Przyczynek do poznania drobnych gatunków należących do zbiorowego gatunku *Polygonum aviculare* L.

*Étude sur les menues espèces appartenant à l'espèce collective Polygonum aviculare L.*

JÓZEF LEMBKE

*Polygonum aviculare* L. — Rdest ptasi (rodz. POLYGONACEAE-Rdestowate) jest jednym z najpospolitszych chwastów krajowych, rosnących na różnych glebach piaszczystych. Jest to roślina kosmopolityczna, występuje bowiem na całej kuli ziemskiej z wyjatkiem tropikalnej Ameryki, pd. Afryki i Madagaskaru, oraz Indii i Polinezji.

Flora polska T. II, str. 87, Kraków 1921 podaje, w opracowaniu Bogumiła Pawłowskiego, *Polygonum aviculare* L., gdzie znajdujemy opis tego zbiorowego gatunku.

„Jednoroczny rzadziej dwuletni. Łodyga ścieląca się lub dźwigająca się, rzadziej wzniesiona, od kilku do 50 cm dł., zwykle od salej nasady gałęzista i dość gęsto ulistniona, naga. Liście bardzo różnej postaci, od szeroko eliptycznych do równowąskich, przeważnie drobne, brzegiem płaskie lub nieco faliste, zawsze całobrzegie, oddzielające się od dolnej części pochew. Pochwy nagie poszarpane, białe, żółtawe lub brunatnawe“.

Jak widać z powyższego opisu (różnopostaciowość liści i pochew) mamy tu do czynienia ze zbiorowym gatunkiem tzw. Linneonem (podobnie jak *Alchemilla vulgaris* L., *Draba verna* L. i inne), który składa się z drobnych gatunków, rozpadających się w dalszym ciągu na poszczególne odmiany.

Zasadniczo gatunek zbiorowy *Polygonum aviculare* L. sensu lato rozpada się na trzy gatunki, wyraźnie między sobą różniące się, posiadające wybitne cechy gatunkowe.
Badania nad zbiorowym gatunkiem *Polygonum aviculare* L. przeprowadzali między innymi: Wilibald Besser (Ensemble ratio plantarum huiusque in Volhynia, Podolia etc. collectarum, Wilno 1822), Hugo Zapałowicz (Conspectus Florae Galic. crit. II, Kraków 1908), Alfred Lehman (Jahresber. Ver. Nat., Zwickau 1910), Lindman (Svensk. Bot. Tidskr. VI, 1912), Bogumił Pawłowski (Flora polska, T. II, Kraków 1921).

Już W. Besser wyróżnił w 1822 (patrz wyżej) spośród *P. aviculare* L. sensu lato gatunek *Polygonum neglectum* Bess. bardzo charakterystyczny, różniący się od innych cienkimi, delikatnymi łodygami oraz bardzo wąskimi i ostro zakończonymi liśćmi.

Na dalsze wyróżnienie zasługują także wydzielone przez Lindmana następujące dwa gatunki:

*Polygonum aequale* Lindm. = *Polygonum aviculare* L. sensu stricto o liściach łopatkowatych tępych, oraz *Polygonum heterophyllum* Lindm. o liściach lancetowatych różnej wielkości.

Niżej podaję dokładne opisy tych gatunków, które występują pospolicie we florze polskiej.

*Polygonum neglectum* Bess. Rdest zaniedbany.

Łodygi przeważnie cienkie, wiotkie, leżące, rozpostarte, 10—30 cm dł. o cienkich gałązkach i o wydłużonych międzywęźlach. Liście wszystkie jednakowe, bardzo wąskie, wąskie lub wąsko lancetowate, bardzo ostro lub ostro zakończone. Listki kwiatu podługowate, zielone, brzegiem biało, różowo lub czerwono zabarwione. Kwiaty w kątach liści nie skupione na szczytach gałązek. Pochwy liściowe wydłużone do 1,3 cm biało-żółtawe. Owocki węzsze niż u *Polygonum aviculare* L. sensu stricto. Jednoroczny. Kwitnie od maja do jesieni.

Gatunek ten znajdowałem na rżyskach i w ogrodach:

Przedbórz nad Pilicą pow. Końskie dn. 4.VIII.1947, ogródek. Złoty Potok koło Częstochowy 15.VIII.1947, ogród warzywny. Ruda Maleniecka pow. Końskie 27.VIII.1947, rżysko. Łódź 9.IX.1947, rżysko koło radiostacji.

