobiet, czyli 1/3) i najmłodsza (średnio prawie 10 lat różnicy
w porównaniu z akademikami zatrudnionymi przed wojną) – dwa czynniki, które
wraz z żydowskim pochodzeniem niektórych z nich blokowały im wcześniej
karierę akademicką. Wielu członków tej grupy zajmowało kluczowe pozycje
w dyscyplinie począwszy od lat 50.: w Radzie Naukowej IH PAN, w Komitecie
Redakcyjnym „Kwartalnika Historycznego” i w PTH.

Aleksander Gieysztor (1916–1999) – ukończył studia historyczne na UW na krótko przed wojną (1937). Zmobilizowany we wrześniu 1939 r., podczas okupacji wstriął do AK (Biuro Informacji i Propagandy). Doktorat uzyskał na tajnym Uniwersytecie Warszawskim w 1942 r. Brał udział w powstaniu warszawskim, potem więziony w Niemczech. Od 1945 r. wykładał na UW, gdzie otrzymał nominację profesorską w 1949 r. Od 1954 r. równolegle związany z IH PAN. W czasie swojej kariery zawodowej był dyrektorem Instytutu Historycznego UW (1955–1975), prorektorem tej uczelni (1956–1959) i dwukrotnie prezesem PAN (1981–1984 i 1990–1992).

Żanna Kormanowa (1900–1988) – po studiach historycznych na UW i doktoracie uzyskanym w 1927 r. pracowała jako nauczycielka. Od 17. roku życia działała w Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy, a później w Komunistycznej Partii Polski. Po hitlerowskiej agresji uciekła na wschód, a potem do ZSRR w 1941 r. Uczestniczyła tam w działalności Związku Patriotów Polskich i pracowała w Akademii Nauk ZSRR od 1943 r. Po powrocie do Polski w 1944 r. kierowała Departamentem Reformy Szkolnictwa Rządu Tymczasowego w Lublinie, a następnie Departamentem Reformy Szkolnictwa Wyższego w Ministerstwie Oświaty aż do 1948 r. W tym samym roku otrzymała tytuł profesora UW, po uzyskaniu habilitacji w 1947 r. Wykładała również w IKKN/INS od 1950 do 1957 r., dołączyła też do zespołu IH PAN w chwili jego założenia w 1953 r.
<table><caption>Tabela 5. Warszawscy nauczyciele akademiccy</caption><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg kariery naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze<sup>40</sup></td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>1. Stanisław Arnold (1895–1973)</td><td>UW (1925), IKKN/INS, IH PAN</td><td>wysoki rangą urzędnik w Ministerstwie Oświaty (1945–1947), RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1953), KR PH (1949–1970)</td><td>Klub Demokratyczny (1937), PPR, PZPR</td></tr><tr><td>2. Nina Assorodobraj (1908–1999)</td><td>UŁ (1945), UW (1949)</td><td>brak</td><td>brak</td><td>KZMP, PPR, PZPR</td></tr><tr><td>3. Iza Bieżuńska (1917–1996)</td><td>UW (1945)</td><td>brak</td><td>KR KH (1953–1956), KR PH (1949–1955)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>4. Kazimierz Budzyk (1911–1964)</td><td>UW</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>5. Natalia Gąsiorowska (1881–1964)</td><td>WWP (1926), UŁ (1945), UW (1952), IH PAN</td><td>rektorka (1946–1948), prezeska PTH (1953–1956), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>PPS (przed wojną), PZPR</td></tr><tr><td>6. Rafał Gerber (1909–1981)</td><td>UW (1952)</td><td>dyrektor Archiwów Państwowych (1949), prorektor (1954)</td><td>brak</td><td>KZMP, PPR, PZPR</td></tr><tr><td>7. Aleksander Gieysztor (1916–1999)</td><td>UW (1945), IH PAN</td><td>sekretarz PTH (1947–1953), prorektor UW (1956–1959), RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1999), KR PH (1949–1970)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>8. Stanisław Herbst (1907–1973)</td><td>UW (1948), IH PAN</td><td>sekretarz PTH (1953–1955), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>9. Henryk Jabłoński (1909–2003)</td><td>UW (1950), IH PAN</td><td>RN IH PAN, sekretarz naukowy PAN (1955–1965)</td><td>KR KH (1953–1956), KR PH (1949–1970)</td><td>PPS (przed i po wojnie), PZPR (KC 1948–1981), podsekretarz stanu w Ministerstwie Oświaty (1947–1953)</td></tr></tbody></table>

<footnote n="40">40 W obu kolumnach uwzględniono tylko stanowiska zajmowane przed 1956 r.</footnote>
<table><caption>Tabela 5. Warszawscy nauczyciele akademiccy</caption><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg kariery naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze<sup>40</sup></td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>1. Stanisław Arnold (1895–1973)</td><td>UW (1925), IKKN/INS, IH PAN</td><td>wysoki rangą urzędnik w Ministerstwie Oświaty (1945–1947), RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1953), KR PH (1949–1970)</td><td>Klub Demokratyczny (1937), PPR, PZPR</td></tr><tr><td>2. Nina Assorodobraj (1908–1999)</td><td>UŁ (1945), UW (1949)</td><td>brak</td><td>brak</td><td>KZMP, PPR, PZPR</td></tr><tr><td>3. Iza Bieżuńska (1917–1996)</td><td>UW (1945)</td><td>brak</td><td>KR KH (1953–1956), KR PH (1949–1955)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>4. Kazimierz Budzyk (1911–1964)</td><td>UW</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>5. Natalia Gąsiorowska (1881–1964)</td><td>WWP (1926), UŁ (1945), UW (1952), IH PAN</td><td>rektorka (1946–1948), prezeska PTH (1953–1956), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>PPS (przed wojną), PZPR</td></tr><tr><td>6. Rafał Gerber (1909–1981)</td><td>UW (1952)</td><td>dyrektor Archiwów Państwowych (1949), prorektor (1954)</td><td>brak</td><td>KZMP, PPR, PZPR</td></tr><tr><td>7. Aleksander Gieysztor (1916–1999)</td><td>UW (1945), IH PAN</td><td>sekretarz PTH (1947–1953), prorektor UW (1956–1959), RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1999), KR PH (1949–1970)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>8. Stanisław Herbst (1907–1973)</td><td>UW (1948), IH PAN</td><td>sekretarz PTH (1953–1955), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>9. Henryk Jabłoński (1909–2003)</td><td>UW (1950), IH PAN</td><td>RN IH PAN, sekretarz naukowy PAN (1955–1965)</td><td>KR KH (1953–1956), KR PH (1949–1970)</td><td>PPS (przed i po wojnie), PZPR (KC 1948–1981), podsekretarz stanu w Ministerstwie Oświaty (1947–1953)</td></tr></tbody></table>

<footnote n="40">40 W obu kolumnach uwzględniono tylko stanowiska zajmowane przed 1956 r.</footnote>
<table><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg kariery naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze</td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>10. Stefan Kieniewicz (1907–1992)</td><td>UW (1946), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>KR PH (1949–1992)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>11. Żanna Kormanowa (1900–1988)</td><td>UW (1948), IKKN/INS, IH PAN</td><td>odpowiedzialna za reformę szkolnictwa wyższego w Ministerstwie Oświaty (1945–1948), RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1953), KR PH (1949–1951)</td><td>KPP, PPR, PZPR</td></tr><tr><td>12. Witold Kula (1916–1988)</td><td>UŁ (1945), UW (1950), IH PAN</td><td>RN IH PAN, sekretarz naukowy IH PAN (1953–1956)</td><td>KR KH (1950–1983)</td><td>nieznana<sup>41</sup></td></tr><tr><td>13. Bogusław Leśnodorski (1914–1985)</td><td>UJ (1945), UW (1950), IH PAN</td><td>RN IH PAN, wicedyrektor IH PAN (1953–1956)</td><td>KR KH (1949–1974), KR PH (1953–1957)</td><td>PPS, PZPR</td></tr><tr><td>14. Marian Małowist (1909–1988)</td><td>UW (1947), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1983)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>15. Tadeusz Manteuffel (1902–1970)</td><td>UW (1945), IH PAN</td><td>prorektor UW (1951–1953), prezes PTH (1950–1953), dyrektor IH PAN (1953–1970)</td><td>KR KH (1949–1953), KR PH (1949–1970)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>16. Wanda Moszczeńska (1896–1974)</td><td>UW (1946)</td><td>dziekan (1955–1956)</td><td>KR KH (1950–1951)</td><td>nieznana</td></tr></tbody></table>

Wśród nowych nauczycieli akademickich poza Warszawą wyraźnie prze-
ważała historia polityczna. Grupę cechuje niska liczebność członków PZPR
i osób należących do rdzenia ideologizacji. Wskutek politycznej ideologizacji
stali się grupą peryferyjną, ponieważ najmniej było tu badaczy współpracujących
z IH PAN. Niewielu z nich zasiadało również w Radzie Naukowej IH PAN i –
podobnie jak przedwojenni nauczyciele akademiccy – od końca lat 40. byli usu-
wani z Komitetu Redakcyjnego „Kwartalnika Historycznego” na rzecz nauczy-
cieli akademickich z Warszawy.

<footnote n="41">⁴¹ T.P. Rutkowski zauważył jednak, że Witold Kula uczestniczył w działalności klubów inteligenckich organizowanych przez PPR podczas niemieckiej okupacji; zob. T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 65.</footnote>
<table><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg kariery naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze</td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>10. Stefan Kieniewicz (1907–1992)</td><td>UW (1946), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>KR PH (1949–1992)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>11. Żanna Kormanowa (1900–1988)</td><td>UW (1948), IKKN/INS, IH PAN</td><td>odpowiedzialna za reformę szkolnictwa wyższego w Ministerstwie Oświaty (1945–1948), RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1953), KR PH (1949–1951)</td><td>KPP, PPR, PZPR</td></tr><tr><td>12. Witold Kula (1916–1988)</td><td>UŁ (1945), UW (1950), IH PAN</td><td>RN IH PAN, sekretarz naukowy IH PAN (1953–1956)</td><td>KR KH (1950–1983)</td><td>nieznana<sup>41</sup></td></tr><tr><td>13. Bogusław Leśnodorski (1914–1985)</td><td>UJ (1945), UW (1950), IH PAN</td><td>RN IH PAN, wicedyrektor IH PAN (1953–1956)</td><td>KR KH (1949–1974), KR PH (1953–1957)</td><td>PPS, PZPR</td></tr><tr><td>14. Marian Małowist (1909–1988)</td><td>UW (1947), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>KR KH (1950–1983)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>15. Tadeusz Manteuffel (1902–1970)</td><td>UW (1945), IH PAN</td><td>prorektor UW (1951–1953), prezes PTH (1950–1953), dyrektor IH PAN (1953–1970)</td><td>KR KH (1949–1953), KR PH (1949–1970)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>16. Wanda Moszczeńska (1896–1974)</td><td>UW (1946)</td><td>dziekan (1955–1956)</td><td>KR KH (1950–1951)</td><td>nieznana</td></tr></tbody></table>

Wśród nowych nauczycieli akademickich poza Warszawą wyraźnie prze-
ważała historia polityczna. Grupę cechuje niska liczebność członków PZPR
i osób należących do rdzenia ideologizacji. Wskutek politycznej ideologizacji
stali się grupą peryferyjną, ponieważ najmniej było tu badaczy współpracujących
z IH PAN. Niewielu z nich zasiadało również w Radzie Naukowej IH PAN i –
podobnie jak przedwojenni nauczyciele akademiccy – od końca lat 40. byli usu-
wani z Komitetu Redakcyjnego „Kwartalnika Historycznego” na rzecz nauczy-
cieli akademickich z Warszawy.

<footnote n="41">⁴¹ T.P. Rutkowski zauważył jednak, że Witold Kula uczestniczył w działalności klubów inteligenckich organizowanych przez PPR podczas niemieckiej okupacji; zob. T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 65.</footnote>
<table><caption>Tabela 6. Nowi nauczyciele akademiccy poza Warszawą</caption><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg karier naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze<sup>42</sup></td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>1. Stanisław Bodniak (1897–1952)</td><td>UAM (1948)</td><td>brak</td><td>KR KH (1949)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>2. Władysław Czapliński (1905–1981)</td><td>UWr (1946)</td><td>brak</td><td>KR KH (1949)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>3. Jan Dobrzański (1901–1997)</td><td>KUL (1944)</td><td>prorektor (1951–1954)</td><td>KR KH (1949)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>4. Józef Garbacik (1907–1976)</td><td>UJ (1945)</td><td>dziekan (1952–1955)</td><td>KR KH (1946–1949)</td><td>PZPR</td></tr><tr><td>5. Wojciech Hejnosz (1895–1976)</td><td>UMK (1945)</td><td>sekretarz PTH (1937–1947)</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>6. Gerard Labuda (1916–2010)</td><td>UAM (1945), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>7. Ewa Maleczyńska (1900–1972)</td><td>UWr (1950), IH PAN</td><td>kierowniczka Pracowni Historii Śląska IH PAN (1953), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>PPS, PZPR</td></tr><tr><td>8. Marian Henryk Serejski (1897–1975)</td><td>UŁ (1945), IH PAN</td><td>dziekan (1948–1950), kierownik Pracowni Historii Historiografii IH PAN (1953), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>9. Józef Sieradzki (1900–1960)</td><td>UJ (1948), UW (1953)</td><td>brak</td><td>brak</td><td>PPR, PZPR</td></tr><tr><td>10. Bronisław Włodarski (1895–1974)</td><td>UMK (1945)</td><td>prodziekan, następnie dziekan (1948–1952)</td><td>KR KH (1949)</td><td>nieznana</td></tr></tbody></table>

<footnote n="42">42 W obu kolumnach uwzględniono tylko stanowiska zajmowane przed 1956 r.</footnote>
<table><caption>Tabela 6. Nowi nauczyciele akademiccy poza Warszawą</caption><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg karier naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze<sup>42</sup></td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>1. Stanisław Bodniak (1897–1952)</td><td>UAM (1948)</td><td>brak</td><td>KR KH (1949)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>2. Władysław Czapliński (1905–1981)</td><td>UWr (1946)</td><td>brak</td><td>KR KH (1949)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>3. Jan Dobrzański (1901–1997)</td><td>KUL (1944)</td><td>prorektor (1951–1954)</td><td>KR KH (1949)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>4. Józef Garbacik (1907–1976)</td><td>UJ (1945)</td><td>dziekan (1952–1955)</td><td>KR KH (1946–1949)</td><td>PZPR</td></tr><tr><td>5. Wojciech Hejnosz (1895–1976)</td><td>UMK (1945)</td><td>sekretarz PTH (1937–1947)</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>6. Gerard Labuda (1916–2010)</td><td>UAM (1945), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>7. Ewa Maleczyńska (1900–1972)</td><td>UWr (1950), IH PAN</td><td>kierowniczka Pracowni Historii Śląska IH PAN (1953), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>PPS, PZPR</td></tr><tr><td>8. Marian Henryk Serejski (1897–1975)</td><td>UŁ (1945), IH PAN</td><td>dziekan (1948–1950), kierownik Pracowni Historii Historiografii IH PAN (1953), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>9. Józef Sieradzki (1900–1960)</td><td>UJ (1948), UW (1953)</td><td>brak</td><td>brak</td><td>PPR, PZPR</td></tr><tr><td>10. Bronisław Włodarski (1895–1974)</td><td>UMK (1945)</td><td>prodziekan, następnie dziekan (1948–1952)</td><td>KR KH (1949)</td><td>nieznana</td></tr></tbody></table>

<footnote n="42">42 W obu kolumnach uwzględniono tylko stanowiska zajmowane przed 1956 r.</footnote>
Marian Henryk Serejski (1897–1975) – studiował historię na UW, gdzie uzyskał doktorat w 1925 r. Następnie pracował jako nauczyciel, habilitację uzyskał w 1938 r. Podczas okupacji zaangażowany w tajne nauczanie, internowany w obozie koncentracyjnym w Auschwitz od 1940 do 1942 r. Po zakończeniu wojny związał się z UŁ, gdzie został mianowany profesorem w 1946 r. Od 1953 r. kierował również Pracownią Historii Historiografii w IH PAN.

