sicaria, tworząca jednolite, zwarte łany barwy jasnozielonej, o wyso-
kości od 50 - 90 cm (fot. 41). Z 5 gatunków związku Magnocaricion, obfi-
cie występuje Galium palustre (ssp. elongatum?), a także Carex gracilis.
Turzyca zaostrzona i turzyca pęcherzykowata mają dość zbliżone wy-
magania ekologiczne, i w związku z tym, zespoły, jakie tworzą, sąsia-
dują ze sobą; one zaś wzajemnie do nich przenikają. Na podobne po-
wiazania, zachodzące pomiędzy tymi turzycami w dolinie Warty, zwra-
ca uwagę Denisiuk (1967a). Rząd i klasę Phragmitetea reprezentuje
10 gatunków, w tym najczęściej: Heleocharis palustris, Rorippa amphi-
bia, Glyceria fluitans i Sium latifolium. Dość znaczny jest udział gatun-
ków z klasy Molinio-Arrhenatheretea (13), który przy stosunkowo nie-
rielkiej ilości gatunków szuwarowych, jest widocznym następstwem
okresowego podsychania tego siedliska i stanowi przejście do zbiorowisk
łąkowych (Denisiuk 1967).

Szuwar turzycy pęcherzykowatej opisywany był do niedawna jako
podzespół lub facja zespołu *Caricetum inflato-vesicariae* Koch 1926.
(por. opis *Caricetum rostratae*). Ostatnio podaje go w randze oddzielne-
go zespołu szereg autorów m. in.: Oberdorfer (1962), Balátová-
Tuláčková (1963), Faliński (1966), Denisiuk (1967a), Ma-
tuszkiewicz (1967) i Nowiński (1967).

Wyraźne różnice florystyczne i ekologiczne pomiędzy szuwarami tu-
rzycy dzióbkowatej i pęcherzykowatej, zaobserwowane w dolinie Widaw-
ki, potwierdzają słuszność rozpatrywania ich jako dwóch oddzielnych
zespołów.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 19

1(42) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, wyschnięte starorzecze.

1(32) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, ok. 500 m na W od zdj. 1(42), starorzecze okresowo zalewane wodą.

3(142) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na W od wsi pod lasem, turzycowisko w zagłębieniu terenu, z wodą (ok. 8 cm).

4(43) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, ok. 500 m na E od zdj. 1(42), w obniżeniu terenu obok grobli rowu melioracyjnego.

5(154) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, wysychające starorzecze.

6(117) Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów, zarastające starorzecze z wodą do 15 cm.

20. *Caricetum gracilis* (Graebn. et Hueck 1931) R.Tx. 1937
Szuwar turzycy zaostrzonej

Zespół *Caricetum gracilis* jest w dolinie Widawki najczęściej spoty-
kanym zespołem szuwarowym. Występuje on na lekko zamulonych tor-
fach niskich, słabo kwaśnych o pH = 5,0 - 6,0, w silnie podmokłych
i zastoiskowych obniżeniach doliny. Woda okresowo zalewa te płaty,
utrzymując się przez dłuższą część roku na powierzchni gruntu, opada-
<figure><img src="image_58.png" /><figcaption>Fot. 40. Zespół *Acoretum calami* na brzegu starorzecza (zdj. fit. 1/237). Górki Grabińskie. 25.07.1967 r.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_59.png" /><figcaption>Fot. 41. Zespół *Caricetum vesicariae* (zdj. fit. 5/154). Kuźnica, 17.06.1967 r. Association *Caricetum vesicariae* (rel. phyt. 5/154). Kuźnica, 17.06.1967.</figcaption></figure>
jąc w środku lata do głębokości — 10 cm. W podłożu, poniżej pokładu torfu o głębokości 30—130 cm, zalega piasek lub częściej sinoniebieskie mułki — pyły ilaste, siłnie oglejone (profile glebowe 12, 36, 38, rys. 10).

Szuwar turzycy zaostrzonej, w swej postaci typowej, tworzy duże,

<figure><img src="image_60.png" /><figcaption>Rys. 10. Profile glebowe zespołu *Caricetum gracilis*
Profils du sol de l'association *Caricetum gracilis*</figcaption></figure>

kilkuwarstwowe zwarte łany, w których dominuje gatunek charaktery-
styczny zespołu — *Carex gracilis* — ze stopniem pokrycia 5-4 (fot. 44).

Związek *Magnocaricion* reprezentowany jest przez 10 gatunków, z których największy udział mają: *Galium palustre* (ssp. *elongatum*?) z V klasą stałości i *Carex rostrata* (III). Z 15 gatunków rzędu i klasy *Phragmitetea* najczęściej występują: *Glyceria fluitans* (IV kl. stałości) i *Equisetum limosum* (III).

Z innych grup syngenetycznych, klasa *Scheuchzerio-Caricetea fuscae*, głównie rząd *Caricetalia fuscae*, zaznacza swój udział 10-ma gatunkami, w tym najczęściej: *Ranunculus flammula* (IV kl. stałości) i *Stellaria palustris* (IV).

W tabeli zespołu (podzespół typowy w tab. 20), wyraźny udział tej grupy rozpoczyna się od zdj. fit. 5-14, przy czym zdjęcia fit. od 5 do ±8 zbliżone są do wariantu *Caricetum gracilis* z *Carex fusca*, opisanego przez Jasnowskiego (1962) z Pomorza Szczecińskiego, który wy-
<figure><img src="image_61.png" /><figcaption>Fot. 42. *Caricetum gracilis glycerietosum fluitantis*, facja z *Glyceria fluitans* (zdj. fit. 19/156). Kuźnica. 17.06.1967 r.</figcaption></figure>

*Caricetum gracilis glycerietosum fluitantis* faciès avec *Glyceria fluitans* (rel. phyt. 19/156). Kuźnica. 17.06.1967.

<figure><img src="image_62.png" /><figcaption>Fot. 43. *Caricetum gracilis glycerietosum fluitantis*, facja z *Calamagrostis canescens* (zdj. fit. 21/155). Kuźnica. 17.06.1967 r.</figcaption></figure>

*Caricetum gracilis glycerietosum fluitantis*, faciès avec *Calamagrostis canescens* (rel. phyt. 21/155). Kuźnica. 17.06.1967.
równił go również na podstawie znacznej ilości gatunków właściwych młakom niskoturzycowym z rz. *Caricetalia fuscae*.

O wiele większy udział i znaczenie w tym zespole mają gatunki z klasy *Molinio-Arrhenatheretea* (31 gat.), głównie rzędu *Molinietalia*. Ich zdecydowanie duży udział w niektórych płatach *Caricetum gracilis* stwarza podstawę do wyróżnienia wariantu łąkowego. Ponadto, wariant ten charakteryzuje się wyraźnie zaznaczonym udziałem mchów oraz mniejszą ilością gatunków z klasy *Phragmitetea*. Występuje on na siedliskach suchszych i stanowi ogniwo przejściowe do zbiorowisk łąkowych. Podobny wariant wyróżnił Olaczek (1967) z doliny Bzury i Zianu w województwie łódzkim.

W tabeli *Caricetum gracilis* z doliny Widawki maksymalna ilość gatunków łąkowych z klasy *Molinio-Arrhenatheretea* (17-19 gat.) przypada na zdjęcia fit. 13 i 14, i zmniejsza się w kierunku pierwszych zdjęć fit. tabeli. W wariancie tym znaczny udział mają również gatunki z rzędu *Caricetalia fuscae*, w związku z czym, wariant ten nieostro oddziela się od wyżej opisanego wariantu z gatunkami młak niskoturzycowych. Obraz ten dość jasno określa wewnętrzne zróżnicowanie zespołu, i wskazuje na kierunek zachodzącej sukcesji, od zbiorowisk turzyc wielkich (*Magnocaricetea*) przez młaki niskoturzycone (*Parvicaricetea*) do łąk wilgotnych z rzędu *Molinietalia*.

Poza wyżej opisanym podzespołem typowym w dolinie Widawki, do *Caricetum gracilis* można zaliczyć również, na drodze analizy porównawczej, zbiorowisko z manną jadalną (*Glyceria fluitans*). Ze względu na brak gatunków ze zw. *Sparganio-Glycerion* oraz różnice siedliskowe — zbiorowisko to nie może być uważane za zespół *Sparganio-Glycerietum*, jaki opisał m. in. *Szoszkiewicz* (1967) z doliny Warty. Natomiast podobne płaty z ok. Mikołajek Solińska (1963) zaliczyła, w randze podzespołu, do *Caricetum vesicariae*, obok innych, ubogich w gatunki zbiorowisk z panującą *Glyceria fluitans*. Autorka przypisuje im character pionierski w stosunku do podzepołu *Caricetum vesicariae* z *Glyceria fluitans*. Zbiorowiska z *Glyceria fluitans* podaje również Faliński (1966) z Puszczy Białowieskiej.

W dolinie Widawki podzespół *Caricetum gracilis glycerietosum fluitantis* wykształca się w postaci 2 facji: typowej z *Glyceria fluitans* (fot. 42) oraz drugiej z *Calamagrostis canescens* (fot. 43) (w obu facjach sto pień pokrycia gatunków wyróżniających = 4-5). Podzespół ten występuje w bliskim sąsiedztwie koryta rzeki, obok typowych płatów *Caricetum gracilis*, w nieco niżej położonych nieckowatych zagłębieniach, przez dłuższą część roku znajdujących się pod wodą. Płaty te rozwijają się na podłożu torfowym, zwykle ze śladem osadów rzecznych na powierzchni, związanych z okresowymi wylewami rzeki (profile glebowe
<figure><img src="image_63.png" /><figcaption>Fot. 44. Zespół *Caricetum gracilis* (zdj. fit. 1/41). Rembieszów. 9.06.1966 r. Association *Caricetum gracilis* (rel. phyt. 1/41). Rembieszów. 9.06.1966.</figcaption></figure>

<caption>Fot. 45. Zespół *Caricetum acutiformis* (zdj. fit. 2/179). Wieś Widawka. 22.06.1967 r. Association *Caricetum acutiformis* (rel. phyt. 2/79). Village de Widawka. 22.06.1967.</caption>

36 i 38, rys. 10). Florystycznie podzespół ten nawiązuje również do *Phalaridetum arundinaceae*.

Fację z *Calamagrostis canescens*, fizjonomicznie podobną do wyróżnionej w dolinie Widawki, podał również Nowiński (1967 s. 58, rys. 26) z Ustronia pow. Kępno (moczar śródleśny); zaliczył ją do *Caricetum gracilis* equisetosum limosae.

Podobne zbiorowisko z *Calamagrostis canescens* opisał Podbielkowski (1968) z woj. warszawskiego, jako wariant będący późnym stadium rozwojowym zespołu turzycy zaostrzonej lub innego zbiorowiska szuwarowo-łąkowego.

*Caricetum gracilis* jest pospolitym zespołem szuwarowym, opisywanym przez wielu autorów z różnych części kraju w postaci typowej i w wielu lokalnie wyróżniających się podzespołach, wariantach i facjach. Najczęściej wyróżniano w nim facje z *Carex acutiformis* i z *Carex ripariae*, które obecnie uważane są za oddzielne zespoły (Damska 1961, Jasnowski 1962, Kępczyński 1965).

Z woj. łódzkiego zespół *Caricetum gracilis* opisali: Fagasiewicz (1961, 1963), z doliny Pilicy, Denisiuk (1961) z doliny Warty i Olaczek (1967) z doliny Bzury i Zianu. Autorzy ci wyróżnili szereg podzespołów i wariantów, głównie w oparciu o zróżnicowanie wilgotności i żyzności siedlisk, które spowodowało również różnice florystyczne.
Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 20

1(41) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, zarośnięte starorzecze.

2(136) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na W od wsi, wśród łąk silnie podmokłe obniżenie terenu.

3(47) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, pod lasem w sąsiedztwie cięku łączącego zbiorniki po starorzeczu i płatu *Caricetum appropinquatae*.

4(160) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, ok. 50 m na W od mostu, podtopione zagłębienie wśród łąk.

5(55) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na W od wsi, ok. 40 m od rzeki, podmokłe obniżenie terenu wśród łąk.

6(33) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, okresowo wysychające starorzecze wśród olsz.

7(25) Górki Grabieńskie pow. Łask, lewa strona doliny, na SW od wsi, w głębi doliny, zagłębienie obok kanału odwadniającego.

8(38) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, zarastające starorzecze.

9(55) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na W od wsi, ok. 40 m od rzeki, podmokłe obniżenie terenu wśród łąk.

10(52) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na W od wsi, turzycowisko wśród łąk.

11(185) Kodrąb pow. Radomsko, lewa strona doliny, na W od wsi, 5 m od koryta rzeki, teren obniżony podmokły.

12(188) Chamborowa pow. Radomsko, prawa strona doliny, na E od wsi, przy ujściu strumyka wpadającego do rz. Widawki, teren obniżony, silnie podmokły.

13(162) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, na W od wsi, 30 m od koryta rzeki, obniżenie terenu.

14(181) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, na ES od wsi, 20 m od rzeki, podmokła łąka, w sąsiedztwie grupy olch.

15(57) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, 30 m od rzeki w pobliżu zdj. fit. 9(55), teren okresowo zalewany.

16(54) Piaski pow. Bełchatów, w sąsiedztwie zdj. fit. 9(55), bliżej rzeki.

17(135) Piaski pow. Bełchatów, w sąsiedztwie zdj. fit. 7(136).

18(62) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na W od wsi, pomiędzy polami uprawnymi a drogą biegnącą skrajem łąk, niewielkie obniżenie terenu.

19(156) Gosławice pow. Radomsko, lewa strona doliny, na N od wsi pomiędzy rzekami Świętojanką i Widawką, wydłużone obniżenie terenu, prawdopodobnie po starorzeczu, wypełnione osadami rzecznymi.

20(143) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na W od wsi, teren podmokły, płat sąsiaduje i przechodzi w *Caricetum gracilis typicum*.

21(155) Gosławice pow. Radomsko, lewa strona doliny, ok. 200 m od rzeki Widawki na N od wsi, łąka po melioracji.

21. *Phalaridetum arundinaceae* Libb. 1931

Szuwar mozgowy

Niewielkie płaty szuwaru mozgowego spotyka się w całej dolinie Widawki; występują one najczęściej wzdłuż wód płynących a także wśród łąk, na madach i mulach (profile glebowe 19 i 37, rys. 11), okresowo za-
lewanych i podtapianych o zmiennym poziomie wód gruntowych. Od-
czyn gleby jest słabo kwaśny i waha się w granicy pH = 5,5 - 6,0.

W zespole dominuje *Phalaris arundinacea*, której towarzyszy *Poa palustris* — drugi gatunek charakterystyczny szuwaru mozgowego (fot. 38).

*Phalaridetum arundinaceae* nie ma ustalonej pozycji w klasie *Phragmitetea*. Część autorów jak: Libbert (1931), Fijałkowski (1959), Oberdorfer (1962), Olaczek (1967), Faliński (1966) zalicza

<figure><img src="image_64.png" /><figcaption>Rys. 11. Profile glebowe zespołu *Phalaridetum arundinaceae*
Profilów du sol de l'association *Phalaridetum arundinaceae*</figcaption></figure>

je do związku *Phragmitation*, a Kopecký (1961) wydzielił nawet od-
dzielny związek *Phalaridion arundinaceae*.

Ostatnio szuwar mozgowy zaliczany jest raczej do zw. *Magnocaricion*
(Jasnowski 1962, Balátová-Tuláčková 1963, Kępczyń-
ski 1965, Matuszkiewicz 1967 (?), Nowiński 1967).

Podobne trudności w zaszeregowaniu stwarzają płaty *Phalaridetum arundinaceae* występujące w dolinie Widawki. Pomimo przewagi gatunków ze zw. *Phragmitation*, bardzo zresztą niewielkiej i być może przypadkowej, co trudne jest do ustalenia ze względu na skąpość materiału i niewielki udział obu grup, zdecydowano zaliczyć ten zespół, zgodnie z ostatnimi tendencjami, do zw. *Magnocaricion*. Za takim stanowiskiem
przemawia również bliskie sąsiedztwo i wzajemne przenikanie się tych płatów z płatami zespołu *Caricetum gracilis*. Wielu autorów, jak: Fagasiewicz (1963), Nowiński (1967) i Olaczek (1967) wyróżniło nawet, obok *Phalaridetum arundinaceae*, podzespół *Phalaridosum arundinaceae* w zespole *Caricetum gracilis*.

<table><caption>Tabela 21
*Phalaridetum arundinaceae* Libb. 1931</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>215</td><td>180</td><td>59</td><td>139</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>28</td><td>22</td><td>15</td><td>5</td></tr><tr><td></td><td>07</td><td>06</td><td>06</td><td>06</td></tr><tr><td></td><td>67</td><td>67</td><td>66</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślin naczyniowych</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant.vascul.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>25</td><td>20</td><td>50</td><td>50</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td>50</td><td>100-</td><td>100-</td><td>60-</td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej</td><td>170</td><td>160</td><td>100</td><td></td></tr><tr><td>Hauteur de la couche herb. maks.-max.</td><td>5,5</td><td>-</td><td>-</td><td>6,0</td></tr><tr><td>pH</td><td>10</td><td>18</td><td>23</td><td>5</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="4">Gat char.zespołu</td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Phalaris arundinacea</td><td>5,5</td><td>5,5</td><td>5,5</td><td>5,5</td></tr><tr><td>Poa palustris</td><td>1,1</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td colspan="4">Gat char.zw.</td></tr><tr><td>Caract.de l'all.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Magnocaricion</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex gracilis</td><td>+</td><td>1,1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>+</td><td>+</td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td colspan="4">Gat char.zw.</td></tr><tr><td>Caract.de l'all.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Phragmitation</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Rumex hydrolapathum</td><td>2,1</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Rorippa amphibia</td><td>1,1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Phragmites communis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td colspan="4">Gat char.rzędu i klasy</td></tr><tr><td>Caract.de l'ordre et de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Phragmitetalla,Phragmitetea</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Iriss pseudoacorus</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Sium latifolium</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td colspan="4">Gat char.klasy</td></tr><tr><td>Caract.de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Molino-Arrhenatheretea</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td>+</td><td>+</td><td>2,1</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Poa trivialis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Pilipendula ulmaria</td><td>+</td><td>1,1</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Alopecurus pratensis</td><td>+</td><td>+/+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Lysimachia vulgaris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Cardamine pratensis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Deschampsia caespitosa</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2</td></tr><tr><td>Caltha palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td>Equisetum palustre</td><td>+</td><td>+</td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td colspan="4">Gat.towarzyszące - Compagnes</td></tr><tr><td>Mentha aquatica</td><td>+</td><td>+</td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td>+</td><td>+</td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td>Bidens cernuus</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Polygonum persicaria</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Polygonum minus</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Alopecurus geniculatus</td><td>+</td><td>+</td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td>Lysimachia nummularia</td><td>+</td><td>+</td><td>1,2</td><td>.</td></tr><tr><td>Ranunculus flammula</td><td>+</td><td>+</td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td>Stellaria palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Veronica scutellata</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr></tbody></table>
Wykaz stanowisko zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 21

1(215) Stefanowizna - Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, pomiędzy rzeką a zbiornikami po starorzeczach.

2(180) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, na E od wsi, brzeg Widawki i cieku odwadniającego doły potorfowe.

3(59) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, 50 m od rzeki, na N od wsi, płat wśród *Caricetum gracilis*.

4(139) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, ok. 600 m na S od zdj. 3(59), teren silnie podmokły wśród łąki.

E. PIONIERSKIE ZBIOROWISKO PIASKOWE

22. *Spergulo-Corynephoretum* R. Tx. (1937) 1955
Zespół szczotlichy siwej

Dolinie Widawki, głównie jej części środkowej, towarzyszą duże wały wydmowe, które dochodzą nieraz do samego koryta rzeki zacierając morfologię i układ teras doliny (fot. 10). Wydmy te w znacznym stopniu zalesione lub pokryte rzadkim karłowatym młodnikiem sosnowo-brzozowym i jałowcem, w pozostałej, otwartej i silnie nasłonecznionej części, porośnięte są zbiorowiskiem szczotlichy siwej (fot. 1 i 2).

*Spergulo-Corynephoretum* rozwija się na prawie bezpróchnicznych piaskach, zwykle utrwalonych, o odczynie słabo kwaśnym lub obojętnym przy pH = 4,5 - 7,0. Jest to zespół ubogi w gatunki (7 - 20); charakterystyczna fizjonomię nadają mu kępy szczotlichy siwej, która wraz z innymi roślinami naczyniowymi pokrywa 70 - 90% powierzchni płatów. Pomiędzy nimi występują gatunki psammofilne, m. in. z rzędu *Festuco-Sedetalia* i kl. *Sedo-Scleranthetea*, głównie mchy i porosty. Są to. *Polytrichum piliferum*, *Cornicularia aculeata* i różne gatunki *Cladonia*. Brak jest natomiast takich, charakterystycznych dla tego zbiorowiska terofitów, jak *Teesdalea nudicaulis* i *Veronica dillenii*, a tylko minimalnie zaznacza swój udział *Spergula vernalis* (zdj. wykonano w sierpniu i lipcu).

W świetle dyskusji przeprowadzonej w pracach Kornasia (1957), Falińskiego (1966), Matuszkiewicza (1967) i Nowińskiego (1967) jak i obserwacji własnych — płaty *Spergulo-Corynephoretum* w dolinie Widawki stanowią stadium optymalne tego zbiorowiska, nawiązujące do muraw piaskowych ze zw. *Thero-Airion* (zesp. *Thymo-Festucetum*). W związku z tym wydaje się słusznym umieszczeniem ich w klasie *Sedo-Scleranthetea*, w rzędzie *Festuco-Sedetalia* (Matuszkiewicz 1967), ewentualnie w rzędzie *Corynephoretalia* (Oberdorfer 1962).

Opisane zbiorowisko z doliny Widawki zbliżone jest do *Corynephoretum canescentis cladoniosum* — podzespołu podanego przez Nowiń-
skiego (1967), a także do niektórych płatów *Corynephoretum canescens*, występujących na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej (Kępczyński 1965).

