реликвии во Константинопол според сведоштвата на западните патници од 14ти и 15ти век" од И. Попова. Петтиот труд на А. Стрезова, ни ја презентира збирката на Петар Матеев, која е богата со интересни археолошки и историски предмети, и носи наслов „Глинени таблички, индијански лулиња и рапиери: некој доказ за малку познатата збирка на Петар Матеев за библиотеката Котел (1930)". Последниот труд од оваа целина како и на целиот зборник е оној на В. Станев, со наслов „Врмијата и Бугарските партизани" дава увид во дејствијата на бугарската армија за време на втората светска војна, како и нејзините тактики за избегнување на директното учество во битките.

Како што може да се согледа, зборников не го обединува една историска тема, ниту еден период, туку една идеја – благодарноста кон проф. Делев и скромниот знак на внимание на неговите ученици и соработници. Токму затоа, станува збор за навистина сложен и голем потфат, а решението да се подели во соодветни целини е навистина корисно, особено ако зборникот го користи некој кој не е специјалист за сите научни области што се застапени. Но приредувачите на зборникот се справиле одлично со сите вакви предизвици. Дури, може слободно да се каже дека приредиле богата и интересна научна збирка, која целосно соодветствува на својот главен наслов.

Марија Манасиевска
Докторанд на Филозофскиот факултет во Скопје

DOMINIQUE MUILLEZ et ZISSIS BONIAS (eds.). *Thasos. Métropole et colonies. Actes du symposion international à la mémoire de Marina Sgourou*, Thasos, 21-22 septembre 2006. Recherches franco-helléniques V. École française d’Athènes, 2017. pp. 450.

Понекогаш навистина тешко може да се појми колку бавно се движат нештата во академските кругови; показ за тоа е и големиот зборник, кој се наоѓа пред нас. Зборникот „Тасос. Метропола и колонии“ произлегува од научната средба што пред цели дванаесет години ја приредија XVIII ефорат за праисториско и античко наследство и Француската школа во Атина, во спомен на грчкиот археолог Марина Згуру. Сè до својата прерана смрт – на само четириесет и тригодишна возраст – Згуру го водеше не само овој ефорат, туку раководеше и со проектот за отворање на постојаната поставка во новиот археолошки музеј на островот. Нејзините соработници и колеги со особена почит зборуваат за нејзиното соеффатно и длабоко познавање на материјалот во депоата на Музејот и за увидот што го имала во археолошките наоди. Нејзин последен проект беше изложбата посветена на Теоген од Тасос, херојот на Олимписките игри, со наслов „Теаген од илјада победи“ – приредена по повод одржувањето на современите Олимписките игри во Грција, и до денешен ден поставена во музејот на Тасос.

Дванаесет години подоцна, под уредништво на Доминик Мије и Зисис Бониас, најпосле излегува од печат зборникот на трудови од оваа научна средба. Тој содржи вкупно дванаесет и четири труда, кои зафаќаат вкупно 450 станици во А4 формат; три труда во меѓувреме се објавени во други научни изданија, зашто станувало збор за извештаи од (тогаш) најновите ископувања, кои би ја загубиле смислата ако се објават со задоцнување. Веднаш се забележува вистинското изобилство од илустративен материјал: секоја статија е придружена со
десетина схеми, карти, цртежи и црно-бели фотографии; понекогаш, обемот на илустративниот материјал го надминува и обемот на самиот труд на кој се однесува; со оглед на тоа што станува збор за трудови од областа на археологијата, ова треба да се сфати како исклучително позитивна одлика на зборникот.

Да минеме и на неговата содржина. Иако не е поделен и систематизиран на посебни делови или поглавја, низ предметот на секој труд може лесно да се согледа концепцијата на уредниците. Откако ќе се поставит основните одредници на природната околина и животната средина на островот, се следи развојот на населеноста почнувајќи од неолитот; во продолжение, во два труда се разглеждува општествено-политичката и воената сцена на Парос кон крајот на VIII век ст.е. – но и на Тасос за време на пароската колонизација – и тоа преку ликот на прочуенот поет Архилох. По нив, следат прилози посветени на топографијата и архитектурата, на керамиката, ситната пластика и скулптурата, а на крајот и на нумизматиката и епиграфијата на Тасос. Секоја од овие помали предметни низи содржи трудови во кои се сумираат поновите резултати од ископувањата, но и синтези што несомнено ќе направат овој том да стане референтна библиографска единица за изучувањето на Тасос и неговата пераја.