Ostatnia grupa skupia nauczycieli akademickich, którzy karierę rozpoczęli przed wojną i w 1945 r. zbliżali się do osiągnięcia wieku emerytalnego. Pracowali na uniwersytetach pozawarszawskich, nie wyróżniali się uprawianą specjalnością historyczną. W tej grupie PZPR była najsłabiej reprezentowana (tylko 2 osoby należały do partii). Rdzeń ideologizacji miał tu więcej reprezentantów (6 osób), choć wyraźnie mniej niż w pierwszych dwóch grupach. Były to osoby, które w chwili zakończenia wojny zajmowały dominującą pozycję w obrębie dyscypliny, zwłaszcza w PTH, PAU i Komitecie Redakcyjnym „Kwartalnika Historycznego”. W procesie ideologizacji byli jednak usuwani z tych pozycji, choć obecność niektórych z nich w Radzie Naukowej IH PAN każe niuansować rozmiary tego zjawiska.

Obok obrońców „starej” historii politycznej, która w wyniku ideologizacji miała zniknąć lub ulec marginalizacji (Ludwik Kolankowski, Władysław Konopczyński, Zygmunt Wojciechowski), byli tu historycy, którym – mimo że wywodzili się z UJ postrzeganego jako ostoja „reakcji” – nowa władza polityczna powierzała kierownicze stanowiska (Kazimierz Lepszy, Kazimierz Piwarski).

Władysław Konopczyński (1880–1952) – uzyskał doktorat na Uniwersytecie Lwowskim w 1906 r., a habilitację na UJ w 1911 r., gdzie w 1913 r. został docentem, a w 1917 r. profesor. Od 1945 r. kierował Katedrą Historii Nowożytnej i Najnowszej UJ, w 1947 r. wybrany na prezesa PTH, następnie zmuszony do odejścia na emeryturę w 1948 r.

Kazimierz Piwarski (1903–1968) – brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r., potem studiował historię na UJ (doktorat w 1926 r.), następnie został tam asystentem, uzyskał habilitację w 1931 r. i został adiunktem w 1937 r. Aresztowany i internowany w obozie koncentracyjnym od 1939 do 1941 r., później uczestniczył w tajnym nauczaniu w Krakowie. Związany wówczas z chadeckim Stronnictwem Pracy. W 1945 r. został profesorem i wstał do PPS, a następnie do PZPR. Przeniesiony na uniwersytet poznański w 1950 r., powrócił na UJ w 1956 r.

Przedstawiona tu wymiana kadr w dyscyplinie historycznej przybrała więc formę dominacji Warszawy (UW i IH PAN) nad przedwojennymi ośrodkami badawczymi, częściowo (choć niecałkowicie) pokrywającą się z podziałami wynikającymi z uprawianej specjalności historycznej. Pogłębione badanie biografii pozwala na doprecyzowanie analizy poprzez podkreślenie dwóch innych czynników wyjaśniających poparcie (deklarowane bądź milczące) dla prowadzonej od początku lat 40. ideologizacji: pozycji aktorów w przedwojennej przestrzeni społecznej i ich socjalizacji politycznej.
Marian Henryk Serejski (1897–1975) – studiował historię na UW, gdzie uzyskał doktorat w 1925 r. Następnie pracował jako nauczyciel, habilitację uzyskał w 1938 r. Podczas okupacji zaangażowany w tajne nauczanie, internowany w obozie koncentracyjnym w Auschwitz od 1940 do 1942 r. Po zakończeniu wojny związał się z UŁ, gdzie został mianowany profesorem w 1946 r. Od 1953 r. kierował również Pracownią Historii Historiografii w IH PAN.

Ostatnia grupa skupia nauczycieli akademickich, którzy karierę rozpoczęli przed wojną i w 1945 r. zbliżali się do osiągnięcia wieku emerytalnego. Pracowali na uniwersytetach pozawarszawskich, nie wyróżniali się uprawianą specjalnością historyczną. W tej grupie PZPR była najsłabiej reprezentowana (tylko 2 osoby należały do partii). Rdzeń ideologizacji miał tu więcej reprezentantów (6 osób), choć wyraźnie mniej niż w pierwszych dwóch grupach. Były to osoby, które w chwili zakończenia wojny zajmowały dominującą pozycję w obrębie dyscypliny, zwłaszcza w PTH, PAU i Komitecie Redakcyjnym „Kwartalnika Historycznego”. W procesie ideologizacji byli jednak usuwani z tych pozycji, choć obecność niektórych z nich w Radzie Naukowej IH PAN każe niuansować rozmiary tego zjawiska.

Obok obrońców „starej” historii politycznej, która w wyniku ideologizacji miała zniknąć lub ulec marginalizacji (Ludwik Kolankowski, Władysław Konopczyński, Zygmunt Wojciechowski), byli tu historycy, którym – mimo że wywodzili się z UJ postrzeganego jako ostoja „reakcji” – nowa władza polityczna powierzała kierownicze stanowiska (Kazimierz Lepszy, Kazimierz Piwarski).

Władysław Konopczyński (1880–1952) – uzyskał doktorat na Uniwersytecie Lwowskim w 1906 r., a habilitację na UJ w 1911 r., gdzie w 1913 r. został docentem, a w 1917 r. profesor. Od 1945 r. kierował Katedrą Historii Nowożytnej i Najnowszej UJ, w 1947 r. wybrany na prezesa PTH, następnie zmuszony do odejścia na emeryturę w 1948 r.

Kazimierz Piwarski (1903–1968) – brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r., potem studiował historię na UJ (doktorat w 1926 r.), następnie został tam asystentem, uzyskał habilitację w 1931 r. i został adiunktem w 1937 r. Aresztowany i internowany w obozie koncentracyjnym od 1939 do 1941 r., później uczestniczył w tajnym nauczaniu w Krakowie. Związany wówczas z chadeckim Stronnictwem Pracy. W 1945 r. został profesorem i wstał do PPS, a następnie do PZPR. Przeniesiony na uniwersytet poznański w 1950 r., powrócił na UJ w 1956 r.

Przedstawiona tu wymiana kadr w dyscyplinie historycznej przybrała więc formę dominacji Warszawy (UW i IH PAN) nad przedwojennymi ośrodkami badawczymi, częściowo (choć niecałkowicie) pokrywającą się z podziałami wynikającymi z uprawianej specjalności historycznej. Pogłębione badanie biografii pozwala na doprecyzowanie analizy poprzez podkreślenie dwóch innych czynników wyjaśniających poparcie (deklarowane bądź milczące) dla prowadzonej od początku lat 40. ideologizacji: pozycji aktorów w przedwojennej przestrzeni społecznej i ich socjalizacji politycznej.
<table><caption>Tabela 7. Przedwojenni nauczyciele akademiccy poza Warszawą</caption><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg karier naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze<sup>43</sup></td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>1. Józef Chałasiński (1904–1979)</td><td>UAM (1927), UW (1935), UŁ (1945)</td><td>rektor (1949–1952), zastępca sekretarza naukowego PAN (1952–1958), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>2. Jan Dąbrowski (1890–1965)</td><td>USB (1919), UJ (1920)</td><td>dziekan (1945–1947), prorektor (1948–1952), sekretarz generalny PAU (1948–1952), prezes PTH (1947–1950), RN IH PAN</td><td>KR KH (1946–1949)</td><td>złonek Bloku Katolickiego w Krakowie przed wojną</td></tr><tr><td>3. Roman Grodecki (1889–1964)</td><td>UJ (1922)</td><td>przewodniczący Komisji Historycznej PAU (1949–1952), RN IH PAN</td><td>KR KH (1946–1947)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>4. Stefan Inglot (1902–1994)</td><td>UJK (1939), UJ (1945), UWr (1946)</td><td>sekretarz PTH (1947), dziekan (1954–1958)</td><td>brak</td><td>PSL (sympatyk)</td></tr><tr><td>5. Ludwik Kolankowski (1882–1956)</td><td>UJ (1913), USB (1931), UŁ (1945), UMK (1946)</td><td>prezes PTH (1937–1947), prorektor (1945), rektor (1946–1948)</td><td>brak</td><td>senator OZN (1938–1939)</td></tr><tr><td>6. Władysław Konopczyński (1880–1952)</td><td>UJ (1913)</td><td>prezes PTH (1947)</td><td>brak</td><td>poseł Związku Ludowo-Narodowego (1922–1927), Narodowa Demokracja (sympatyk)</td></tr><tr><td>7. Kazimierz Lepszy (1904–1964)</td><td>UJ (1939), IH PAN</td><td>sekretarz Komisji Historycznej PAU (1948–1952), dziekan (1952–1953),</td><td>KR KH (1946–1949)</td><td>Narodowa Demokracja (sympatyk)</td></tr></tbody></table>

<footnote n="43">43 W obu kolumnach uwzględniono tylko stanowiska zajmowane przed 1956 r.</footnote>
<table><caption>Tabela 7. Przedwojenni nauczyciele akademiccy poza Warszawą</caption><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg karier naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze<sup>43</sup></td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td>1. Józef Chałasiński (1904–1979)</td><td>UAM (1927), UW (1935), UŁ (1945)</td><td>rektor (1949–1952), zastępca sekretarza naukowego PAN (1952–1958), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>2. Jan Dąbrowski (1890–1965)</td><td>USB (1919), UJ (1920)</td><td>dziekan (1945–1947), prorektor (1948–1952), sekretarz generalny PAU (1948–1952), prezes PTH (1947–1950), RN IH PAN</td><td>KR KH (1946–1949)</td><td>złonek Bloku Katolickiego w Krakowie przed wojną</td></tr><tr><td>3. Roman Grodecki (1889–1964)</td><td>UJ (1922)</td><td>przewodniczący Komisji Historycznej PAU (1949–1952), RN IH PAN</td><td>KR KH (1946–1947)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>4. Stefan Inglot (1902–1994)</td><td>UJK (1939), UJ (1945), UWr (1946)</td><td>sekretarz PTH (1947), dziekan (1954–1958)</td><td>brak</td><td>PSL (sympatyk)</td></tr><tr><td>5. Ludwik Kolankowski (1882–1956)</td><td>UJ (1913), USB (1931), UŁ (1945), UMK (1946)</td><td>prezes PTH (1937–1947), prorektor (1945), rektor (1946–1948)</td><td>brak</td><td>senator OZN (1938–1939)</td></tr><tr><td>6. Władysław Konopczyński (1880–1952)</td><td>UJ (1913)</td><td>prezes PTH (1947)</td><td>brak</td><td>poseł Związku Ludowo-Narodowego (1922–1927), Narodowa Demokracja (sympatyk)</td></tr><tr><td>7. Kazimierz Lepszy (1904–1964)</td><td>UJ (1939), IH PAN</td><td>sekretarz Komisji Historycznej PAU (1948–1952), dziekan (1952–1953),</td><td>KR KH (1946–1949)</td><td>Narodowa Demokracja (sympatyk)</td></tr></tbody></table>

<footnote n="43">43 W obu kolumnach uwzględniono tylko stanowiska zajmowane przed 1956 r.</footnote>
<table><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg karier naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze</td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td></td><td></td><td>prorektor (1953–1956), RN IH PAN</td><td></td><td></td></tr><tr><td>8. Henryk Łowmiański (1898–1984)</td><td>USB (1934), UAM (1945), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>9. Kazimierz Majewski (1903–1981)</td><td>UJK (1928), UWr (1945), UW (1951)</td><td>RN IH PAN, dyrektor IHKM PAN (1954)</td><td>brak</td><td>KPP (sympatyk), PPS, PZPR</td></tr><tr><td>10. Henryk Mościcki (1881–1952)</td><td>USB (1921), UW (1936), UJ (1945)</td><td>brak</td><td>KR KH (1948)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>11. Kazimierz Piwarski (1903–1968)</td><td>UJ (1937), UAM (1950), IH PAN</td><td>brak</td><td>KR KH (1946–1949)</td><td>PPS, PZPR</td></tr><tr><td>12. Kazimierz Tymieniecki (1887–1968)</td><td>UAM (1919), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>13. Zygmunt Wojciechowski (1900–1955)</td><td>UAM (1925), IH PAN</td><td>dyrektor Instytutu Zachodniego (1945–1955), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>Narodowa Demokracja, następnie Związek Młodych Narodowców</td></tr></tbody></table>

