uniwersyteckich. Symboliczną z dwóch powodów: po pierwsze, wyrażała dominiację w dyscyplinie warszawskiego środowiska akademickiego, ponieważ znów prawie ci sami protagoniści podejmowali tematy związane z organizacją dyscypliny (Arnold, Bardach, Gieysztor, Herbst, Kormanowa, Kula, Leśnodorski, Manteuffel, itp.), po drugie, ponieważ w kwestiach nauczania protagoniści dzielili się według tej samej zasady, jak w 1956 r., to znaczy pod względem stosunku wobec władzy politycznej. „Kwartalnik Historyczny” w ostatnim numerze z 1961 r. przytoczył dyskusję na temat projektu reformy studiów historycznych opracowanego w WSNS, czyli na heteronomicznym biegunie pola historii<fnref n="112" />. Przedstawił ją zresztą Arnold, jeden z historyków odsuniętych w 1956 r. Dyskusja zorganizowana przez „Kwartalnik Historyczny” we współpracy z Departamentem Studiów Uniwersyteckich Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego odbyła się w czerwcu 1961 r. w obecności dyrektora departamentu.

Projekt nie różnił się w zasadzie od kierunku krytykowanego już w 1956 r., który ilustrują zamieszczone powyżej cytaty z przemówienia Manteuffla. W artykule zamieszczonym w „Kwartalniku Historycznym” podkreślano, że proponowane zmiany mają na celu „podniesienie [...] walorów ideologicznych związanych z naukami historycznymi i lepsze przygotowanie studentów do zawodu nauczycielskiego”<fnref n="113" />. Głównym celem było wprowadzenie do historii najnowszej nowych treści, m.in. przedmiotu pod nazwą „Ustrój Polski Ludowej na tle porównawczym” na I roku studiów, zajęć i seminariów z dziejów najnowszych, polskich i powszechnych począwszy od II roku, ale również obowiązkowych zajęć z metodologii poświęconych specjalnie historii najnowszej. Chodziło więc o wyraźne wzmocnienie wykładu historii okresu po 1939 r. na poziomie uniwersyteckim. W relacji z dyskusji Arnold uzasadniał te propozycje faktem, że dzieje nowożytne i najnowsze były najrzadziej nauczane na poziomie uniwersyteckim. Aby temu zaradzić, niezbędne było przybliżenie studentom „potrzeb życia współczesnego”. Większą rezerwę wyrażały inne głosy w dyskusji, pochodzią od akademików sytuujących się po „rewizjonistycznej” stronie podziału, który ujawnił się w 1956 r. Zgodne były opinie m.in. Izy Bieżuńskiej-Małowist (kierowniczki Zakładu Historii Starożytnej w IH UW), Aleksandra Gieysztora, Tadeusza Manteuffla, Mariana Małowista, że wprowadzenie takiego programu jest nierealistyczne z powodu braku na uniwersytetach specjalistów nowo wprowadzanych tematyk. Gieysztor tak podsumował swoje wystąpienie:

Plan ten – obawiam się – jest skrojony na miarę ośrodka warszawskiego. [...] Co zrobią ośrodki inne, mniej zasobne w samodzielnych pracowników nauki? Mnożą się tu znaki zapytania przy niektórych nowych proponowanych przedmiotach. Czy w ogóle można je wprowadzać póki nie ustali się, kto będzie je wykładać i z jakimi kwalifikacjami? Trzeba na to zwrócić baczną uwagę mając różne niekorzystne przeżyte doświadczenia<fnref n="114" />.

<footnote n="112">¹¹² Nowy program uniwersyteckich studiów historycznych, KH, 1961, nr 4, s. 1013–1028.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ Tamże, s. 1013.</footnote>

<footnote n="114">¹¹⁴ Tamże, s. 1020.</footnote>
Wyraźna aluzja do błędów okresu stalinowskiego podnosiła problem poziomu kwalifikacji nauczycieli akademickich. Pozornie nie było sprzeciwu co do wykładania historii najnowszej, ale wyrażano tu te same zastrzeżenia, jak przy badaniach naukowych: niedostępność archiwów i cenzura sprawiały, że środowisko historyków nie widziało możliwości włączenia historii najnowszej w zakres studiów<fnref n="115" />. Postawienie kompetencji przyszłych nauczycieli jako kryterium przyjęcia nowego programu pozwalało w praktyce zapobiec wprowadzeniu przedmiotu, w którym bardzo trudna była bezstronna praca historyka, zwłaszcza jeśli dotyczyła okresu po 1939 r. W ten sposób potwierdzono zasadę autonomii: nie każdy może wykładać na uniwersytecie i tylko środowisko zawodowe może ocenić kwalifikacje swoich członków. Historycy partyjni okazali się natomiast najbardziej zainteresowani wprowadzeniem nowych przedmiotów. Byli właściwie jedynymi, którzy zajmowali się historią najnowszą, szczególnie na WSNS. W ich wypowiedziach łączyła się ona z historią „ruchu robotniczego”. Reformę przeprowadzono nierównomiernie, ministerstwo zostawiło rektorom ocenę jej wykonalności zależnie od środków, jakimi dysponowali<fnref n="116" />. Dyskusje o nauce historii na uniwersytecie powracały regularnie w latach 60. Często argumentem przeciw wprowadzaniu nowych przedmiotów był brak kadr. Debaty te pokazują trwałość polaryzacji zarysowanych w 1956 r., które podzieliły historyków według ich bliskości wobec heteronomicznego bieguna twórczości historycznej skupionego wokół partii, w kwestiach specyficznych dla pola historii: badawczych i dydaktycznych. Nawet jeśli spory ograniczały się do warszawskiego mikrokosmosu, to pokazują, jak złożone było funkcjonowanie świata akademickiego w kontekście autorytarnego reżimu. Warto zniuansować często nierzeczywiste wyobrażenie o wszechwładnej władzy politycznej, siłą narzucającej swą wolę, i zastanowić się, jakim polem manewru dysponują aktorzy społeczni. Zresztą mniej lub bardziej nieudane próby wprowadzenia do programów uniwersyteckich po 1956 r. nowych, nacechowanych ideologicznie przedmiotów świadczą o względnej autonomii dyscypliny.

## Wnioski

„Zwrot” 1956 r. nie pozostał bez wpływu na naukę historyczną, w obrębie której nawet historycy partyjni nie mieli już wątpliwości, że działalność naukowa nie może sprowadzać się do roli narzędzia walki politycznej. Zachowano względną autonomię dyscypliny, PZPR i jej przedstawiciele w obrębie dyscypliny nie przejęli bowiem kontroli nad twórczością historiograficzną. Paradoksalnie ta autonomia

<footnote n="115">¹¹⁵ Przy okazji tej dyskusji Manteuffel przypomniał zresztą, że napisanie syntezy historii najnowszej nie jest jeszcze planowane.</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 385–386.</footnote>
Wyraźna aluzja do błędów okresu stalinowskiego podnosiła problem poziomu kwalifikacji nauczycieli akademickich. Pozornie nie było sprzeciwu co do wykładania historii najnowszej, ale wyrażano tu te same zastrzeżenia, jak przy badaniach naukowych: niedostępność archiwów i cenzura sprawiały, że środowisko historyków nie widziało możliwości włączenia historii najnowszej w zakres studiów<fnref n="115" />. Postawienie kompetencji przyszłych nauczycieli jako kryterium przyjęcia nowego programu pozwalało w praktyce zapobiec wprowadzeniu przedmiotu, w którym bardzo trudna była bezstronna praca historyka, zwłaszcza jeśli dotyczyła okresu po 1939 r. W ten sposób potwierdzono zasadę autonomii: nie każdy może wykładać na uniwersytecie i tylko środowisko zawodowe może ocenić kwalifikacje swoich członków. Historycy partyjni okazali się natomiast najbardziej zainteresowani wprowadzeniem nowych przedmiotów. Byli właściwie jedynymi, którzy zajmowali się historią najnowszą, szczególnie na WSNS. W ich wypowiedzi łączyła się ona z historią „ruchu robotniczego”. Reformę przeprowadzono nierównomiernie, ministerstwo zostawiło rektorom ocenę jej wykonalności zależnie od środków, jakimi dysponowali<fnref n="116" />. Dyskusje o nauce historii na uniwersytecie powracały regularnie w latach 60. Często argumentem przeciw wprowadzaniu nowych przedmiotów był brak kadr. Debaty te pokazują trwałość polaryzacji zarysowanych w 1956 r., które podzieliły historyków według ich bliskości wobec heteronomicznego bieguna twórczości historycznej skupionego wokół partii, w kwestiach specyficznych dla pola historii: badawczych i dydaktycznych. Nawet jeśli spory ograniczały się do warszawskiego mikrokosmosu, to pokazują, jak złożone było funkcjonowanie świata akademickiego w kontekście autorytarnego reżimu. Warto zniuansować często nierzeczywiste wyobrażenie o wszechwładnej władzy politycznej, siłą narzucającej swą wolę, i zastanowić się, jakim polem manewru dysponują aktorzy społeczni. Zresztą mniej lub bardziej nieudane próby wprowadzenia do programów uniwersyteckich po 1956 r. nowych, nacechowanych ideologicznie przedmiotów świadczą o względnej autonomii dyscypliny.

## Wnioski

„Zwrot” 1956 r. nie pozostał bez wpływu na naukę historyczną, w obrębie której nawet historycy partyjni nie mieli już wątpliwości, że działalność naukowa nie może sprowadzać się do roli narzędzia walki politycznej. Zachowano względną autonomię dyscypliny, PZPR i jej przedstawiciele w obrębie dyscypliny nie przejęli bowiem kontroli nad twórczością historiograficzną. Paradoksalnie ta autonomia

<footnote n="115">¹¹⁵ Przy okazji tej dyskusji Manteuffel przypomniał zresztą, że napisanie syntezy historii najnowszej nie jest jeszcze planowane.</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 385–386.</footnote>
częściowo sprzyjała ideologizacji: odmawiając zajmowania się historią najnow-
szą, historycy powołujący się na niezależność dyscypliny zostawiali tu wolne
pole historykom partyjnym, jak również amatorom i laikom, jak zobaczyćmy
w następnym rozdziale.

Odwoływanie się do historii marksistowskiej pozwalało historykom akade-
mickim skorzystać z koniunktury destalinizacji, by odsunąć od władzy w dyscy-
plinie najbardziej związanych z partią historyków. Dobrą ku temu okazją była
rehabilitacja pierwotnych form marksizmu po XX Zjeździe KPZR i ujawnienie
„blędów” stalinizmu, które wynikały jakoby z niewłaściwych jego interpretacji.
Krytyka historiografii pierwszego dziesięciolecia Polski Ludowej w imię mark-
sizmu może się zdawać heteronomiczna, z racji równoczesności z ówczesnymi
zmianami politycznymi. Zresztą Kula kilkakrotnie przywołał XX Zjazd KPZR
na poparcie swojej krytyki historiografii stalinowskiej. Trzeba jednak pamiętać,
że argumenty za destalinizacją ulegały przekształceniu w polu historii, w któ-
rym zwolennicy autonomii historii wykorzystywali odniesienia do marksizmu,
by zdelegalizować i odsunąć od władzy w dyscyplinie historyków partyjnych
o najmniejszych zasobach akademickich<fnref n="117" />. Odwołanie się do marksizmu słu-
żyło postulatowi nauki bardziej niezależnej i mniej partyjnej.

Pomimo uznania zgodności nauki i marksizmu pod koniec lat 50., dyscy-
plinę definiowało przede wszystkim wykorzystanie źródeł, postrzegane jako
sposób na ograniczenie ingerencji ideologii w pracę badawczą. Po 1956 r. tak
sformułowane zasady legitymizacji dyskursu naukowego trudno było podwa-
żyć w imię ideologii, nawet jeśli przedstawiano ją jako ucieleśnienie prawdzi-
wej nauki. Nie ustały debaty o interpretacje przeszłości, lecz odtąd rozgrywały
się głównie w obszarze nauki, a nie poprzez ataki personalne czy oskarżenia
o odchylenia ideologiczne. Zakładało to przyjęcie w debatach pewnych zasad,
np. względnej autonomii pracy naukowej.

Tym niemniej, mimo powracającego po 1956 r. dyskursu o „demokratyzacji” i odzyskanej „wolności słowa”, nie zniknęły tendencje do ideologicznej kontroli dyscypliny. Dopiero koniec reżimu PRL i likwidacja cenzury sprawiły, że nad-
zór ten rzeczywiście znikнул. Rok 1956 pokazał jednak, że natężenie kontroli
ideologicznej w dyscyplinie zmieniało się zależnie od kolejnych konfiguracji
władzy w Polsce Ludowej i od sposobu, w jaki aktorzy dyscypliny starali się je
wykorzystać w wewnętrznych rywalizacjach pola historii.

<footnote n="117">117 W innym kontekście Gisèle Sapiro pokazała, jak odwołanie się do zewnętrznych sił w celu rozstrzygania wewnętrznych konfliktów pola intelektualnego wzmocniło obrońców autonomii; zob. też, *La guerre des écrivains: 1940–1953*, Paris 1999.</footnote>
częściowo sprzyjała ideologizacji: odmawiając zajmowania się historią najnow-
szą, historycy powołujący się na niezależność dyscypliny zostawiali tu wolne
pole historykom partyjnym, jak również amatorom i laikom, jak zobaczyćmy
w następnym rozdziale.

Odwoływanie się do historii marksistowskiej pozwalało historykom akade-
mickim skorzystać z koniunktury destalinizacji, by odsunąć od władzy w dyscy-
plinie najbardziej związanych z partią historyków. Dobrą ku temu okazją była
rehabilitacja pierwotnych form marksizmu po XX Zjeździe KPZR i ujawnienie
„błędów” stalinizmu, które wynikały jakoby z niewłaściwych jego interpretacji.
Krytyka historiografii pierwszego dziesięciolecia Polski Ludowej w imię mark-
sizmu może się zdawać heteronomiczna, z racji równoczesności z ówczesnymi
zmianami politycznymi. Zresztą Kula kilkakrotnie przywołał XX Zjazd KPZR
na poparcie swojej krytyki historiografii stalinowskiej. Trzeba jednak pamiętać,
że argumenty za destalinizacją ulegały przekształceniu w polu historii, w któ-
rym zwolennicy autonomii historii wykorzystywali odniesienia do marksizmu,
by zdelegalizować i odsunąć od władzy w dyscyplinie historyków partyjnych
o najmniejszych zasobach akademickich<fnref n="117" />. Odwołanie się do marksizmu słu-
żyło postulatowi nauki bardziej niezależnej i mniej partyjnej.

Pomimo uznania zgodności nauki i marksizmu pod koniec lat 50., dyscy-
plinę definiowało przede wszystkim wykorzystanie źródeł, postrzegane jako
sposób na ograniczenie ingerencji ideologii w pracę badawczą. Po 1956 r. tak
sformułowane zasady legitymizacji dyskursu naukowego trudno było podwa-
żyć w imię ideologii, nawet jeśli przedstawiano ją jako ucieleśnienie prawdzi-
wej nauki. Nie ustały debaty o interpretacje przeszłości, lecz odtąd rozgrywały
się głównie w obszarze nauki, a nie poprzez ataki personalne czy oskarżenia
o odchylenia ideologiczne. Zakładało to przyjęcie w debatach pewnych zasad,
np. względnej autonomii pracy naukowej.

Tym niemniej, mimo powracającego po 1956 r. dyskursu o „demokratyzacji” i odzyskanej „wolności słowa”, nie zniknęły tendencje do ideologicznej kontroli dyscypliny. Dopiero koniec reżimu PRL i likwidacja cenzury sprawiły, że nad-
zór ten rzeczywiście zniknał. Rok 1956 pokazał jednak, że natężenie kontroli
ideologicznej w dyscyplinie zmieniało się zależnie od kolejnych konfiguracji
władzy w Polsce Ludowej i od sposobu, w jaki aktorzy dyscypliny starali się je
wykorzystać w wewnętrznych rywalizacjach pola historii.

<footnote n="117">117 W innym kontekście Gisèle Sapiro pokazała, jak odwołanie się do zewnętrznych sił w celu rozstrzygania wewnętrznych konfliktów pola intelektualnego wzmocniło obrońców autonomii; zob. też, *La guerre des écrivains: 1940–1953*, Paris 1999.</footnote>
ROK 1956 I JEGO KONSEKWENCJE:
WZGLĘDNA AUTONOMIZACJA
HISTORII NAJNOWSZEJ

Zmiany spowodowane „zwrotem” 1956 r. nie ominęły historiografii dziejów najnowszych<fnref n="1" />. Mimo wciąż jeszcze silnej kontroli politycznej nad tą subdyscypliną, zaczęła się wówczas jej profesjonalizacja. Akademicy na ogół z rezerwą podchodzili do pracy nad XX w. Badania naukowe dotyczące niedawnego okresu podejmowano jednak od końca lat 50., zwłaszcza w latach 60. i 70., głównie w IH PAN.

Badania nad historią najnowszą nie rozwijały się swobodnie, ponieważ w tej subdyscyplinie ważną rolę odgrywały paraakademickie instytuty badawcze związane z partią lub MON. Z punktu widzenia organizacji oraz sposobu postrzegania zarówno przez władzę polityczną, jak i część jej twórców historia najnowsza upodabniała się do nauki władzy. Wspierała bowiem tworzenie „trتدycji” narodowej, niezbędnej dla legitymizacji reżimu Polski Ludowej. Istotnie, niedawna przeszłość, a szczególnie walka o wyzwolenie Polski spod niemieckiej okupacji, była źródłem narracji o początkach PRL. W rezultacie historię najnowszą – podobnie jak naukowe dyskursy o edukacji, które analizuje Franck Poupeau – cechuje „dualizm zasad hierarchizacji” między światami naukowym i biurokratycznym, między „kryteriami naukowymi i normatywnymi”<fnref n="2" />. Warto zatem pokazać, jak pomimo stałej presji politycznej (zob. *Subdyscyplina o niewielkiej autonomii*) historia najnowsza uniezależniała się po 1956 r. dzięki powstaniu wyspecjalizowanych ośrodków naukowych w IH PAN i profesjonalizacji historyków zajmujących się tym okresem. Była to specyficzna subdyscyplina historii, tak ze względu na dozwolone wówczas przedmioty badań, jak i na profile jej twórców (zob. *Między uczonym a profanem: historiografia dziejów najnowszych (1957–1979)*).

Niniejszy rozdział dotyczy okresu od połowy lat 50. do końca lat 70. Omawiam
tu pojawienie się w latach 60. i 70. badań historycznych specjalizujących się

<footnote n="1">¹ Rozumiana tutaj jako badania historyczne poświęcone XX w., a szczególnie II wojnie światowej i PRL.</footnote>

<footnote n="2">² F. Poupeau, *Une sociologie d'État. L'école et ses experts en France*, Paris 2003, s. 51 (tłum. JL).</footnote>
ROZDZIAŁ III

ROK 1956 I JEGO KONSEKWENCJE:
WZGLĘDNA AUTONOMIZACJA
HISTORII NAJNOWSZEJ

Zmiany spowodowane „zwrotem” 1956 r. nie ominęły historiografii dziejów najnowszych<fnref n="1" />. Mimo wciąż jeszcze silnej kontroli politycznej nad tą subdyscypliną, zaczęła się wówczas jej profesjonalizacja. Akademicy na ogół z rezerwą podchodzili do pracy nad XX w. Badania naukowe dotyczące niedawnego okresu podejmowano jednak od końca lat 50., zwłaszcza w latach 60. i 70., głównie w IH PAN.

Badania nad historią najnowszą nie rozwijały się swobodnie, ponieważ w tej subdyscyplinie ważną rolę odgrywały paraakademickie instytuty badawcze związane z partią lub MON. Z punktu widzenia organizacji oraz sposobu postrzegania zarówno przez władzę polityczną, jak i część jej twórców historia najnowsza upodabniała się do nauki władzy. Wspierała bowiem tworzenie „trتدycji” narodowej, niezbędnej dla legitymizacji reżimu Polski Ludowej. Istotnie, niedawna przeszłość, a szczególnie walka o wyzwolenie Polski spod niemieckiej okupacji, była źródłem narracji o początkach PRL. W rezultacie historię najnowszą – podobnie jak naukowe dyskursy o edukacji, które analizuje Franck Poupeau – cechuje „dualizm zasad hierarchizacji” między światami naukowym i biurokratycznym, między „kryteriami naukowymi i normatywnymi”<fnref n="2" />. Warto zatem pokazać, jak pomimo stałej presji politycznej (zob. *Subdyscyplina o niewielkiej autonomii*) historia najnowsza uniezależniała się po 1956 r. dzięki powstaniu wyspecjalizowanych ośrodków naukowych w IH PAN i profesjonalizacji historyków zajmujących się tym okresem. Była to specyficzna subdyscyplina historii, tak ze względu na dozwolone wówczas przedmioty badań, jak i na profile jej twórców (zob. *Między uczonym a profanem: historiografia dziejów najnowszych (1957–1979)*).

Niniejszy rozdział dotyczy okresu od połowy lat 50. do końca lat 70. Omawiam
tu pojawienie się w latach 60. i 70. badań historycznych specjalizujących się

<footnote n="1">¹ Rozumiana tutaj jako badania historyczne poświęcone XX w., a szczególnie II wojnie światowej i PRL.</footnote>

<footnote n="2">² F. Poupeau, *Une sociologie d'État. L'école et ses experts en France*, Paris 2003, s. 51 (tłum. JL).</footnote>
w dziejach II wojny światowej i PRL. Granice chronologiczne pozwalają wyzna-
czyć dwie znacząco różniące się konfiguracje polityczne. O ile „zwrot” 1956 r.
sprzyjął procesowi autonomizacji analizowanemu w poprzednim rozdziale,
o tyle warunki uprawiania naukowych badań historycznych uległy głębokim
zmianom pod koniec lat 70., wraz z powstaniem sieci podziemnych publikacji
i wydawnictw (tzw. drugiego obiegu wydawniczego). Pozwoliło to na odnowę
historii najnowszej dzięki bezdebitowym wydaniem niepodlegającym cenzurze.
Konfiguracja odpowiadająca rozkwitowi ruchów opozycyjnych została omówiona
w rozdziale czwartym.

1. Subdyscyplina o niewielkiej autonomii

Ponieważ historia XX w. była w największym stopniu poddana politycznej pre-
sji, historycy akademiccy woleli trzymać się od niej z daleka. Często powta-
rzane zastrzeżenia Tadeusza Manteuffla są tego najlepszą ilustracją. Na zjeździe
PTH dyrektor IH PAN ocenił, że większość historyków rezygnuje z pracy nad
historią dwudziestowieczną z powodu podporządkowania badań wymogom
politycznym. Również Witold Kula uważał, że historia najnowsza jest niejako
wykluczona z przestrzeni badawczej dyscypliny. Obaj określali wrzesień 1939 r.
jako datę graniczną, poza którą nie można już było mówić o historii jako nauce
i dzieje najnowsze pozostawiali „publicystom i politykom”<fnref n="3" />. Początkowa nie-
ufność wobec historii najnowszej nie była tylko polską czy sowiecką specyfiką,
ale w krajach bloku wschodniego wzmacnia ją kontrola ideologiczna i cenzura.
W Polsce Ludowej „zwrot” 1956 r. i potępienie historii na usługach partii
wymierzone były przede wszystkim w historię najnowszą, tworzoną głównie
poza polem naukowym, np. w WHP lub WIH. Krytyka otwierała jednak drogę
ku profesjonalizacji badań naukowych dziejów najnowszych.

„Atmosfera skrępowania wolności”: krytyka podporządkowania badań władzy politycznej

Rok 1956 był okazją do wytknięcia mizerii twórczości naukowej poświęconej
II wojnie światowej i początkom Polski Ludowej w pierwszym powojennym
dziesięcioleci. Stanowił wstęp niezbędny do stopniowej akademizacji badań
nad historią najnowszą. Jeżeli okazała się ona w niewielkim stopniu niezależna

<footnote n="3">³ W. Kula, W sprawie naszej polityki naukowej, KH, 1956, nr 3, s. 151–166; T. Manteuffel, Warunki rozwoju nauki historycznej w dziesięcioleciu 1948–1958, w: *Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego* 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 360–372.</footnote>
w dziejach II wojny światowej i PRL. Granice chronologiczne pozwalają wyzna-
czyć dwie znacząco różniące się konfiguracje polityczne. O ile „zwrot” 1956 r.
sprzyjął procesowi autonomizacji analizowanemu w poprzednim rozdziale,
o tyle warunki uprawiania naukowych badań historycznych uległy głębokim
zmianom pod koniec lat 70., wraz z powstaniem sieci podziemnych publikacji
i wydawnictw (tzw. drugiego obiegu wydawniczego). Pozwoliło to na odnowę
historii najnowszej dzięki bezdebitowym wydaniem niepodlegającym cenzurze.
Konfiguracja odpowiadająca rozkwitowi ruchów opozycyjnych została omówiona
w rozdziale czwartym.

1. Subdyscyplina o niewielkiej autonomii

Ponieważ historia XX w. była w największym stopniu poddana politycznej pre-
sji, historycy akademiccy woleli trzymać się od niej z daleka. Często powta-
rzane zastrzeżenia Tadeusza Manteuffla są tego najlepszą ilustracją. Na zjeździe
PTH dyrektor IH PAN ocenił, że większość historyków rezygnuje z pracy nad
historią dwudziestowieczną z powodu podporządkowania badań wymogom
politycznym. Również Witold Kula uważał, że historia najnowsza jest niejako
wykluczona z przestrzeni badawczej dyscypliny. Obaj określali wrzesień 1939 r.
jako datę graniczną, poza którą nie można już było mówić o historii jako nauce
i dzieje najnowsze pozostawiali „publicystom i politykom”<fnref n="3" />. Początkowa nie-
ufność wobec historii najnowszej nie była tylko polską czy sowiecką specyfiką,
ale w krajach bloku wschodniego wzmacnia ją kontrola ideologiczna i cenzura.
W Polsce Ludowej „zwrot” 1956 r. i potępienie historii na usługach partii
wymierzone były przede wszystkim w historię najnowszą, tworzoną głównie
poza polem naukowym, np. w WHP lub WIH. Krytyka otwierała jednak drogę
ku profesjonalizacji badań naukowych dziejów najnowszych.

„Atmosfera skrępowania wolności”: krytyka podporządkowania badań władzy politycznej

Rok 1956 był okazją do wytknięcia mizerii twórczości naukowej poświęconej
II wojnie światowej i początkom Polski Ludowej w pierwszym powojennym
dziesięcioleci. Stanowił wstęp niezbędny do stopniowej akademizacji badań
nad historią najnowszą. Jeżeli okazała się ona w niewielkim stopniu niezależna

<footnote n="3">³ W. Kula, W sprawie naszej polityki naukowej, KH, 1956, nr 3, s. 151–166; T. Manteuffel, Warunki rozwoju nauki historycznej w dziesięcioleciu 1948–1958, w: *Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego* 1930–2005, red. J. Łukasiewicz, M. Mycielski, J. Tyszkiewicz, Warszawa 2005, s. 360–372.</footnote>
od władzy politycznej, to właśnie dlatego, że od początku strukturyzowała się na marginesie świata akademickiego, w instytucjach partyjno-państwowego bieguna produkcji (WHP/ZHP, IKKN/INS, WIH) lub eksperckich, do których można zaliczyć efemeryczny Instytut Pamięci Narodowej (1944–1950) i Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce (GKBZHP). Tworzenie instytucji zajmujących się opracowaniem ekspertyz historycznych w celu oceny i oszacowania strat wojennych oraz dokumentowania nazistowskich zbrodni na potrzeby możliwych procesów sądowych nie było bynajmniej polską specyfiką<fnref n="4" />.