Зборникот почнува со трудот на Лоран Леспе, во кој се обработува про-
блемот на природната околина на Тасос во светлина на поновите геоархеолош-
ки истражувања (11–24). Авторот истакнува дека крајбрежјето на Тасос се од-
ликува со висок степен на „подвижност“, т.е. на непостојаност, што се објасну-
ва на два начини: и со зголемувањето на нивото на морето, и со самата конти-
нентална динамика, која предизвикува појава на големи делти и крајбрежни
рамнини. Со изучувањето на рамнините и речните сливови излегува на видели-
на клучната улога на случувањата во I илјадалетие ст.е., време на забрзан развој
и просторно планирање, кои стануваат еден вид референтен праг во видоизме-
нувањето не само на околнината на населбите, туку и на самиот пејзаж. Со мош-
не сличен пристап, Жил Синтес ја следи динамиката на менување на природна-
та околина во рамнината Лименас, и тоа токму во текот на I илјадалетие ст.е
(25–36). Според авторот, топографијата на островот во тоа време била испресе-
чена во поголема мера, одошто денес; во првите векови на класичната антика,
под влијание на засилената човечка активност на островот, започнал процес на
колувијација, кој постепено ги затскривал топографските различности. Иако ве-
ројатно ја олеснило изградбата на главниот бедем околу полисот, овваа колувија-
ција ги изместила коритата на главните водотеци, со што била запрена природ-
ната дренажа. Без оглед на ова, колувијацијата продолжила, со што остранува-
њето на секундарно натрупаните карпи и почва денес е речиси невозможно. Од
овие проблеми се засегнати и авторите на следниот труд, Зисис Бониас и Ми-
шел Брине, кои ја претставуваат археолошката карта на Тасос (37–46), или по-
точно, ја прикажуваат методологијата за една еколошка анализа на системот на
населување, развој и циркулијација на луге во подолг временски кадар. Овој труд
дава широка скица не само на геолошката историја на островот Тасос, туку и на
модалитетите на искористување на суровините на богатата тасоска пераја на
копното.

Следуваат два труда кои поодблизу се задржуваат врз наследството, кул-
турниот идентитет и животниот пат на поетот Архилох. Анагностис Агеларакис
и Фотини Зафиропулу го обработуваат военото наследство на предците на Ар-
хилох преку една пароска полиандрија (47–64). Според нив, најстарите познати
полиандрии — заеднички гробници на војници — во хеленскиот свет се двете
гробници во месноста Паројкија на Парос, кои фрлаат светлина врз воените и
општествено-политичките услови во мугрите на полисот. Загинатите биле по-
гребани на симболичен начин, како група, што навестува погребување на др-
жавна сметка; тоа, пак, го покажува нивниот статус како граѓани и нивното
учество – дури и постхумно! – во функционирањето на градот. Авторите прет-
поставуваат дека на Парос во VIII век ст.е. веќе биле цврсто воспоставени иден-
титетот и целите на заедницата, како и административните процеси на донесу-
вање одлуки, неопходни за преземање амбициозни потфати во обидите да се ко-
лонизира тракомакедонското крајбрежје и северниот Егејски басен воопшто.
Поблизу до самиот Архилох пристапува Франсоа Салвиа, кој го обработува
престојот на Архилох како војсковој на Тасос, заедно со заповедникот Глав-
кос, и неговото враќање на Парос (65–112). Престојот на Архилох на Тасос и
битките што ги водел на перајата се врзуваат со обидите на Парос да се основа
крајбрежна населба меѓу Стримон и Исмара, поддржан и со експедиција од
илјада нови колонисти. Хронологијата на настаните се потпира врз критична ре-
ферентна точка – затемнувањето од април 648 ст.е., кое на Парос можело да се
набљудува како целосно затемнување.

