Chwasty z wykopalisk archeologicznych na
Żmudzi i w Małopolsce.

(Les mauvaises herbes trouvées dans les fouilles archéolo-
logiques en Samogitie et Petite Pologne).

Opracował

WALERY SWEDERSKI.

(Z tablicą X).

Znajomość chwastów towarzyszących roślinom uprawnym z mi-
nionych epok ma doniosłe znaczenie ze względu na wyjaśnienie
historji ich i pochodzenia. Korzystając ze sposobności opracowywania
przez Dr. M. Małakównę zbóż pochodzących ze znalezisk archeo-
logicznych w Małopolsce i na Żmudzi, w materjale, który otrzyma-
łem z Muzeum Botaniki i Towaroznawstwa Politechniki Lwowskiej,
zająłem się oznaczeniem towarzyszących zbożom chwastów. Materiał ten
pochodzi ze znalezisk archeologicznych w Małopolsce, a mianowicie:
Garbarki Niesłuchowskiej i Kamionki Strumiłowej
(IV–VI w.), z Trembowli z okresu rzymskiego oraz ze Żmudzi
ze znalezisk w miejscowościach Gabryeliszki (w VIII w.), We-
loni i Bubie (w. XIII).

Dominującą rośliną uprawną w materjale z Garbarki Niesłu-
chowskiej i Kamionki Strumiłowej oraz z Trembowli było proso,
w materjale zaś pochodzącym z Gabryeliszek, Welony i Bubiów było
przeważnie zboże zmieszane z prosem. Resztki roślinne w opracowa-
nym materjale były w stanie bardzo zwęglonym, szczególnie proso
z Garbarki Niesłuchowskiej, określone dawniej przez prof. Neto-
litzkyego jako Panicum miliaceum (tabl. X, ryć. 5). Tylko proso
pochodzące ze znaleziska w Trembowli było niezwęglone. Materiał
z Trembowli pochodzi ze zbiorów Muzeum im. Dzieduszyckich we
Lwowie. Naogół ziarna chwastów zachowały dobrze swój wygląd
zewnętrzny pomimo zwęglenia, co ułatwiło w wysokim stopniu ich
określenie, w wątpliwych wypadkach korzystałem z metod podanych przez prof. F. Netolitzkyego <fnref n="1" />) oraz Molischa <fnref n="2" />) a opartych na spalaniu zwęglonych ziarn i badaniu mikroskopowem budowy skrzemieniałej błony plew (Kieselskelette), dla określenia poszczególnych gatunków owoców. Szczególnie wyraźne i pewne wyniki dawała metoda Netolitzkyego w określaniu nasion rozmaitych gatunków traw.

W materjale zbadanym przezemnie znalazłem następujące chwasty:

1. *Setaria glauca*. W prosie pochodzącem z Trembowli, gdzie znalazłem 3 owoce tego gatunku. Ze względu na to, że materjał badany nie był zwęglony, określenie tego gatunku nie nastręczało trudności, bez uciekania się do metody Netolitzkyego. Wymiary (5 mm dł., 1·8 mm szer., 1·3 mm grub.), brzuszna strona owocu płaska, grzbietowa wypukła, dobrze zachowane poprzeczne fałdowania powierzchni owocu nie nasuwają żadnych wątpliwości co do zupełnie pewnego określenia tego gatunku (tabl. X, ryć. 6).