<table><caption>Tabela 22
Spergulo - *Corynephoretum* R.Tx./1977/ 1955</caption><thead><tr><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>Nr kolejny</td><td>No d'ordre</td><td></td><td>1</td><td>2</td><td>3</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia</td><td>No du relevé</td><td></td><td>19</td><td>238</td><td>208</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td></td><td></td><td>20</td><td>26</td><td>26</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td>08</td><td>08</td><td>07</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td>66</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślin naczyniowych</td><td>c</td><td>%</td><td>70</td><td>90</td><td>90</td></tr><tr><td>Pokrycie młszków i porostów</td><td></td><td></td><td>30</td><td>10</td><td>15</td></tr><tr><td>Recouvrem.des bryop.et des lich.</td><td>d</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>m²</td><td></td><td>50</td><td>25</td><td>25</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Wysokość roślin naczyniowych</td><td>cm</td><td></td><td>20</td><td>25</td><td>20</td></tr><tr><td>Hauteur des plant.vascul.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td></td><td>7,0</td><td>-</td><td>4,5</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td></td><td>9</td><td>13</td><td>20</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat.char.zesp.,zw.i rzędu</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.,de l'all.et de l'ordre</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Corynephoretalia</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Corynephorus canescens</td><td></td><td></td><td>4,3</td><td>4,3</td><td>4,3</td></tr><tr><td>Spergula vernalis</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Gat.char.rzędu i klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ordre et de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Festuco-Sedetalia,Sedo-Sclerantnetea</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Rumex acetosella</td><td></td><td></td><td>+</td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td>Filago minima</td><td></td><td></td><td>.</td><td>1,1</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Jasione montana</td><td></td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Scleranthus perennis</td><td></td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Cornicularia aculeata</td><td>d</td><td></td><td>3,2</td><td>2,2</td><td>2,2</td></tr><tr><td>Polytrichum piliferum</td><td>d</td><td></td><td>2,3</td><td>1,2</td><td>2,2</td></tr><tr><td>Ceratodon purpureus</td><td>d</td><td></td><td>.</td><td>+2</td><td>.</td></tr><tr><td>Rhacomitrium canescens</td><td>d</td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>1,2</td></tr><tr><td>Gat.towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Juniperus communis</td><td>b-c</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Digitaria ischaenum</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Scleranthus annuus</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Hieracium pilosella</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Pinus sylvestris</td><td>b-c</td><td></td><td>+/+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Erigeron canadensis</td><td></td><td></td><td>+/+</td><td>+</td><td>2</td></tr><tr><td>Caex ericetorum</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Erigeron acer</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Hypochoris radicata</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Rumex acetosella</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Pohlia nutans</td><td>d</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>2</td></tr><tr><td>Cladonia verticillata</td><td>d</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>1,2</td></tr><tr><td>Cladonia sylvatica</td><td>d</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>1,2</td></tr><tr><td>Cladonia macilenta</td><td>d</td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Cladonia uncialis</td><td>d</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr></tbody></table>

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 22

1(19) Ruda pow. Łask, ugór na wydmie piaszczystej dochodzący do prawego wysokiego brzegu Widawki, w dalszej części porośnięty młodnikiem sosnowym, częściowo spalonym, o silnej ekspozycji S.

2(238) Torf, „Stawiska”, Zar pow. Bełchatów, lewa strona doliny, wydma piaszczysta z młodnikiem sosnowym.

3(208) Wyr pow. Bełchatów, lewa strona doliny, wydma piaszczysta, dochodząca do koryta rzeki, porośnięta z rzadka sosną.
F. NATURALNE I ANTROPOGENICZNE ZBIOROWISKA ŁĄKOWE

23. Junco-Molinietum Prsg. 1951
Łąka sitowo-trzęślicowa

Łąki sitowo-trzęślicowe rozwijają się w dolinie Widawki dość często na przesuszonych torfach dolinowych i murszach, zwykle w sąsiedztwie dołów potorfowych. Są to użytki zielone, gospodarczo zaniedbane, często nie koszone, które w sierpniu tworzą zwarte łany, dochodzące do wysości 1m (fot. 46). Odczyn gleby jest zwykle kwaśny (pH=5,0-5,5), niekiedy obojętny (pH = 6,0-7,0). Poziom wody spada w lecie do głębokości 50-60 cm (profile glebowe 9 i 21, rys. 12).

Gatunkami charakterystycznymi zespołu są: *Molinia coerulea* i *Succisa pratensis*, mające znaczny udział w tym zbiorowisku, a także *Selinum carvifolium*, gatunkami wyróżniającymi są: *Juncus effusus* i sporadycznie występujący *Juncus conglomeratus*. Gatunki charakterystyczne dla rzędu *Molinietalia* tworzą dużą grupę, składającą się z 17 gatunków, z których V klasę stałości i znaczny stopień pokrycia osiągają w tych płatach: *Equisetum palustre*, *Filipendula ulmaria*, *Deschampsia*

<figure><img src="image_65.png" /><figcaption>Fot. 46. Zespół *Junco-Molinietum* (zdj. fit. 1/227). Kuźnica. 18.08.1967 r.
Association *Junco-Molinietum* (rel. phyt. 1/227). Kuźnica. 18.08.1967.</figcaption></figure>

<caption>Fot. 47. Zespół Junco-Molinietum, facja z *Sanguisorba officinalis* (zdj. fit. 6/225).
Wieś Widawka. 16.08.1967 r.</caption>

<caption>Association *Junco-Molinietum*, faciès avec *Sanguisorba officinalis* (rel. phyt. 6/225).
Village Widawka. 16.08.1967. (à droite).</caption>
<figure><img src="image_66.png" /><figcaption>Rys. 12. Profile glebowe zespołu Junco-Molinietum Profils du sol l'association Junco-Molinietum</figcaption></figure>

caespitosa i Lotus uliginosus. Jeszcze większy udział mają gatunki z kl. Molinio-Arrhenatheretea: spośród 23 gatunków tej grupy, V klasę stałości osiągają: Ranunculus acer, Plantago lanceolata, Holcus lanatus, Rumex acetosa, Euphrasia rostkoviana, Trifolium pratense, T. repens i Leontodon hispidus.

Junco-Molinietum, również i w dolinie Widawki, zdecydowanie nawiązuje do zbiorowisk niskoturzycowych z Caricetalia fuscae, a przede wszystkim do ubogich łąk typu „psiary” z klasy Nardo-Callunetea (Matuszkiewicz 1967).

Duży udział gatunków charakterystycznych klasy Nardo-Callunetea w płatach Junco-Molinietum, pozwala za Kovačsem (1962) i Grynią (1968) wyróżnić w dolinie Widawki podzespół Junco-Molinietum nardetosum strictae Kovačs (1962) (zdj. fit. 1-4). Ta postać zespołu przeważa w dolinie Widawki i wyróżniona jest przez grupę gatunków charakterystycznych z klasy Nardo-Callunetea oraz niektóre gatunki charakterystyczne i wyróżniające opisywanego zespołu, jak: Selinum carvifolium, Juncus effusus i J. conglomeratus. Ponadto w omawianym podzespole zaznacza się większy udział gatunków z klasy Molinietum.
nio-Arrhenatheretea i rzędu Caricetalia fuscae, co w sumie świadczy o znacznym przesuszeniu tych siedlisk.

W dolinie Widawki, w zespole Junco-Molinietum można również wyróżnić fację z Sanguisorba officinalis (zdj. fit. 6, fot. 47), która nawiązała

<table><caption>Tabela 23
Junco - Molinietum Prsg.1951</caption><thead><tr><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td colspan="9">Jednostka fitosociologiczna</td></tr><tr><td colspan="9">Unite de la phytosociolog.</td></tr><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td></td><td>nardetosum</td><td>strictae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td></td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td><td>5</td><td>6</td><td></td></tr><tr><td></td><td></td><td>227</td><td>223</td><td>234</td><td>233</td><td>21</td><td>225</td><td>S</td></tr><tr><td></td><td></td><td>18</td><td>16</td><td>24</td><td>24</td><td>28</td><td>17</td><td>t</td></tr><tr><td></td><td></td><td>08</td><td>08</td><td>08</td><td>08</td><td>09</td><td>08</td><td>a</td></tr><tr><td></td><td></td><td>67</td><td>67</td><td>67</td><td>67</td><td>65</td><td>67</td><td>h</td></tr><tr><td colspan="9">Data - Date</td></tr><tr><td>Fokrycie roślin naczyniowych</td><td>c</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant.vascul.</td><td></td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>o</td></tr><tr><td>Fokrycie mszaków</td><td>d.</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Recouvrem.des bryoph.</td><td></td><td>20</td><td>20</td><td>40</td><td>2n</td><td>50</td><td>10</td><td>P</td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>m²</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>r</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td>25</td><td>25</td><td>25</td><td>25</td><td>50</td><td>25</td><td>s</td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej</td><td>śred.-moy.</td><td>cm</td><td>20-</td><td>40-</td><td>20-</td><td>20-</td><td>40-</td><td>e</td></tr><tr><td>Hauteur de la couche herb.</td><td>maks.-max.</td><td></td><td>80</td><td>80</td><td>90</td><td>90</td><td>100</td><td>n</td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td></td><td>6,0</td><td>7,0</td><td>5,5</td><td>5,0</td><td>-</td><td>c</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td></td><td>42</td><td>44</td><td>51</td><td>50</td><td>30</td><td>e</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="9">Gat-char.i wyr./D/ zespół</td></tr><tr><td colspan="9">Caract.et diff./D/ de l'ass.</td></tr><tr><td>Molinia coerulea</td><td></td><td>4.4</td><td>3.3</td><td>3.3</td><td>1.2</td><td>3.3</td><td>2.2</td><td>V</td></tr><tr><td>Succisa pratensis</td><td></td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>3.2</td><td>+2</td><td>1.2</td><td>V</td></tr><tr><td>Selinum carvifolium</td><td></td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td></td><td></td><td>IV</td></tr><tr><td>D Juncus effusus</td><td></td><td>+2</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>+2</td><td></td><td></td><td>IV</td></tr><tr><td>D Juncus conglomeratus</td><td></td><td></td><td>+2</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>I</td></tr><tr><td colspan="9">Gat-char.i wyr./D/ rząd</td></tr><tr><td colspan="9">Caract.et diff./D/ de l'ordre Molinietalia</td></tr><tr><td>Equisetum palustre</td><td></td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Filipendula ulmaria</td><td></td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>+2</td><td>+2</td><td>V</td></tr><tr><td>D Deschampsia caespitosa</td><td></td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td></td><td>2.2</td><td>V</td></tr><tr><td>Lotus uliginosus</td><td></td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>V</td></tr><tr><td>D-fac. Sanguisorba officinalis</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td></td><td>4.3</td><td>IV</td></tr><tr><td>Galium uliginosum</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td></td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Lychnis flos-cuculi</td><td></td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Cirsium palustre</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Geum rivale</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td></td><td>III</td></tr><tr><td>Polygonum bistorta</td><td></td><td></td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>3.2</td><td>III</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td></td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Angelica silvestris</td><td></td><td></td><td>+/-</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Climacum dendroides</td><td></td><td></td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>3.2</td><td>2.2</td><td>V</td></tr><tr><td colspan="9">Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.2:Scirpus silvaticus 2.1; zdj.3:Caltha palustris +; zdj.4: Orchis maculata +: zdj.5:Geranium palustre +.</td></tr><tr><td colspan="9">Gat-char.klasy</td></tr><tr><td colspan="9">Caract.de la classe Molinio-Arrhenatheretea</td></tr><tr><td>Ranunculus acer</td><td></td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Plantago lanceolata</td><td></td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>2.2</td><td>3.2</td><td>2.1</td><td>3.2</td><td>V</td></tr><tr><td>Holcus lanatus</td><td></td><td>+2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>V</td></tr><tr><td>Rumex acetosa</td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Euphrasia rostkoviana</td><td></td><td>+</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Trifolium pratense</td><td></td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>+</td><td>1.2</td><td></td><td>V</td></tr><tr><td>Trifolium repens</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Leontodon hispidus</td><td></td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Achillea millefolium</td><td></td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>3.2</td><td></td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Prunella vulgaris</td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td></td><td></td><td>IV</td></tr><tr><td>Centaurea jacea</td><td></td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td></td><td></td><td>III</td></tr><tr><td>Vicia crassa</td><td></td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>+2</td><td></td><td></td><td></td><td>III</td></tr><tr><td>Cerastium vulgatum</td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td></td><td></td><td>III</td></tr><tr><td>Cynosurus cristatus</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td></td><td></td><td>II</td></tr><tr><td>Taraxacum officinale</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td></td><td>1.1</td><td>II</td></tr><tr><td colspan="9">Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.1:Alectorolophus minor +,Chrysanthemum leucanthemum +; zdj.3:Cardamine pratensis +,Festuca pratensis +,Lathyrus pratensis 1.2; zdj.4:Festuca rubra 1.1, Lothus corniculatus +,Poa pratensis 1.1.</td></tr></tbody></table>
Gat char. klasy i wyr. podzesp.

Caract. de la classe et diff. de la sous -ass.

Nardo-Callunetea et J.-N. nardetosum strictae

<table><tr><td>Potentilla erecta</td><td>2.1</td><td>+</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>.</td><td>+</td><td></td><td>V</td></tr><tr><td>Sieglingia decumbens</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>IV</td></tr><tr><td>Cuscuta epithymum</td><td>1.2</td><td>.</td><td>1.2</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>III</td></tr><tr><td>Nardus stricta</td><td>.</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>III</td></tr><tr><td>Carex leporina</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>1.1</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr></table>

Gat. sporadyczne - Sporadiques: zdj.1: Polygala vulgaris 1.1, Carex palescens +; zdj.3: Hypericum maculatum +; zdj.4: Thymus pulegioides +, Luzula campestris +, Calluna vulgaris +.

Gat. towarzyszące - Compagnes

<table><tr><td>Parnassia palustris</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>+2</td><td>.</td><td>1.2</td><td>.</td><td>IV</td></tr><tr><td>Carex fusca</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>IV</td></tr><tr><td>Anthoxanthum odoratum</td><td>+2</td><td>.</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>+</td><td>+2</td><td>IV</td></tr><tr><td>Briza media</td><td>.</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>.</td><td>2.1</td><td>IV</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td>.</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>.</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Agrostis vulgaris</td><td>2.1</td><td>+</td><td>.</td><td>2.1</td><td>.</td><td>.</td><td>III</td></tr><tr><td>Epilobium palustre</td><td>.</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>III</td></tr><tr><td>Leontodon autumnalis</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>III</td></tr><tr><td>Salix amygdalina</td><td>+</td><td>1.1</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Salix cinerea</td><td>+</td><td>1.1</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Agrostis stolonifera</td><td>.</td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Juncus art. ulatus</td><td>.</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Mentha arvensis</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Senecio jacobaea</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Stellaria graminea</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>2.2</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Potentilla anserina</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>2.2</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Enium seligeri</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>.</td><td>+2</td><td>+2</td><td>1.2</td><td>V</td></tr><tr><td>Brachythecium mildeanum</td><td>d</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Pohlia nutans</td><td>d</td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>III</td></tr></table>

Gat. sporadyczne - Sporadiques: zdj.1: Thuidium philibertii /d/ +2, Alnus glutinosa /c/ +, Carex flava +; zdj.2: Salix alba +; zdj.3: Ranunculus flemmula +, Iris pseudoacorus +, Calliergon cuspidatum /d/ 2.2; zdj.4: Dianthus deltoides +, Juncus bulbosus +, Agrostis alba 2.1, Vero-nica chamaedrys +; zdj.5: Galium palustre 2.1, Linum catharticum 1.1, Bryum ventricosum /d/ 1.2, Ranunculus auriculus +, Thymus serpyllum +, Carex paradoxa +; zdj.6: Scutellaria galeri-culata +, Phragmites communis +.

zuje do podobnej facji z Sanguisorba officinalis, którą wydzieliła Gry-nia (1968) w podzespole Molinietum sanguisorbetosum officinalis Gry-nia (1968) z terenu województwa katowickiego. Poza syntetycznymi opracowaniami łąk trzęślicowych, jakie dała w swych pracach Gry-nia (1962, 1968), zespół Junco-Molinietum opisali z Polski m.in.: Ja-snowski (1962) z Pomorza Szczecińskiego, Kępczyński (1960 i 1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej, a Mowszowicz i współaut. (1967) z rezerwatu Dębowiec w woj. łódzkim.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 23

1(227) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, pomiędzy rzeką a drogą pro-wadzącą do Piaszczyc w pobliżu olszyn, łąka średniowilgotna nie skoszona.

2(223) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, na W od wsi w sąsiedztwie dolów potorfowych, wilgotna łąka kośno-pastwiskowa.

3(234) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, obok starorzecza pod lasem wśród olszynowych kęp, łąka okresowo podmokła.

4(233) Rembieszów pow. Łask, 500 m w kierunku NW od zdj. 3(234), siedlisko pod-dobne, teren nieco podsuszony, nierówny, kretowiska.

5(21) Kodrąb pow. Radomsko, prawa strona doliny, ok. 300 m na E od szosy, pod-mokła łąka o łagodnym spadku w kierunku rzeki (15 m od koryta).

6(225) Widawka pow. Radomsko — 100 m na W od zdj. 2(223) — teren wilgotniejszy.
24. Cirsio-Polygonetum R. Tx. 1951
Wilgotna łąka rdestowo-ostrożeniowa

Wilgotne łąki rdestowo-ostrożeniowe należą do pospolitych użytków zielonych w dolinie Widawki. Są to najczęściej żyzne łąki dwukośne, uprawiane i nawożone, które zostały założone po melioracji na podmokłych torfach dolinowych. Rozwijają się one na silnie uwilgotnionych, eutroficznych glebach torfowych, mułowo-torfowych i murszowych. Woda występuje tylko okresowo na tych powierzchniach. W ciągu lata poziom jej waha się dość znacznie, w zależności od podłoża i położenia, w granicach od 20 - 120 cm. Odczyn gleby jest raczej kwaśny, lecz może być również słabo alkaliczny (pH = 5,0 - 8,0) (rys. 13).

Gatunki charakterystyczne zespołu: *Cirsium oleraceum* i *Polygonum bistoria* wykazują w dolinie Widawki całkowitą dysjunkcję — tworząc dwie oddzielne facje (fot. 48 i 49) (por. również *Nowiński* 1967, str. 140, rys. 74 i 75). Podobne wykluczanie się tych gatunków na terenie województwa łódzkiego potwierdza Olaczek (informacja ustna).

Również *Zimna* (1963 mskr.) podaje z doliny Narewki podobne zbiorowisko bez udziału *Cirsium oleraceum*. (in. litt. *Kępczyński* 1965). W 2 zdjęciach *Fijałkowskiego* (1959) z Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, należących do zespołu *Cirsio-Polygonetum*, prawie zupełnie brak *Polygonum bistorta*.

Grynia (1968) wyróżnia fację z *Cirsium oleraceum* w podzespole *Cirsio-Polygonetum molinietosum* Grynia (1968).
Facja z *Cirsium oleraceum* (zdj. 1-3, fot. 49) występuje w dolinie Widawki jedynie w 3 odrębnych, niewielkich płatach, zawsze w bliskim sąsiedztwie koryta rzeki i w cieniu zaprosli olszynowych, na siedlisku łęgowym. Stąd w zdj. fit. 3/222 zaznacza się duży udział takich gatunków ze zw. *Alno-Padion*, jak *Chaerophyllum hirsutum* (3.2) i *Festuca gigantea* (2.2), które przenikają z sąsiadującego z tym płatem fragmentu łęgu olszowego. Facja ta, w porównaniu do pozostałych płatów zespołu z udziałem *Polygonum bistorta*, ma niską wartość gospodarczą.

*Cirsio-Polygonetum* tworzy gęstą, kilkuwarstwową łąkę, przekraczającą wysokość 1 metra. Gatunki charakterystyczne dla związku *Caltchion* reprezentowane są w tych płatach przez 7 gatunków, o dość dużym stopniu pokrycia i wysokiej klasie stałości, np. *Lotus uliginosus* (V klasa stałości), *Geum rivale* (IV). Znacznie większą rolę odgrywają tu gatunki charakterystyczne z rzędu *Molinietalia* i klasy *Molinio-Arrhenatheretea*, a wśród nich: *Filipendula ulmaria* (z V klasą stałości), *Deschampsia caespitosa* (V), *Galium uliginosum* (IV), *Lythrum salicaria* (IV), *Lychnis flos-cuculi* (IV) oraz *Holcus lanatus* (V), *Rumex acetosa* (V), *Poa trivialis* (IV), *Plantago lanceolata* (IV), *Ranunculus acer* (IV), *Trifolium pratense* (IV), *T. repens* (IV) i *Festuca pratensis* (IV). Z ga-
tunków towarzyszących najczęściej występują: *Ranunculus acer* (IV), *Poa palustris* (III), *Galium palustre* (III) i *Stellaria palustris* (III).

Zespół ten jest pospolitym zbiorowiskiem, dobrze zagospodarowanych łąk wilgotnych, opisywanym przez wielu autorów z całego kraju;

29

<figure><img src="image_67.png" /></figure>

25

<figure><img src="image_68.png" /></figure>

23

<figure><img src="image_69.png" /></figure>

28

<figure><img src="image_70.png" /><figcaption>Rys. 13. Profile glebowe zespołu *Cirsio-Polygonetum*
Profils du sol de l'association *Cirsio-Polygonetum*</figcaption></figure>
<figure><img src="image_71.png" /><figcaption>Fot. 48. Zespół *Cirsio-Polygonetum*, facja z *Polygonum bistorta* (zdj. fit. 6/86). Piaszczyce. 15.06.1966 r.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_72.png" /><figcaption>Fot. 49. Zespół *Cirsio-Polygonetum*, facja z *Cirsium oleraceum* (zdj. fit. 2/212). Żaby. 17.08.1967 r.</figcaption></figure>

<caption>Association *Cirsio-Polygonetum*, faciès avec *Cirsium oleraceum* (rel. phyt. 2/212). Żaby. 17.08.1967.</caption>
25. *Scirpetum silvatici* Knapp 1946

Zespół sitowia leśnego

W dolinie Widawki, na siedliskach silnie podmokłych, o charakterze wysiękowym, wzdłuż cieków wodnych i zagłębień, spotykane są niewielkie płaty zespołu sitowia leśnego. Pojawiają się one na płytkich, lekko kwaśnych glebach mułowo-torfowych o pH = 5,5 - 6,5. Woda utrzymuje się zwykle na ich powierzchni, m. in. dzięki słabo przepuszczalnej warstwie piaszczysto-pylastej, oglejonej a nieraz i zaglinionej, jaka występuje pod powierzchniową warstwą torfów. (profil glebowy nr 18, rys. 14).

18

<figure><img src="image_73.png" /><figcaption>Rys. 14. Profil glebowy zespołu *Scirpetum silvatici*
Profil du sol de l'association *Scirpetum silvatici*</figcaption></figure>

3/182

Zbiorowisko to sąsiaduje zazwyczaj z zespołem *Cirsio-Polygonetum* i *Caricetum gracilis*, co zaznacza się udziałem gatunków tych zbiorowisk w opisywanych płatach.

Gatunkiem charakterystycznym jednocześnie dominującym zespołu jest *Scirpus silvaticus*, którego zwarte ciemnozielone skupienia i charakterystyczne rozrzutki kwiatostanów, wyraźnie wyróżniają go spośród sąsiednich zbiorowisk.

Ze znacznym stopniem pokrycia występuje w tych płatach spora grupa gatunków (7) ze związku *Calthion*, jak: *Caltha palustris*, *Lotus uliginosus* i *Polygonum bistorta*, z rzędu zaś *Molinietalia* największy udział mają: *Filipendula ulmaria*, *Deschampsia caespitosa*, *Climacium dendroides* (d) i inne, razem 10 gatunków.

Poważną grupę stanowią również gatunki charakterystyczne z klasy *Molinio-Arrhenatheretea* (20 gat.), niektóre jak: *Holcus lanatus*, *Festuca pratensis*, *Trifolium pratense* i *Poa pratensis* wykazują niemały stopień pokrycia.
Z innych grup syngenetycznych znaczną frekwencję wykazują gatunki z klasy Scheuchzerio-Caricetea fuscae oraz kl. Phragmitetea.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 25

1(137) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na N od wsi, płat silnie podmokły, przechodzi w Caricetum gracilis, z drugiej strony sąsiaduje z wyżej położonym płatem Cirsio-Polygonetum.

2(151) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, na W od wsi, ok. 10 m od kanału biegnącego od stawów rybnych do rz. Widawki (300 m), teren silnie podmokły, z drobnymi zagłębeniami, wypełnionymi wodą.

3(182) Chamborowa pow. Radomsko, lewa strona doliny, pod lasem w niewielkim załamaniu linii spadku doliny.