Со трудот на Ангелики Симоси, која пишува за „затвореното“ воено пристаниште на Тасос (113–122), минуваме на теми од животот на самиот град и неговата заедница. Ова пристаниште се наоѓало во срцето на полисот и претставувало продолжение на копненото утврдување во правец на морето. Силните одбранбени бедеми влегувале во водата оставајќи тесен отвор од околу двaeсет метри, низ кој се разминувале триерите што влегувале и излегувале. На повеќе точки, утврдувањето било засилено со кули, од кои две целосно го затворале пристапот во пристаништето. На исток од „затвореното“ воено пристаниште се наоѓало трговското пристаниште, кое ја заокружувало топографијата на античкиот град. Токму со трговијата и економските активности се занимава трудот што следи, во кој Јоргос Санидас ги разгледува економските активности во урбаниот простор на полисот од VII до IV век ст.е. (123–142). Според Санидас, дури и градската средината на архајскиот и класичниот Тасос била простор во кој се одвивале најразнолики економски активности, дури и ископувања руда на самата акропола. Економската врска меѓу живеалиштето и сровонините траела низ целиот период на полисна самостојност. Според истражувањата на авторот, главна одлика на урбаниот простор на Тасос била токму двојната артикулација на просторот, од една страна меѓу приватниот и колективниот економски простор, а од друга страна меѓу просторот за производство и размена. Сепак, наспроти оваа инвентивност во уредувањето на секојдневните активности во градот, светот на мртвите останал длабоко традиционален; за тоа пишуваат Страстис Пападопулос, Василија Папалазару и Софија Цуцубеи, кои ја обработуваат не само некрополата на стариот Тасос, туку и тамошната работа на Марина Згуру во последните десетина години од нејзиниот живот (143–158). Всушност, овој труд претставува резиме на археолошката активност на Згуру, особено при раководењето со ископувања на некрополата на Тасос; освен археолошките податоци, текстот содржи и архео-антрополошка студија на некрополата и нејзините богатства. Меѓу прилозите особено се истакнуваат бронзената хидрија со претстава на Дионис и пантер, бронзеното огледало со Пан и Ерос, златните дијадеми од локалитетот Султу и исклучително убавите фигурини од Миронис.

Во продолжение следат два труда кои се задржуваат врз проблеми од градежништвото. Тони Козељ и Мануела Вурх пишуваат за градбата со параскении на полисната агора (159–198); истиот прв автор заедно со Мари Франсогаз Бијо се осврнува и врз покривната конструкција на една градба од VI век ст.е. (199–244). На самата меѓа на агората, меѓу остатоците на булевтерионот и на североисточната зграда, се наоѓат урнатините на базиликата, делумно изградена врз остатоци од објектот со параскении во облик на буквата П; и овој објект стои врз темелите на претходна градба, сосем близу до други траги од изградба. Севкупноста на градбите навестува дека се случила повторна употреба и прераспоредување на градежните елементи. Од оние, пак, кои останале на своево-
то место се издвојува забатот со сима со приказ на копјаници и стрелци, со кру-
жен акротерион и горгонејон во средината. Посведочен во светилиштето на Хе-
ракле, во светилиштето на Артемида, во Алики, а можеби и на Тесмофорионот
и на агората, овој систем на покривање според сè бил изработен од лаконски
мајстори.

Во продолжение, Марија Николаиду и Јоана Патера пишуваат за присус-
твото на грађани на Тасос источно од Неаполис (245–258). Имено, еден дел од
тасоката пераја се протега и точно од стариот Неаполис; на еден рид западно
од месноста Кајала е откриена утврдена населба со бедем од крајот на IV век
ст.е., составен од правоаголни темелници и зачуван до височина од 2,5 до 5 мет-
ри. Оваа населба се идентификува со Аконтисма, позната од пишаните извори
од римско време како станица на Виа Егнатија. На еден рид западно од Кавала,
пак, е најдена утврдена крајбрежна населба од крајот на VI век ст.е., веројатно
една од многуте трговски испостави наспроти Тасос, преку кои се искористува-
ла внатрешноста богата со дрво и метали. Сè уште во сферата на економијата,
Стефанос Гимашидис пишува за привите хеленски трговски амфори и за еко-
номскиот систем на северот (259–292). Според авторот, најновите откритија
укажуваат дека најстарата организирана комерцијална мрежа во историско вре-
ме била воспоставена во северниот дел од Егејскиот басен; за прв пат по брон-
зеното време, тука преработените земјоделски производи циркулирале во амфо-
ри од мошне прецизно определен вид; развојот произлегол од значителните
промени во организацијата на економијата, специјализацијата на производство-
то и создавањето вишок, што отворило пат и за важни нови политички случувања.