2. *Gramineae*. Określanie zwęglonych owoców traw na podstawie morfologicznych cech jest bardzo utrudnione, a nawet niepewne, gdyż zwęglone owoce traw, przez mechaniczne uszkodzenie tracą te charakterystyczne części, według których je można byłoby określić. W określaniu owoców traw korzystałem z metody Netolitzkyego, która dawała bardzo wyraźne i pewne wyniki. Tak w zbożu z Gabryeliszek, Welony i Bubiów według budowy skrzemieniałej błony plew znalazłem *Lolium temulentum* i *Bromus secalinus*. Oprócz tego wątpliwe: *Bromus arvensis* i *Dactylis glomerata*. W materjale pochodzącym z Garbarki Niesłuchowskiej w miale węglowym, który pozostał po wybraniu całych ziarn, znalazłem, stosując metodę Netolitzkyego, wyraźnie i dobrze zachowane skrzemieniałe błony traw *Triticum repens* i *Bromus secalinus*. Całych zaś owoców lub przynajmniej ich części w całym przeszukanym materjale z tego znaleziska nie stwierdziłem. Kształty skrzemieniałej błony plew bez żadnych wątpliwości wskazują na obecność tych chwastów.

<footnote n="1">¹) Netolitzky, F. Die Hirse aus antiken Funden. Sitz. der K. Akad. Wissensch. in Wien. Mathem.-naturw. Kl. Band. CXXIII Abt. I. 1914.</footnote>

<footnote n="2">²) Molisch, H. Aschenbild und Pflanzenverwandschaft. Aus d. Pflanzenphysiol. Inst. der Univ. in Wien Nr. 139 der 2-en Folge. 3 Taf. Wien, 1920</footnote>

<footnote>Por. również: Gherasim Hedwig: Neue Kennzeichen der Getreidespelzen und Beiträge zur Bestimmung prahistorischer Pflanzenfunde. Pharmaz. Monatshefte, 1921.</footnote>

<footnote>Wittmack, C. und Buchwald, J. Pflanzenreste aus der Hünenburg bei Rinteln a. d. Weser und eine verbesserte Methode zur Herstellung von Schnitten durch verkohlte Holzer. Berichte d. d. Bot Ges. Bd. XX. 1902.</footnote>
3. Rumex crispus. Cechy, które wybitnie charakteryzują nasiona tego gatunku, są następujące: dwuspiczasta forma, przedstawiająca podwójny tetraedr o ostrych grzbietach. Wielkość (1·4–2 mm długie, 0·9–1·6 mm szerokie). Po parę nasion w zbożu z Gabryeliszek i Bubiów.

4. Polygonum aviculare. Trójkanciaste nasiona do 2–3 mm dług. wyraźnie zachowały swoją formę. W zbożu: Gabryeliszki, Welona, Bubie. W zbożu z Welony niezwęglone; nasuwa się przepuszczenie, że dostały się tam później przypadkowo (tabl. X, ryć. 9).

5. Polygonum persicaria. Charakterystyczne nasiona dobrze zachowane, pomimo iż bardzo zwęglone i uszkodzone (tabl. X, ryć. 1). W zbożu z Gabryeliszek i w prosie z Bubiów.

6. Polygonum convolvulus. Po kilka nasion w zbożu pochodzącem z Gabryeliszek, Welony i Bubiów, jak również w prosie z Gabarki Niesłuchowskiej i Bubiów. Nasiona pomimo iż zwęglone zachowały bardzo dobrze swój kształt (tabl. X, ryć. 7 i 24).

7. Fagopyrum esculentum. Dziesięć owoców, które bardzo dobrze zachowały swój kształt, w prosie pochodzącem z Trembowli i dwa owoce bardzo zwęglone w zbożu z Welony (tabl. X, ryć. 20).

8. Euphorbia helioscopia. Zwęglone całe owoce: torebka o pięciu połówkach z wyraźnemi pięcioma szwami, wzdłuż których odbywa się pękanie owocu. Wielkość do 2 mm śr. W zbożu z Gabryeliszek i Welony po jednym owocu (tabl. X, ryć. 19).

9. Chenopodium album. Zdeterminowanie tego pospolitego chwastu nie nastręczyło żadnych trudności, gdyż nasiona zachowały bardzo dobrze swój charakterystyczny kształt, a mianowicie: płaskie, nerkowate, średnicy 1–1·5 mm, często z pozostającemi na nich resztkami okwiatu. W zbożu z Gabryeliszek, Welony i Bubiów, w prosie z Bubiów i Trembowli w nieznacznej ilości (tabl. X, ryć. 2).