W PRL pierwsze prace poświęcone okresowi po 1939 r. były więc silnie uwarunkowane celami, które poza poznaniem przeszłości odpowiadały na potrzeby partyjnej propagandy lub ekspertyz sądowych. W takich warunkach trudno mówić o naukowości historii najnowszej. Jako ilustracje można przywołać zorganizowaną przez IH PAN w marcu 1956 r. konferencję poświęconą historii II wojny światowej, w której udział wzięły wyłącznie instytucje paraakademickie: Instytut Zachodni, MON, ZHP, GKBZHP, ŻIH, INS. Nie uczestniczyły w niej ani uniwersytety, ani zespoły badawcze IH PAN. Konferencja odbyła się w kontekście sprzyjającym krytycznej analizie wyników dziesięciu lat badań historycznych w Polsce Ludowej. W porównaniu jednak z innymi momentami ewaluacji zasady „nauki partyjnej” w 1956 r. na tej konferencji padło dużo mniej postulatów i w mniejszym stopniu zarysowały się podziały. Niewątpliwie wynikało to z doboru uczestników, wśród których, poza wspomnianymi instytucjami, byli przedstawiciele PZPR, Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, a także „publicyści i prawnicy zajmujący się problematyką historii Polski w okresie II wojny światowej”<fnref n="5" />. Było to zatem spotkanie przedstawicieli historii oficjalnej.

Niewielu uczestników miało profile akademickie. Konferencji przewodniczył Leon Grosfeld jako wicedyrektor IH PAN. Dwa referaty mające być wstępem do ogólnej dyskusji wygłosili Czesław Madajczyk, wówczas docent w IH PAN, i generał brygady Stanisław Okęcki. Madajczyk (1921–2008), który 2 lata wcześniej uzyskał doktorat w INS pod kierunkiem Grosfelda, był członkiem PZPR, ale należał do historyków domagających się większej autonomii dyscypliny. Poza tym zamieszczone w „Kwartalniku Historycznym” profile uczestników dyskusji dają dość wierne wyobrażenie o tym, kim byli badacze historii najnowszej w tamtych czasach. Byli wśród nich działacze z ZHP bez żadnych związków ze światem akademickim (Kamińska, Poterański), prawnicy (Sehn, Gumkowski), wojskowi (Okęcki, Tuszyński), poseł i były dziennikarz (Osmańczyk) oraz badacze związani z instytucjami paraakademickimi: Datner i Mark z ŻIH, Pospieszalski z Instytutu Zachodniego.

<footnote n="4">⁴ P. Lagrou, *De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres. Comment une discipline critique devint complaisante*, «Vingtième siècle» 2013, nr 118, s. 101–119.</footnote>

<footnote n="5">⁵ L. Dobroszycki, *W sprawie badań historycznych nad okresem II wojny światowej*, KH, 1956, nr 3, s. 215–220, cyt ze s. 215.</footnote>
od władzy politycznej, to właśnie dlatego, że od początku strukturyzowała się na marginesie świata akademickiego, w instytucjach partyjno-państwowego bieguna produkcji (WHP/ZHP, IKKN/INS, WIH) lub eksperckich, do których można zaliczyć efemeryczny Instytut Pamięci Narodowej (1944–1950) i Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce (GKBZHP). Tworzenie instytucji zajmujących się opracowaniem ekspertyz historycznych w celu oceny i oszacowania strat wojennych oraz dokumentowania nazistowskich zbrodni na potrzeby możliwych procesów sądowych nie było bynajmniej polską specyfiką<fnref n="4" />.

W PRL pierwsze prace poświęcone okresowi po 1939 r. były więc silnie uwarunkowane celami, które poza poznaniem przeszłości odpowiadały na potrzeby partyjnej propagandy lub ekspertyz sądowych. W takich warunkach trudno mówić o naukowości historii najnowszej. Jako ilustracje można przywołać zorganizowaną przez IH PAN w marcu 1956 r. konferencję poświęconą historii II wojny światowej, w której udział wzięły wyłącznie instytucje paraakademickie: Instytut Zachodni, MON, ZHP, GKBZHP, ŻIH, INS. Nie uczestniczyły w niej ani uniwersytety, ani zespoły badawcze IH PAN. Konferencja odbyła się w kontekście sprzyjającym krytycznej analizie wyników dziesięciu lat badań historycznych w Polsce Ludowej. W porównaniu jednak z innymi momentami ewaluacji zasady „nauki partyjnej” w 1956 r. na tej konferencji padło dużo mniej postulatów i w mniejszym stopniu zarysowały się podziały. Niewątpliwie wynikało to z doboru uczestników, wśród których, poza wspomnianymi instytucjami, byli przedstawiciele PZPR, Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, a także „publicyści i prawnicy zajmujący się problematyką historii Polski w okresie II wojny światowej”<fnref n="5" />. Było to zatem spotkanie przedstawicieli historii oficjalnej.

Niewielu uczestników miało profile akademickie. Konferencji przewodniczył Leon Grosfeld jako wicedyrektor IH PAN. Dwa referaty mające być wstępem do ogólnej dyskusji wygłosili Czesław Madajczyk, wówczas docent w IH PAN, i generał brygady Stanisław Okęcki. Madajczyk (1921–2008), który 2 lata wcześniej uzyskał doktorat w INS pod kierunkiem Grosfelda, był członkiem PZPR, ale należał do historyków domagających się większej autonomii dyscypliny. Poza tym zamieszczone w „Kwartalniku Historycznym” profile uczestników dyskusji dają dość wierne wyobrażenie o tym, kim byli badacze historii najnowszej w tamtych czasach. Byli wśród nich działacze z ZHP bez żadnych związków ze światem akademickim (Kamińska, Poterański), prawnicy (Sehn, Gumkowski), wojskowi (Okęcki, Tuszyński), poseł i były dziennikarz (Osmańczyk) oraz badacze związani z instytucjami paraakademickimi: Datner i Mark z ŻIH, Pospieszalski z Instytutu Zachodniego.

<footnote n="4">⁴ P. Lagrou, *De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres. Comment une discipline critique devint complaisante*, «Vingtième siècle» 2013, nr 118, s. 101–119.</footnote>

<footnote n="5">⁵ L. Dobroszycki, *W sprawie badań historycznych nad okresem II wojny światowej*, KH, 1956, nr 3, s. 215–220, cyt ze s. 215.</footnote>
Uczestnicy konferencji poświęconej historii II wojny światowej zorganizowanej przez IH PAN 20 marca 1956 r.

Szymon Datner (1902–1989) – ukończył studia filozoficzne na UJ, doktorat uzy-skał w 1927 r., uczył w szkołach żydowskich. Podczas wojny przebywał w getcie w Białymstoku, następnie walczył w żydowskim ruchu oporu (włączonym później do prosowieckiej partyzantki). Po wojnie przewodniczył białostockiemu oddziałowi Centralnego Komitetu Żydów Polskich (instytucji reprezentującej ocalonych z Holokaustu przy rządzie komunistycznym w latach 1944–1946), od 1946 do 1948 r. przebywał w Palestynie, następnie związany z ŻIH, od 1953 r. ekspert GKBZHP, członek PPR, następnie PZPR, dyrektor ŻIH (1968–1970), zmuszony do dymisji po antysemickich czystkach w 1968 r., wkrótce jednak przywrócony do pracy, habilitację uzyskał w 1969 r.

Janusz Gumkowski (1905–1984) – prawnik i historyk, dyrektor GKBZHP.

Helena Kamińska (1905–1998) – działaczka komunistyczna od lat 20., kilkakrotnie więziona, 1930–1936 przebywała w ZSRR, następnie powróciła do Polski, gdzie zatrud-niła ją KPP, po jej rozwiązaniu w 1938 r. pracowała jako robotnica i nauczycielka. Podczas wojny przebywała w Białymstoku, następnie w ZSRR, współpracowała z ZPP (wicedyrektorka wydziału wydawniczego). W 1945 r. powróciła do Polski, kierowała wojewódzką szkołą partyjną, następnie KW PPR w Gdańsku (od 1947 r. dyrektorka Wydziału Propagandy), od 1949 do 1956 r. wicedyrektorka WHP (zatrudniona tam, a potem w ZHP do 1968 r.).

Bernard Mark (1908–1966) – w 1932 r. ukończył studia prawnicze na UW, działacz komunistyczny od 1928 r., dziennikarz i publicysta. Podczas wojny w ZSRR (w Żydowskim Komitecie Antyfaszystowskim, następnie współzałożyciel ZPP). Do Polski wrócił w 1946 r., przewodniczący Centralnego Komitetu Żydów Polskich, od 1949 r. aż do śmierci dyrektor ŻIH, profesura w 1954 r.

Stanisław Okęcki (1908–1991) – działacz socjalistyczny, a następnie komunistyczny od lat 20., w latach 30. wyemigrował do ZSRR, gdzie wstałł do partii bolszewickiej. W 1941 r. rozpoczął karierę wojskową: oficera politycznego w oddziałach polskich utworzonych w ZSRR, następnie szefa propagandy. Po wojnie związany z Wojskowym Instytutem Naukowo-Wydawniczym, a później z WIH, nominacja profesorska w 1956 r., przewodniczył Komisji Wojskowo-Historycznej MON i wykadał w Akademii Sztabu Generalnego, równocześnie zasiadając w Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracowników Nauki, ZBoWiD i w Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Edmund Osmańczyk (1913–1989) – studia na UW (1938) i za granicą (Bordeaux i Berlin), dr nauk politycznych (1974), dziennikarz w latach 30., zatrudniony w Polskim Radiu w Warszawie od września 1939 r., w czasie okupacji pracował w podziemnym radiu, korespondent wojenny, relacjonował m.in. konferencję poczdamską i procesy norymberskie, od 1947 r. pracował kilka lat jako zagraniczny korespondent Polskiego Radia, a następnie jako dziennikarz w kraju, autor kilku książek poświęconych wojnie i stosunkom międzynarodowym, kilkakrotny poseł na Sejm PRL (1952–1961 i 1969–1985), członek Rady Naczelnej ZBoWiD.

Stanisław Płoski (1899–1966) – studia historyczne na UW, doktorat w 1932 r., od 1922 r. zatrudniony w Wojskowym Instytucie Naukowo-Wydawniczym, a następnie w Wojskowym Biurze Historycznym, członek PPS. Podczas wojny w AK, uczestni-czył w powstaniu warszawskim, potem więziony w Niemczech. Po wojnie wrócił do Polski, członek PPS, następnie PZPR, dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej,
Uczestnicy konferencji poświęconej historii II wojny światowej zorganizowanej przez IH PAN 20 marca 1956 r.

Szymon Datner (1902–1989) – ukończył studia filozoficzne na UJ, doktorat uzy-skał w 1927 r., uczył w szkołach żydowskich. Podczas wojny przebywał w getcie w Białymstoku, następnie walczył w żydowskim ruchu oporu (włączonym później do prosowieckiej partyzantki). Po wojnie przewodniczył białostockiemu oddziałowi Centralnego Komitetu Żydów Polskich (instytucji reprezentującej ocalonych z Holokaustu przy rządzie komunistycznym w latach 1944–1946), od 1946 do 1948 r. przebywał w Palestynie, następnie związany z ŻIH, od 1953 r. ekspert GKBZHP, członek PPR, następnie PZPR, dyrektor ŻIH (1968–1970), zmuszony do dymisji po antysemickich czystkach w 1968 r., wkrótce jednak przywrócony do pracy, habilitację uzyskał w 1969 r.

Janusz Gumkowski (1905–1984) – prawnik i historyk, dyrektor GKBZHP.

Helena Kamińska (1905–1998) – działaczka komunistyczna od lat 20., kilkakrotnie więziona, 1930–1936 przebywała w ZSRR, następnie powróciła do Polski, gdzie zatrud-niła ją KPP, po jej rozwiązaniu w 1938 r. pracowała jako robotnica i nauczycielka. Podczas wojny przebywała w Białymstoku, następnie w ZSRR, współpracowała z ZPP (wicedyrektorka wydziału wydawniczego). W 1945 r. powróciła do Polski, kierowała wojewódzką szkołą partyjną, następnie KW PPR w Gdańsku (od 1947 r. dyrektorka Wydziału Propagandy), od 1949 do 1956 r. wicedyrektorka WHP (zatrudniona tam, a potem w ZHP do 1968 r.).

Bernard Mark (1908–1966) – w 1932 r. ukończył studia prawnicze na UW, działacz komunistyczny od 1928 r., dziennikarz i publicysta. Podczas wojny w ZSRR (w Żydowskim Komitecie Antyfaszystowskim, następnie współzałożyciel ZPP). Do Polski wrócił w 1946 r., przewodniczący Centralnego Komitetu Żydów Polskich, od 1949 r. aż do śmierci dyrektor ŻIH, profesura w 1954 r.

Stanisław Okęcki (1908–1991) – działacz socjalistyczny, a następnie komunistyczny od lat 20., w latach 30. wyemigrował do ZSRR, gdzie wstałł do partii bolszewickiej. W 1941 r. rozpoczął karierę wojskową: oficera politycznego w oddziałach polskich utworzonych w ZSRR, następnie szefa propagandy. Po wojnie związany z Wojskowym Instytutem Naukowo-Wydawniczym, a później z WIH, nominacja profesorska w 1956 r., przewodniczył Komisji Wojskowo-Historycznej MON i wykadał w Akademii Sztabu Generalnego, równocześnie zasiadając w Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracowników Nauki, ZBoWiD i w Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Edmund Osmańczyk (1913–1989) – studia na UW (1938) i za granicą (Bordeaux i Berlin), dr nauk politycznych (1974), dziennikarz w latach 30., zatrudniony w Polskim Radiu w Warszawie od września 1939 r., w czasie okupacji pracował w podziemnym radiu, korespondent wojenny, relacjonował m.in. konferencję poczdamską i procesy norymberskie, od 1947 r. pracował kilka lat jako zagraniczny korespondent Polskiego Radia, a następnie jako dziennikarz w kraju, autor kilku książek poświęconych wojnie i stosunkom międzynarodowym, kilkakrotny poseł na Sejm PRL (1952–1961 i 1969–1985), członek Rady Naczelnej ZBoWiD.

Stanisław Płoski (1899–1966) – studia historyczne na UW, doktorat w 1932 r., od 1922 r. zatrudniony w Wojskowym Instytucie Naukowo-Wydawniczym, a następnie w Wojskowym Biurze Historycznym, członek PPS. Podczas wojny w AK, uczestni-czył w powstaniu warszawskim, potem więziony w Niemczech. Po wojnie wrócił do Polski, członek PPS, następnie PZPR, dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej,
przewodniczący Komisji Historycznej PPS, od 1953 r. w IH PAN, kierownik Zakładu Historii II Wojny Światowej od 1956 r., profesura w 1956 r.

**Karol Marian Pospieszalski** (1909–2007) – studia prawnicze na UAM, pracował jako asesor oraz sędzia sądu w Poznaniu. Podczas wojny członek ruchu oporu w organizacji „Ojczyzna”, przygotowywał sprawozdania opisujące położenie prawne Żydów w III Rzeszy, które po wojnie wykorzystał w badaniach naukowych (doktorat w 1945 r.), związany z Katedrą Prawa Konstytucyjnego na UAM i z Instytutem Zachodnim, nominacja profesorska w 1957 r., specjalizował się w zbrodniach niemieckich popełnionych podczas wojny, współpracował z GKBZHP.

**Władysław Poterański** (1917–1972) – działacz komunistyczny od 1933 r., studiował filologię polską na UW (1936–1939). Podczas wojny działał w komunistycznym ruchu oporu (Gwardia Ludowa/Armia Ludowa), uczestniczył w powstaniu warszawskim, następnie więziony. Od 1945 r. członek PPR, potem PZPR, studia w IKKN (1950–1954), następnie pracownik naukowy WHP, dyrektor Centralnego Archiwum MSW (1960–1965).

**Jan Sehn** (1909–1965) – sędzia od 1945 r., dr prawa (1949), nominacja profesorska w 1961 r., w Ministerstwie Sprawiedliwości odpowiedzialny za ściganie zbrodni nazi-stowskich, ekspert GKBZHP.

**Waldemar Tuszyński** – pułkownik, związany z WIH, autor kilku publikacji poświę-conych historii II wojny światowej, szczególnie polskiego ruchu oporu.

Mimo że konferencja odbywała się w IH PAN, wydaje się, że została zignorowana przez pracujących z nim badaczy, którzy poza rzadkimi wyjątkami nie zajmowali się tym okresem: spośród uczestników tylko Madajczyk i Płoski byli związani z IH PAN. Zasoby akademickie protagonistów konferencji okazały się zatem słabe, w przypadku niektórych wręcz nieistniejące. Za to prawie wszyscy byli wówczas lub wcześniej działaczami komunistycznymi.

Mimo że profile uczestników świadczą o małej autonomiczności badań poświęconych II wojnie światowej w Polsce lat 50., konferencja była okazją do potępienia „klimatu” poprzedniego dziesięciolecia:

Uczestnicy dyskusji zgodnie stwierdzali fakt, że w ciągu ostatnich lat wokół problematyki okupacyjnej istniał niewłaściwy klimat, utrudniający pracę, powodujący nawet odsunięcie się niektórych historyków od problematyki II wojny światowej. Wskazywano dalej, że brak koordynacji i współpracy pomiędzy różnymi ośrodkami naukowo-badawczymi, brak wymiany poglądów i doświadczeń między historykami tego okresu nie pozwalały na podjęcie wspólnych szeroko zakrojonych prac badawczych, uniemożliwiały właściwe zaplanowanie tej pracy, powodując niekiedy opracowywanie tego samego problemu przez różnie ośrodki. [...] Z reguły nie było ściślejszych kontaktów pomiędzy ośrodkami badającymi eksterminacyjną politykę okupanta (Główna Komisja Badań Zbrodni Hitlerowskich, Instytut Zachodni, Żydowski Instytut Historyczny) i ośrodkami badającymi walkę narodu z okupantem (Wydział Historii Partii, Komisja Wojskowo-Historyczna). Taki stan rzeczy – wskazywano w dyskusji – powodował odrywanie polityki okupanta od obiektu tej polityki, to jest od narodu i jego walki<fnref n="6" />.

<footnote n="6">⁶ Tamże, s. 216.</footnote>
przewodniczący Komisji Historycznej PPS, od 1953 r. w IH PAN, kierownik Zakładu Historii II Wojny Światowej od 1956 r., profesura w 1956 r.

**Karol Marian Pospieszalski** (1909–2007) – studia prawnicze na UAM, pracował jako asesor oraz sędzia sądu w Poznaniu. Podczas wojny członek ruchu oporu w organizacji „Ojczyzna”, przygotowywał sprawozdania opisujące położenie prawne Żydów w III Rzeszy, które po wojnie wykorzystał w badaniach naukowych (doktorat w 1945 r.), związany z Katedrą Prawa Konstytucyjnego na UAM i z Instytutem Zachodnim, nominacja profesorska w 1957 r., specjalizował się w zbrodniach niemieckich popełnionych podczas wojny, współpracował z GKBZHP.

**Władysław Poterański** (1917–1972) – działacz komunistyczny od 1933 r., studiował filologię polską na UW (1936–1939). Podczas wojny działał w komunistycznym ruchu oporu (Gwardia Ludowa/Armia Ludowa), uczestniczył w powstaniu warszawskim, następnie więziony. Od 1945 r. członek PPR, potem PZPR, studia w IKKN (1950–1954), następnie pracownik naukowy WHP, dyrektor Centralnego Archiwum MSW (1960–1965).

**Jan Sehn** (1909–1965) – sędzia od 1945 r., dr prawa (1949), nominacja profesorska w 1961 r., w Ministerstwie Sprawiedliwości odpowiedzialny za ściganie zbrodni nazi-stowskich, ekspert GKBZHP.

**Waldemar Tuszyński** – pułkownik, związany z WIH, autor kilku publikacji poświę-conych historii II wojny światowej, szczególnie polskiego ruchu oporu.

Mimo że konferencja odbywała się w IH PAN, wydaje się, że została zignorowana przez pracujących z nim badaczy, którzy poza rzadkimi wyjątkami nie zajmowali się tym okresem: spośród uczestników tylko Madajczyk i Płoski byli związani z IH PAN. Zasoby akademickie protagonistów konferencji okazały się zatem słabe, w przypadku niektórych wręcz nieistniejące. Za to prawie wszyscy byli wówczas lub wcześniej działaczami komunistycznymi.

Mimo że profile uczestników świadczą o małej autonomiczności badań poświęconych II wojnie światowej w Polsce lat 50., konferencja była okazją do potępienia „klimatu” poprzedniego dziesięciolecia:

Uczestnicy dyskusji zgodnie stwierdzali fakt, że w ciągu ostatnich lat wokół problematyki okupacyjnej istniał niewłaściwy klimat, utrudniający pracę, powodujący nawet odsunięcie się niektórych historyków od problematyki II wojny światowej. Wskazywano dalej, że brak koordynacji i współpracy pomiędzy różnymi ośrodkami naukowo-badawczymi, brak wymiany poglądów i doświadczeń między historykami tego okresu nie pozwalały na podjęcie wspólnych szeroko zakrojonych prac badawczych, uniemożliwiały właściwe zaplanowanie tej pracy, powodując niekiedy opracowywanie tego samego problemu przez różnie ośrodki. [...] Z reguły nie było ściślejszych kontaktów pomiędzy ośrodkami badającymi eksterminacyjną politykę okupanta (Główna Komisja Badań Zbrodni Hitlerowskich, Instytut Zachodni, Żydowski Instytut Historyczny) i ośrodkami badającymi walkę narodu z okupantem (Wydział Historii Partii, Komisja Wojskowo-Historyczna). Taki stan rzeczy – wskazywano w dyskusji – powodował odrywanie polityki okupanta od obiektu tej polityki, to jest od narodu i jego walki<fnref n="6" />.

<footnote n="6">⁶ Tamże, s. 216.</footnote>
Przy okazji konferencji okazało się więc, że badania nad historią II wojny światowej są rozproszone między różnymi, niewielkimi ośrodkami badawczymi, nieutrzymującymi ze sobą kontaktów i działającymi poza światem akademickim. Stąd stan badań tego okresu uznany został za „bardzo skromny”.

Madajczyk ocenił jako nierealistyczny zamiar napisania piątego tomu (poświę-conego okresowi po 1939 r.) syntezy historii Polski, nad którą pracowano w IH PAN, ze względu na znikomą ilość napisanych wówczas monografii tego okresu. Rzeczywiście publikacje naukowe dotyczące czasów wojny pojawiały się oddzielnie w specjalistycznych seriach wydawniczych wspomnianychcíześniej instytucji: *Documenta Occupationis Teutonicae* (Instytut Zachodni), „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce”, wydawnictwach ŻIH lub MON, itp. Tematy związane z wojną, okupacją i ruchem oporu nie znajdowały oddźwięku w badaniach akademickich prowadzonych przez uniwersytety i IH PAN. Ponadto specjalizacja ośrodków badawczych zajmujących się tym okresem ograniczała tematykę do zagadnień martyrologii narodowej lub niemieckiej odpowiedzialności za eksterminację ludności polskiej i żydowskiej. Wnioski z konferencji zawierały propozycje zaradzenia temu rozbiciu, m.in. przez utworzenie przy IH PAN komisji koordynującej badania dziejów najnowszych, która rzeczywiście została utworzona i skupiała przedstawicieli różnych instytutów badawczych zajmujących się okresem 1939–1945. Zaproponowano również założenie czasopisma naukowego specjalizującego się w historii ostatnich lat, co zaowocowało powstaniem kilku czasopism pod koniec lat 50. (zob. niżej).

W historii najnowszej dwie sprawy okazały się zasadnicze, ponieważ w tej subdyscyplinie widać je najostrzej, a ich problematyczność była tematem dyskusji aż do 1989 r., a nawet dłużej. Chodzi o kształcenie badaczy i dostęp do archiwów. Kwestia kształcenia była okazją do wytknięcia światu akademickiemu niechęci do zajmowania się historią najnowszą. Uczestnicy konferencji z marca 1956 r. przede wszystkim żałowali, że nie ma katedr poświęconych okresowi po 1939 r. na wydziałach historii, a ilość prac dyplomowych i rozpraw doktorowskich jest niewielka. Z kolei kwestia archiwów odnosiła się konkretniej do działania (czy też bezczynności) władz partyjno-państwowych. Oczywiście największe zniszczenia archiwów spowodowały działania wojenne, ale w sprawozdaniu z konferencji wspomniano również o „zaniedbaniach” powojennych, począwszy od braku katalogu, a skończywszy na złych warunkach przechowywania materiałów, nie wspominając o zwykłym ich niszczeniu. Problem stanowiło przede wszystkim rozproszenie archiwaliów, których zbieranie napotykało wiele trudności: co prawda Henryk Altman, dyrektor Archiwów Państwowych, obecny na wszystkich konferencjach podsumowujących historiografię stalinowskiego dziesięciolecia, zapowiadał stopniowe publikowanie katalogów podległych mu zbiórów, ale wyspecjalizowane ośrodki badawcze dysponowały własnymi zbiorami archiwalnymi, które ciągle jeszcze nie zostały zinwentaryzowane. Dotyczyło to ŻIH i GKBZHP, posiadających archiwalia kluczowe dla napisania historii niemieckiej okupacji w Polsce. Ponadto archiwalia prywatne, jak korespondencja
Przy okazji konferencji okazało się więc, że badania nad historią II wojny światowej są rozproszone między różnymi, niewielkimi ośrodkami badawczymi, nieutrzymującymi ze sobą kontaktów i działającymi poza światem akademickim. Stąd stan badań tego okresu uznany został za „bardzo skromny”.

Madajczyk ocenił jako nierealistyczny zamiar napisania piątego tomu (poświęconego okresowi po 1939 r.) syntezy historii Polski, nad którą pracowano w IH PAN, ze względu na znikomą ilość napisanych wówczas monografii tego okresu. Rzeczywiście publikacje naukowe dotyczące czasów wojny pojawiały się oddzielnie w specjalistycznych seriach wydawniczych wspomnianych wcześniej instytucji: *Documenta Occupationis Teutonicae* (Instytut Zachodni), „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce”, wydawnictwach ŻIH lub MON, itp. Tematy związane z wojną, okupacją i ruchem oporu nie znajdowały oddźwięku w badaniach akademickich prowadzonych przez uniwersytety i IH PAN. Ponadto specjalizacja ośrodków badawczych zajmujących się tym okresem ograniczała tematykę do zagadnień martyrologii narodowej lub niemieckiej odpowiedzialności za eksterminację ludności polskiej i żydowskiej. Wnioski z konferencji zawierały propozycje zaradzenia temu rozbiciu, m.in. przez utworzenie przy IH PAN komisji koordynującej badania dziejów najnowszych, która rzeczywiście została utworzona i skupiała przedstawicieli różnych instytutów badawczych zajmujących się okresem 1939–1945. Zaproponowano również założenie czasopisma naukowego specjalizującego się w historii ostatnich lat, co zaowocowało powstaniem kilku czasopism pod koniec lat 50. (zob. niżej).

W historii najnowszej dwie sprawy okazały się zasadnicze, ponieważ w tej subdyscyplinie widać je najostrzej, a ich problematyczność była tematem dyskusji aż do 1989 r., a nawet dłużej. Chodzi o kształcenie badaczy i dostęp do archiwów. Kwestia kształcenia była okazją do wytknięcia światu akademickiemu niechęci do zajmowania się historią najnowszą. Uczestnicy konferencji z marca 1956 r. przede wszystkim żałowali, że nie ma katedr poświęconych okresowi po 1939 r. na wydziałach historii, a ilość prac dyplomowych i rozpraw doktorowskich jest niewielka. Z kolei kwestia archiwów odnosiła się konkretniej do działania (czy też bezczynności) władz partyjno-państwowych. Oczywiście największe zniszczenia archiwów spowodowały działania wojenne, ale w sprawozdaniu z konferencji wspomniano również o „zaniedbaniach” powojennych, począwszy od braku katalogu, a skończywszy na złych warunkach przechowywania materiałów, nie wspominając o zwykłym ich niszczeniu. Problem stanowiło przede wszystkim rozproszenie archiwaliów, których zbieranie napotykało wiele trudności: co prawda Henryk Altman, dyrektor Archiwów Państwowych, obecny na wszystkich konferencjach podsumowujących historiografię stalinowskiego dziesięciolecia, zapowiadał stopniowe publikowanie katalogów podległych mu zbiórów, ale wyspecjalizowane ośrodki badawcze dysponowały własnymi zbiorami archiwalnymi, które ciągle jeszcze nie zostały zinwentaryzowane. Dotyczyło to ŻIH i GKBZHP, posiadających archiwalia kluczowe dla napisania historii niemieckiej okupacji w Polsce. Ponadto archiwalia prywatne, jak korespondencja
czy wspomnienia przechowywane przez świadków, były trudno dostępne, również z powodu niesprzyjającego klimatu:

> W minionym okresie, ze względu na niewłaściwą atmosferę, jaka istniała wokół zagadnień okupacji, wielu ludzi bardzo niechętnie ustosunkowało się do składania relacji. Nawet aktywni działacze AL, nie mówiąc już o byłych żołnierzach AK, BCh, odmawiali niekiedy udzielania informacji. St[anisław] Płoski wskazywał, że były nawet wypadki palenia cennych materiałów z okresu okupacji, z obawy, że posiadanie ich może spo wodować pewne przykrości<fnref n="7" />.