Следуват неколку статии посветени на заетеччивото и ликовната умет-
ност. Ан Кулие пишува за сликарот на „лавовите што таниуваат“ како прес-
вртница во прочувањето на керамиката во северна Јонија во VII век ст.е
(293–308). Авторката нуди нов поглед врз кариерата на еден надарен сликар, кој
е изобилно застапен на светилиштето на Артемида на Тасос; меѓу триесетината
вази што му се припишуваат нему или на неговата работилница, се јавуваат и
нови облици, како чинијата со извртени рачки и стоечката чинија за овошје. Ак-
тивноста на овој сликар од последната четвртина на VII век ст.е. може да нè во-
веде во во сосем јасните почетоци на фигуралните претстави на керамиката од
северна Јонија. И темата на следниот труд се однесува на керамиката; во него,
Жан-Жак Мафр дава прелиминарни забелешки за црвенофигуралната керамика
од Тасос (309–320). Станува збор за три делумно зачувани алабастри со претс-
тави на мајнади и за мошне квалитетна хидрија на која е претставено заминува-
њето на Триптолем. Овие наоди го потврдуваат скромниот интерес на жителите
на Тасос за атичката црвенофигурална керамика, која ја уезувале, но не се оби-
дувале да ја имитираат. Во продолжение, Цеки Козловски се осврнува на прсте-
новидните вази со хидрии од светилиштето на Деметра на Тасос (321–334).
Од 1962 година, кога започнале ископувањата, светилиштето на ридот Еврео-
кастро на Тасос дало изобилство керамички материјал во облик на фигурини и
садови. Меѓу керамиката се издвојува една мошне особена категорија на компо-
зитни, прстеновидни вази со минијатурни хидрии на врвот. Тие се несомнено
најбројните и најпрепознатливите наоди на ова светилиште; според сè, во архај-
ско време се користеле само во одредени ритуални практики во чест на женски
божества, особено на Деметра.

Катерина Бехци и Елефтерија Теодоруди ја обработуваат работилница-
та за амфори во Лименарија на Тасос од хеленистично време (335–342). Во те-
кот на две кампањи во урбаната зона на денешна Лименарија е најден дел од
градба, веројатно работилница, која се користела од IV век ст.е. до римско вре-
ме. Разновидните наоди се најдоброто сведоштво за функцијата на градбата:
најдени се голем број амфори со тенки основи, полици за амфори, горен дел од
калап за глинени ламби, фрагменти од теракотна кула, печати за амфори, алати
за обработка на глина и една јама, во која се фралал отпадот. За разлика од прет-
ходниот труд, прилогот на Стефани Хизком Хани не се задржува толку врз ма-
теријалите, туку поскоро врз техниката, иконографијата и стилот на ситна-
та пластика од Тасос од архајскиот период (343–356). Анализата на архајските
теракотни фигурини од светилиштето на Артемида на Тасос ја потцртува ориги-
налона на производите од локалната работилница. Ликовноте толиви на плас-
тиката од Тасос се позајмени од надворешни модели со различно потекло, а бр-
зото усвојување на туѓите практики отворило пат за создавање на несекојднев-
ни стилски и иконографски синтези. Авторката одбира неколку репрезентатив-
ни примери кои фрлаат светлина врз процесот на создавање типови, но го илус-
триаат и развојот на стилскиот и иконографскиот репертоар на ситната пласти-
ка од архајски Тасос. Во продолжение, Катерина Хрисантаки-Нагл ни го претс-
тавува теракотниот саркофаг-ларнакс од некрополата на Галепсос (357–368).
Овој теракотен ларнакс е постар наод, кој датира уште од 1977 година; бил на-
менет за детско погребување, а украсен е со рељефна сцена со Одисеј и Поли-
фем, втисната со помош на цилиндричен печат. Изработен во локална работил-
ница од Галепсос кио саркофаг од сведочи за тесните
уметнички врски меѓу метрополата и нејзината колонија, како и за заедничкото
производство на керамика различна од онаа на Парос. Преминот кон погребува-
њата и светот на мртвите го продолжува Бернар Холцман, кој обработува еден
фрагмент од надгробна стела во т.н. „строг“ стил (358–368). Авторот ги раз-
гледува морфологијата, иконографијата и датирањето на овој голем споменик
со педимент; општиот развој на надгробни плочи со педименти; надгробните
плочи на жените на Тасос, но и визуелните одники на втората генерација споме-
ници во „строг“ стил. Целината ја заокружува Константина Пануси, која го ана-
лизира мотивот ўгултокој на надгробните споменици и проблемот на смртта
при породување (381–392). Истражувањето тргнува од фактот што во хеленска-
та фунерарна уметност речиси и да не се спомнува причината за смртта, освен
во два случаи: кај жени кои починале при породување и кај воини кои починале
во битка. Познато е дека ваквата смрт на воините се сметала за „чесна смрт“;
авторката се задржува врз специфичниот жанр на надгробни споменици на ро-
дилки и го споредува со воените споменици, со цел да испита дали и двата вида
споменици носат иста порака.