4(161) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, na SW od wsi pod lasem, 20 m od rzeki, teren silnie podmokły.

<table><caption>Tabela 25
Scirpetum silvatici Knapp 1946</caption><thead><tr><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td></td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td></td><td>177</td><td>151</td><td>182</td><td>161</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td></td><td>5</td><td>17</td><td>22</td><td>20</td></tr><tr><td></td><td></td><td>06</td><td>06</td><td>06</td><td>06</td></tr><tr><td></td><td></td><td>67</td><td>67</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślin naczyniowych</td><td>c</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant.vascul.</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Pokrycie mszaków</td><td>d</td><td>10</td><td>10</td><td>30</td><td>60</td></tr><tr><td>Recouvrem.des bryoph.</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>m²</td><td>25</td><td>25</td><td>25</td><td>25</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej</td><td>śred.-moy.</td><td>60</td><td>30-</td><td>40-</td><td>60-</td></tr><tr><td>Hauteur des plant.vascul.</td><td>maks.-max.</td><td>60</td><td>70</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td>6,5</td><td>6,0</td><td>-</td><td>5,0</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td>18</td><td>45</td><td>43</td><td>42</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Cat.char.zespołu</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Scirpus silvaticus</td><td></td><td>4.4</td><td>4.3</td><td>4.3</td><td>3.3</td></tr><tr><td>Gat.char.i wyr./D/ związek</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.et diff./D/ de l'all.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Calthion</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caltha palustris</td><td></td><td>2.2</td><td>+</td><td>1.2</td><td>+</td></tr><tr><td>Lotus uliginosus</td><td></td><td></td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>D Polygonum bistorta</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>2.2</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Crepis paludosa</td><td></td><td></td><td>+</td><td>2.2</td><td>+</td></tr><tr><td>D Geum rivale</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>D Trifolium hybridum</td><td></td><td></td><td>1.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat char.i wyr./D/ rząd</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.et diff./D/ de l'ordre</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Molinietalia</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Filipendula ulmaria</td><td></td><td>1.1</td><td>2.2</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>D Deschampsis caespitosa</td><td></td><td>+2</td><td>+2</td><td>+2</td><td>3.2</td></tr><tr><td>Lychnis flos-cuculi</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Equisetum palustre</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Galium uliginosum</td><td></td><td></td><td></td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Angelica silvestris</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Veronica longifolia</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Juncus effusus</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>+2</td></tr><tr><td>Climacium dendroides</td><td>d</td><td></td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>4.3</td></tr><tr><td>Gat char.klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Molinio-Arrhenatheretea</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr></tbody></table>
<table><tr><td>Cardamine pratensis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Holcus lanatus</td><td></td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Festuca pratensis</td><td></td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Trifolium pratense</td><td></td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Poa pratensis</td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Rumex acetosa</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Ranunculus acer</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Poa trivialis</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Trifolium repens</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Plantago lanceolata</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Festuca rubra</td><td></td><td>1.2</td><td>+</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Cerastium vulgatum</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Cynosurus cristatus</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr></table>

Gat.sporadyczne - Sporadiques:zdj.1:Alopecurus pratensis +;zdj.2: Avenastrum pubescens 1.1,Trifolium dubium 1.1,Crepis mollis 1.1,Leontodon hispidus +,Euphrasia rostkoviana +;zdj.4:Vicia cracca +.

Gat.towarzyszące - Compagnes

<table><tr><td>Carex fusca</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td>+</td><td>+/</td><td>1.2</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Anthoxanthum odoratum</td><td></td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Mentha arvensis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Stellaria palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Luzula campestris</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex gracilis</td><td>2.2</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex paniculata</td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>*Carex canescens</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Agrostis canina</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Juncus articulatus</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Orchis latifolia</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Calliergon cuspidatum</td><td>d</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Mnium seligeri</td><td>d</td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>1.2</td></tr></table>

Gat.sporadyczne - Sporadiques:zdj.1:Ranunculus flammula 1.1,Comarum palustre 1.1;zdj.2:Carex flava 1.2,Briza media +,Senecio rīvularis +,Carex davalliana /+2/,Eriophorum latifolium ::zdj.3:Carex rostrata 1.1;Hypericum maculatum +,Menyanthes trifoliata +,Viola palustris +,Rhitiidiadelphus squarrosus d 1.2;zdj.4:Alchemilla, sp. +, Potentilla anserina +.

Podobny zespół pod nazwą *Polygono-Scirpetum silvatici* Schwick. 1944 opisali: Jasnowski (1963) z Pomorza Szczecińskiego, Kępczyński (1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej, ponadto Faliński (1966) z Puszczy Białowieskiej i Polakowski (1963) z Pomorza Wschodniego jako zbiorowisko situ leśnego *Scirpetum silvatici* Knapp 1946.

## 26. Epilobio-Juncetum effusi Oberd. 1957

### Pastwisko sitowe

W dolinie Widawki dość często występują obszary pastwisk sitowych, należących do zespołu *Epilobio-Juncetum effusi*. Powstają one na terenach silnie podmokłych na skutek wydeptywania, głównie przez wypasanie bydła lub stosowanie ciężkich maszyn rolniczych. Użytkowanie takie niszczy strukturę gleby oraz pogarsza jej aerację. Na siedliskach, o tak zachwianej równowadze stosunków wodno-powietrznych, rozwijać się może, dzięki cechom swej budowy anatomicznej, jedynie sit rozpierzchły. Opanowuje on te siedliska, tworząc zwarte kępy; powiędzy kępami pozostają resztki poprzednio istniejących zbiorowisk roślinnych z czasem wypieranych przez sity i inne chwasty łakowe, jak *Deschampsia caespitosa* itp. (Denisiuk 1967d, Nowiński 1967).
Zbiorowisko to występuje na eutroficznych glebach torfowych, sła-
bo kwaśnych lub obojętnych, o pH = 5,0 - 6,3. Płytka warstwa torfu
leży zwykle na trudno przepuszczalnym podłożu oglejonych pyłów
i drobnych piasków, w związku z czym, woda występuje najczęściej
blisko powierzchni, a w okresie lata, w płatach suchszych — łąkowych,
opada do poziomu tych utworów, na głębokość 30 - 70 cm (profile gle-
bowe nr 3 i 31, rys. 15).

<figure><img src="image_74.png" /><figcaption>Rys. 15. Profile glebowe zespołu *Epilobio-Juncetum effusi*
Profils du sol de l'association *Epilobio-Juncetum effusi*</figcaption></figure>

Lokalnie pastwisko sitowe wykazuje zróżnicowanie ekologiczne na 2 warianty. Na siedliskach suchszych, typu łąk wilgotnych, tworzy się wariant łąkowy z dużym udziałem gatunków ze zw. *Calthion*, rzędu *Molinietalia* i klasy *Molinio-Arrhenatheretea* (zdj. fit. 1-2). Natomiast na silnie podmokłych, kwaśnych torfowiskach (pH = 5,0) oraz w częściowo wyeksploatowanych i zarośniętych dołach potorfowych, powstaje wariant charakteryzujący się większą frekwencją gatunków z klasy *Phragmitetea*, przy niewielkiej liczbie gatunków łąkowych (zdj. 3-4). W obu wypadkach zaznacza się znaczny udział gatunków charakterystycznych z klasy *Scheuchzerio-Caricetea fuscae* (14 gat.), w tym głównie z rzędu *Caricetalia fuscae* i zespołu *Carici-Agrostietum caninae*, który wydaje się być najbardziej podatnym zbiorowiskiem wyjściowym do wytworzenia opisywanego pastwiska sitowego. Poza gatunkiem fitosocjologicznie i fizjonomicznie charakteryzującym ten zespół, jakim jest *Juncus effusus*, zbiorowisko wyróżniają *Juncus articulatus* i *Epilobium palustre*, które mają znacznie mniejszy udział w tych płatach. Pastwisk
ko sitowe opisali z Polski północno-zachodniej, pod nazwą *Juncetum effusi*, *Denisiuk i Grynia* (1965) oraz *Denisiuk* (1967d).

Pod przyjętą obecnie nazwą *Epilobio-Juncetum effusi* Oberd. 1957,

<table><caption>Tabela 26
Epilobio - Juncetum effusi Oberd. 1957</caption><thead><tr><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>Nr kolejny</td><td>No d'ordre</td><td></td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia</td><td>No du relevé</td><td></td><td>107</td><td>69</td><td>199</td><td>221</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td></td><td></td><td>2</td><td>16</td><td>12</td><td>29</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td>07</td><td>06</td><td>07</td><td>07</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td>66</td><td>66</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślin naczyniowych</td><td></td><td>c</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant.vascul.</td><td></td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Pokrycie mązaków</td><td></td><td>d</td><td>20</td><td>40</td><td>100</td><td>40</td></tr><tr><td>Recouvrem.des bryoph.</td><td></td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td></td><td>n²</td><td>50</td><td>50</td><td>25</td><td>25</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej</td><td>śred.-moy.</td><td>cm</td><td>40-</td><td>15-</td><td>15-</td><td>40-</td></tr><tr><td>Hauteur de la couché herb.</td><td>maks.-max.</td><td></td><td>110</td><td>80</td><td>70</td><td>120</td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td></td><td>6,3</td><td>5,5</td><td>5,0</td><td>5,0</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td></td><td>35</td><td>39</td><td>37</td><td>40</td></tr><tr><td>Nombre d'especes</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="7">Gat-char.i wyr./D/ zespó?</td></tr><tr><td colspan="7">Caract.et diff./D/ de l'ass.</td></tr><tr><td>Juncus effusus</td><td></td><td></td><td>3.3</td><td>4.3</td><td>4.3</td><td>4.4</td></tr><tr><td>D Juncus articulatus</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>.</td><td>+</td><td>1.2</td></tr><tr><td>D Epilobium palustre</td><td></td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td colspan="7">Gat-char.i wyr./D/ zw.i rząd</td></tr><tr><td colspan="7">Caract.et diff./D/ de l'all.et de l'ordre</td></tr><tr><td colspan="7">Calthion,Molinietaalia</td></tr><tr><td>Galium uliginosum</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>D Deschampsia caespitosa</td><td></td><td></td><td>3.3</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>.</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Lotus uliginosus</td><td></td><td></td><td>2.2</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Caltha palustris</td><td></td><td></td><td>2.2</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Filipendula ulmaria</td><td></td><td></td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lychnis flos-cuculi</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lysimachia vulgaris</td><td></td><td></td><td>.</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>D Geum rivale</td><td></td><td></td><td>2.1</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Equisetum palustre</td><td></td><td></td><td>+</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Succisa palustris</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td></td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Climacium dendroides</td><td></td><td>d</td><td>2.2</td><td>3.3</td><td>+</td><td>1.2</td></tr><tr><td colspan="7">Gat-char.klasy</td></tr><tr><td colspan="7">Caract.de la classe</td></tr><tr><td colspan="7">Molinoi-Arrhenatheretea</td></tr><tr><td>Cardamine pratensis</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Prunella vulgaris</td><td></td><td></td><td>+</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Rumex acetosa</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Ranunculus acer</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Holcus lanatus</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Poa pratensis</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Plantago lanceolata</td><td></td><td></td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Cerastium vulgatum</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td colspan="7">Gat-sporadyczne - Sporadiques: zdj.1:Festuca pratensis 1.1,Trifolium repens +2,Leontodon hispidus +; zdj.3:Achillea millefolium +.</td></tr><tr><td colspan="7">Gat-char.klasy</td></tr><tr><td colspan="7">Caract.de la classe</td></tr><tr><td colspan="7">Scheuchzerio-Caricetea fuscae</td></tr><tr><td>Agrostis canina var.stolonifera</td><td></td><td></td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>.</td></tr><tr><td>Carex canescens</td><td></td><td></td><td>3.2</td><td>1.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex fusca</td><td></td><td></td><td>2.1</td><td>.</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Hydrocotyle vulgaris</td><td></td><td></td><td>.</td><td>2.2</td><td>3.3</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Carex stellulata</td><td></td><td></td><td>.</td><td>1.1</td><td>2.2</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Ranunculus flammula</td><td></td><td></td><td>.</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>.</td></tr><tr><td>Comarum palustre</td><td></td><td></td><td>.</td><td>1.1</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Carex oederi</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Viola palustris</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>2.2</td><td>+</td></tr><tr><td>Eriophorum angustifolium</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td colspan="7">Gat-sporadyczne - Sporadiques: zdj.2:Carex flava 2.2,Stellaria palustris +,Menyanthes trifoliata +; zdj.3:Veronica scutellata</td></tr></tbody></table>
Gat.towarzyszące - Compagnes

<table><tr><td>Galium palustre</td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td></td><td>3.2</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Anthoxanthum odoratum</td><td></td><td>2.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>.</td></tr><tr><td>Carex panicea</td><td></td><td>+2</td><td>2.2</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Lycopus europaeus</td><td></td><td>.</td><td>1.1</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Potentilla anserina</td><td></td><td>.</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Mentha arvensis</td><td></td><td>1.1</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Alnus glutinosa</td><td>c</td><td>.</td><td>1.1</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Scutellaria galericulata</td><td></td><td>.</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Iris pseudoacorus</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Juncus bulbosus</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Potentilla erecta</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Calliergon cuspidatum</td><td>d</td><td>2.2</td><td>.</td><td>+</td><td>3.2</td></tr><tr><td>Sphagnum palustre</td><td>d</td><td>.</td><td>+</td><td>4.4</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Aulacomnium palustre</td><td>d</td><td>.</td><td>+</td><td>2.2</td><td>1.2</td></tr></table>

Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.1:Carex hirta 1.1,Carex para-doxa +2,Mnium seligeri d +2; zdj.2:Nardus stricta +,Carex le-porina +,Lysimachia thrysiflora +,L.numularia +; zdj.3:Hiera-cium pilosella /+,Agrostis vulgaris 1.1,Ledum palustre +,Sa-lix cinerea +,Drosera rotundifolia +,Polytrichum strictum d 1.2; zdj.4:Rumex hydrolapathum 2.1,Heleocharis palustris 1.1, Berula erecta 1.1,Carex rostrata 1.1,Cicuta virosa 1.1,Carex paniculata +2,Carex pseudocyperus +2,Calla palustris +,Typha latifolia +,Lemna minor +,Slum latifolium +,Sagina nodosa +,S. procumbens +,Sparganium simplex /+,Marchantia aquatica d 1.2.

zespół ten opisali m. in.: J asnowski (1962) z Pomorza Szczecińskie-go, Polakowski (1963) z Pomorza Wschodniego, Kępczyński (1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej i Faliński (1966) z Puszczy Białowieskiej.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 26

1(107) Młyczyńsko k. Kodrąbia pow. Radomsko, lewa strona doliny, pomiędzy la-sem a korytem rzeki, teren podmokły, kępiasty.

2(69) Piaski pow. Bełchatów, prawa strona doliny, na E od wsi, teren obniżony, w sąsiedztwie olszynowych zarośli, teren kępiasty i wypasany.

3(199) Torf. „Kruszyna” Zar pow. Bełchatów, skraj doliny po prawej stronie, pod borem sosnowym, teren podmokły, nierówny, wśród olszyn na torfie, wy-pasany.

4(221) Ruszczyn pow. Bełchatów, prawa strona doliny, zarosły dół potorfowy, wy-pasany.

27. Wilgotne zbiorowisko łąkowo-pastwiskowe zbliżone do zespołu *Junco-Cynosuretum* Sougnez 1957

Wilgotne zbiorowisko łąkowo-pastwiskowe zbliżone do zespołu *Junco-Cynosuretum* Sougnez 1957, in. litt. Faliński (1966), zajmuje naj-
większy obszar wśród upraw łąkowych w dolinie Widawki. Powstaje
ono w wyniku działalności gospodarczej człowieka. Łąki tego typu za-
kładane są zwykle po melioracji na glebach murszowych i madach
rzecznych, często z rdzawymi śladami Fr. Odczyn gleby jest słabo kwaś-
ny lub obojętny i wynosi pH = 5,5 - 7,5. Są to siedliska wilgotne przy
dość zmiennym poziomie wody gruntowej, wahającym się w ciągu la-
ta w granicy od 40 do 100 cm (rys. 16). Na żyzność tych siedlisk, prócz
stosowanego często nawożenia, wpływają wiosenne wylewy rzeki. Użytk-
kowanie jest tu przemienne; po sianokosach, wykorzystuje się je okre-
10

<figure><img src="image_75.png" /></figure>

2

<figure><img src="image_76.png" /></figure>

34

<figure><img src="image_77.png" /></figure>

43

<figure><img src="image_78.png" /><figcaption>Rys. 16. Profile glebowe zbiorowiska zbliżonego do zespołu *Junco-Cynosuretum*
Profils du sol d'un groupement proche de l'association *Junco-Cynosuretum*</figcaption></figure>

sowo jako pastwiska. W związku z różną genezą tych łąk, i różnym spo-
sobem ich użytkowania znaczne jest również wewnętrzne zróżnicowanie
ekologiczne siedlisk, na których wykształca się to zbiorowisko. Daje to
w konsekwencji florystyczny obraz sztucznego kompleksu kadłubowych
zbiorowisk łąkowych. W jego skład wchodzą fragmenty łąk niezagos-
podarowanych, wcześniej istniejących, które są silnie zmieszane z frag-
mentami łąk świeżo urządzonych. Zbiorowisko to jest wewnętrznie nie-
ustalone i ulega szybkim przemianom.

Poszczególne człony tego kompleksu, w zależności od intensywności zabiegów gospodarczych (por. Tołwińska 1966, Karkoszka 1966) równoważą się między sobą lub występują w przewadze, dając szereg facji oraz sezonowych aspektów.

Najczęściej, tuż po zagospodarowaniu, opisywane zbiorowisko ma postać trawiastą, w której — oprócz traw wprowadzonych, jak: *Alope-curus pratensis*, *Festuca pratensis*, *Poa pratensis*, *P. trivialis*, czy *Poa palustris* — występują również w znacznej ilości gatunki pozostałe z dawnej łąki dzikiej, jak: *Anthoxanthum odoratum*, *Deschampsia cae-spitosa*, *Festuca rubra* i *Holcus lanatus*.

Z biegiem czasu, zwłaszcza przy braku nawożenia lub niedoborze wo-
dy, cenne gatunki traw i ziół są wypierane. Niewielkie różnice siedlis-
kowe prowadzą również do powstania płatów, w których dominują: Ra-
nunculus repens, Lychnis flos-cuculi bądź Rumex acetosa. Stąd te cenne
użytki łąkowe stwarzają pod względem fitosocjologicznym wiele kłopotu z zakwalifikowaniem ich, a nawet porównaniem do którego ze znanych zespołów łąkowych (Faliński 1966).

Zasadniczą grupę roślin w tym zbiorowisku stanowią higrofilne gatunki z klasy Molinio-Arrhenatheretea, rzędu Molinietalia i zw. Calthion wykazujące znaczny stopień pokrycia i wysoką klasę stałości. Spośród 8 gatunków ze zw. Calthion, IV klasę stałości mają Lotus uliginosus i Caltha palustris. Rząd Molinietalia reprezentowany jest przez 18 gatunków, w tym: Deschampsia caespitosa (wyr.) i Lychnis flos-cuculi z V klasą stałości, a Filipendula ulmaria, Equisetum palustre, Galium uliginosum i Climacium dendroides (d) z IV klasą stałości.

Największą grupę (27 gat.) tworzą tu gatunki z klasy Molinio-Arrhenatheretea, spośród których z V klasą stałości występują: Ranunculus acer, Plantago lanceolata, Holcus lanatus i Rumex acetosa oraz z IV klasą stałości: Trifolium pratense, Cardamine pratensis, Taraxacum officinale, a z traw szlachetnych: Alopecurus pratensis, Festuca pratensis, F. rubra, Poa pratensis i P. trivialis.

Z gatunków towarzyszących duży udział mają: Ranunculus repens, Anthoxanthum odoratum i Galium palustre, wszystkie z maksymalną klasą stałości.

Zbiorowisko to wyróżniają gatunki charakterystyczne ze zw. Cynosurion: Trifolium repens, Leontodon autumnalis, Phleum pratense, Bellis perennis i Cynosurus cristatus. Udział tych gatunków, charakterystycznych dla żyznych pastwisk, potwierdza łąkowo-pastwiskowy charakter zbiorowiska, który wynika z przemiennego sposobu ich użytkowania.

Podobne zbiorowisko podał Faliński (1966) z Puszczy Białowieskiej, identyfikując go z zespołem Junco-Cynosuretum, opisanym przez Sougnez (1957) z Belgii.

Zbiorowisko to wykazuje pewne podobieństwo do zespołu Poa-Festucetum rubrae, opisanego przez Fijałkowskiego (1959, 1960) z Lubelszczyzny i Zimną (1966) z doliny Narewki. Podobne łąki uprawiane opisywane są z różnych części kraju przez wielu autorów, pod różnymi nazwami i zaliczane zwykle do rzędu Arrhenatheretalia, np. Hryncewicz (1959) i Ziaja (1966). Szoszkiewicz (1966) w dolinie Warty wyróżnił podobny zespół jako Alopecuretum pratensis, a Grynia, Kroehnke, Mikiciuk (1967) z doliny Mogielnicy — zbliżone zbiorowisko; Alopecurus pratensis-Phalaris arundinacea, Nowiński (1967) zaś — Festucetum rubrae poëtosum pratensis. Fagasiewicz (1963) podaje kilka podobnych zbiorowisk i wariantów trawiastych z doliny Pilicy, zaliczając je do rzędu Molinietalia.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 27

1(9) Fryszerka pow. Radomsko, lewa strona doliny, na E od szosy Warszawa — Katowice, wilgotna łąka obok zarośli olszowych.
2(20) Kodrąb pow. Radomsko, lewa strona doliny, na WN od drogi, podmokła łąka.

3(49) Piaski pow. Bełchatów, prawa strona doliny, na S od drogi, wilgotna łąka w pobliżu kanałów melioracyjnych.

4(53) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na N od drogi, łąka okresowo zalewana przez rzekę.

5(83) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, na W od wsi, w rogu między rzeką a stawami, łąka podmokła, w sąsiedztwie kanału odwadniającego.

6(90) Gosławice pow. Radomsko, lewa strona doliny, na N od wsi między rzekami Widawką a Świętojanką, łąka nawożona, okresowo zalewana.

7(184) Kodrąb pow. Radomsko, lewa strona doliny, na NW od drogi, ok. 5 m od koryta rzeki, mokra łąka.

8(194) Zapolice pow. Radomsko, lewa strona doliny, obok jednego z uregulowanych cieków, dających początek rz. Widawce, łąka uprawiana.

9(76) Ruszczyn pow. Bełchatów, prawa strona doliny, w pobliżu (ok. 5 m) statorzecza, wilgotna łąka po melioracji.

10(80) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, tuż za wsią, na N od pierwszych domów, nieco podsuszona łąka.

11(94) Kodrąb pow. Radomsko, lewa strona doliny, ok. 40 m od koryta rzeki, i ok. 30 m od kanału odwadniającego, łąka nieco podsuszona.

12(71) Piaski pow. Bełchatów, prawa strona doliny, na E od wsi, łąka uprawiana.

13(34) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, przed stawami rybnymi i młynem, podsuszona łąka obok rowów nawadniających.

14(51) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, 500 m na S od zdj. 4(53) w wyższych i dalszych partiach doliny.

15(58) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, 7 m od koryta rzeki, łąka naturalna, okresowo zalewana wodami rzeki.