W przedwojennej Polsce dyskryminacja ludności żydowskiej lub pochodzenia żydowskiego ograniczała jej dostęp do szkolnictwa wyższego. Za przykład może służyć Iza Bieżuńska-Małowist, która po uzyskaniu doktoratu w 1938 r. wykładała w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Równocześnie prowadziła nieformalnie zajęcia na UW, gdzie nie mogła być oficjalnie zatrudniona z powodu swych żydowskich korzeni. Dla tej specjalistki historii starożytnej, ocalałej z getta, której prawie cała rodzina zginęła w Holokauście, koniec wojny oznaczał nie tylko koniec niemieckiej okupacji, ale również szybki awans społeczny: już w maju 1945 r. została zatrudniona w Wydziale Nauki i Szkolnictwa Wyższego Ministerstwa Oświaty, gdzie pracowała do 1947 r. W 1945 r. została starszym asystentem w IH UW – była więc jedną z pierwszych zatrudnionych wykładowczyń, dla których drzwi tej uczelni były przed wojną zamknięte. Bardzo szybko, bez oficjalnej nominacji, zaczęła pełnić de facto funkcję kierowniczki Katedry Historii Starożytnej. Po obronie rozprawy habilitacyjnej w 1947 r. została oficjalnie jej kierowniczką w 1951 r. Jest to przykład nauczyciela akademickiego nienależącego do partii i niewyróżniającego się szczególną gorliwością w zakresie
<table><thead><tr><td>Imię i nazwisko</td><td>Przebieg karier naukowej</td><td>Akademickie stanowiska kierownicze</td><td>Stanowiska kierownicze w wydawnictwach</td><td>Przynależność polityczna</td></tr></thead><tbody><tr><td></td><td></td><td>prorektor (1953–1956), RN IH PAN</td><td></td><td></td></tr><tr><td>8. Henryk Łowmiański (1898–1984)</td><td>USB (1934), UAM (1945), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>9. Kazimierz Majewski (1903–1981)</td><td>UJK (1928), UWr (1945), UW (1951)</td><td>RN IH PAN, dyrektor IHKM PAN (1954)</td><td>brak</td><td>KPP (sympatyk), PPS, PZPR</td></tr><tr><td>10. Henryk Mościcki (1881–1952)</td><td>USB (1921), UW (1936), UJ (1945)</td><td>brak</td><td>KR KH (1948)</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>11. Kazimierz Piwarski (1903–1968)</td><td>UJ (1937), UAM (1950), IH PAN</td><td>brak</td><td>KR KH (1946–1949)</td><td>PPS, PZPR</td></tr><tr><td>12. Kazimierz Tymieniecki (1887–1968)</td><td>UAM (1919), IH PAN</td><td>RN IH PAN</td><td>brak</td><td>nieznana</td></tr><tr><td>13. Zygmunt Wojciechowski (1900–1955)</td><td>UAM (1925), IH PAN</td><td>dyrektor Instytutu Zachodniego (1945–1955), RN IH PAN</td><td>brak</td><td>Narodowa Demokracja, następnie Związek Młodych Narodowców</td></tr></tbody></table>

W przedwojennej Polsce dyskryminacja ludności żydowskiej lub pochodzenia żydowskiego ograniczała jej dostęp do szkolnictwa wyższego. Za przykład może służyć Iza Bieżuńska-Małowist, która po uzyskaniu doktoratu w 1938 r. wykładała w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Równocześnie prowadziła nieformalnie zajęcia na UW, gdzie nie mogła być oficjalnie zatrudniona z powodu swych żydowskich korzeni. Dla tej specjalistki historii starożytnej, ocalałej z getta, której prawie cała rodzina zginęła w Holokauście, koniec wojny oznaczał nie tylko koniec niemieckiej okupacji, ale również szybki awans społeczny: już w maju 1945 r. została zatrudniona w Wydziale Nauki i Szkolnictwa Wyższego Ministerstwa Oświaty, gdzie pracowała do 1947 r. W 1945 r. została starszym asystentem w IH UW – była więc jedną z pierwszych zatrudnionych wykładowczyń, dla których drzwi tej uczelni były przed wojną zamknięte. Bardzo szybko, bez oficjalnej nominacji, zaczęła pełnić de facto funkcję kierowniczki Katedry Historii Starożytnej. Po obronie rozprawy habilitacyjnej w 1947 r. została oficjalnie jej kierowniczką w 1951 r. Jest to przykład nauczyciela akademickiego nienależącego do partii i niewyróżniającego się szczególną gorliwością w zakresie
ideologizacji dyscypliny historycznej, którego awans społeczny umożliwiło powo-
jenne przedefiniowanie zasad dopuszczania do kariery akademickiej.

Wśród działaczy komunistycznych ludność pochodzenia żydowskiego była
nadreprezentowana<fnref n="44" />. W badanej próbie dotyczy to Juliusza Bardacha, Tadeusza
Daniszewskiego, Franciszka Fiedlera, Leona Grosfelda i Romana Werfla. A wśród
warszawskich akademików – Żanny Kormanowej, Izy Bieżuńskiej i jej męża,
Mariana Małowista (którego pierwsza żona zginęła w getcie warszawskim).
Ten ostatni uczył przed wojną w liceum publicznym, a później, od 1938 r.,
z powodu agresywnego antysemityzmu, w szkołach żydowskich. O ile wiadomo,
żaden z historyków dwóch pozostałych grup nie był pochodzenia żydowskiego.
Nie było ono równoznaczne z wyznawaną religią, ponieważ większość z tych
osób deklarowała ateizm. Tym niemniej w Polsce międzywojennej pochodzenie
żydowskie stygmatyzowało i powodowało różne formy dyskryminacji. Z punktu
widzenia tej społeczności nastanie reżimu odwołującego się do idei komunizmu
pozwalało żywić nadzieję na ustanie tej dyskryminacji.

Zresztą wielu było historyków zatrudnionych po wojnie na uniwersytetach, którzy przed wybuchem II wojny światowej tkwili na progu świata akademic- kiego, a po 1945 r. zajęli w Warszawie kluczowe pozycje w obrębie dyscypliny. Przykładem może być Natalia Gąsiorowska, chociaż doktorat obroniła w 1910 r., dopiero w 1926 r. związała się z Wolną Wszechnicą Polską w Warszawie. Wcześniej przez długie lata utrzymywała się z wykładów na kursach wieczoro- wych i z pracy w warszawskich szkołach żydowskich. Mimo znacznego dorobku naukowego i habilitacji obronionej w 1933 r. dopiero w 1945 r., w wieku 65 lat, otrzymała tytuł profesora i związała się z państwowym uniwersytetem – najpierw UŁ, świeżo utworzoną uczelnią, gdzie kierowała Instytutem Historii, a następnie w 1952 r. z UW i rok później z IH PAN. Ponadto od 1953 do 1956 r. stała na czele PTH. Uznanie przyszło więc późno dla tej historyczki, długoletniejzia- łaczki komunistycznej, która z peryferii przesunęła się do centrum dyscypliny dzięki powojennej ideologizacji nauki.

Nie podzielając silnego zaangażowania Gąsiorowskiej, Tadeusz Manteuffel również szybko osiągnął zawodowy sukces po 1945 r. Przed wojną i jemu nie udało się związać z UW, gdzie po uzyskaniu habilitacji w 1931 r. jego mentor, Marceli Handelsman, bezskutecznie próbował utworzyć dla niego nową kate- drę. Od 1926 aż do 1939 r. Manteuffel pracował w archiwach państwowych. Równolegle prowadził kilka wykładów na UW jako docent prywatny, o statusie niższym od docenta etatowego, co nie dawało mu praw pracownika Instytutu Historycznego. Jego status również zmienił się zaraz po wojnie, kiedy objął kierownictwo IH UW w 1945 r. – wcześniej zawiadywał nauczaniem histo- rii na tajnych kompletach organizowanych w Warszawie podczas niemieckiej okupacji. Podobnie jak Manteuffel i Gąsiorowska, wielu historyków, którzy do 1939 r. pracowali jako archiwiści lub wykładowcy akademiccy niższego szczebla,

<footnote n="44">⁴⁴ A. Smolar, *Jews as a Polish Problem*, „Daedalus” 116, 1987, nr 2, s. 31–73.</footnote>
ideologizacji dyscypliny historycznej, którego awans społeczny umożliwiło powo-
jenne przedefiniowanie zasad dopuszczania do kariery akademickiej.

Wśród działaczy komunistycznych ludność pochodzenia żydowskiego była
nadreprezentowana<fnref n="44" />. W badanej próbie dotyczy to Juliusza Bardacha, Tadeusza
Daniszewskiego, Franciszka Fiedlera, Leona Grosfelda i Romana Werfla. A wśród
warszawskich akademików – Żanny Kormanowej, Izy Bieżuńskiej i jej męża,
Mariana Małowista (którego pierwsza żona zginęła w getcie warszawskim).
Ten ostatni uczył przed wojną w liceum publicznym, a później, od 1938 r.,
z powodu agresywnego antysemityzmu, w szkołach żydowskich. O ile wiadomo,
żaden z historyków dwóch pozostałych grup nie był pochodzenia żydowskiego.
Nie było ono równoznaczne z wyznawaną religią, ponieważ większość z tych
osób deklarowała ateizm. Tym niemniej w Polsce międzywojennej pochodzenie
żydowskie stygmatyzowało i powodowało różne formy dyskryminacji. Z punktu
widzenia tej społeczności nastanie reżimu odwołującego się do idei komunizmu
pozwalało żywić nadzieję na ustanie tej dyskryminacji.

Zresztą wielu było historyków zatrudnionych po wojnie na uniwersytetach, którzy przed wybuchem II wojny światowej tkwili na progu świata akademic- kiego, a po 1945 r. zajęli w Warszawie kluczowe pozycje w obrębie dyscypliny. Przykładem może być Natalia Gąsiorowska, chociaż doktorat obroniła w 1910 r., dopiero w 1926 r. związała się z WolnąWszechnicą Polską w Warszawie. Wcześniej przez długie lata utrzymywała się z wykładów na kursach wieczoro- wych i z pracy w warszawskich szkołach żydowskich. Mimo znacznego dorobku naukowego i habilitacji obronionej w 1933 r. dopiero w 1945 r., w wieku 65 lat, otrzymała tytuł profesora i związała się z państwowym uniwersytetem – najpierw UŁ, świeżo utworzoną uczelnią, gdzie kierowała Instytutem Historii, a następnie w 1952 r. z UW i rok później z IH PAN. Ponadto od 1953 do 1956 r. stała na czele PTH. Uznanie przyszło więc późno dla tej historyczki, długoletniejzia- łaczki komunistycznej, która z peryferii przesunęła się do centrum dyscypliny dzięki powojennej ideologizacji nauki.

Nie podzielając silnego zaangażowania Gąsiorowskiej, Tadeusz Manteuffel również szybko osiągnął zawodowy sukces po 1945 r. Przed wojną i jemu nie udało się związać z UW, gdzie po uzyskaniu habilitacji w 1931 r. jego mentor, Marceli Handelsman, bezskutecznie próbował utworzyć dla niego nową kate- drę. Od 1926 aż do 1939 r. Manteuffel pracował w archiwach państwowych. Równolegle prowadził kilka wykładów na UW jako docent prywatny, o statusie niższym od docenta etatowego, co nie dawało mu praw pracownika Instytutu Historycznego. Jego status również zmienił się zaraz po wojnie, kiedy objął kierownictwo IH UW w 1945 r. – wcześniej zawiadywał nauczaniem histo- rii na tajnych kompletach organizowanych w Warszawie podczas niemieckiej okupacji. Podobnie jak Manteuffel i Gąsiorowska, wielu historyków, którzy do 1939 r. pracowali jako archiwiści lub wykładowcy akademiccy niższego szczebla,

<footnote n="44">⁴⁴ A. Smolar, *Jews as a Polish Problem*, „Daedalus” 116, 1987, nr 2, s. 31–73.</footnote>
zmieniło swój status po II wojnie światowej, zyskując nie tylko prestiż, ale zarazem idealne warunki do pracy, którą zresztą nieprzerwanie wykonywali, pisząc i nauczając przed i podczas wojny.

Polityka ideologizacji stwarzała nie tylko możliwości zawodowe, ale i intelektualne, jak np. podjęcie odnowy historiografii, koniecznej w opinii wielu historyków, zwłaszcza w środowisku warszawskim. Było to zresztą dobrze znające się grono, co wynika z lektury biografii. A niektórych łączyły silne więzi międzyludzkie. W momencie odbudowy IH UW Manteuffel postanawia oprzeć się na bliskich sobie osobach, które znał z seminarium Handelsmana. W badanej próbie dziewięć osób było przed wojną studentami Handelsmana na UW, a pięć z nich pisało doktorat pod jego kierunkiem (Arnold, Kieniewicz, Małowist, Manteuffel, Serejski<fnref n="45" />). Wszyscy należeli do rdzenia polityki ideologizacji i – poza Serejskim – pracowali po wojnie na UW. Poza tym Manteuffel opierał się na tych, którzy jak on uczestniczyli w ruchu oporu podczas niemieckiej okupacji w ramach tajnego uniwersytetu lub w Biurze Informacji i Propagandy AK, gdzie działało wielu warszawskich historyków: Handelsman, Gieysztor, Kieniewicz i Kula.

Na potwierdzenie silnych więzi łączących warszawskich akademików pełniących kluczowe funkcje w dyscyplinie historycznej po wojnie warto zauważyć również obecność w badanej próbie dwóch par (Iza Bieżuńska-Małowist – Marian Małowist i Nina Assorodobraj-Kula – Witold Kula), co ma swoje znaczenie przy tak nielicznej badanej populacji. Podobnie jak fakt, że Kula i Gieysztor odwiedzili Izę Bieżuńską w warszawskim getcie na początku wojny, a Kula został w czasie okupacji zarządcą majątku jej rodziny<fnref n="46" />. Kula i Gieysztor, towarzysze broni w ruchu oporu, zostali aresztowani po powstaniu warszawskim pod koniec 1944 r. i spędzili 7 miesięcy w niewoli, w Oflagu Gross-Born, z czego przez 3 miesiące przemierzali Polskę i Niemcy na piechotę<fnref n="47" />.

Pozycja zajmowana w przedwojennej przestrzeni społecznej leżała u podstaw deklarowanego stanowiska politycznego, co w przypadku rdzenia polityki ideologizacji oznaczało włączenie się w marksistowską odnowę historiografii.