Z tych powodów uczestnicy konferencji zaproponowali włączenie pracowników wydziałów historii i nauczycieli do szeroko zakrojonego programu zbierania prywatnych archiwaliów. Był to sposób na odpolitycznienie tworzenia bazy dokumentów, w sytuacji gdy świadkowie i ocaleni nie byli skłonni powierzać swoich pamiątek instytucjom takim jak WHP lub GKBZHP, obawiając się konsekwencji prawnych.

Słowa krytyki, jakie padały w czasie konferencji w marcu 1956 r., okazały się bardziej stonowane niż te, o których była mowa w poprzednim rozdziale. Wynikało to po części z doboru uczestników, którzy ze względu na swoje losy i cechy społeczne nie byli gotowi, by zabrać głos w obronie autonomii badań historycznych. Tym niemniej konferencja zakończyła się potępieniem „klimatu i atmosfery” poprzednich lat.

Kilka miesięcy później, w kontekście postępującej „destalinizacji” nauki historycznej i przy innym składzie uczestników, refleksja nad badaniami dotyczącymi dziejów najnowszych doprowadziła do znacznie ostrzejszej krytyki. Podczas jubileuszowego zjazdu PTH w październiku 1956 r. w sekcji historii najnowszej doszło do „najbardziej ożywionej dyskusji”<fnref n="8" />. Tu również główny referat wygłosił Czesław Madajczyk<fnref n="9" />, a drugi – Henryk Altman. Obaj krytycznie podsumowali powojenną historiografię poświęconą dziejom najnowszym (po 1918 r.), powtarzając pojawiające się wówczas zarzuty: kwestionowanie roli WHP i jego pracy, potępienie „dogmatyzmu i schematyzmu” w historii oraz podporządkowania prac badawczych linii partii, a także kryzys zaufania czytelników do nauki historycznej. Pojawiło się również żądanie ułatwienia dostępu do archiwów, czego najbardziej brakowało badaczom dziejów najnowszych.

Ton referatu Madajczyka był ostrzejszy na zjeździe PTH niż podczas marco-wej konferencji poświęconej II wojnie światowej. Rozwijając krytykę dotyczącą problemów historii najnowszej sformułowaną już wcześniej przez Witolda Kulę, starał się on również odróżnić od samokrytyk pracowników WHP zamieszczanych w prasie partyjnej („Nowe Drogi”). Zajął pozycję po stronie zwolenników autonomii dyscypliny, a przeciw najbardziej zaangażowanym działaczom.

<footnote n="7">⁷ Tamże, s. 218.</footnote>

<footnote n="8">⁸ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji polskiej nauki historycznej w drugiej połowie lat 50.* XX wieku, Warszawa 2007, s. 48.</footnote>

<footnote n="9">⁹ C. Madajczyk, *W sprawie badań z zakresu najnowszej historii Polski*, KH, 1957, nr 1, s. 47–56.</footnote>
czy wspomnienia przechowywane przez świadków, były trudno dostępne, również z powodu niesprzyjającego klimatu:

> W minionym okresie, ze względu na niewłaściwą atmosferę, jaka istniała wokół zagadnień okupacji, wielu ludzi bardzo niechętnie ustosunkowało się do składania relacji. Nawet aktywni działacze AL, nie mówiąc już o byłych żołnierzach AK, BCh, odmawiali niekiedy udzielania informacji. St[anisław] Płoski wskazywał, że były nawet wypadki palenia cennych materiałów z okresu okupacji, z obawy, że posiadanie ich może spowodować pewne przykrości<fnref n="7" />.

Z tych powodów uczestnicy konferencji zaproponowali włączenie pracowników wydziałów historii i nauczycieli do szeroko zakrojonego programu zbierania prywatnych archiwaliów. Był to sposób na odpolitycznienie tworzenia bazy dokumentów, w sytuacji gdy świadkowie i ocaleni nie byli skłonni powierzać swoich pamiątek instytucjom takim jak WHP lub GKBZHP, obawiając się konsekwencji prawnych.

Słowa krytyki, jakie padały w czasie konferencji w marcu 1956 r., okazały się bardziej stonowane niż te, o których była mowa w poprzednim rozdziale. Wynikało to po części z doboru uczestników, którzy ze względu na swoje losy i cechy społeczne nie byli gotowi, by zabrać głos w obronie autonomii badań historycznych. Tym niemniej konferencja zakończyła się potępieniem „klimatu i atmosfery” poprzednich lat.

Kilka miesięcy później, w kontekście postępującej „destalinizacji” nauki historycznej i przy innym składzie uczestników, refleksja nad badaniami dotyczącymi dziejów najnowszych doprowadziła do znacznie ostrzejszej krytyki. Podczas jubileuszowego zjazdu PTH w październiku 1956 r. w sekcji historii najnowszej doszło do „najbardziej ożywionej dyskusji”<fnref n="8" />. Tu również główny referat wygłosił Czesław Madajczyk<fnref n="9" />, a drugi – Henryk Altman. Obaj krytycznie podsumowali powojenną historiografię poświęconą dziejom najnowszym (po 1918 r.), powtarzając pojawiające się wówczas zarzuty: kwestionowanie roli WHP i jego pracy, potępienie „dogmatyzmu i schematyzmu” w historii oraz podporządkowania prac badawczych linii partii, a także kryzys zaufania czytelników do nauki historycznej. Pojawiło się również żądanie ułatwienia dostępu do archiwów, czego najbardziej brakowało badaczom dziejów najnowszych.

Ton referatu Madajczyka był ostrzejszy na zjeździe PTH niż podczas marco-wej konferencji poświęconej II wojnie światowej. Rozwijając krytykę dotyczącą problemów historii najnowszej sformułowaną już wcześniej przez Witolda Kulę, starał się on również odróżnić od samokrytyk pracowników WHP zamieszczanych w prasie partyjnej („Nowe Drogi”). Zajął pozycję po stronie zwolenników autonomii dyscypliny, a przeciw najbardziej zaangażowanym działaczom.

<footnote n="7">⁷ Tamże, s. 218.</footnote>

<footnote n="8">⁸ A. Czyżewski, *Proces destalinizacji polskiej nauki historycznej w drugiej połowie lat 50.* XX wieku, Warszawa 2007, s. 48.</footnote>

<footnote n="9">⁹ C. Madajczyk, *W sprawie badań z zakresu najnowszej historii Polski*, KH, 1957, nr 1, s. 47–56.</footnote>
Zarzucił Józefowi Kowalskiemu, wicedyrektorowi WHP, że nie liczy się on ze szkodliwymi skutkami takiej polityki dla wizerunku nauki historycznej w oczach różnych odbiorców: „Nie polepsza sytuacji stwierdzenie jednego z historyków, że po XX Zjeździe zrozumeliśmy lepiej, że nie należy preparować dokumentów historycznych”<fnref n="10" />. W związku z tym podkreślał potrzebę refleksji nad metodami badawczymi historii najnowszej. Madajczyk, który właśnie związał się z IH PAN, starał się zająć pozycję pośrednią, dotychczas raczej niespotykaną, historyka czasów najnowszych, który pragnie uwolnić się od politycznego podporządkowania tak, by widziano w nim naukowca, a nie działacza. „Reprezentuję młodsze pokolenie” – stwierdził. Tym samym, choć należał do PZPR i skończył IKKN, starał się zająć inną pozycję niż jego mentorzy, którzy pozostali w większości poza światem akademickim. Postawa Madajczyka nie była odosobniona, ze sprawozdania ze zjazdu wynika, że krytyka ta została pozytywnie przyjęta przez kilku doktorantów (również wykształconych przez historyków partyjnych) specjalizujących się wówczas w historii najnowszej: Jerzego Tomaszewskiego<fnref n="11" />, Romana Wapińskiego<fnref n="12" />, Andrzeja Ajnenkiela<fnref n="13" />. Wygląda to, jakby kształcąc przyszłe marksistowskie kadry naukowe,ILI NAIJEŚLIWIE SŁUŻĘ ZA HISTORIĄ AKADEMICKą. WyGLĄBA TO, JAKBY NAWIŻEŁ PRZESZŁE MARKSISTOWSKIE KADRY NAUKOWE, NAWIŻEŁ PRZESZŁE MARKSISTOWSKIE KADRY NAUKOWE I ZA HISTORIĄ AKADEMICKĄ. JAK BYJĄ ZNIŻEŁ PRZESZŁE MARKSISTOWSKIE KADRY NAUKOWE I ZA HISTORIĄ AKADEMICKĄ. Dla nich, jak i dla Madajczyka, ważniejsza była lojalność zawodowa niż partyjna.

Potępienie historii pisanej na zamówienie partii przyjęło w wypowiedzi Madajczyka formę krytyki historyków laików. Jeżeli w badaniach nad historią najnowszą z trudem przestrzegano standardów akademickich, to według niego dlatego, że wśród jej autorów zbyt wielu było „publicystów”, a brak „istotnych badaczy”<fnref n="14" />.

<footnote n="10">¹⁰ Tamże, s. 47.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Jerzy Tomaszewski (1930–2014), członek PZPR (1949–1981), absolwent SGPiS (1954), doktorant w INS (1954–1956), a następnie w SGPiS, docent w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (1965–1970), później w Instytucie Nauk Politycznych UW (1970–1990). Od 1970 pełnił również funkcje kierownicze w środowisku badaczy historii Żydów, zasiadając m.in. w Radzie Naukowej, a potem w Zarządzie Stowarzyszenia ŻIH i będąc członkiem Komitetu Redakcyjnego „Biuletynu ŻIH”.</footnote>

<footnote n="12">¹² Roman Wapiński (1931–2008), członek PZPR (1953–1980), absolwent historii na UW (1955), następnie asystent w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku (doktorat w 1961, docent w 1965), habilitacja w 1964, profesura w 1971 (związał się z Uniwersytetem Gdańskim w 1970).</footnote>

<footnote n="13">¹³ Andrzej Ajnenkiel (1931–2015), członek PZPR (1959–1981), absolwent studiów prawniczych na UW (1949–1954), zatrudniony w Archiwach Państwowych, a następnie w Instytucie Nauk Prawnych PAN (od 1958), później związał się z IH PAN (1961), doktorat w 1960, habilitacja w 1970, profesura w 1976.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ C. Madajczyk, *W sprawie badań*, s. 49.</footnote>
Zarzucił Józefowi Kowalskiemu, wicedyrektorowi WHP, że nie liczy się on ze szkodliwymi skutkami takiej polityki dla wizerunku nauki historycznej w oczach różnych odbiorców: „Nie polepsza sytuacji stwierdzenie jednego z historyków, że po XX Zjeździe zrozumeliśmy lepiej, że nie należy preparować dokumentów historycznych”<fnref n="10" />. W związku z tym podkreślał potrzebę refleksji nad metodami badawczymi historii najnowszej. Madajczyk, który właśnie związał się z IH PAN, starał się zająć pozycję pośrednią, dotychczas raczej niespotykaną, historyka czasów najnowszych, który pragnie uwolnić się od politycznego podporządkowania tak, by widziano w nim naukowca, a nie działacza. „Reprezentuję młodsze pokolenie” – stwierdził. Tym samym, choć należał do PZPR i skończył IKKN, starał się zająć inną pozycję niż jego mentorzy, którzy pozostali w większości poza światem akademickim. Postawa Madajczyka nie była odosobniona, ze sprawozdania ze zjazdu wynika, że krytyka ta została pozytywnie przyjęta przez kilku doktorantów (również wykształconych przez historyków partyjnych) specjalizujących się wówczas w historii najnowszej: Jerzego Tomaszewskiego<fnref n="11" />, Romana Wapińskiego<fnref n="12" />, Andrzeja Ajnenkiela<fnref n="13" />. Wygląda to, jakby kształcąc przyszłe marksistowskie kadry naukowe,ILI NAWA,ILI ZNAJDEJ Czas Sztatystyki Polityki Społecznej, Sztatystyka Społeczna i Przemysławski Sąd Społeczny, Sąd Ojczyzniany i Sprawozdanie Zjazdu Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (1951–1955), Sąd Ojczyzniany i Sprawozdanie Zjazdu Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (1952–1953), Sąd Ojczyzniany i Sprawozdanie Zjazdu Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (1953–1954), Sąd Ojczyzniany i Sprawozdanie Zjazdu Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (1954–1955), Sąd Ojczyzniany i Sprawozdanie Zjazdu Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (1955–1956), Sąd Ojczyzniany i Sprawozdanie Zjazdu Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (1956–1957), Sąd Ojczyzniany i Sprawozdanie Zjazdu Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (1957–1990). Od 1970 pełnił również funkcje kierownicze w środowisku badaczy historii Żydów, zasiadając m.in. w Radzie Naukowej, a potem w Zarządzie Stowarzyszenia ŻIH i będąc członkiem Komitetu Redakcyjnego „Biuletynu ŻIH”.

11 Jerzy Tomaszewski (1930–2014), członek PZPR (1949–1981), absolwent SGPiS (1954), doktorant w INS (1954–1956), a następnie w SGPiS, docent w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (1965–1970), później w Instytucie Nauk Politycznych UW (1970–1990). Od 1970 pełnił również funkcje kierownicze w środowisku badaczy historii Żydów, zasiadając m.in. w Radzie Naukowej, a potem w Zarządzie Stowarzyszenia ŻIH i będąc członkiem Komitetu Redakcyjnego „Biuletynu ŻIH”.

12 Roman Wapiński (1931–2008), członek PZPR (1953–1980), absolwent historii na UW (1955), następnie asystent w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku (doktorat w 1961, docent w 1965), habilitacja w 1964, profesura w 1971 (związał się z Uniwersytetem Gdańskim w 1970).

13 Andrzej Ajnenkiel (1931–2015), członek PZPR (1959–1981), absolwent studiów prawniczych na UW (1949–1954), zatrudniony w Archiwach Państwowych, a następnie w Instytucie Nauk Prawnych PAN (od 1958), później związał się z IH PAN (1961), doktorat w 1960, habilitacja w 1970, profesura w 1976.

14 C. Madajczyk, *W sprawie badań..., s. 49.

<footnote n="10">¹⁰ Tamże, s. 47.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Jerzy Tomaszewski (1930–2014), członek PZPR (1949–1981), absolwent SGPiS (1954), doktorant w INS (1954–1956), a następnie w SGPiS, docent w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (1965–1970), później w Instytucie Nauk Politycznych UW (1970–1990). Od 1970 pełnił również funkcje kierownicze kierownicze w środowisku badaczy historii Żydów, zasiadając m.in. w Radzie Naukowej, a potem w Zarządzie Stowarzyszenia ŻIH i będąc członkiem Komitetu Redakcyjnego „Biuletynu ŻIH”.

12 Roman Wapiński (1931–2008), członek PZPR (1953–1980), absolwent historii na UW (1955), następnie asystent w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku (doktorat w 1961, docent w 1965), habilitacja w 1964, profesura w 1971 (związał się z Uniwersytetem Gdańskim w 1970).

13 Andrzej Ajnenkiel (1931–2015), członek PZPR (1959–1981), absolwent studiów prawniczych na UW (1949–1954), zatrudniony w Archiwach Państwowych, a następnie w Instytucie Nauk Prawnych PAN (od 1958), później związał się z IH PAN (1961), doktorat w 1960, habilitacja w 1970, profesura w 1976.</footnote>

<footnote n="12">12 Roman Wapiński (1931–2008), członek PZPR (1953–1980), absolwent historii na UW (1955), następnie asystent w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku (doktorat w 1961, docent w 1965), habilitacja w 1964, profesura w 1971 (związał się z Uniwersytetem Gdańskim w 1970).</footnote>

<footnote n="13">13 Andrzej Ajnenkiel (1931–2015), członek PZPR (1959–1981), absolwent studiów prawniczych na UW (1949–1954), zatrudniony w Archiwach Państwowych, a następnie w Instytucie Nauk Prawnych PAN (od 1958), później związał się z IH PAN (1961), doktorat w 1960, habilitacja w 1970, profesura w 1976.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ C. Madajczyk, *W sprawie badań..., s. 49.</footnote>
W podobnym tonie opowiedział się on za zmianą ram instytucjonalnych badań nad historią najnowszą. Odrzucając argument, podnoszony m.in. przez Józefa Kowalskiego, a usprawiedliwiający manipulacje WHP tym, że nie był on ośrodkiem badawczym, Madajczyk stwierdził:

> WHP odgrywał de facto rolę placówki naukowej, był tym, któremu przysługiwało także często „ostatnie słowo” nie tylko w sprawie wydawnictw popularnonaukowych. Wszak jego wydawnictwa dokumentów z lat 1918–1944 wobec braku innych, bez względu na intencje autorów i na to, czy były w nich poruszane elementarne zasady naukowe, były traktowane jako źródłowe<fnref n="15" />.

Konieczne było więc, według Madajczyka, ustalenie, jaka instytucja naukowa miała się zajmować pisaniem współczesnej historii ruchu robotniczego, a przede wszystkim niewydzielanie tej tematyki z historii narodowej. Należało zatem porzucić instytucjonalny podział na historię Polski i historię partii. Madajczyk opowiedział się również za przekształceniem GKBZHP w prawdziwy ośrodek naukowy.

Zarzuty wobec stanu historii najnowszej wyrażone przez Madajczyka na zjeździe PTH był bardziej radykalne niż wnioski z konferencji na temat II wojny światowej, w której uczestniczył kilka miesięcy wcześniej. Jak wyjaśnić tak szybką ewolucję? Na pewno wpływ na tę nagłą swobodę wypowiedzi miała zmiana koniunktury: zjazd PTH w 1956 r. miał miejsce już po referacie Kuli wygłoszonym na Radzie Naukowej IH PAN i równolegle do wyboru Władysława Gomułki na stanowisko I sekretarza PZPR. Zmianę poglądów Madajczyka można więc odczytywać jako manewr w chwili, kiedy wyraźnie zarysowały się nadchodzące zmiany polityczne. Nie bez wpływu pozostawał też skład uczestników zjazdu PTH: nie było to już wąskie grono specjalistów II wojny światowej z minimalną obecnością akademików, ale historycy i nauczyciele, którym zależało na autonomii dyscypliny i którzy wypowiadali się na forum i w kontekście ułatwiającym krytykę polityki partyjnej. Widać tu całą złożoność postawy Madajczyka, którego kariera aż do 1956 r. sugerowałaby, że wystąpi w roli obrońcy ortodoksyjnego marksizmu, a tymczasem zaatakował on zjadliwie WHP i historyków partyjnych. Aby się o tym przekonać, wystarczy przeczytać ostatnie strony jego wystąpienia na zjeździe, gdzie obalił niektóre z najtrwalszych dogmatów stalinowskiej interpretacji historii II wojny światowej:

> Czy programy wszystkich stronnictw politycznych i wszystkich przywódców tych stronnictw w okresie okupacji poza (PPR) określić można jako reakcyjne? [...] Czy można tak po prostu stwierdzić, że dotychczasowe fałszywe określenie obozu pozapepeerowskiego jako jednolitej, reakcyjnej prohitlerowskiej bryły nie pozwalało na udokumentowanie tezy o istnieniu rzeczywistego frontu narodowego walki z okupantem hitlerowskim, skupionego wokół najbardziej aktywnej siły, PPR<fnref n="16" />.

<footnote n="15">¹⁵ Tamże, s. 51.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Tamże, s. 52.</footnote>
W podobnym tonie opowiedział się on za zmianą ram instytucjonalnych badań nad historią najnowszą. Odrzucając argument, podnoszony m.in. przez Józefa Kowalskiego, a usprawiedliwiający manipulacje WHP tym, że nie był on ośrodkiem badawczym, Madajczyk stwierdził:

> WHP odgrywał de facto rolę placówki naukowej, był tym, któremu przysługiwało jakże często „ostatnie słowo” nie tylko w sprawie wydawnictw popularnonaukowych. Wszak jego wydawnictwa dokumentów z lat 1918–1944 wobec braku innych, bez względu na intencje autorów i na to, czy były w nich poruszane elementarne zasady naukowe, były traktowane jako źródłowe<fnref n="15" />.

Konieczne było więc, według Madajczyka, ustalenie, jaka instytucja naukowa miała się zajmować pisaniem współczesnej historii ruchu robotniczego, a przede wszystkim niewydzielanie tej tematyki z historii narodowej. Należało zatem porzucić instytucjonalny podział na historię Polski i historię partii. Madajczyk opowiedział się również za przekształceniem GKBZHP w prawdziwy ośrodek naukowy.

Zarzuty wobec stanu historii najnowszej wyrażone przez Madajczyka na zjeździe PTH był bardziej radykalne niż wnioski z konferencji na temat II wojny światowej, w której uczestniczył kilka miesięcy wcześniej. Jak wyjaśnić tak szybką ewolucję? Na pewno wpływ na tę nagłą swobodę wypowiedzi miała zmiana koniunktury: zjazd PTH w 1956 r. miał miejsce już po referacie Kuli wygłoszonym na Radzie Naukowej IH PAN i równolegle do wyboru Władysława Gomułki na stanowisko I sekretarza PZPR. Zmianę poglądów Madajczyka można więc odczytywać jako manewr w chwili, kiedy wyraźnie zarysowały się nadchodzące zmiany polityczne. Nie bez wpływu pozostawał też skład uczestników zjazdu PTH: nie było to już wąskie grono specjalistów II wojny światowej z minimalną obecnością akademików, ale historycy i nauczyciele, którym zależało na autonomii dyscypliny i którzy wypowiadali się na forum i w kontekście ułatwiającym krytykę polityki partyjnej. Widać tu całą złożoność postawy Madajczyka, którego kariera aż do 1956 r. sugerowałaby, że wystąpi w roli obrońcy ortodoksyjnego marksizmu, a tymczasem zaatakował on zjadliwie WHP i historyków partyjnych. Aby się o tym przekonać, wystarczy przeczytać ostatnie strony jego wystąpienia na zjeździe, gdzie obalił niektóre z najtrwalszych dogmatów stalinowskiej interpretacji historii II wojny światowej:

> Czy programy wszystkich stronnictw politycznych i wszystkich przywódców tych stronnictw w okresie okupacji poza (PPR) określić można jako reakcyjne? [...] Czy można tak po prostu stwierdzić, że dotychczasowe fałszywe określenie obozu pozapepeerowskiego jako jednolitej, reakcyjnej prohitlerowskiej bryły nie pozwalało na udokumentowanie tezy o istnieniu rzeczywistego frontu narodowego walki z okupantem hitlerowskim, skupionego wokół najbardziej aktywnej siły, PPR<fnref n="16" />.

<footnote n="15">¹⁵ Tamże, s. 51.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Tamże, s. 52.</footnote>
Wnioski z obrad sekcji historii najnowszej na zjeździe PTH były niejako kontynuacją postulatów konferencji z marca 1956 r., ale wyrażone zostały bardziej bezpośrednio:

Zważywszy, 1) że stan badań w dziedzinie dziejów najnowszych narodu polskiego (1918–1945) jest wysoce niezadowalający, że 2) na badaniach tych w szczególnie dotkliwym stopniu zaciążyła panująca w okresie stalinizmu atmosfera skrępowania wolności prawdziwie naukowych badań społecznych w ogóle, a badań historycznych w szczególności, 3) że rozwijające się szeroko w kraju procesy demokratyzacji stwarzają klimat sprzyjający szybkiej likwidacji wypaczeń minionego okresu i szybkiemu rozwojowi prawdziwie naukowych badań nad historią najnowszą.

Walny Zjazd Polskiego Towarzystwa Historycznego, obradujący w Warszawie w dniach 19–21 października 1956 roku, uznaje za jedno z najpilniejszych zadań, jakie stoją przed polską nauką historyczną, przyspieszenie i rozwinięcie badań nad dziejami dwudziestolecia międzywojennego i okresu II wojny światowej oraz zapewnienie pracom badawczym w tym zakresie wysokiego poziomu naukowego<fnref n="17" />.

Specyfika historii najnowszej, jeśli chodzi o jej autonomię, daje się ponownie zauważyć w rezolucji kolejnego Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, zorganizowanego przez PTH w 1958 r., w której pojawiają się praktycznie te same zarzuty i postulaty: pierwszy – skierowany do Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego – był właśnie żądaniem intensywniejszego rozwoju badań dotyczących historii nowożytnej i najnowszej, „w szczególności lat międzywojennych, okresu drugiej wojny światowej i okupacji”, oraz tego, żeby „ministerstwo zapewniło należyty poziom tych prac”<fnref n="18" />. W tej rezolucji pobrzmiewają oczekiwania zaradzenia „kryzysowi w dziedzinie historii politycznej” i poprawy kształcenia badaczy. Jak te postulaty wprowadzano w czyn? Pisanie historii najnowszej w dalszym ciągu podlegało silnej presji politycznej od końca lat 50.

## Zmagania z cenzurą

Nawet po 1956 r. historia najnowsza zderzała się z nieustannymi próbami partytnej ideologizacji. Badania nad tym okresem napotykały specyficzne, trudne do pokonania przeszkody. Ci, którzy je podejmowali, regularnie wypowiadali się na łamach „Kwartalnika Historycznego” i podkreślali wpływ tych ograniczeń na rozwój historiografii, równocześnie tłumacząc konieczność prowadzenia badań dziejów najnowszych obawą przed oddaniem pola publicystom i laikom. I tak, Janusz Żarnowski, który w 1960 r. pisał doktorat pod opieką Madajczyka, przyznał, że w środowisku naukowym i w społeczeństwie często wyrażano wątpliwości co do możliwości badań naukowych okresu najnowszego, ale tym

<footnote n="17">¹⁷ Z obrad Jubileuszowego Zjazdu Polskiego Towarzystwa Historycznego, KH, 1957, nr 1, s. 174–175.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Rezolucja VIII PZHP, KH, 1958, nr 4, s. 1031 i n.</footnote>
Wnioski z obrad sekcji historii najnowszej na zjeździe PTH były niejako kontynuacją postulatów konferencji z marca 1956 r., ale wyrażone zostały bardziej bezpośrednio:

Zważywszy, 1) że stan badań w dziedzinie dziejów najnowszych narodu polskiego (1918–1945) jest wysoce niezadowalający, że 2) na badaniach tych w szczególnie dotklimy stopniu zaciążyła panująca w okresie stalinizmu atmosfera skrępowania wolności prawdziwie naukowych badań społecznych w ogóle, a badań historycznych w szczególności, 3) że rozwijające się szeroko w kraju procesy demokratyzacji stwarzają klimat sprzyjający szybkiej likwidacji wypaczeń minionego okresu i szybkiemu rozwojowi prawdziwie naukowych badań nad historią najnowszą.

Walny Zjazd Polskiego Towarzystwa Historycznego, obradujący w Warszawie w dniach 19–21 października 1956 roku, uznaje za jedno z najpilniejszych zadań, jakie stoją przed polską nauką historyczną, przyspieszenie i rozwinięcie badań nad dziejami dwudziestolecia międzywojennego i okresu II wojny światowej oraz zapewnienie pracom badawczym w tym zakresie wysokiego poziomu naukowego<fnref n="17" />.