16(1) Pstrokonie pow. Łask, lewa strona doliny, w pobliżu ujścia Widawki do Warty, obok zbiorników wodnych, wilgotna łąka.

17(2) Pstrokonie pow. Łask, lewa strona doliny, jak zdj. 16(1), nieco dalej od rzeki, łąka nieco wyżej położona — suchsza.

18(50) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, w pobliżu zdj. 14(51), obok młyna, teren wyżej położony, łąka podsuszona.

19(144) Ruszczyn pow. Bełchatów, prawa strona doliny, 50 m na E od drogi biegnącej przez łąki uprawne, w kierunku rzeki, wokół rowy melioracyjne wykopane przed 3-ma laty.

28. Lolio-Cynosuretum R. Tx. 1937

Zespół żywicy trwałej i grzebenicy pospolitej

Lolio-Cynosuretum występuje często w dolinie Widawki na siedliskach podsuszonych, wydeptywanych i wypasanych. Zywykle znajdują się one w skrajnych partiach doliny, na jej stokach i wyższych terasach, a także wśród zbiorowisk łąkowych, typu Junco-Cynosuretum, w miejscach o wyraźnym niedoborze wody. Są to świeże zbiorowiska pastwiskowe, rozwijające się na żyznych i stosunkowo wilgotnych glebach mineralnych i torfowych, typu mad i murszy (por. profile glebowe 8, 11, 32, 41, 42, rys. 17). Odczyn gleby w warstwie powierzchniowej
41

<figure><img src="image_79.png" /></figure>

8

<figure><img src="image_80.png" /></figure>

44

<figure><img src="image_81.png" /></figure>

32

<figure><img src="image_82.png" /></figure>

42

<figure><img src="image_83.png" /><figcaption>Rys. 17. Profile glebowe zespołu *Lolio-Cynosuretum*
Profils du sol de l'association *Lolio-Cynosuretum*</figcaption></figure>

(— 10 cm) jest lekko kwaśny (pH = 5,0 - 6,0). Poziom wody gruntowej waha się w okresie letnim w granicy od — 70 do — 150 cm.

Spośród zbiorowisk pastwiskowych klasy *Molinio-Arrhenatheretea*, zespół ten wyróżnia się florystycznie poważnym udziałem gatunków charakterystycznych dla zw. *Cynosurion*, jak: *Trifolium repens* (V klasa stałości), *Phleum pratense* (IV), *Lolium perenne* (IV) i *Cynosurus cristatus* (III) oraz słabo charakterystycznych dla tego związku *Leontodon autumnalis* (V) i *Bellis perennis* (IV) (Oberdorfer 1962).

*Lolium perenne*, *Leontodon autumnalis* oraz takie gatunki jak: *Ranunculus repens* (V), *Potentilla anserina* (IV), *Sagina procumbens* (III), *Prunella vulgaris* (III) i inne (zaznaczone w tabeli zesp. Nr 28 — znamkiem +) mają centrum swego występowania w zbiorowiskach wydeptywanych, i uważane są ostatnio za gatunki charakterystyczne i wyróżniające klasy *Plantaginetea* (Faliński 1966, Matuszkiewicz 1967). Obecność tych gatunków w opisywanych płatach dodatkowo wyróżnia ten zespół, potwierdzając jego pastwiskowy charakter.

Lokalnie, w dolinie Widawki *Lolio-Cynosuretum* występuje w dwóch postaciach, wyodrębnionych w randze wariantu: uboższego, wyróżnionego przez *Cynosurus cristatus*, *Trifolium dubium* i *Briza media* (zdj. fit. 1 - 6) oraz żyźniejszego z *Phleum pratense* i innymi (zdj. fit. 7 - 13). Wariant z *Phleum pratense* jest zbliżony do poprzednio opisanego zbiorowiska łąkowo-pastwiskowego *Junco-Cynosuretum* i powstaje najczęściej
ciej w jego kompleksie na skutek przesuszenia siedliska, np. w związku z wadliwie przeprowadzoną melioracją i powstałym stąd niedoborem wody. Interpretacja taka znajduje potwierdzenie w liście gatunków wyrożniających ten wariant, w której skład wchodzą m.in. gatunki znajdujące się zwykle w mieszankach stosowanych do obsiewania łąk, jak: *Phleum pratense*, *Dactylis glomerata*, *Trifolium hybridum*, czy *Lolium multiflorum*, a także w mniejszym udziale gatunków charakterystycznych rzędu *Arrhenatheratalia*.

W zespole *Lolio-Cynosuretum* największą grupę stanowią gatunki charakterystyczne z klasy *Molinio-Arrhenatheretea*, wśród których znaczny stopień pokrycia i maksymalną klasę stałości wykazują: *Poa pratensis*, *Festuca rubra*, *Holcus lanatus*, *Ranunculus acer*, *Trifolium pratense* i *Lychnis flos-cuculi*.

Zespół ten jest szeroko rozpowszechniony i opisywany w zbliżonej postaci przez wielu autorów z całego kraju, np.: Fijałkowski (1960), Kępczyński (1960, 1965), Zimna (1966), Szoszkiewicz (1966), Grynia (1966), Faliński (1966).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 28

1(24) Górki Grabieńskie pow. Łask, lewa strona doliny, obok rowu melioracyjnego, w sąsiedztwie pól uprawnych.

2(191) Kodrąb pow. Radomsko, lewa strona doliny, na E od drogi, pastwisko silnie wypasane z kretowiskami, nierówne, nachylone w kierunku koryta rzeki.

3(79) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, łąka w pobliżu wsi i pól uprawnych, teren nieco wzniesiony.

4(66) Czyżów pow. Bełchatów, lewa strona doliny — wyższa mikroterasa Widawki, w pobliżu koryta podsuszona i wypasana.

5(183) Kodrąb pow. Radomsko, lewo strona doliny — wysoka terasa pod polami uprawnymi.

6(27) Górki Grabieńskie pow. Łask, lewa strona doliny, w pobliżu zdj. 1(24), teren nieco wyżej położony.

7(29) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, niska łąka w sąsiedztwie dwóch rowów melioracyjnych.

8(35) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, niska łąka, w kącie rowów melioracyjnych.

9(37) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, teren zmeliorowany, nieco wyżej położony od reszty, w sąsiedztwie turzycowisk.

10(72) Czyżów pow. Bełchatów, lewy brzeg Widawki, łąka uprawiana.

11(30) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, przed stawami rybnymi i młynem, łąka uprawiana, obok kanału nawadniającego, widoczny niedobór wody.

12(31) Rembieszów pow. Łask, w sąsiedztwie poprzedniego 11(30), płat bogatszy, wilgotniejszy.

13(28) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, łąka uprawna między rowami melioracyjnymi, bliżej rzeki.
G. ZBIOROWISKA TORFOWISK MSZYSTO-TURZYCOWYCH I MSZARÓW

29. *Caricetum limosae* Br.-Bl. 1921
Zespół turzycy błotnej

*Carex limosa* należy do bardzo rzadkich turzyc w woj. łódzkim (por. rozdz. III). Na badanym terenie spotkano ją tylko na 3 stanowiskach w górnym odcinku doliny Widawki w powiecie radomszczańskim; przy czym, tylko w kolonii Wójcik k. wsi Karkoszki i w m. Widawka występuje w zespole *Caricetum limosae*.

<figure><img src="image_84.png" /><figcaption>Rys. 18. Profile glebowe zespołu *Caricetum limosae*
Profils du sol de l'association *Caricetum limosae*</figcaption></figure>

Zespół turzycy błotnej rozwija się na stale podtopionym trzęsawisku sfagnowo-mszystym, na podłożu torfiastym o odczynie kwaśnym (pH = 5,0) (por. profile glebowe Nr 27 i 22, rys. 18).

Niewielkie płaty tego zespołu położone są na skraju terasy zalewowej, w naturalnym obniżeniu wypełnionym 60 - 130 centymetrową warstwą torfu dolinnego (zdj. fit. 1/229) lub w powtórnie zarośniętych dołach potorfowych (zdj. fit. 2/166).
<figure><img src="image_85.png" /><figcaption>Fot. 50. Zespół *Caricetum limosae* (zdj. fit. 2/166). Wieś Widawka. 21.06.1967 r. Association *Caricetum limosae* (rel. phyt. 2/166). Village Widawka. 21.06.1967.</figcaption></figure>

Z gatunków charakterystycznych zespołu spotyka się tu tylko *Carex limosa*, gdyż drugi gatunek charakterystyczny — *Scheuchzeria palustris* występuje w dolinie Widawki jedynie w m. Piaski w pow. Bełchatów (lg. Olaczek).

Lepiej wykształcony jest 1-szy płat, z podanych w tabeli zespołu (tab. 29, zdj. fit. 1/229), pochodzący z kol. Wójcik, w którym występują 4 gatunki charakterystyczne dla zw. *Rhynchosporion albae* i rzędu *Scheuchzerietalia palustris*, a wśród nich taka rzadkość w środkowej Polsce, jak reliktowa turzyca strunowa (*Carex chordorrhiza*) czy rzadko spotykana w woj. łódzkim rosziczka długolistna (*Drosera anglica*) (Heinzniak 1969).

Utrzymanie się płatu tego reliktowego zespołu (Denisiuk 1967c, Nowiński 1967), w tak, jak się wydaje, prawie niezmienionej i naturalnej postaci, było możliwe dzięki stale utrzymującemu się podtopieniu terenu, związanemu m. in. ze spiłtrzeniem wody w rzece i sąsiednich stawach, przez zastawę młyna wodnego. Obecnie, wobec planowanej melioracji, postuluje się utrzymanie tego stanu i uznanie omawiane go torfowiska przejściowego za obiekt podlegający prawnej ochronie rezerwatowej.

Gorzej wykształcony jest drugi, z podanych w tabeli, płat zespołu (2/166) (fot. 50), w którym brak jest zupełnie gatunków ze zw. *Rhynchosporion albae* i rzędu *Scheuchzerietalia palustris*. W terenie płat ten sąsiaduje z zespołem *Caricetum diandrae*. W ok. Kodrąbia, w bliskim są-
<table><caption>Tabela 29
Caricetum limosae Br.-Bl. 1921</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td></td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>Nr zdjecia - No du relevé</td><td></td><td>229</td><td>166</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td></td><td>19</td><td>21</td></tr><tr><td></td><td></td><td>08</td><td>06</td></tr><tr><td></td><td></td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roslin naczyniowych</td><td>c</td><td>95</td><td>90</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant.vascul.</td><td>%</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Pokrycie mszaków</td><td>d</td><td>90</td><td>95</td></tr><tr><td>Recouvrem.des bryoph.</td><td>%</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Fowierzchnia zdjecia</td><td>m²</td><td>25</td><td>25</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej</td><td>áred.-moy.</td><td>50</td><td>40-</td></tr><tr><td>Hauteur de la couche herb.</td><td>maks.-max.</td><td>70</td><td></td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td>5,0</td><td>5,0</td></tr><tr><td>Ilosć gatunków</td><td></td><td>28</td><td>22</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat.char.zesp.</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td>4,3</td><td>4,3</td></tr><tr><td>Carex limosa</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat.char.zw.i rzedu</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'all.et de l'ordre</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Rhynchosporion altae,</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Scheuchzerietalia palustris</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex chordorrhiza</td><td></td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td>Drosera anglica</td><td></td><td>1,1</td><td>.</td></tr><tr><td>Rhynchospora alta</td><td></td><td>+2</td><td>.</td></tr><tr><td>Sphagnum subsecundum</td><td>d</td><td>4,4</td><td>.</td></tr><tr><td>Gat-char.klasy</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de la classe</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Scheuchzerio-Caricetea fuscese</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Menyanthes trifoliata</td><td></td><td>2,2</td><td>2,2</td></tr><tr><td>Comarum palustre</td><td></td><td>1,2</td><td>2,2</td></tr><tr><td>Eriophorum angustifolium</td><td></td><td>1,2</td><td>+</td></tr><tr><td>Veronica scutellata</td><td></td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex stellulata</td><td></td><td>1,2</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex dioica</td><td></td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Ranunculus flammula</td><td></td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Viola palustris</td><td></td><td>+</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Stellaria palustris</td><td></td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex canescens</td><td></td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex dianora</td><td></td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Sphagnum teres</td><td>d</td><td>+</td><td>3,3</td></tr><tr><td>Gat.towarzyszace - Compagnes</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex rostrata</td><td></td><td>+</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td></td><td>1,1</td><td>+</td></tr><tr><td>Drosera rotundifolia</td><td></td><td>+/2</td><td>1,2</td></tr><tr><td>Peucedanum palustre</td><td></td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td></td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Juncus articulatus</td><td></td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Lysimachia vulgaris</td><td></td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Utricularia intermedia</td><td></td><td>2,2</td><td>.</td></tr><tr><td>Lycopus europaeus</td><td></td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Juncus effusus</td><td></td><td>+/2</td><td>.</td></tr><tr><td>Drosera obovata</td><td></td><td>+/2</td><td>.</td></tr><tr><td>Alnus glutinosa</td><td>b</td><td>+/2</td><td>.</td></tr><tr><td>Bryopteris thelypteris</td><td></td><td>+/2</td><td>.</td></tr><tr><td>Festuca rubra</td><td></td><td>+</td><td>1,2</td></tr><tr><td>Lotus uliginosus</td><td></td><td>+</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Lychnis flos-cuculi</td><td></td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td></td><td>+</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Scutellaria galericulata</td><td></td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Manium serigera</td><td>d</td><td>+2</td><td>+2</td></tr><tr><td>Mercantia aquatica</td><td>d</td><td>+</td><td>1,2</td></tr><tr><td>Canthothecium nitens</td><td>d</td><td>1,2</td><td>+</td></tr><tr><td>Calliergon cordifolium</td><td>d</td><td>2,2</td><td>+</td></tr><tr><td>Calliergon cuspidatum</td><td>d</td><td>+</td><td>2,2</td></tr><tr><td>Aulacomnium palustre</td><td>d</td><td>+</td><td>3,3</td></tr></tbody></table>
siedztwie rzeki, znajduje się 3-cie stanowisko *Carex limosa*, gdzie turzyca błotna występuje w zbiorowisku zbliżonym już do kwaśnej młaki niskoturzycowej *Carici-Agrostietum caninae* z dużym udziałem gatunków z rzędów *Molinietalia* i *Phragmitetalia*.

*Caricetum limosae* należy do rozpowszechnionych zbiorowisk roślinnych na terenie Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego (Fijałkowski 1959, 1960) i Mazurskiego (Polakowski 1963), rzadziej spotykane jest na Pomorzu Szczecińskim (Jasnowski 1962), w Kotlinie Sandomierskiej (Traczyk 1962), na Wysoczyźnie Dobrzańskiej (Kępczyński 1965) i w dolinie Warty (Denisiuk 1967 b, c).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 29

1(229) Kol. Wójcik k. w. Karkoszki pow. Radomsko, lewa strona doliny, na N od toru kolejowego przed młynem i stawami, wśród olszynki, trzęsawisko mszysto-turzycowe.

2(166) Widawka pow. Radomsko, skraj prawej strony doliny, na SW od wsi, trzęsawisko mszysto-turzycowe wśród zarastających dołów potorfowych i zarośli olszynowych.

### 30. *Rhynchosporetum albae* Koch 1926
Zespół przygielki białej

Zespół przygielki białej spotykany jest nieczęsto w środkowym odcinku doliny Widawki poza jej terasą zalewową; występuje na brzegach dużych kompleksów torfowisk eksploatowanych oraz na brzegach mniejszych śródleśnych torfowisk przejściowych. Niewielkie jego płaty występują zwykle na pograniczu borów bagiennych lub skarlałych zagajników sosnowych i wrzosowisk porastających wydmy oraz dołów potorfowych i płytkich zarastających zagłębień po wybranym torfie (fot. 4).

Zbiorowisko to rozwija się na gołej, cienkiej (ok. 10 cm) warstwie mułu torfowego, jaki pozostaje po powierzchniowej eksploatacji torfu i zalega wydmowe piaski. (profil glebowy nr 39, rys. 19). Odczyn tej warstwy jest zwykle silnie kwaśny pH = 4,0 - 5,0. W okresie wiosennym i po ulewnych deszczach woda utrzymuje się w sąsiednich zagłębieniach, podtapiając płaty opisywanego zespołu: latem zaś, opada do głębokości ok. 50 cm.

Z gatunków charakterystycznych zespołu występują tu licznie *Rhynchospora alba* i *Lycopodium inundatum*. Tak wykształcone płaty zajmują w dolinie Widawki bardzo niewielkie powierzchnie; znacznie większe obszary zajmują prawie jednorodne, zwarte łany przygielki białej (*Rhynchospora alba*), które występują częściej i zwykle w zalanych wodą sąsiednich zagłębieniach — tworząc inicjalną fację zespołu (zdj. fit. 1/128).
Związek *Rhynchosporion albae* i rząd *Scheuchzerietalia palustris* re-
prezentowany jest tylko przez 3 gatunki: *Drosera anglica* (III klasa sta-
łości), *Sphagnum cuspidatum* (III) i sporadycznie przez *Sphagnum sub-
secundum*.

Klasa Scheuchzerio-Caricetea fuscae tworzy dość dużą grupę — 11 gatunków, spośród których największy udział mają: Eriophorum angustifolium (V klasa stałości), Agrostis canina (IV), Hydrocotyle vulgaris (III), Carex stellulata (III), Viola palustris (III).

39

<figure><img src="image_86.png" /></figure>

3/115

<caption>Rys. 19. Profil glebowy zespołu *Rhynchosporetum albae*
Profil du sol de l'association *Rhynchosporetum albae*</caption>

W zbiorowisku tym znaczny jest udział gatunków charakterystycz-
nych dla torfowisk wysokich z klasy *Oxycocco-Sphagnetea*, takich jak:
*Drosera rotundifolia* (V kl. stałości), *Oxycoccus quadripetalus* (V) czy
*Andromeda polifolia* (III).

Z gatunków towarzyszących, z najwyższą — V klasą stałości występują: *Juncus bulbosus*, *Calluna vulgaris*, *Ledum palustre*, *Potentilla erecta* i *Betula verrucosa* (c).

Zespół przygięłki białej charakteryzuje się bardzo luźnym runem roślin naczyniowych, przy zwartej zwykle warstwie mszaków, głównie torfowców, z których największy udział ma *Sphagnum palustre* (V²⁻⁵).

To interesujące zbiorowisko torfowisk przejściowych wykazuje znacz-
ne zróżnicowanie florystyczne i ekologiczne w różnych częściach kraju.
Z Polski *Rhynchosporetum albae* opisywane było m.in. przez: Czu-
bińskiego i współprac. (1954) z Bielawskiego Błota na Pomorzu,
Jasnowskiego (1962) z Pomorza Szczecińskiego, Fijałkow-
skiego (1959) z Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, Kępczyń-
skiego (1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej i Krzaczka (1967)
z Kotliny Sandomierskiej.
c.d. tab. 30

<table><tr><td>Sphagnum palustre</td><td>d</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>3.3</td><td>5.5</td><td>2.2</td><td>5.4</td><td>V</td></tr><tr><td>Polytrichum gracile</td><td>d</td><td>.</td><td>.</td><td>1.2</td><td>.</td><td>1.3</td><td>.</td><td>+2</td><td>III</td></tr><tr><td>Sphagnum magellanicum</td><td>d</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr></table>

Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.1: Luzula multiflora +2, Sphagnum obtusum +2, Cladonia fimbriata +d +; zdj.2: Juncus squarrosus 2.2, Hardus stricta 1.2, Salix aurita c +2, Sphagnum apiculatum d 1.2, Cladonia sylvatica d 1.2, Cl. uncialis 1.2; zdj.3: Radiola linoides 1.1, Rubus sp. c +2, Populus tremula c +, Leontodon autumnalis +, Mentha arvensis +, Drepanocladus aduncus var. knesiffii d 1.2; zdj. 4: Carex panicea +, Hypochoeris radicata +; zdj.5: Dicranella cervicaria d +2; zdj.6: Polytrichum commune d +2; zdj.7: Anthoxanthum odoratum +, Marchantia aquatica d +2, Pohlia nutans d +2.

Płaty tego zespołu z doliny Widawki zbliżone są najbardziej do płatów *Rhynchosporetum albae* opisanych przez Krzywańskiego (1967) z pradoliny Widawki a mianowicie z torfowisk pod Lubcem w pow. bełchatowskim. Jest to oczywiste z uwagi na bliskie sąsiedztwo tych płatów (10 - 15 km) i genetycznie takie samo lub zbliżone siedlisko.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 30

1(128) Torf. „Źródlaki” Żar pow. Bełchatów, na NE od rzeki za wsią w jego cz. NW, między borem sosnowym a śródleśnymi dołami i rowami potorfowymi.

2(126) Torf. „Źródlaki” Żar pow. Bełchatów, 150 m na N od zdj. 1(128).

3(115) Torf. „Baśnie” pod Chmielowcem k. Szczercowa pow. Bełchatów, na NE od rzeki, między młodnikiem sosnowym a dołami potorfowymi, płytkie zagłębienia po wybranym torfie przechodzące we wrzosowiska.

4(132) Zarzecze pow. Bełchatów, na S od rzeki za wsią — torfowisko — w jego S części na granicy między młodnikiem sosnowym a dołami potorfowymi, gleba w zagłębieniach i dolinkach torfowiska wysokiego.

5(121) Torf. „Baśnie” pod Chmielowcem k. Szczercowa pow. Bełchatów, ok. 250 m na E od zdj. 3(115), to samo siedlisko.

6(134) Trząs pow. Bełchatów, ok. 700 m na W od zdj. 4(132), ten sam kompleks torfowiskowy oraz siedlisko.

7(127) Torf. „Bagno” Żar pow. Bełchatów, na NE od rzeki za wsią. Wyeksploatawane torfowisko śródleśne, pomiędzy jego płytkimi, zarastającymi dołami potorfowymi a laskiem sosnowo-brozowym.

31. *Carici-Agrostietum caninae* R. Tx. 1937

Kwaśna młaka niskoturzycowa

Bardzo często spotykanym zespołem turzycowym w dolinie Widawki jest kwaśna młaka niskoturzycowa. Wykazuje ona szeroką skalę ekologiczną, występując na siedliskach silnie podtopionych i względnie podsuszonych, najczęściej z dala od koryta rzeki w lokalnych obniżeniach terenu, na glebach murszowych i torfowiskowych (por. profile glebowe nr 40 i 17, rys. 20). Odczyn gleby jest kwaśny i waha się w granicy pH = 4,5 - 6,0, najczęściej wynosi pH = 5,0.

*Carici-Agrostietum caninae* tworzy niską murawę turzycowo-trawiasną z dużym udziałem mszaków, zajmujących niekiedy przeszło 90% powierzchni płatu.
Gatunkami charakterystycznymi zespołu są *Carex canescens* (V kl. stałości) i *Agrostis canina* (IV).

Związek i rząd *Caricetalia fuscae* reprezentuje tu 10 gatunków, z których największy udział mają *Carex fusca* i *Ranunculus flammula* — z V klasą stałości i wysokim stopniem pokrycia. Z klasy *Scheuchzerio-...*

<figure><img src="image_87.png" /><figcaption>Rys. 20. Profile glebowe zespołu *Carici-Agrostietum caninae*
Profils du sol de l'association *Carici-Agrostietum caninae*</figcaption></figure>

<figure><img src="image_88.png" /></figure>

*Caricetea fuscae* występuje 13 gatunków, najczęściej *Comarum palustre* (V), *Menyanthes trifoliata* (IV) i *Eriophorum angustifolium* (III).