Z jednej strony przynależność do przedwojennej prawicy lub skrajnej prawicy dyskredytowała w oczach powojennej władzy komunistycznej. Emblematyczny jest przykład Władysława Konopczyńskiego, jednej z najważniejszych osobistości dyscypliny w latach 20. i 30. W 1947 r. został on wybrany na prezesa PTH, po czym natychmiast zastąpiony, na skutek protestu ministra oświaty, który jego odwołanie postawił jako warunek wstępny jakichkolwiek rozmów o budżecie PTH i „Kwartalnika Historycznego”. Będąc posłem na Sejm z ramienia endekcji, Konopczyński opowiadał się za wprowadzeniem numerus clausus dla Żydów

<footnote n="45">⁴⁵ Pozostała czwórka to: Assorodobraj, Gieysztor, Jabłoński i Kula.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, t. 1: A–K, red. W. Baraniewski, W. Tygielski, A.K. Wróblewski, Warszawa 2016, s. 120.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ W. Kula, dz. cyt., s. 140.</footnote>
zmieniło swój status po II wojnie światowej, zyskując nie tylko prestiż, ale zarazem idealne warunki do pracy, którą zresztą nieprzerwanie wykonywali, pisząc i nauczając przed i podczas wojny.

Polityka ideologizacji stwarzała nie tylko możliwości zawodowe, ale i intelektualne, jak np. podjęcie odnowy historiografii, koniecznej w opinii wielu historyków, zwłaszcza w środowisku warszawskim. Było to zresztą dobrze znające się grono, co wynika z lektury biografii. A niektórych łączyły silne więzi międzyludzkie. W momencie odbudowy IH UW Manteuffel postanawia oprzeć się na bliskich sobie osobach, które znał z seminarium Handelsmana. W badanej próbie dziewięć osób było przed wojną studentami Handelsmana na UW, a pięć z nich pisało doktorat pod jego kierunkiem (Arnold, Kieniewicz, Małowist, Manteuffel, Serejski<fnref n="45" />). Wszyscy należeli do rdzenia polityki ideologizacji i – poza Serejskim – pracowali po wojnie na UW. Poza tym Manteuffel opierał się na tych, którzy jak on uczestniczyli w ruchu oporu podczas niemieckiej okupacji w ramach tajnego uniwersytetu lub w Biurze Informacji i Propagandy AK, gdzie działało wielu warszawskich historyków: Handelsman, Gieysztor, Kieniewicz i Kula.

Na potwierdzenie silnych więzi łączących warszawskich akademików pełniących kluczowe funkcje w dyscyplinie historycznej po wojnie warto zauważyć również obecność w badanej próbie dwóch par (Iza Bieżuńska-Małowist – Marian Małowist i Nina Assorodobraj-Kula – Witold Kula), co ma swoje znaczenie przy tak nielicznej badanej populacji. Podobnie jak fakt, że Kula i Gieysztor odwiedzili Izę Bieżuńską w warszawskim getcie na początku wojny, a Kula został w czasie okupacji zarządcą majątku jej rodziny<fnref n="46" />. Kula i Gieysztor, towarzysze broni w ruchu oporu, zostali aresztowani po powstaniu warszawskim pod koniec 1944 r. i spędzili 7 miesięcy w niewoli, w Oflagu Gross-Born, z czego przez 3 miesiące przemierzali Polskę i Niemcy na piechotę<fnref n="47" />.

Pozycja zajmowana w przedwojennej przestrzeni społecznej leżała u podstaw deklarowanego stanowiska politycznego, co w przypadku rdzenia polityki ideologizacji oznaczało włączenie się w marksistowską odnowę historiografii.

Z jednej strony przynależność do przedwojennej prawicy lub skrajnej prawicy dyskredytowała w oczach powojennej władzy komunistycznej. Emblematyczny jest przykład Władysława Konopczyńskiego, jednej z najważniejszych osobistości dyscypliny w latach 20. i 30. W 1947 r. został on wybrany na prezesa PTH, po czym natychmiast zastąpiony, na skutek protestu ministra oświaty, który jego odwołanie postawił jako warunek wstępny jakichkolwiek rozmów o budżecie PTH i „Kwartalnika Historycznego”. Będąc posłem na Sejm z ramienia endekcji, Konopczyński opowiadał się za wprowadzeniem numerus clausus dla Żydów

<footnote n="45">⁴⁵ Pozostała czwórka to: Assorodobraj, Gieysztor, Jabłoński i Kula.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, t. 1: A–K, red. W. Baraniewski, W. Tygielski, A.K. Wróblewski, Warszawa 2016, s. 120.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ W. Kula, dz. cyt., s. 140.</footnote>
i „niepolskich narodowości”<fnref n="48" />. Począwszy więc od 1950 r., prowadzenie „Kwartalnika Historycznego” powierzono Komitetowi Redakcyjnemu złożonemu z historyków sprzyjających dokonującym się politycznym zmianom, takich jak Arnold, Bardach, Gieysztor, Kormanowa, Kula, Małowist i Manteuffel. Główne czasopismo dyscypliny przeszło tym samym pod kontrolę członków Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków.

Z drugiej strony działacze komunistycznej i socjalistycznej lewicy, choć nie-
liczni, wszyscy znajdowali się po wojnie w czołówce dyscypliny. Kilkoro z nich
nie było zwykłymi członkami partii, lecz pełniło ważne funkcje polityczne:
Ewa Maleczyńska – członkini KW PZPR we Wrocławiu od 1949 do 1952 r.,
Leon Grosfeld – członek Zarządu Politycznego WP od 1946 do 1950 r., Juliusz
Bardach – attaché wojskowy w ambasadzie w Moskwie od 1945 do 1948 r.,
Henryk Jabłoński – członek KC PZPR od 1948 do 1981 r., wcześniej pełnił ana-
logiczne funkcje w PPS, poza tym był podsekretarzem stanu w Ministerstwie
Oświaty od 1947 do 1953 r. O ile ten typ profilu dobrze obrazuje wzajemne
przenikanie się świata polityki i dyscypliny historycznej, o tyle niekoniecznie
oznacza zdobycie przez najbardziej zaangażowanych działaczy większego wpływu
na dyscyplinę. I tak, Jabłoński pomimo wagi pełnionych funkcji politycznych
nigdy nie odgrywał w dyscyplinie tak kluczowej roli jak Manteuffel, dyrektor
IH PAN. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że wręcz przeciwnie, osoby najbar-
dziej aktywnie politycznie odegrały niewielką rolę w zdefiniowaniu głównych
kierunków rozwoju dyscypliny historycznej w Polsce Ludowej – albo dlatego,
że działalność polityczna nie zostawiała im czasu na intensywne zaangażowa-
nie się w pracę historyka (Jabłoński np. prowadził seminaria w sobotę), albo
dlatego, że brak tytułu uniwersyteckiego dyskredytował ich w środowisku aka-
demickim (zob. rozdz. II).

Preferencje polityczne warszawskich akademików nie były wyraziste, ale zdecydowanie bardziej lewicowe niż ich odpowiedników na uniwersytetach poza Warszawą. Witold Kula, którego ojciec uczestniczył w rewolucji 1905 r.<fnref n="49" />, nie krył pewnego entuzjazmu, mówiąc o Polsce Ludowej, i to w przemówieniu wygłoszonym w 1976 r., w czasie, gdy już dystansował się wobec reżimu:

[Polska Ludowa] przyniosła bardzo pouczające doświadczenia. Przyspieszona urbaniza-
cja, przyspieszona industrializacja, zerwane tradycyjne więzi społeczne, awans społeczny
mas, stukrotnie większa mobilność społeczna – wszystko, o czym uczyłem się, studiując
rewolucję przemysłową w Anglii, wszystko tak inne – i wszystko dokładnie takie samo<fnref n="50" />.

Małowist wstąpił w młodości do Komunistycznego Związku Młodzieży
Polskiej i deklarował lewicowe poglądy, nawet jeśli zdystansował się później

<footnote n="48">⁴⁸ Zob. W. Kriegseisen, „Kwartalnik Historyczny” – zarys dziejów czasopisma naukowego, KH, 112, 2005, nr 2, s. 5–27.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ W. Kula, dz. cyt., s. 135.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Tamże, s. 141 (tłum. JL).</footnote>
i „niepolskich narodowości”<fnref n="48" />. Począwszy więc od 1950 r., prowadzenie „Kwartalnika Historycznego” powierzono Komitetowi Redakcyjnemu złożonemu z historyków sprzyjających dokonującym się politycznym zmianom, takich jak Arnold, Bardach, Gieysztor, Kormanowa, Kula, Małowist i Manteuffel. Główne czasopismo dyscypliny przeszło tym samym pod kontrolę członków Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków.

Z drugiej strony działacze komunistycznej i socjalistycznej lewicy, choć nie-
liczni, wszyscy znajdowali się po wojnie w czołówce dyscypliny. Kilkoro z nich
nie było zwykłymi członkami partii, lecz pełniło ważne funkcje polityczne:
Ewa Maleczyńska – członkini KW PZPR we Wrocławiu od 1949 do 1952 r.,
Leon Grosfeld – członek Zarządu Politycznego WP od 1946 do 1950 r., Juliusz
Bardach – attaché wojskowy w ambasadzie w Moskwie od 1945 do 1948 r.,
Henryk Jabłoński – członek KC PZPR od 1948 do 1981 r., wcześniej pełnił ana-
logiczne funkcje w PPS, poza tym był podsekretarzem stanu w Ministerstwie
Oświaty od 1947 do 1953 r. O ile ten typ profilu dobrze obrazuje wzajemne
przenikanie się świata polityki i dyscypliny historycznej, o tyle niekoniecznie
oznacza zdobycie przez najbardziej zaangażowanych działaczy większego wpływu
na dyscyplinę. I tak, Jabłoński pomimo wagi pełnionych funkcji politycznych
nigdy nie odgrywał w dyscyplinie tak kluczowej roli jak Manteuffel, dyrektor
IH PAN. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że wręcz przeciwnie, osoby najbar-
dziej aktywnie politycznie odegrały niewielką rolę w zdefiniowaniu głównych
kierunków rozwoju dyscypliny historycznej w Polsce Ludowej – albo dlatego,
że działalność polityczna nie zostawiała im czasu na intensywne zaangażowa-
nie się w pracę historyka (Jabłoński np. prowadził seminaria w sobotę), albo
dlatego, że brak tytułu uniwersyteckiego dyskredytował ich w środowisku aka-
demickim (zob. rozdz. II).

Preferencje polityczne warszawskich akademików nie były wyraziste, ale zdecydowanie bardziej lewicowe niż ich odpowiedników na uniwersytetach poza Warszawą. Witold Kula, którego ojciec uczestniczył w rewolucji 1905 r.<fnref n="49" />, nie krył pewnego entuzjazmu, mówiąc o Polsce Ludowej, i to w przemówieniu wygłoszonym w 1976 r., w czasie, gdy już dystansował się wobec reżimu:

[Polska Ludowa] przyniosła bardzo pouczające doświadczenia. Przyspieszona urbaniza-
cja, przyspieszona industrializacja, zerwane tradycyjne więzi społeczne, awans społeczny
mas, stukrotnie większa mobilność społeczna – wszystko, o czym uczyłem się, studiując
rewolucję przemysłową w Anglii, wszystko tak inne – i wszystko dokładnie takie samo<fnref n="50" />.

Małowist wstąpił w młodości do Komunistycznego Związku Młodzieży
Polskiej i deklarował lewicowe poglądy, nawet jeśli zdystansował się później

<footnote n="48">⁴⁸ Zob. W. Kriegseisen, „Kwartalnik Historyczny” – zarys dziejów czasopisma naukowego, KH, 112, 2005, nr 2, s. 5–27.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ W. Kula, dz. cyt., s. 135.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Tamże, s. 141 (tłum. JL).</footnote>
od ruchu komunistycznego. Jednak nie lewicowe sympatie charakteryzowały go
najbardziej, a silna awersja do polskiego nacjonalizmu lat 30., którą wzmocniło
jeszcze doświadczenie wojny. Pod wieloma względami koniec międzywojennej
sanacji oznaczał upadek reżimu coraz bardziej autorytarnego, zdominowanego
przez wojskowych, nacechowanego antysemityzmem i faszystowskimi sympa-
tiami. Skutkował on wydzielaniem na uniwersytetach, za przyzwoleniem więk-
szości rektorów, „gett ławkowych” przeznaczonych dla studentów żydowskich<fnref n="51" />.
Ponadto mistrz wielu warszawskich mediewistów, Marceli Handelsman, zginął
zadenuncjowany do Gestapo przez polskich nacjonalistów<fnref n="52" />. Nowe pokolenie
historyków, których kariera rozkwitła po wojnie, dalekie było od nacjonalizmu
i tęsknoty za II RP swoich poprzedników<fnref n="53" />.

