ZBIOROWISKA ROŚLINNE DOLINY WIDAWKI

Groupements végétaux de la vallée de la Widawka

JANUSZ HEREŻNIAK

WSTĘP

Roślinność doliny Widawki nie była dotychczas przedmiotem od-
dzielnych badań i nie ma swej botanicznej literatury; brak jest nawet
drobnych doniesień florystycznych z tego terenu.

Nie to jednak było bezpośrednią przyczyną podjęcia niniejszych
badań geobotanicznych. Zadecydowała o tym możliwość realizacji pla-
nu budowy Bełchatowskiego Okręgu Przemysłowego, w którego ra-
mach planuje się m.in. zmienić bieg rzeki Widawki, zbudować zbior-
niki retencyjne i rozpocząć odkrywkową eksploatację pokładów węgla
brunatnego. Zamierzenia te spowodowałyby, obok zmian fizjograficz-
nych terenu, całkowite zniszczenie szaty roślinnej na znacznej po-
wierzchni. Powstała stąd nagła potrzeba dokonania inwentaryzacji flo-
ry doliny Widawki oraz przeprowadzenia badań zbiorowisk roślinnych
występujących na tym terenie.

Badania rozpoczęto w r. 1963. Pierwsze dwa lata pracy poświęcono zagadnieniom florystycznym, aby w drugim okresie (1965 - 1968), obok obserwacji florystycznych, przejść do badań fitosocjologicznych.

Głównym celem niniejszej pracy jest możliwie dokładne scharak-
teryzowanie geobotaniczne dna doliny Widawki metodą fitosocjolo-
giczną. Szczególną uwagę zwrócono na zbiorowiska roślinności wodnej,
łąkowej i torfowiskowej terasy zalewowej; pominięto zbiorowiska sy-
nantropijne, leśne i zaroślowe.

Pragnę w tym miejscu wyrazić głęboką wdzięczność Panu Prof. drowi hab. Jakubowi Mowszowiczowi — promotorowi tej pracy — za wiele cennych rad i wskazówek oraz zainteresowanie jej przebiegiem i postępami.

Za wnikliwe i wielce pomocne uwagi serdecznie dziękuję Recenzentom niniejszej pracy — Pani doc. dr hab. Izabeli Dąmbskiej i Panu Prof. dr hab. Klemensowi Kępczyńskiemu.

Pani doc. dr hab. Halinie Rutowicz dziękuję za oznaczenie mszaków, Pani dr Stanisławie Kuziel za oznaczenie porostów, a Pani dr Lucynie Fagasiewicz i Panu drowi Romualdowi Olaczkowi za sprawdzenie oznaczeń niektórych gatunków roślin i dyskusję nad tabelami fitosocjologicznymi.
Szczególnie wdzięczny jestem Panu drowi Janowi Ziomkowi za pomoc w wykonaniu odkrywek glebowych, konsultację i udostępnienie własnych materiałów dotyczących zagadnień geologiczno-hydrologicznych oraz wykonanie 2 map.

Panu mgrowi inż. Mieczysławowi Jastrzębskiemu dziękuję za materiały glebowe i interpretację odkrywek glebowych a Panom drowi Zygmutowi Maksymiukowi i drowi Henrykowi Dubaniewiczu za konsultację i udostępnienie ich własnych materiałów klimatycznych.

Pragnę również podziękować Koleżankom i Kolegom z Katedry Systematyki i Geografii Roślin UŁ, a w szczególności: dr Marii Ławrynowicz, drowi Dobiesławowi Krzywańskiemu i drowi Janowi Sicińskiemu za pomoc w pracach terenowych.

# I. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA TERENU

## a) Położenie i ukształtowanie

Dolina Widawki i jej zlewnia położone są w południowo-zachodniej części województwa łódzkiego. Rzeka Widawka bierze swój początek z okolic Rzejowic, Biestrzykowa i Zapolic k. Kodrąbia w powiecie Radomszczańskim; na krótkim odcinku sąsiaduje i wkracza na teren powiatu piotrkowskiego (stawy PGR-Pytowice), a dalej biegnie w kierunku północno-zachodnim przez powiaty bełchatowski i łaski, gdzie w Pstrokoniach wpada do Warty.

Według fizjograficznego podziału Polski Kondrackiego (1968) — dolina Widawki biegnie przez 3 mezoregiony; w górnym odcinku do miejscowości Kocierzowy przez Wzgórza Radomszczańskie (mezoregion — 342.11) należące do Wyżyny Przedborskiej (makroregion — 342.1) i Wyżyny Środkowopolskiej ( prowincja — 34). Od miejscowości Kocierzowy rzeka Widawka wkracza w inną prowincję — Niż Środkowoeuropejski (31) i podprowincję — Niziny Środkowopolskiej (319), gdzie na odcinku do miejscowości Słok płynie przez Wysoczyznę Bełchatowską (mezoregion — 319.81) należącą do Wzniesień Południowomazowieckich (makroregion — 319.8); a od m. Słok do ujścia — przez Kotlinę Szczercowską (mezoregion — 319.23) należącą do Niziny Południowowielkopolskiej (makroregion — 319.2).

Kotlina Szczercowska jest ciekawą jednostką geomorfologiczną wyroźnioną przez Dylika (1948) z dorzecza Widawki, której morfologię opisał ostatnio Gawlik (1964). Jest to obszar prawie równinny (przeciętna wysokość wynosi 171 m n.p.m.), pocięty licznymi, słabo zaznaczającymi się dolinkami. Najniższe jego partie wypełniają dość duże kompleksy torfowe; najwyższe — stanowią ciągi wydm. Rzeka Widawka, poniżej m. Słok, wkracza w tą rozległą Kotlinę (pow. 600 km²), dzieląc ją na część północno-wschodnią i południowo-zachodnią.
Według geobotanicznego podziału Polski Szafera (1959) badany teren należy do Okręgu Widawskiego, który tworzy tzw. Kotlinę Widawską nad Widawką. Wchodzi on w skład Krainy Północnych Wysoczyzn Brzeźnych Pasa Wyżyn Środkowych Działu Bałtyckiego. Szafer (1959) m.in. następująco charakteryzuje Okręg Widawski: „tzw. Kotlina Widawska nad Widawką, podmokła, nisko położona i wypełniona ilami warwowymi (...) Nielicznie zachowały się tu torfowiska przejściowe z bogatą mieszaną roślinnością (np. Lis koło Kalisza), m.in. turzyc (Carex pulicaris, Carex chordorrhiza, Carex paradoxa) (Tolpa 1937)”.

Badania torfowisk w dolinie Widawki, położonych w południowo-wschodniej części Okręgu Widawskiego i w znacznej odległości od wspomnianego torfowiska Lis k. Kalisza (90 - 120 km), wykonane przez autora niniejszej pracy — potwierdzają trafność tej botanicznej charakterystyki. I tak np. Carex paradoxa występuje często i obficie w całej dolinie; pojedyncze zaś, reliktowe stanowiska tak rzadkich w Polsce środkowej turzyc, jak Carex chordorrhiza (Wójcik k. Radomska) i Carex pulicaris (Żabczanka k. Szczercowa) są tym cenniejsze, iż potwierdzają cytowane przykłady charakterystycznych turzyc Okręgu Widawskiego.

Ukształtowanie powierzchni w obrębie całej zlewni charakteryzuje się łagodnym pofalowaniem terenu i niewielkimi różnicami wzniesień. Na północny-zachód od wsi Biestrzyków w powiecie radomszczańskim, gdzie Widawka bierze swój początek, wysokość wynosi ±242 m n.p.m., gdy przy ujściu do Warty w okolicy Pstrokoni — 136 m n.p.m., co przy długości rzeki około 94 km, daje przeciętny spadek $I = 0,9‰$.

Najwyższe wzniesienia znajdują się w południowej części badanego terenu, osiągając w okolicy Zapolic, w bliskim sądziedztwie źródeł Widawki wysokości 270 m n.p.m., co przy wysokości dna doliny 233 m n.p.m. daje deniwację równą 32 m. Znaczną różnicę między dnem doliny a otaczającym terenem spotykamy w rejonie Dobryszyc (pod Michaćcem — 250 m n.p.m.), również w pow. radomszczańskim; wynosi ona tam około 50 m. Ku północnemu-zachodowi ilość i wysokość wzgórz maleje, krajobraz staje się bardziej równinny. Silniejsze akcenty morfologiczne stanowią tu wały piaszczysto-żwirowe w strefie moreny czołowej oraz wydmy piaszczysto-paraboliczne i nieregularne (Roeske, Ziomek, 1966). Największe wydmy towarzyszą dolinie Widawki w środkowym odcinku w okolicach miejscowości: Kmiecizna, Zarzecze-Trzęs, Kaszewice, Żar; ciągną się w kierunku wschód-zachód, dochodzą do kilkunastu metrów wysokości i kilku kilometrów długości. Jedna z nich, położona na południe od Kaszewic i północ od rzeki, ma 8 km dł. Obecnie są one najczęściej zalesione lub pokryte karłowatą sosną i brzozą (fot. 1) oraz płatami szczotlichy siwej (fot. 2).
<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Fot. 1. Wydmy piąszczyste na skłonie terasy zalewowej, pokryte sosną, brzozą i jałowcem. Ok. Żaru. 27.07.1966 r.</figcaption></figure>

Dunes sablonneuses sur la pente de la terrasse d'inondation et couvertes de pins, de bouleaux et de genévriers. Environs de Żar. 27.07.1966.

<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Fot. 2. Wydmy ze szczotlichą siłą. Chmielowiec k. Szczercowa. 20.07.1963 r. Dunes avec Corynephorus canescens. Chmielowiec près de Szczerców. 20.07.1963.</figcaption></figure>
<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Fot. 3. Torfowisko śródleśne z udziałem Scheuchzeria palustris. Piaski. 14.06.1963 r. Tourbière forestière avec Scheuchzeria palustris. Piaski. 14.06.1963.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Fot. 4. Zespół Rhynchosporetum albae (zdj. fit. 7/127) na śródleśnym torfowisku „Bagno” — Żar. 27.07. 1966 r.</figcaption></figure>

<caption>Association Rhynchosporetum albae (rel. phyt. 7/127) sur une tourbière forestière „Bagno” — Żar, 27.07.1966.</caption>
Wśród tych wydm występuje szereg zagłębień bezodpływowych, genetycznie związanych z działalnością deflacyjną, w których znalazły miejsce płytkie zbiorniki wodne, zmienione z czasem w torfowiska — obecnie śródleśne, np. w okolicy m. Piaski, Zarzecze - Trząs czy Żar (fot. 3 i 4).

Prawie na całej długości doliny Widawki wyróżnić można 3 poziomy teras:

(1) terasa zalewowa, której zasięg wyznaczają łąki — teren niniejszych badań botanicznych;

(2) terasa nadzalewowa — ciągnąca się pasem szerokości od 100 do 500 m i związana z utworami piasków akumulacji rzecznej (por. mapa geologiczna doliny Widawki z utworami czwartorzędowymi, rys. 1);

Trzeci poziom terasowy trudny jest do wyodrębnienia, gdyż przechodzi bezpośrednio w wysoczyznę.