10. Melandryum album. Nasienie nerkowatego kształtu z okrągłym wypukłym grzbietem, 1·2 mm długości z dobrze widzianymi pod binokularną lupą wyrostkami na powierzchni. Określenie na podstawie powyższych cech morfologicznych jest zupełnie pewne. W zbożu jedno nasienie z Gabryeliszek.

11. AgrosHEMA githago. Nasienie kąkolu znalazłem tylko w jednym wypadku, a mianowicie w prosie z Trembowli i to jedno nasienie. Co do wymiarów i ogólnego wyglądu nie znalazłem żadnych różnic z nasionami współczesnemi (tabl. X, ryć. 22).

12. Stellaria graminea. Nerkowate nasiona do 1·1 mm śr. W zbożu jedno nasienie z Welony.
13. Ranunculus acer. Zwęglone owoce zachowały wyraźnie swój wygląd płaskiej asymetrycznej tarczy, 2—3 mm dł. i 1—2 mm szer. Niewiele w zbożu z Welony (tabl. X, ryć. 13).

14. *Barbaraea vulgaris*. Nasiona kształtu podługowatego do 1–8 mm, grube z dwoma bocznemi brózdkami zachowały dobrze swój wygląd. W zbożu z Gabryeliszek tylko dwa nasiona.

15. *Brassica nigra*. W prosie pochodzącym z Trembowli. Nasiona kuliste, cokolwiek spłaszczone z obu stron, do 1·5 mm średnicy, niezwęglone, zachowały swój kształt bardzo wyraźnie.

16. *Sinapis arvensis*. Kuliste nasiona do 1·5 mm średnicy, zwęglone. W zbożu pochodzącym z Gabryeliszek, jednak bardzo zwęglone i uszkodzone, co nastręcza pewne wątpliwości, bardzo trudne do rozstrzygnięcia ze względu na to, że znalazłem zaledwie kilka nasion (tabl. X, ryć. 12).

17. *Neslea paniculata*. Bardzo zwęglone dwa owoce (jednokomorowe łuszczynki) sercowato okrągławe. Powierzchnia owocu siatkowato pomarszczona, podzielona lekko występującym grzbietem na dwie połowy. Dwa owoce zwęglone w prosie z Garbarki Niesłuchowskiej (tabl. X, ryć. 26).

18. *Viola tricolor*. Nasiona dobrze zachowały swój kształt. W zbożu z Gabryeliszek.

19. *Malva neglecta*. Dwie rozłupki, gładkie, średnicy 1·5 mm, dobrze zachowały występujący wyrostek mały, okrągły, tępy. Owoce zwęglone. W zbożu z Gabryeliszek i Welony (tabl. X, ryć. 8).

20. *Vicia hirsuta*. 1·5 mm śr. okrągłe nasiona w zbożu z Bubiów zachowały nieuszkodzony znaczek, który dał możliwość z>pewnością zdeterminować ten gatunek.

21. *Vicia cracca*. Do 2½ mm śr. okrągłe nasiona w zbożu z Bubiów, również dobrze zachowane nasiona.

22. *Pisum sativum* var. Okrągłe nasiona do 4 mm śr. Bardzo uszkodzone, często liścienie bez łuski lub tylko łuska. W zbożu z Welony, ze względu na uszkodzenie nie jestem pewny co do odmiany (tabl. X, ryć. 18).

23. *Carum carvi*. Jeden owoc w zbożu z Gabryeliszek, bardzo zwęglony, ogólnym kształtem podobny do *Carum*. Brak innych zachowanych cech morfologicznych nie daje możności pewnego określenia tego owocu (tabl. X, ryć. 25).

24. *Anagallis arvensis*. Nasiona trójkanciaste przez zwęglenie nieco zaokrąglone. Do 1 mm śr. Pięć nasion w zbożu z Welony.