W rezultacie dyscyplina historyczna odbudowywała się po wojnie na bazie
pewnego dualizmu. Z jednej strony kompetentni i wykwalifikowani historycy,
przeciwni podporządkowaniu nauki historycznej imperatywom ideologicznym
(zob. niżej), skłonni byli podjąć się reformy historiografii na zasadach lanso-
wanej przez partię ideologizacji. Z drugiej zaś historycy debiutujący w dyscypli-
nie historycznej, o kwalifikacjach słabych bądź żadnych, zawdzięczający status
historyka działalności partyjnej, zamierzali reorganizować naukę historyczną
na wzór sowiecki. Słabość tej drugiej grupy zmusiła ją do sojuszu z pierwszą,
dysponującą zasobami akademickimi niezbędnymi do przeprowadzenia zmian
w historiografii. Wiele było oznak słabości historyków-działaczy. Po przejęciu
„Kwartalnika Historycznego” w 1950 r. funkcję redaktora naczelnego powierzono
w 1953 r. Bogusławowi Leśnodorskiemu, który co prawda wstąpił po wojnie do
PZPR, ale na UJ był bliskim współpracownikiem Władysława Konopczyńskiego.
Proces wymiany kadr akademickich nie przekładał się na masową promocję
komunistycznych działaczy: pierwszym dziekanem mianowanym na Wydziale
Nauk Humanistycznych UW został w 1947 r. Tadeusz Manteuffel. A przecież,
choć pragmatycznie godził się włączyć w politykę historyczną partii, to i tak
wśród historyków partyjnych miał opinię „reakcyjnego”, jako wykształcony
w II RP i weteran wojny polsko-bolszewickiej 1920 r. Podobnie jego powołanie
na dyrektora IH PAN kontrastuje z tym, co działa się w tym czasie w innych
krajach bloku wschodniego. W praktyce niekomunistyczni historycy akademiccy
sprzyjający odnowie historiografii zajmowali pozycję graniczną w obrębie dys-
cypliny, jak podsumował to Marian Małowist w 1986 r.:

<footnote n="51">51 Częste były takie praktyki w międzywojennej Europie Środkowej; zob. G. Sapiro, *L'internationalisation des champs intellectuels dans l'entre-deux-guerres. Facteurs professionnels et politiques, w: L'espace intellectuel en Europe. De la formation des États-nations à la mondialisation, XIXᵉ-XXIᵉ siècle*, red. G. Sapiro, Paris 2009, s. 111-146.</footnote>

<footnote n="52">52 A. Leszczyński, *Opowieść o Aleksandrze Gieysztorze*, „Gazeta Wyborcza”, 14 III 2001.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ Krystyna Kersten postawiła podobną diagnozę: taż, Bezdomny intelektualista w poszukiwaniu ratunku, w: taż, Pisma rozproszone, wybór i przyg. D. Libionka, T. Szarota, Toruń 2005, s. 22, https://fundacja.kerstens.org/bezdomny-intelektualista-w-poszukiwaniu-ratunku/ (10 XII 2021).</footnote>
od ruchu komunistycznego. Jednak nie lewicowe sympatie charakteryzowały go
najbardziej, a silna awersja do polskiego nacjonalizmu lat 30., którą wzmocniło
jeszcze doświadczenie wojny. Pod wieloma względami koniec międzywojennej
sanacji oznaczał upadek reżimu coraz bardziej autorytarnego, zdominowanego
przez wojskowych, nacechowanego antysemityzmem i faszystowskimi sympa-
tiami. Skutkował on wydzielaniem na uniwersytetach, za przyzwoleniem więk-
szości rektorów, „gett ławkowych” przeznaczonych dla studentów żydowskich<fnref n="51" />.
Ponadto mistrz wielu warszawskich mediewistów, Marceli Handelsman, zginął
zadenuncjowany do Gestapo przez polskich nacjonalistów<fnref n="52" />. Nowe pokolenie
historyków, których kariera rozkwitła po wojnie, dalekie było od nacjonalizmu
i tęsknoty za II RP swoich poprzedników<fnref n="53" />.

W rezultacie dyscyplina historyczna odbudowywała się po wojnie na bazie
pewnego dualizmu. Z jednej strony kompetentni i wykwalifikowani historycy,
przeciwni podporządkowaniu nauki historycznej imperatywom ideologicznym
(zob. niżej), skłonni byli podjąć się reformy historiografii na zasadach lanso-
wanej przez partię ideologizacji. Z drugiej zaś historycy debiutujący w dyscypli-
nie historycznej, o kwalifikacjach słabych bądź żadnych, zawdzięczający status
historyka działalności partyjnej, zamierzali reorganizować naukę historyczną
na wzór sowiecki. Słabość tej drugiej grupy zmusiła ją do sojuszu z pierwszą,
dysponującą zasobami akademickimi niezbędnymi do przeprowadzenia zmian
w historiografii. Wiele było oznak słabości historyków-działaczy. Po przejęciu
„Kwartalnika Historycznego” w 1950 r. funkcję redaktora naczelnego powierzono
w 1953 r. Bogusławowi Leśnodorskiemu, który co prawda wstąpił po wojnie do
PZPR, ale na UJ był bliskim współpracownikiem Władysława Konopczyńskiego.
Proces wymiany kadr akademickich nie przekładał się na masową promocję
komunistycznych działaczy: pierwszym dziekanem mianowanym na Wydziale
Nauk Humanistycznych UW został w 1947 r. Tadeusz Manteuffel. A przecież,
choć pragmatycznie godził się włączyć w politykę historyczną partii, to i tak
wśród historyków partyjnych miał opinię „reakcyjnego”, jako wykształcony
w II RP i weteran wojny polsko-bolszewickiej 1920 r. Podobnie jego powołanie
na dyrektora IH PAN kontrastuje z tym, co działa się w tym czasie w innych
krajach bloku wschodniego. W praktyce niekomunistyczni historycy akademiccy
sprzyjający odnowie historiografii zajmowali pozycję graniczną w obrębie dys-
cypliny, jak podsumował to Marian Małowist w 1986 r.:

<footnote n="51">51 Częste były takie praktyki w międzywojennej Europie Środkowej; zob. G. Sapiro, *L'internationalisation des champs intellectuels dans l'entre-deux-guerres. Facteurs professionnels et politiques, w: L'espace intellectuel en Europe. De la formation des États-nations à la mondialisation, XIXe-XXIe siècle*, red. G. Sapiro, Paris 2009, s. 111-146.</footnote>

<footnote n="52">52 A. Leszczyński, *Opowieść o Aleksandrze Gieysztorze*, „Gazeta Wyborcza”, 14 III 2001.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ Krystyna Kersten postawiła podobną diagnozę: taż, Bezdomny intelektualista w poszukiwaniu ratunku, w: taż, Pisma rozproszone, wybór i przyg. D. Libionka, T. Szarota, Toruń 2005, s. 22, https://fundacja.kerstens.org/bezdomny-intelektualista-w-poszukiwaniu-ratunku/ (10 XII 2021).</footnote>
Nie włączyłme do partii, ale byłem marksistą i jako taki musiałem walczyć na dwa fronty, z jednej strony przeciw reakcyjnym historykom dawnego typu, z drugiej – przeciw stalinowcom<fnref n="54" />.

Ideologizację historii umożliwiła współpraca historyków bezpartyjnych sprzyjających polityce historycznej partii ze względu na swoje „postępowe” poglądy i/lub intelektualną atrakcyjność marksizmu. Niekoniecznie podzielając ideologię partii, przyczynili się do osiągnięcia jej celów, podejmując gruntowną odnowę historiografii. Dokonanie tej odnowy historiograficznej wzmocniło zarówno kierunki ich prac badawczych, jak i ich pozycję w obrębie reorganizowanej wówczas dyscypliny.

## Centralizacja i planowanie badań naukowych

Stworzenie państwowej instytucji odpowiedzialnej za planowanie badań naukowych na wzór sowieckiej Akademii Nauk było dla partii niezbędnym elementem ideologizacji nauki, a równocześnie środkiem kompensującym jej słabą obecność w środowisku uniwersyteckim. Mijała to być instytucja powierzona naukowcom partyjnym lub wiernym partii, będąca scentralizowanym ośrodkiem decyzyjnym, co pozwoliłoby zracjonalizować politykę badawczą i ściśle kontrolować twórczość naukową. Tak pomyślana Polska Akademia Nauk miała począwszy od końca lat 40. zastąpić towarzystwa naukowe w organizowaniu życia naukowego<fnref n="55" />. Komunistyczne władze uważały, że stowarzyszenia hamują ideologizację nauki.

W 1945 r. w Polsce działały dwa towarzystwa naukowe o zasięgu krajowym: Polska Akademia Umiejętności założona w 1872 r. i Towarzystwo Naukowe Warszawskie powołane w 1907 r. Obie instytucje, uosabiające autonomiczną formę organizacji nauki niezależnej od państwa, również po wojnie deklarowały swoje przywiązanie do wolności akademickich i sprzeciwiały się polityce naukowej scentralizowanej na szczeblu państwowym. Obie zostały stopniowo zmarginalizowane w drugiej połowie lat 40.

Projekt oddzielenia dydaktyki od badań naukowych przedstawił jesienią 1945 r. Ludwik Sawicki, archeolog, którego Jakub Berman (należący do ścisłego kierownictwa PPR) wyznaczył do sporządzenia raportu na temat reorganizacji PAU i innych towarzystw naukowych<fnref n="56" />. Tymczasem PAU, „ostoja najbardziej reakcyjnych i konserwatywnych elementów świata akademickiego”<fnref n="57" />, pozostała

<footnote n="54">⁵⁴ T. Siewierski, Małowist, *historyk z Ligi Mistrzów*, „Gazeta Wyborcza”, 21 XII 2009, https://wyborcza.pl/7,76842,7381884,małowist-historyk-z-ligi-mistrzow.html#ixzz2wV4VenMk (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ P. Hübner, *Polityka partyjno-rządowa wobec towarzystw naukowych w Polsce po II wojnie światowej*, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności” 1999, nr 1, s. 51–71.</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ Tenże, *The Last Flight of Pegasus...*, s. 83–84.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Tamże, s. 100–101 (tłum. JL).</footnote>
Nie włączyłme do partii, ale byłem marksistą i jako taki musiałem walczyć na dwa fronty, z jednej strony przeciw reakcyjnym historykom dawnego typu, z drugiej – przeciw stalinowcom<fnref n="54" />.

Ideologizację historii umożliwiła współpraca historyków bezpartyjnych sprzyjających polityce historycznej partii ze względu na swoje „postępowe” poglądy i/lub intelektualną atrakcyjność marksizmu. Niekoniecznie podzielając ideologię partii, przyczynili się do osiągnięcia jej celów, podejmując gruntowną odnowę historiografii. Dokonanie tej odnowy historiograficznej wzmocniło zarówno kierunki ich prac badawczych, jak i ich pozycję w obrębie reorganizowanej wówczas dyscypliny.

## Centralizacja i planowanie badań naukowych

Stworzenie państwowej instytucji odpowiedzialnej za planowanie badań naukowych na wzór sowieckiej Akademii Nauk było dla partii niezbędnym elementem ideologizacji nauki, a równocześnie środkiem kompensującym jej słabą obecność w środowisku uniwersyteckim. Mijała to być instytucja powierzona naukowcom partyjnym lub wiernym partii, będąca scentralizowanym ośrodkiem decyzyjnym, co pozwoliłoby zracjonalizować politykę badawczą i ściśle kontrolować twórczość naukową. Tak pomyślana Polska Akademia Nauk miała począwszy od końca lat 40. zastąpić towarzystwa naukowe w organizowaniu życia naukowego<fnref n="55" />. Komunistyczne władze uważały, że stowarzyszenia hamują ideologizację nauki.

W 1945 r. w Polsce działały dwa towarzystwa naukowe o zasięgu krajowym: Polska Akademia Umiejętności założona w 1872 r. i Towarzystwo Naukowe Warszawskie powołane w 1907 r. Obie instytucje, uosabiające autonomiczną formę organizacji nauki niezależnej od państwa, również po wojnie deklarowały swoje przywiązanie do wolności akademickich i sprzeciwiały się polityce naukowej scentralizowanej na szczeblu państwowym. Obie zostały stopniowo zmarginalizowane w drugiej połowie lat 40.

Projekt oddzielenia dydaktyki od badań naukowych przedstawił jesienią 1945 r. Ludwik Sawicki, archeolog, którego Jakub Berman (należący do ścisłego kierownictwa PPR) wyznaczył do sporządzenia raportu na temat reorganizacji PAU i innych towarzystw naukowych<fnref n="56" />. Tymczasem PAU, „ostoja najbardziej reakcyjnych i konserwatywnych elementów świata akademickiego”<fnref n="57" />, pozostała

<footnote n="54">⁵⁴ T. Siewierski, Małowist, *historyk z Ligi Mistrzów*, „Gazeta Wyborcza”, 21 XII 2009, https://wyborcza.pl/7,76842,7381884,małowist-historyk-z-ligi-mistrzow.html#ixzz2wV4VenMk (10 XII 2021).</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ P. Hübner, *Polityka partyjno-rządowa wobec towarzystw naukowych w Polsce po II wojnie światowej*, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności” 1999, nr 1, s. 51–71.</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ Tenże, *The Last Flight of Pegasus...*, s. 83–84.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Tamże, s. 100–101 (tłum. JL).</footnote>
wrogo nastawiona do takiego scenariusza i 26 stycznia 1946 r. wspólnie z UJ zorganizowała konferencję mającą zapoczątkować publiczną debatę na ten temat. Opublikowane wkrótce potem wnioski z konferencji zawierają żądania wolności wypowiedzi, swobodnej wymiany z uczonymi z zagranicy oraz prawa do samo-organizowania się placówek szkolnictwa wyższego i towarzystw naukowych<fnref n="58" />. We wnioskach uwzględniono zatem wszystkie aspekty życia naukowego, które partia zamierzała zakwestionować. Oficjalnie decyzja o utworzeniu PAN zapa-dła na I Kongresie Nauki Polskiej trwającym od 29 czerwca do 2 lipca 1951 r., a moc prawną nadała jej ustawa z 31 października tego roku. Akademia stała się centralnym organem polityki naukowej Polski Ludowej, odpowiedzialnym za planowanie prac badawczych i kontrolowanym przez państwo. Na jej siedzibę wyznaczono Warszawę, gdzie środowisko akademickie lepiej współistniało z wła-dzami komunistycznymi niż w Krakowie. PAU i TNW były stopniowo likwi-dowane, a ich majątek i przyznane wcześniej lokale przekazane PAN, obcięto im też finansowanie ze środków publicznych.

Z końcem 1951 r. sfinalizowana została reforma instytucjonalna, której celem było przejście od modelu organizacji nauki opierającego się na indywidualnej inicjatywie i niezależności badaczy do systemu centralnego planowania badań i wspólnej realizacji prac. Ograniczając znaczenie niezależnych towarzystw naukowych, władze partyjno-państwowe pozbawiały oparcia uniwersytety przeci-wne polityce naukowej.