Wyraźne akcenty terasowe zostały częściowo zamaskowane przez wały wydmowe.

### b) Budowa geologiczna

Badany obszar znajduje się w zasięgu kredowej niecki łódzkiej, oddzielonej od strony południowo-wschodniej ryglem Kodrąbia od niecki kredowej miechowskiej (Pożar y s k i, 1952).

Dolina rzeki Widawki bierze początek w obrębie Rygla Kodrąbia, zbudowanego z wapieni i margli jurajskich. W strefie tego wyniesienia i na jego obrzeżeniach występują utwory malmu, reprezentowane przez wapienie płytowe i skaliste, margle, wapienie oolitowe, płytowe i koralowe oraz wapienie margliste. Utwory te są silnie zdyslokowane i po cięte uskokami poprzecznymi (por. mapa geologiczna doliny Widawki bez utworów czwartorzędowych — rys. 2). Wywierają one piętno na rzeźbie terenu, tworząc kulminacje, dochodzące np. w Zapolicach do wysokości 270 m n.p.m., a ich wychodnie są eksploatowane do celów wapienniczych. Te same utwory spotykamy jeszcze na powierzchni na południe od dolnego odcinka doliny Widawki w rejonie Brzykowa i Zaborowa (por. mapa geologiczna doliny Widawki z utworami czwartorzędowymi — rys. 1).

Na omawianym terenie, poza utworami jurajskimi z ery mezozoicznej, występują nielicznie na powierzchni także utwory górnej kredy, reprezentowane przez margle typu opoka, które spotykamy w rejonie Kamieńska na wschód od źródeł Widawki. Poza tym, na calym obszarze w obrębie doliny Widawki, utwory starszego podłoża zalegają pod utworami trzeciorzędowymi i czwartorzędowymi, nie wychodząc na powierzchnię. Bezpośrednio na utworach mezozoicznych, w postaci odosobnionych płatów, zalegają utwory trzeciorzędowe — głównie mioceńskie i plioceńskie (ily).

Utwory mioceńskie były przedmiotem badań geologicznych, które
doprowadziły do odkrycia bogatych złóz węgla brunatnego. Ciągną się one wzdłuż doliny Widawki pasem długości ok. 32 km i szerokości 2,5 km, w obrębie Gorzkowic, Piasków i Łękawy w powiecie Bełchatów. Średnia miąższość węgla brunatnego wynosi 60 m; zalega on pod ilami plioceńskimi i utworami czwartorzędowymi, o średniej grubości tego nadkładu — 120 m (Roeske, Ziomek, 1966).

Poza wymienionymi tu, niewielkimi, naturalnymi wychodniami utworów starszych (mezozoicznych), na pozostałej powierzchni tego terenu występują tylko utwory czwartorzędowe (por. mapa geologiczna doliny Widawki z utworami czwartorzędowymi — rys. 1).

Cały obszar doliny Widawki i jej obrzeżenie znajdują się w zasięgu moreny dennej. Utwory czwartorzędowe posiadają znaczną miąższość: od kilkunastu do kilkudziesięciu metrów (Bełchatów), a nawet do stu-kilkunastu metrów (Piaski, Słupia - Zarzecze). Reprezentowane są one głównie przez gliny zwałowe zlodowacenia środkowopolskiego, piaski akumulacji lodowcowej z głazami, piaski i żwiry, piaski i żwiry akumu-lacji wodno-lodowcowej, żwiry i skupienia głazów. Na utworach tych występują pokaźnych rozmiarów wydmy paraboliczne i nieregularne, układające się wzdłuż strefy dolinnej (Kmiecizna, Zarzecze-Trząs, Ka-szewice, Żar).

Osady dolinne występują w postaci piasków rzecznych i lekkich mad piaszczystych (Piaszczyce-Piaski-Zarzecze, Żar) oraz mad ciężkich oglejonych, z rdzawymi plamami związków żelaza, które spotykane są poniżej Rembieszowa w dolnym odcinku doliny Widawki. Na znacznej przestrzeni wzdłuż całej doliny, a głównie w jej dolnym odcinku, na pograniczu terasy zalewowej, zbudowanej z mad i piasków rzecznych, występują duże połacie piasków rzecznych terasy akumulacyjnej. Wy-znaczają one geologiczną granicę doliny, która w rejonie Trząsu i Żaru dochodzi do 4 km szerokości (Roeske, Ziomek 1966).

Wzdłuż doliny Widawki, w rozległych misach wyściałanych mułka-mi, pyłami i ilami, występują torfowiska typu dolinnego. Większe kom-pleksy torfowisk tego typu znajdują się głównie w górnym odcinku doliny Widawki do miejscowości Piaszczyce, mniejsze spotykamy w oko-licy Piasków-Ruszczyna i w dolinach dopływów Widawki, np. w do-linie Kręcicy.

Prócz wymienionych, duże kompleksy torfowisk występują jeszcze w pradolinie Widawki od Żaru przez Chmielowiec (torf. „Baśnie”), Pod-klucze (torf. „Przerębiec”, fot. 6) aż za Lubiec (torf. „Św. Ługi”, fot. 5) oraz na teresach akumulacyjnych (Żar, Trząs, Zarzecze, Czyżów) i na południe od Rembieszowa.

Niewielkie torfowiska spotykamy także w misach deflacyjnych wśród wydm piaszczystych, np. w m. Żar (torf. „Źródlaki”, „Bagno”, fot. 4, „Pińki”).
<figure><img src="image_5.png" /></figure>

<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Rys. 1. Mapa geologiczna doliny Widawki z utworami czwartorzędowymi
Carte géologique de la vallée de la Widawka avec les formations quaternaires
(Explications français voir: page 153)</figcaption></figure>

<footnote n="1">1. torf</footnote>

<footnote n="2">2. mady i piaski rzeczne</footnote>

<footnote n="3">3. piaski deluwialne</footnote>

<footnote n="4">4. piaski wydmowe</footnote>

<footnote>holocen</footnote>
<figure><img src="image_7.png" /></figure>

<figure><img src="image_8.png" /></figure>

5. piaski bez głazów, nieokreślonej genezy

6. piaski pylaste i pyły

7. piaski pylaste i pyły na łach, mulach i piaskach

8. piaski pylaste i pyły na glinie zwałowej

9. piaski rzeczne terasów akumulacyjnych

10. piaski i żwiry akumulacji wodno-lodowcowej (zandry)

11. piaski akumulacji lodowcowej z głazami

12. piaski akumulacji lodowcowej z głazami na glinie zwałowej

13. glina zwałowa

14. piaski warstwowane

15. ły warwowe

16. piaski i żwiry ożów lub moreny czołowej

17. żwiry i skupienia głazów moreny czołowej

18. piaski i gliny zwałowe w strefie moreny czołowej

19. margle i wapienie

20. wapienie, margle, ły

Plejstocen

{ Senon Emszer Turon } — Kreda
— Malm — Jura
<figure><img src="image_9.png" /></figure>

<figure><img src="image_10.png" /><figcaption>Rys. 2. Mapa geologiczna Widawki bez utworów czwartorzędowych
Carte géologique de la vallée de la Widawka sans formations quaternaires
(Explications voir: page 153)</figcaption></figure>

— Pliocen

Trzeciorzęd

— Miocen

— Senon — Kreda

<footnote n="1">1. ily</footnote>

<footnote n="2">2. piaski i ily z węglem brunatnym</footnote>

<footnote n="3">3. margle, wapienie kruche i opoki dolnego
mastrychtu</footnote>
<figure><img src="image_11.png" /></figure>

<figure><img src="image_12.png" /></figure>

4. margle twarde z czertami, gezy i opoki

5. margle z czertami, gezy i opoki górnego kampanu

6. margle z czertami, gezy i opoki dolnego kampanu

7. margle glaukonitowe, gezy i opoki

8. margle glaukonitowe oraz opoki i gezy

9. margle glaukonitowe, wapienie z czertami i opoki

10. wapienie piaszczyste z krzemieniami i margle glaukonitowe

11. piaski glaukonitowe i piaski z konkrecjami fosforytowymi

12. piaski z konkrecjami fosforytowymi i piaskowce

13. wapienie margliste i margle

14. wapienie oolitowe i płytowe oraz koralowe

15. wapienie płytowe i skaliste oraz margle

kampan
— kampan
i santon
— santon

i emszer

Senon

— Emszer

— Turon

— Cenoman

— Alb

— kimeryd

— astart

— raurak

Malm — Jura
<figure><img src="image_13.png" /><figcaption>Fot. 5. Torfowisko „Święte Ługi” w pradolinie Widawki, w pobliżu wsi Faustynów. 21.08.1965 r.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_14.png" /><figcaption>Fot. 6. Eksploatowane torfowisko „Przerębiec” k. Szczercowa. 21.07.1963 r. Tourbière exploitée „Przerębiec” près de Szczerców. 21.07.1963.</figcaption></figure>
Miąższość torfów w dolinie Widawki waha się w granicach od 1 do 4,5 m.

Powyżej terasy zalewowej występuje terasa nadzalewowa, zbudowana z piasków grubo- i średnioziarnistych, na których znajdują się wały wydmowe, dochodzące nieraz do koryta rzeki (Smugi k. Zarzecza, fot. 10).

W podcięciach rzeki Widawki w miejscowościach: Wieś Szczercowska, Dzbanki, Korablew, Chociw na powierzchni odsłaniają się iły warowe, które można również spotkać w dolnym, 1,5 kilometrowym odcinku rzeki Pisi, przed jej ujściem do Widawki. Rzeka, przecinając te iły, posiada strome brzegi dochodzące miejscami do wysokości 12 - 14 m (Chociw, fot. 12). Podobny wpływ na ukształtowanie koryta mają gliny zwałowe, występujące na odcinku Szczerców-Chociw. Rzeka przecinając wyżej wymienione utwory ma tu niejako swoje przełomy. Koryto w tym miejscu jest silnie zwięzone i głęboko wcięte w podłoże. W związku z wysokimi brzegami, łąki na tych odcinkach położone są z dala od koryta, a ich miejsce zajmują uprawy rolne (fot. 9).

W bliskim sąsiedztwie doliny, na wysoczyźnie, oprócz gliny zwałowej, występują: piaski i żwiry ozów lub moreny czołowej oraz żwiry i skupienia głazów ze strefy moreny czołowej (Kodrąb, Fryszerka, Stefanowizna, Trząs). Utwory te tworzą ciągi pagórków biegnących prostopadle do doliny rzeki.