25. *Convolvulus arvensis*. Nasiona o charakterystycznym wyglądzie: wydłużone, trójkątne, brzegami zaokrąglone. Długość 3 mm, zacho-
wały swój kształt bardzo dobrze. W prosie z Trembowli. Wymiary identyczne z nasionami tego gatunku spotykanemi u nas jako pospity chwast (tabl. X, ryć. 21).

26. Echium vulgare. Charakterystyczny trójkanciasty owoc, 2 mm długości do 1 mm szerokości, z występami na nierównej powierzchni. Jeden owoc nieco uszkodzony w zbożu z Gabryeliszek (tabl. X, ryć. 15).

27. Lithospermum arvense. Rozłupki do 2 mm długości kilka owoców w zbożu z Gabryeliszek (tabl. X, ryć. 16).

28. Veronica agrestis. Charakterystycznego miseczkowatego kształtu nasienie, do 1 mm śr. Jedno nasienie w zbożu z Welony (tabl. X, ryć. 3).

29. Ajuga reptans. Walcowaty kształt rozłupki do 2 mm długości. Znaczek wkłęsły, długi dołek sięgający do połowy długości rozłupki, powierzchnia owocu pomarszczona i poprzecznie fałdowana. W zbożu z Welony.

30. Galeopsis tetrahit. Kształt rozłupki szeroko jajowaty, wielkość 2·8 mm. Kilka owoców w zbożu z Gabryeliszek (fabl. X, ryć. 14).

31. Galeopsis ladanum. Rozłupki podobne do poprzedniego gatunku tylko nieco mniejsze do 2 mm dł. W zbożu z Gabryeliszek.

32. Lamium amplexicaule. Owoce o charakterystycznem ostrem zakończeniu, jajowatego kształtu, 1·8 mm długie. Znaczek owalny dobrze widzialny, kształtu rozpórki z sterczącemi wargami. Zwęglone w zbożu z Gabryeliszek.

33. Stachys annuus. Rozłupka 1·5 mm dł. szeroko jajowata, brzegiem na brzusznej stronie kanciasta, pomimo iż bardzo zwęglona zachowała swój kształt wyraźnie. W zbożu pochodzącem z Welony dwa ziarna.

34. Galium aparine. Owoc do 4 mm wielkości okrągły z wglębieniem na brzusznej stronie. W zbożu pochodzącym z Welony (tabl. X, ryć. 23).

35. Galium mollugo. Małe owoce (1—1·5 mm dł.), okrągłe, z wglębieniem nieznacznem na brzusznej stronie. W zbożu pochodzącem z Welony (tabl. X, ryć. 11 i 17).

36. Cirsium arvense. Niełupka, na przeciwnym końcu od nasady nieco zwężona o powierzchni gładkiej, bez żłobkowatych rysów. Wielkość do 2 mm. Dwa owoce zwęglone w zbożu z Gabryeliszek.

37. Lapsana communis. Niełupka 3 mm dł., 0·8 mm szer., u nasady bliżej szerokiego końca ścięta, wysmukle zaostrzona, o powierzchni nieżłobkowanej. Jeden owoc w zbożu pochodzącym z Gabryeliszek (tabl. X, ryć. 10).
Dla łatwiejszego przeglądu zestawiłem wszystkie znalezione chwasty w następującej tablicy:

<table><thead><tr><th></th><th>Garharka<br>Niesłuchowska<br>w prosie</th><th>Gabryeliszki<br>w zbożu</th><th>Welona<br>w zbożu</th><th>Bubie<br>w zbożu</th><th>Bubie<br>w prosie</th><th>Trembowla<br>w prosie</th></tr></thead><tbody><tr><td>Setaria glauca</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td></tr><tr><td>Lolium temulentum</td><td>—</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Triticum repens</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Bromus secalinus</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Rumex crispus</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Polygonum aviculare</td><td>—</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>P. convolvulus</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td></tr><tr><td>P. persicaria</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Fagopyrum esculentum</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td></tr><tr><td>Euphorbia helioscopia</td><td>—</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Chenopodium album</td><td>—</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Melandryum album</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Agrostemma Githago</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td></tr><tr><td>Stellaria graminea</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Ranunculus acer</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Barbarea vulgaris</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Brassica nigra</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td></tr><tr><td>Sinapis arvensis</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Néslea paniculata</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Viola tricolor</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Malva neglecta</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Vicia hirsuta</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>V. cracca</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Pisum sativum var.</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Carum carvi</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Anagallis arvensis</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Convolvulus arvensis</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td></tr><tr><td>Echium vulgare</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Lithospermum arvense</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Veronica agrestis</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Ajuga reptans</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Galeopsis tetrahit</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>G. ladanum</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Lamium amplexicaule</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Stachys annuus</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Galium mollugo</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>G. aparine</td><td>—</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Cirsium arvense</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Lapsana communis</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr></tbody></table>
Niemal wszystkie opracowania resztek roślinnych z minionych epok w obcej literaturze obok roślin uprawnych podają również value from within nich chwasty. Pierwsze resztki roślinne zbóż wraz z chwastami napewno dotąd stwierdzone pochodzą z neolitu, zatem z młodszego okresu kamiennego, w którym to okresie ludność zaczęła prowadzić życie osiadłe.

Bogate value from nature is found in the plants and trees of the Earth. In the olden times, before the Industrial Revolution, the Earth was a rich source of natural resources. Today, although some resources are being used, there are still many natural resources that have not been discovered. One of the most valuable natural resources is water. Water is essential for life and for many of the activities that we perform. Without water, there would be no life on Earth.

The value of water is often not realized until it is needed. For example, if you need to water your plants, you will realize the value of water when you see them die. Water is essential for life and for many of the activities that we perform. Without water, there would be no life on Earth.

The value of water is often not realized until it is needed. For example, if you need to water your plants, you will realize the value of water when you see them die. Water is essential for life and for many of the activities that we perform. Without water, there would be no life on Earth.

This can be seen in the case of a city in the Middle East. This city has a lot of water resources, but it is not being used properly. This can lead to problems like droughts and water shortages. This can be solved by using water more efficiently and by conserving water.

In the past, people were more efficient in using water. For example, in the Middle East, water was used more efficiently than it is today. This can be seen in the case of a city in the Middle East. This city had a lot of water resources, but it is not being used properly. This can lead to problems like droughts and water shortages. This can be solved by using water more efficiently and by conserving water.

The value of water is often not realized until it is needed. For example, if you need to water your plants, you will realize the value of water when you see them die. Water is essential for life and for many of the activities that we perform. Without water, there would be no life on Earth.

<footnote n="1">1) Heer Oswald. Die Pflanzen der Pfahlbauten. 68 Neuj. Zürich. Naturf. Ges. auf das Jahr. 1866.</footnote>

<footnote n="2">2) Neuweiler, E. Die prähistorischen Pflanzenreste Mitteleuropas mit besonderer Berücksichtigung der schweizerischen Funde. Bot. Exkurs. und pflanzengeogr. Studien in der Schweiz. Heft 6. Zürich 1905.</footnote>

<footnote n="3">3) Neuweiler, E. l. c. str. 63, 64, 65.</footnote>
sium arvense, Sonchus oleraceus. Również wcześnie pojawiają się takie pospolite dziś chwasty, jak: Lolium temulentum, Setaria viridis, Agrostemma githago, Vaccaria pyramidata, Silene sp., Melandryum album, Galium aparine, G. spurium, Centaurea cyanus