Instytut Historii PAN zawdzięcza swoje powstanie pracom komisji programo-wej kierowanej przez Tadeusza Manteuffla. Dominowali w niej komuniści – tylko 4 spośród 13 członków nie należało do partii (Manteuffel, Kula, Łowmiański i Dąbrowski). Duża była za to reprezentacja najbardziej dogmatycznych histo-ryków partyjnych (Daniszewski, Grosfeld, Kormanowa, Werfel). Oficjalnie IH PAN powstał 1 stycznia 1953 r. w ramach Wydziału Nauk Społecznych PAN. Zgodnie ze statutem był centralną instytucją dyscypliny, mającą wytyczać główne kierunki badań historycznych we współpracy z odpowiednimi służbami partyjno-państwowymi, opracowywać plan badań i realizować je<fnref n="59" />. Manteuffel został jego pierwszym dyrektorem i funkcję tę pełnił aż do śmierci w 1970 r. Powierzenie mu funkcji dyrektora IH PAN podnoszone jest często jako dowód względnej autonomii pola historii. Jak bowiem wytłumaczyć, że kluczowe sta-nowisko w obrębie dyscypliny powierzono badaczowi, którego poglądy były według historyków partyjnych obce nie tylko partii, ale i marksistowskiemu podejściu do historii? Dlaczego nie powołano raczej Żanny Kormanowej, któ-rej już w 1944 r. Rząd Tymczasowy w Lublinie zlecił refleksję nad napisaniem od nowa narodowej historii Polski przez pryzmat marksizmu-leninizmu? Taki scenariusz był preferowany przez kierownictwo PZPR i pożądany przez history-ków partyjnych. Wydaje się, że decydującą rolę odegrała Pierwsza Konferencja

<footnote n="58">⁵⁸ Tamże, s. 75–76.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 327.</footnote>
wrogo nastawiona do takiego scenariusza i 26 stycznia 1946 r. wspólnie z UJ zorganizowała konferencję mającą zapoczątkować publiczną debatę na ten temat. Opublikowane wkrótce potem wnioski z konferencji zawierają żądania wolności wypowiedzi, swobodnej wymiany z uczonymi z zagranicy oraz prawa do samo-organizowania się placówek szkolnictwa wyższego i towarzystw naukowych<fnref n="58" />. We wnioskach uwzględniono zatem wszystkie aspekty życia naukowego, które partia zamierzała zakwestionować. Oficjalnie decyzja o utworzeniu PAN zapa-dła na I Kongresie Nauki Polskiej trwającym od 29 czerwca do 2 lipca 1951 r., a moc prawną nadała jej ustawa z 31 października tego roku. Akademia stała się centralnym organem polityki naukowej Polski Ludowej, odpowiedzialnym za planowanie prac badawczych i kontrolowanym przez państwo. Na jej siedzibę wyznaczono Warszawę, gdzie środowisko akademickie lepiej współistniało z wła-dzami komunistycznymi niż w Krakowie. PAU i TNW były stopniowo likwi-dowane, a ich majątek i przyznane wcześniej lokale przekazane PAN, obcięto im też finansowanie ze środków publicznych.

Z końcem 1951 r. sfinalizowana została reforma instytucjonalna, której celem było przejście od modelu organizacji nauki opierającego się na indywi-dualnej inicjatywie i niezależności badaczy do systemu centralnego planowania badań i wspólnej realizacji prac. Ograniczając znaczenie niezależnych towarzystw naukowych, władze partyjno-państwowe pozbawiały oparcia uniwersytety prze-ciwne polityce naukowej.

Instytut Historii PAN zawdzięcza swoje powstanie pracom komisji programo-wej kierowanej przez Tadeusza Manteuffla. Dominowali w niej komuniści – tylko 4 spośród 13 członków nie należało do partii (Manteuffel, Kula, Łowmiański i Dąbrowski). Duża była za to reprezentacja najbardziej dogmatycznych histo-ryków partyjnych (Daniszewski, Grosfeld, Kormanowa, Werfel). Oficjalnie IH PAN powstał 1 stycznia 1953 r. w ramach Wydziału Nauk Społecznych PAN. Zgodnie ze statutem był centralną instytucją dyscypliny, mającą wytyczać główne kierunki badań historycznych we współpracy z odpowiednimi służbami partyjno-państwowymi, opracowywać plan badań i realizować je<fnref n="59" />. Manteuffel został jego pierwszym dyrektorem i funkcję tę pełnił aż do śmierci w 1970 r. Powierzenie mu funkcji dyrektora IH PAN podnoszone jest często jako dowód względnej autonomii pola historii. Jak bowiem wytłumaczyć, że kluczowe sta-nowisko w obrębie dyscypliny powierzono badaczowi, którego poglądy były według historyków partyjnych obce nie tylko partii, ale i marksistowskiemu podejściu do historii? Dlaczego nie powołano raczej Żanny Kormanowej, któ-rej już w 1944 r. Rząd Tymczasowy w Lublinie zlecił refleksję nad napisaniem od nowa narodowej historii Polski przez pryzmat marksizmu-leninizmu? Taki scenariusz był preferowany przez kierownictwo PZPR i pożądany przez history-ków partyjnych. Wydaje się, że decydującą rolę odegrała Pierwsza Konferencja

<footnote n="58">⁵⁸ Tamże, s. 75–76.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 327.</footnote>
Metodologiczna Historyków Polskich, która odbyła się w Otwocku od 28 grudnia 1951 do 12 stycznia 1952 r. W jej trakcie oficjalnie uznano metodologię marksistowsko-leninowską za „jedyną metodologię naukową”. Zgoda naukowców takich jak Manteuffel, Kula, Gieysztor czy Małowist na wniesienie w życie naukowe „partyjności”, ich akceptacja reform instytucjonalnych i reorganizacji polityki badawczej, które wiązały się z utworzeniem IH PAN, spowodowała, że odegrali oni pierwszoplanową rolę w obrębie zreformowanej dyscypliny<fnref n="60" />. Innymi słowy, zgoda na ideologizację nauki pozwoliła historykom o bogatych zasobach akademickich zająć kluczowe pozycje w obrębie dyscypliny, kosztem historyków-działaczy, których zasoby były bardziej polityczne niż akademickie. Niebagatelną rolę odegrali obecni w Otwocku historycy sowieccy, którzy poparli nominację Manteuffla przeciw kandydatom partyjnym, stawiając na partnerów mniej związanych z partią, za to posiadających kwalifikacje naukowe i autorytet<fnref n="61" />. W tym wypadku lojalność zawodowa górowała nad polityczną.

Podobnie wyglądało to na niższych szczeblach kierownictwa IH PAN. Dwaj wicedyrektorzy – Leon Grosfeld i Bogusław Leśnodorski – należeli do PZPR, ale ich profile różnią się: pierwszy był historykiem-działaczem, a drugi – przedwojennym krakowskim nauczycielem akademickim, a zarazem redaktorem naczelnym „Kwartalnika Historycznego”. Natalia Gąsiorowska przewodniczyła liczącej 30 osób Radzie Naukowej, w której zasiadało wielu historyków partyjnych (Arnold, Bardach, Bobińska, Daniszewski, Fiedler, Grosfeld, Jabłoński, Kormanowa, Okęcki, Werfel), byli oni jednak w mniejszości, dominowali bowiem w tym gronie nauczyciele akademiccy. Niektóre nominacje zadziwiają, np. Zygmunta Wojciechowskiego i Gerarda Labudy, zatrudnionych w Instytucie Zachodnim w Poznaniu. Ten utworzony po wojnie ośrodek badawczy, zajmujący się problematyką niemiecką i okupacją hitlerowską, pozostawał pod ścisłym nadzorem Urzędu Bezpieczeństwa, ponieważ znaczna grupa jego pracowników, jak Wojciechowski, należała podczas wojny do „Ojczyzny”, konspiracyjnej organizacji o charakterze narodowym<fnref n="62" />. Rola zbierającej się co cztery miesiące Rady Naukowej polegała na kontrolowaniu programów badawczych IH PAN, zatrudnianiu kadry naukowej i przyznawaniu tytułów naukowych<fnref n="63" />.

Pomimo znaczącego udziału historyków partyjnych, kierownictwo IH PAN stanowiło więc wyjątkę w bloku wschodnim. Jak zauważył Rafał Stobiecki, w żadnym innym kraju bloku nie powierzono kierowania nauką historyczną

<footnote n="60">⁶⁰ Zob. zwl. rozdział autorstwa Stobieckiego poświęcony konferencji otwockiej w: tenże, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 96–116.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ M. Górny, *From the Splendid Past into the Unknown Future. Historical Studies in Poland after 1989*, w: *Narratives Unbound. Historical Studies in Post-Communist Eastern Europe*, red. S. Antohi, B. Trencsényi, P. Apor, Budapest–New York 2007, s. 101–172.</footnote>

<footnote n="62">⁶² A. Pietrowicz, „Neutralizowanie” prof. Zygmunta Wojciechowskiego, „Biuletyn IPN” 2011, nr 5–6, s. 147–156.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne..., s. 327.</footnote>
Metodologiczna Historyków Polskich, która odbyła się w Otwocku od 28 grudnia 1951 do 12 stycznia 1952 r. W jej trakcie oficjalnie uznano metodologię marksistowsko-leninowską za „jedyną metodologię naukową”. Zgoda naukowców takich jak Manteuffel, Kula, Gieysztor czy Małowist na wniesienie w życie naukowe „partyjności”, ich akceptacja reform instytucjonalnych i reorganizacji polityki badawczej, które wiązały się z utworzeniem IH PAN, spowodowała, że odegrali oni pierwszoplanową rolę w obrębie zreformowanej dyscypliny<fnref n="60" />. Innymi słowy, zgoda na ideologizację nauki pozwoliła historykom o bogaitych zasobach akademickich zająć kluczowe pozycje w obrębie dyscypliny, kosztem historyków-działaczy, których zasoby były bardziej polityczne niż akademickie. Niebagatelną rolę odegrali obecni w Otwocku historycy sowieccy, którzy poparli nominację Manteuffla przeciw kandydatom partyjnym, stawiając na partnerów mniej związanych z partią, za to posiadających kwalifikacje naukowe i autorytet<fnref n="61" />. W tym wypadku lojalność zawodowa górowała nad polityczną.

Podobnie wyglądało to na niższych szczeblach kierownictwa IH PAN. Dwaj wicedyrektorzy – Leon Grosfeld i Bogusław Leśnodorski – należeli do PZPR, ale ich profile różnią się: pierwszy był historykiem-działaczem, a drugi – przedwojennym krakowskim nauczycielem akademickim, a zarazem redaktorem naczelnym „Kwartalnika Historycznego”. Natalia Gąsiorowska przewodniczyła liczącej 30 osób Radzie Naukowej, w której zasiadało wielu historyków partyjnych (Arnold, Bardach, Bobińska, Daniszewski, Fiedler, Grosfeld, Jabłoński, Kormanowa, Okęcki, Werfel), byli oni jednak w mniejszości, dominowali bowiem w tym gronie nauczyciele akademiccy. Niektóre nominacje zadziwiają, np. Zygmunta Wojciechowskiego i Gerarda Labudy, zatrudnionych w Instytucie Zachodnim w Poznaniu. Ten utworzony po wojnie ośrodek badawczy, zajmujący się problematyką niemiecką i okupacją hitlerowską, pozostawał pod ścisłym nadzorem Urzędu Bezpieczeństwa, ponieważ znaczna grupa jego pracowników, jak Wojciechowski, należała podczas wojny do „Ojczyzny”, konspiracyjnej organizacji o charakterze narodowym<fnref n="62" />. Rola zbierającej się co cztery miesiące Rady Naukowej polegała na kontrolowaniu programów badawczych IH PAN, zatrudnianiu kadry naukowej i przyznawaniu tytułów naukowych<fnref n="63" />.

Pomimo znaczącego udziału historyków partyjnych, kierownictwo IH PAN stanowiło więc wyjątkę w bloku wschodnim. Jak zauważył Rafał Stobiecki, w żadnym innym kraju bloku nie powierzono kierowania nauką historyczną

<footnote n="60">⁶⁰ Zob. zwl. rozdział autorstwa Stobieckiego poświęcony konferencji otwockiej w: tenże, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 96–116.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ M. Górny, *From the Splendid Past into the Unknown Future. Historical Studies in Poland after 1989*, w: *Narratives Unbound. Historical Studies in Post-Communist Eastern Europe*, red. S. Antohi, B. Trencsényi, P. Apor, Budapest–New York 2007, s. 101–172.</footnote>

<footnote n="62">⁶² A. Pietrowicz, „Neutralizowanie” prof. Zygmunta Wojciechowskiego, „Biuletyn IPN” 2011, nr 5–6, s. 147–156.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne..., s. 327.</footnote>
grupie zawodowych historyków wykształconych przez „naukę burżuazyjną”<fnref n="64" />. Wyjątek ten umożliwiło oficjalne przyjęcie przez dyscyplinę historyczną zasady partyjności nauki podczas konferencji w Otwocku.

IH PAN został podzielony na jedenaście działów tematycznych, wśród któ-
rych dział IV poświęcony był historii Polski od 1917 do 1944 r., a dział V –
historii Polski Ludowej. Oba powstały jako ostatnie – oczywiście nie sposób
było natychmiast ich zorganizować, gdyż brakowało historyków zajmujących
się okresem po 1864 r. Sceptycyzm badaczy akademickich wobec historii naj-
nowszej pogłębił polityczny charakter związanych z nią tematów, szczególnie
wojny polsko-bolszewickiej, II wojny światowej i jej politycznych konsekwencji.
Historia najnowsza była przedmiotem szczególnej uwagi cenzury i partyjnych
propagandystów, niewielu więc badaczy poza ortodoksyjnymi komunistami
gotowych było się jej poświęcić. Z tego względu „ucieczka” w historię średniio-
wieczną Bronisława Geremka, wówczas studenta UW, nie była przypadkiem
odosobnionym:

Miałem zamiar zająć się historią najnowszą, historią XX wieku, ale już w czasie pierwszego semestru studiów przeszedłem proces konfrontacji, podczas którego traciłem stopniowo złudzenia, że można zajmować się współczesną historią w sposób uczciwy, bez doktrynalnych kompromisów. Uczestniczyłem w wielu seminariach, których tema-tem badawczym była I Międzynarodówka, i w czasie jednej dyskusji wymieniłem się wrażeniami z pewną damą, jedną z tych osób, które decydowały o polityce w dziedzinie historii, przedstawicielką doktrynalnej linii partii, i zrozumiałem, że nie byłbym w sta-nie uczestniczyć intelektualnie w podobnej atmosferze. Moim pierwszym wyborem była ucieczka. Uciekłem w średniowiecze<fnref n="65" />.

Z kolei Krystyna Kersten, jedna z pierwszych historyczek prowadzących badania dotyczące powojennej Polski w IH PAN od połowy lat 50., zwracała uwagę, że nie była to ceniona specjalizacja historyczna. Tadeusz Manteuffel radził jej zresztą poświęcić się raczej międzywojniku<fnref n="66" />.