Specyfika historii najnowszej, jeśli chodzi o jej autonomię, daje się ponownie zauważyć w rezolucji kolejnego Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, zorganizowanego przez PTH w 1958 r., w której pojawiają się praktycznie te same zarzuty i postulaty: pierwszy – skierowany do Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego – był właśnie żądaniem intensywniejszego rozwoju badań dotyczących historii nowożytnej i najnowszej, „w szczególności lat międzywojennych, okresu drugiej wojny światowej i okupacji”, oraz tego, żeby „ministerstwo zapewniło należyty poziom tych prac”<fnref n="18" />. W tej rezolucji pobrzmiewają oczekiwania zaradzenia „kryzysowi w dziedzinie historii politycznej” i poprawy kształcenia badaczy. Jak te postulaty wprowadzano w czyn? Pisanie historii najnowszej w dalszym ciągu podlegało silnej presji politycznej od końca lat 50.

## Zmagania z cenzurą

Nawet po 1956 r. historia najnowsza zderzała się z nieustannymi próbami partytnej ideologizacji. Badania nad tym okresem napotykały specyficzne, trudne do pokonania przeszkody. Ci, którzy je podejmowali, regularnie wypowiadali się na łamach „Kwartalnika Historycznego” i podkreślali wpływ tych ograniczeń na rozwój historiografii, równocześnie tłumacząc konieczność prowadzenia badań dziejów najnowszych obawą przed oddaniem pola publicystom i laikom. I tak, Janusz Żarnowski, który w 1960 r. pisał doktorat pod opieką Madajczyka, przyznał, że w środowisku naukowym i w społeczeństwie często wyrażano wątpliwości co do możliwości badań naukowych okresu najnowszego, ale tym

<footnote n="17">¹⁷ Z obrad Jubileuszowego Zjazdu Polskiego Towarzystwa Historycznego, KH, 1957, nr 1, s. 174–175.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Rezolucja VIII PZHP, KH, 1958, nr 4, s. 1031 i n.</footnote>
bardziej bronił konieczności ich prowadzenia ze względu na zamówienie społeczne: zainteresowanie tym okresem w społeczeństwie potwierdzało potrzebę jego naukowego opracowania<fnref n="19" />.

Pierwszą trudnością, jaką napotykali badacze historii najnowszej był dostęp do archiwów państwowych. Wynikało to w równym stopniu z faktu, że PZPR świadomie udostępniało materiały wrażliwe wyłącznie jednostkom ideologicznie pewnym<fnref n="20" />, jak i z materialnych warunków przechowywania zasobów archiwów państwowych, nad czym regularnie ubolewali specjaliści. Krystyna Kersten, jedna z pierwszych prowadzących badania nad Polską Ludową w IH PAN, tak opisała ówczesny dostęp do archiwów państwowych:

> miałam rację pisząc, że historyk Polski Ludowej „musi przebrnąć przez wiele dziesiątków metrów bieżących zupełnie nieuporządkowanych materiałów źródłowych, których najczęściej nigdy nie dotknęła ręka zawodowego archiwisty. Spośród stosów bezwartościowej korespondencji manipulacyjnej najróźnorodniejszych papierów, które nawet w tych pierwszych latach, kiedy machina biurokracji nie zaczęła się nawet rozrastać, produkowano dość gorliwie, wygrzebuje się dopiero potrzebne i wartościowe akty”. Chyba nie przypadkiem niektórzy, i to poważni, doświadczeni pracownicy państwowej służby archiwalnej są zdecydowanie przeciwni udostępnieniu dla badań naukowych akt z okresu po 1945 roku dopóki nie będą przejęte przez archiwa i należycie uporządkowane. [...] Brak inwentarzy utrudniający objęcie całokształtu dokumentacji, brak sygnatur w większości terenowych składnic akt, uniemożliwiający ponowne dotarcie do materiału, ogromna przypadkowość miejsca przechowywania bezcennych nieraz dokumentów – to fakty, których znaczenie trudno negować<fnref n="21" />.

Dostęp do materiałów dotyczących ostatniego okresu był również utrudniony tak z powodu braku środków na przechowywanie archiwaliów, jak i za przyczyną instytucjonalnej biurokracji. Uwagi Kersten dotyczą początku lat 60., ale nie wydaje się, aby sytuacja była znacząco odmienna 10 lat później, kiedy na konferencji IH PAN poświęconej historii Polski Ludowej jej uczestnicy wytykali „pustki” w oficjalnych statystykach i materiałach archiwalnych, zwłaszcza pochodzących z KC PZPR<fnref n="22" />. Do trudności wynikających z politycznej kontroli dostępu do archiwaliów dochodziły więc warunki ich przechowywania i udostępniania. Nie dziwi zatem, że niewielu badaczy zajmowało się historią najnowszą. Unaocznia to sprawozdanie Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, wskazującej, że w drugim półroczu 1958 r. na 385 osób przeglądających zbiory tylko jedna interesowała się tematyką Polski Ludowej – w zakresie wydatków na zdrowie<fnref n="23" />.

<footnote n="19">¹⁹ J. Żarnowski, *Badania nad historią najnowszą*, KH, 1960, nr 3, s. 836–850.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Beata Bińko podała, że w IKKN studenci mogli czytać dokumenty i książki „zakazane”, przechowywane w zamykanej na klucz szafie znajdującej się w biurze dyrektora biblioteki, wyłącznie na podstawie pisemnego pozwolenia dyrektora szkoły; zob. też, *Skąd przychodzili, dokąd zmierzali... Aspiranci pierwszego rocznika Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR*, w: *Komunizm. Ideologia, system, ludzie*, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 174–191.</footnote>

<footnote n="21">²¹ K. Kersten, *O niektórych metodach badania historii najnowszej*, KH, 1961, nr 4, s. 1030.</footnote>

<footnote n="22">²² T. Szarota, *Badania nad dziejami Polski Ludowej*, KH, 1972, nr 2, s. 498–500.</footnote>

<footnote n="23">²³ T. Kotarbiński, *O potrzebie historii najnowszej*, KH, 1960, nr 2, s. 390–391.</footnote>
bardziej bronił konieczności ich prowadzenia ze względu na zamówienie społeczne: zainteresowanie tym okresem w społeczeństwie potwierdzało potrzebę jego naukowego opracowania<fnref n="19" />.

Pierwszą trudnością, jaką napotykali badacze historii najnowszej był dostęp do archiwów państwowych. Wynikało to w równym stopniu z faktu, że PZPR świadomie udostępniało materiały wrażliwe wyłącznie jednostkom ideologicznie pewnym<fnref n="20" />, jak i z materialnych warunków przechowywania zasobów archiwów państwowych, nad czym regularnie ubolewali specjaliści. Krystyna Kersten, jedna z pierwszych prowadzących badania nad Polską Ludową w IH PAN, tak opisała ówczesny dostęp do archiwów państwowych:

> miałam rację pisząc, że historyk Polski Ludowej „musi przebrnąć przez wiele dziesiątków metrów bieżących zupełnie nieuporządkowanych materiałów źródłowych, których najczęściej nigdy nie dotknęła ręka zawodowego archiwisty. Spośród stosów bezwartościowej korespondencji manipulacyjnej najróźnorodniejszych papierów, które nawet w tych pierwszych latach, kiedy machina biurokracji nie zaczęła się nawet rozrastać, produkowano dość gorliwie, wygrzebuje się dopiero potrzebne i wartościowe akty”. Chyba nie przypadkiem niektórzy, i to poważni, doświadczeni pracownicy państwowej służby archiwalnej są zdecydowanie przeciwni udostępnieniu dla badań naukowych akt z okresu po 1945 roku dopóki nie będą przejęte przez archiwa i należycie uporządkowane. [...] Brak inwentarzy utrudniający objęcie całokształtu dokumentacji, brak sygnatur w większości terenowych składnic akt, uniemożliwiający ponowne dotarcie do materiału, ogromna przypadkowość miejsca przechowywania bezcennych nieraz dokumentów – to fakty, których znaczenie trudno negować<fnref n="21" />.

Dostęp do materiałów dotyczących ostatniego okresu był również utrudniony tak z powodu braku środków na przechowywanie archiwaliów, jak i za przyczyną instytucjonalnej biurokracji. Uwagi Kersten dotyczą początku lat 60., ale nie wydaje się, aby sytuacja była znacząco odmienna 10 lat później, kiedy na konferencji IH PAN poświęconej historii Polski Ludowej jej uczestnicy wytykali „pustki” w oficjalnych statystykach i materiałach archiwalnych, zwłaszcza pochodzących z KC PZPR<fnref n="22" />. Do trudności wynikających z politycznej kontroli dostępu do archiwaliów dochodziły więc warunki ich przechowywania i udostępniania. Nie dziwi zatem, że niewielu badaczy zajmowało się historią najnowszą. Unaocznia to sprawozdanie Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, wskazującej, że w drugim półroczu 1958 r. na 385 osób przeglądających zbiory tylko jedna interesowała się tematyką Polski Ludowej – w zakresie wydatków na zdrowie<fnref n="23" />.

<footnote n="19">¹⁹ J. Żarnowski, *Badania nad historią najnowszą*, KH, 1960, nr 3, s. 836–850.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Beata Bińko podała, że w IKKN studenci mogli czytać dokumenty i książki „zakazane”, przechowywane w zamykanej na klucz szafie znajdującej się w biurze dyrektora biblioteki, wyłącznie na podstawie pisemnego pozwolenia dyrektora szkoły; zob. też, *Skąd przychodzili, dokąd zmierzali... Aspiranci pierwszego rocznika Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR*, w: *Komunizm. Ideologia, system, ludzie*, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 174–191.</footnote>

<footnote n="21">²¹ K. Kersten, *O niektórych metodach badania historii najnowszej*, KH, 1961, nr 4, s. 1030.</footnote>

<footnote n="22">²² T. Szarota, *Badania nad dziejami Polski Ludowej*, KH, 1972, nr 2, s. 498–500.</footnote>

<footnote n="23">²³ T. Kotarbiński, *O potrzebie historii najnowszej*, KH, 1960, nr 2, s. 390–391.</footnote>
Praktyczne warunki badań nad historią najnowszą nie sprzyjały zatem jej rozwojowi. Co więcej, a może właśnie dlatego, kierownictwo IH PAN po 1956 r. nadal uważało, że studia nad okresem najnowszym nie należą do zadań historyków. Takie przekonanie wielokrotnie wyrażał dyrektor IH PAN, Tadeusz Manteuffel. W 1963 r. np. w piśmie do sekretariatu Wydziału I (Nauk Społecznych) PAN następująco wyjaśniał, dlaczego IH PAN nie będzie współpracował z radziecką Akademią Nauk w ramach projektu zatytułowanego: „Ludowo-demokratyczne i socjalistyczne rewolucje w krajach centralnej i południowo-wschodniej Europy”:

Tematyka umieszczona w planie współpracy naukowej w zakresie nauk historycznych jest jednostronnym dyktatem strony radzieckiej, a dotychczasowe próby zmiany tego stanu rzeczy nie dały pozytywnego rezultatu. Tak więc w planie na rok 1963 Instytut Historii jest zainteresowany czynnie jedynie sprawą publikacji źródeł do powstania 1863 roku. Tę pozycję chcielibyśmy utrzymać nadal<fnref n="24" />.

Rzeczywiście nie doszło do współpracy między obiema akademiami nauk w dziedzinie historii najnowszej aż do 1989 r. Przekonanie dyrekcji, że niemożliwe jest uprawianie historii najnowszej uwidocznia się również w powracającej nieustannie kwestii syntezy historii Polski powstającej w IH PAN. W 1958 r. powzięto „plan perspektywiczny rozwoju nauki historycznej w Polsce do 1985 roku”, który polegał na zaplanowaniu badań z siedemnastoletnim wyprzedzeniem<fnref n="25" />. Nawet w tak odległej perspektywie kierownictwo IH PAN nie przewidywało włączenia historii Polski Ludowej do tej syntezy:

> W zakresie wielkich syntez powinien doprowadzić do końca te, nad którymi pracuje w obecnej chwili. Tak więc wydaje się, że do roku 1985 będzie mógł zakończyć opracowywanie nie tylko tomów III (1864–1918) i IV (1918–1939) „Historii Polski”, ale i również w razie pomyślnego układu warunków tomu V obejmującego lata 1939–1945. Nie wydaje się natomiast, aby udało się w tym czasie „Historią Polski” objąć dzieje Polski Ludowej. Synteza historii państwa i prawa zostanie natomiast doprowadzona do końca, tzn. włącznie w pierwszymi latami Polski Ludowej<fnref n="26" />.

Daje to wyobrażenie o tym, jak dyrekcja Instytutu postrzegała wówczas zaczątki badań nad niedawną przeszłością. W 1968 r. były one jeszcze w powijakach. Jeżeli opinia Manteuffla była tak pesymistyczna, to dlatego że, jego zdaniem, nie było jeszcze warunków pozwalających na rozwój badań nad historią najnowszą. Nie z powodu braków kadrowych, ale z przyczyn pozanaukowych, jasno wyszczególnionych:

<footnote n="24">²⁴ List Tadeusza Manteuffla do sekretariatu Wydziału I PAN, 12 VIII 1963 r., cyt. za: Z. Romek, „Cenzura kreatywna” w PRL a środowisko historyków, PH, 2006, nr 1, s. 27–28.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ A. Wyczański, Niektóre zagadnienia rozwoju nauki historycznej w Polsce do 1985 roku, KH, 1968, nr 1, s. 81–89, cyt. ze s. 81.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ T. Manteuffel, *W piętnastolecie Instytutu Historii*, KH, 1968, nr 2, s. 362.</footnote>
Praktyczne warunki badań nad historią najnowszą nie sprzyjały zatem jej rozwojowi. Co więcej, a może właśnie dlatego, kierownictwo IH PAN po 1956 r. nadal uważało, że studia nad okresem najnowszym nie należą do zadań historyków. Takie przekonanie wielokrotnie wyrażał dyrektor IH PAN, Tadeusz Manteuffel. W 1963 r. np. w piśmie do sekretariatu Wydziału I (Nauk Społecznych) PAN następująco wyjaśniał, dlaczego IH PAN nie będzie współpracował z radziecką Akademią Nauk w ramach projektu zatytułowanego: „Ludowo-demokratyczne i socjalistyczne rewolucje w krajach centralnej i południowo-wschodniej Europy”:

Tematyka umieszczona w planie współpracy naukowej w zakresie nauk historycznych jest jednostronnym dyktatem strony radzieckiej, a dotychczasowe próby zmiany tego stanu rzeczy nie dały pozytywnego rezultatu. Tak więc w planie na rok 1963 Instytut Historii jest zainteresowany czynnie jedynie sprawą publikacji źródeł do powstania 1863 roku. Tę pozycję chcielibyśmy utrzymać nadal<fnref n="24" />.

Rzeczywiście nie doszło do współpracy między obiema akademiami nauk w dziedzinie historii najnowszej aż do 1989 r. Przekonanie dyrekcji, że niemożliwe jest uprawianie historii najnowszej uwidocznia się również w powracającej nieustannie kwestii syntezy historii Polski powstającej w IH PAN. W 1958 r. powzięto „plan perspektywiczny rozwoju nauki historycznej w Polsce do 1985 roku”, który polegał na zaplanowaniu badań z siedemnastoletnim wyprzedzeniem<fnref n="25" />. Nawet w tak odległej perspektywie kierownictwo IH PAN nie przewidywało włączenia historii Polski Ludowej do tej syntezy:

> W zakresie wielkich syntez powinien doprowadzić do końca te, nad którymi pracuje w obecnej chwili. Tak więc wydaje się, że do roku 1985 będzie mógł zakończyć opracowywanie nie tylko tomów III (1864–1918) i IV (1918–1939) „Historii Polski”, ale i również w razie pomyślnego układu warunków tomu V obejmującego lata 1939–1945. Nie wydaje się natomiast, aby udało się w tym czasie „Historią Polski” objąć dzieje Polski Ludowej. Synteza historii państwa i prawa zostanie natomiast doprowadzona do końca, tzn. włącznie w pierwszymi latami Polski Ludowej<fnref n="26" />.

Daje to wyobrażenie o tym, jak dyrekcja Instytutu postrzegała wówczas zaczątki badań nad niedawną przeszłością. W 1968 r. były one jeszcze w powijakach. Jeżeli opinia Manteuffla była tak pesymistyczna, to dlatego że, jego zdaniem, nie było jeszcze warunków pozwalających na rozwój badań nad historią najnowszą. Nie z powodu braków kadrowych, ale z przyczyn pozanaukowych, jasno wyszczególnionych:

<footnote n="24">²⁴ List Tadeusza Manteuffla do sekretariatu Wydziału I PAN, 12 VIII 1963 r., cyt. za: Z. Romek, „Cenzura kreatywna” w PRL a środowisko historyków, PH, 2006, nr 1, s. 27–28.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ A. Wyczański, Niektóre zagadnienia rozwoju nauki historycznej w Polsce do 1985 roku, KH, 1968, nr 1, s. 81–89, cyt. ze s. 81.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ T. Manteuffel, *W piętnastolecie Instytutu Historii*, KH, 1968, nr 2, s. 362.</footnote>
Do realizacji tych zamierzeń Instytut jest kadrowo przygotowany. Jednakże ich urzeczywistnienie na odcinku historii najnowszej zależy również od spraw poza naukowych, Jeśli bowiem nadal ze względów politycznych nie można będzie poruszać zagadnień posiadających istotne znaczenie dla zrozumienia procesu dziejowego, wszelkie badania naukowe tego okresu stają się nierealne. Pozostaje oczywiście uproszczona popularyzacja, ale zajmowanie się nią nie jest zadaniem IH PAN<fnref n="27" />.

Manteuffel wyraźnie uzależniał prowadzenie badań nad historią najnowszą od czynników niezależnych od samych historyków i potwierdzał tym samym polityczną autonomię dyscypliny: jeżeli brakuje odpowiednich warunków badania historyczne są niemożliwe, a zatem okres najnowszy podlega dziedzinom innym niż historia. Dyrektor IH PAN starał się wyznaczyć bardzo wyraźną granicę między uczonym a laikiem, ale w praktyce granica ta nie funkcjonowała: wśród domagających się publikacji syntezy początków PRL byli również niektórzy badacze zatrudnieni w IH PAN (Madajczyk, Kersten), a z kolei wśród popularyzatorów byli też autorzy powołujący się na status zawodowego historyka, akademicy lub historycy-działacze partyjni.

Jako działacze historycy ci, a przynajmniej niektórzy z nich, czuli się w obowiązku aktywnie uczestniczyć w promowaniu historii pojmowanej jako nauka partyjna. Podobnie jak naukowy dyskurs o edukacji analizowany przez Francka Poupeau, również naukowy dyskurs o historii oscyluje między kryteriami naukowymi i normatywnymi<fnref n="28" />. Świadczą o tym niektóre poglądy wyrażane na II Kongresie Nauki Polskiej w 1973 r. Dość odległe od stanowiska Manteuffla były poglądy historyków akademickich należących do PZPR, takich jak Antoni Czubiński:

> Jak powszechnie wiadomo, prawda historyczna ma to do siebie, iż różnie może być interpretowana i różnie wyzyskiwana politycznie. Idzie o to, by prawdę tę w pełni przyswajać społeczeństwu w celu umocnienia jedności naszego narodu wokół programu budownictwa socjalistycznego w Polsce<fnref n="29" />.

Historykom nie była zatem obojętna koncepcja historii jako nauki władzy służącej legitymizacji władzy politycznej. Wymiar normatywny pojawiający się w dyskursie o historii miał zwrócić uwagę na eksperckie opinie, jakich ta dyscyplina może dostarczyć władzy politycznej i społeczeństwu. W PRL pojęcie nauki partyjnej odpowiadało normatywnemu pojmowaniu historii. Zapotrzebowanie społeczne i polityczne na historię mogło się jednak zmieniać zależnie od konfiguracji – „linia partii” nie była jednoznaczna. PZPR nie była monolitem, lecz przestrzenią walki i rywalizacji. Z tego punktu widzenia jeżeli okres po 1956 r. cechuje relatywnie większa tolerancja dla różnych interpretacji przeszłości, to również dlatego, że przeszłość została użyta do wewnętrznych rozgrywek

<footnote n="27">²⁷ Tamże, s. 362–363.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ F. Poupeau, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ II Kongres Nauki Polskiej, KH, 1974, nr 1, s. 82.</footnote>
Do realizacji tych zamierzeń Instytut jest kadrowo przygotowany. Jednakże ich urzeczywistnienie na odcinku historii najnowszej zależy również od spraw poza naukowych, Jeśli bowiem nadal ze względów politycznych nie można będzie poruszać zagadnień posiadających istotne znaczenie dla zrozumienia procesu dziejowego, wszelkie badania naukowe tego okresu stają się nierealne. Pozostaje oczywiście uproszczona popularyzacja, ale zajmowanie się nią nie jest zadaniem IH PAN<fnref n="27" />.

Manteuffel wyraźnie uzależniał prowadzenie badań nad historią najnowszą od czynników niezależnych od samych historyków i potwierdzał tym samym polityczną autonomię dyscypliny: jeżeli brakuje odpowiednich warunków badania historyczne są niemożliwe, a zatem okres najnowszy podlega dziedzinom innym niż historia. Dyrektor IH PAN starał się wyznaczyć bardzo wyraźną granicę między uczonym a laikiem, ale w praktyce granica ta nie funkcjonowała: wśród domagających się publikacji syntezy początków PRL byli również niektórzy badacze zatrudnieni w IH PAN (Madajczyk, Kersten), a z kolei wśród popularyzatorów byli też autorzy powołujący się na status zawodowego historyka, akademicy lub historycy-działacze partyjni.

Jako działacze historycy ci, a przynajmniej niektórzy z nich, czuli się w obowiązku aktywnie uczestniczyć w promowaniu historii pojmowanej jako nauka partyjna. Podobnie jak naukowy dyskurs o edukacji analizowany przez Francka Poupeau, również naukowy dyskurs o historii oscyluje między kryteriami naukowymi i normatywnymi<fnref n="28" />. Świadczą o tym niektóre poglądy wyrażane na II Kongresie Nauki Polskiej w 1973 r. Dość odległe od stanowiska Manteuffla były poglądy historyków akademickich należących do PZPR, takich jak Antoni Czubiński:

> Jak powszechnie wiadomo, prawda historyczna ma to do siebie, iż różnie może być interpretowana i różnie wyzyskiwana politycznie. Idzie o to, by prawdę tę w pełni przyswajać społeczeństwu w celu umocnienia jedności naszego narodu wokół programu budownictwa socjalistycznego w Polsce<fnref n="29" />.

Historykom nie była zatem obojętna koncepcja historii jako nauki władzy służącej legitymizacji władzy politycznej. Wymiar normatywny pojawiający się w dyskursie o historii miał zwrócić uwagę na eksperckie opinie, jakich ta dyscyplina może dostarczyć władzy politycznej i społeczeństwu. W PRL pojęcie nauki partyjnej odpowiadało normatywnemu pojmowaniu historii. Zapotrzebowanie społeczne i polityczne na historię mogło się jednak zmieniać zależnie od konfiguracji – „linia partii” nie była jednoznaczna. PZPR nie była monolitem, lecz przestrzenią walki i rywalizacji. Z tego punktu widzenia jeżeli okres po 1956 r. cechuje relatywnie większa tolerancja dla różnych interpretacji przeszłości, to również dlatego, że przeszłość została użyta do wewnętrznych rozgrywek

<footnote n="27">²⁷ Tamże, s. 362–363.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ F. Poupeau, dz. cyt.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ II Kongres Nauki Polskiej, KH, 1974, nr 1, s. 82.</footnote>
w partii. W momencie gdy Gomułka został I sekretarzem dokonał się nacjonalistyczny zwrot, przejawiający się aktywną polityką upamiętnień 링性的
i heroizmu polskiego narodu w historii, szczególnie w czasie II wojny światowej<fnref n="30" />. To podejście miało na celu przedstawienie działań Polaków podczas
II wojny światowej raczej jako walki o wyzwolenie narodowe niż jako walki przeciw faszyzmowi, odwrotnie niż w narracji dominującej w okresie stalinowskim.

Wewnętrzne rozgrywki w PZPR przyczyniały się jednak do pewnego poluzowania presji politycznej wywieranej na historię najnowszą<fnref n="31" />. Od 1956 aż do 1968 r. aktywna w PZPR frakcja „partyzantów”, złożona głównie z byłych żołnierzy komunistycznego ruchu oporu (Gwardii Ludowej i Armii Ludowej), przyczyniła się do odnowienia nacjonalistycznej retoryki poprzez narrację o walce z nazizmem. Do tego nieformalnego grona należeli działacze młodego pokolenia, chcący awansować w hierarchii partyjnej. Skupieni byli wokół gen. Mieczysława Moczara, wiceministra (od 1956 r.), a następnie ministra (1964–1968) spraw wewnętrznych, byłego partyzanckiego dowódcy. Z racji kombatanckiej przeszłości „partyzanci” interesowali się niedawną historią i szukali oparcia w stowarzyszeniu kombatanckim (ZBoWiD). Odwoływali się do tradycji walki zbrojnej o wyzwolenie Polski, chcąc odróżnić się od poprzedniego pokolenia działaczy, którzy przed wojną należeli do KPP, a w latach konfliktu zbrojnego schronienia szukali w ZSRR. Od 1956 r. propagowali oni pogląd, że za zbrodnie stalinowskie odpowiadają Żydzi, podkreślając ich nadreprezentację w MSW, a także żydowskie pochodzenie kilku stalinowskich przywódców, jak Jakub Berman. Mit „żydokomuny”, żywy w Polsce do dzisiaj, był zatem wykorzystywany w samym jądrze partii.

Rywalizacje wewnątrzpartyjne, które w pewnej mierze odpowiadają różnym biografiom – jedni walczyli w kraju, inni wrócili do Polski z Armią Czerwoną – przekładały się na odmienne stanowiska w kwestii historii. Jeśli zmiany po 1956 r. były mniej widoczne w historii najnowszej, to dlatego, że według Andrzeja Friszkego partyjni „liberałowie”, wywodzący się z KPP i założonego w ZSRR Związku Patriotów Polskich, mniej byli skłonni popierać „rewizjonizm” w historii niż w innych dyscyplinach, jak socjologia czy ekonomia<fnref n="32" />. Ze względu na własny życiorys trudno zaakceptować rewizję komunistycznej i internacjonalistycznej interpretacji historii Polski, II Rzeczypospolitej i powstańia Polski Ludowej. „Partyzanci” przeciwnie, bronili historii niepodległości narodowej, która dopuszczała częściową rehabilitację reżimu Piłsudskiego. Frakcja Moczara przeciwwstawiała się tu historykom ZHP, wywodzącym się głównie z KPP, którzy od zakończenia wojny lansowali internacjonalistyczną historię „ruchu robotniczego”.

<footnote n="30">³⁰ Zob. M. Zaremba, *Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm: nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce*, Warszawa 2001, zwłaszcza rozdział ósmy poświęcony „nacjonalizmowi postępowemu” lat 1957–1970.</footnote>

<footnote n="31">³¹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne*, Warszawa 2007, s. 412 i n.</footnote>

<footnote n="32">³² A. Friszke, *Historia najnowsza i historycy*, ZH, 1981, nr 56, s. 93–114.</footnote>
w partii. W momencie gdy Gomułka został I sekretarzem dokonał się nacjonalistyczny zwrot, przejawiający się aktywną polityką upamiętnień 링性的
i heroizmu polskiego narodu w historii, szczególnie w czasie II wojny światowej<fnref n="30" />. To podejście miało na celu przedstawienie działań Polaków podczas
II wojny światowej raczej jako walki o wyzwolenie narodowe niż jako walki przeciw faszyzmowi, odwrotnie niż w narracji dominującej w okresie stalinowskim.