Na uwagę zasługują także piaski i żwiry akumulacji wodno-lodowcowej, stanowiące tereny wyniosłe, występujące na północ od Kodrąbia, na południe od Kamieńska i dochodzące do doliny na odcinku Fryszerka — Kmiecizna oraz na północ od Zarzecza w okolicy Kaszewic — Kurnosa. Na południe od Kodrąbia cała wysoczyzna pokryta jest utwórami piaszczysto-pylastymi.

### c) Hydrografia

Widawka bierze swój początek w sąsiedztwie działu wodnego od dzielającego dorzecze Odry, do którego należy, od dorzecza Wisły. Zlewnia rzeki Widawki wchodzi bezpośrednio w skład dorzecza Warty.

W skład zlewni Widawki wchodzą dopływy IV rzędu; większe z nich to: lewostronna Kręcica o długości 12 km, Krasowa (Krasówka) — 36,5 km i Nieciecz — 45,5 km oraz prawostronne: Struga Ruszczyńska (Struga Pudzikowska) — 18 km, Rakówka — 21 km, Pilsia — 32,5 km, Chrząstawka — 20 km i Grabia — 81,5 km.

Całkowita powierzchnia zlewni Widawki wynosi 2440 km², przepływ — 11,00 m³/sek., spadek w górnym biegu — 1,3‰, a w dolnym biegu — 0,5‰.

Widawka bierze początek z nieckowatego zagłębienia w rejonie Rzekowic, Biestrzykowa i Zapolic k. Kodrąbia w pow. radomszczańskim.
W tym rozległym zagłębieniu, poza źródłem w Kodrąbiu, nie są widoczne wykształcone inne źródła, dające początek rzece; natomiast przy krawędziach misy występuje cały zespół nacięć horyzontu wód gruntowych, zaznaczających się w postaci wysięków, wycieków i młak. (Roeske, Ziomek 1966). W związku z tym, teren jest silnie nawodniony, po cięty licznymi strugami i rowami (ostatnio uregulowanymi), które dostrowadzają do wytworzenia się zdecydowanego cieku rzeki Widawki dopiero w kol. Młyneczysko (fot. 7).

W pracach dotyczących rzeki Widawki, brak jest zgodności co do długości koryta, i tak np.: Słownik Geografii Turystycznej Polski (1956) oraz Mikulski (1963) podają wartość — 240 km (!), Straszewicz (1967) — 115 km, Penczak (1969) — 109 km, zaś Roeske, Ziomek (1966) — 94 km. W niniejszej pracy przyjęto wartość ostatnią, którą autorzy otrzymali na podstawie 4-krotnego pomiaru, dokonanego krzywomierzem z mapy w skali 1 : 25 000.

Pomiar ten wydaje się być słuszny i z tego względu, że na skutek regulacji i różnych korektur bieg rzeki został wydatnie skrócony. Szerokość cieku na odcinku początkowym od Młyneczyska do Kodrąbia wynosi od 0,7-1,5 m, stopniowo rozszerzając się do około 45 m w Rembieszowie. Szerokość dna doliny waha się w granicach od 200 do 2000 m w Rembieszowie. Pozostałe szczegółowe dane morfologiczne rzeki Widawki zebrane w poniższym zestawieniu.

<table><caption>Dane morfologiczne rzeki Widawki</caption><thead><tr><th>Odcinek rzeki</th><th>Głębokość w nurcie średnia i skrajna w m</th><th>Szerokość koryta średnia i skrajna w m</th><th>Przybliżona szerokość dna doliny w m</th></tr></thead><tbody><tr><td>Kodrąb</td><td>0,5-1,0</td><td>2(1,5-2,5)</td><td>750</td></tr><tr><td>Fryszerka — Wójcik</td><td>1-1,5-2,5</td><td>7(4-15)</td><td>500</td></tr><tr><td>Kmiecizna</td><td>0,5-1,5</td><td>7-8(5-12)</td><td>1000</td></tr><tr><td>Piaski</td><td>1(0,4-2,0)</td><td>6(3-8)</td><td>500</td></tr><tr><td>Łękawa</td><td>0,7(0,5-1,5)</td><td>10(6-20)</td><td>500</td></tr><tr><td>Słok — młyn</td><td>1,5</td><td>20</td><td>300</td></tr><tr><td>Ujście rz. Rakówki</td><td>1(3)</td><td>6-8</td><td>600</td></tr><tr><td>Smugi — młyn</td><td>0,5-1</td><td>12</td><td>750</td></tr><tr><td>Żar</td><td>0,6(0,4-1)</td><td>15(10-25)</td><td>300</td></tr><tr><td>Szczerców</td><td>0,6(0,4-1,5)</td><td>15(10-30)</td><td>250</td></tr><tr><td>Zagrodniki</td><td>1(0,5-2)</td><td>12(10-25)</td><td>250</td></tr><tr><td>Łazów — Chociw</td><td>1,0</td><td>15,0</td><td>500-200</td></tr><tr><td>Chociw — Ruda</td><td>1(0,3-1,5)</td><td>12-15(8-20)</td><td>200-300</td></tr><tr><td>Ruda — Rogóźno</td><td>1(0,4-2)</td><td>20(15-30)</td><td>300-900</td></tr><tr><td>Ujście rz. Grabi — Górki Grab.</td><td>1(0,5-3)</td><td>25-30(20-40)</td><td>200-400</td></tr><tr><td>Ligota — Rembieszów</td><td>1(0,7-3)</td><td>35(25-50)</td><td>1400-2000</td></tr><tr><td>Rembieszów — Pstrokonie</td><td>0,5-0,7-1,5</td><td>15(15-25)</td><td>1000-1800</td></tr><tr><td>Ujście do Warty</td><td>1,5</td><td>15,0</td><td>1500</td></tr></tbody></table>

Przybliżona szerokość dna doliny wg Ziomka (1966). Pozostałe dane wg Penczaka (1969).
<figure><img src="image_15.png" /><figcaption>Fot. 7. Początkowy odcinek rzeki Widawki. Przysiółek Młynczysko k. Kodrąbia. 28.08.1965 r.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_16.png" /><figcaption>Fot. 8. Uregulowane koryto Widawki za wsią Piaszczyce. 18.08.1967 r. Lit régularisé de la Widawka derrière le village de Piaszczyce. 18.08.1967.</figcaption></figure>
Prócz wspomnianych nacięć horyzontu wód gruntowych, występujących w górnym odcinku doliny Widawki, spotykamy również naturalne wypływy wód gruntowych w postaci źródeł (wydajność od 0,14 l/sek do 0,50 l/sek) w Kodrąbiu i os. Pólko k. Słupi i Zarzecza, u podnóża ciągu wydm (Roeske, Ziomek 1966).

W rejonie doliny znajduje się cały szereg zbiorników wodnych, które można podzielić na 3 kategorie:

1. zbiorniki zaporowe, spiętrzające wodę na turbiny młynów w miejscowościach: Fryszerka, Wójcik, Słok, Wyr Langowej, Smugi, Lubośnia, Szczerców, Zagrodniki, Korablew, Chociw, Rogóźno, Rembieszów lub spiestrzenia — zastawki innego typu w Zalesiu, Lefranowie, Słupi, Smugach i Górkach Grabieńskich;

2. Kompleksy stawów rybnych zagospodarowanych, posiadających urządzenia i obiekty gospodarki wodnej: Kocierzowy, Kmiecizna (fot. 18), Słupia-Zarzecze, Rembieszów;

3. Starorzecza, wyrobiska potorfowe i bezodpływowe, naturalne zagłębienia wypełnione wodą, występujące wzdłuż cełej doliny (fot. 15 i 16).

Poziorn wody gruntowej w zasięgu doliny kształtuje się w granicach od 0-1,5 m. Są to wody aluwialne, związane z obszarami dolinnymi, a przede wszystkim den dolinnych. Poziom zwierciadła wód aluwialnych, jego zmienność, zwłaszcza w obszarach den dolinnych, pozostaje w ścisłym związku ze zmianami stanów wody w rzekach. Te zmiany płożenia lustra wody zależne są również od intensywności i czasu trwania infiltracji wód opadowych.

Woda na terenach stałych podmokłości (doły potorfowe, torfowiska, zarastające zbiorniki po starorzeczach) występują na powierzchni. W okresie wiosennych roztopów i jesiennych wezbrań cała terasa denna jest zalewana wodą, a w czasie zalewów katastrofalnych, w niektórych obniżeniach doliny Widawki, woda zalewa pola uprawne, które często dochodzą do samych brzegów (fot. 9).

Wody nieuregulowanego koryta Widawki, silnie meandrującego, np. na odcinku Piaski-Słok, wyrządzają duże szkody gospodarce rolnej. Dolny odcinek rzeki jest chroniony od zalewów tego typu przez wały ochronne, ciągnące się od Górek Grabieńskich do Pstrokoni oraz groble w rejonie stawów rybnych Kocierzowy, Pytowice, Smugi-Zarzecze.

Rzeka Widawka w górnym i środkowym swym biegu jest w kilku miejscach uregulowana, a mianowicie na odcinkach: Chamborowa — m. Widawka, Zalesie — Piaszczyce — Fryszerka (fot. 8) i Wójcik — Piaski.

W środkowym i dolnym biegu koryto jest już silnie wcięte w dolinę, co szczególnie daje się zaobserwować między Stefanowizną a Łęgiem i między Chociwem a Rudą, gdzie jeden z brzegów, zbudowany
<figure><img src="image_17.png" /><figcaption>Fot. 9. Wysoki, erodowany brzeg Widawki z uprawami rolnymi i leśnymi. Lubośnia k. Szczercowa. 20.07.1966 r.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_18.png" /><figcaption>Fot. 10. Podcięta wydma na terasie zalewowej Widawk. Smugi k. Zarzecza. 12.07.1967 r.</figcaption></figure>

<caption>Dune tronquée sur la terrasse d'inondation de la Widawka. Smugi près de Zarzecze. 12.07.1967.</caption>
<figure><img src="image_19.png" /><figcaption>Fot. 11. Olchy nad Widawką. Szczerców. 27.07.1963 r. Aunes au bord de la Widawka. Szczerców. 27.07.1963.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_20.png" /><figcaption>Fot. 12. Wysoki brzeg Widawki zbudowany z gliny zwałowej w stropie i ilów warwowych w spagu. Chociw. 20.08.1965 r. Haut bord de la Widawka fait en argile morainique dans la partie supérieure et en argile à varves dans le fond. Chociw. 20.08.1965.</figcaption></figure>
<figure><img src="image_21.png" /><figcaption>Fot. 13. Biologiczna obudowa koryta rzeki Widawki. Rembieszów. 24.08.1967 r. Entourage biologique du lit de la rivière Widawka. Rembieszów. 24.08.1967.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_22.png" /><figcaption>Fot. 14. *Butomus umbellatus* na brzegu Widawki. Ligota k. Rembieszowa. 19.08.1965 r.