Zbiorowisko to swym charakterem i fizjonomią nawiązuje do łąk mokrych, stąd licznie reprezentowane są w nim gatunki charakterystyczne dla rzędu *Molinietalia* — 19 gatunków i klasy *Molinio-Arrhenatheretea* — 22 gatunki. Z rzędu *Molinietalia* największy udział mają: *Lychnis flos-cuculi*, *Caltha palustris*, *Lythrum salicaria*, *Myosotis palustris*, *Lotus uliginosus*, *Equisetum palustre*, *Galium uliginosum* i *Climacium dendroides* — wszystkie w III klasie stałości, a z klasy *Molinio-Arrhenatheretea*: *Festuca rubra* (IV), *Ranunculus acer* (III), *Poa pratensis* (III i *Lysimachia vulgaris* (III).

Dość dużą grupę, szczególnie w wariancie mokrym z *Carex rostrata* i typowym, stanowią gatunki szuwarowe (13) z kl. *Phragmitetea*; najczęściej są to: *Galium palustre* i *Lysimachia thyriflora*.

Zróżnicowanie siedliskowe oraz facjalny udział w niektórych płatach turzyc *Carex rostrata* i *Carex panicea*, pozwalają wyróżnić na tenie doliny Widawki, prócz postaci typowej zespołu, dwa warianty: z *Carex rostrata* i *Carex panicea*. Wariantom tym brak jest innych ga-
tunków wyróżniających; można je jedynie scharakteryzować ujemnie — poprzez brak lub mniejszy udział gatunków poszczególnych grup syngenetycznych, co w sumie upoważnia jedynie do nadania im rangi wariantu.

Analogiczny podział zespołu *Carici-Agrostietum caninae* stosuje, za Tüxenem (1937), Kępczyński (1965), wyróżniając na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej podobne niższe jednostki fitosocjologiczne w rандze podzespołu.

Wariant z *Carex rostrata* w dolinie Widawki, podobnie jak na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej, może być uważany za postać inicjalną zespołu,{nawiązującą ekologicznie i florystycznie do szuwaru turzycy dzióbkowatej (*Caricetum rostratae*). Występuje on na siedliskach silnie podmokłych, w sąsiedztwie starorzeczy i w zarastających dołach potorfowych. Wariant ten (zdj. 1-6) wyróżnia się facjalnym występowaniem *Carex rostrata* (ze stopniem pokrycia 4-3), przy nieco mniejszym udziale gatunków charakterystycznych zespołu, głównie *Agrostis canina*. Brak w nim również po części gatunków z kl. *Scheuchzerio-Caricetea fuscae* oraz szeregu innych gatunków siedlisk suchszych, występujących w pozostałych wariantach.

Drugi wariant z *Carex panicea* (zdj. fit. 13-17) bardziej nawiązuje do typowych płatów *Carici-Agrostietum caninae* i stanowi dalsze stadium sukcesyjne zespołu, zbliżone również do zbiorowisk z kl. *Molinio-Arhenatheretea*. Występuje zwykle dalej od koryta rzeki na terenach o dużych wahaniach poziomu wody, zwykle w okresie lata podsuszonych. Tworzy on zazwyczaj niewielkie płaty wyróżniające się facjalnym udziałem *Carex panicea* (ze stopniem pokrycia 5-3), która występuje również w płatach typowych, lecz z mniejszym stopniem pokrycia (+ —1). W wariancie tym zdecydowanie mniejszy udział mają gatunki charakterystyczne z kl. *Phragmitetea*.

*Carici-Agrostietum caninae* tworzy niskoplenne łąki kośne, również mało wartościowe jako pastwiska, które są typowe dla gospodarki ekstensywnej (Kępczyński 1965, Nowiński 1967). Stanowią one naturalne zbiorniki retencyjne, regulujące poziom wody gruntowej dla sąsiednich zbiorowisk roślinnych, m. in. upraw rolnych (Nowiński 1967).

To pospolite zbiorowisko, podawane przez wielu autorów z różnych części kraju, wykazuje stąd pewne zróżnicowanie florystyczne, dające podstawę do wyróżnienia całego szeregu niższych jednostek fitosocjologicznych. Z polski kwaśną młakę niskoturzycową opisali m.in.: Pawłowski, Pawłowskai Zarzycki (1960, 1962) z łąk Tatr i Podtatrza, Fijałkowski (1959) z Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, Jasnowski (1962) z Pomorza Szczecińskiego, Kępczyński (1960, 1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej i Faliński (1966) z Puszczy Białowieskiej.
Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 31

1(148) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, w połowie między wsią a rzeką, łąka podtopiona.

2(186) Kodrąb pow. Radomsko, lewa strona doliny, na N od wsi, 200 m od rzeki, podmokła łąka.

3(167) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, na SW od wsi, teren silnie podmokły.

4(187) Kodrąb pow. Radomsko, 15 m od zdj. 2(186) w kierunku rzeki.

5(48) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, w głębi doliny pod lasem, w sąsiedztwie starorzecza, teren podmokły.

6(130) Torf. „Stawiska” Żar pow. Bełchatów, skraj lewej strony doliny pod lasem, zarastające torfowisko otoczone zaroślami olszowo-kruszynowymi, silnie podtopione.

7(111) Chamborowa pow. Radomsko, prawa strona doliny, na S od wsi, 100 m od rzeki, łąka silnie podmokła.

8(56) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na N od wsi, przy drodze w pobliżu pól uprawnych, zagłębienie terenowe.

9(123) Torf. „Goździówki” Żabczanka k. Szczercowa pow. Bełchatów, prawa strona doliny, na NE od wsi w kierunku w. Szubienica, tuż za lasem, podmokła łąka w pobliżu cieku.

10(87) Piaszczyce pow. Radomsko, lewa strona doliny, na E od wsi za rz. Świętojanką, łąka uprawiana i nawożona, obniżenie między rowami melioracyjnymi.

11(85) Piaszczyce pow. Radomsko, 500 m na N od zdj. 10(87).

12(124) Torf. „Goździówki” Żabczanka pow. Bełchatów, 50 m na W od zdj. 9(123).

13(198) Torf. „Kruszyna” k. Żaru pow. Bełchatów, prawa strona doliny, łąka silnie podmokła, w pobliżu rowów odwadniających doły potorfowe.

14(73) Ruszczyn pow. Bełchatów, prawa strona doliny, w połowie odległości między wsią a rzeką, łąka zagospodarowana, w pobliżu kanału melioracyjnego.

15(125) Torf. „Goździówki” pod Żabczanką pow. Bełchatów, 60 m na S od zdj. 9(123), przy młodniku sosnowym, w obniżeniu terenu.

16(74) Ruszczyn pow. Bełchatów, ok. 200 m na NE od zdj. 14(73).

17(189) Chamborowa pow. Radomsko, lewa strona doliny, 100 m od rzeki, pomiędzy lasem i dołami potorfowymi, wilgotna łąka.

32. *Caricetum diandrae* (Jon. 1932) Oberd. 1957

Zespół turzycy obłej

W górnym i środkowym odcinku doliny Widawki spotyka się nie-
 wielkie płaty zespołu turzycy obłej. Występują one w lokalnych obniże-
niach terenu, na siedliskach przez cały rok silnie podtopionych o cha-
rakterze trzęsawisk, tworząc zwarty, niski mszar turzycowy (fot. 51).
Podłożem dla tego zbiorowiska są mszysto-turzycowe torfy dolinne o od-
czynie zwykle kwaśnym pH = 5,0 (6,5) (por. profile glebowe 4 i 15,
rys. 21).

Gatunkiem charakterystycznym i dominującym w płatach zespołu
jest *Carex diandra* (V⁴⁻³).
<figure><img src="image_89.png" /><figcaption>Fot. 51. Zespół *Caricetum diandrae* (zdj. fit. 5/152). Kuźnica. 17.06.1967 r. Association *Caricetum diandrae* (rel. phyt. 5/152). Kuźnica. 17.06.1967.</figcaption></figure>

Z 8 gatunków charakterystycznych dla związku i rzędu *Caricetalia fuscae* najwyższą klasę stałości i wysoki stopień pokrycia osiągają: *Carex fusca*, *C. canescens* i *Ranunculus flammula*. Z kl. *Scheuchzerio-Caricetea fuscae* występuje 14 gatunków, z których najwyższy udział mają: *Comarum palustre* (V kl. stałości), *Menyanthes trifoliata* (IV) i *Eriophorum angustifolium* (III). W zespole turzycy obłęj poważną rolę odgrywają mszaki, zajmując od 60 - 100% powierzchni płatu, w tym z kl. *Scheuchzerio-Caricetea fuscae* występują tu m. in.: *Bryum ventricosum* (III kl. stałości), *Drepanocladus revolvens* (III), a z towarzyszących: *Calliergon cuspidatum* (IV), *Mnium seligeri* (III), *Marchantia aquatica* (III), a także *Philonotis fontana* (II) — uważany przez Denisiuka (1967c) za gatunek lokalnie wyróżniający *Caricetum diandrae*. Na uwagę zasługuje występowanie w tym zbiorowisku reliktu glacjalnego — *Paludella squarrosa* (zdj. fit. 3; 1.2); masowe występowanie tego mchu w zespole turzycy obłęj na terenie Pomorza Szczecińskiego było podstawą do wyróżnienia facji *Caricetum diandrae paludellosum* (Jansnowski 1962).

W dolinie Widawki, z innych grup syngenetycznych, największy udział w opisywanym zespole mają gatunki charakterystyczne z rzędu *Molinietalia* i klasy *Molinio-Arrhenatheretea* (24 gat.), wśród nich najczęściej występują: *Caltha palustris* (V klasa stałości), *Lythrum salicaria* (V), *Equisetum palustre* (IV), *Myosotis palustris* (IV), *Cardamine praten sis* (IV), *Lychnis flos-cuculi* (IV) i inne.
Spośród gatunków towarzyszących najliczniejszą grupę, o znacznym stopniu pokrycia, stanowią gatunki z kl. *Phragmitetea*, są to m.in.: *Carex rostrata* (V klasa stałości), *Galium palustre* (V), *Equisetum limosum* (IV), *Heleocharis palustris* (III) i *Carex acutiformis* (III).

<figure><img src="image_90.png" /></figure>

<figure><img src="image_91.png" /><figcaption>Rys. 21. Profile glebowe zespołu *Caricetum diandrae*
Profils du sol de l'association *Caricetum diandrae*</figcaption></figure>

Znaczny udział tych dwóch grup jest wynikiem ich sąsiedztwa z nie-
wielkimi płatami zesp. *Caricetum diandrae* i zaznaczającego się procesu
przechodzenia mszaru turzycy obłej w wilgotne zbiorowisko łakowe.

Zespół turzycy obłej opisywany był dotąd głównie z Polski północ-
nej, m.in. przez: Fijałkowskiego (1959, 1960) z Pojezierza Łę-
czyńsko-Włodawskiego, Jasnowskiego (1962) z Pomorza Szczeciń-
skiego, Olaczka (1963) z ok. Łęczycy w woj. łódzkim, Kępczyń-
skiego (1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej, Falińskiego (1966)
z Puszczy Białowieskiej i Denisiuka (1967b,c) z doliny Warty.
Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.3:Leontodon hispidus +,Orchis latifolia +: zdj.9:Crepis paludosa +,Deschampsia caespitosa +2,Taraxacum officinale

Gat.towarzyszące - Compagnes

<table><tr><td>Carex rostrata</td><td>+</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>2.2</td><td>3.2</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>3.2</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td>+</td><td>2.2</td><td>+</td><td>.</td><td>2.2</td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>.</td><td>IV</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td>+</td><td>.</td><td>1.1</td><td>.</td><td>.</td><td>1.1</td><td>.</td><td>3.2</td><td>.</td><td>III</td></tr><tr><td>Carex acutiformis</td><td>+2</td><td>.</td><td>+</td><td>2</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>III</td></tr><tr><td>Trifolium hybridum</td><td>1.2</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>1.1</td><td>+</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td>1.2</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>1.2</td><td>.</td><td>+</td><td>1.2</td><td>II</td></tr><tr><td>Lysimachia thyrsiflora</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Juncus articulatus</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Iris pseudoacorus</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>+/+</td><td>II</td></tr><tr><td>Peucedanum palustre</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>+/+</td><td>+</td><td>+/+</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Phragmites communis</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Alnus glutinosa</td><td>c</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Mentha arvensis</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Calliergon cuspidatum</td><td>d</td><td>3.2</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>4.3</td><td>2.2</td><td>3.3</td><td>4.3</td></tr><tr><td>Modium seligeri</td><td>d</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>.</td><td>III</td></tr><tr><td>Marchantia aquatica</td><td>d</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>.</td><td>.</td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>.</td><td>III</td></tr><tr><td>Philonotis fontana</td><td>d</td><td>.</td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Aulacomnium palustre</td><td>d</td><td>.</td><td>1.2</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>2.2</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr><tr><td>Trepanocladus aduncus var.kneiffii</td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>1.2</td><td>.</td><td>.</td><td>3.2</td><td>.</td><td>.</td><td>II</td></tr></table>

Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.1:Linum catharticum +,Polygonum amphibium +,Potentilla anserina +; zdj.2:Cicuta virosa +; zdj.3:Salix cinerea c +2,Dryopteris thelypteris +, Hieracium flagellare +,Mnium seligeri d 1.2,Sphagnum warstorfii d 1.2; zdj.4:Utricularia intermedia 3.2,Alisma plantago-aquatica +,Carex vesicaria +,Glyceria fluitans +2,Hottonia palustris +2,Calliergon cordifolium d 2.2; zdj.6:Agrostis alba +2; zdj.7:Ranunculus lingua 1.1,Rumex hydrolapathum +; zdj.8:Lycopus europaeus +,Carex paniculata +2,C.paniculae +2; zdj.9:Carex paradoxa +2.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 32

1(190) Chamborowa pow. Radomsko, lewa strona doliny, 10 m od rzeki, 25 m od dołów potorfowych, teren podmokły.

2(168) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, w kierunku SW od wsi, trzęsawisko obok zbiornika wodnego.

3(158) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, na W od drogi (20 m) do Kodrąbia i 50 m od rzeki, miejscowe zagłębienie w sąsiedztwie *Caricetum gracilis*.

4(141) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, na N od wsi, teren silnie podmokły z wodą na powierzchni.

5(152) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, na N od drogi do Piaszczyc, obniżenie terenowe, powierzchniowo zalane wodą, obok rowu odwadniającego.

6(163) Widawka, pow. Radomsko, prawa strona doliny, na SW od wsi, 20 m od rzeki, teren obniżony i podtopiony.

7(195) Zapolice pow. Radomsko, prawa strona doliny, między olszynką a rzeką, silnie podtopiona mszara turzycowa.

8(112) Chamborowa pow. Radomsko, prawa strona doliny, 50 m od rzeki, silnie podmokła mszara turzycowa.

9(150) Piaszczycyce pow. Radomsko, lewa strona doliny, na E od wsi, między rz. Widawką i Świętojanką, obniżenie wśród łąk uprawnych.
### 33. Valeriano dioicae-Caricetum davallianae
(Kuhn 1937) Moravec in Moravec et Rybničková 1964
Zespół kozłka dwupiennego i turzycy Davalla

Jednym z najciekawszych zbiorowisk w dolinie Widawki jest wapieniolubny zespół z turzycą Davalla — *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae*. Występuje on jedynie w górnym odcinku doliny, od miejscowości Zapolice do m. Kuźnica w powiecie radomszczańskim. Obecność jego jest wyraźnie związana z wapiennymi utworami jurajskimi, tzw. ryglem Kodrąbia, mającym w tych okolicach swoje wychodnie (por. mapy geologiczne doliny Widawki, rys. 1, 2).

<figure><img src="image_92.png" /><figcaption>Rys. 22. Profile glebowe zespołu *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae*
Profils du sol de l'association *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae*</figcaption></figure>

Jakkolwiek brak jest wyraźnej reakcji podłoża na CaCO₃ pod wpływem HCl, to jednak obecność związków wapnia jest w pełni możliwa dzięki infiltracji wód powierzchniowych i szeregu występujących tu wysieków z nacięć horyzontu wód gruntowych, mających powiązania z głębiej zalegającymi utworami jurajskimi (por. Denisiuk 1967c). Poziom wody w tych płatach waha się w okresie lata na głębokości od 20 - 80 cm.

Zbiorowisko to rozwija się na podmokłych glebach murszowych i torfowych, wypełniających dno doliny. Płytka warstwa torfu mszysto-tu-
rzycowego (20-100 cm) spoczywa zazwyczaj na pyłach i piaskach silnie oglejonych, o charakterystycznym szaroniebieskawym zabarwieniu (por. profile glebowe: 5, 1, 13, 7, rys. 22).

Zbiorowisko z *Carex davalliana* zostało opisane przez Kocha (1928), a później przez Klikę (1934), Kuhna (1937) i innych fitosocjologów pod nazwą *Caricetum davallianae*. Podawane jest z różnych części zachodniej i środkowej Europy, najczęściej z gór i rejonów podgórskich, jako kalcyfilne zbiorowisko eutroficznych torfowisk o charakterze źródliskowym (Görs 1963, cytowana tam literatura).

Opierając się na bogatym i różnorodnym materiale, dotyczącym caiego rzędu *Caricetalia davallianae* (Tofieldietalia), S. Görs (1963) podjęła próbę krytycznego podsumowania i opracowania zespołu *Caricetum davallianae*, wyróżniając w nim 4 rasy geograficzne i 1 postać (wykształcenie).

W Polsce *Carex davalliana* i jej zbiorowiska występują głównie w części południowej, w rejonie gór i podgórza; na niżu spotykana jest w rozproszonych stanowiskach (Czubiński 1950, Faliński 1966, Mowszowicz i współautorzy 1967, Denisiuk 1967 i cytowana tam literatura).

Zespół *Caricetum davallianae* jest u nas mało rozpowszechnionym i poznanym zbiorowiskiem; podawany był dotychczas m. in. przez Kulczyńskiego (1928) z Pienin, Fijałkowskiego (1959) z Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, Falińskiego (1966) z Puszczy Białowieskiej i Denisiuka (1967 b, c) z doliny Warty. Z woj. Łódzkiego Mowszowicz i współautorzy (1967) opisali śródleśne zbiorowisko łąkowe z turzycą Davalla z uroczyska Dębowiec w powiecie radomszczańskim.

Z rejonu Tatr i Podtatrza asocjacja z *Carex davalliana* została opisana po raz pierwszy przez Pawłowskiego, Pawłowską i Zarzyckiego (1960) pod nazwą *Valeriano-Caricetum flavae*, później opisali ją m. in. Grodzińska (1961) z Wzniesienia Gubałowskiego a Kornaś i Medwecka-Kornaś (1967) z Gorców.

Zbiorowiska z *Carex davalliana* zaliczane są zazwyczaj do związku i rzędu *Caricetalia davallianae* (Tofieldietalia) w klasie Scheuchzerio-Caricetea fuscae. Jednak eutroficzny charakter tych siedlisk i sąsiedztwo ze zbiorowiskami łąkowymi powodują, że w płatach *Caricetum davallianae* znaczny udział mają gatunki ze związku Calthion i rzędu Molinietalia. Skłoniło to wielu fitosocjologów do zaliczenia całego związku *Caricion davallianae* do rzędu Molinietalia (Tüxen 1937, Klika 1941 i inne, Knapp 1948, Borhidi 1956, częściowo Görs 1963, str. 18). Z autorów polskich, m.in. Fijałkowski (1959) oraz Mowszowicz i współautorzy (1967), na podstawie swych materiałów po-
chodzących ze stanowisk niżowych (wojew. lubelskie i łódzkie), zalicza-
ją zbiorowiska z *Carex davalliana* do klasy *Molinio-Arrhenatheretea*.

Ostatnio J. Moravec (1966), na podstawie analizy florystycznej, ekologicznej i geograficznej całego materiału dotyczącego *Caricetum davallianae*, dokonał nowego podziału zbiorowisk z *Carex davalliana* na 5 zespołów oraz szereg podzespołów i wariantów. Florystycznie zespoły te wyróżnione zostały na podstawie charakterystycznej kombinacji gatunków (Charakteristische Artenkombination); są to:

1. pirenejski — *Pediculari (silvaticae)-Caricetum davaillanae*

2. alpejski — *Caricetum davallianae* (s. str.)

3. karpacki — *Valeriano simplicifoliae-Caricetum davallianae*

4. nizinno-podgórski zespół środkowoeuropejski — *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae*

5. umiarkowanie acidofilny — *Caricetum davalliano-demissae*.

Porównawcza analiza florystyczno-ekologiczna materiałów zebranych w dolinie Widawki oraz nizinne położenie badanego terenu (ok. 240 m n.p.m.) pozwalają jednoznacznie zaliczyć występujące tu zbiorowisko do zespołu *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* (Kuhn 1937) Moravec in Moravec et Rybničková 1964.

*Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* określane jest przez Moravec (1966) jako zbiorowisko z *Carex davalliana*, występujące w niższych położeniach górskich i na równinach środkowej Europy poza Pirenejami, Alpami i Karpatami. Spotykane jest od gór Eifel w NRF do Niziny Węgierskiej w sąsiedztwie wyżej położonych jezior od 100 do 850 m n.p.m. Zespół ten nie posiada własnych gatunków charakterystycznych; *Valeriana dioica* ma tu prawdopodobnie swoje optimum rozwojowe i razem z *Caltha palustris* występuje w tej asocijacji częściej niż w pozostałych górskich zespołach z *Carex davalliana*; stąd gatunki te można uważać jedynie za wyróżniające. Poza tym *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* wyróżnia się od 3 w/w zespołów górskich brakiem takich gatunków, jak: *Tofieldia calyculata*, *Primula farinosa* i *Heieocharis quinqueflora*, a także brakiem lub mniejszą frekwencją *Blysmus compressus*, *Gymnadenia conopea* oraz zanikającym udziałem *Parnassia palustris* i *Linum catharticum*. W zespole tym, w wyższym stopniu niż w pozostałych, występują gatunki łąkowe z rzędu *Molinietalia* i klasy *Molinio-Arrhenatheretea*. Znajduje to swoje odbicie w fitosocjologicznym składzie charakterystycznej kombinacji gatunków tego zespołu, w którym klasa *Molinio-Arrhenatheretea* zdecydowanie góruje nad klasą *Scheuchzerio-Caricetea fuscae*, podobnie zresztą, jak w pełnym składzie gatunkowym zespołu.

W dolinie Widawki charakterystyczna kombinacja gatunków dla tego zespołu zawiera 16 gatunków na 19-cie uznanych przez Moravec (1966). Spośród nich największy udział mają tu: *Valeriana dioica* (V kla-
sa stałości), Equisetum palustre (V), Trifolium pratense (V), Ranunculus acer (V), Carex panicea (V), Potentilla erecta (IV), Eriophorum latifolium (IV), Briza media (IV) i Carex davalliana (III).

W zbiorowisku tym dużą rolę odgrywają mszaki, zajmujące od 80 - 100% powierzchni płatu; największy udział ma Aulacomnium palustre (V¹⁻⁴).

Na uwagę zasługują, występujące w tym zespole, dwa gatunki relevantowe: Camptothecium nitens (III¹⁻³) i Paludella squarrosa (I).