Wewnętrzne rozgrywki w PZPR przyczyniały się jednak do pewnego poluzowania presji politycznej wywieranej na historię najnowszą<fnref n="31" />. Od 1956 aż do 1968 r. aktywna w PZPR frakcja „partyzantów”, złożona głównie z byłych żołnierzy komunistycznego ruchu oporu (Gwardii Ludowej i Armii Ludowej), przyczyniła się do odnowienia nacjonalistycznej retoryki poprzez narrację o walce z nazizmem. Do tego nieformalnego grona należeli działacze młodego pokolenia, chcący awansować w hierarchii partyjnej. Skupieni byli wokół gen. Mieczysława Moczara, wiceministra (od 1956 r.), a następnie ministra (1964–1968) spraw wewnętrznych, byłego partyzanckiego dowódcy. Z racji kombatanckiej przeszłości „partyzanci” interesowali się niedawną historią i szukali oparcia w stowarzyszeniu kombatanckim (ZBoWiD). Odwoływali się do tradycji walki zbrojnej o wyzwolenie Polski, chcąc odróżnić się od poprzedniego pokolenia działaczy, którzy przed wojną należeli do KPP, a w latach konfliktu zbrojnego schronienia szukali w ZSRR. Od 1956 r. propagowali oni pogląd, że za zbrodnie stalinowskie odpowiadają Żydzi, podkreślając ich nadreprezentację w MSW, a także żydowskie pochodzenie kilku stalinowskich przywódców, jak Jakub Berman. Mit „żydokomuny”, żywy w Polsce do dzisiaj, był zatem wykorzystywany w samym jądrze partii.

Rywalizacje wewnątrzpartyjne, które w pewnej mierze odpowiadają różnym biografiom – jedni walczyli w kraju, inni wrócili do Polski z Armią Czerwoną – przekładały się na odmienne stanowiska w kwestii historii. Jeśli zmiany po 1956 r. były mniej widoczne w historii najnowszej, to dlatego, że według Andrzeja Friszkego partyjni „liberałowie”, wywodzący się z KPP i założonego w ZSRR Związku Patriotów Polskich, mniej byli skłonni popierać „rewizjonizm” w historii niż w innych dyscyplinach, jak socjologia czy ekonomia<fnref n="32" />. Ze względu na własny życiorys trudno zaakceptować rewizję komunistycznej i internacjonalistycznej interpretacji historii Polski, II Rzeczypospolitej i powstańia Polski Ludowej. „Partyzanci” przeciwnie, bronili historii niepodległości narodowej, która dopuszczała częściową rehabilitację reżimu Piłsudskiego. Frakcja Moczara przeciwwstawiała się tu historykom ZHP, wywodzącym się głównie z KPP, którzy od zakończenia wojny lansowali internacjonalistyczną historię „ruchu robotniczego”.

<footnote n="30">³⁰ Zob. M. Zaremba, *Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm: nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce*, Warszawa 2001, zwłaszcza rozdział ósmy poświęcony „nacjonalizmowi postępowemu” lat 1957–1970.</footnote>

<footnote n="31">³¹ T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne*, Warszawa 2007, s. 412 i n.</footnote>

<footnote n="32">³² A. Friszke, *Historia najnowsza i historycy*, ZH, 1981, nr 56, s. 93–114.</footnote>
Bardziej niż destalinizacja do poluzowania politycznych ograniczeń krępują-
cych badania dziejów najnowszych przyczyniło się zainteresowanie „partyzan-
tów” niedawną przeszłością. W kontekście nowej oceny narodowych dziejów
w czasach gomułkowskich na wewnątrzpartyjnych walkach korzystali pośred-
nio specjaliści historii najnowszej. Rzeczywiście, chęć podkreślenia narodowej
martyrologii i roli polskich żołnierzy podczas II wojny światowej dawała więk-
szą swobodę prac badawczych i pozwalała na odstępstwa od „postępowych”
interpretacji obowiązujących wcześniej. Korzystali z tego historycy młodego
pokolenia, wykształceni w Polsce Ludowej specjaliści od historii najnowszej, jak
Czesław Madajczyk, Antoni Czubiński, Tadeusz Jędruszczak, Janusz Żarnowski,
Marian Marek Drozdowski, Jerzy Holzer. To pokolenie dwudziesto-, trzydziesto-
latków w 1950 r., którzy zaczynali wydawać prace po 1956 r., najpierw głównie
o historii międzywojennej, potem stopniowo o II wojnie światowej i PRL. Wszyscy
byli zbyt młodzi, by należeć do KPP, w przeciwieństwie do swoich nauczycieli
w szkołach partyjnych. Nie byli więc związani biografią z przedmiotem swo-
ich badań. Prowadziło to do „buntu intelektualnego” przeciw poprzedniemu
pokoleniu<fnref n="33" />. Przyjęli oni bowiem inne kryteria interpretacji, mniej skupione
na KPP i bardziej uwrażliwione na kwestie niepodległości narodowej. Reżim
Piłsudskiego nie był już nazywany „faszystowskim” przez autorów, którzy korzy-
stali z politycznej ochrony frakcji Moczara, niezależnie od tego, czy podzielali jej
orientację<fnref n="34" />. Dobrym przykładem jest tu Antoni Czubiński. Na początku lat 60.
Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wydał zakaz publikacji
jego książki o Centrolewie, napisanej na podstawie pracy doktorskiej. Uznano
ją bowiem za zbyt życzliwą dla PPS i zbyt krytyczną wobec KPP. Czubiński,
wówczas I sekretarz POP PZPR na UAM, szukał pomocy w partii i uzyskał
możliwość skonsultowania się z historykami ZHP, którzy wskazali mu, jakie
zmiany nanieść, aby książka została dopuszczona do druku<fnref n="35" />.

Wykorzystanie przeszłości odgrywało również ważną rolę w antysemickiej
retoryce frakcji Moczara, która doprowadziła w 1968 r. do czystek skutkujących
wydaleniem z Polski wielu Polaków pochodzenia żydowskiego<fnref n="36" />. Czystka nie
ominęła oficjalnych instytucji partyjno-państwowych: 6 członków rządu, 97 przy-
wódców partyjnych i 1400 członków, głównie pochodzenia żydowskiego, wyklu-
czono z partii. Równocześnie 14 generalów i ponad 200 innych oficerów zostało
zwolnionych ze służby. Wielu wydalono z Polski z powodu ich rzekomego „syjo-
nizmu”. Moczarowi nie udało się jednak przejąć kontroli nad partią i Gomułka
pozostał I sekretarzem.

<footnote n="33">³³ Tamże, s. 101.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Tamże, s. 93–114.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ A. Choniawko, *Antoniego Czubińskiego potyczki nie tylko z cenzurą*, w: *Śladami Mistrza. Prace z historii najnowszej dedykowane Profesorowi Antoniemu Czubińskiemu*, red. S. Sierpowski, Poznań 2013, s. 19–34.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ J. Eisler, *Polski rok 1968, Warszawa 2006*.</footnote>
Bardziej niż destalinizacja do poluzowania politycznych ograniczeń krępują-
cych badania dziejów najnowszych przyczyniło się zainteresowanie „partyzan-
tów” niedawną przeszłością. W kontekście nowej oceny narodowych dziejów
w czasach gomułkowskich na wewnątrzpartyjnych walkach korzystali pośred-
nio specjaliści historii najnowszej. Rzeczywiście, chęć podkreślenia narodowej
martyrologii i roli polskich żołnierzy podczas II wojny światowej dawała więk-
szą swobodę prac badawczych i pozwalała na odstępstwa od „postępowych”
interpretacji obowiązujących wcześniej. Korzystali z tego historycy młodego
pokolenia, wykształceni w Polsce Ludowej specjaliści od historii najnowszej, jak
Czesław Madajczyk, Antoni Czubiński, Tadeusz Jędruszczak, Janusz Żarnowski,
Marian Marek Drozdowski, Jerzy Holzer. To pokolenie dwudziesto-, trzydziesto-
latków w 1950 r., którzy zaczynali wydawać prace po 1956 r., najpierw głównie
o historii międzywojennej, potem stopniowo o II wojnie światowej i PRL. Wszyscy
byli zbyt młodzi, by należeć do KPP, w przeciwieństwie do swoich nauczycieli
w szkołach partyjnych. Nie byli więc związani biografią z przedmiotem swo-
ich badań. Prowadziło to do „buntu intelektualnego” przeciw poprzedniemu
pokoleniu<fnref n="33" />. Przyjęli oni bowiem inne kryteria interpretacji, mniej skupione
na KPP i bardziej uwrażliwione na kwestie niepodległości narodowej. Reżim
Piłsudskiego nie był już nazywany „faszystowskim” przez autorów, którzy korzy-
stali z politycznej ochrony frakcji Moczara, niezależnie od tego, czy podzielali jej
orientację<fnref n="34" />. Dobrym przykładem jest tu Antoni Czubiński. Na początku lat 60.
Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wydał zakaz publikacji
jego książki o Centrolewie, napisanej na podstawie pracy doktorskiej. Uznano
ją bowiem za zbyt życzliwą dla PPS i zbyt krytyczną wobec KPP. Czubiński,
wówczas I sekretarz POP PZPR na UAM, szukał pomocy w partii i uzyskał
możliwość skonsultowania się z historykami ZHP, którzy wskazali mu, jakie
zmiany nanieść, aby książka została dopuszczona do druku<fnref n="35" />.

Wykorzystanie przeszłości odgrywało również ważną rolę w antysemickiej
retoryce frakcji Moczara, która doprowadziła w 1968 r. do czystek skutkujących
wydaleniem z Polski wielu Polaków pochodzenia żydowskiego<fnref n="36" />. Czystka nie
ominęła oficjalnych instytucji partyjno-państwowych: 6 członków rządu, 97 przy-
wódców partyjnych i 1400 członków, głównie pochodzenia żydowskiego, wyklu-
czono z partii. Równocześnie 14 generalów i ponad 200 innych oficerów zostało
zwolnionych ze służby. Wielu wydalono z Polski z powodu ich rzekomego „syjo-
nizmu”. Moczarowi nie udało się jednak przejąć kontroli nad partią i Gomułka
pozostał I sekretarzem.

<footnote n="33">³³ Tamże, s. 101.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Tamże, s. 93–114.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ A. Choniawko, *Antoniego Czubińskiego potyczki nie tylko z cenzurą*, w: *Śladami Mistrza. Prace z historii najnowszej dedykowane Profesorowi Antoniemu Czubińskiemu*, red. S. Sierpowski, Poznań 2013, s. 19–34.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ J. Eisler, *Polski rok 1968, Warszawa 2006*.</footnote>
W połowie lat 60., a zwłaszcza po wojnie sześciodniowej w czerwcu 1967 r., MSW wraz ze środowiskiem kombatantów rozpętało w prasie kampanię przeciw Państwowemu Wydawnictwu Naukowemu, które przygotowywało wówczas wiełotomowe wydanie *Encyklopedii powszechnej*<fnref n="37" />. Opracowanie fragmentów encyklopedii poświęconych niemieckiej okupacji dało pretekst do piętnowania „rewizjostów” i „Żydów”, rzekomo fałszujących narodową historię. Sprawa była poważna, skoro nadzorował ją dyrektor gabinetu Moczara w MSW. Przekraczając swoje uprawnienia, MSW dokonało oceny treści encyklopedii, wskazując brak hasel, które uważał za istotne i przedstawiając propozycje poprawek. Wszystkie niewłaściwie rzekomo opracowane tematy dotyczyły okupacji niemieckiej w Polsce, chodziło m.in. o hasła: „Akcja AB”, „egzekucje”, „eksterminacja”, „zbrodnie hitlerowskie”, „hitlerowskie obozy pracy”, „hitlerowskie obozy dla jeńców wojennych”, „Kripo”<fnref n="38" />. Treści hasła „obozy koncentracyjne” zarzucano zbytnie akcentowanie Zagłady Żydów, a niewystarczające – losu ogółu polskich obywateli.

Ten typ polemiki służył usprawiedliwieniu antysemickich czystek 1968 r. W tym kontekście określenie „żydowski” niewiele miało wspólnego z religią. Zresztą antysemicka retoryka 1968 r. była wyjątkowo pojemna, oskarżenie o „syjonizm” padało czasem bez względu na wyznanie czy też pochodzenie oskarżonego. Z tego punktu widzenia „Żyd” był synonimem obcego, „wroga narodu”, podobnie jak w retoryce Romana Dmowskiego<fnref n="39" />. Czystka dosięgła też historyków, choć w mniejszym stopniu niż w innych dyscyplinach, m.in. filozofii, socjologii i ekonomii<fnref n="40" />. Najbardziej odczuwalne było to w ZHP: kierownictwo odwołano, a zakład został ostatecznie zlikwidowany w 1971 r. Poza tym wyemigrowała większość pracowników ŻIH<fnref n="41" />.

Czystka w ŻIH wpisała się w nurt unieważniania prac dotyczących Holokaustu w Polsce, co pokazuje polemika wokół encyklopedii PWN. Od 1967 r. kampania prasowa inspirowana prawdopodobnie przez MSW zarzucała ŻIH, że nie publikuje materiałów źródłowych świadczących o pomocy, jaką podczas wojny nieśli Żydom Polacy<fnref n="42" />. W maju 1968 r. dyrektor ŻIH Artur Eisenbach był przesłuchiwany w Wydziale I PAN. Pracę kierowanej przez niego instytucji skrytykował Czesław Madajczyk, wicesekretarz tego wydziału. Uważał, że materiały publikowane przez ŻIH wpisywały się w propagandę podkreślającą polski antysemityzm i pogromy. W tle rodziło się pytanie, stawiane także w kolejnych dekadach, czy włączać historię polskich Żydów w dzieje narodowe. Madajczyk stwierdził:

<footnote n="37">³⁷ Tamże, s. 158–164.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Kriminalpolizei – niemiecka policja kryminalna, wcielona do SS podczas II wojny światowej.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ G. Krzywiec, *Szowinizm po polsku. Przypadek Romana Dmowskiego* (1886–1905), Warszawa 2016.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ A. Friszke, *Historia najnowsza i historycy...*, s. 93–114.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ T.P. Rutkowski, *Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski* (1956–1970), „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 97–103.</footnote>

<footnote n="42">⁴² Tenże, *Nauki historyczne...*</footnote>
W połowie lat 60., a zwłaszcza po wojnie sześciodniowej w czerwcu 1967 r., MSW wraz ze środowiskiem kombatantów rozpętało w prasie kampanię przeciw Państwowemu Wydawnictwu Naukowemu, które przygotowywało wówczas wiełotomowe wydanie *Encyklopedii powszechnej*<fnref n="37" />. Opracowanie fragmentów encyklopedii poświęconych niemieckiej okupacji dało pretekst do piętnowania „rewizjostów” i „Żydów”, rzekomo fałszujących narodową historię. Sprawa była poważna, skoro nadzorował ją dyrektor gabinetu Moczara w MSW. Przekraczając swoje uprawnienia, MSW dokonało oceny treści encyklopedii, wskazując brak hasel, które uważał za istotne i przedstawiając propozycje poprawek. Wszystkie niewłaściwie rzekomo opracowane tematy dotyczyły okupacji niemieckiej w Polsce, chodziło m.in. o hasła: „Akcja AB”, „egzekucje”, „eksterminacja”, „zbrodnie hitlerowskie”, „hitlerowskie obozy pracy”, „hitlerowskie obozy dla jeńców wojennych”, „Kripo”<fnref n="38" />. Treści hasła „obozy koncentracyjne” zarzucano zbytnie akcentowanie Zagłady Żydów, a niewystarczające – losu ogółu polskich obywateli.

Ten typ polemiki służył usprawiedliwieniu antysemickich czystek 1968 r. W tym kontekście określenie „żydowski” niewiele miało wspólnego z religią. Zresztą antysemicka retoryka 1968 r. była wyjątkowo pojemna, oskarżenie o „syjonizm” padało czasem bez względu na wyznanie czy też pochodzenie oskarżonego. Z tego punktu widzenia „Żyd” był synonimem obcego, „wroga narodu”, podobnie jak w retoryce Romana Dmowskiego<fnref n="39" />. Czystka dosięgła też historyków, choć w mniejszym stopniu niż w innych dyscyplinach, m.in. filozofii, socjologii i ekonomii<fnref n="40" />. Najbardziej odczuwalne było to w ZHP: kierownictwo odwołano, a zakład został ostatecznie zlikwidowany w 1971 r. Poza tym wyemigrowała większość pracowników ŻIH<fnref n="41" />.

Czystka w ŻIH wpisała się w nurt unieważniania prac dotyczących Holokaustu w Polsce, co pokazuje polemika wokół encyklopedii PWN. Od 1967 r. kampania prasowa inspirowana prawdopodobnie przez MSW zarzucała ŻIH, że nie publikuje materiałów źródłowych świadczących o pomocy, jaką podczas wojny nieśli Żydom Polacy<fnref n="42" />. W maju 1968 r. dyrektor ŻIH Artur Eisenbach był przesłuchiwany w Wydziale I PAN. Pracę kierowanej przez niego instytucji skrytykował Czesław Madajczyk, wicesekretarz tego wydziału. Uważał, że materiały publikowane przez ŻIH wpisywały się w propagandę podkreślającą polski antysemityzm i pogromy. W tle rodziło się pytanie, stawiane także w kolejnych dekadach, czy włączać historię polskich Żydów w dzieje narodowe. Madajczyk stwierdził:

<footnote n="37">³⁷ Tamże, s. 158–164.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Kriminalpolizei – niemiecka policja kryminalna, wcielona do SS podczas II wojny światowej.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ G. Krzywiec, *Szowinizm po polsku. Przypadek Romana Dmowskiego* (1886–1905), Warszawa 2016.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ A. Friszke, *Historia najnowsza i historycy...*, s. 93–114.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ T.P. Rutkowski, *Władze PRL i historycy. Okres gomułkowski* (1956–1970), „Biuletyn IPN” 2008, nr 86, s. 97–103.</footnote>

<footnote n="42">⁴² Tenże, *Nauki historyczne...*</footnote>
Instytut ten winien stać się Instytutem Badania Historii Żydów, który skupiałby badaczy nie na zasadzie narodowościowej, gdyż byłaby to swoista dyskryminacja, a na zasadzie kompetencji naukowej<fnref n="43" />.

Między wierszami padło oskarżenie historyków związanych z ŻIH o stron-
niczość, odseparowywanie się od reszty dyscypliny i koncentrowanie na historii
Żydów dla Żydów, szczególnej, stojącej w sprzeczności z historią narodową, która
skupiała się na opisie ratowania Żydów przez Polaków podczas okupacji. W tym
wypadku rozwiązanie wewnętrznego sporu na polu historii – między ŻIH a innymi
badaczami zajmującymi się II wojną światową – dokonało się na podstawie zaso-
bów pochodzących z zewnątrz, które zapewniła moczarowska frakcja w partii.

Historycy zajmujący się historią najnowszą rozpoczynający karierę akademicką po 1956 r.

Antoni Czubiński (1928–2003) – członek PZPR od 1950 r., studia historyczne na UAM (1955), doktorat w 1959 r., wykładowca na UAM, habilitacja w 1963 r., profesura w 1968 r., prorektor WSNS (1971–1974).

Marian Marek Drozdowski (ur. 1932) – członek PZPR od 1949 r., doktorant w INS, zatrudniony w ZHP i IH PAN (na pełnym etacie od 1963 r.), doktorat w 1960 r. (promotor L. Grosfeld), habilitacja w 1966 r., profesura w 1972 r., wicedyrektor IH PAN (1968–1973).

Jerzy Holzer (1930–2015) – członek PZPR (1948–1979), studia historyczne na UW (1954), doktorant w INS i na UW, doktorat w 1961 r. (promotorka Ż. Kormanowa), habilitacja w 1969 r., profesura w 1989 r.

Tadeusz Jędruszczak (1924–1993) – członek PZPR od 1947 r., żołnierz LWP od 1944 r., oficer polityczny (1945–1948), studia prawnicze na UW (1951), doktorat w INS (1954), wykładowca w Wojskowej Akademii Politycznej (1954–1968), zatrudniony w IH PAN od 1955 r., habilitacja w 1961 r., profesura w 1968 r., dyrektor WIH (1968–1973), wiceprezes PTH (1978–1982).

Janusz Żarnowski (1932–2019) – członek PZPR od 1949 r., studia historyczne na UW (1954), doktorant w INS i IH PAN, doktorat w 1960 r. (promotor C. Madajczyk), habilitacja w 1964 r., profesura w 1972 r.

Choć trudno zobiektywizować konkretne efekty deklaracji przywódców partyjnych na temat pracy historyków, bezpośredni przekaz zaleceń władzy w „Kwartalniku Historycznym”, szczególnie przy okazji zjazdów, pokazuje, że nauka historyczna znajdowała się pod stałą presją polityczną. Czasopismo zamieściło np. szerokie fragmenty przemówienia Jaremy Maciszewskiego<fnref n="44" />,

<footnote n="43">⁴³ Tamże, s. 495.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Jarema Maciszewski (1930–2006) – działacz PPS, a po wojnie PZPR, absolwent historii na UWr (doktorat w 1957), zatrudniony na UW od 1958: habilitacja (1966), profesura (1972), poseł na Sejm PRL (1969–1981), dyrektor WNio KC PZPR (1975–1981), następnie członek KC (aż do 1990).</footnote>
Instytut ten winien stać się Instytutem Badania Historii Żydów, który skupiałby badaczy nie na zasadzie narodowościowej, gdyż byłaby to swoista dyskryminacja, a na zasadzie kompetencji naukowej<fnref n="43" />.

Między wierszami padło oskarżenie historyków związanych z ŻIH o stron-
niczość, odseparowywanie się od reszty dyscypliny i koncentrowanie na historii
Żydów dla Żydów, szczególnej, stojącej w sprzeczności z historią narodową, która
skupiała się na opisie ratowania Żydów przez Polaków podczas okupacji. W tym
wypadku rozwiązanie wewnętrznego sporu na polu historii – między ŻIH a innymi
badaczami zajmującymi się II wojną światową – dokonało się na podstawie zaso-
bów pochodzących z zewnątrz, które zapewniła moczarowska frakcja w partii.

Historycy zajmujący się historią najnowszą rozpoczynający karierę akademicką po 1956 r.

Antoni Czubiński (1928–2003) – członek PZPR od 1950 r., studia historyczne na UAM (1955), doktorat w 1959 r., wykładowca na UAM, habilitacja w 1963 r., profesura w 1968 r., prorektor WSNS (1971–1974).

Marian Marek Drozdowski (ur. 1932) – członek PZPR od 1949 r., doktorant w INS, zatrudniony w ZHP i IH PAN (na pełnym etacie od 1963 r.), doktorat w 1960 r. (promotor L. Grosfeld), habilitacja w 1966 r., profesura w 1972 r., wicedyrektor IH PAN (1968–1973).

Jerzy Holzer (1930–2015) – członek PZPR (1948–1979), studia historyczne na UW (1954), doktorant w INS i na UW, doktorat w 1961 r. (promotorka Ż. Kormanowa), habilitacja w 1969 r., profesura w 1989 r.

Tadeusz Jędruszczak (1924–1993) – członek PZPR od 1947 r., żołnierz LWP od 1944 r., oficer polityczny (1945–1948), studia prawnicze na UW (1951), doktorat w INS (1954), wykładowca w Wojskowej Akademii Politycznej (1954–1968), zatrudniony w IH PAN od 1955 r., habilitacja w 1961 r., profesura w 1968 r., dyrektor WIH (1968–1973), wiceprezes PTH (1978–1982).

Janusz Żarnowski (1932–2019) – członek PZPR od 1949 r., studia historyczne na UW (1954), doktorant w INS i IH PAN, doktorat w 1960 r. (promotor C. Madajczyk), habilitacja w 1964 r., profesura w 1972 r.

Choć trudno zobiektywizować konkretne efekty deklaracji przywódców partyjnych na temat pracy historyków, bezpośredni przekaz zaleceń władzy w „Kwartalniku Historycznym”, szczególnie przy okazji zjazdów, pokazuje, że nauka historyczna znajdowała się pod stałą presją polityczną. Czasopismo zamieściło np. szerokie fragmenty przemówienia Jaremy Maciszewskiego<fnref n="44" />,

<footnote n="43">⁴³ Tamże, s. 495.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Jarema Maciszewski (1930–2006) – działacz PPS, a po wojnie PZPR, absolwent historii na UWr (doktorat w 1957), zatrudniony na UW od 1958: habilitacja (1966), profesura (1972), poseł na Sejm PRL (1969–1981), dyrektor WNio KC PZPR (1975–1981), następnie członek KC (aż do 1990).</footnote>
wicedyrektora Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR, wygłoszonego podczas konferencji partyjnej poświęconej naukom społecznym i humanistycznym. Jego wystąpienie pt. Nauki społeczne i humanistyczne w ideologicznej i politycznej działalności Partii, w realizacji programu przyspieszenia społeczno-ekonomicznego rozwoju Polski, nie pozostawia żadnych wątpliwości co do roli politycznej, jaką władza przewidywała dla tych nauk:

> Cechą szczególną większości dyscyplin naukowych, określanych jako nauki społeczne i humanistyczne, jest ich bezpośrednie zaangażowanie klasowe i ideologiczne, a często nawet polityczne. Nie trzeba w tym gronie uzasadniać, że już sam wybór tematu badawczego, przyjęcie metody badawczej, sposób prezentacji wyników, zakres i charakter koniecznej selekcji materiału źródłowego itd. nie mogą być wolne od partyjności, czyli opowiedzenia się ideowego po tej lub tamtej stronie barykady klasowej<fnref n="45" />.

Nauki społeczne i humanistyczne były zatem, z nielicznymi wymienionymi wyjątkami (języki, statystyka i demografia, historia sztuki, muzykologia), postrzegane jako elementy konfrontacji między państwami socjalistycznymi i kapitalistycznymi. Za najważniejsze w tej wojnie ideologicznej uznano filozofię, socjologię, ekonomię polityczną i historię, szczególnie najnowszą. Wpływ kontekstu zimnej wojny był w tekście widoczny, choć mimo zacytowanego wyżej fragmentu, autor przyznał, że w przypadku badań naukowych istnieją granice konfrontacji ideologicznej:

> Jeśli mówimy o potrzebie intensywniejszej, bardziej dynamicznej walki z ideologiami burżuazyjnymi, to równocześnie nie wolno zapominać nam o dialektyce tej walki. W epoce pokojowego współistnienia nie będziemy odcinać się od wymiany poglądów. Wyraźnie też trzeba powiedzieć, że w rozmaitych opracowaniach szczegółowych, mimo iż opartych na obcej nam ideologii i na obcych założeniach ideowych, możemy znaleźć szereg ciekawych i prawidłowych rozwiązań w kwestiach szczegółowych, szereg słusznych tez i twierdzeń cząstekowych, wiele też interesujących i nowatorskich technik badawczych. Wszystko to może i powinno być przez naukę naszą wykorzystywane. W wielu powstających w niemarksistowskich kołach naukowych – w kraju i za granicą – pracach, znajduje się jądro racjonalne. Nie całą twórczość burżuazyjnych humanistów kwalifikować należy jako dywersję ideologiczną czy broń w wojnie psychologicznej. Naszym zadaniem jest twórczo przezwyciężać to, co nie jest do pogodzenia z naszą postawą metodologiczną i ideowo-polityczną, wykorzystując zarazem wszystkie wartościowe i posuwające wiedzę naprzód elementy<fnref n="46" />.

Widać tu, co zmieniło się od okresu stalinowskiego. Mimo pozorów sztywnego przemówienia, przypisującego naukom rolę ideologiczną, różnica jest znacząca, skoro wysoko postawiony polityk odpowiedzialny w PZPR za politykę naukową nie tylko przyznał, że w nauce „burżuazyjnej” istnieją elementy mogące wzbogacić pracę badaczy z bloku wschodniego, ale wręcz zachęcał do korzystania

<footnote n="45">⁴⁵ O dalszy rozwój polskiej humanistyki, KH, 1973, nr 4, s. 886.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Tamże, s. 887.</footnote>
wicedyrektora Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR, wygłoszonego podczas konferencji partyjnej poświęconej naukom społecznym i humanistycznym. Jego wystąpienie pt. Nauki społeczne i humanistyczne w ideologicznej i politycznej działalności Partii, w realizacji programu przyspieszenia społeczno-ekonomicznego rozwoju Polski, nie pozostawia żadnych wątpliwości co do roli politycznej, jaką władza przewidywała dla tych nauk:

> Cechą szczególną większości dyscyplin naukowych, określanych jako nauki społeczne i humanistyczne, jest ich bezpośrednie zaangażowanie klasowe i ideologiczne, a często nawet polityczne. Nie trzeba w tym gronie uzasadniać, że już sam wybór tematu badawczego, przyjęcie metody badawczej, sposób prezentacji wyników, zakres i charakter koniecznej selekcji materiału źródłowego itd. nie mogą być wolne od partyjności, czyli opowiedzenia się ideowego po tej lub tamtej stronie barykady klasowej<fnref n="45" />.