Зборникот привршува со трудови посветени на архитектонската скулпту-
ра, нумизматијата и епиграфијата. Артур Милер ја анализира „летечката“ фи-
гура на пеплофорос од североисточната периферија на Агората (393–406).
Станува збор за мал мермерен акротерион со женска фигура, преупотребен во
протобизантски ѕид, а комплетири во 2008 со еден новопонајден фрагмент.
Ова е единствен пример на архитектонска скулптура на Тасос; датиран е во
втората половина на IV в. ст.е., а димензиите на статуата навестуваат дека го
украсувала педиментот на една мала правоаголна градба на т.н. плоштад на
Теорите (сега „плоštад на Харитите“), веројатно храм посветен на Александар.
Во следниот труд, Оливие Пикар пишува за Тасос и неговите монети како по-
каз за политиката на една регионална метропола (407–422). Авторот ги анали-
зира монетарните типови и стандарди во содејство со циркулацијата на монети-
те (и зачестеноста на оставите) како вредно сведоштво по полисната политика
на Тасос. Градот користел три последователини монетарни системи: тип со слен
кој крева мајнада, тип со претстава на боговите-заштитници (Дионис и Херак-
ле), и бронзите од царско време. Тие соодветствуваат со различните полисни
политики: амбицијата на градот да основа рударска испостава на копното; од-
бранбената политика против соседните сили, најпрвин Атина, а потоа Македо-
нија; и најпосле, местото на градот во Империјата. Тасос и неговите колонии
според монетите (423–432) ги проучува и Мари-Кристин Марсејези. Монетите
на колониите на Тасос се одличен извор за односите меѓу метрополата и нејзините колонии – Галепсос, Ојсима, Неаполис, тасоската пераја и Филипи како полис, а потоа и како римска колонија. Од сите нив, иконографијата на монетите на Неаполис се разликува од другите, а и монетите на Неаполис се помалку застапени во наодите од француските ископувања на островот. Напротив, иако Кренида мошне брзо по основањето паднала под македонска власт и била преоснована како Филипи, во иконографијата на монетите на тасоската пераја и на Филипи јасно се гледа врската со Тасос. Последната статија во зборникот се однесува на епиграфијата, поточно на натписите од Алики на Тасос (433–450), за кои пишува Ив Гранжан. Во трудот се претставени седум куси натписи, зачувани целосно или во фрагменти, најдени на полуостровот Алики на југоисточниот дел на островот. Шест од нив се врежани на блокови, преупотребени во една од двете базилики што го замениле паганскиот храм во ранохristијанско време; последниот натпис, најден во северозападниот дел на островот, се смета за pierre errante и треба да се поврзе со претходните шест. Оваа мала збирка содржи молитва за добра пловидба и четири посвети по повод патувањата на полисните службеници околу островот. Релјефот на Херакле, кој се наоѓа на една од овие посвети, можеби значи дека храмот што бил изграден на полуостровот кусо време по доаѓањето на колонистите не бил посветен само на Аполон.

Ова е, во куси црти, содржината на зборникот „Тасос. Метропола и колонии“, којшто искрено му го препорачуваме на секој специјалист. Ефектите од доцнењето на неговото издавање речиси воопшто не се чувствуваат, зашто прикажаните синтези имаат потрајна вредност, која не се менува со последните археолошки ископувања; освен тоа, кај поголемиот дел од трудовите се забележува дека авторите ги обновиле текстовите и ја искористиле можноста да понудат значително збогатени верзии на нивниите првични текстови, проширени и со наоди од последнава деценија. За крај, треба да се истакне дека трудовите во зборников ни случајно не се наменети само како израз на почит кон ценетата колешка и соработничка Марина Згуру: нивната природа, се чини, е многу повеќе од парадна и свечена. Станува збор за сериозни, детални и високо стручни текстови кои на најуваб начин ја исполнуваат надежта на приредувачот Доминик Муије – дека овој том, на некој начин, ќе значи чекор напред во истражувањата на Тасос. Можеби е точно дека не секој античар ќе најде во него нешто блиско до сопствениот интерес; но, за секој истражувач на Тасос, тракомакедонското крајбрежје и северот на Егејскиот басен, овој зборник мора да претставува неодминливо четиво.

Војислав Саракински
Филозофски факултет

C. J. KING, *Ancient Macedonia*, London – New York: Routledge, 2017. pp. xxi, 307.

This is the first narrative history of ancient Macedonia after nearly three decades, and as such will create interest not only among scholars, but the general public as well. As C. King point out in the Preface, the aim is a general account on the rise and fall of the Macedonian monarchy, an account that is both informative and explorative and would be simultaneously useful for undergraduates, graduate students, scholars as well as the general public.