*Butomus umbellatus* au bord de la Widawka. Ligota près de Rembieszów. 19.08.1965.</figcaption></figure>
z gliny zwałowej, ma wysokość blisko 14 m (fot. 12). W innych miejscach silnie meandrująca rzeka podcina swoje brzegi, jak to ma miejsce za Piaskami w Stefanowiźnie, między Zarzeczem a Żarem, gdzie podcięty brzeg z wydmą ma około 7 m wysokości (fot. 10), dalej między Lubośnią a Józefiną, w Pradze koło Szczercowa, Kościuszkach, Dzbankach, Zagrotnikach czy w okolicy Rogóżna.

Erozji bocznej rzeki przeciwdziała obudowa biologiczna, która wyraźnie występuje: między Młyńczyskiem a m. Chamborowa, dalej między miejscowości Widawka a Zalesiem, w okolicy Fryszerki oraz na odcinku Łęg - Wawrzkowizna, Józefina - Szczerców - Korablew, Restarzew - Chociw - Ruda - Rogóżno i Górki Grabieńskie - Rembieszów. Obudowę tę stanowią najczęściej olsza czarna, do której, szczególnie w odcinku dolnym, dochodzą zarośla wierzb. Na brzegach wypukłych (tzw. przymuliskach) meandrującej rzeki oraz w miejscach, gdzie płynie ona leniwie, szerokim korytem, odkładając na brzegach sporo materiału akumulacyjnego (głównie w dolnym odcinku Widawki), powstają łachy piaszczyste, na które wkracza dodatkowo roślinność szuwarowa, jak: mozga trzcinowa, trzcina (Rembieszów, fot. 13), manny i inne.

Wody rzeki Widawki, należą do najczystszych wód płynących w województwie łódzkim (I klasa czystości); określane są jako wody oligo- i β-mezosaprobowe (Laboratorium Badania Wód i Ścieków WRN w Łodzi). Z punktu widzenia ichtiologicznego Widawka zaliczana jest do regionu brzany, który charakteryzuje się wodami dobrze utlenionymi, o znacznych wahaniach temperatur i dnie, przynajmniej miejscami, kamienistym (Penczał 1969).

Jedynym poważnym niebezpieczeństwem dla czystości wód Widawki jest rzeka Rakówka. Wprowadza ona do Widawki, na jej 41-kilometrze silnie zanieczyszczone wody α-mezosaprobowe, a nawet polisaprobowe pochodzenia komunalnego i przemysłowego. Niewielkim źródłem zanieczyszczenia Widawki jest rzeka Pilsia, która wprowadza wody o zanieczyszczeniu pośrednim α-β-mezosaprobowym pochodzenia przemysłowego.

<table><caption>Zanieczyszczenie wód wprowadzanych do Widawki</caption><thead><tr><th></th><th>Ujście Rakówki</th><th>Ujście Piłsi</th></tr></thead><tbody><tr><td>pH</td><td>obojętna</td><td>obojętna</td></tr><tr><td>Tlenu</td><td>do 7 mg/l</td><td>8 mg/l</td></tr><tr><td>BZT<sub>5</sub></td><td>3-5 mg/l</td><td>5 mg/l</td></tr><tr><td>Uhlenialność</td><td>8 mg/l</td><td>7 mg/l</td></tr><tr><td>Zagniwalność</td><td>ponad 5 dni</td><td>ponad 5 dni</td></tr><tr><td>Zawiesiny</td><td>500 mg/l</td><td>do 300 mg/l</td></tr><tr><td>Miano Coli</td><td>0,001</td><td>0,001</td></tr><tr><td>Bakterie</td><td>ponad 100 tys.</td><td>10 tys.</td></tr></tbody></table>
<figure><img src="image_23.png" /><figcaption>Fot. 15. System połączonych starorzeczy w dolinie Widawki. Osada Stefanowizna k. wsi Piaski. 19.07.1964 r.</figcaption></figure>

Système d'anciens lits de rivière unis dans la vallée de la Widawka. Bourgade de Stefanowizna près du village de Piaski. 19.07.1964.

<figure><img src="image_24.png" /><figcaption>Fot. 16. Zespół Myriophyllo-Nupharetum w starorzeczu Widawki. Rembieszów. 19.08.1965 r.</figcaption></figure>

Association Myriophyllo-Nupharetum dans l'ancien lit de la Widawka. Rembieszów. 19.08.1965.
<figure><img src="image_25.png" /><figcaption>Fot. 17. Rozległy szuwar turzycowy nad Widawką. Osada Zalesie k. wsi Gosławice. 9.08.1964 r.</figcaption></figure>

Vaste roselière à laiche près de la Widawka. Bourgade de Zalesie près du village de Gosławice. 9.08.1964.

<figure><img src="image_26.png" /><figcaption>Fot. 18. Zbiorowisko rdestów w stawach rybnych PGR Pytowice. Osada Kmiecizna. 27.07.1967 r.</figcaption></figure>

Groupement de renoncées dans les étangs poissonneux de PGR (Ferme Agricole Nationale) de Pytowice. Bourgade de Kmiecizna. 27.07.1967. (à gauche)

<caption>Fot. 19. *Batrachium circinatum* w nurcie Widawki. Piaszczyce. 18.06.1966 r. *Batrachium circinatum* dans le lit de la Widawka. Piaszczyce. 18.06.1966.</caption>
Powyższe dane charakteryzują stopień zanieczyszczenia wód Rakówki i Pilsi wprowadzanych do Widawki w latach 1962 - 64. (Laboratorium Badania Wód i Ścieków przy WRN w Łodzi).

Ostatnio projektuje się przerzut ścieków przemysłowych Zakładów Barwników Syntetycznych w Woli Krzysztoporskiej k. Piotrkowa, które dotychczas odprowadzane były przez rzeki Bogdanówkę i Luciąże do Pilicy, przez Prutkę i Rakówkę do Widawki. Realizacja tego projektu będzie miała nieodwracalne, katastrofalne skutki dla czystości wód rzeki Widawki i istniejącego w niej życia.

### d) Gleby

Gleby doliny Widawki i sąsiadujących z nią wysoczyzn są stosunkowo silnie zróżnicowane, co ściśle wiąże się ze zróżnicowaniem ich podłoża (skały macierzystej), z rzeźbą terenu, stosunkami wodno-klimatycznymi, a także ze sposobem ich użytkowania.

Opierając się na „Mapie glebowo-rolniczej Polski, sekcja woj. Łódzkie w skali 1:300 000, opracowanej w Zakładzie Gleboznawstwa i Kartografii Gleb oraz w Zespole Instruktorów d.s. Kartografii Gleb przez M. Jastrzębskiego i T. Witka, na omawianym terenie można wyróżnić 22 typy i rodzaje gleb (por. mapa gleb doliny Widawki, rys. 3).

Gleby typu bielicowego i pseudobielicowego, a szczególnie ich kompleksy z glebami typu brunatnego, występują na omawianym terenie, jak zresztą na obszarze całego województwa, w zdecydowanej przewadze (gleby bielicowe zajmują w woj. Łódzkim 85,20% powierzchni — Musierowicz 1960). Gleby te są wyjątkowo silnie zróżnicowane w związku z różnorodnością skały macierzystej i ze sposobem użytkowania. Na znacznym obszarze sąsiadują one z doliną Widawki, a nawet dochodzą do jej koryta (mapa gleb, rys. 3), jednak ich występowanie wiąże się głównie z uprawami rolnymi i leśnymi, nie będącymi przedmiotem niniejszej pracy i dlatego gleby te nie będą bliżej omawiane.

Interesujące nas w tej pracy łąki i pastwiska w dolinie Widawki występują najczęściej na glebach typu bagiennego — glebach mułowo-torfowych i torfowo-mułowych, wytworzonych na torfach dolinnych. Gleby te ciągną się wzdłuż Widawki na znacznej przestrzeni, zwłaszcza w górnym jej biegu od źródeł przez Kodrąb, Piaszczyce, Wójcik do Lefranowa w pow. radomszczańskim, dalej od Ruszczyna-Piasków do Słoka w pow. bełchatowskim oraz od miejscowości Pająk k. Rogożna do ujścia rzeki Grabi (Łęg Widawski) i od ujścia rzeki Niecieczy do Górek Grabieńskich w pow. łaskim. W warunkach zmiennej wilgotności, na torfowiskach oddzielonych od koryta rzeki, powstałych na terasach akumulacyjnych, wytworzyły się gleby murszowo-mineralne. Większe kompleksy tych gleb spotykamy w sąsiedztwie dużych torfowisk „Baśnie”
<figure><img src="image_27.png" /></figure>

<figure><img src="image_28.png" /><figcaption>Rys. 3. Mapa gleb doliny Widawki</figcaption></figure>

Carte des sols de la vallée de la Widawka (Explications voir pp. 153 - 154).

Gleby typu bielicowego i pseudobielicowego:

1. bielicowe i pseudobielicowe; 2 wytworzone z piasków luźnych; 3. wytworzone z piasków słabogliniastych; 4. wytworzone z piasków gliniastych; 5. kompleks piasków słabogliniastych i gliniastych na glinach; 6. gleby wytworzone z glin, w górnym poziomie spiaszczonym, 7. pytowe wytworzone z pyłów wodnego pochodzenia.
<figure><img src="image_29.png" /></figure>

<figure><img src="image_30.png" /></figure>

Gleby typu brunatnego: 8. wytworzone z glin, w górnym poziomie spiaszczone; 9. pylowe na podiożu piaszczystym. Kompleks typów gleb pseudobielicowych i brunatnych: 10. kompleks gleb pseudobielic. i brunatnych; 11. gleby wytworzone z piasków luźnych; 12. gleby wytworzone z piasków słaboglin.; 13. gleby wytworzone z piasków gliniastych, na glinach; 14. kompleks piasków słaboglin. i gliniastych.

Gleby typu czarnych ziem: 15. czarna ziemła; 16 gleby wytworzone z piasków słaboglin.; 17. gleby wytworzone z glin, w górnym poziomie spiaszczone.

Gleby typu mad: 18. mady lekkie, średnie i ciężkie.

Gleby typu rędzin: 19. rędziny kredowo-jurajskie.

Gleby typu bagiennego: 20. gleby torfowisk niskich i przejściowych; 21. muroszowo-mineralne na piasku; 22. mułowo-torfowe i torfowo-mułowe.
i „Przerębiec” w rejonie Szubienic k. Szczercowa w pow. bełchatowskim oraz w dolnym odcinku doliny, na południe od rzeki i miejscowości Górki Grabieńskie i Rembieszów w pow. łaskim.

Trzeci rodzaj gleb typu bagiennego — to gleby torfowisk niskich i przejściowych, które powstały w warunkach silnego uwilgotnienia, gdzie jednak przepływ wody jest utrudniony. Duży kompleks tych gleb znajduje się na terenie pradoliny Widawki, na torfowiskach „Baśnie”, „Przerębiec” (fot. 6), „Święte Ługi” (fot. 5), ciągnących się od Chmielowca przez Podklucze za Lubiec w pow. bełchatowskim. Mniejsze enkławy tych gleb towarzyszą prawie całej dolinie, głównie w okolicach Żaru — w przedłużeniu pradoliny Widawki.