Znaleziska na Śląsku i z Saksonji wykazują obecność tych sa-
mych chwastów co i z innych krajów Europy. P ax <fnref n="1" />) w znalezisku
ze Strzygowa na Śląsku znajduje: Triticum repens, Polygonum persi-
caria, P. dumetorum, Agrostema githago, Galium mollugo, obok upraw-
nych roślin jak Setaria italica, Secale cereale, Triticum compactum.
Pozatem z innych znalezisk na Śląsku podaje: Polygonum lapathifo-
lium, P. convolvulus, Chenopodium album, Spergula arvensis, Bromus
secalinus, Lolium temulentum, Barbaraea vulgaris, Sinapis arvensis,
Vicia cracca, Vicia tetrasperma, Malva silvestris, Lamium sp., Viola
tricolor, Echium vulgare, Galeopsis tetrahit, co zaś do Camelina sativa
to w okresie młodszym lateńskim była ona zapewne uprawiana na
Śląsku jako roślina oleista.

Schulz <fnref n="2" />) w znaleziskach z okresu halstackiego znajduje w Niem-
czech również pospolite chwasty: Polygonum persicaria, P. lapathifo-
lium, P. convolvulus, Chenopodium album, Agrostemma githago, Galium
aparine, Galium spurium. Wittmack i Buchwald <fnref n="3" />) ze znaleziska
z X—XI w. w Niemczech znajdują pewne nasiona chwastów: Poly-
gonum persicaria, P. lapathifolium, P. convolvulus, Agrostemma githago,
Sinapis arvensis, Brassica rapa, Raphanus raphanistrum, Echium vul-
gare, Galium aparine i wątpliwe co do określenia: Bromus secalinus,
Lolium sp., Vicia angustifolia.

E. v. Deininger z Keszthely <fnref n="4" />) znajduje w resztkach roślin-
nych z neolitu węgierskiego pochodzącego z miejscowości Lengyel
takie chwasty jak: Avena fatua, Bromus secalinus, B. arvensis, Echino-
chloa crus galli, Vicia cracca, Agrostemma githago, Saponaria vaccaria,
Plantago lanceolata, Cuscuta sp., co do której przypuszcza, że jest
tenuiflora. R. Ortmann <fnref n="5" />), omawiając prehistoryczne chwasty Niemiec,

<footnote n="1">¹) Pax, F. und Hoffmann, K. Prähistorische Pflanzen aus Schlesien und der Ober-Lausitz. Engler-Bot. Jahrb. Band 52, Heft 4 i 5. 1915, oraz Alte Kulturpflanzen aus Schlesien. Englers Bot. Jahrb., 1914. Sonderabdr. aus Band 50.</footnote>

<footnote n="2">2) A. Schultz. Die bis jetzt aus dem Saalegebiete bekannten hallstatzeitlichen Kulturpflanzen mit Bild. im Text. Mitt. d. Naturf. Ges. in Halle a. d. S. IV. Band 1916.</footnote>

<footnote n="3">³) I. c.</footnote>

<footnote n="4">4) Deininger, E. Pflanzenreste der prähistorischen Fundstatte von Lengyel. S. A. aus Wosinski M. Das prähistorische Schanzwerk von Lengyel III. 256—281. Budapest 1891.</footnote>

<footnote n="5">5) Schulz, A. Über Kulturpflanzen. Ortman, R. Unkräuter Deutschlands in prähistorischer Zeit I. Zeitschr. f. Naturwissenschaft Bd. 85, Leipzig 1914, S. 329, Taf. 3.</footnote>
podaje: *Avena fatua, Polygonum persicaria, P. lapathifolium, P. convolvulus, Chenopodium album, Agrostemma githago, Galium aparine, G. spurium.*

Wreszcie z Bośni<fnref n="1" />) dotychczas są znane jako chwasty przedhistoryczne: *Bromus secalinus* i *Polygonum aviculare*.

Niestety w polskiej literaturze nie mogę powołać się na żadną pracę, którzyaby poruszała omawiane zagadnienie. Wspomina tylko o paru chwastach ze znajeziska z XI lub XII w. z Piotrkówki z pod Radomia p. Aniela Kozłowská<fnref n="2" />).