Nauki społeczne i humanistyczne były zatem, z nielicznymi wymienionymi wyjątkami (języki, statystyka i demografia, historia sztuki, muzykologia), postrzegane jako elementy konfrontacji między państwami socjalistycznymi i kapitalistycznymi. Za najważniejsze w tej wojnie ideologicznej uznano filozofię, socjologię, ekonomię polityczną i historię, szczególnie najnowszą. Wpływ kontekstu zimnej wojny był w tekście widoczny, choć mimo zacytowanego wyżej fragmentu, autor przyznał, że w przypadku badań naukowych istnieją granice konfrontacji ideologicznej:

> Jeśli mówimy o potrzebie intensywniejszej, bardziej dynamicznej walki z ideologiami burżuazyjnymi, to równocześnie nie wolno zapominać nam o dialektyce tej walki. W epoce pokojowego współistnienia nie będziemy odcinać się od wymiany poglądów. Wyraźnie też trzeba powiedzieć, że w rozmaitych opracowaniach szczegółowych, mimo iż opartych na obcej nam ideologii i na obcych założeniach ideowych, możemy znaleźć szereg ciekawych i prawidłowych rozwiązań w kwestiach szczegółowych, szereg słusznych tez i twierdzeń cząstekowych, wiele też interesujących i nowatorskich technik badawczych. Wszystko to może i powinno być przez naukę naszą wykorzystywane. W wielu powstających w niemarksistowskich kołach naukowych – w kraju i za granicą – pracach, znajduje się jądro racjonalne. Nie całą twórczość burżuazyjnych humanistów kwalifikować należy jako dywersję ideologiczną czy broń w wojnie psychologicznej. Naszym zadaniem jest twórczo przezwyciężać to, co nie jest do pogodzenia z naszą postawą metodologiczną i ideowo-polityczną, wykorzystując zarazem wszystkie wartościowe i posuwające wiedzę naprzód elementy<fnref n="46" />.

Widać tu, co zmieniło się od okresu stalinowskiego. Mimo pozorów sztywnego przemówienia, przypisującego naukom rolę ideologiczną, różnica jest znacząca, skoro wysoko postawiony polityk odpowiedzialny w PZPR za politykę naukową nie tylko przyznał, że w nauce „burżuazyjnej” istnieją elementy mogące wzbogacić pracę badaczy z bloku wschodniego, ale wręcz zachęcał do korzystania

<footnote n="45">⁴⁵ O dalszy rozwój polskiej humanistyki, KH, 1973, nr 4, s. 886.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Tamże, s. 887.</footnote>
z nich. W istocie była to więc dość radykalna zmiana, która prowadziła do uznania pewnej formy pluralizmu naukowego, mimo że nauka oficjalnie pozostała podporządkowana marksistowskiemu paradygmatowi. Tej relatywnie tolerancyjnej postawy nie stosowano jednak wobec historii:

> Z uwagi na szczególne uwarunkowania układu psychicznego Polaków, wyjątkowo ważną rolę odgrywa tu historia i to nie tylko, choć może przede wszystkim historia najnowsza. Wyniki badań naukowych z dziedziny historii, na pewno bardziej niż jakiejkolwiek innej dyscypliny humanistycznej, przedostają się stosunkowo łatwo do świadomości społecznej, są przyjmowane z najwyższym zainteresowaniem, wywołują gorące dyskusje. [...] Pojawiły się jednak niebezpieczne tendencje do zamazywania klasowego spojrzenia na wydarzenia i zjawiska historyczne, znajdujące swój wyraz przede wszystkim w pozytywnych ocenach burżuazji polskiej i jej rządów. Tym większą odpowiedzialność za słowa pisane i mówione, zwłaszcza jeśli są opatrzone etykietą „naukowości” muszą historycy ponosić w swych pracach. Prace z zakresu historii odgrywają ogromną rolę w kształtowaniu uczuć i postaw patriotycznych narodu<fnref n="47" />.

Jasno zatem wyrażono przekonanie, że nauka historyczna odgrywa rolę w tworzeniu zbiorowej świadomości patriotycznej czy też pamięci historycznej zdefiniowanej jako „oficjalny wzorzec pamięci mający na celu ujednolicenie jej przedstawień”<fnref n="48" />. Nie można jednak zakładać, że intencje władzy, nawet autorytarnej, wpływają bezpośrednio na rzeczywiste zachowania<fnref n="49" />. Stanowiska ideologiczne historyków, deklarowane lub prezentowane w publikacjach, mogą wynikać zarówno z uwěnstedrnienia ograniczeń politycznych przejawiających się zwłaszcza cenzurą, jak i z aktywnego zaangażowania opartego na przekonaniu, że historia ma do odegrania rolę polityczną.

Konkretne przełożenie nakazów władzy na pracę historyków zauważyć można na poziomie zjazdów PTH. Podczas IX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich zorganizowanego w Warszawie w 1963 r. wiele miejsca poświęcono upamiętnieniu dwudziestolecia Polski Ludowej. Tego tematu dotyczyło 11 z 23 referatów, co daje poczesne miejsce historykom partyjnym i działaczom ZHP<fnref n="50" />. Kolejne zjazdy wyglądały podobnie, WNIO zachęcał do omawiania historii II wojny światowej i PRL, a napisanie referatów powierzano przeważnie historykom partyjnym<fnref n="51" />. Faworyzowanie ich ułatwiało oczywiście kontrolę tego, co mówiło się na zjazdach o historii najnowszej i przyczyniało się do lansowania partyjnej interpretacji, ale samych historyków narażało na publiczną krytykę. Po XI Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich (Toruń, 1974) Jerzy

<footnote n="47">⁴⁷ Tamże, s. 888.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ M.-C. Lavabre, S. Gensburger, *Entre «devoir de mémoire» et «abus de mémoire»*. La sociologie de la mémoire comme tierce position, w: *L'histoire entre mémoire et épistémologie*, red. B. Müller, Lausanne 2005, s. 91–92 (łtum. JL).</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ V. Dubois, V. Lozac'h, J. Rowell, *Jeux bureaucratiques en régime communiste*, „Sociétés contemporaines” 1, 2005, nr 57, s. 5–19.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich w Polsce Ludowej. Dokumenty i materiały, wstęp, wybór i oprac. T.P. Rutkowski, Toruń 2014, s. 148.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ Tamże.</footnote>
z nich. W istocie była to więc dość radykalna zmiana, która prowadziła do uznania pewnej formy pluralizmu naukowego, mimo że nauka oficjalnie pozostała podporządkowana marksistowskiemu paradygmatowi. Tej relatywnie tolerancyjnej postawy nie stosowano jednak wobec historii:

> Z uwagi na szczególne uwarunkowania układu psychicznego Polaków, wyjątkowo ważną rolę odgrywa tu historia i to nie tylko, choć może przede wszystkim historia najnowsza. Wyniki badań naukowych z dziedziny historii, na pewno bardziej niż jakiejkolwiek innej dyscypliny humanistycznej, przedostają się stosunkowo łatwo do świadomości społecznej, są przyjmowane z najwyższym zainteresowaniem, wywołują gorące dyskusje. [...] Pojawiły się jednak niebezpieczne tendencje do zamazywania klasowego spojrzenia na wydarzenia i zjawiska historyczne, znajdujące swój wyraz przede wszystkim w pozytywnych ocenach burżuazji polskiej i jej rządów. Tym większą odpowiedzialność za słowa pisane i mówione, zwłaszcza jeśli są opatrzone etykietą „naukowości” muszą historycy ponosić w swych pracach. Prace z zakresu historii odgrywają ogromną rolę w kształtowaniu uczuć i postaw patriotycznych narodu<fnref n="47" />.

Jasno zatem wyrażono przekonanie, że nauka historyczna odgrywa rolę w tworzeniu zbiorowej świadomości patriotycznej czy też pamięci historycznej zdefiniowanej jako „oficjalny wzorzec pamięci mający na celu ujednolicenie jej przedstawień”<fnref n="48" />. Nie można jednak zakładać, że intencje władzy, nawet autorytarnej, wpływają bezpośrednio na rzeczywiste zachowania<fnref n="49" />. Stanowiska ideologiczne historyków, deklarowane lub prezentowane w publikacjach, mogą wynikać zarówno z uwěnstedrnienia ograniczeń politycznych przejawiających się zwłaszcza cenzurą, jak i z aktywnego zaangażowania opartego na przekonaniu, że historia ma do odegrania rolę polityczną.

Konkretne przełożenie nakazów władzy na pracę historyków zauważyć można na poziomie zjazdów PTH. Podczas IX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich zorganizowanego w Warszawie w 1963 r. wiele miejsca poświęcono upamiętnieniu dwudziestolecia Polski Ludowej. Tego tematu dotyczyło 11 z 23 referatów, co daje poczesne miejsce historykom partyjnym i działaczom ZHP<fnref n="50" />. Kolejne zjazdy wyglądały podobnie, WNIO zachęcał do omawiania historii II wojny światowej i PRL, a napisanie referatów powierzano przeważnie historykom partyjnym<fnref n="51" />. Faworyzowanie ich ułatwiało oczywiście kontrolę tego, co mówiło się na zjazdach o historii najnowszej i przyczyniało się do lansowania partyjnej interpretacji, ale samych historyków narażało na publiczną krytykę. Po XI Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich (Toruń, 1974) Jerzy

<footnote n="47">⁴⁷ Tamże, s. 888.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ M.-C. Lavabre, S. Gensburger, *Entre «devoir de mémoire» et «abus de mémoire»*. La sociologie de la mémoire comme tierce position, w: *L'histoire entre mémoire et épistémologie*, red. B. Müller, Lausanne 2005, s. 91–92 (tlum. JL).</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ V. Dubois, V. Lozac'h, J. Rowell, *Jeux bureaucratiques en régime communiste*, „Sociétés contemporaines” 1, 2005, nr 57, s. 5–19.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Powszechne Zjazdy Historyków Polskich w Polsce Ludowej. Dokumenty i materiały, wstęp, wybór i oprac. T.P. Rutkowski, Toruń 2014, s. 148.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ Tamże.</footnote>
Tomaszewski, historyk pracujący wówczas w Instytucie Nauk Politycznych UW, opublikował w „Polityce” artykuł pt. *Refleksje sceptyczne*, w którym napisał:

> Obrady nad historią najnowszą wyróżniały się drętwą atmosferą; uwagę wzbudzały nie-
> liczne wystąpienia. [...] Nic dziwnego, że w pierwszych dniach zjazdu historycy XX w.
> częściej pasjonowali się w kuluarach gafami towarzyskimi, niż problemami naukowymi<fnref n="52" />.

Wskazywał niewątpliwie członków sekcji zajmującej się historią Polski Ludowej: Mariana Orzechowskiego (politologa, ówczesnego rektora UWr, późniejszego ministra spraw zagranicznych), Andrzeja Werblana (historyka, członka KC PZPR, wcześniej kierującego wydziałami propagandy i kultury, wówczas dyrektora WNio), Andrzeja Kwileckiego (socjologa, wówczas zatrudnionego na UAM) i trzech historyków akademickich należących do partii (Hannę Jędruszczak, Franciszka Ryszkę, Romana Wapińskiego, ten ostatni przez 4 lata był w KW PZPR w Gdańsku). Jeśli chodzi o drogi życiowe referentów, to w sekcji historii najnowszej wypowiadali się nie historycy, tylko akademicy innych dyscyplin, jak socjologia czy politologia, lub laicy – dygnitarze partyjni zabierający głos jako ważni świadkowie. To współistnienie uczonych i laików wśród autorów naukowych dyskursów na temat historii najnowszej stanowiło główną cechę tej subdyscypliny (zob. niżżej).

Podlegała ona również ściślejszej cenzurze niż dawniejsze okresy historii. Cenzura, aby była skuteczna, wymaga współpracy niektórych historyków, gotowych recenzować publikację. Nie była to zatem wyłącznie kontrola pochodząca z zewnątrz dyscypliny. Potrzebni byli pośrednicy w jej obrębie: rady naukowe, komitety redakcyjne czasopism, komitety wydawnicze, oceny i recenzje naukowe, itp. Proces publikacji tekstów naukowych wymaga bowiem naukowej recenzji. W przypadku historii najnowszej Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk opierał się na opiniach wydawniczych ZHP lub WIH<fnref n="53" />. Historycy najbardziej heteronomicznego bieguna odgrywali zatem główną rolę w kontroli publikacji. Logika cenzury zmieniła się jednak po 1956 r.<fnref n="54" />: historykom nie zarzucano już odchyleń i dywersji ideologicznej lub służenia kapitalizmowi. Uzasadnienia cenzury ograniczały się teraz do zasygnalizowania autorowi, że przedstawia fakty i interpretacje niezgodne z „linią partii", które jako takie nie mogą być wydane. Sytuacja historyków wobec cenzury była przez to niejasna. W praktyce niczego im nie zakazywano na poziomie badań. Jednak publikacja i rozpowszechnianie, poza wąskim obiegiem naukowym, mogły być ograniczane. Powszechnie stosowaną praktyką było dopuszczanie do publicznej obrony prac akademickich poświęconych tematom wrażliwym z czasów II RP, II wojny światowej czy PRL, a następnie zakaz lub wieloletnie opóźnianie ich wydania.

<footnote n="52">⁵² J. Tomaszewski, *Refleksje sceptyczne*, „Polityka”, 21 IX 1974; cyt. za: T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 277.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970*, Warszawa 2010, s. 129.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Tamże.</footnote>
Tomaszewski, historyk pracujący wówczas w Instytucie Nauk Politycznych UW, opublikował w „Polityce” artykuł pt. *Refleksje sceptyczne*, w którym napisał:

> Obrady nad historią najnowszą wyróżniały się drętwą atmosferą; uwagę wzbudzały nie-
> liczne wystąpienia. [...] Nic dziwnego, że w pierwszych dniach zjazdu historycy XX w.
> częściej pasjonowali się w kuluarach gafami towarzyskimi, niż problemami naukowymi<fnref n="52" />.

Wskazywał niewątpliwie członków sekcji zajmującej się historią Polski Ludowej: Mariana Orzechowskiego (politologa, ówczesnego rektora UWr, późniejszego ministra spraw zagranicznych), Andrzeja Werblana (historyka, członka KC PZPR, wcześniej kierującego wydziałami propagandy i kultury, wówczas dyrektora WNio), Andrzeja Kwileckiego (socjologa, wówczas zatrudnionego na UAM) i trzech historyków akademickich należących do partii (Hannę Jędruszczak, Franciszka Ryszkę, Romana Wapińskiego, ten ostatni przez 4 lata był w KW PZPR w Gdańsku). Jeśli chodzi o drogi życiowe referentów, to w sekcji historii najnowszej wypowiadali się nie historycy, tylko akademicy innych dyscyplin, jak socjologia czy politologia, lub laicy – dygnitarze partyjni zabierający głos jako ważni świadkowie. To współistnienie uczonych i laików wśród autorów naukowych dyskursów na temat historii najnowszej stanowiło główną cechę tej subdyscypliny (zob. niżżej).

Podlegała ona również ściślejszej cenzurze niż dawniejsze okresy historii. Cenzura, aby była skuteczna, wymaga współpracy niektórych historyków, gotowych recenzować publikację. Nie była to zatem wyłącznie kontrola pochodząca z zewnątrz dyscypliny. Potrzebni byli pośrednicy w jej obrębie: rady naukowe, komitety redakcyjne czasopism, komitety wydawnicze, oceny i recenzje naukowe, itp. Proces publikacji tekstów naukowych wymaga bowiem naukowej recenzji. W przypadku historii najnowszej Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk opierał się na opiniach wydawniczych ZHP lub WIH<fnref n="53" />. Historycy najbardziej heteronomicznego bieguna odgrywali zatem główną rolę w kontroli publikacji. Logika cenzury zmieniła się jednak po 1956 r.<fnref n="54" />: historykom nie zarzucano już odchyleń i dywersji ideologicznej lub służenia kapitalizmowi. Uzasadnienia cenzury ograniczały się teraz do zasygnalizowania autorowi, że przedstawia fakty i interpretacje niezgodne z „linią partii", które jako takie nie mogą być wydane. Sytuacja historyków wobec cenzury była przez to niejasna. W praktyce niczego im nie zakazywano na poziomie badań. Jednak publikacja i rozpowszechnianie, poza wąskim obiegiem naukowym, mogły być ograniczane. Powszechnie stosowaną praktyką było dopuszczanie do publicznej obrony prac akademickich poświęconych tematom wrażliwym z czasów II RP, II wojny światowej czy PRL, a następnie zakaz lub wieloletnie opóźnianie ich wydania.

<footnote n="52">⁵² J. Tomaszewski, *Refleksje sceptyczne*, „Polityka”, 21 IX 1974; cyt. za: T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne...*, s. 277.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ Z. Romek, *Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970*, Warszawa 2010, s. 129.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Tamże.</footnote>
Tym sposobem prace te mogli poznać jedynie specjaliści dzięki ich publicznej obronie, udostępnionym rękopisom i artykułom w niskonakładowych czasopismach akademickich, ale nie trafiały one do szerokiego kręgu czytelników niewtajemniczonych.

Przynależność do PZPR i usytuowanie blisko heteronomicznego bieguna w polu historii nie gwarantowały bynajmniej ochrony przed cenzurą. Uderzała ona również w badaczy historii najnowszej należących do partii. Na początku lat 70. książki Marii Turlejskiej Zapis pierwszej dekady: 1944-1954 (1972) i Antoniego Czubińskiego Kraj Rad. Lata zmagań i zwycięstw (1973) zostały wycofane z księgarń i oddane na przemiał55. Turlejskiej zarzucono tendencyjne traktowanie stosunków polsko-radzieckich, a Czubińskiemu krytykę przymusowej kolektywizacji rolnictwa w ZSRR. Oboje autorzy zupełnie nie mieli profili dysydenckich: Turlejska, zatrudniona na UW, wykładała również w Wojskowej Akademii Politycznej, kształcącej oficerów politycznych dla wojska, została stamtąd usunięta po opublikowaniu tej książki. Zatrudniono ją wówczas w dyrekcji Archiwów Państwowych - był to pozorny awans, będący w rzeczywistości zesłaniem na margines świata akademickiego. Czubiński zachował etat na UAM, ale został zwolniony z partyjnej WSNS, gdzie pełnił równocześnie funkcje dyrektora Instytutu Historii Ruchu Robotniczego i prorektora. Przykłady te ilustrują fakt, że historycy partyjni wykształceni w Polsce Ludowej nie odgrywali już takiej roli jak powojenni historycy-działacze. Zarówno ich wykształcenie, jak i kariery związane były ze światem akademickim. Oczekiwali oni zatem uznania ich statusu historyka akademickiego, a to wymagało zachowania pewnego dystansu wobec partii i jej dyskursu o historii. Madajczyk w następujący sposób tłumaczył odmowę pracy w ZHP:

Wiosną 1957 roku Jerzy Morawski, ówczesny sekretarz KC oraz Ostap Dłuski, doradca Biura Politycznego starali się nakłonić mnie do przyjęcia funkcji zastępcy kierownika Zakładu Historii Partii. Nie wyraziłem zgody mając pełną świadomość faktu, że byłbym całkowicie podporządkowany swemu przełożonemu - zarówno formalnie ze względu na jego pozycję w partii, jak i merytorycznie, gdyż nie dysponowałem gruntowną wiedzą o ruchu robotniczym56.

W pokoleniu młodych historyków, którzy w zamyśle kierownictwa partyjnego mieli stanowić przyszłe marksistowskie kadry naukowe, lojalność zawodowa okazała się ważniejsza niż partyjna. Po 1956 r. pokolenie akademików formowane w komunistycznych organizacjach młodzieżowych i w szkołach partyjnych nie godziło się już na odgrywanie roli ideologów w świecie akademickim. Pokolenie to zdobyło uznanie tak instytucjonalne (Madajczyk został następcą Manteuffla na stanowisku dyrektora IH PAN w 1972 r.), jak i naukowe, ponieważ tworzyło rdzeń rodzącej się historii najnowszej.

<footnote n="55">55 T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne*..., s. 273.</footnote>

<footnote n="56">56 Z. Romek, *Cenzura w PRL. Relacje historyków*, Warszawa 2000, s. 129.</footnote>
Tym sposobem prace te mogli poznać jedynie specjaliści dzięki ich publicznej obronie, udostępnionym rękopisom i artykułom w niskonakładowych czasopismach akademickich, ale nie trafiały one do szerokiego kręgu czytelników niewtajemniczonych.

Przynależność do PZPR i usytuowanie blisko heteronomicznego bieguna w polu historii nie gwarantowały bynajmniej ochrony przed cenzurą. Uderzała ona również w badaczy historii najnowszej należących do partii. Na początku lat 70. książki Marii Turlejskiej Zapis pierwszej dekady: 1944-1954 (1972) i Antoniego Czubińskiego Kraj Rad. Lata zmagań i zwycięstw (1973) zostały wycofane z księgarń i oddane na przemiał55. Turlejskiej zarzucono tendencyjne traktowanie stosunków polsko-radzieckich, a Czubińskiemu krytykę przymusowej kolektywizacji rolnictwa w ZSRR. Oboje autorzy zupełnie nie mieli profili dysydenckich: Turlejska, zatrudniona na UW, wykładała również w Wojskowej Akademii Politycznej, kształcącej oficerów politycznych dla wojska, została stamtąd usunięta po opublikowaniu tej książki. Zatrudniono ją wówczas w dyrekcji Archiwów Państwowych - był to pozorny awans, będący w rzeczywistości zesłaniem na margines świata akademickiego. Czubiński zachował etat na UAM, ale został zwolniony z partyjnej WSNS, gdzie pełnił równocześnie funkcje dyrektora Instytutu Historii Ruchu Robotniczego i prorektora. Przykłady te ilustrują fakt, że historycy partyjni wykształceni w Polsce Ludowej nie odgrywali już takiej roli jak powojenni historycy-działacze. Zarówno ich wykształcenie, jak i kariery związane były ze światem akademickim. Oczekiwali oni zatem uznania ich statusu historyka akademickiego, a to wymagało zachowania pewnego dystansu wobec partii i jej dyskursu o historii. Madajczyk w następujący sposób tłumaczył odmowę pracy w ZHP:

Wiosną 1957 roku Jerzy Morawski, ówczesny sekretarz KC oraz Ostap Dłuski, doradca Biura Politycznego starali się nakłonić mnie do przyjęcia funkcji zastępcy kierownika Zakładu Historii Partii. Nie wyraziłem zgody mając pełną świadomość faktu, że byłbym całkowicie podporządkowany swemu przełożonemu - zarówno formalnie ze względu na jego pozycję w partii, jak i merytorycznie, gdyż nie dysponowałem gruntowną wiedzą o ruchu robotniczym56.

W pokoleniu młodych historyków, którzy w zamyśle kierownictwa partyjnego mieli stanowić przyszłe marksistowskie kadry naukowe, lojalność zawodowa okazała się ważniejsza niż partyjna. Po 1956 r. pokolenie akademików formowane w komunistycznych organizacjach młodzieżowych i w szkołach partyjnych nie godziło się już na odgrywanie roli ideologów w świecie akademickim. Pokolenie to zdobyło uznanie tak instytucjonalne (Madajczyk został następcą Manteuffla na stanowisku dyrektora IH PAN w 1972 r.), jak i naukowe, ponieważ tworzyło rdzeń rodzącej się historii najnowszej.

<footnote n="55">55 T.P. Rutkowski, *Nauki historyczne*..., s. 273.</footnote>

<footnote n="56">56 Z. Romek, *Cenzura w PRL. Relacje historyków*, Warszawa 2000, s. 129.</footnote>
## 2. Między uczonym a profanem: historiografia dziejów najnowszych (1957–1979)

Publiczna krytyka „błędów” okresu stalinowskiego i uznanie autonomii badań historycznych sprawiło, że historia najnowsza zaczęła się rozwijać bardziej w świecie akademickim niż na jego obrzeżach. Tym niemniej zarówno deficyt wykwalifikowanej kadry akademickiej gotowej prowadzić badania tego okresu, jak i brak wiarygodnych materiałów źródłowych, cenzura i autocenzura sprawiły, że aż do lat 70. niewiele powstawało publikacji naukowych poświęconych historii najnowszej.

W nauce historycznej im bliższy w czasie jest okres, którego dotyczą badania, tym mniej publikacji. Obrazuje to plan badań przedstawiony przez IH PAN po okresie destalinizacji w 1958 r.<fnref n="57" /> Główny ośrodek badań historycznych w Polsce Ludowej odnotował w sumie 194 publikacje zaplanowane lub zrealizowane od czasu jego powstania w 1953 r., z których 29 poświęconych było średniowieczu, 28 – epoce feudalnej (XVI–XVIII w.), 37 – okresowi 1764–1864, 26 – okresowi 1864–1918, 19 – dwudziestoleciu międzywojennemu, a jedynie 9 – II wojnie światowej i Polsce Ludowej<fnref n="58" />. Dopiero pod koniec lat 50. utworzono w Instytucie zespoły badawcze mające pracować nad okresem po 1939 r.

Od końca lat 50. do końca lat 70. – czyli w ciągu 20 lat po okresie stalinowskim i przed zmianami warunków wydawniczych wraz z utworzeniem przez opozycję tzw. drugiego obiegu wydawniczego – historiografia dziejów najnowszych była ilościowo nieduża i ograniczona tematycznie. Postaram się ukazać, jak zarysowywała się przestrzeń produkcji historii najnowszej, analizując jej dzieła i twórców. Przestrzeń ta okazała się rozproszona na rozmaite ośrodki o różnym stopniu autonomii.

### Produkcja naukowa lat 1957–1979 w kontekście czasopism naukowych

Systematyczne przejrzenie spisów treści czasopism naukowych pozwala wyróżnić grupy tekstów (artykłów, recenzji, polemik) poświęconych niedawnej przeszłości, jakie ukazały się między końcem lat 50. a końcem lat 70. Zestawiając cechy zamieszczanych artykułów, w tym poruszanych tematów i okresów, oraz cechy autorów, w tym ich pozycji w polu historii, można ocenić stopień autonomii produkcji naukowej.

<footnote n="57">57 Plan IH PAN na rok 1958, KH, 1958, nr 1, s. 278–282.</footnote>

<footnote n="58">58 Wyliczenia opierają się na wybranych 161 publikacjach uporządkowanych chronologicznie. Pozostałe dotyczą innych tematów lub okresów.</footnote>
## 2. Między uczonym a profanem: historiografia dziejów najnowszych (1957–1979)

Publiczna krytyka „błędów” okresu stalinowskiego i uznanie autonomii badań historycznych sprawiło, że historia najnowsza zaczęła się rozwijać bardziej w świecie akademickim niż na jego obrzeżach. Tym niemniej zarówno deficyt wykwalifikowanej kadry akademickiej gotowej prowadzić badania tego okresu, jak i brak wiarygodnych materiałów źródłowych, cenzura i autocenzura sprawiły, że aż do lat 70. niewiele powstawało publikacji naukowych poświęconych historii najnowszej.

W nauce historycznej im bliższy w czasie jest okres, którego dotyczą badania, tym mniej publikacji. Obrazuje to plan badań przedstawiony przez IH PAN po okresie destalinizacji w 1958 r.<fnref n="57" /> Główny ośrodek badań historycznych w Polsce Ludowej odnotował w sumie 194 publikacje zaplanowane lub zrealizowane od czasu jego powstania w 1953 r., z których 29 poświęconych było średniowieczu, 28 – epoce feudalnej (XVI–XVIII w.), 37 – okresowi 1764–1864, 26 – okresowi 1864–1918, 19 – dwudziestoleciu międzywojennemu, a jedynie 9 – II wojnie światowej i Polsce Ludowej<fnref n="58" />. Dopiero pod koniec lat 50. utworzono w Instytucie zespoły badawcze mające pracować nad okresem po 1939 r.