Do gleb związanych z działalnością rzeki, wypełniających jej dolinę, należą kompleksy mad lekkich, średnich i ciężkich. Gleby tego typu występują na znacznej powierzchni, głównie w delcie Widawki od miejscowości Ligota - Rembieszów do Pstrokoni, gdzie łączą się z podobnymi madami rzeki Warty. Mniejsze płaty mad spotykamy m.in. w ok. Czyżowa i Piasków.

Gleby typu czarnych ziem, wytworzone z gleb bagiennych lub nadmiernie uwilgotnionych wskutek ich osuszenia, reprezentowane są w dolinie Widawki przez czarne ziemie i gleby wytworzone z piasków słabogliniastych. Oba rodzaje gleb zaliczono do kompleksu zbożowo-pastewnego słabego. Czarne ziemie występują na niewielkiej powierzchni w rejonie Górek Grabieńskich i w dolinie Niecieczy k. Widawy w pow. łaskim. Na znacznie większym obszarze rozprzestrzenione są gleby typu czarnych ziem, powstałe z piasków słabogliniastych, które ciągną się obustronnie wzdłuż rzeki Widawki od Lubośni przez Józefinę, Szczerców do Korablewa.

Gleb typu brunatnego nie spotykamy w dolinie Widawki, występują one jednak w bezpośrednim ich sąsiedztwie. Jest to typ gleb poleśnych, wytworzony na podłożu zasobnym w węglan wapnia (Musierowicz i inni 1966). Na badanym terenie mamy dwa ośrodki, gdzie pod utworami czwartorzędowymi zalegają, wychodząc miejscami na powierzchnię, margle i wapienie kredowo-jurajskie, zasobne w węglan wapnia (por. mapy geologiczne doliny Widawki, rys. 1, 2).

Pierwszy, główny, w rejonie Kodrąbia w powiecie radomszczańskim (początek doliny Widawki) jest związany z tzw. ryglem Kodrąbia, zbudowanym z wspomnianych utworów jurajsko-kredowych, na których, na podłożu piaszczystym, wytworzyły się gleby pyłowe typu brunatnego. Ciągną się one na znacznym obszarze, w sąsiedztwie gleb torfowomułowych doliny Widawki od źródeł przez Kodrąb do Gosławic.

Drugim miejscem występowania gleb typu brunatnego — obszarowo znacznie mniejszym, są okolice m. Włodawa na zachód od doliny Wi-
dawki w pow. łaskim. Są to gleby wytworzone z glin w górnym poziomie spiaszczone.

Bezpośrednio z wychodniami jurajsko-kredowymi związane są rędziny węglanowe, które podobnie jak gleby brunatne występują w okolicy Kodrąbia w pow. radomszczańskim oraz Brzykowa na zachód od Widawy, w pow. łaskim, bliżej doliny Warty niż Widawki. Ten typ gleb jest reprezentowany w woj. łódzkim, zaledwie w 0,35%, głównie w powiecie radomszczańskim (Musierowicz i inni 1966). Choć rędziny, podobnie jak gleby brunatne, nie występują bezpośrednio w obrębie doliny Widawki, to jednak ich obecność w sąsiedztwie wpływa znamiennie na interesującą nas roślinność. Tylko tu bowiem, w początkowym odcinku doliny Widawki, spotykamy roślinność wapieniolubną z turzycą Davalla (Carex davalliana) na czele.

Celem dokładniejszego określenia warunków glebowych w dolinie Widawki, wykonano w platach niektórych wyróżnionych zbiorowisk i zespołów fitosocjologicznych 44 odkrywki glebowe oraz dokonano pomiaru kwasowości gleb, a niekiedy i wody, przy pomocy odczynnika Helliga. Dane te wykorzystano przy opisie siedlisk poszczególnych zbiorowisk roślinnych.

## e) Klimat

Dolina Widawki leży w klimacie umiarkowanym na obszarze klimatycznym środkowoeuropejskim o wzrastającym kontynentalizmie w stosunku do Europy zachodniej (Dubaniewicz, Maksymiuk, Zych 1971).

Według podziału klimatycznego Polski (Romer 1949), zawierającego 8 typów i 60 krain — omawiany teren znajduje się w typie klimatu „Krain Wielkich Dolin”, w Krainie Warszawskiej.

R. Gumiński (1948, 1951) dokonał podziału Polski na dzielnice rolniczo-klimatyczne, opierając się na 3 czynnikach: cieplnych, wodnych, świetnych. Na tej podstawie wydzielił on 3 strefy (północną, środkową, górską) oraz 21 dzielnic. Dolina Widawki leży w obrębie strefy północnej, w dzielnicy łódzkiej (X).

Dokładne, choć niepełne, dane klimatyczne, dotyczące doliny i sąsiadujących z nią wysoczyzn, przedstawiono poniżej.

Dostępne dane średnich miesięcznych i rocznych sum opadów atmosferycznych za lata 1957-1963 (Opady atmosferyczne — PIHM) zastawiono z wartościami wieloletnimi za lata 1891-1930 (Wiszniewski 1953); podobnie porównano wartości dotyczące średnich miesięcznych i rocznych temperatur powietrza za okres 1951-1960 (Rocznik Meteorologiczny — PIHM)), na tle danych wieloletnich z Piotrkowa Tryb. za okres 1881-1930 (Wiszniewski, Gumiński, Bartnicki 1949).
Średnie miesięczne i roczne sumy opadów atmosferycznych dla okresów 1891 - 1930 i 1957 - 63 (w mm)

Moyenne mensuelles et annuelles des précipitation atmosphériques pour la période 1891 - 1930 et celle de 1957 - 1963 (en mm)

<table><thead><tr><th>Stacje obswarczyjne<br>Stations de l'observ.</th><th>Szerr.<br>geograficzna</th><th>Dl.<br>m n.p.m.</th><th>h<br>Période d'observ.</th><th>I</th><th>II</th><th>III</th><th>IV</th><th>V</th><th>VI</th><th>VII</th><th>VIII</th><th>IX</th><th>X</th><th>XI</th><th>XII</th><th>Rorz.<br>Ann.</th></tr></thead><tbody><tr><td>Radomsko</td><td>51° 09'</td><td>19° 27'</td><td>226</td><td>1891 - 1930</td><td>38</td><td>30</td><td>36</td><td>47</td><td>57</td><td>73</td><td>85</td><td>70</td><td>50</td><td>41</td><td>39</td><td>37</td><td>603</td></tr><tr><td>Dobryszycze</td><td>51° 09'</td><td>19° 24'</td><td>210</td><td>1957 - 1963</td><td>25</td><td>29</td><td>31</td><td>33</td><td>67</td><td>61</td><td>117</td><td>65</td><td>42</td><td>28</td><td>35</td><td>33</td><td>566</td></tr><tr><td>Zarzecze</td><td>51° 18'</td><td>19° 16'</td><td>180</td><td>1957 - 1963</td><td>32</td><td>38</td><td>38</td><td>44</td><td>66</td><td>61</td><td>130</td><td>61</td><td>52</td><td>29</td><td>39</td><td>39</td><td>629</td></tr><tr><td>Szczerców</td><td>51° 20'</td><td>19° 07'</td><td>167</td><td>1891 - 1930</td><td>37</td><td>28</td><td>34</td><td>45</td><td>57</td><td>67</td><td>88</td><td>67</td><td>44</td><td>37</td><td>35</td><td>35</td><td>547</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td>1957 - 1963</td><td>34</td><td>39</td><td>43</td><td>36</td><td>67</td><td>59</td><td>112</td><td>78</td><td>51</td><td>33</td><td>40</td><td>39</td><td>631</td></tr><tr><td>Widawa</td><td>51° 26'</td><td>18° 57'</td><td>160</td><td>1957 - 1963</td><td>27</td><td>39</td><td>40</td><td>40</td><td>60</td><td>65</td><td>111</td><td>72</td><td>53</td><td>30</td><td>36</td><td>39</td><td>612</td></tr><tr><td>Lask</td><td>51° 35'</td><td>19° 08'</td><td>170</td><td>1891 - 1930</td><td>32</td><td>27</td><td>34</td><td>42</td><td>52</td><td>65</td><td>86</td><td>62</td><td>42</td><td>37</td><td>36</td><td>36</td><td>551</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td>1957 - 1963</td><td>24</td><td>30</td><td>29</td><td>31</td><td>55</td><td>61</td><td>108</td><td>68</td><td>43</td><td>26</td><td>35</td><td>32</td><td>542</td></tr></tbody></table>

Średnie miesięczne i roczne temperatury powietrza dla okresów 1881 - 1930 i 1951 - 1960 (°C)

Moyenne mensuelles et annuelles des temperatures de l'air pour les périodes 1881 - 1930 et 1951 - 1960 (°C)

<table><thead><tr><th>Stacje obswarczyjne<br>Stations de l'observ.</th><th>Szerr.<br>geograficzna</th><th>Dl.<br>m n.p.m.</th><th>h<br>Période d'observ.</th><th>I</th><th>II</th><th>III</th><th>IV</th><th>V</th><th>VI</th><th>VII</th><th>VIII</th><th>IX</th><th>X</th><th>XI</th><th>XII</th><th>Rorz.<br>Ann.</th></tr></thead><tbody><tr><td>Piotrków</td><td>51° 25'</td><td>19° 42'</td><td>200</td><td>1881 - 1930</td><td>-2.5</td><td>-1.9</td><td>1.9</td><td>7.2</td><td>13.3</td><td>16.2</td><td>17.9</td><td>16.8</td><td>12.8</td><td>8.0</td><td>2.5</td><td>-1.0</td><td>7.6</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td>1951 - 1960</td><td>-1.8</td><td>-2.9</td><td>1.2</td><td>7.3</td><td>12.8</td><td>17.2</td><td>18.7</td><td>18.0</td><td>13.3</td><td>3.4</td><td>3.2</td><td>0.6</td><td>8.0</td></tr><tr><td>Dobryszycze</td><td>51° 09'</td><td>19° 24'</td><td>210</td><td>1951 - 1960</td><td>-2.6</td><td>-2.0</td><td>1.2</td><td>7.0</td><td>12.4</td><td>17.0</td><td>18.4</td><td>18.0</td><td>13.0</td><td>8.3</td><td>3.8</td><td>0.7</td><td>7.9</td></tr><tr><td>Sieradź</td><td>51° 36'</td><td>18° 44'</td><td>138</td><td>1951 - 1960</td><td>-2.0</td><td>-2.8</td><td>1.5</td><td>7.1</td><td>12.5</td><td>16.8</td><td>18.3</td><td>17.5</td><td>13.3</td><td>8.7</td><td>3.7</td><td>0.8</td><td>7.9</td></tr></tbody></table>

Szer. – latitude; Dl. – longitude; h – altitude (m)
## Okres wegetacji w latach 1951 - 1960
### La période de la croissance dans les années de 1951 - 1960

<table><thead><tr><th rowspan="2">Stacja<br>obserwacyjna<br>Station de<br>l'observ.</th><th rowspan="2">Szer.<br>geograficzna</th><th rowspan="2">Dł.</th><th rowspan="2">h<br>m n.p.m.</th><th colspan="3">Początek okresu wegetacji<br>Commencement de la croissance*</th><th colspan="3">Koniec okresu wegetacji<br>Fin de la croissance**</th><th rowspan="2">Średnia<br>liczba dni<br>Moyen<br>nombre<br>des jours</th></tr><tr><th>I</th><th>II</th><th>III</th><th>I</th><th>II</th><th>III</th></tr></thead><tbody><tr><td>Płoszów</td><td>51° 06'</td><td>19° 34'</td><td>228</td><td>20.III.1959</td><td>26.IV.1955</td><td>2 kwiec.</td><td>7.X.1959</td><td>18.X</td><td>16 paźdz.</td><td>197</td></tr><tr><td>Teofilów</td><td>51° 20'</td><td>19° 12'</td><td>253</td><td>18.III.1959</td><td>7.IV.1955</td><td>25 marzec</td><td>17.X.1959</td><td>30.X</td><td>26 paźdz.</td><td>216</td></tr></tbody></table>

Początek okresu wegetacji — średnia data z 4 terminów: zakwitanie leszezyny (Corylus avellana) ♀ ♂, podbiału posp. (Tussilago farfara), knieci blotnej (kaczeńca) (Caltha palustris).