Struktura systematyczna zespołu Valeriano dioicae-Caricetum davallianae (Kuhn 1937)

Moravec et Rybničková 1964 — podzespół z Carex davalliana

Structure systématique de l'association Valeriano dioicae-Caricetum davallianae (Kuhn 1937)

Moravec et Rybničková 1964 — sous-association avec Carex davalliana

<table><thead><tr><th>Grupa gatunków<br>Groupe d'espèces</th><th>z</th><th>g</th><th>G</th><th>S</th><th>D</th></tr></thead><tbody><tr><td>Ass.<br>Valeriano dioicae-Caricetum davallianae<br>sousass. avec C. davalliana</td><td>15</td><td>47</td><td>29,2</td><td>78,3</td><td>22,86</td></tr><tr><td>Cl. Scheuchzerio-Caricetea fuscae</td><td>19</td><td>39</td><td>24,3</td><td>51,3</td><td>12,47</td></tr><tr><td>Or. Molinietalia</td><td>12</td><td>29</td><td>18,0</td><td>60,4</td><td>10,87</td></tr><tr><td>Or. Arrhenatheretalia i Cl. Molinio-Arrhenatheretea</td><td>21</td><td>47</td><td>29,1</td><td>55,9</td><td>16,26</td></tr><tr><td>Cl. Phragmitetea</td><td>2</td><td>2</td><td>1,2</td><td>25,0</td><td>0,30</td></tr><tr><td>Towarzyszące — Compagnes</td><td>24</td><td>44</td><td>27,3</td><td>45,8</td><td>12,50</td></tr></tbody></table>

Struktura systematyczna zespołu Valeriano dioicae-Caricetum davallianae (Kuhn 1937)

Moravec et Rybničková 1964 — podzespół z Carex dioica

Structure systématique de l'association Valeriano dioicae-Caricetum davallianae (Kuhn 1937)

Moravec et Rybničková 1964 — sous-association avec Carex dioica

<table><thead><tr><th>Grupa gatunków<br>Groupe d'espèces</th><th>z</th><th>g</th><th>G</th><th>S</th><th>D</th></tr></thead><tbody><tr><td>Ass.<br>Valeriano dioicae-Caricetum davallianae<br>sousass. avec Carex dioica</td><td>15</td><td>71</td><td>22,5</td><td>59,2</td><td>13,32</td></tr><tr><td>Cl. Scheuchzerio-Caricetea fuscae</td><td>28</td><td>88</td><td>27,9</td><td>39,3</td><td>10,96</td></tr><tr><td>Or. Molinietalia</td><td>18</td><td>72</td><td>22,8</td><td>50,0</td><td>11,40</td></tr><tr><td>Or. Arrhenatheretalia i Cl. Molinio-Arrhenatheretea</td><td>15</td><td>55</td><td>17,5</td><td>45,8</td><td>8,65</td></tr><tr><td>Cl. Phragmitetea</td><td>11</td><td>30</td><td>9,5</td><td>34,1</td><td>3,24</td></tr><tr><td>Towarzyszące — Compagnes</td><td>26</td><td>70</td><td>22,2</td><td>33,6</td><td>7,46</td></tr></tbody></table>
Na badanym terenie wyraźnie wyróżniają się 2 podzespoły: suchszy z *Carex davalliana*, bardziej zbliżony do zbiorowisk łąkowych z klasy *Molinio-Arrhenatheretea* oraz wilgotniejszy z *Carex dioica*. Strukturę systematyczną tych podzespołów przedstawiają zestawienia na str. 139.

Podzespół z *Carex davalliana* występuje na siedliskach okresowo podsychających, najczęściej na łagodnych zboczach doliny, gdzie woda powierzchniowa wykazuje powolny ruch. Odczyn gleby jest zbliżony do obojętnego i wynosi pH = 7,0 - 7,5; jest to wartość uważana za optymalną dla rozwoju *Carex davalliana* (V á le k 1960, 1962). W związku z tym podzespół wyróżnia się dużym udziałem *Carex davalliana* (V³⁻⁴), której kępkowy wzrost, w tym wypadku, niezbyt wyraźnie się zaznacza.

Drugi podzespół z *Carex dioica* (V²⁻⁴) występuje często w sąsiedztwie poprzedniego, tworząc niewielkie płaty (20 - 50 m²) w lokalnych zagłębieniach, zwykle zabagnionych i podtopionych przez cały rok (fot. 25). Odczyn gleby jest bardziej kwaśny i waha się w granicach pH = 5,0 - 7,0.

Florystycznie podzespół z *Carex davalliana* wyróżnia się, w porównaniu z podzespołem z *Carex dioica*, mniejszym udziałem lub brakiem gatunków hygrofilnych; i tak z rzędu *Molinietalia* nie występują w nim: *Caltha palustris*, *Lotus uliginosus*, *Myosotis palustris*, z klasy *Scheuchzerio-Caricetea fuscae*: *Menyanthes trifoliata* i *Comarum palustre* (inne z niższym stopniem pokrycia), klasa zaś *Phragmitetea* nie jest reprezentowana prawie zupełnie (suma wystąpień g = 2).

Wymienione gatunki mogą być uważane za lokalne wyróżniające podzespół z *Carex dioica*, w którym wykazują wysoką klasę stałości i znaczny stopień pokrycia.

Podzespół z *Carex davalliana* jest bardziej zbliżony do proponowanej przez Moraveca (1966) typowej postaci opisywanego zespołu; wartość systematyczna jego grupy gatunków z „charakterystycznej kombinacji gatunków zespołu” wynosi D = 22,86, gdy dla podzespołu z *Carex dioica* wartość D = 13,32. Jednocześnie pierwszy podzespół silniej nawiązuje do klasy *Molinio-Arrhenatheretea* (D = 27,13) w porównaniu z podzespołem wilgotniejszym z *Carex dioica* (D = 19,45). Wynika to z większej ilości gatunków siedlisk suchszych z rzędu *Arrhenatheretalia* i kl. *Molinio-Arrhenatheretea*, jakie występują w podzespole z *Carex davalliana* (D = 16,26), w porównaniu ze zdecydowanie mniejszym udziałem tej grupy i jej wartości systematycznej w podzespole z *Carex dioica* (D = 8,65).

Podzespół z *Carex davalliana* wyróżnia się również obecnością trzęślicy modrej (*Molinia coerulea*) i zdecydowanie większym udziałem turzycy żółtej (*Carex flava*), co zbliża go do podzespołu *Molinietum caricetosum davallianae* (Klika) Šmarda 1951, opisanego przez Grynię (1968) z Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego z woj. lubelskiego.
Dość znaczne różnice występujące pomiędzy opisanymi podzespołami, być może przy bogatszym materiale, mogłyby stanowić podstawę do wyróżnienia oddzielnej asociacji z *Carex dioica*.

W tabeli zespołu *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* (tab. 33) umieszczono porównawczo skrócone tabele zbiorowisk turzycy Davalla, pochodzące z niżowych stanowisk z Polski i krajów ościennych (kolumny Nr 13 - 16).

Już bardzo pobieżne porównanie tych zbiorowisk, odległych geograficznie i fizjograficznie, wskazuje na niemałe różnice florystyczne; różnice te są znacznie mniejsze pomiędzy zbiorowiskami pochodzącymi z Polski.

Pierwsze dwie kolumny (Nr 13 i 14), pochodzące z syntetycznego opracowania Görs (1963), reprezentują rasę panońską (ze Słowacji i Węgier) oraz postać zachodnioukraińską (Wladimir-Stawki) zespołu *Caricetum davallianae*. Niewielki udział w tych postaciach gatunków z klasy Molinio-Arrhenatheretea, w odróżnieniu od pozostałych, porównywaných postaci tego zespołu, wskazuje na ich zdecydowaną przynależność do klasy Scheuchzerio-Caricetea fuscae.

Rasa panońska nawiązuje do opisywanego zespołu *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* m.in. poprzez udział kozłka dwupiennego (*Valeriana dioica*), zać postać zachodnioukraińska obecnością *Carex dioica* i *Paludella squarrosa* zbliża się do podzespołu z *Carex dioica* (Görs 1963 str. 18).

Spośród zbiorowisk turzycy Davalla występujących w kraju na stanowiskach niżowych, najbardziej zbliżone do *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* jest śródleśne zbiorowisko łąkowe opisane przez Mowszowiczai współaut. (1967) z Uroczyska Dębowiec w powiecie radomszczańskim w województwie łódzkim, pomimo braku w nim turzycy dwupiennej (*Carex dioica*) (kolumna Nr 15). Natomiast pewne trudności porównawcze stwarza zespół *Caricetum davallianae* podany przez Denisiuka (1968) z doliny Warty. (kolumna 16). Bowiem w asociacji tej, prócz, prawdopodobnie mylnie podanego kozłka dwupiennego *Valeriana dioica* (V), występuje *Valeriana simplicifolia* (IV), co upodabniałoby to zbiorowisko jednocześnie także i do karpackich zespołów *Valeriano simplicifoliae-Caricetum davallianae* (Moravec 1966) i *Valeriano-Caricetum flavae* (Pawłowski, Pawłowska, Zarzycki 1960).

Również *Caricetum davallianae*, podane z Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego przez Fijałkowskiego (1959), dość znacznie odbiega od opisywanego zespołu z powodu występowania w nim *Tofieldia calyculata* (II) oraz braku *Valeriana dioica* i *Carex dioica*.

Można wreszcie przypuszczać, że podobne zbiorowisko z *Carex davalliana* jak w dolinie Widawki rozwija się również na Wysoczyźnie Leszczyńskiej (por. Kaczmarek 1960, 1962).
Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 33

1(193) Kodrąb pow. Radomsko, lewa strona doliny, na E od wsi, terasa zalewowa 30 m od rzeki, teren podmokły — źródliskowy, nieco wzniesiony.

2(109) Zapolice pow. Radomsko, lewa strona doliny, w odległości ok. 15 m od rzeki, zatorfiona łąka.

3(106) Kodrąb pow. Radomsko, jak zdj. 1(193).

4(95) Chamborowa pow. Radomsko, na S od wsi, N — stok prawej strony doliny bezimiennego strumyka — prawobrzeźnego dopływu Widawki; ok. 300 m od rzeki Widawki i 100 m od strumyka, podmokła łąka w pobliżu pól uprawnych i zarośli olszynowych, ekspozycja S, nachylenie ok. 2%.

5(100) Kodrąb pow. Radomsko, terasa zalewowa strona lewa, w odległości ok. 1 km na E od wsi i 7 m od rzeki.

6(105) Kodrąb pow. Radomsko, w sąsiedztwie płatu zdj. 1/193, nieco niżej, podtopiona mszara turzycowa.

7(93) Kodrąb pow. Radomsko, kilkanaście metrów na NW od zdj. 6/105, warunki siedliskowe podobne.

8(97) Chamborowa pow. Radomsko, prawa strona doliny, na E od wsi, 150 m od rzeki, kępiasty, podtopiony mszar torfiasty.

9(159) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, na S od wsi, ok. 50 m od rzeki i 20 m na W od drogi, źródliskowy podtopiony mszar torfiasty.

10(113) Chamborowa pow. Radomsko, prawa strona doliny, na S od wsi, 50 m od rzeki, w sąsiedztwie dołów potorfowych, podmokły mszar (młaka).

11(177) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, na SE od wsi, 100 m od rzeki i ok. 200 m przed drogą do Kodrąbia, mszar torfiasty pomiędzy zaroślami brzozowo-wierzbowymi.

12(147) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, w połowie odległości między wsią a rzeką i ok. 100 m na S od stawów rybnych, pomokły mszar.

H. UBOGIE MURAWY BLIŻNICZKOWE — „PSIARY”

34. Polygalo-Nardetum Prsg. 1953
Psiara krzyżownicowa

Na suchych zboczach i w wyższych partiach doliny Widawki, niekiedy w bliskim sąsiedztwie wysokich brzegów rzeki, spotykane są nieczęsto, ubogie, wypasane łąki typu „psiary”. Rozwijają się one na glebach piaszczystych o odczynie kwaśnym (pH = 4,0 - 5,5) przy niskim poziomie wody gruntowej, sięgającym głębokości 90 cm.

Gatunkami charakterystycznymi zespołu są tu: *Polygala vulgaris* i występujący tylko sporadycznie dziurawiec czteroboczny (*Hypericum maculatum*). *Polygalo-Nardetum* zaliczany jest do związku Nardo-Galion saxatilis, który w dolinie Widawki reprezentują gatunki wyróżniające: *Thymus pulegioides*, i z minimalnym stopniem pokrycia (+) występujący biedrzeniec mniejszy (*Pimpinella saxifraga*) a także charakterystyczny dla związku fiołek psi (*Viola canina*). Znacznie większy udział mają w płatach tego zespołu gatunki charakterystyczne z rzędu *Nardetalia* i kl. *Nardo-Callunetea* (7 gat.), spośród których dominują *Hieracium pilosella* i *Luzula campestris*.
Najliczniejszą jednak grupę w tym zespole tworzą gatunki łąkowe z klasy Molinio-Arrhenatheretea (31 gat.), wśród nich maksymalną stałość i wysoki stopień pokrycia osiągają: Achillea millefolium, Succisa pratensis, Holcus lanatus, Rumex acetosa, Plantago lanceolata, Ranunculus acer, Trifolium pratense i Cerastium vulgatum.

W opisywanym zespole pokaźną rolę odgrywają również gatunki muraw piaskowych z klasy Sedo-Scleranthetea, głównie: Dianthus deltoides, Rumex acetosella, Arenaria elongata i Cornicularia aculeata.

Spośród gatunków towarzyszących największy udział mają: Anthoxanthum odoratum, Briza media i Hypochoeris radicata.

Poza opisywanymi płatami psiary krzyżownicowej, na jałowych piaskach w dolinie Widawki (por. profil 30, rys. 23—Piaski pow. Beł-

<table><caption>Tabela 34
Polygalo - Nardetum Prag. 1953</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td></td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td></td><td>7</td><td>39</td><td>8</td><td>6</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td></td><td>31</td><td>9</td><td>31</td><td>31</td></tr><tr><td></td><td></td><td>07</td><td>06</td><td>07</td><td>07</td></tr><tr><td></td><td></td><td>65</td><td>66</td><td>65</td><td>65</td></tr><tr><td>Pokrycie roělin naczyniowych</td><td>c</td><td>100</td><td>100</td><td>85</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant.vascul.</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Pokrycie mszaków</td><td>d</td><td>-</td><td>40</td><td>-</td><td>Zn</td></tr><tr><td>Recouvrem.des bryoph.</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>m²</td><td>50</td><td>50</td><td>50</td><td>50</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td></td><td></td><td>20-</td><td>20-</td><td>10-</td><td>70-</td></tr><tr><td>Wysokosć warstwy zielnej</td><td>sred.-moy.cm</td><td>100</td><td>40</td><td>50</td><td>100</td></tr><tr><td>Hauteur de la couche herb. maks.-max.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td>-</td><td>5,5</td><td>-</td><td>-</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td>50</td><td>42</td><td>41</td><td>43</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat.char.zesp.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Polygalo vulgaris</td><td></td><td>2,2</td><td>2,2</td><td>+2</td><td>+2</td></tr><tr><td>Hypericum maculatum</td><td></td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Gat.char.i wyróż./D/ związek</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.et diff./D/ de l'all.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Nardo-Galon saxatilis</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>D Thymus pulegioides</td><td></td><td>3,2</td><td>3,2</td><td>2,2</td><td>+2</td></tr><tr><td>D Pimpinella saxifraga</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Viola cnsina</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Gat.char.rzędu i klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ordre et de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Nardetalia, Nardo-Calluneţea</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Nardus stricta</td><td></td><td>1,2</td><td>3,3</td><td>3,3</td><td>1,2</td></tr><tr><td>Hieracium pilosella</td><td></td><td>2,1</td><td>+</td><td>2,1</td><td>2,1</td></tr><tr><td>Luzula campestris</td><td></td><td>+</td><td>2,1</td><td>1,1</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Potentilla erecta</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Cailluna vulgaris</td><td></td><td>1,2</td><td>.</td><td>.</td><td>+2</td></tr><tr><td>Sieglingia decumbens</td><td></td><td>+</td><td>.</td><td>1,1</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat.char.klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Sejo-Scleranthetea</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Dianthus deltoides</td><td></td><td>1,1</td><td>+2</td><td>1,1</td><td>+</td></tr><tr><td>Rumex acetosella</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Armeria elongata</td><td></td><td>+</td><td>.</td><td>2,1</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Trifolium campestre</td><td></td><td>+2</td><td>.</td><td>.</td><td>+2</td></tr><tr><td>Sedum acre</td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+2</td><td>.</td></tr><tr><td>Thymus serpyllum</td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>+2</td></tr><tr><td>Cornicularia aculeata</td><td>d</td><td>1,2</td><td>.</td><td>1,2</td><td>+2</td></tr><tr><td>Polytrichum piliferum</td><td>d</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>+2</td></tr></tbody></table>
c. d. tab. 34

<table><tbody><tr><td>Gat-char.klasy</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de la classe</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Molinio-Arrhenatheretea</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Achillea millefolium</td><td>2.1</td><td>3.2</td><td>2.1</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Succisa pratensis</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Holcus lanatus</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>+2</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Rumex acetosa</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Plantago lunceolata</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Ranunculus acer</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Trifolium pratense</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Cerastium vulgatum</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gallium mollugo</td><td>+</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Prunella vulgaris</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Leontodon hispidus</td><td>2.1</td><td>+</td><td>2.1</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Chrysanthemum leucanthemum</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Equisetum palustre</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Trifolium dubium</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Trifolium repens</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Molinia coerulea</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Campanula patula</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lotus uliginosus</td><td>+</td><td>1.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Taraxacum officinale</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lychnis flos-cuculi</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Climacium dendroides</td><td>d</td><td>+2</td><td>1.2</td><td>+2</td></tr></tbody></table>

Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.1:Lotus corniculatus +, Knautia arvensis +,Arrhenatherum elatius +,Alectordclophus glaber +,Phleum pratense +; zdj.2:Centaurea jacea 1.1,Ave- nastrum pubescens +,Cardamine pratensis +,Deschampsia caespitosa +2,Festuca rubra 2.1.

Gat.towarzyszące - Compagnes

| | | | |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| Anthoxanthum odoratum | 1.1 | 3.2 | 1.1 |
| Briza media | 1.1 | 3.2 | 3.3 |
| Hypochoeris radicata | 1.1 | + | 1.1 |
| Euphrasia stricta | 2.2 | + | 1.2 |
| Peucedanum oreoselinum | 3.2 | + | 1.1 |
| Agrostis vulgaris | 1.1 | + | 1.1 |
| Senecio jacobaea | + | + | + |
| Stellaria graminea | + | + | + |
| Veronica spicata | 1.1 | + | + |

Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.1:Viscaria vulgaris 1.1, Hypericum perforatum +,Rubus sp. +; zdj.2:Carex fusca +, C.panicea +,Potentilla anserina +,Veronica chamaedrys +, Saxifraga granulata +,Mnium rostratum d 2.2,Scleropodium purum d 2.2, Thuidium tamariscifolium d 1.2; zdj.3:Leontodon autumnalis +,Sagina procumbens +,Euphorbia cyparissias +,Salvia verticillata +,Scleranthus annuus +; zdj.3:Alnus glutinosa c +.

chatów) występują również uboższe w gatunki (28 gat.), prawie jedno-rodne płaty bliźniczki psiej trawki.

Zbiorowiska te nie posiadają żadnych gatunków charakterystycznych, które pozwoliłyby zaliczyć je do któregoś ze znanych zespołów bliźniczkowych i nie są umieszczone w tabeli opisywanego zespołu.

Zbiorowiska typu „psiary” są stosunkowo mało zbadane w kraju i opisywane bywają zwykle pod różnymi nazwami, najczęściej jako *Nardetum strictae* (Fijałkowski 1959, Hrynkiewicz 1959, Polakowski 1963, Nowiński 1967 i inni).

Pod nazwą *Polygalo-Nardetum* opisano kilka podzespołów i postaci „psiar” z Puszczy Białowieskiej (Faliński 1966) i z okolic Częstochowy (Hereźniak, Krasowska, Ławrynowicz 1970).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 34

1(7) Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów, prawa strona doliny, ok. 10 m od wysokiego brzegu rzeki, pod olszynowymi zaroślami; teren nieco wzniesiony; łąka podsuszona prawdopodobnie po zaniechaniu uprawy.

2(39) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, na S od wsi, w pobliżu staro-
rzeczy, sucha łąka z kretowiskami, położona na terenie wzniesionym w sąsiedztwie zarośli olszowych.

3(8) Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów, w pobliżu zdj. 1/7 obok brzegu rzeki, w sąsiedztwie uprawy żyta, ubogie pastwisko — nieużytek na piasku.

4(6) Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów, 100 m na N od zdj. 1/7 i 120 m od koryta rzeki, podsuszona łąka opadająca w kierunku torfowiska.

<figure><img src="image_93.png" /><figcaption>Rys. 23. Profil glebowy zespołu *Polygalo-Nardetum*</figcaption></figure>

Profil du sol de l'association *Polygalo-Nardetum*

<caption>Rys. 24. Profil glebowy zespołu *Nardo-Juncetum*</caption>

Profil du sol de l'association *Nardo-Juncetum*

### 35. Nardo-Juncetum (Nordh. 1920) Bük. 1942
Zespół bliźniczki psiej trawki i situ sztywnego

W dolinie Widawki, tylko w jednym miejscu, w pobliżu wsi Chamborowa w pow. radomszczańskim, napotkano na mały (ok. 50 m²) płat zespołu *Nardo-Juncetum*. Występuje on na prawym zboczu doliny, o nachyleniu ± 30° w kierunku płd.-zach., na pd. od wsi i 200 m od rzeki. Sąsiaduje on z jednej strony ze zbiorowiskami szuwarowymi dna doliny, a z drugiej z wrzosowiskami i zaroślami olszynowo-kruszynowymi, jakie porastają wysoczyznę.

Płat ten rozwinął się na kwaśnej glebie łąkowej (pH = 4,5), zawierającej dużą ilość części próchniczych i piasków zaglinionych, pod któ-
Poszukiwania florystyczne pozwoliły zidentyfikować ok. 400 gatunków roślin naczyniowych i przeszło 50 gatunków mszaków. Spośród nich botanicznie najciekawszą grupę stanowią rzadkie relikty glacialne pochodzenia północnego (Kulczyński 1924, Czubiński 1950, Steffen 1931, Walter 1954, Kępczyński 1965, Szafran 1948): *Carex chordorrhiza* i *Paludella squarrosa* — po raz pierwszy podane z terenu województwa łódzkiego oraz *Camptothecium nitens* — znane dotąd z jednego stanowiska (Urbanek 1966).

Ponadto znaczna jest lista gatunków rzadkich, niejednokrotnie w skali krajowej, które dotąd nie były notowane na terenie województwa łódzkiego lub znane są z niewielu stanowisk; należą do nich m.in.: *Lycopodium inundatum*, *Callitriche hamulata*, *Nymphaea candida*, *Drosera anglica*, *D. obovata*, *Libanotis montana*, *Chaerophyllum hirsutum*, *Utricularia neglecta*, *U. intermedia*, *Senecio rivularis*, *Leontodon hispidus* var. *glabratus*, *Scheuchzeria palustris* (lg. R. Olaczek), *Cyperus flavenscens* (lg. K. Kępczyński), *Heleocharis pauciflora*, *Carex dioica*, *C. davalliana*, *C. pulicaris*, *C. nemorosa*, *C. pairaei*, *C. paradoxa*, *C. diandra*, *C. buxbaumii*, *C. caespitosa*, *C. limosa*, *C. serotina* (=C. oeder) ssp. *pulchella*, *Calamagrostis neglecta*, *Aira caryophyllea* i *Sparganium minimum*.