Od końca lat 50. do końca lat 70. – czyli w ciągu 20 lat po okresie stalinowskim i przed zmianami warunków wydawniczych wraz z utworzeniem przez opozycję tzw. drugiego obiegu wydawniczego – historiografia dziejów najnowszych była ilościowo nieduża i ograniczona tematycznie. Postaram się ukazać, jak zarysowywała się przestrzeń produkcji historii najnowszej, analizując jej dzieła i twórców. Przestrzeń ta okazała się rozproszona na rozmaite ośrodki o różnym stopniu autonomii.

### Produkcja naukowa lat 1957–1979 w kontekście czasopism naukowych

Systematyczne przejrzenie spisów treści czasopism naukowych pozwala wyróżnić grupy tekstów (artykłów, recenzji, polemik) poświęconych niedawnej przeszłości, jakie ukazały się między końcem lat 50. a końcem lat 70. Zestawiając cechy zamieszczanych artykułów, w tym poruszanych tematów i okresów, oraz cechy autorów, w tym ich pozycji w polu historii, można ocenić stopień autonomii produkcji naukowej.

<footnote n="57">57 Plan IH PAN na rok 1958, KH, 1958, nr 1, s. 278–282.</footnote>

<footnote n="58">58 Wyliczenia opierają się na wybranych 161 publikacjach uporządkowanych chronologicznie. Pozostałe dotyczą innych tematów lub okresów.</footnote>
## O II wojnie światowej: walka „przeciw faszyzmowi” i polska martyrologia

Powojenne historiografie II wojny światowej rozwijające się po obu stronach żelaznej kurtyny miały podobne cechy<fnref n="59" />. Nie umniejszając szczególnego kon- tekstu, jaki stanowił dla Polski autorytarny reżim sowiecki, trzeba stwierdzić, że ani historiografia ściśle związana z państwowym zamówieniem, ani jej sku- pienie na narracji heroicznej i martyrologicznej o silnym zabarwieniu patrio- tycznym nie były specyficzne dla tego typu reżimu.

Pod koniec lat 50. powstał w ramach IH PAN Zakład Historii Polski okresu 1939–1945. Jego kierownictwo powierzono docentowi Stanisławowi Płoskiemu, bylemu wojskowemu i partyzantowi, specjaliście w zakresie historii wojskowej. Celem zadeklarowanym przez ten zespół badaczy było „unaukowienie” historii wojny i wyjście poza „tendencje pamiętnikarsko-apologetyczne”, jednak badania koncentrowały się głównie na ruchu oporu przeciw niemieckiemu okupantowi<fnref n="60" />, a dokładnie – na partyzantce komunistycznej, choć wspominano również AK. W rezultacie w rzadko zamieszczanych w „Kwartalniku Historycznym” artyku- łach na temat II wojny światowej poświęcano wiele miejsca polskiemu ruchowi oporu. Najczęście był on przedstawiany jako ogólnonarodowy, choć nie przemil- czano rozbieżności politycznych (wierność rządowi londyńskiemu czy utworzo- nej w Moskwie PPR). Sojusz ze Związkiem Sowieckim określano niezmiennie jako jedyną realną opcję, a włączenie po wojnie do bloku wschodniego – jako nieuniknione. Nigdy jednak nie omawiano szczególnie okoliczności dojścia PPR do władzy po 1944 r. A o aresztowaniach i wywożeniu do ZSRR oficerów AK w ogóle nie wspominano.

„Kwartalnik Historyczny” zamieszczał niewiele artykułów poświęconych historii najnowszej. Najwięcej miejsca zajmowała historia średniowiecza i nowo- żytności, co odzwierciedlał skład Komitetu Redakcyjnego, gdzie zasiadali m.in. Stanisław Herbst, Aleksander Gieysztor, Witold Kula, Marian Małowist, Marian Henryk Serejski. Historia najnowsza pojawiała się głównie w rubryce z recen- zjami. Istotnie, w latach 60. i 70. ukazało się wiele książek na temat II wojny światowej, wydanych nakładem MON<fnref n="61" />. Ich autorzy i recenzenci byli blisko związani z PZPR. Wśród autorów tego typu publikacji wyróżniają się ilościowo byli wojskowi i partyzanci. Rzadziej natomiast zamieszczano recenzje książek poświęconych AK<fnref n="62" />. Wyraźnie preferowane były prace dotyczące komunistycznego

<footnote n="59">⁵⁹ P. Lagrou, *De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres...*, s. 107.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ Plan IH PAN na rok 1958..., s. 278–282.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ Pośród tytułów recenzowanych w tym okresie w KH zob.: W. Ważniewski, *Walki par- tyzanckie nad Niądą 1939–1945. Z dziejów walki podziemnej na ziemi miechowsko-pińczowskiej*, Warszawa 1969; B. Hillebrandt, *Partyzantka na Kielecczyźnie 1939–1945*, Warszawa 1967; E. Kosiarz, *Wyzwolenie Polski północnej 1945*, Gdynia 1967.</footnote>

<footnote n="62">⁶² I. Caban, Z. Mańkowski, *Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa w okręgu lubelskim 1939–1944*, Lublin 1971. Caban był członkiem PZPR, wykładał na Uniwersytecie Marie Curie- -Skłodowskiej w Lublinie.</footnote>
## O II wojnie światowej: walka „przeciw faszyzmowi” i polska martyrologia

Powojenne historiografie II wojny światowej rozwijające się po obu stronach żelaznej kurtyny miały podobne cechy<fnref n="59" />. Nie umniejszając szczególnego kon- tekstu, jaki stanowił dla Polski autorytarny reżim sowiecki, trzeba stwierdzić, że ani historiografia ściśle związana z państwowym zamówieniem, ani jej sku- pienie na narracji heroicznej i martyrologicznej o silnym zabarwieniu patrio- tycznym nie były specyficzne dla tego typu reżimu.

Pod koniec lat 50. powstał w ramach IH PAN Zakład Historii Polski okresu 1939–1945. Jego kierownictwo powierzono docentowi Stanisławowi Płoskiemu, bytemu wojskowemu i partyzantowi, specjaliście w zakresie historii wojskowej. Celem zadeklarowanym przez ten zespół badaczy było „unaukowienie” historii wojny i wyjście poza „tendencje pamiętnikarsko-apologetyczne”, jednak badania koncentrowały się głównie na ruchu oporu przeciw niemieckiemu okupantowi<fnref n="60" />, a dokładnie – na partyzantce komunistycznej, choć wspominano również AK. W rezultacie w rzadko zamieszczanych w „Kwartalniku Historycznym” artyku- łach na temat II wojny światowej poświęcano wiele miejsca polskiemu ruchowi oporu. Najczęście był on przedstawiany jako ogólnonarodowy, choć nie przemil- czano rozbieżności politycznych (wierność rządowi londyńskiemu czy utworzo- nej w Moskwie PPR). Sojusz ze Związkiem Sowieckim określano niezmiennie jako jedyną realną opcję, a włączenie po wojnie do bloku wschodniego – jako nieuniknione. Nigdy jednak nie omawiano szczególnie okoliczności dojścia PPR do władzy po 1944 r. A o areztowaniach i wywożeniu do ZSRR oficerów AK w ogóle nie wspominano.

„Kwartalnik Historyczny” zamieszczał niewiele artykułów poświęconych historii najnowszej. Najwięcej miejsca zajmowała historia średniowiecza i nowo- żytności, co odzwierciedlał skład Komitetu Redakcyjnego, gdzie zasiadali m.in. Stanisław Herbst, Aleksander Gieysztor, Witold Kula, Marian Małowist, Marian Henryk Serejski. Historia najnowsza pojawiała się głównie w rubryce z recen- zjami. Istotnie, w latach 60. i 70. ukazało się wiele książek na temat II wojny światowej, wydanych nakładem MON<fnref n="61" />. Ich autorzy i recenzenci byli blisko związani z PZPR. Wśród autorów tego typu publikacji wyróżniają się ilościowo byli wojskowi i partyzanci. Rzadziej natomiast zamieszczano recenzje książek poświęconych AK<fnref n="62" />. Wyraźnie preferowane były prace dotyczące komunistycznego

<footnote n="59">⁵⁹ P. Lagrou, *De l'histoire du temps présent à l'histoire des autres...*, s. 107.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ Plan IH PAN na rok 1958..., s. 278–282.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ Pośród tytułów recenzowanych w tym okresie w KH zob.: W. Ważniewski, *Walki par- tyzanckie nad Niądą 1939–1945. Z dziejów walki podziemnej na ziemi miechowsko-pińczowskiej*, Warszawa 1969; B. Hillebrandt, *Partyzantka na Kielecczyźnie 1939–1945*, Warszawa 1967; E. Kosiarz, *Wyzwolenie Polski północnej 1945*, Gdynia 1967.</footnote>

<footnote n="62">⁶² I. Caban, Z. Mańkowski, *Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa w okręgu lubelskim 1939–1944*, Lublin 1971. Caban był członkiem PZPR, wykładał na Uniwersytecie Marie Curie- -Skłodowskiej w Lublinie.</footnote>
ruchu oporu, PPR i roli ZSRR w wyzwoleniu Polski i zwycięstwie nad III Rzeszą. Ministerstwo Obrony Narodowej i Wojskowy Instytut Historyczny okazały się głównymi instytucjami, gdzie powstawała historia II wojny światowej, tworzona przede wszystkim przez działaczy, zwłaszcza w ZHP, oraz wojskowych i partyzantów.

Artykuły dotyczące tego okresu cechuje wyraźne zabarwienie polityczne. Henryk Batowski, profesor UJ, opublikował np. tekst pt. *Rok 1945 w historii powszechnej*<fnref n="63" />, w którym wyrażał zadowolenie z nowego, sprawiedliwego etnicznie, przebiegu granic w Europie Środkowej po zwycięstwie nad państwami Osi, a równocześnie wskazywał na odpowiedzialność „imperializmu” amerykańskiego za wywołanie zimnej wojny. Inny historyk-działacz, Bolesław Drukier, pisał o „sprawie polskiej” w chwili utworzenia przez polskich komunistów Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w Lublinie w 1944 r.<fnref n="64" /> Chodziło mu przede wszystkim o potępienie powstania warszawskiego, jako wojskowej awantury wywołanej przez rząd londyński przeciw ZSRR. Drukier, którego cała kariera zawodowa związana była z partią, a nie z uniwersytetem, wydał w tym samym czasie książkę poświęconą „początkom Polski Ludowej”<fnref n="65" />.

Powstanie warszawskie stanowiło centralne wydarzenie, powracające nieustannie, przede wszystkim dzięki wspomnieniom jego uczestników. „Kwartalnik Historyczny” opublikował przemówienie ministra obrony narodowej wygłoszone podczas spotkania z historykami z okazji dwudziestej rocznicy powstania<fnref n="66" />. Autor, marszałek Marian Spychalski, tym bardziej mógł mówić o „problemach wyzwolenia i odbudowy Warszawy”, że przewodniczył komitetowi odbudowy stolicy między 1944 i 1945 r. Punkt widzenia dygnitarza Polski Ludowej na powstanie był z konieczności bardzo krytyczny wobec powstańców i ich politycznych motywacji. Autor przedstawił swój tekst jako świadectwo mające stanowić materiał źródłowy dla przyszłych badań, jednakże ci świadkowie, którzy tak jak on mieli możliwość wypowiedzenia się na łamach czasopism historycznych, byli blisko związani z WP i PZPR, a zatem trudno było się spodziewać z ich strony interpretacji nieprzychylnych peerelowskiemu reżimowi.

Chociaż relacje prosowieckich kombatantów zamieszczano w „Kwartalniku Historycznym” najczęściej, to nie miały one wyłączności. Jerzy Kirchmayer opublikował w 1958 r. recenzję<fnref n="67" /> książki Adama Borkiewicza *Powstanie Warszawskie 1944. Zarys działań natury wojskowej*<fnref n="68" />. Praca ta wyróżniała się na tle podobnych

<footnote n="63">⁶³ H. Batowski, *Rok 1945 w historii powszechnej*, KH, 1965, nr 3, s. 567–586.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ B. Drukier, *Sprawa polska w okresie powstania polskiego komitetu wyzwolenia narodowego*, KH, 1966, nr 2, s. 327–354.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ Tenże, *Początki Polski Ludowej: szkice i przyczynki*, Warszawa 1966.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Problemy wyzwolenia i odbudowy Warszawy. Spotkanie z Marszałkiem Marianem Spychalskim, KH, 1966, nr 1, s. 55–68.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ KH, 1958, nr 2, s. 516–529.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ A. Borkiewicz, *Powstanie Warszawskie 1944. Zarys działań natury wojskowej*, Warszawa 1957.</footnote>
ruchu oporu, PPR i roli ZSRR w wyzwoleniu Polski i zwycięstwie nad III Rzeszą. Ministerstwo Obrony Narodowej i Wojskowy Instytut Historyczny okazały się głównymi instytucjami, gdzie powstawała historia II wojny światowej, tworzań przede wszystkim przez działaczy, zwłaszcza w ZHP, oraz wojskowych i partyzantów.

Artykuły dotyczące tego okresu cechuje wyraźne zabarwienie polityczne. Henryk Batowski, profesor UJ, opublikował np. tekst pt. *Rok 1945 w historii powszechnej*<fnref n="63" />, w którym wyrażał zadowolenie z nowego, sprawiedliwego etnicznie, przebiegu granic w Europie Środkowej po zwycięstwie nad państwami Osi, a równocześnie wskazywał na odpowiedzialność „imperializmu” amerykańskiego za wywołanie zimnej wojny. Inny historyk-działacz, Bolesław Drukier, pisał o „sprawie polskiej” w chwili utworzenia przez polskich komunistów Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w Lublinie w 1944 r.<fnref n="64" /> Chodziło mu przede wszystkim o potępienie powstania warszawskiego, jako wojskowej awantury wywołanej przez rząd londyński przeciw ZSRR. Drukier, którego cała kariera zawodowa związana była z partią, a nie z uniwersytetem, wydał w tym samym czasie książkę poświęconą „początkom Polski Ludowej”<fnref n="65" />.

Powstanie warszawskie stanowiło centralne wydarzenie, powracające nieustannie, przede wszystkim dzięki wspomnieniom jego uczestników. „Kwartalnik Historyczny” opublikował przemówienie ministra obrony narodowej wygłoszone podczas spotkania z historykami z okazji dwudziestej rocznicy powstania<fnref n="66" />. Autor, marszałek Marian Spychalski, tym bardziej mógł mówić o „problemach wyzwolenia i odbudowy Warszawy”, że przewodniczył komitetowi odbudowy stolicy między 1944 i 1945 r. Punkt widzenia dygnitarza Polski Ludowej na powstanie był z konieczności bardzo krytyczny wobec powstańców i ich politycznych motywacji. Autor przedstawił swój tekst jako świadectwo mające stanowić materiał źródłowy dla przyszłych badań, jednakże ci świadkowie, którzy tak jak on mieli możliwość wypowiedzenia się na łamach czasopism historycznych, byli blisko związani z WP i PZPR, a zatem trudno było się spodziewać z ich strony interpretacji nieprzychylnych peerelowskiemu reżimowi.

Chociaż relacje prosowieckich kombatantów zamieszczano w „Kwartalniku Historycznym” najczęściej, to nie miały one wyłączności. Jerzy Kirchmayer opublikował w 1958 r. recenzję<fnref n="67" /> książki Adama Borkiewicza *Powstanie Warszawskie 1944. Zarys działań natury wojskowej*<fnref n="68" />. Praca ta wyróżniała się na tle podobnych

<footnote n="63">⁶³ H. Batowski, *Rok 1945 w historii powszechnej*, KH, 1965, nr 3, s. 567–586.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ B. Drukier, *Sprawa polska w okresie powstania polskiego komitetu wyzwolenia narodowego*, KH, 1966, nr 2, s. 327–354.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ Tenże, *Początki Polski Ludowej: szkice i przyczynki*, Warszawa 1966.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Problemy wyzwolenia i odbudowy Warszawy. Spotkanie z Marszałkiem Marianem Spychalskim, KH, 1966, nr 1, s. 55–68.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ KH, 1958, nr 2, s. 516–529.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ A. Borkiewicz, *Powstanie Warszawskie 1944. Zarys działań natury wojskowej*, Warszawa 1957.</footnote>
edycji tego okresu. Wydawcą był Instytut Wydawniczy „Pax”, oficyna katolicka niezależna od władzy państwowej, podlegająca jednak cenzurze, specjalizująca się w tematyce religijnej i w historii najnowszej<fnref n="69" />. Autor nie był akademikiem, lecz byłym żołnierzem AK. Podobna była droga życiowa autora recenzji. Obaj walczyli w AK i wywodzili się z armii II RP, co automatycznie w oczach władz komunistycznych czyniło ich podejrzanymi o propiłsudczykowskie sympatie i kładło kres ich karierom w wojsku pod koniec lat 40. Książkę Borkiewicza można uznać za ewenement wydawniczy, ponieważ to pierwsza praca poświę-cona powstaniu warszawskiemu opublikowana niezależnie od oficjalnych miejsc produkcji, partyjnych czy wojskowych. Ukazała się po 1956 r. i jako pozostająca poza obszarem twórczości partyjnej cieszyła się wówczas dużą popularnością wśród czytelników<fnref n="70" />. Recenzja Kirchmayera symbolicznie odzwierciedlała stan badań nad powstaniem warszawskim pod koniec lat 50. Treść książki wpisywała się w dominującą interpretację II wojny światowej zdefiniowaną przez Madajczyka i Turlejską na zjeździe PTH w 1958 r., uznającą polski opór wobec nazizmu za ruch wyzwolenia narodowego obejmujący różne orientacje polityczne<fnref n="71" />. Nie chodziło już więc o podtrzymywanie w tej kwestii monopolu komunistycznych partyzantów. Dla Kirchmayera powstanie było świadectwem brawury polskich żołnierzy i ich „solidarnej, bezkompromisowej, bohaterskiej postawy w obronie utraconej wolności”<fnref n="72" />. Żałował jednak, że książka opisuje głównie wojskowy aspekt powstania, a pomija jego wymiar polityczny, co wynikało z niemożności krytykowania postawy ZSRR z powodu cenzury. Recenzja wiele mówi o stanie organizacji badań nad historią najnowszą, ponieważ Kirchmayer ubolewał, że nie ma instytucji naukowej posiadającej kwalifikacje do prowadzenia studiów nad II wojną światową. Trzeba było dopiero liczyć na „prywatną inicjatywę” Borkiewicza, żeby pojawiła się taka praca. Rzeczywiście autor mógł skorzystać z archiwum byłego Instytutu Pamięci Narodowej, gdzie kierował działem badań ruchu oporu, którego był jedynym pracownikiem, „co warto mimochodem pod-kreślić, gdy zastanawiamy się nad rozmiarem popełnionych zaniedbań w studiach nad udziałem Polski w II wojnie światowej”<fnref n="73" />. Recenzja Kirchmayera wytykała zatem równocześnie zaniedbania w badaniach nad II wojną światową<fnref n="74" />.

Z analizy zawartości „Kwartalnika Historycznego” widać, że historii ruchu oporu wobec niemieckiej okupacji najczęściej nie pisali akademicy. Była w nie-wielkim stopniu sprofesjonalizowana ze względu na status swych twórców

<footnote n="69">⁶⁹ To wydawnictwo wydało później wiele książek poświęconych AK i powstaniu warszawskiemu, najczęściej napisanych przez kombatantów AK.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ J. Kulak, *Wokół powstania*, „Biuletyn IPN” 2002, nr 8–9, s. 89–98.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ R. Stobiecki, *Rok 1945 w polskiej debacie historycznej*, „Dzieje Najnowsze” 37, 2005, nr 4, s. 5–17.</footnote>

<footnote n="72">⁷² KH, 1958, nr 2, s. 516.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ Tamże, s. 519.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ Kirchmayer sam był autorem książki o powstaniu warszawskim: *Geneza Powstania Warszawskiego*, Łódź 1946.</footnote>
edycji tego okresu. Wydawcą był Instytut Wydawniczy „Pax”, oficyna katolicka niezależna od władzy państwowej, podlegająca jednak cenzurze, specjalizująca się w tematyce religijnej i w historii najnowszej<fnref n="69" />. Autor nie był akademikiem, lecz byłym żołnierzem AK. Podobna była droga życiowa autora recenzji. Obaj walczyli w AK i wywodzili się z armii II RP, co automatycznie w oczach władz komunistycznych czyniło ich podejrzanymi o propiłsudczykowskie sympatie i kładło kres ich karierom w wojsku pod koniec lat 40. Książkę Borkiewicza można uznać za ewenement wydawniczy, ponieważ to pierwsza praca poświę-cona powstaniu warszawskiemu opublikowana niezależnie od oficjalnych miejsc produkcji, partyjnych czy wojskowych. Ukazała się po 1956 r. i jako pozostająca poza obszarem twórczości partyjnej cieszyła się wówczas dużą popularnością wśród czytelników<fnref n="70" />. Recenzja Kirchmayera symbolicznie odzwierciedlała stan badań nad powstaniem warszawskim pod koniec lat 50. Treść książki wpisywała się w dominującą interpretację II wojny światowej zdefiniowaną przez Madajczyka i Turlejską na zjeździe PTH w 1958 r., uznającą polski opór wobec nazizmu za ruch wyzwolenia narodowego obejmujący różne orientacje polityczne<fnref n="71" />. Nie chodziło już więc o podtrzymywanie w tej kwestii monopolu komunistycznych partyzantów. Dla Kirchmayera powstanie było świadectwem brawury polskich żołnierzy i ich „solidarnej, bezkompromisowej, bohaterskiej postawy w obronie utraconej wolności”<fnref n="72" />. Żałował jednak, że książka opisuje głównie wojskowy aspekt powstania, a pomija jego wymiar polityczny, co wynikało z niemożności krytykowania postawy ZSRR z powodu cenzury. Recenzja wiele mówi o stanie organizacji badań nad historią najnowszą, ponieważ Kirchmayer ubolewał, że nie ma instytucji naukowej posiadającej kwalifikacje do prowadzenia studiów nad II wojną światową. Trzeba było dopiero liczyć na „prywatną inicjatywę” Borkiewicza, żeby pojawiła się taka praca. Rzeczywiście autor mógł skorzystać z archiwum byłego Instytutu Pamięci Narodowej, gdzie kierował działem badań ruchu oporu, którego był jedynym pracownikiem, „co warto mimochodem pod-kreślić, gdy zastanawiamy się nad rozmiarem popełnionych zaniedbań w studiach nad udziałem Polski w II wojnie światowej”<fnref n="73" />. Recenzja Kirchmayera wytykała zatem równocześnie zaniedbania w badaniach nad II wojną światową<fnref n="74" />.

Z analizy zawartości „Kwartalnika Historycznego” widać, że historii ruchu oporu wobec niemieckiej okupacji najczęściej nie pisali akademicy. Była w nie-wielkim stopniu sprofesjonalizowana ze względu na status swych twórców

<footnote n="69">⁶⁹ To wydawnictwo wydało później wiele książek poświęconych AK i powstaniu warszawskiemu, najczęściej napisanych przez kombatantów AK.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ J. Kulak, *Wokół powstania*, „Biuletyn IPN” 2002, nr 8–9, s. 89–98.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ R. Stobiecki, *Rok 1945 w polskiej debacie historycznej*, „Dzieje Najnowsze” 37, 2005, nr 4, s. 5–17.</footnote>

<footnote n="72">⁷² KH, 1958, nr 2, s. 516.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ Tamże, s. 519.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ Kirchmayer sam był autorem książki o powstaniu warszawskim: *Geneza Powstania Warszawskiego*, Łódź 1946.</footnote>
i wyraźnie ukierunkowana polityczne, zgodna z interpretacjami narzucanymi przez PZPR, niezmiennie pozytywnymi wobec ZSRR i wyolbrzymiającymi rolę komunistycznej partyzantki. Znaczenie kombatantów, ZHP, a zwłaszcza wojskowych instytucji (WIH i MON) w tworzeniu tej historii pokazuje, że nie tyle chodziło tu o wypracowanie wiedzy o przeszłości, ile upamiętnienie i propagowanie bohaterów w zbiorach wspomnień i relacjach świadków. Sytuacja Polski w latach 60. i 70. nie była jednak odosobniona: wkład walki komunistów w pokonanie nazizmu stał się oficjalnym wzorcem pamięci w całym bloku wschodnim. We Francji stosowano podobne praktyki, by zdystansować się wobec przeszłości Vichy na rzecz wyidealizowanego obrazu narodu walczącego w ruchu oporu<fnref n="75" />.

**Przywoływani na łamach „Kwartalnika Historycznego” autorzy zajmujący się historią antynazistowskiego ruchu oporu**

**Adam Borkiewicz (1896–1958)** – weteran WP w okresie międzywojennym, uczestni-czył w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r., zatrudniony następnie w Wojskowym Biurze Historycznym. Walczył w kampanii wrześniowej, potem w AK i powstaniu warszawskim. Po wojnie wrócił do pracy badawczej, m.in. w Bibliotece Narodowej, później w Instytucie Pamięci Narodowej, w 1950 r. przeszedł na emeryturę.

**Bolesław Drukier (1913–2006)** – działacz komunistyczny, podczas wojny przebywał w ZSRR. Kierownik Wydziału Informacji Politycznej Ministerstwa Informacji i Propagandy (1945–1947), instruktor w szkole PPR/PZPR (1947–1953), związany z Katedrą Historii ZSRR w IKKN od 1951 r., prorektor INS od 1953 r., prorektor WSNS od 1957 r.

**Jerzy Kirchmayer (1895–1959)** – żołnierz, weteran wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. Podczas II wojny światowej walczył w AK, w 1944 r. zgłosił się do wojska (kierownik Wojskowego Biura Historycznego), usunięty z WP w 1948 r., następnie aresztowany i skazany na dożywocie, zrehabilitowany w 1956 r. Profesor w IH PAN, badał zwłaszcza historię powstania warszawskiego.

**Marian Spychalski (1906–1980)** – architekt, działacz komunistyczny od początku lat 30. Podczas wojny członek sztabu Gwardii Ludowej, Armii Ludowej, następnie WP. Członek KC PPR, później PZPR, wiceminister obrony narodowej od 1945 do 1949 r., popadł w niełaskę i został aresztowany, zrehabilitowany w 1956 r., minister obrony narodowej (1956–1968), przewodniczący Rady Państwa PRL (1968–1970).

Wydaje się, że walka „z faszyzmem” prowadzona przez ZSRR i komunistycznych partyzantów wyczerpywała wojskową historię konfliktu, ponieważ „Kwartalnik Historyczny” nie opublikował praktycznie żadnego tekstu poświę-conego kampanii wrześniowej 1939 r. Co zrozumiałe, skoro geneza II wojny światowej wymagałaby wspomnienia o pakcie Ribbentrop-Mołotow wraz z taj-nym protokołem dodatkowym, w wyniku którego ZSRR napadł na Polskę 17 września. Jedyna praca poświęcona inwazji na Polskę, której recenzja pojawiła się w prasie między końcem lat 50. i końcem lat 70., jest autorstwa Anglika,

<footnote n="75">⁷⁵ É. Conan, H. Rousso, *Vichy, un passé qui ne passe pas*, Paris 2013.</footnote>
i wyraźnie ukierunkowana polityczne, zgodna z interpretacjami narzucanymi przez PZPR, niezmiennie pozytywnymi wobec ZSRR i wolbrzymającymi rolę komunistycznej partyzantki. Znaczenie kombatantów, ZHP, a zwłaszcza wojskowych instytucji (WIH i MON) w tworzeniu tej historii pokazuje, że nie tyle chodziło tu o wypracowanie wiedzy o przeszłości, ile upamiętnienie i propagowanie bohaterów w zbiorach wspomnień i relacjach świadków. Sytuacja Polski w latach 60. i 70. nie była jednak odosobniona: wkład walki komunistów w pokonanie nazizmu stał się oficjalnym wzorcem pamięci w całym bloku wschodnim. We Francji stosowano podobne praktyki, by zdystansować się wobec przeszłości Vichy na rzecz wyidealizowanego obrazu narodu walczącego w ruchu oporu<fnref n="75" />.