*Polygonum aequale* Lindm. = *Polygonum aviculare* L. sensu stricto.

Łodygi leżące, podnoszące się, rzadziej wyprostowane od 20—40 cm dł. Liście na pędach mało się różnią od liści gałązkowych, szeroko-łopatkowate, lub szeroko-eliptyczne, do podługowato — odwrotnie jajowatych, tępe lub zaostrzone, szarawe lub sinawo-zielone. Kwiaty w kątach liści, w górnych częściach zbliżone do siebie. Okwiat do 1/3 długości zrosły. Listki okwiatu bladozielone o białych lub różowych brzegach. Owoc trójgraniasty, 2 — 3 mm dł. o owalnej, jajowatej podstawie, dłuższy od kwiatu, ciemno-brunatny, matowy.
<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Fig. 1.</figcaption></figure>
<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Fig. 2.</figcaption></figure>
Występuje na podwórzach, miedzach, ulicach oraz nad rzekami:

Przedbórz nad Pilicą pow. Końskie 8.VI.1947, podwórze. Wierzchlas pow. Końskie 10.VII.1947, miedza polna. Przedbórz nad Pilicą pow. Końskie 4.VIII. 1947, brzeg Pilicy. Złoty Potok koło Częstochowy 16.VIII.1947, droga polna. Łódź, ul. Wodna 8.IX.1947, między kamieniami na bruku. Łódź „Zdrowie“ 4.X. 1947, nad Łódką.

*Polygonum heterophyllum* Lindm. — Rdest różnolistny.

Łodygi wyprostowane lub podnoszące się, rzadko płożące się, od 30 — 60 cm dł. Liście różnokształtne, łodygowe większe, szeroko-lancetowate, eliptyczne, lub wąsko-lancetowate 2 — 4 cm dł. prawie dwa razy dłuższe od liści gałązkowych, lancetowatych, wydłużonych, na gałązkach drugiego rzędu jeszcze drobniejsze, równowąsko-podługowate lub równowąsko-lancetowate. Wszystkie liście ostro zakończone, jasno-zielone. Kwiaty umieszczone w kątach liści w górnych częściach gałązek często zbliżone do siebie. Okwiat do połowy zrosły. Jednoroczny. Kwitnie od maja do jesieni.

Występuje nad drogami, w rowach, na łąkach, przychaciach i polach uprawnych:

Modlica koło Łodzi 10.VI.1947, droga leśna. Przedbórz nad Pilicą pow. Końskie 10.VII.1947, rów przydrożny. Przedbórz nad Pilicą pow. Końskie 4.VIII.1947, między ziemniakami. Przedbórz nad Pilicą pow. Końskie 22.VIII. 1947, łąka. Ruda Maleniecka pow. Końskie 28.VIII.1947, obok drogi nad stawem. Łódź 14.IX.1947, zaniedbany trawnik.

Zebrane przeze mnie materiały dotyczą przede wszystkim województwa Łódzkiego i częściowo Kieleckiego.

Z podaniem odmian wyżej wymienionych gatunków wstrzymuję się do czasu wyjaśnienia ich dziedziczenia się i stałości.

Nasiona powyższych gatunków jak również ich odmian zostały przeze mnie wysiane w ogródku doświadczalnym przy *Zakładzie Systematyki i Geografii Roślin U. Ł.*, a dopiero po stwierdzeniu stałości cech poszczególnych odmian będzie można mówić o dziedziczących się formach.

Praca niniejsza została wykonana pod kierownictwem Prof. Dr Jákuba Mowszowicza w *Zakładzie Systematyki i Geografii Roślin U. Ł.*, gdzie również zostały zdeponowane materiały dotyczące tej pracy.

Przy przeprowadzaniu badań korzystałem w roku 1947 z zasiłków Wydziału Nauki Ministerstwa Oświaty oraz Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności.
<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Fig. 3.</figcaption></figure>
RÉSUMÉ

L'auteur communique, qu'en Pologne se trouvent les suivantes trois menues espèces de *Polygonum aviculare* L.

*Polygonum neglectum* Bess. avec delicates tiges et feuilles très étroites et pointues.

*Polygonum aequale* Lindm. == *Polygonum aviculare*. L. sensu stricto avec des feuilles émoussées en form de pelle.

*Polygonum heterophyllum* Lindm. avec des feuilles de différentes formes. Les feuilles de tige sont deux fois plus longues que les feuilles de branche.