Zestawienie powyższe literatury daje bardzo ciekawy materiał porównawczy, w którym przedewszystkiem zwraca uwagę stosunkowo mała ilość nasion traw jako chwastów w zbożach przedhistorycznych i wcześniej historycznych tak we wszystkich dotychczas znanych znaleziskach, jak i przedstawionych w niniejszym opracowaniu. Być może, że przyczyną tego jest trudne oznaczenie nasion traw na podstawie ziarn.

Z chwastów dotychczas nienotowanych w literaturze omawiającej znajeziska przedhistoryczne, w znaleziskach polskich stwierdziłem *Neslea paniculata* z Garbarki Niesłuchowskiej, *Lithospermum arvense* z Gabryeliszek i *Veronica agrestis* z Welony.

Na podstawie otrzymanych wyników przychodzimy do wniosków, że skład flory zachwaszczającej pola uprawne w minionych epokach niczem się nie różni od współczesnej i tylko lista współczesnych chwastów jest liczniejsza, a spowodowana różnorodnością roślin uprawnych, stosunkami handlowymi, a stąd stałą kolonizacją gatunków chwastów obcych naszej florze.

Zastanawiającą jest rzeczą nieobecność *Agrostemma githago* w naszych znaleziskach, pomimo bardzo starannego przeszukania materjału. Tylko w materjale pochodzącem z Trembowli z okresu rzymskiego (IV—VI w.) znalazłem jedno ziarnko. *Agrostemma githago* jednak był stwierdzony na Węgrzech w znalezisku pochodzącem z miejscowości Lengyel (neolit węgierski), później dopiero pojawia się w Szwajcarji (Neuweiler<fnref n="3" />), w Niemczech zaś również znaj-

<footnote n="1">¹) Według Hoopsa: Waldbäume und Kulturpflanzen im germanischen Altertum. Strassburg 1905.</footnote>

<footnote n="2">²) Kozłowska, A. O zbożach kopalnych z okresu neolitu w Polsce. Rozpr. mat. przyr. Pol. Ak. Um. Serja III. T. 20, dział B. Kraków, 1921, Str. 1—20.</footnote>

<footnote n="3">³) Neuweiler, E. Die Pflanzen aus dem Pfahlbauten am Alpenquai in Zurich und von Wollishofen i t. d. Zurich. Mitt. a. Bot. Museum d. Univ. Zurich, oraz tegoż: Die Pflanzenwelt in der jüngern Stein und Bronzezeit LXXXII, 1919 der Schweiz. Mitt. der antiq. Ges. in Zürich Bd. XXIX, Heft 4, 1924.</footnote>
dywany był w późniejszych okresach (w okresie Germanów), jak o tem świadczą prace Wittmacka, Schulza, Neuweilera i innych.

Również zwraca uwagę nieobecność w znaleziskach polskich obecnie tak pospolitego chwastu jak *Centaurea cyanus*. Nie spotykamy go w neolicie węgierskim z Lengyel, z okresu kamiennego w Bośni, w Niemczech w znaleziskach wczesnych z okresu żelaza (Schulz), ani w znaleziskach z X—XI w. (Wittmack i Buchwald). Pierwsze stanowisko *Centaurea cyanus* w resztkach roślinnych z neolitu pewnie oznaczone, mamy z Robenhausen (z nawodnych mieszkahn szwajcarskich).

Nieco odosobnioną pozostaje wzmianka p. Anieli Kozłowskiej o paru chwastach w życie ze znalezisk z XI lub XII w. z Piotrkówki z pod Radomia:

„W przeciwstawieniu do zboża neolitycznego — zauważą p. A. Kożłowska — zboże wczesnohistoryczne zawierało wiele nasion chwastów zbożowych, jako to Agrostemma githago, Centaurea jacea, Vicia sp., i wiele nasion traw“.

W żadnym z omawianych znalezisk nie znalazłem chwastów w większej ilości. Chwasty w porównaniu z objętością materjału przeszukanego stanowią bardzo nikły odsetek, a niektóre przeważnię spotykałem w pojedyńczych egzemplarzach.