**Przywoływani na łamach „Kwartalnika Historycznego” autorzy zajmujący się historią antynazistowskiego ruchu oporu**

**Adam Borkiewicz (1896–1958)** – weteran WP w okresie międzywojennym, uczestni-
czył w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r., zatrudniony następnie w Wojskowym
Biurze Historycznym. Walczył w kampanii wrześniowej, potem w AK i powstaniu war-
szawskim. Po wojnie wrócił do pracy badawczej, m.in. w Bibliotece Narodowej, później
w Instytucie Pamięci Narodowej, w 1950 r. przeszedł na emeryturę.

**Bolesław Drukier (1913–2006)** – działacz komunistyczny, podczas wojny przebywał w ZSRR. Kierownik Wydziału Informacji Politycznej Ministerstwa Informacji i Propagandy (1945–1947), instruktor w szkole PPR/PZPR (1947–1953), związany z Katedrą Historii ZSRR w IKKN od 1951 r., prorektor INS od 1953 r., prorektor WSNS od 1957 r.

**Jerzy Kirchmayer (1895–1959)** – żołnierz, weteran wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. Podczas II wojny światowej walczył w AK, w 1944 r. zgłosił się do wojska (kierownik Wojskowego Biura Historycznego), usunięty z WP w 1948 r., następnie aresztowany i skazany na dożywocie, zrehabilitowany w 1956 r. Profesor w IH PAN, badał zwłaszcza historię powstania warszawskiego.

**Marian Spychalski (1906–1980)** – architekt, działacz komunistyczny od początku lat 30. Podczas wojny członek sztabu Gwardii Ludowej, Armii Ludowej, następnie WP. Członek KC PPR, później PZPR, wiceminister obrony narodowej od 1945 do 1949 r., popadł w niełaskę i został aresztowany, zrehabilitowany w 1956 r., minister obrony narodowej (1956–1968), przewodniczący Rady Państwa PRL (1968–1970).

Wydaje się, że walka „z faszyzmem” prowadzona przez ZSRR i komuni-
stycznych partyzantów wyczerpywała wojskową historię konfliktu, ponieważ
„Kwartalnik Historyczny” nie opublikował praktycznie żadnego tekstu poświę-
conego kampanii wrześniowej 1939 r. Co zrozumiałe, skoro geneza II wojny
światowej wymagałaby wspomnienia o pakcie Ribbentrop-Mołotow wraz z taj-
nym protokołem dodatkowym, w wyniku którego ZSRR napadł na Polskę
17 września. Jedyna praca poświęcona inwazji na Polskę, której recenzja pojawiła
się w prasie między końcem lat 50. i końcem lat 70., jest autorstwa Anglika,

<footnote n="75">75 É. Conan, H. Rousso, *Vichy, un passé qui ne passe pas*, Paris 2013.</footnote>
Nicolasa Bethella<sup>76</sup>. Jego książka, napisana na podstawie archiwaliów brytyj-
skich, dotyczy przede wszystkim stosunków dyplomatycznych pomiędzy Wielką
Brytanią, Francją, Związkiem Sowieckim i Polską w chwili wybuchu konfliktu.
Autor, urodzony w 1938 r., zasiadał w Izbie Lordów od 1967 do 1999 r. i może
być uznany za historyka amatora. Wydał szereg książek o Europie Środkowej
i Wschodniej, a wiele lat później, w 1987 r., uzyskał doktorat. Podobny temat
poruszał wydany w 1965 r. przez Polski Instytut Spraw Międzynarodowych
zbiór źródeł dotyczących sprawy polskiej na arenie międzynarodowej w cza-
sie II wojny światowej<sup>77</sup>, zawierający ponad 500 dokumentów archiwalnych.
Chronologiczne cezury tego tomu nie były przypadkowe, zaczynał się bowiem
w 1934 r., kiedy doszło do podpisania niemiecko-polskiego paktu o nieagresji
między III Rzeszą i II RP. W interpretacji sowieckiej zawarcie tego układu dowo-
dziło wrogości reżimu sanacji do ZSRR i sympatii dla nazistowskich Niemiec.
Usprawiedliwiało zatem podpisanie paktu niemiecko-sowieckiego w 1939 r.,
który nigdzie zresztą nie został wyraźnie wymieniony.

W „Kwartalniku Historycznym” pojawiały się w tym okresie jeszcze inne tek-
sty poświęcone niemieckiej okupacji, również autorstwa akademików. Na przy-
kład krótki artykuł Tadeusza Manteuffla dotyczący tajnego nauczania w oku-
powanej Warszawie<sup>78</sup>. Mediewista występował tu jako świadek, ponieważ sam
był jednym z organizatorów podziemnego uniwersytetu. Jeszcze inne artykuły
pochodziły z Zakładu Historii Polski okresu 1939–1945 IH PAN. Pracowali
w nim młodzi historycy, jak Tomasz Szarota (rocznik 1940), którego obro-
niona w 1966 r. praca doktorska poświęcona była życiu codziennemu w oku-
powanej Warszawie. Wydano ją w postaci książkowej w 1973 r.<sup>79</sup>, a jej recenzję
dla „Kwartalnika Historycznego” napisał jeden z kolegów z Zakładu, Tomasz
Strzembosz<sup>80</sup> (rocznik 1930, w 1972 r. obronił pracę doktorską na temat war-
szawskich więzień podczas okupacji). Żaden z nich nie należał do PZPR. Prace
pisane przez akademików częściej odnosiły się do historii gospodarczej i spo-
łecznej. Nie oznaczało to braku rozważań politycznych, co widać np. w pracy
Czesława Madajczyka poświęconej projektom reformy rolnej w latach wojny<sup>81</sup>,
które analizował przez pryzmat programów różnych polskich ugrupowań poli-
tycznych. Pozwoliło mu to nakreślić panoramę sił politycznych istniejących
podczas wojny, nie pomijając ugrupowań konkurencyjnych dla PPR.

<footnote n="76"><sup>76</sup> N. Bethell, *The War Hitler Won*. September 1939, London 1972. Recenzja zamieszczona w KH, 1974, nr 1, s. 215–216.</footnote>

<footnote n="77"><sup>77</sup> Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1965.</footnote>

<footnote n="78"><sup>78</sup> T. Manteuffel, *Formy tajnego nauczania akademickiego w Warszawie, 1939–1945*, KH, 1970, nr 3, s. 748–753.</footnote>

<footnote n="79"><sup>79</sup> T. Szarota, *Okupowanej Warszawy dzień powszedni*, Warszawa 1973.</footnote>

<footnote n="80"><sup>80</sup> KH, 1975, nr 2, s. 480–483.</footnote>

<footnote n="81"><sup>81</sup> C. Madajczyk, *Sprawa reformy rolnej w Polsce, 1939–1944. Programy – taktyka*, Warszawa 1961.</footnote>
Nicolasa Bethella<fnref n="76" />. Jego książka, napisana na podstawie archiwaliów brytyj-
skich, dotyczy przede wszystkim stosunków dyplomatycznych pomiędzy Wielką
Brytanią, Francją, Związkiem Sowieckim i Polską w chwili wybuchu konfliktu.
Autor, urodzony w 1938 r., zasiadał w Izbie Lordów od 1967 do 1999 r. i może
być uznany za historyka amatora. Wydał szereg książek o Europie Środkowej
i Wschodniej, a wiele lat później, w 1987 r., uzyskał doktorat. Podobny temat
poruszał wydany w 1965 r. przez Polski Instytut Spraw Międzynarodowych
zbiór źródeł dotyczących sprawy polskiej na arenie międzynarodowej w cza-
sie II wojny światowej<fnref n="77" />, zawierający ponad 500 dokumentów archiwalnych.
Chronologiczne cezury tego tomu nie były przypadkowe, zaczynał się bowiem
w 1934 r., kiedy doszło do podpisania niemiecko-polskiego paktu o nieagresji
między III Rzeszą i II RP. W interpretacji sowieckiej zawarcie tego układu dowo-
dziło wrogości reżimu sanacji do ZSRR i sympatii dla nazistowskich Niemiec.
Usprawiedliwiało zatem podpisanie paktu niemiecko-sowieckiego w 1939 r.,
który nigdzie zresztą nie został wyraźnie wymieniony.

W „Kwartalniku Historycznym” pojawiały się w tym okresie jeszcze inne tek-
sty poświęcone niemieckiej okupacji, również autorstwa akademików. Na przy-
kład krótki artykuł Tadeusza Manteuffla dotyczący tajnego nauczania w oku-
powanej Warszawie<fnref n="78" />. Mediewista występował tu jako świadek, ponieważ sam
był jednym z organizatorów podziemnego uniwersytetu. Jeszcze inne artykuły
pochodziły z Zakładu Historii Polski okresu 1939–1945 IH PAN. Pracowali
w nim młodzi historycy, jak Tomasz Szarota (rocznik 1940), którego obro-
niona w 1966 r. praca doktorska poświęcona była życiu codziennemu w oku-
powanej Warszawie. Wydano ją w postaci książkowej w 1973 r.<fnref n="79" />, a jej recenzję
dla „Kwartalnika Historycznego” napisał jeden z kolegów z Zakładu, Tomasz
Strzembosz<fnref n="80" /> (rocznik 1930, w 1972 r. obronił pracę doktorską na temat war-
szawskich więzień podczas okupacji). Żaden z nich nie należał do PZPR. Prace
pisane przez akademików częściej odnosiły się do historii gospodarczej i spo-
łecznej. Nie oznaczało to braku rozważań politycznych, co widać np. w pracy
Czesława Madajczyka poświęconej projektom reformy rolnej w latach wojny<fnref n="81" />,
które analizował przez pryzmat programów różnych polskich ugrupowań poli-
tycznych. Pozwoliło mu to nakreślić panoramę sił politycznych istniejących
podczas wojny, nie pomijając ugrupowań konkurencyjnych dla PPR.

<footnote n="76">⁷⁶ N. Bethell, *The War Hitler Won*. September 1939, London 1972. Recenzja zamieszczona w KH, 1974, nr 1, s. 215–216.</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej. Zbiór dokumentów, Warszawa 1965.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ T. Manteuffel, *Formy tajnego nauczania akademickiego w Warszawie, 1939–1945*, KH, 1970, nr 3, s. 748–753.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ T. Szarota, *Okupowanej Warszawy dzień powszedni*, Warszawa 1973.</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ KH, 1975, nr 2, s. 480–483.</footnote>

<footnote n="81">⁸¹ C. Madajczyk, *Sprawa reformy rolnej w Polsce, 1939–1944. Programy – taktyka*, Warszawa 1961.</footnote>
Inne jeszcze publikacje dotyczyły nazistowskiego systemu obozów koncentracyjnych i polityki eksterminacji Żydów i Słowian. Wyróżnić tu można dwie kategorie: z jednej strony prace poświęcone eksterminacji Żydów w Polsce, z drugiej – polityce niemieckiego okupanta wobec nieżydowskiej ludności polskiej. Prace pierwszej kategorii pisali historycy pochodzenia żydowskiego pracujący w ŻIH. Drugą kategorię prac tworzyli autorzy nieżydowscy i były one poświęcone zwłaszcza losom Polaków nie-Żydów, a Holokaust przywoływany był marginesowo i bez podkreślania jego specyfiki.

Są to więc dwa typy historii, rzadko wchodzące ze sobą w dialog, jakby historia Polski (czy też Polaków) i historia polskich Żydów stanowiły dwie odrębne dyscypliny. Rozdzielanie opisów niemieckiej okupacji od Zagłady Żydów zapoczątkowane w powojennej Polsce obowiązywało aż do niedawna, a zainteresowanie tematyką relacji polsko-żydowskich pojawiło się wśród opozycjonistów lat 80., a później na początku XXI w. (zob. kolejne rozdziały).

W rezultacie nieliczne książki na ten temat recenzowane w „Kwartalniku Historycznym” są autorstwa historyków ŻIH, często należących do PZPR. W 1959 r. ukazała się praca dyrektora ŻIH, Bernarda Marka, poświęcona gettu warszawskiemu, wydana przez MON<fnref n="82" />. Recenzja książki jest symptomatyczna dla podziału na historię polską i historię żydowską, i ilustruje braki wiedzy o przeszłości tej mniejszości wśród polskich historyków. Autorowi zarzucano przede wszystkim, że praca jest zbyt specjalistyczna i przez to niedostępna dla nieznającego tematu czytelnika<fnref n="83" />. Wkrótce potem ukazała się rozprawa historyka z ŻIH, Artura Eisenbacha, o polityce Zagłady Żydów<fnref n="84" />. Również jej recenzja świadczy o braku zainteresowania tą tematyką historyków, którzy się w niej nie specjalizowali. Jej autor, Franciszek Ryszka, zajmujący się nazizmem, nie odniósł się do treści książki, uważając wręcz, że brak mu w tym zakresie kompetencji. Polemizował natomiast co do idei nazistowskiej polityki, twierdząc, że Eisenbach przeceniał rolę antysemityzmu i rasizmu w wywołaniu Holokaustu i zachęcał autora do uwzględnienia roli kontekstu wojny<fnref n="85" />. Recenzja Ryszki podejmowała narrację propagowaną przez komunistyczną władzę, negującą udział czy współudział Polaków w Holokauście, wytykając równocześnie, zgodnie z obowiązującą wówczas frazeologią, brak refleksji nad przejawami wrogości wobec Żydów.

Polska jako główny teren genocidum ludności żydowskiej to jeszcze jeden problem naszej historii. Wiemy skądinąd, że w opinii światowej krzyżują się różne poglądy na temat „polskiego antysemityzmu” inspirowane przez wrogie nam środowiska polityczne. Sprawa jest na pewno niełatwa, choć można z oburzeniem odrzucić tezę o Polakach jako kolaborantach – choćby moralnych – w ponurym dziele ludobójstwa. Wiemy, że i takie

<footnote n="82">⁸² B. Mark, *Walka i zagłada warszawskiego getta*, Warszawa 1959.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ KH, 1959, nr 4, s. 1293–1295.</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ A. Eisenbach, *Hitlerowska polityka zagłady Żydów*, Warszawa 1961.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ KH, 1962, nr 3, s. 760–764.</footnote>
Inne jeszcze publikacje dotyczyły nazistowskiego systemu obozów koncentracyjnych i polityki eksterminacji Żydów i Słowian. Wyróżnić tu można dwie kategorie: z jednej strony prace poświęcone eksterminacji Żydów w Polsce, z drugiej – polityce niemieckiego okupanta wobec nieżydowskiej ludności polskiej. Prace pierwszej kategorii pisali historycy pochodzenia żydowskiego pracujący w ŻIH. Drugą kategorię prac tworzyli autorzy nieżydowscy i były one poświęcone zwłaszcza losom Polaków nie-Żydów, a Holokaust przywoływany był marginesowo i bez podkreślania jego specyfiki.

Są to więc dwa typy historii, rzadko wchodzące ze sobą w dialog, jakby historia Polski (czy też Polaków) i historia polskich Żydów stanowiły dwie odrębne dyscypliny. Rozdzielanie opisów niemieckiej okupacji od Zagłady Żydów zapoczątkowane w powojennej Polsce obowiązywało aż do niedawna, a zainteresowanie tematyką relacji polsko-żydowskich pojawiło się wśród opozycjonistów lat 80., a później na początku XXI w. (zob. kolejne rozdziały).

W rezultacie nieliczne książki na ten temat recenzowane w „Kwartalniku Historycznym” są autorstwa historyków ŻIH, często należących do PZPR. W 1959 r. ukazała się praca dyrektora ŻIH, Bernarda Marka, poświęcona gettu warszawskiemu, wydana przez MON<fnref n="82" />. Recenzja książki jest symptomatyczna dla podziału na historię polską i historię żydowską, i ilustruje braki wiedzy o przeszłości tej mniejszości wśród polskich historyków. Autorowi zarzucano przede wszystkim, że praca jest zbyt specjalistyczna i przez to niedostępna dla nieznającego tematu czytelnika<fnref n="83" />. Wkrótce potem ukazała się rozprawa historyka z ŻIH, Artura Eisenbacha, o polityce Zagłady Żydów<fnref n="84" />. Również jej recenzja świadczy o braku zainteresowania tą tematyką historyków, którzy się w niej nie specjalizowali. Jej autor, Franciszek Ryszka, zajmujący się nazizmem, nie odniósł się do treści książki, uważając wręcz, że brak mu w tym zakresie kompetencji. Polemizował natomiast co do idei nazistowskiej polityki, twierdząc, że Eisenbach przeceniał rolę antysemityzmu i rasizmu w wywołaniu Holokaustu i zachęcał autora do uwzględnienia roli kontekstu wojny<fnref n="85" />. Recenzja Ryszki podejmowała narrację propagowaną przez komunistyczną władzę, negującą udział czy współudział Polaków w Holokauście, wytykając równocześnie, zgodnie z obowiązującą wówczas frazeologią, brak refleksji nad przejawami wrogości wobec Żydów.

Polska jako główny teren genocidum ludności żydowskiej to jeszcze jeden problem naszej historii. Wiemy skądinąd, że w opinii światowej krzyżują się różne poglądy na temat „polskiego antysemityzmu” inspirowane przez wrogie nam środowiska polityczne. Sprawa jest na pewno niełatwa, choć można z oburzeniem odrzucić tezę o Polakach jako kolaborantach – choćby moralnych – w ponurym dziele ludobójstwa. Wiemy, że i takie

<footnote n="82">⁸² B. Mark, *Walka i zagłada warszawskiego getta*, Warszawa 1959.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ KH, 1959, nr 4, s. 1293–1295.</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ A. Eisenbach, *Hitlerowska polityka zagłady Żydów*, Warszawa 1961.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ KH, 1962, nr 3, s. 760–764.</footnote>
tezy są kolportowane na Zachodzie. Chyba więc niedobrze się stało, że A. Eisenbach nie postawił wyraźnie problemu, ograniczając się do luźnych wzmianek na temat pomocy świadczonej prześladowanym Żydom i to głównie ze strony najbardziej postępowej części walczącego narodu (PPR)<fnref n="86" />.

Dominująca narracja odrzucała wszelką polską odpowiedzialność za Holokaust, co nie było jednak specyfiką tylko Polski Ludowej<fnref n="87" />. Chodziło nie tyle o oficjalną wówczas ideologię, ile o koncepcję historii narodowej wyrażającą niezgodę, aby przejawy wrogości ludności polskiej wobec Żydów nazywać antysemityzmem. Według tej koncepcji gdzie indziej należałoby szukać wyjaśnienia, przede wszystkim w nierównościach ekonomicznych między tymi populacjami lub, na obszarach zajętych przez ZSRR między 1939 a 1941 r., w poparciu ludności żydowskiej dla Sowietów. Wyidealizowany obraz „narodu bez Quislingów”, udzielającego na masową skalę pomocy Żydom podczas wojny, aktywnie propagowały własne partyjno-państwowe, które popierały rozpowszechnianie książki napisanej pod redakcją Władysława Bartoszewskiego przy współpracy Zofii Lewinówny, która ukazała się w 1966 r.<fnref n="88" /> Książka zatytułowana *Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom* jest obszernym zbiorem relacji (635 stron w pierwszym wydaniu, ponad 1000 w drugim). Świadectwa pomocy Żydom zebrano dzięki ogłoszeniu, które w „Tygodniku Powszechnym” zamieścił Bartoszewski w marcu 1963 r. Dzieło wyróżnia się włączeniem Żydów w historię narodową, co uwidocznia już sam tytuł. Nie była to publikacja oficjalnej historiografii, wydawcą był Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, oficyna katolicka utworzona w 1959 r. i związana z „Tygodnikiem Powszechnym”. Biografia Bartoszewskiego była wyjątkowa. Urodzony w 1922 r., więzień Auschwitz od 1940 do 1941 r., walczył w AK. Działał w Radzie Pomocy Żydom „Żegota”. Po wojnie dwukrotnie więziony (1946–1948 i 1949–1954), na podstawie nieprawdziwych oskarżeń o szpiegostwo. Od 1956 r. współpracował z „Tygodnikiem Powszechnym”. W nowej konfiguracji politycznej został w 1963 r. uhonorowany Krzyżem Kawalerskim Orderu Orodzenia Polski, w tym samym roku otrzymał też tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata przyznawany przez Instytut Yad Vashem. Był więc jednym z pierwszych, którzy otrzymali ten tytuł, ustanowiony w tymże roku. Bartoszewski stał się symbolem pomocy niesionej Żydom przez Polaków w czasie II wojny światowej. Jego książka cieszyła się znaczną popularnością, jej drugie wydanie ukazało się w 1969 r., a tłumaczenia na francuski, angielski i niemiecki już rok później, wydane przez Polską Agencję Interpress, zajmując się rozpowszechnianiem oficjalnych dzieł za granicą:

<footnote n="86">⁸⁶ Tamże, s. 763.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ S. Gensburger, A. Niewiedzial, *Figure du Juste et politique publique de la mémoire en Pologne* (1945–2005), „Critique internationale” 1, 2007, nr 34, s. 127–148.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ *Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom, 1939–1945*, oprac. W. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Kraków 1966.</footnote>
tezy są kolportowane na Zachodzie. Chyba więc niedobrze się stało, że A. Eisenbach nie postawił wyraźnie problemu, ograniczając się do luźnych wzmianek na temat pomocy świadczonej prześladowanym Żydom i to głównie ze strony najbardziej postępowej części walczącego narodu (PPR)<fnref n="86" />.

Dominująca narracja odrzucała wszelką polską odpowiedzialność za Holokaust, co nie było jednak specyfiką tylko Polski Ludowej<fnref n="87" />. Chodziło nie tyle o oficjalną wówczas ideologię, ile o koncepcję historii narodowej wyrażającą niezgodę, aby przejawy wrogości ludności polskiej wobec Żydów nazywać antysemityzmem. Według tej koncepcji gdzie indziej należałoby szukać wyjaśnienia, przede wszystkim w nierównościach ekonomicznych między tymi populacjami lub, na obszarach zajętych przez ZSRR między 1939 a 1941 r., w poparciu ludności żydowskiej dla Sowietów. Wyidealizowany obraz „narodu bez Quislingów”, udzielającego na masową skalę pomocy Żydom podczas wojny, aktywnie propagowały własne partyjno-państwowe, które popierały rozpowszechnianie książki napisanej pod redakcją Władysława Bartoszewskiego przy współpracy Zofii Lewinówny, która ukazała się w 1966 r.<fnref n="88" /> Książka zatytułowana *Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom* jest obszernym zbiorem relacji (635 stron w pierwszym wydaniu, ponad 1000 w drugim). Świadectwa pomocy Żydom zebrano dzięki ogłoszeniu, które w „Tygodniku Powszechnym” zamieścił Bartoszewski w marcu 1963 r. Dzieło wyróżnia się włączeniem Żydów w historię narodową, co uwidocznia już sam tytuł. Nie była to publikacja oficjalnej historiografii, wydawcą był Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, oficyna katolicka utworzona w 1959 r. i związana z „Tygodnikiem Powszechnym”. Biografia Bartoszewskiego była wyjątkowa. Urodzony w 1922 r., więzień Auschwitz od 1940 do 1941 r., walczył w AK. Działał w Radzie Pomocy Żydom „Żegota”. Po wojnie dwukrotnie więziony (1946–1948 i 1949–1954), na podstawie nieprawdziwych oskarżeń o szpiegostwo. Od 1956 r. współpracował z „Tygodnikiem Powszechnym”. W nowej konfiguracji politycznej został w 1963 r. uhonorowany Krzyżem Kawalerskim Orderu Orodzenia Polski, w tym samym roku otrzymał też tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata przyznawany przez Instytut Yad Vashem. Był więc jednym z pierwszych, którzy otrzymali ten tytuł, ustanowiony w tymże roku. Bartoszewski stał się symbolem pomocy niesionej Żydom przez Polaków w czasie II wojny światowej. Jego książka cieszyła się znaczną popularnością, jej drugie wydanie ukazało się w 1969 r., a tłumaczenia na francuski, angielski i niemiecki już rok później, wydane przez Polską Agencję Interpress, zajmując się rozpowszechnianiem oficjalnych dzieł za granicą:

<footnote n="86">⁸⁶ Tamże, s. 763.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ S. Gensburger, A. Niewiedzial, *Figure du Juste et politique publique de la mémoire en Pologne* (1945–2005), „Critique internationale” 1, 2007, nr 34, s. 127–148.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ *Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom, 1939–1945*, oprac. W. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Kraków 1966.</footnote>
W Polsce końca lat 60. szybkość rozpowszechniania za granicą i po angielsku jest mocnym wskaźnikiem zarówno oficjalnego „przejęcia” dzieła, jak i wagi tego „przejęcia” w ramach polityki zagranicznej<fnref n="89" />.

Duży sukces zapewniła książce państwowa polityka pamięci prowadzona w czasach gomułkowskich, w kontekście upamiętnienia w 1963 r. dwudziestej rocznicy powstania w getcie warszawskim<fnref n="90" /> i antysemickiej czystki w 1968 r. Uhonorowanie polskich Sprawiedliwych miało na celu promowanie za granicą pozytywnego wizerunku Polski, a na użytek wewnętrzny – usprawiedliwienie antysemickiej czystki „niewdzięcznością” Żydów, którzy sprzyjali jakoby „wrogim środowiskom zagranicznym”. Nawet jeśli nie przemilczano całkowicie przypadków kolaboracji z okupantem, to przypisywano je wyrzutkom, „gangsterom” i „bandytom”, wykorzystującym sytuację wojny dla dokonywania nagannych moralnie czynów. Te interpretacje powróciły po 1989 r.

Historycy akademiccy nigdy nie studiowali samego Holokaustu. Publikacje poświęcone nazistowskiej okupacji koncentrowały się na losie Polaków nie-Żydów.

Wiele książek wydanych w latach 70. dotyczyło nacjonalistycznej polityki III Rzeszy, czyli praw rasowych i niszczenia szeroko pojętej polskiej kultury: deportacji intelektualistów, germanizacji szkolnictwa itp. Tak autorzy, jak i recenzenci podejmujący tę tematykę częściej niż w PAN pracowali na uniwersytetach, szczególnie znajdujących się na dawnych ziemiach niemieckich, gdzie rozwijała się lokalna historia niedawnej przeszłości (Poznań, Toruń, Wrocław)<fnref n="91" />.

Relacje świadków zajmowały szczególne miejsce w tej historiografii, o czym świadczy fakt, że autorami monografii poświęconych obozom koncentracyjnym byli niegdysiejsi więźniowie: Tadeusz Cieślak przez prawie całą wojnę przebywał w Sachsenhausen, od kwietnia 1940 r. aż do wyzwolenia obozu przez Sowietów w kwietniu 1945 r.<fnref n="92" /> Krzysztof Dunin-Wąsowicz był uwięziony w Stutthofie pod koniec wojny (1944–1945)<fnref n="93" />. Wanda Kiedrzyńska została wywieziona do obozu dla kobiet w Ravensbrück, któremu poświęciła swoje powojenne badania. Poza tym znaczący jest fakt, że między 1957 a 1979 r. w „Kwartalniku Historycznym” nie pojawiła się żadna recenzja zagranicznej książki poruszającej tematy nazistowskiego systemu obozów koncentracyjnych i Holokaustu, podczas gdy na świecie powstało wówczas na ten temat rozległe piśmiennictwo. I to w czasie, kiedy regularnie cytowano na łamach KH publikacje

<footnote n="89">⁸⁹ S. Gensburger, A. Niewiedzial, dz. cyt., s. 132 (tłum. JL).</footnote>

<footnote n="90">⁹⁰ Wcześniej już rozpropagowano za granicą książkę o pomocy Żydom w Polsce, autorstwa dwojga historyków z ŻIH; zob. T. Berenstein, A. Rutkowski, *Pomoc Żydom w Polsce 1939–1945*, Warszawa 1963.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ Zob. np. syntezę C. Madajczyka, *Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce*, Warszawa 1970, i dyskusję, jaką wywołała w: KH, 1971, nr 3, s. 664–682.</footnote>

<footnote n="92">⁹² T. Cieślak, *Oranienburg-Sachsenhausen – hitlerowskie obozy koncentracyjne (1933–1945)*, Warszawa 1972.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ K. Dunin-Wąsowicz, *Obóz koncentracyjny Stutthof*, Gdynia 1966.</footnote>