Koniec okresu wegetacji — średnia data z 4 terminów: zmiany barwy i opadanie liści u brzozy brodawkowanej (Betula verrucosa) i kasztanowca (Aesculus hippocastanum).

I — najwcześniej;

II — najpóźniej;

III — średnio

I — le plus tôt;

II — le plus tard;

III — en moyenne; Szer. — latitude; Dł. — longitude; h — altitude (en m)

Średnie wartości niektórych danych klimatycznych dla Dobroszyc za okres 1954 - 1960 (szer. geogr. 51° 09', dł. geogr. 19° 24', h 210 m n.p.m.)

Valeurs moyennes de certaines données climatiques pour Dobroszyce pour la période de 1954-1960 (latitude: 51°09'; longitude: 19°24': h 210 m d'altitude)

<table><thead><tr><th>Rodzaj danych klimatycznych<br>Données climatiques</th><th>I</th><th>II</th><th>III</th><th>IV</th><th>V</th><th>VI</th><th>VII</th><th>VIII</th><th>IX</th><th>X</th><th>XI</th><th>XII</th><th>Rocz.<br>Ann.</th></tr></thead><tbody><tr><td>1. Liczba dni z opadem śniegu</td><td>11</td><td>6</td><td>6</td><td>1</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>2</td><td>6</td><td>32</td></tr><tr><td>2. Liczba dni z pokrywą śniegu</td><td>23</td><td>16</td><td>12</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>2</td><td>7</td><td>60</td></tr><tr><td>3. Liczba dni z mgłą</td><td>9</td><td>2</td><td>1</td><td>5</td><td>2</td><td>3</td><td>5</td><td>1</td><td>4</td><td>7</td><td>10</td><td>2</td><td>51</td></tr><tr><td>4. Wilgotność względna powietrz<br>(w %%)</td><td>86</td><td>86</td><td>81</td><td>74</td><td>75</td><td>75</td><td>76</td><td>77</td><td>79</td><td>82</td><td>86</td><td>88</td><td>80</td></tr></tbody></table>

<footnote>* Moyenne date de 4 périodes: fleuraison de Corylus avellana ♀ ♂, Tussilago farfara et Caltha palustris</footnote>

<footnote>** Moyenne date de 4 périodes: Change de couleur et la chute des feuilles de Betula verrucosa et Aesculus hippocastanum</footnote>

<footnote n="1">1. Nombre de jours avec la précipitation de néige; 2. Nombre des jours avec la couverture de néige; 3. Nombre de jours avec la brouillard; 4. Humidité relative de l'air</footnote>
STOSUNKI TERMICZNE I OPADOWE
W DORZECZU WIDAWKI

<figure><img src="image_31.png" /></figure>

SIERADZ

<figure><img src="image_32.png" /></figure>

557

średnia roczna suma opadow atmosferycznych
(w mm) dla danego miejscowosci za lata 1891-1930

Rys. 4. Mapa stosunków termicznych i opadowych w dorzeczu Widawki
Carte des conditions thermiques et atmosphériques dans le bassin de la Widawka

Na podstawie wieloletnich danych termicznych i opadowych wy-
kreślono izotermy stycznia, lipca i roku oraz izotermy dla dorzecza Wi-
dawki. Powstała mapa (rys. 4), obrazująca stosunki termiczne i opado-
we tego terenu, potwierdza wzrastający kontynentalizm klimatu w kie-
runku południowo-wschodnim (źródeł Widawki). Wyraża się to wzrostem średnich temperatur lipca w tym właśnie kierunku (od 18-20°C) co przy ± stałej średniej temperaturze stycznia na tym terenie (—2,5°C), daje również wzrost amplitudy temperatur z 20,5 do 22,5°C; w tym samym kierunku wzrastają również wartości średnich rocznych sum opadów atmosferycznych, tzn. od ±560 mm przy ujściu Widawki do ±590 mm przy jej źródłach. Jest to jednak wyraźnie związaną z wzrastającą wysokością terenu.

Dla dopełnienia obrazu warunków klimatycznych, przynajmniej dla części doliny Widawki, zestawiono niektóre inne dane klimatyczne ze stacji meteorologicznej Dobroszyce, które dotyczą: opadu i pokrywy śnieżnej, mgieł oraz wilgotności względnej za lata 1954-1960 (Roczniki meteorologiczne i Opady atmosferyczne PIHM).

Przedstawione warunki klimatyczne wpływają wielostronnie na rozwój szaty roślinnej, warunkując m. in. okres jej wegetacji.

Zebrane tu dane fenologiczne pochodzą tylko z 2 punktów obserwacyjnych, położonych w górnej i środkowej części dorzecza Widawki (mapa — rys. 4). Chociaż są to obserwacje skąpe, prowadzone w krótkim okresie czasu (Roczniki fenologiczne za lata 1951-1960 — PIHM), jednak potwierdzają, zaznaczoną wyżej, ogólną prawidłowość o zwiększenym kontynentalizmie części południowo-wschodniej (197 dni wegetacji) w porównaniu z częścią północno-zachodnią (216 dni wegetacji).

## II. METODY BADAŃ

Badania fitosocjologiczne doliny Widawki prowadzone były w ciągu 3 sezonów wegetacyjnych, w latach 1965-1967. W tym czasie wykonano 244 zdjęcia fitosocjologiczne, posługując się metodą Braun-Blanqueta (Pawłowski 1959). Przeważającą część zdjęć, głównie w zbiorowiskach łąkowych, wykonano w okresie poprzedzającym pierwsze sianokosy, tj. na przełomie czerwca i lipca.

Badania glebowe prowadzono w październiku 1968 r., wykonując, w płatach wyróżnionych zespołów łąkowych, 44 odkrywki glebowe, pogłębione na torfach wierceniami do spagu ich pokładu.

Odczyn gleb mierzono w terenie, w trakcie wykonywania zdjęć fitosocjologicznych i odkrywek glebowych, stosując odczynnik Helliga.

Szkice profili glebowych zostały zamieszczone przy opisach poszczególnych zbiorowisk, z których pochodziły. Każdy szkic profilu oznaczony jest u góry numerem kolejnym profilu (w kółku), a u dołu numerem kolejnym i numerem zdjęcia fitosocjologicznego — zgodnie z tabelą danego zespołu. Ponadto numer każdego zdjęcia fitosocjologicznego, w którym wykonano profil glebowy, zaznaczono na rys. 25 (str. 148 i 149) ujęciem w ramkę.
W schematycznych rysunkach profili glebowych użyto oznaczeń pow-
szechnie stosowanych w ostatnich pracach geobotanicznych, np. u D e-
nisiuka (1967a), a także wprowadzono kilka nowych znaków (rys. 5):

<figure><img src="image_33.png" /><figcaption>Rys. 5. Objasnienia znaków stosowanych w rysunkach profili glebowych
Les signes employes dans les dessins des profils des sols</figcaption></figure>

(leurs explications voir p. 154)

1 — szczątki mszaków; 2 — szczątki turzyc; 3 — szczątki roślin szuwarowych; 4 — szczątki drewna i cz. organ.; 5 — torf; 6 — mursz; 7 — muł; 8 — poziom próchniczy; 9 — mada lekka; 10 — mada ciężka; 11 — il; 12 — glina; 13 — pył; 14 — piasek luźny drobny; 15 — piasek luźny średni; 16 — piasek luźny gruby; 17 — żwir, kamienie, glaziki; 18 — poziom o rdzawym zabarwieniu (Fe); 19 — poziom wody; 20 — oglejenie.

Spośród 244 wykonanych zdjęć fitosocjologicznych — 210 zestawiono w 35 tabel, reprezentujących 33 zespoły i 2 zbiorowiska. Pozostałe zdjęcia wykorzystano przy opisie tych zbiorowisk.

W całej pracy zachowano jednolitość numeracji pomiędzy zespołami fitosocjologicznymi, ich tabelami i opisami, oznaczając mianem tabeli fitosocjologicznej i kolejną liczbą nawet pojedyncze zdjęcie fitosocjologiczne, jeśli reprezentowało ono oddzielny zespół. Dzięki temu można było oznaczyć na przeglądowej „mapie doliny Widawki” (rys. 25, str. 148–149), oprócz poszczególnych zdjęć płatów wyróżnionych zespołów (liczba za ukośną kreską), również same zespoły i zbiorowiska, przy pomocy liczby umieszczonej przed ukośną kreską; np. 24/212 oznacza: 24 — numer zespołu *Cirsio-Polygonetum*, 212 — numer zdjęcia fitosocjologicznego.

W tabelach zawierających 5 i więcej zdjęć obliczono klasę stałości dla poszczególnych gatunków. Dla zespołu *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* obliczono wartość systematyczną grup gatunków metodą Tüxena i Ellenberga. (Pawłowski 1959).

Układ systematyczny i nomenklaturę fitosocjologiczną przyjęto za-
sadniczo wg Matuszkiewicza (1967).

Przy wyróżnianiu zespołów opierano się głównie na gatunkach cha-
rakterystycznych, dodatkowo i wyróżniających, posługując się m. in. opracowaniami: Oberdorfera (1957, 1962), Görs (1963), Matuszkiewicza (1967) i Kępczyńskiego (1965).