Rezerwa wobec historii najnowszej nie była wyłącznie specyfiką polską czy
też państw bloku wschodniego. Po zakończeniu wojny uprawianie historii naj-
nowszej było często uważane za niemożliwe i odrzucane na uniwersytetach po
obu stronach żelaznej kurtyny<fnref n="67" />. Rozwijała się ona najpierw poza uniwersyte-
tami, w wyspecjalizowanych placówkach, by doczekać „akademickiej nobilita-
cji” w latach 70.<fnref n="68" />

<footnote n="64">⁶⁴ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 128.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ J.C. Vidal, *Geremek/Vidal: rozmowy, tłum. K. Górna, Warszawa 2015*, s. 42–43.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ K. Kersten, *My Adventure with Contemporary History*, http://kerstens.org/foundation/Krystyna/research/KK_Adventures.html (18 X 2017).</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ P. Lagrou, *De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres. Comment une discipline critique devint complaisante*, «Vingtième siècle» 2013, nr 118, s. 101-119.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ Tenże, *L'histoire du temps présent en Europe depuis 1945, ou comment se constitue et se développe un nouveau champ disciplinaire*, «Revue pour l'histoire du CNRS» 2003, nr 9, s. 4–15.</footnote>
grupie zawodowych historyków wykształconych przez „naukę burżuazyjną”<fnref n="64" />. Wyjątek ten umożliwiło oficjalne przyjęcie przez dyscyplinę historyczną zasady partyjności nauki podczas konferencji w Otwocku.

IH PAN został podzielony na jedenaście działów tematycznych, wśród któ-
rych dział IV poświęcony był historii Polski od 1917 do 1944 r., a dział V –
historii Polski Ludowej. Oba powstały jako ostatnie – oczywiście nie sposób
było natychmiast ich zorganizować, gdyż brakowało historyków zajmujących
się okresem po 1864 r. Sceptycyzm badaczy akademickich wobec historii naj-
nowszej pogłębił polityczny charakter związanych z nią tematów, szczególnie
wojny polsko-bolszewickiej, II wojny światowej i jej politycznych konsekwencji.
Historia najnowsza była przedmiotem szczególnej uwagi cenzury i partyjnych
propagandystów, niewielu więc badaczy poza ortodoksyjnymi komunistami
gotowych było się jej poświęcić. Z tego względu „ucieczka” w historię średniio-
wieczną Bronisława Geremka, wówczas studenta UW, nie była przypadkiem
odosobnionym:

Miałem zamiar zająć się historią najnowszą, historią XX wieku, ale już w czasie pierwszego semestru studiów przeszedłem proces konfrontacji, podczas którego traciłem stopniowo złudzenia, że można zajmować się współczesną historią w sposób uczciwy, bez doktrynalnych kompromisów. Uczestniczyłem w wielu seminariach, których tema-tem badawczym była I Międzynarodówka, i w czasie jednej dyskusji wymieniłem się wrażeniami z pewną damą, jedną z tych osób, które decydowały o polityce w dziedzinie historii, przedstawicielką doktrynalnej linii partii, i zrozumiałem, że nie byłbym w sta-nie uczestniczyć intelektualnie w podobnej atmosferze. Moim pierwszym wyborem była ucieczka. Uciekłem w średniowiecze<fnref n="65" />.

Z kolei Krystyna Kersten, jedna z pierwszych historyczek prowadzących badania dotyczące powojennej Polski w IH PAN od połowy lat 50., zwracała uwagę, że nie była to ceniona specjalizacja historyczna. Tadeusz Manteuffel radził jej zresztą poświęcić się raczej międzywojniu<fnref n="66" />.

Rezerwa wobec historii najnowszej nie była wyłącznie specyfiką polską czy
też państw bloku wschodniego. Po zakończeniu wojny uprawianie historii naj-
nowszej było często uważane za niemożliwe i odrzucane na uniwersytetach po
obu stronach żelaznej kurtyny<fnref n="67" />. Rozwijała się ona najpierw poza uniwersyte-
tami, w wyspecjalizowanych placówkach, by doczekać „akademickiej nobilita-
cji” w latach 70.<fnref n="68" />

<footnote n="64">⁶⁴ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 128.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ J.C. Vidal, *Geremek/Vidal: rozmowy, tłum. K. Górna, Warszawa 2015*, s. 42–43.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ K. Kersten, *My Adventure with Contemporary History*, http://kerstens.org/foundation/Krystyna/research/KK_Adventures.html (18 X 2017).</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ P. Lagrou, *De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres. Comment une discipline critique devint complaisante*, «Vingtième siècle» 2013, nr 118, s. 101-119.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ Tenże, *L'histoire du temps présent en Europe depuis 1945, ou comment se constitue et se développe un nouveau champ disciplinaire*, «Revue pour l'histoire du CNRS» 2003, nr 9, s. 4–15.</footnote>
Nie ulega jednak wątpliwości, że historycy partyjni zamierzali rozwijać historię najnowszą, o czym świadczą dwa przeznaczone jej działa w IH PAN. Program studiów historycznych opracowany w 1944 r. przez Żannę Kormanową na zlecenie Rządu Tymczasowego w Lublinie kończył się zresztą na 1943 r., tak by zdobycie władzy politycznej przez partię wpisać w perspektywę długiego trwania historii Polski<fnref n="69" />.

Działy IV i V IH PAN powstały ostatecznie w 1954 i 1955 r. Kierował nimi Czesław Madajczyk, jeden z pierwszych historyków Polski Ludowej, który zainteresował się II wojną światową. Członek PPS, potem PZPR, wykładał wcześniej w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR, następnie w Wojskowej Akademii Politycznej, dwóch szkołach kształcących kadry partyjno-państwowe. Obaziały skupiały niewielu badaczy, a ich działalność ograniczała się do minimum. Historycy najbliżzej związani z partią, Kormanowa i Arnold, skarżyli się na tę sytuację podczas obrad Rady Naukowej IH PAN. Na sesji 26 stycznia 1954 r. zaproponowali intensywniejsze promowanie kształcenia młodych naukowców specjalizujących się w historii najnowszej oraz pisanie prac magisterskich i doktorskich poświęconych temu okresowi<fnref n="70" />. Chociaż zasoby kadrowe IH PAN zwiększały się systematycznie, tak że na początku 1956 r. liczyły w sumie 130 pracowników naukowych<fnref n="71" />, to historia najnowsza z niespełna dwunastoma badaczami pozostawała w dalszym ciągu ubogą krewną. Pierwsze zakrojone na szeroką skalę przedsięwzięcia badawcze prowadzone przez IH PAN dotyczyły najdawniejszych okresów historii Polski. Najważniejszym wielkim projektem IH PAN od chwili jego powstania było napisanie monumentalnej syntezy historii Polski, która miała być całościowym kompendium zgodnym z ideologicznym kanonem partii. Pierwszy tom ukazał się w 1957 r., ale braki kadrowe wśród specjalistów historii najnowszej w IH, a także sceptycyzm dyrekcji z Manteufflem na czele sprawiły, że tom ostatni, poświęcony dziejom najnowszym i wprowadzeniu systemu komunistycznego w Polsce, wydano dopiero w połowie lat 70. W 1953 r. dobiegła końca instytucjonalna reforma dyscypliny historycznej i historycy partyjni zajęli ważne miejsce z punktu widzenia pozycji władzy w dyscyplinie. Daleko było jednak do przejęcia pełnej kontroli – pozycję dominującą utrzymali historycy bezpartyjni, co nie miało miejsca w innych demokracjach ludowych. Logika centralizacji i planowania ograniczała niezależność kształcenia i badań, jednak w IH PAN najważniejsze kierunki badawcze nie były kontrolowane wyłącznie przez gorliwych funkcjonariuszy partii. Ideologizacja dyscypliny historycznej dokonała się dzięki mediacji zawodowych historyków. Poza zdobyciem władzy instytucjonalnej oznaczała przyjęcie jedynej obowiązującej metodologii i zdefiniowanie nowych podstaw interpretacji przeszłości.

<footnote n="69">⁶⁹ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 258.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne..., s. 330.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ Tamże.</footnote>
Nie ulega jednak wątpliwości, że historycy partyjni zamierzali rozwijać historię najnowszą, o czym świadczą dwa przeznaczone jejziały w IH PAN. Program studiów historycznych opracowany w 1944 r. przez Żannę Kormanową na zlecenie Rządu Tymczasowego w Lublinie kończył się zresztą na 1943 r., tak by zdobycie władzy politycznej przez partię wpisać w perspektywę długiego trwania historii Polski<fnref n="69" />.

Działy IV i V IH PAN powstały ostatecznie w 1954 i 1955 r. Kierował nimi Czesław Madajczyk, jeden z pierwszych historyków Polski Ludowej, który zain-
teresował się II wojną światową. Członek PPS, potem PZPR, wykładał wcześniej
w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR, następnie w Wojskowej
Akademii Politycznej, dwóch szkołach kształcących kadry partyjno-państwowe.
Obaziały skupiały niewielu badaczy, a ich działalność ograniczała się do mini-
mum. Historycy najbliżzej związani z partią, Kormanowa i Arnold, skarżyli się na
tę sytuację podczas obrad Rady Naukowej IH PAN. Na sesji 26 stycznia 1954 r.
zaproponowali intensywniejsze promowanie kształcenia młodych naukowców
specjalizujących się w historii najnowszej oraz pisanie prac magisterskich i dok-
torskich poświęconych temu okresowi<fnref n="70" />. Chociaż zasoby kadrowe IH PAN zwięk-
szały się systematycznie, tak że na początku 1956 r. liczyły w sumie 130 pracow-
ników naukowych<fnref n="71" />, to historia najnowsza z niespełna dwunastoma badaczami
pozostawała w dalszym ciągu ubogą krewną. Pierwsze zakrojone na szeroką
skalę przedsięwzięcia badawcze prowadzone przez IH PAN dotyczyły najdaw-
niejszych okresów historii Polski. Najważniejszym wielkim projektem IH PAN
od chwili jego powstania było napisanie monumentalnej syntezy historii Polski,
która miała być całościowym kompendium zgodnym z ideologicznym kanonem
partii. Pierwszy tom ukazał się w 1957 r., ale braki kadrowe wśród specjalistów
historii najnowszej w IH, a także sceptycyzm dyrekcji z Manteufflem na czele
sprawiły, że tom ostatni, poświęcony dziejom najnowszym i wprowadzeniu sys-
temu komunistycznego w Polsce, wydano dopiero w połowie lat 70. W 1953 r.
dobiegła końca instytucjonalna reforma dyscypliny historycznej i historycy partyjni
zajęli ważne miejsce z punktu widzenia pozycji władzy w dyscyplinie. Daleko
było jednak do przejęcia pełnej kontroli – pozycję dominującą utrzymali histo-
rycy bezpartyjni, co nie miało miejsca w innych demokracjach ludowych. Logika
centralizacji i planowania ograniczała niezależność kształcenia i badań, jednak
w IH PAN najważniejsze kierunki badawcze nie były kontrolowane wyłącznie
przez gorliwych funkcjonariuszy partii. Ideologizacja dyscypliny historycznej
dokonała się dzięki mediacji zawodowych historyków. Poza zdobyciem władzy
instytucjonalnej oznaczała przyjęcie jedynej obowiązującej metodologii i zdefi-
niowanie nowych podstaw interpretacji przeszłości.

<footnote n="69">⁶⁹ R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 258.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne..., s. 330.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ Tamże.</footnote>
## 2. Odnowa historiografii w praktyce

Ideologizacja nauki historycznej dokonała się nie tylko poprzez reformy instytucjonalne, ale również przez uznanie marksizmu-leninizmu za „jedyną metodologię naukową” i przez tworzenie historii partyjnej (zob. *Narzucenie nowego kanonu metodologicznego o nieprecyzyjnych konturach: marksizmu-leninizmu*). Definicja nowego kanonu metodologicznego pozostawała jednak niejasna, co umożliwiało różnorodne jej interpretacje. Dyscyplina historyczna, nawet marksistowsko-leninowska, pozostała więc przestrzenią dyskusji. Nowy kanon metodologiczny wnosił poważne korekty w historiografii, zwłaszcza historii najnowszej, która zasadniczo powstawała w kontekście partyjnym (zob. *Na marginesie świata akademickiego – historia najnowsza*).

### Narzucenie nowego kanonu metodologicznego o nieprecyzyjnych konturach: marksizmu-leninizmu

Definicja „nowej historii” opartej na doktrynie marksistowsko-leninowskiej została wypracowana na trzech powojennych kongresach, podczas których podjęto próbę zdefiniowania nowej metodologii, a także jej stosowania i możliwych interpretacji. Mowa tu o VII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich (19–22 września 1948 r.) zorganizowanym we Wrocławiu przez PTH, I Kongresie Nauki Polskiej (29 czerwca–2 lipca 1951 r.) w Warszawie i o Pierwszej Konferencji Metodologicznej Historyków Polskich (28 grudnia 1951 – 12 stycznia 1952 r.), która odbyła się w Otwocku. Kongresy pozwalają zaobserwować, w jaki sposób ideologiczny przymus przekształcał się w przestrzeni debaty historiograficznej. Były one bowiem swoistym barometrem nauki historycznej w Polsce Ludowej<fnref n="72" />: na kongresach zatwierdzono utworzenie Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków (Wrocław, 1948) i IH PAN (Warszawa, 1951), a w imieniu dyscypliny zadeklarowano przyjęcie metodologii marksistowskiej. Również na tym forum, na drugim zorganizowanym przez PTH powojennym zjeździe, Tadeusz Manteuffel skrytykował stalinowską politykę historyczną. Dla władz partyjno-państwowych, których przedstawiciele (ministrowie, dygnitarze partyjni) uczestniczyli w kongresach, były one miejscem, gdzie można było dotrzeć z przekazem do całego środowiska zawodowego, co tłumaczyło zainteresowanie ich przygotowaniem ze strony Ministerstwa Oświaty, Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR oraz SB<fnref n="73" />. Podczas kongresów instruowano uczestników, jak prawidłowo rozumieć i stosować marksizm, o którym większość historyków polskich nie miała pojęcia. Przyjęty w Polsce Ludowej za jedyną naukową metodologię, marksizm

<footnote n="72">⁷² R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 184.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich w Polsce Ludowej. Dokumenty i materiały, wstęp, wybór i oprac. T.P Rutkowski, Toruń 2014.</footnote>
## 2. Odnowa historiografii w praktyce

Ideologizacja nauki historycznej dokonała się nie tylko poprzez reformy instytucjonalne, ale również przez uznanie marksizmu-leninizmu za „jedyną metodologię naukową” i przez tworzenie historii partyjnej (zob. *Narzucenie nowego kanonu metodologicznego o nieprecyzyjnych konturach: marksizmu-leninizmu*). Definicja nowego kanonu metodologicznego pozostawała jednak niejasna, co umożliwiało różnorodne jej interpretacje. Dyscyplina historyczna, nawet marksistowsko-leninowska, pozostała więc przestrzenią dyskusji. Nowy kanon metodologiczny wnosił poważne korekty w historiografii, zwłaszcza historii najnowszej, która zasadniczo powstawała w kontekście partyjnym (zob. *Na marginesie świata akademickiego – historia najnowsza*).