W wyniku badań fitosocjologicznych wyróżniono 33 zespoły, 2 zbiorowiska oraz szereg podzespołów, wariantów i facji, należących do 9 klas; są to głównie zbiorowiska wodne, łąkowe i torfowiskowe. Najbardziej interesujące z nich wydają się być: *Riccietum fluitantis*, *Cyperetum flavenscentis*, *Litorello-Eleocharitum acicularis*, *Ranunculo-Juncetum bulbosi*, *Caricetum appropinquatae*, *Caricetum limosae* — mające charakter reliktowy (Nowiński 1967), *Rhynchosporetum albae*, *Caricetum diandrae* i *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* — zespół opisany w Polsce w tej postaci po raz pierwszy.

Stale wzrastająca intensyfikacja zabiegów gospodarczych, prowadzonych w dolinie Widawki, głównie: regulacja koryta rzeki, melioracja łąk i eksploatacja torfu, wpływają ujemnie na bilans wodny. Deficyt wody odbija się szczególnie jaskrawo na szacie roślinnej, powodując zanik rzadkich gatunków hygrofilnych. W związku z tym zbiorowiska związane z wysokim poziomem wody gruntowej wykazują wyraźny regres, dlatego też spotykane są rzadko w postaci niewielkich, często zniekształconych płatów.

Jednocześnie zaznacza się tzw. sukcesja allogeniczna zbiorowisk (Tansley in. litt. Fukarek 1967), wywołana czynnikami zewnętrznymi, tzn. różnymi formami działalności człowieka, niekiedy prowadzonymi świadomie, celem uzyskania gospodarczo cenniejszych zbiorowisk łąkowych. Stwarza to niemałe trudności z wyróżnieniem i zakwalifikowaniem ich do znanych zespołów i wyższych jednostek fito-
<figure><img src="image_94.png" /></figure>

<figure><img src="image_95.png" /></figure>

Rys. 25. Rozmieszczenie zdjęć fitosocjologicznych i

Distribution des relevés et des groupements végétaux distin

Liczby przed ramką lub ukośną kreską oznaczają kolejne numery wyróżnionych zbiorowisk objęto numery zdjęć fitosocjologicznych tych płatów, w których wykona
<figure><img src="image_96.png" /></figure>

<figure><img src="image_97.png" /></figure>

zbiorowisk roślinnych wyróżnionych w dolinie Widawki.

gués dnas la vallée de la Widawka (Legende — voir page 154)

roślinnych, po kresce lub w ramce — numery zdjęć fitosocjologicznych (np. 26/170). Ramkami no odkrywki glebowe, a rysunki ich profili zamieszczono w tej pracy.
socjologicznych, np.: *Junco-Cynosuretum*, *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* i inne. W skrajnych przypadkach, śladem po istniejących tu kiedyś naturalnych zespołach roślinnych są pojedyncze, izolowane stanowiska takich rzadkości florystycznych, jak np.: *Carex pulicaris*, która występuje w sąsiedztwie wsi Żabczanka k. Szczercowa, na pastwisku — nieużytku, typu wilgotnej psiary (J. Hereźniak 1968).

Dodatkowym czynnikiem zmniejszającym możliwość istnienia typowych płatów niektórych zespołów jest niewielka szerokość dna doliny Widawki (śr. ok. 500 m, por. zestawienie na str. 16), otoczonej, a często nawet wypełnionej, uprawami rolnymi.

Botanicznie i fizjograficznie najciekawszą i najmniej zmienioną częścią doliny Widawki jest jej górny i środkowy odcinek ± do Szczercowa, gdzie znajdują się i utrzymują jeszcze najciekawsze zbiorowiska roślinne, tego typu co: *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae*, *Caricetum limosae*, *Caricetum diandrae* czy *Rhynchosporetum albae*.

Na potrzebę ochrony niektórych zbiorowisk łąkowych i torfowiskowych zwracało uwagę już wielu botaników (Denisiuk 1965 i cytowana tam literatura). Intensywna, często nie przemyślana gospodarka człowieka przekształca, przede wszystkim małe torfowiska dolinowe na wilgotne zbiorowiska łąkowe. Powoduje to wypieranie naturalnych zespołów roślinnych, cennych z punktu widzenia naukowego i ekonomicznego (naturalne zbiorniki retencyjne), a wraz z nimi zanikanie rzadkich reliktów, nie zawsze objętych ochroną gatunkową (Jasnowski 1965).

Do takich zbiorowisk, niezmienionych jeszcze gospodarką człowieka, należy w dolinie Widawki torfowisko przejściowe w kol. Wójcik k. Radaomska. Występuje tu w zespole *Caricetum limosae* rzadki relikt glacjalny pochodzenia północnego — *Carex chordorrhiza*, któremu towarzyszą takie rzadkie gatunki roślin, jak: *Carex limosa*, *C. dioica*, *Drosera anglica*, *D. rotundifolia*, *D. obovata* i *Utricularia intermedia* (Hereźniak 1969). Istnienie i trwałe utrzymanie tego siedliska jest zagwarantowane sąsiedztwem stawów i młyna wodnego, który poprzez urządzenia piętrzące zapewnia wysoki poziom wody na torfowisku.

Dlatego ze wszechmiar celowe wydaje się być zabezpieczenie tego niewielkiego terenu (ok. 4 ha) przed postępującą melioracją i stworzenie pierwszego rezerwatu torfowiskowego na terenie województwa łódzkiego, jeszcze jednego w nierównomiernej sieci rezerwatów torfowiskowych, jakie występują (116) w kraju (Jasnowski 1965).
RÉSUMÉ

Jusqu'à présent la végétation de la vallée de la Widawka n'a pas été prise comme sujet des recherches botaniques. Une nécessité urgente s'en est présentée à cause du projet de l'organisation du centre houiller et énergétique de Bełchatów. Sa réalisation provoquera des changements physiographiques très importants et irréversibles, entre autres dans la région de la vallée de la Widawka.

Cet ouvrage a pour principal but de caractériser le fond de la vallée de la Widawka aussi exactement que possible au point de vue géobotanique en se servant de la méthode phytosociologique.

On a étudié avec une attention spéciale les groupements végétaux des eaux, des près et de la tourbe de la terrasse d'inondation tout en delaissant les groupements synantropiques, forestiers et de broussailles.

La Widawka, affluent de droite de la Warta, a environ 100 km de longueur. Ses sources se situent dans la région des villages: Rzejowice, Biestrzyków et Za-police près de Kodrańb dans le district de Radomsko et ensuite son cours va vers le nord-ouest à travers les districts de Bełchatów et Łask et là, près du village de Pstrokonie, elle se jette dans la Warta.

D'après la division physiographique de la Pologne (Kondracki 1968) la Widawka traverse trois méso-régions, donc son cours supérieur traverse les Colli-nes de Radomsko (342.11) faisant partie du Plateau de la Petite Pologne (province 34); le cours du milieu, du village Kocierzowy à celui de Słok passe par le Haut Plateau de Bełchatów (319.81) et son cours inférieur traverse la Cuvette de Szczer-ców (319.23). Ces deux dernières méso-régions font partie de la Pénéplaine de l'Europe Centrale (province 31).

D'après la division géobotanique de la Pologne faite par Szafer et Pa-włowski (1959) le terrain étudié fait partie de la région de la Widawka qui forme, ce qu'on appelle, le Bassin de la Widawka. Le présent ouvrage confirme la caractéristique géobotanique de ce terrain.

Du point de vue géologique le fond de la vallée de la Widawka est rempli de dépôts de la vallée sous forme de sables fluviatiles, d'alluvions et de tourbe. De plus des cordons de dunes arrivent au lit de la rivière — principalement dans la partie du milieu p.ex. dans la région des villages de Smugi et de Zarzecze. Par contre dans le secteur Szczerców-Chociw la rivière traverse les argiles morai-niques formant des hautes rives en brèche dans les sapements desquelles, dans la région des villages de Szczerców et Chociw, apparaissent également les argiles à varves.

Les sols qui se trouvent dans le fond de la vallée, ce sont des sols du type marécageux limono-tourbeux et tourbo-limoneux formés sur les tourbières des vallées également des sols hydromorphes à gley „mourches” et les sols des tourbières basses et transitoires. Dans le secteur inférieur de la vallée de la Wi-dawka nous rencontrons également des complexes d'alluvions légères, moyennes et lourdes et—sur un tout petit espace—des sols du genre de l'humus végétal.

Les investigations floristiques faites pendant tout le temps des recherches de 1963 à 1968, ont permis d'identifier sur le terrain étudié plus de 50 espèces de bryophytes et environ 400 espèces de plantes vasculaires (Hereźniak 1966, 1968, 1969, 1971). Parmi elles le plus intéressant groupe est celui des rares résidus glaciaires d'origine nordique cités pour la première fois sur le territoire de la voïvodie de Łódź, tels que: la laiche Carex chordorrhiza et les mousses Paludella squarrosa et Campothecium nitens qui a ici la seconde localité dans la voïvodie de Łódź.
A l'échelle nationale *Carex pulicaris* est rare et c'est ici que se trouve la limite de son extension orientale.

Certaines espèces de plantes méritent d'attirer notre attention, car elles apparaissent rarement dans la Pologne centrale. Ce sont: *Callitriche hamulata*, *Libano-tis montana*, *Chaerophyllum hirsutum*, *Utricularia neglecta*, *U. intermedia*, *Senecio rivularis*, *Cyperus flavescens*, *Heleocharis pauciflora*, *Carex dioica*, *C. davalliana*, *C. pairaei*, *C. paradoxa*, *C. diandra*, *C. buxbaumii*, *C. caespitosa*, *C. limosa*, *Calamagrostis neglecta*, *Aira caryophylle* et *Sparganium minimum* y compris les plantes protegées: *Lycopodium inundatum*, *Drosera anglica*, *D. rotundifolia* et *D. obovata*.

A la suite des recherches phytosociologiques faites en 1965—1968, selon la méthode Braun-Blanquet, on a distingué 33 associations et 2 groupements qui englobaient une suite de sous-associations, variantes et faciès faisant partie de 9 classes. Ce sont:

A — Groupements de plantes aquatiques flottantes au caractère limono-pleustone avec des associations: *Riccietum fluitantis* Slavnić 1956, *Spirodelo-Lemnetum minoris* Muller et Görs 1960, *Hydrocharitetum morsus-ranae* van Langendonck 1935.

B — Groupements de plantes aquatiques enracinées avec les associations: *Potametum lucentis* Hueck 1931, *Myriophyllo-Nupharetum* Koch 1926, *Sparganietum minimi* Schaf. 1925 et le groupement *Callitriche polymorpha* Lönnr. proche de l'association *Hottonietum palustris* R. Tx. 1937.

C — Groupements des bords limoneux et des enfoncements submergés périodiquement avec les associations: *Ranunculo-Juncetum bulbosi* Oberd. 1957, *Litorello-Eleocharitetum acicularis* Malc. 1929 et *Cyperetum flavescentis* Koch 1926.

D — Groupements roseliers avec des associations: *Scirpo-Phragmitetum* Koch 1926, *Glycerietum maximae* (Nowiński 1930) Hueck 1931, *Oenantho-Rorippetum* Lohm. 1950, *Acoretum calami* (Eggler 1933) Kobendza 1948, *Caricetum paniculatae* Wang. 1916, *Caricetum appropinquatae* (Aszöd 1936) R.Tx. 1937, *Caricetum rostratae* Rübel 1912, *Caricetum acutiformis* Sauer 1937, *Caricetum vesicariae* Br.-Bl. et Denis 1926, *Caricetum gracilis* (Graebn. et Hueck 1931) R.Tx. 1937 et *Phalaridetum arundinaceae* Libb. 1931.

E — Premier groupement sablonneux — *Spergulo-Corynephoretum* R.Tx. (1937) 1955.

F — Groupements naturels et anthropogènes des prés avec des associations: *Junco-Molinietum* Prag. 1951, *Cirsio-Polygonetum* R.Tx. 1951, *Scirpetum silvatici* Knapp 1946, *Epilobio-Juncetum effusi* Oberd. 1957, *Lolio-Cynosuretum* R.Tx. 1937 et les groupements humides des prés et des pâturages proches du groupement *Junco-Cynosuretum* Sougnez 1957.

G — Groupements de tourbières bryophites à laiche et terrain humide avec des bryophites et les terrains avec des associations: *Caricetum limosae* Br.-Bl. 1921, *Rhynchosporetum albae* Koch 1926, *Carici-Agrostietum caninae* R. Tx. 1937, *Caricetum diandrae* (Jon. 1932)) Oberd. 1957, *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* (Kuhn 1937) Moravec in Moravec et Rybničková 1964.

H — Groupement à Nardus — „psiary” — avec des associations *Polygalo-Nardetum* Prag. 1953 et *Nardo-Juncetum* (Nordh. 1920) Bük. 1942.

Aux associations qui sont plus intéressantes et rares sur ce terrain appartient: *Riccietum fluitantis*, *Cyperetum flavescentis*, *Litorello-Eleocharitetum acicularis*, *Ranunculo-Juncetum bulbosi*, *Caricetum appropinquatae*, *Caricetum limosae* qui constitue un reliquat (Nowiński 1967), *Rhynchosporetum albae*, *Caricetum diandrae* et le groupement calcairophiles *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* décrit sous cette forme en Pologne pour la première fois.
Les groupements des plantes distinguées dans la vallée de la Widawka n'apparaissent pas toujours sous cet aspect typique entièrement formé. L'intensification continuelle d'interventions économiques, telles que: régulation du lit de la rivière, amélioration des prairies, exploitation de la tourbe et enfin la petite largeur du fond de la vallée influent défavorablement sur le bilan aquatique et causent de rapides changements dans le revêtement végétal et surtout la disparition d'espèces rares et de groupements de plantes hygrophiles. Ces facteurs causent la disparition de groupements naturels et l'apparition de groupements de prairies anthropogènes du même genre que le groupement *Junco-Cynosuretum*. Ces processus concernent principalement le segment inférieur de la Widawka. La partie supérieure et celle du milieu de la vallée sont relativement peu changées et c'est là qu'apparaissent toutes les espèces de plantes rares citées plus haut et leurs groupements.

Ce qui s'est le mieux maintenu, c'est une petite tourbière transitoire (de 4 hec environ) dans la ferme de Wójcik près de Radomsko qui, vu l'apparition du reliquat de *Carex chordorrhiza* et autres espèces rares, telles que: *Carex limosa*, *C. dioica*, *Drosera rotundifolia*, *D. anglica*, *D. obovata* et *Utricularia intermedia* doit être mis sous protection.

## Commentaires des gravures

Gr. 1. Explication des signes de la „Carte géologique de la vallée de la Widawka avec les formations quaternaires”: 1 — tourbe, 2 — sols alluviaux et sables fluviatiles, 3 — sables diluviaux, 4 — sables de dunes, 5 — sables sans cailloux, de genèse indéfinie, 6 — sables pulvérulents et sables fins, 7 — sables pulvérulents et sables fins sur marnes, limens sables, 8 — sables pulvérulents et sables fins sur argile morainique, 9 — sables fluviatiles sur des terrasses d'accumulation, 10 — sables et graviers d'accumulation aquatique et glaciaire (sandres), 11 — sables d'accumulation glaciaire avec cailloux, 12 — sables d'accumulation glaciaire avec cailloux sur argile, 13 — argile morainique, 14 — sables stratifiés, 15 — argiles à varves, 16 — sables et graviers d'oesar ou de moraine frontale, 17 — graviers et agglomérations de cailloux de moraine frontale, 18 — sables et argiles morainiques dans la zone de moraine frontale, 19 — marnes et calcaires, 20 — calcaires, marnes, limens.

Gr. 2. Explication des signes de la „Carte géologique de la vallée de la Widawka sans formations quaternaires”: 1 — argiles fortes, 2 — sables et argiles fortes avec lignite, 3 — marnes, calcaires friables et craies siliceuses du bas maestrichtien, 4 — marnes dures avec cherts, gaizes et craies siliceuses, 5 — marnes avec cherts, gaizes et craies siliceuses du haut campanien, 6 — marnes avec cherts, gaizes et craies siliceuses du bas campanien, 7 — marnes glauconieux, gaizes et craie siliceuses, 8 — marnes glauconieux ainsi que craies siliceuses et gaizes, 9 — marnes glauconieux, calcaires avec cherts et craies siliceuses, 10 — calcaires sableux avec silex et marnes glauconieux, 11 — sables glauconieux et sables avec concrétions de phosphorites, 12 — sables avec concrétions de phosphorites et grès, 13 — calcaires marneux et marnes, 14 — calcaires d'oolithe et à lamelles ainsi que calcaires coraliens, 15 — calcaires à lamelles et calcaires rocheux et marnes.

Gr. 3. Explications des signes de la „Carte des sols de la vallée de la Widawka”: Sols du type podzoliques et pseudopodzoliques: 1 — sols podzoliques et pseudopodzoliques, 2 — sols formés de sables friables, 3 — sols formés de sables faiblement argileux, 4 — sols formés de sables argileux, 5 — complexe de sables faiblement argileux et argileux sur argiles, 6 — sols formés d'argiles sableux au niveau supérieur, 7 — sols podzoliques de sédiments sablo-limoneux et limoneux d'origine
aquatique. Sols bruns: 8 — sols formés d'argiles, sableux au niveau supérieur, 9 — sols formés de sédiments sablo-limoneux sur sable. Complexe de sols pseudopodzoliques et bruns: 10 — complexe de sols pseudopodzoliques et bruns, 11 — sols formés de sables friables, 12 — sols formés de sables faiblement argileux, 13 — sols formés de sables argileux, sur argiles, 14 — complexe de sables faiblement argileux et argileux. Sols du type terres noires: 15 — terres noires, 16 — sols formés de sables faiblement argileux, 17 — sols formés d'argiles sableux au niveau supérieur. Sols du type alluvial: 18 — sols alluviaux fluviatiles légers, moyens et lourds. Sols du type de rendzines: 19 — rendzines créticées et jurassiques. Sols du type marécageux (hydromorphes): 20 — sols tourbeux des tourbières basses et de transition, 21 — sols de „mourches” minéraux sur sable, 22 — sols limonoid-tourbeux et tourbo-limoneux, g — dans les assises gisement argileux.

Gr. 5—24. Explications des signes employés dans les dessins des profils des sols: 1 — débris de bryophytes, 2 — débris de laiches, 3 — débris de plantes roselieres, 4 — débris de bois et de parties organiques, 5 — tourbe, 6 — „mourches”, 7 — limon, 8 — horizon d'humus, 9 — sols alluviaux légers, 10 — sols alluviaux lourds, 11 — argile forte, 12 — argile, 13 — sable fin, 14 — sable friable fin, 15 — sable friable moyen, 16 — sable friable gros, 17 — gravier, pierres et galets, 18 — horizon a nuance de rouille (Fe), 19 — horizon de l'eau, 20 — horizon à gley.

Gr. 25 Légende: Les nombres devant le cadre ou le trait oblique indiquent les numéros successifs des groupements végétaux distingués; ceux qui se trouvent après le trait ou dans le cadre — les numéros des relevés phytosociologiques, p.ex. 26/107. Dans les cadres on a placé les numéros des relevés phytosociologiques de ces endroits où on a fait des découvrements. Les dessins des profils de ces découvrements dans ce travail.

Toutes les photos étaient faites par J. Herežniak

## VI. LITERATURA

Palátová-Tuláčková, 1963, Zur Systematik der europäischen *Phragmitetea*, Preslin, 35: 118—122, Praha.

Borhidi A., 1956, Die Steppen und Wiesen im Sangebiet der Kleinen Ungarischen Tiefebene, Acta Bot. Acad. Sci. Hung 2: 241—272, Budapest.

Casper S., Jost, 1967, Die Gattung *Utricularia* L. (*Lentibulariaceae*) in Thüringischsächsischen Roume, Limnologica 5(3): 81—104, Berlin.

Czubiński Z., 1950, Zagadnienia geobotaniczne Pomorza, Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Badania fizjograficzne nad Polską Zachodnią, 2(4): 439—658, Poznań.

Czubiński Z. i współpr., 1954, Bielawskie Bioto-ginące torfowisko atlantyckie Pomorza, Ochr. Przyr. 22, PAN, Kraków.

Dąmb ska J., 1961, Roślinne zbiorowiska jeziorne okolic Sierakowa i Międzichodu, Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Kom. Biol. 23(4): 1—120, Poznań.

Denisiuk Z., 1965. Zagadnienia ochrony przyrody w łąkarstwie. Chrony przyrodę ojczystą 21(5): 5—16, Kraków.

Denisiuk Z., 1966, Zbiorowiska turzycowe w dolinie Warty, Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 66: 44—59, Warszawa.

Denisiuk Z., 1967a, Roślinność łąk turzycowych w dolinie Warty (Klasa *Phragmitetea*). Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Kom. Biol. 32(2): 1—95, Poznań.

Denisiuk Z. 1967b, Wstęp do badań nad zbiorowiskami łąkowymi w dolinie Warty, Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Kom. Nauk Roln. i Kom. Nauk Leśnych 23(1): 3—35, Poznań.
Denisiuk Z., 1967c, Roślinność łąk turzycowych w dolinie Warty (Klasa Scheuchzerio-Caricetea fuscae), Ibidem 23(2): 335–415.

Denisiuk Z., 1967d, Pastwisko z sitem rozpierzchłym jako przykład zbiorowiska o małej wartości gospodarczej, Zesz. Probl. Post. Nauk Rol. PAN, 74: 39–48, Warszawa.

Denisiuk Z., Grynia M., 1965, Zbiorowisko situ rozpierzchłego na Pobrzeżu Słowińskim, Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Kom. Nauk Roln. i Kom. Nauk Leśn. 19(1): 29–58, Poznań.

Dubaniewicz H., Maksymiuk Z., Zych S., 1971, Bioklimatyczna bonitacja obszaru województwa łódzkiego dla potrzeb rekreacji, Zesz. Nauk. UŁ Ser. Mat.-Przyr. 43: 3–60, Łódź.

Dylik J., 1948, Ukształtowanie powierzchni i podział na krainy podłódzkiego obszaru, Łódź. Tow. Nauk. Prace Wydz. III. 3. Łódź.

Eggler J., 1933, Pflanzengesellschaften der Umgebung von Gratz, Fedd. Rep. spec. nov. reg. veg. 73, Berlin-Dahlem.

Fagasiewicz L., 1959, Notatki florystyczne, Zesz. Nauk. UŁ Ser. Mat-Przyr. 6: 53–56, Łódź.

Fagasiewicz L., 1961, Zespół turzycy zaostrzonej w dolinie Pilicy (Caricetum gracilis Tüxen 1957), Zesz. Nauk. UŁ Ser. Mat.-Przyr. 10: 139–143, Łódź.

Fagasiewicz L., 1963, Łąki doliny Pilicy na odcinku od Przedborza do ujścia, Łódź. Tow. Nauk. Prace Wydz. III, 89: 1–75, Łódź.

Faliński J. B., 1964, O różnych sposobach rozumienia pojęcia typu w fitosocjologii. Dyskusje fitosocjologiczne (1), Ekologia Polska, B.10(4): 297–306, Warszawa.

Faliński J. B., 1965, W sprawie polskiego nazewnictwa zbiorowisk roślinnych, Dyskusje fitosocjologiczne (2), Ekologia Polska. 11(1): 23–49, Warszawa.