W ostatnich latach w zagranicznych pracach fitosocjologicznych da-
je się zauważyć przechodzenie na system wyróżniania zespołów na pod-
stawia tzw. charakterystycznej kombinacji gatunków (charakteristische
Artenkombination) — (Scamoni 1967, Fukarek 1967, Nowiń-
ski 1967). Metodę tę zastosowano do wyróżnienia zespołu Valeriano
dioicae-Caricetum davallianae, opierając się na opracowaniu Mora-
veca (1966).

Przyjmując uzasadnioną propozycję wprowadzania do fitosocjologii nomenklatury polskiej (Faliński (1965) — nadano wyróżnionym zespołem i zbiorowiskom nazwy polskie, wzorując się na terminologii stosowanej m. in. przez Falińskiego (1966) i Nowińskiego (1967) lub dokładnie tłumacząc nazwy łacińskie na język polski.

Oznaczenia i nomenklaturę w odniesieniu do roślin naczyniowych przyjęto według klucza Szafera, Kulczyńskiego i Pawłowskiego (1953), wykorzystując również „Florę Polską” oraz klucze Rothmalera (1966) i Mowszowicza (1950). Materiały briologiczne oznaczono przy pomocy kluczy Szafrana (1957, 1961) i Rejment-Grochowskiej (1950, 1956) zaś lichenologiczne — Matyki (1960, 1962, 1964).

Pisownię nazw łacińskich podano zgodnie z zaleceniami Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej (1966).

Wszystkie materiały zielnikowe złożono w Zielniku Katedry Syste-
matyki i Geografii Roślin Uniwersytetu Łódzkiego.

Fotografie zamieszczone w niniejszej pracy wykonał autor w mie-
siącach letnich VI - VIII w latach 1963 - 1968.

III. FLORA DOLINY WIDAWKI

Flora naczyniowa doliny Widawki była przedmiotem badań prowadzonych nieprzerwanie w latach 1963-68, w wyniku których opublikowano 5 prac florystycznych. Dwie z nich (Hereźniak 1968b, 1969) dotyczą występowania rzadkich turzyc (Carex pulicaris i Carex chordorrhiza) w dolinie Widawki; trzy inne (Hereźniak 1966, 1968a, 1971) to „Materiały do flory naczyniowej doliny Widawki, cz. I, II i III”. Część III obejmuje również florę mszaków, które badano wyłącznie w latach zespołów fitosocjologicznych wyróżnionych w latach 1965 - 1968.

Ogółem na obszarze terasy zalewowej doliny Widawki zidentyfikowano blisko 400 gatunków roślin naczyniowych i ponad 50 gat. mszaków.
W niniejszej, krótkiej charakterystyce flory doliny Widawki uwzględnio-
no tylko gatunki regionalnie rzadsze, botanicznie ciekawsze lub relikto-
we dla badanego terenu, opierając się na w.w. materiałach.

Spośród mszaków, na szczególną uwagę zasługują dwa relikty glacjal-
ne: *Paludella squarrosa* i *Camptothecium nitens*, spotykane w Polsce
głównie na Pojezierzu, Śląsku i w Wielkopolsce (Szafran 1948),
i właściwe są niżowym eutroficznym torfowiskom niskim (Lisowski,
Kornaś 1966). Mchy te uważane są za gatunki charakterystyczne dla
klasy *Scheuchzerio-Caricetea fuscae* (Görs 1963 i Nowiński 1967).

Badania prowadzone w dolinie Widawki potwierdzają to stanowisko;
oba gatunki związane są tu głównie z kalcyfilnym zespołem *Valeriano
dioicae-Caricetum davallianae*. Z podobnych siedlisk podają je — głów-
nie *Camptothecium nitens* — inni autorzy, m.in.: Kulczyński 1928,
Válec 1948, 1960, Pawłowski, Pawłowska, Zarzycki
1960, Kaczmarek 1960, Pałczyński, Was 1964, Marek,
Zabawski 1964, Lisowski, Kornaś 1966, Faliński 1966.

*Paludella squarrosa* jest starym gatunkiem arktyczno-trzeciorzędo-
wym, który nie ma pokrewnych gatunków na półkuli południowej, a w
Arktyce nie wytwarza obecnie sporogonów, pomimo masowego występo-
wania (Szafran 1943). W dolinie Widawki występuje ona na podtopio-
nych młakach i ple w zespołach: *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae*
podzespół z *Carex dioica* oraz w *Caricetum diandrae*. Pierwsze i jedyne,
jak dotąd, jej stanowisko w województwie łódzkim znajduje się w rejo-
nie miejscowości Widawka n/rzeką Widawką w pow. radomszczańskim.

*Camptothecium nitens* — gatunek wschodnio-azjatycki, był już wy-
kazywany z województwa łódzkiego z jednego stanowiska — z torfiastej
łąki Leśnictwa Lipce w pow. brzezińskim (Urbanek 1966). Na bada-
nym terenie występuje on dość często w górnym odcinku doliny, głównie
w zespole *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae*, a także sporadycznie
w *Caricetum paniculatae* i *Caricetum appropinquatae* w rejonie miejsco-
wości: Zapolice, Kodrąb, Chamborowa, Widawka i Kuźnica w powiecie
radomszczańskim.

Do rzadszych mszaków dla brioflory województwa łódzkiego (Urba-
nek 1969), spotykanych w dolinie Widawki, (Hereźniak 1971) mo-
żemy zaliczyć:

— *Sphagnum compactum* DC. f. *compactum* Schimp. — mokra łąka torfowa, Żar, pow. Bełchatów.

— *Sph. warnstorfii* Russ — trzęsawiska i młaki niskoturzycowe, Zapo-
lice, Widawka pow. Radomsko.

— *Sph. obtusum* Warnst — mszary sfagnowe i kwaśne młaki niskotu-
rzycowe, Żar pow. Bełchatów.

— *Pogonatum nanum* Pal. Beauv. — brzeg płytkiego zbiornika potorfo-
weho, Łeg pow. Bełchatów.
<figure><img src="image_34.png" /><figcaption>Fot. 20. *Carex chordorrhiza*. Kolonia Wójcik k. Radomska. (Bourgade de Wójcik près de Radomsko — à gauche)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_35.png" /><figcaption>Fot. 22. *Carex limosa*. Kolonia Wójcik k. Radomska (Bourgade de Wójcik près de Radomsko — à gauche)</figcaption></figure>

<caption>Fot. 23. *Drosera anglica*. Żar k. Szczercowa (Żar près de Szczerców)</caption>
— *Philonotis fontana* (L.) Brid. — trzęsawiska i młaki, Kodrąb, Widawka pow. Radomsko.

— *Calliergon giganteum* (Schimp.) Kindb. — zarastające płytkie doły potorfowe, Żar pow. Bełchatów.

Do najbardziej interesujących roślin naczyniowych odnalezionych w dolinie Widawki należą niewątpliwie *Carex pulicaria* i *Carex chordorrchiza* — wykazane po raz pierwszy z terenu województwa łódzkiego (Hereźniak 1968 b, 1969).

Turzyca strunowa (*Carex chordorrhiza* Ehrh.) (fot. 20) jest reliktem glacjalnym (Kępczyński 1965) występującym wokółbiegunowo w strefie arktyczno-borealnej, boreomeridionalnej i częściowo submeridionalnej (Meusel i współaut. 1965), obejmując w Polsce swą południową granicą zasięgu Pomorze Zachodnie i Wschodnie oraz Lubelszczyznę (Kulczyński 1924). Poza tą granicą ma ona jeszcze w krasu kilkanaście stanowisk ściśle reliktowych; jednym z nich jest nowe, pierwsze stanowisko w dolinie Widawki (kol. Wójcik pow. Radomsko) na trzęsawisku w zespole *Caricetum limosae* (Hereźniak 1969).

Turzyca pchla (*Carex pulicaris* L.) (fot. 21) jest rzadkim gatunkiem subatlantyckim (Pawłowski 1959 b), mającym u nas wschodnią granicę zasięgu, obejmującą Pomorze i Dolny Śląsk (Stuchlikowa 1964). Stanowisko w dolinie Widawki w m. Żabczanka k. Szczercowa pow. Bełchatów jest najdalej na wschód wysuniętym stanowiskiem *Carex pulicaris* w Polsce środkowej. Występuje ona tu na wilgotnym pas twisku — nieużytku, wśród kęp *Nardus strica* i *Juncus effusus* (Hereźniak 1968 b).

Do roślin naczyniowych rzadszych lub nowych dla flory województwa łódzkiego (Mowszowicz 1960), a odszukanych ostatnio w dolinie Widawki należy 48 gatunków; występowanie ich na tym obszarze przedstawiono poniżej.

Objaśnienie użytych w spisach i wykazach skrótów: k. — koło, m. — miejscowość, pow. — powiat, rez. — rezerwat, stan. — stanowisko, ur. — uroczysko, wojew. — województwo łódzkie (n.b. bez obszaru będącego przedmiotem niniejszego opracowania), w. — wieś, torf. — torfowisko.

## Lycopodiaceae

*Lycopodium inundatum* L. (fot. 26) — piaski torfiaste, w zespole *Rhynchosporetum albae* na torfowiskach „Źródlaki”, „Bagno”, „Żarniaki” w m. Żar, torf. „Baśnie” k. Chmielowca oraz w m. Zarzecze i Trząs w pow. Bełchatów (Hereźniak 1966, 1968a). Ponadto z województwa podają Mowszowicz (1960, 1965) i Krzywański (1967).
<figure><img src="image_36.png" /><figcaption>Fot. 24. *Carex davalliana*, Kodrąb. 24.06.1967 r.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_37.png" /><figcaption>Fot. 25. *Carex dioica* w zespole *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* (zdj. fit. 12/147). Kuźnica. 16.06.1967 r.</figcaption></figure>

<caption>*Carex dioica* dans l'association *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* (rel. phyt. 12/147) Kuźnica. 16.06.1967.</caption>
### Caryophyllaceae

*Illecebrum verticillatum* L. — piaszczyste gleby, w uprawach sąsiadujących z łąkami; Pstrokonie pow. Łask, Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów (Hereźniak 1968a). Wojew.: Mowszowicz (1960) — 11 stan., Olaczek (1963) — 2, Krzywański (1967) — 1, Sowa (1968) — 2.

### Callitrichaceae

*Callitriche hamulata* Kütz. — starorzecze, Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów (Hereźniak 1968a), Mowszowicz (1960) podaje z wojew. — 2 stan.

### Ranunculaceae

*Batrachium circinatum* (Sibth.) Fr. (fot. 19) — koryto rzeki Widawki, starorzecza, stawy, Kuźnica pow. Radomsko, Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów (Hereźniak 1966, 1968a), stawy PGR Pytowice pow. Piotrków Tryb.; wojew.: Fagasiewicz (1959) — 2 stan., Mowszowicz (1960) — 8 stan.