O pochodzeniu wielu chwastów dziś nic nie wiemy <fnref n="1" />), historja zaś tych chwastów, o których wiemy, jest mniej jeszcze jasna, niż historja naszych roślin uprawnych. Szczupłe szczątki kopalne u nas w Polsce i zupełnie zaniedbanie u nas tej dziedziny badań nie pozwalają na uogólnienia i wysnuwanie wniosków, więc dlatego w niemiejszem opracowaniu problem wyjaśnienia historji i pochodzenia chwastów pomijam.

Na zakończenie niech mi wolno będzie złożyć słowa podzięki Panu prof. Dr. A. Maurizio za udzielenie mi materjału do opracowania i pozwolenie korzystania z bardzo cennego zbioru literatury dotyczącej opracowanego zagadnienia.

Objaśnienie tablicy X.

1. Polygonum persicaria. 2. Chenopodium album. 3. Veronica agrestis. 4. Panicum miliaceum z grubszej strony. 5. To samo z cieńszej strony. 6. Setaria glauca. 7. Polygonum convolvulus 8. Malva neglecta. 9. Polygonum aviculare. 10. Lapsana communis.

<footnote n="1">¹) Hellwig, F. Über den Ursprung der Ackerunkräuter und der Ruderalflora Deutschlands. Englers Jahrb. Vol. VII, 1888.</footnote>
11. *Galium mollugo*. 12. *Sinapis arvensis*. 13. *Ranunculus acer*. 14. *Galeopsis tetrahit*.

15. *Echium vulgare*. 16. *Lithospermum arvense*. 17. *Galium mollugo* (3/1). 18. *Pisum sativum* var. 19. *Euphorbia helioscopia* (owoce). 20. *Fagopyrum esculentum*. 21. *Convolvulus arvensis*. 22. *Agrostemma githago*. 23. *Galium aparine*. 24. *Polygonum convolvulus* (1/1) 25. *Carum carvi*. 26. *Neslea paniculata* (6/1).

Résumé.

L'auteur décrit les semences des mauvaises herbes trouvées avec les blés dans les fouilles archéologiques en Petite Pologne et en Samogitie, à savoir: à Garbarka Niesłuchowska, Kamionka Strumiłowa (de IV à VI siècle après J.-Chr.) et à Trembowla (période romaine) en Petite Pologne; à Gabryeliszki (VIII siècle) et à Bubie et Welona (XIII siècle) en Samogitie.

Les matériaux de Trembowla proviennent du Musée Dzieduszcki à Léopol, tous les autres de l'Institut de Botanique Appliquée de l'École Polytechnique de Léopol. Les blés mentionnés plus haut ont été décrites par Mlle Matlakówna dans le travail intitulé: „O średniowiecznych zbożach kopalnych z Małopolski i Żmudzi“ (Sur les blés moyennageux de la Petite Pologne et Samogitie) et publié dans cette revue („Acta“, Vol. III, Nr. 2, 1925).

Pour ce qui est de la méthode de ces recherches, l'auteur a appliqué souvent le procédé de *Nietolitzky et Molisch* qui consiste en incinération des parties des plantes. On examine ensuite le squelette siliceux obtenu qui présente souvent des particularités caractéristiques pour les espèces considérées.

En somme 37 espèces ont pu être reconnues, dont 3 espèces qui n'ont pas été trouvées dans les trouvailles du Moyen Age: *Neslea paniculata*, *Lithospermum arvense* et *Veronica agrestis*. On trouvera dans le texte polonais la liste de toutes ces espèces avec l'indication des localités.

La flore des mauvaises herbes décrite dans ce travail ressemble beaucoup à la flore actuelle tout en étant plus pauvre. Surtout l'absence d'*Agrostemma githago* et de *Centaurea cyanus* est à remarquer. La proportion des mauvaises herbes dans les matériaux a été minime en comparaison avec les blés.