### Narzucenie nowego kanonu metodologicznego o nieprecyzyjnych konturach: marksizmu-leninizmu

Definicja „nowej historii” opartej na doktrynie marksistowsko-leninowskiej została wypracowana na trzech powojennych kongresach, podczas których podjęto próbę zdefiniowania nowej metodologii, a także jej stosowania i możliwych interpretacji. Mowa tu o VII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich (19–22 września 1948 r.) zorganizowanym we Wrocławiu przez PTH, I Kongresie Nauki Polskiej (29 czerwca–2 lipca 1951 r.) w Warszawie i o Pierwszej Konferencji Metodologicznej Historyków Polskich (28 grudnia 1951 – 12 stycznia 1952 r.), która odbyła się w Otwocku. Kongresy pozwalają zaobserwować, w jaki sposób ideologiczny przymus przekształcał się w przestrzeni debaty historiograficznej. Były one bowiem swoistym barometrem nauki historycznej w Polsce Ludowej<fnref n="72" />: na kongresach zatwierdzono utworzenie Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków (Wrocław, 1948) i IH PAN (Warszawa, 1951), a w imieniu dyscypliny zadeklarowano przyjęcie metodologii marksistowskiej. Również na tym forum, na drugim zorganizowanym przez PTH powojennym zjeździe, Tadeusz Manteuffel skrytykował stalinowską politykę historyczną. Dla władz partyjno-państwowych, których przedstawiciele (ministrowie, dygnitarze partyjni) uczestniczyli w kongresach, były one miejscem, gdzie można było dotrzeć z przekazem do całego środowiska zawodowego, co tłumaczyło zainteresowanie ich przygotowaniem ze strony Ministerstwa Oświaty, Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR oraz SB<fnref n="73" />. Podczas kongresów instruowano uczestników, jak prawidłowo rozumieć i stosować marksizm, o którym większość historyków polskich nie miała pojęcia. Przyjęty w Polsce Ludowej za jedyną naukową metodologię, marksizm

<footnote n="72">⁷² R. Stobiecki, *Historiografia PRL: ani dobra..., s. 184.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich w Polsce Ludowej. Dokumenty i materiały, wstęp, wybór i oprac. T.P Rutkowski, Toruń 2014.</footnote>
interpretowany był rozmaicie, zależnie od wypowiadających się osób i ich pozycji w obrębie dyscypliny.

Rozmiary odnowy historiografii wynikającej z ujednolicenia nauki historycznej pod sztandarem marksizmu miały tym większe znaczenie, że praktycznie nie utrzymywano żadnych kontaktów z historykami, którzy poza granicami Polski mogliby uosabiać alternatywne kierunki. Uczestniczący w polskich kongresach zagraniczni koledzy pochodzili z ZSRR lub z „bratnich krajów” obozu „realnego socjalizmu”. Historycy bloku wschodniego, w tym Polacy, nie wzięli udziału w pierwszym powojennym Międzynarodowym Kongresie Nauk Historycznych, który odbył się w Paryżu w 1950 r. Niektórym zezwolono na wyjazd na następny kongres – w Rzymie w 1955 r., choć oczywiście udział w takim międzynarodowym spotkaniu odbywał się pod ścisłym nadzorem<sup>74</sup>. Nie utrzymywano również kontaktów z polskimi historykami emigrantami lub uchodźcami przebywającymi na Zachodzie, za sprawą polityki paszportowej oraz zapisów cenzury zabraniających wydawania prac tych autorów<sup>75</sup>. Biorąc pod uwagę dystans i nikłe kontakty między historykami w kraju a tymi, którzy zamieszkali po wojnie na Zachodzie, różnica w uprawianiu zawodu historyka przez jednych i drugich daje wyobrażenie o skali odnowy historiografii, jaka dokonywała się w Polsce od końca lat 40.

Polscy historycy emigracyjni nie mieli międzynarodowego znaczenia po 1945 r. Doświadczali podwójnej izolacji. Byli nierozpoznawalni na międzynarodowych kongresach, w których uczestniczyli jako przedstawiciele krajów zamieszkania, ponieważ Polskę reprezentowało PTH. Ponadto rzadko delegował ich jakiś ośrodek badawczy lub uniwersytet, ich udział stawał się zatem kosztowny przy braku wsparcia instytucjonalnego<sup>76</sup>. Polscy historycy na uchodźstwie byli również osamotnieni intelektualnie. W pismach dwóch osobistości polskiej historiografii na uchodźstwie – Oskara Haleckiego, byłego profesora UW, i Mariana Kukiela, byłego dyrektora Wojskowego Biura Historycznego – daje się zauważyć zdobyte w Polsce na początku XX w. wykształcenie historyczne, nacechowane indywidualistycznym podejściem o silnie katolickim zabarwieniu<sup>77</sup>. Światopogląd nastawiał ich wrogo do historycznego materializmu szkoły „Annales”, cieszącej się po wojnie międzynarodowym uznaniem. Uważają oni tę szkołę po prostu za rozwinięcie marksizmu ze względu na jej zainteresowanie strukturami gospodarczymi i społecznymi.

<footnote n="74"><sup>74</sup> Na temat uprzedniego sprawdzania przez Marksistowskie Zrzeszenie Historyków wystąpień uczestników kongresu paryskiego (zanim nie zatwierdzono oficjalnie jego bojkotu) zob. T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 149.</footnote>

<footnote n="75"><sup>75</sup> Na temat polityki paszportowej w Polsce Ludowej zob. D. Stola, *Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949-1989*, Warszawa 2010.</footnote>

<footnote n="76"><sup>76</sup> R. Stobiecki, *Historycy polscy na uchodźstwie na Międzynarodowych Kongresach Nauk Historycznych, „Dzieje Najnowsze”* 34, 2002, nr 3, s. 75-93; tenże, Klio na wygnaniu. *Z dziejów polskiej historiografii na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii po 1945 r.*, Poznań 2005.</footnote>

<footnote n="77"><sup>77</sup> Tenże, *Historycy polscy na uchodźstwie...*, s. 79.</footnote>
interpretowany był rozmaicie, zależnie od wypowiadających się osób i ich pozycji w obrębie dyscypliny.

Rozmiary odnowy historiografii wynikającej z ujednolicenia nauki historycznej pod sztandarem marksizmu miały tym większe znaczenie, że praktycznie nie utrzymywano żadnych kontaktów z historykami, którzy poza granicami Polski mogliby uosabiać alternatywne kierunki. Uczestniczący w polskich kongresach zagraniczni koledzy pochodzili z ZSRR lub z „bratnich krajów” obozu „realnego socjalizmu”. Historycy bloku wschodniego, w tym Polacy, nie wzięli udziału w pierwszym powojennym Międzynarodowym Kongresie Nauk Historycznych, który odbył się w Paryżu w 1950 r. Niektórym zezwolono na wyjazd na następny kongres – w Rzymie w 1955 r., choć oczywiście udział w takim międzynarodowym spotkaniu odbywał się pod ścisłym nadzorem<sup>74</sup>. Nie utrzymywano również kontaktów z polskimi historykami emigrantami lub uchodźcami przebywającymi na Zachodzie, za sprawą polityki paszportowej oraz zapisów cenzury zabraniających wydawania prac tych autorów<sup>75</sup>. Biorąc pod uwagę dystans i nikłe kontakty między historykami w kraju a tymi, którzy zamieszkali po wojnie na Zachodzie, różnica w uprawianiu zawodu historyka przez jednych i drugich daje wyobrażenie o skali odnowy historiografii, jaka dokonywała się w Polsce od końca lat 40.

Polscy historycy emigracyjni nie mieli międzynarodowego znaczenia po 1945 r. Doświadczali podwójnej izolacji. Byli nierozpoznawalni na międzynarodowych kongresach, w których uczestniczyli jako przedstawiciele krajów zamieszkania, ponieważ Polskę reprezentowało PTH. Ponadto rzadko delegował ich jakiś ośrodek badawczy lub uniwersytet, ich udział stawał się zatem kosztowny przy braku wsparcia instytucjonalnego<sup>76</sup>. Polscy historycy na uchodźstwie byli również osamotnieni intelektualnie. W pismach dwóch osobistości polskiej historiografii na uchodźstwie – Oskara Haleckiego, byłego profesora UW, i Mariana Kukiela, byłego dyrektora Wojskowego Biura Historycznego – daje się zauważyć zdobyte w Polsce na początku XX w. wykształcenie historyczne, nacechowane indywidualistycznym podejściem o silnie katolickim zabarwieniu<sup>77</sup>. Światopogląd nastawiał ich wrogo do historycznego materializmu szkoły „Annales”, cieszącej się po wojnie międzynarodowym uznaniem. Uważają oni tę szkołę po prostu za rozwinięcie marksizmu ze względu na jej zainteresowanie strukturami gospodarczymi i społecznymi.

<footnote n="74"><sup>74</sup> Na temat uprzedniego sprawdzania przez Marksistowskie Zrzeszenie Historyków wystąpień uczestników kongresu paryskiego (zanim nie zatwierdzono oficjalnie jego bojkotu) zob. T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 149.</footnote>

<footnote n="75"><sup>75</sup> Na temat polityki paszportowej w Polsce Ludowej zob. D. Stola, *Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949-1989*, Warszawa 2010.</footnote>

<footnote n="76"><sup>76</sup> R. Stobiecki, *Historycy polscy na uchodźstwie na Międzynarodowych Kongresach Nauk Historycznych, „Dzieje Najnowsze”* 34, 2002, nr 3, s. 75-93; tenże, Klio na wygnaniu. *Z dziejów polskiej historiografii na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii po 1945 r.*, Poznań 2005.</footnote>

<footnote n="77"><sup>77</sup> Tenże, *Historycy polscy na uchodźstwie...*, s. 79.</footnote>
Dla Kukiela bilans kongresu paryskiego był szczególnie niepokojący, dostrzegał w „ofensywie” szkoły „Annales” „początek kryzysu zachodniej historiografii”<fnref n="78" />.

Światopogląd i uprawiana historia sprawiły, że polscy historycy emigracyjni znaleźć się w trudnej sytuacji, zarówno wobec pozostałych w kraju kolegów, ale i rozwijającej się nauki historycznej na międzynarodowym poziomie. Zdecydowany katolicyzm Haleckiego, jednego z nielicznych zatrudnionych na uniwersytecie w kraju imigracyjnym, przyczyniał się do jego marginalizacji w środowisku akademickim Stanów Zjednoczonych – dostał posadę na jezuickim uniwersytecie Fordham University of New York. Przewodniczenie American Catholic Association zamknęło przed nim wiele drzwi w kraju w większości protestanckim<fnref n="79" />. W Polsce Ludowej zaś publikacje historyków emigracyjnych, nawet te wydane przed 1939 r., były niedostępne.

W rezultacie niemożliwe były kontakty i dyskusje z historykami pozostalymi w Polsce Ludowej. W uchwale podjętej w kwietniu 1947 r. Polskie Towarzystwo Historyczne w Londynie zadeklarowało zresztą, że jego członkowie nie godzą się na wydawanie swych prac w wydawnictwach kontrolowanych przez reżim komunistyczny<fnref n="80" />. Podczas rzymskiego kongresu wykład Bogusława Leśnodorskiego zatytułowany *Nauka historyczna w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej* został krytycznie przyjęty przez historyków na uchodźstwie z Haleckim na czele. Leśnodorski piętnował w nim m.in. „kosmopolityczny okcydentalizm, idealistyczną metodologię” i „klerykalizm” prac wydawanych przed 1948 r., i słowem nie wspomniał o pracach historyków emigracyjnych<fnref n="81" />. Twórczość polskich historyków na uchodźstwie miała więc niewielki wpływ na rozwój historiografii w Polsce Ludowej. Prace wydawane poza krajem nie przywiązywały zresztą większej wagi do historii najnowszej, za wyjątkiem „Zeszytów Historycznych”, czasopisma założonego w Paryżu w 1962 r.<fnref n="82" />

Przyjęcie marksizmu przez dyscyplinę historyczną w Polsce oznaczało zerwanie z historiografią przedwojenną i jej kontynuacją na uchodźstwie. Było ono tyle historiograficzne, co polityczne. Nie przypadkiem pierwszy powojenny zjazd PTH odbył się we Wrocławiu. Towarzyszyła mu wystawa poświęcona tzw. ziemiom odzyskanym<fnref n="83" />. W przemówieniu inaugurującym to naukowe, ale i polityczne wydarzenie minister oświaty Stanisław Skrzeszewski stwierdził,

<footnote n="78">⁷⁸ A. Mękarski, *In Whose Name is the Story Told? The Emigré Critique of Method in the Historiography of the Polish People's Republic*, w: *East and Central European History Writing in Exile 1939–1989*, red. M. Zadencka, A. Plakans, A. Lawaty, Leiden–Boston 2015, s. 355 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ M. Filipowicz, *Polish Historiography in Exile. On Selected Works and Ideas of Oskar Halecki, Henryk Paszkiewicz and Marian Kukiel*, w: tamże, s. 249–262.</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ R. Stobiecki, *To Be a Polish Historian in Exile. Semantic and Methodological Remarks*, w: tamże, s. 196.</footnote>

<footnote n="81">⁸¹ Tenże, *Historycy polscy na uchodźstwie...*, s. 85.</footnote>

<footnote n="82">⁸² Tenże, *Polish Exile Periodicals as a Dialogue Forum: Teki Historyczne, Polish Review, Zeszyty Historyczne*, w: *East and Central European History Writing in Exile...*, s. 282–296.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich..., s. 11.</footnote>