Faliński J. B., 1966, Antropogeniczna roślinność Puszczy Białowieskiej jako wyniki synantropizacji naturalnej, Rozprawy Uniwersyt. Warszawskiego 13: 1–256, PWN. Warszawa.

Fijałkowski D., 1959, Szata roślinna jezior Łęczyńsko-Włodawskich i przylegających do nich torfowisk, Annales UMCS, B. 14(3): 131–206, Lublin.

Fijałkowski D., 1960, Stosunki geobotaniczne torfowiska „Dubeczno” koło Włodawy, Rocz. Nauk Rolniczych 80-A-3: 449–494, Warszawa.

Flora Polska (1919–1967), PAU-PAN, Kraków.

Fukarek F., 1967, Fitosocjologia (tłum. T. Wojterski), PWRiL: 1–200, Warszawa.

Gawlik H., 1970, Geomorfologia Kotliny Szczerowskiej, Łódź. Tow. Nauk. Acta Geogr. Lodz. 26: 1–104, Łódź.

Görs S., Beiträge zur Kenntnis basiphiler Flachmoorgesellschaften (Tofield-dietalia Prsg. apud Oberd. 49). 1. Teil: Das Davallseggen-Quellmoor (Caricetum davallianae Koch 28) Veröffentlichungen der Landesstelle für Naturschutz und Landschaftspflege Baden-Württemberg 31: 7–30.

Grodzińska K., 1961, Zespoły łąkowe i polne Wzniesienia Gubałowskiego, Fragm. Flor. et Geobot. 7(2): 357–418, Kraków.

Grynia M., 1962, Łąki trzęslicowe Wielkopolski, Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Kom. Roln. i Kom. Nauk Leśn. 13(2): 145–269, Poznań.

Grynia M., 1966, Łąki górskie Beskidu Śląskiego pod względem fitosocjologicznym, Zesz. Post. Nauk Roln. PAN. 66: 77–94, Warszawa.

Grynia M., 1968, Porównawcza analiza geobotaniczna łąk trzęslicowych występujących w różnych regionach Polski, Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Kom. Nauk Roln. i Kom. Nauk Leśn. 26: 115–172, Poznań.
Grynia M., Kroehnke R., Mikiciuk J., 1967, Ważniejsze zbiorowiska roślinności w dolinie Mogielnicy, Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Kom. Nauk Rol. i Kom. Nauk Leśn. 23(1): 95-130, Poznań.

Gumiński R., Próba wydzielenia dzielnic rolniczo-klimatycznych w Polsce, Przegląd Meteorol. i Hydrol., Warszawa.

Gumiński R., 1951, Meteorologia i Klimatologia dla rolników, PWRiL, Warszawa.

Hereźniak J., 1966, Materiały do flory naczyniowej doliny Widawki. cz. I., Zesz. Nauk. UŁ Ser. Mat.-Przyr. 22: 145-154, Łódź.

Hereźniak J., 1968a, Materiały do flory naczyniowej doliny Widawki cz. II, Ibidem 28: 103-110.

Hereźniak J., 1968b, Nowe stanowiska turzycy pchlej (Carex pulicaria L.) w Polsce, Fragm. Flor. et Geobot. 14(2): 203-204, Kraków.

Hereźniak J., 1969, Nowe stanowisko Carex chordorrhiza Ehrh. w okolicy Radaomska w województwie łódzkim, Ibidem 15(1): 96-72.

Hereźniak J., 1971, Materiały do flory naczyniowej i brioflory doliny Widawki cz. III, Zesz. Nauk. UŁ Ser. Mat.-Przyr. 41: 145-158, Łódź.

Hereźniak J., Krasowska H., Ławrynowicz M., 1970, Roślinność przełomu Warty pod Częstochową, Ziemia Częstochowska 8/9: 315-350, Częstochowa.

Hryncewicz Z., 1959, Łąki i pastwiska Beskidu Niskiego pod względem geobotanicznym i gospodarczym, Zesz. Probl. Post. Nauk. Rol. 19: 137-218, Warszawa.

Jasnowski M., 1962, Budowa i roślinność torfowisk Pomorza Szczecińskiego, Szczecińskie Tow. Nauk. Prace Wydz. Przyr.-Roln. 10: 1-340, Szczecin.

Jasnowski M., 1965, Torfowiska, „Ochrona przyrody i jej zasobów” (pod red. W. Szafera) 1: 440-451, PAN, Zakł. Ochr. Przyr., Kraków.

Kaczmarek Cz., 1960, Wapieniolubna roślinność łąkowo-bagienna na Wysoczyźnie Leszczyńskiej między Gostyniem a Śremem, Bad. Fizjograf. nad Polską Zach. 6: 207-231, Poznań.

Kaczmarek Cz., 1962, Wapieniolubna roślinność łąkowo-bagienna na Wysoczyźnie Leszczyńskiej między Lesznem a Księżem Wlkp., Ibidem 10: 291-307.

Karkoszka W., 1966, Zmiany florystyczne pastwiska górskiego a wzrost jego wydajności, Zesz. Probl. Post. Nauk Rol. PAN 66: 183-196, Warszawa.

Kępczyński K., 1960, Zespoły roślinne jezior Skępskich i otaczających je łąk, Studia Soc. Scient. Torun. Suppl. 6: 1-244, Toruń.

Kępczyński K., 1965, Szata roślinna Wysoczyzny Dobrzyńskiej, Wyd. Uniwersytetu im. M. Kopernika: 1-321, Toruń.

Klika J., 1934, Die Pflanzengesellschaften auf Travertinen bei Stankovany und deren Sukzession. Soziologische Studie, Rozpr. Česk. Akad. Věd. Um. Tr. mat.-prirod. (1933/34) 8, Praha.

Klika J., 1941, Přispěrek k typologii luk ve východnich Čechách (Ein Beitrag zur Typologie der Wiesen in Ost-Böhmen), Sbor. Čes. akad. zeměd. 16: 27-33.

Knapp R., 1948, Die Pflanzengesellschaften Mitteleuropas. Einführung in die Pflanzensoziologie 2, Stuttgart.

Kobendza R., 1930, Stosunki fitosocjologiczne Puszczy Kampinoskiej, Planta Polonica 2: 1-200, Warszawa.

Kobendza R., 1948, Kilka zespołów bagiennych w Dojlidach Dolnych pod Białymstokiem, Acta Soc. Bot. Pol. 19(1): 1-24, Warszawa.

Koch W., 1926, Vegetationseinheiten der Linthebene, Jahrb.d.St. Gallischen Naturwiss. Ges. 61(2).
Koch W., 1928, Die höhere Vegetation der subalpinen Seen und Moorgebiete des
Val Piora (St. Gotthard-Massiv), Zeitschr. f. Hydrol. 4(3-4): 131-174.

Kondracki J., 1968, Fizjograficzna regionalizacja Polski i krajów sąsiednich w systemie dziesiętnym, Prace Geograficzne Inst. Geograf. PAN, 69: 13-41, PWN, Warszawa.

Kopecký K., 1960, Fytocenologická studie slatinných luk v severovýchodnich Čechách, Rozpr. Česk. Akad. Věd. 70(4): 1-105.

Kornaś J., 1957, Zespoły roślinne Jury Krakowskiej Cz. III. Zespoły piaskowe, Acta Soc. Bot. Pol. 26(2): 467-484, Warszawa.

Kornaś J., Medwecka-Kornaś A., 1967, Zespoły roślinne Gorców I. Naturalne i na wpół naturalne zespoły nieleśne, Fragm. Flor. et Geobot. 13(2): 237-269, Kraków.

Kovács M., 1962, Die Moorwiesen Ungarns, Budapest.

Krzaczek T., 1967 (mnskr.) *Rhynchosporetum albae* w powiecie Janów Lubelski (Kotlina Sandomierska), Referat wygłoszony na XXXVII Zjeździe PTB w Poznaniu 1967.

Krzywański D., 1967, Torfowiska z *Lycopodium inundatum* w pradolinie rzeki Widawki, Zesz. Nauk. UL Ser. Mat.-Przyr. 23: 145-157, Łódź.

Krzywański D., 1969, Zespół *Hydrocharo-Stratiotetum* Krusem. et Vlieger 1937 w starorzeczach górnej Warty, Ibidem 31: 117-121.

Kuhn K., 1937, Die Pflanzengesellschaften im Neckargebiet der Schwäbischen Alb, Öhringen.

Kulczyński St., 1924, Borealny i arktyczno-górski element we florze Europy środkowej, Rozpr. Wydz. Mat.-Przyr. PAU III. 23/24. A/B: 1-96, Kraków.

Kulczyński St., 1928, Die Pflanzenassoziationem der Pieninen, Bull, Internat. Acad. Polon. Sc. et Lettres. Cl. math-nat. B. Suppl. II (1927): 57-203, Kraków.

Libbert W., 1931, Die Pflanzengesellschaften im Überschwemmungsgebiet der unteren Warthe in ihrer Abhängigkeit vom Wasserstand, Naturwiss. Verein Neumark in Landsberg (Warthe) 32/33: 25-40.

Lisowski S., Kornaś J., 1966, Mchy Gorców, Fragm. Flor. et Geobot. 12(1): 41-114, Kraków.

Marek S., Zabawski J., 1964, Ciekawsze spostrzeżenia florystyczne poczynione w czasie dokumentacji torfowisk w woj. poznańskim w 1962 r., Bad. Fizj. n. Polską Zach. 14: 171:175, Poznań.

Matuszkiewicz Wł., 1967, Przegląd systematyczny zbiorowisk roślinnych Polski. Scamoni A. Wstęp do fitosocjologii praktycznej s. 175-229, PWRiL, Warszawa.

Meusel H., Jäger E., Weinert E., 1965, Vergleichende Chorologie der zentraleuropäischen Flora I, Jena, Veb Gustav Fischer Verlag.

Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Botanicznej 1961, PWN, Warszawa, 1966

Mikulski Z., 1963, Zarys hydrografii Polski, PWN, Warszawa.

Moravec J., 1969, Zur Syntaxonomie der *Carex davalliana* — Gesellschaften, Folia Geobotanica et Phytotaxonomica Bohemoslavaca 1: 3-25, Praha.

Moravec J., Rybničková E., 1964, Die *Carex davalliana* — Bestände im Böhmerwaldvorgebirge, ihre Zusammensetzung, Ökologie und Historie, Preslia 36: 376-391, Praha.

Motyka J., 1960, Porosty (*Lichenes*), t. V, cz. I, PWN, Warszawa.

Motyka J., 1962, Porosty (*Lichenes*), t. V, cz. II, PWN Warszawa.

Motyka J., 1964, Porosty (*Lichenes*), t. III, cz. II. PWN Warszawa.

Mowszowicz J., 1950, Rośliny wodne krajowe, PZWS, Warszawa.

Mowszowicz J., 1960, Conspectus florae lodziensis, Przegląd flory łódzkiej,
Łódzkie Tow. Nauk. Prace Wydz. III, 69, Łódź.

Mowszowicz J., 1965, Dwa nowe stanowiska widłaka torfowego w Polsce, Chr. Przyr. Ojcz. 3: 50, Kraków.

Mowszowicz J., Olaczek R., 1961, Flora naczyniowa rezerwatu Niebieskie Źródła, Łódzkie Tow. Nauk. Prace Wydz. III, 73: 1—40, Łódź.

Mowszowicz J., Olaczek R., Sowa R., Urbanek H., 1967; Rezerwat lipy szerokolistnej (Tilia platyphyllos Scop.) w Uroczysku Dębowie, Łódź. Tow. Nauk. Prace Wydz. III. 102: 1—62. Łódź.

Mowszowicz J., Olaczek R., Sowa R., Urbanek H., 1969, Roślinność uroczyska Żądłowice, Łódź. Tow. Nauk. Prace Wydz. III, 105: 1—36, Łódź.

Musierowicz A. i inni, 1960, Gleby województwa łódzkiego. Roczniki Nauk Rolniczych, 86—D, PWRiL, Warszawa.

Müller Th., Görs S., 1960, Pflanzengesellschaften stehender Gewässer in Baden-Württemberg, Beitr. z. naturkund. Forschun. in Südwest-deutschland Bd. 19(1): 60—100.

Nowiński M., 1928, Zespoły roślinne Puszczy Sandomierskiej. I. Zespoły roślinne torfowisk niskich pomiędzy Chodaczewem a Grodziskiem, Kosmos 52(3—4), Lwów.

Nowiński M., 1930, Roślinność i znaczenie dla rolnictwa torfowisk niskich z okolicy ujścia Wisłoka do Sanu, z południowo-wschodniej części dawnej Puszczy Sandomierskiej, Prace Monogr. Kom. Fizjogr. PAU 3: 1—80, Kraków.

Nowiński M., 1967, Polskie zbiorowiska trawiaste i turzycowe, szkie fitosociologiczny, PWRiL, Warszawa.

Oberdorfer E., 1949, Pflanzensoziologische Exkursionflora für Südwestdeutschland und die angrenzenden Gebiete, Verlag Eugen Ulmer, 1—987, Stuttgart.

Oberdorfer E., 1957, Süddeutsche Pflanzengesellschaften, Pflanzensoziologie 10: 1—564, Jena.

Oberdorfer E., 1962, Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Süddeutschland und die angrerzenden Gebiete, Verlag Eugen Ulmer, 1—987, Stuttgart.

Olaczek R., 1963a, Zbiorowiska roślinne torfowisk niskich okolicy Łęczycy, mnskr. pracy doktorskiej UŁ, Łódź.

Olaczek R., 1963b, Niektóre rzadsze rośliny woj. łódzkiego, Zeszyty Nauk UŁ Ser. Mat.-Przyr. 14: 73—79, Łódź.

Olaczek R., 1967, Zespoły szuwarowe i turzycowe doliny Bzury i Zianu, Ibidem 23: 75—99.

Olaczek R., 1968, Roślinność kserotermiczna okolic Działoszyna i doliny środowkiej Warty cz. I, Ibidem 28: 83—102.

Opady atmosferyczne za lata 1954—1963, PIHM, Warszawa.

Pałczyński A. i Was St., 1964, Notatki florystyczne z torfowisk Wielkopolski, Bad. Fizjogr. nad Polską Zach. 14: 163—170, Poznań.

Passarge H., 1964, Pflanzengesellschaften des nordostdeutschen Flachlandes I., Pflanzensoziologie 1: 1—324, Veb Gustav Fischer Verlag, Jena.

Pawłowski B., 1959a, Skład i budowa zbiorowisk oraz metody ich badania, „Szata roślinna Polski (pod red. Wl. Szafera) 1: 229—263, PWN, Warszawa.

Pawłowski B., 1959b, Szata roślinna gór polskich. „Szata roślinna Polski” (pod red. W. Szafera) 2: 245. PWN, Warszawa.

Pawłowski B., Pawłowska S., Zarzycki K. 1960, Zespoły roślinne kośnych łąk północnej części Tatr i Podtatrza, Fragm. Flor. et Geobot. 6(2): 95—222, Kraków.

Pawłowski B., Pawłowska S., Zarzycki K., 1962, Badania fitosociologiczne łąk ze szczególnym uwzględnieniem kośnych łąk Podtatrza i polskich
Tatr. Biblioteczka Wiadomości IMUZ. Zastosowanie metody fitosocjologicznej i typologicznej do badań i ekspertyz łąkarskich, 5: 7—63, Warszawa.

Penczak T., 1969, Ichtiofauna rzek Wyżyny Łódzkiej i terenów przyległych. Ic. Hydrografia i rybostan Warty i dopływów, Acta Hydrobiolog. 11(1): 69—118, Kraków.

Podbielkowski Z., 1960, Zarastanie dołów potorfowych, Monographiae Botanicae 10(1): 1—140, Warszawa.

Podbielkowski Z., 1968, Roślinność stawów rybnych woj. warszawskiego, Monographiae Botanicae 27: 3—121, Warszawa.

Polakowski B., 1963, Stosunki geobotaniczne Pomorza Wschodniego. Zeszyty Nauk. WSR-Olsztyn 15(247): 1—167.

Pożaryski W., 1952, Podłoże mezozoiczne Kujaw., Państw. Inst. Geol. Biul. 55, Warszawa.

Rejment-Grochowska I., 1950, Wątrobowce, PZWS, Warszawa.

Rejment-Grochowska I., 1966, Wątrobowce (Hepaticae) 1, PWN, Warszawa.

Roczniki fenologiczne za lata 1951—1960, PIHM, Warszawa.

Roczniki Meteorologiczne za lata 1951—1960, PIHM, Warszawa.

Roeske I., Ziomek J., 1966, Monografia zlewni rzeki Widawki I, II, PWRN. Wydz. Gospod. Wodnej. Laboratorium Badań Wód i Ścieków w Łodzi (mnskr.).

Romer E., 1949, Regiony klimatyczne Polski, Prace Wrocław. Tow. Nauk. B. 16, Wrocław.

Rothmaler W., 1966, Exkursionsflora von Deutschland. Kritischer Ergänzungsband, Gefässpflanzen. Volk und Wissen, Volkseigener Verlag, Berlin.

Solińska B., 1963, Die Dynamik der Vegetation in Kleingewässern als Grundlage deren Klassifikation (Als Beispiel Umgebung von Mikołajki), Ekologia Polska, A, 11(16): 370—419, Warszawa.

Sauer F., 1937, Die Makrophytenvegetation ostholsteinischer Seen und Teiche, Arch. f. Hydrobiol, suppl. VI.

Scamoni A., 1967, Wstęp do fitosocjologii praktycznej (tłum. W. Matuszkiewicza), PWRiL, 1—174, Warszawa.

Słownik Geografii Turystycznej Polski, 1956, Komitet dla Spraw Turystyki 2, Warszawa.

Sougnez N., 1957, Carte de la végétation de la Belgique. Texte explicatif de la planschette Henri-Chapelle 123 W. Centre de Cartogr. phytosoc. de Belgiques, 101.

Sowa R., 1965, Niektóre nowe i rzadsze rośliny synantropijne na terenie Łodzi. cz. II, Zesz. Nauk. UŁ Ser. Mat.-Przyr. 18: 95—111, Łódź.

Sowa R., 1967, Niektóre nowe i bardziej interesujące gatunki we florze synantropijnej regionu łódzkiego, Ibidem 23: 47—60.

Sowa R., 1968, Niektóre nowe i bardziej interesujące gatunki we florze synantropijnej regionu łódzkiego cz. II, Ibidem 28: 31—47.

Sowa R., 1969, Niektóre nowe i bardziej interesujące gatunki we florze synantropijnej regionu łódzkiego cz. III, Ibidem 31: 39—55.

Steffen H., 1931, Vegetationskunde von Ostpreussen, Pflanzensoziologie 1, Jena.

Straszewicz L., 1967, Województwo łódzkie, Zarys geograficzno-ekonomiczny, PWN, Warszawa.

Stuchlikowa B., 1964, Nowe stanowisko Carex pulicaris L. w Karpatach Zachodnich, Fragm. Flor. et Geobot. 10(1): 55—59, Kraków.

Szafer W., 1959, Szata roślinna Polski niżowej [W:] „Szata roślinna Polski” (pod red. Wł. Szafera) 2: 141, PWN, Warszawa.
Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B., 1953 i 1967, Rośliny Polskie, PWN, Warszawa.

Szafer W., Pawłowski B., 1959, Geobotaniczny podział Polski, mapa, Szata roślinna Polski 2, PWN, Warszawa.

Szafran Br. 1948, Przeżytki z epok ubiegłych we florze mchów Polski i wschodnich krain sąsiednich, Ochr. Przyr. 18: 41—65, Kraków.

Szafran B., 1957, 1961, Mchy I, II, PWN, Warszawa.

Szoszkiewicz J., 1966, Zbiorowiska trawiaste łąk łęgowych w dolinie Warty, Zesz. Probl. Postępów Nauk Roln. PAN. 66: 61—70, Warszawa.

Szoszkiewicz J., 1967, Zbiorowiska roślinne łąk łęgowych w dolinie Warty. A. Zbiorowiska klasy *Phragmitetea* i *Plantaginetea*, Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Komisji Nauk Rolniczych i Kom. Nauk Leśnych. 23(2): 465—501, Poznań.

Tolpa S., 1937, Torfowisko przejściowe w miejscowości Lis k. Kalisza, Wyd. Okr. Kom. Ochr. Przyr. na Wlkp. i Pom. 7: 57—65, Poznań.

Tolwińska M., 1966, Wstępne obserwacje zmian zachodzących w zbiorowiskach roślinnych na łąkach zasiewanych, Zesz. Probl. Post. Nauk Rol. PAN, 66: 177—182, Warszawa.

Traczyk T., 1962, *Caricetum limosae* Br.-Bl. 1931 na terenie nadleśnictwa Terespol (Kotlina Sandomierska), Ekol. Polska B. 8(4), Warszawa.

Tüxen R., 1937, Die Pflanzengesellschaften Nordwestdeutschlands, Mitt. d. Flor.-soc. Arbeit. in Niedersachsen 3: 1—170, Hannover.

Tüxen R., Preising E., 1942, Grundbegriffe u. Methoden zum Studium der Wasser- u. Sumpfpflanzen-Gesellschaften, Deutsche Wasserwirtschaft. Jg. 37.

Urbanek H., 1966, Zespoły leśne województwa łódzkiego ze szczególnym uwzględnieniem mszaków. Cz. IV., Fragm. Flor. et Geobot. 12(2): 151—178, Kraków.

Urbanek H., 1968, Lasy liściaste nadleśnictwa Dąbrowa Zielona. Cz. I., Zesz. Nauk. UŁ Ser. Mat.-Przyr. 28: 55—73, Łódź.

Urbanek H., 1969, Udział i rola diagnostyczna mszaków oraz stosunki florystyczno-fitococjologiczne w przewodnich zespołach roślinnych regionu łódzkiego i jego pobrzeży, Wyd. Uniwersytet Łódzki, 1—253, Łódź.

Walter H., 1954, Einführung in die Phytologie 3.1. Arealkunde, Stuttgart.

Wiszniewski W., 1953, Atlas opadów atmosferycznych w Polsce 1891—1930, Warszawa.

Wiszniewski W., Gumiński R. Bartnicki L., 1949, Przyczynek do klimatologii Polski. Temperatura. Cz. II, Wiadom. Służby Hydrol. i Meteorol. 1(5).

Válek B., 1948, *Caricetum Davallianae bohemicum* (Klika) v severovýchodnich Čechách, Acta Soc. Sci. nat. Reginae Gradecii in Bohemia (ČSR), Hrabec Králové, 1.

Válek B., 1960, Die ökologischen Bedingungen des Vorkommens von *Caricetum davallianae* in der Slowakei, Biologia 15(7): 481—497, Bratislava.

Válek B., 1962, Die Böden einiger Gesellschaften von Moorpflanzen im Böhmen, Rozpr. Čs. Akad. Věd. v. matem.-přir. 72/2, Praha.

Zarzycki K., 1958, Ważniejsze zespoły łąkowe doliny górnej Wisly a poziom wody gruntowej, Acta Soc. Bot. Pol. 27(3): 383—428, Warszawa.

Ziaja W., 1966, Łąkowe zbiorowiska roślinne w dolinie Noteci, Zesz. Probl. Post. Nauk. Roln. PAN. 66: 155—168, Warszawa.

Zimna J., 1966, Zbiorowiska łąkowe doliny Narewki a warunki siedlisłkowe. Zesz. Probl. Postępu Nauk Roln. PAN. 66: 21—32, Warszawa.