### Nymphaeaceae

*Nymphaea candida* Presl. (fot. 34) — często w dołach potorfowych i starorzeczach w całej dolinie Widawki: m. Widawka pow. Radomsko; Piaski, Trząs-Zarzecze, Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów; Górki Grabieńskie, Rembieszów, Pstrokonie pow. Łask (Hereźniak 1966, 1968a). Na uwagę zasługuje brak w dol. Widawki *Nymphaea alba*, gatunku uważanego zwykle za pospolity i częstszy w kraju od *Nymphaea candida*. Wojew. Mowszowicz (1960) 3 stan. i Krzywański (1967) — 1 stan. *N.candida* (z pradoliny Widawki).

### Droseraceae

*Drosera rotundifolia* L. — często na torfowiskach w całej dolinie — Zapolice, Kodrąb, Widawka pow. Radomsko; Zarzecze, Trząs, Żar, Podżar, Chmielowiec, Żabczanka, Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów (Hereźniak 1966, 1968a). Również dość pospolita w województwie (Mowszowicz 1960).
<figure><img src="image_38.png" /><figcaption>Fot. 26. *Lycopodium inundatum*. Zarzecze. 25.08.1965 r.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_39.png" /><figcaption>Fot. 27. *Cyperus flavescens*. Zarzecze. 18.08.1968 r.</figcaption></figure>
*Drosera anglica* Huds. (fot. 23) — torfowiska, najczęściej w zesp. *Rhyn-chosporetum albae*, torf. „Pińki”, „Źródlaki”, „Stawisko”, „Kruszy-na” w m. Żar i torf. „Baśnie” k. Chmielowca w pow. Bełchatów; kol. Wójcik pow. Radomsko (Hereźniak 1968a). Wojew.: Mowszowicz (1960) — 5 stan., Krzywański (1967) — 1.

## Umbelliferae

*Hydrocotyle vulgaris* L. — wilgotne łąki i torfowiska, Piaski, Zarzecze, Żar, Żabczanka, Józefina k. Szczercowa w pow. Bełchatów. (Ola-czek 1963, Hereźniak 1966, 1968a). Wojew.: Fagasiewicz (1959) — 2 stan., Mowszowicz (1960) — 17, Krzywański (1967) — 1, Olaczek (1968) — 1.

*Berula erecta* (Huds.) Caville — brzegi zbiorników wodnych, Zalesie pow. Radomsko; Piaski, Żar pow. Bełchatów (Hereźniak 1966, 1968a). Wojew.: Mowszowicz (1960) — 11 stan.

*Cicuta virosa* L. — mokradła, bagniste brzegi zbiorników wodnych, często, Zapolice, Kodrąb, Widawka pow. Radomsko; Piaski, Żar, Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów; Rembieszów pow. Łask. Wojew.: Mowszowicz (1960) — 12 stan., Olaczek (1967), Krzywański (1967).

*Seseli annuus* L. — sucha łąka, Rembieszów pow. Łask (Hereźniak 1968a), wojew.: Mowszowicz (1960) — 6 stan., Olaczek (1968) — 3, Sowa (1968, 1969) — 5.

*Libanotis montana* Cr. — zarośla n. rz. Widawką, Rembieszów pow. Łask (Hereźniak 1968a); 1 stanowisko z pow. piotrkowskiego podaje za Kuleszą Mowszowicz (1960).

## Scrophulariae cae

*Heracleum sibricum* L. — łąka, kol. Szczerców pow. Bełchatów (Hereźniak 1966). W województwie nierzadki (Mowszowicz, 1960 — 18 stanowisk).

*Chaerophyllum hirsutum* L. — wilgotna łąka na brzegu lasu. Kmiecizna pow. Piotrków Trybunalski. Gatunek bardzo rzadki w województwie; znane 2 stanowiska (Mowszowicz 1960).

*Odontites verna* (Bell.) Rchb. — łąka po melioracji. Piaszczyce pow. Radomsko (Hereźniak 1966). Wojew.: Mowszowicz (1960) — 6 stan., Sowa (1968) — 5.

*Pedicularis silvatica* L. — podmokłe łąki torfowe, Kodrąb, Chamborowa, Widawka pow. Radomsko; Żar, Chmielowiec pow. Bełchatów. Wojew.: Mowszowicz (1960) — 3 stan., Krzywański 1 stan.
<figure><img src="image_40.png" /><figcaption>Fot. 28. *Utricularia intermedia*. Żar. 26.07.1966 r.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_41.png" /><figcaption>Fot. 29. *Utricularia minor*. Żar. 26.07.1966 r.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_42.png" /><figcaption>Fot. 30. *Utricularia neglecta*. Ząrzecze. 10.08.1966 r.</figcaption></figure>
## Lentibulariaceae

*Utricularia neglecta* Lehm. (fot. 30) — doły potorfowe, Zarzecze, Trząs, Żar, Chmielowiec pow. Bełchatów (Hereźniak 1966, 1968a). Ga-tunek ten uważany powszechnie (Szafer, Kulczyński, Pawłowski 1953) za rzadki, również z województwa łódzkiego nie był dotąd podawany; w dolinie Widawki występuje często i obfi-cie. Nie stwierdzono natomiast obecności *Utricularia vulgaris*, ga-tunku częściej wymienianego w pracach florystycznych z wojewódz-twa łódzkiego (Mowszowicz 1960 — 9 stanowisk, Krzywań-ski 1967 — 2 stanowiska). Wydaje się, że oba te gatunki były do-tąd mylone ze względu na duże podobieństwo i nieznajomość, do niedawna, pewnych, dobrze różnicujących je cech (Casper 1967).

*Utricularia minor* L. (fot. 29) — często w zarastających dołach potorfo-wych, na podtopionych łąkach i młakach; Kodrąb pow. Radomsko; Piaski, Żar, Chmielowiec, Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów (Hereźniak 1966, 1968a). Z województwa łódzkiego podaje tyl-ko Krzywański (1967) z pradoliny rz. Widawki.

*Utricularia intermedia* Hayne (fot. 28) — często młaki, rowy, doły po-torfowe, Kodrąb pow. Radomsko; Piaski, Trząs, Zarzecze, Żar, Chmielowiec, Żabczanka, Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów (Hereźniak 1968a). Z województwa łódzkiego poza tym dotąd nie podawany.

## Valerianaceae

*Valeriana dioica* L. — często, mokradło, torfowiska, łąki, stały charak-terystyczny składnik zespołu *Valeriano dioicae-Caricetum davallia-nae*. Zapolice, Kodrąb, Widawka, Kuźnica, Fryszerka pow. Radom-sko; Ruszczyn, Czyżów pow. Bełchatów; Rembieszów, Pstrokonie pow. Łask (Hereźniak 1968a). W województwie łódzkim dość pospolity (Mowszowicz 1960, Fagasiewicz 1963, Mow-szowicz i współaut. 1967).

## Compositae

*Pulicaria vulgaris* Gaertn. — przydroże, Ligota pow. Łask. Wojew.: Mowszowicz (1960) — 11 stan., Sowa (1967, 1968, 1969) — 28.

*Senecio paluster* (L.) DC. — na brzegach dołów potorfowych, Zapolice pow. Radomsko; torf. „Baśnie” k. Szczercowa pow. Bełchatów. Wojew.: Fagasiewicz (1959) — 2 stan., Mowszowicz (1960) — 7 stan., Olaczek (1963) — 1 stan.
*Senecio rivularis* (W.K.) DC. — często na mokrych łąkach, Zapolice, Kodrąb, Kuźnica pow. Radomsko (Hereźniak 1968a). Z województwa łódzkiego znane są jeszcze 2 inne stanowiska, również w pow. radomszczańskim: ur. Jatno i Borek, łęg olszynowy (Urbanek 1968).

*Leontodon hispidus* var. *glabratus* (Koch) Bischoff. — łąki, torfowiska, Kodrąb pow. Radomsko; Rembieszów pow. Łask. Są to pierwsze stanowiska tej odmiany w województwie łódzkim (Hereźniak 1968a).

## Butomaceae

*Butomus umbellatus* L. (fot. 14) — brzeg Widawki w Rembieszowie pow. Łask (Hereźniak 1968a). 15 stan. z wojew. (Mowszowicz, 1960).

## Hydrocharitaceae

*Stratiotes aloides* L. (fot. 31, 32) — często, w starorzeczach, tworzy jednorodne facje w zespole *Hydrocharitetum morsus-ranae*; Widawka pow. Radomsko; Piaski - Stefanowizna, Słok - Wyr, Józefina k. Szczer-cowa pow. Bełchatów; Górki Grabieńskie, Rembieszów, Ligota, Pstrokonie pow. Łask. Wojew.: Mowszowicz (1960) — 8 stan. oraz Krzywański (1963) z pradoliny Widawki.

## Scheuchzeriaceae

*Scheuchzeria palustris* L. (fot. 3) — jedno stanowisko w dolinie Widawki (zarastający zbiornik śródlesny, Piaski pow. Bełchatów) dotąd istniejące znalazł w 1962 roku R. Olaczek. Mowszowicz (1960) wymienia jeszcze jedno stanowisko: Trzepnica pow. piotrkowski (zebrał W. Rychter).

## Juncaceae

*Juncus bulbosus* L. (fot. 37) — dość często i obficie w płytkich zbiornikach wodnych i na glebie torfowej. Łęg - Słok, Zarzecze, torf. „Baśnie” k. Chmielowca pow. Bełchatów.
Cyperaceae

Cyperus flavescens L. (fot. 27) — brzeg dołu potorfowego w Zarzeczu pow. Bełchatów (znalazł K. Kępczyński) — tworzy zespół Cyperetum flavescentis. W województwie łódzkim gatunek b. rzadki; znane są tylko 3 jego stanowisko (Mowszowicz 1960, Mowszowicz, Olaczek 1961).

Heleocharis pauciflora (Lightf.) Lk. — młaka, Kodrąb pow. Radomsko (Hereźniak 1968a). Wojew.: Fagasiewicz (1959) — 1 stan., Mowszowicz (1960) — 2 stan.

Heleocharis acicularis (L.) R. et Sch. — brzegi wód na wilgotnej glebie. Piaski - Stefanowizna, Słok - Wyr, Zarzecze, Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów. Wojew.: Mowszowicz (1960) — 2 stan., Olaczek (informacja ustna) spotkał duże jego płaty na dnie stawu rybnego, okresowo pozbawionego wody, w Kmieciźnie n. Widawką pow. Piotrków Tryb.

Rhynchospora alba (L.) Vahl. — torfowiska, główny składnik zespołu Rhynchosporetum albae. Zarzecze, Trząs, Chmielowiec, Żar, Żabczanka pow. Bełchatów. Wojew.: Mowszowicz (1960) — 4 stan., Krzywański (1967) z pradoliny Widawki.

Carex dioica L. (fot. 25) — dość często na młakach łąk bagiennych i torfowiskach w zespole Valeriano dioicae-Caricetum davallianae. Zapolice, Kodrąb, Chamborowa, Widawka, Kuźnica pow. Radomsko; Piaski - Ruszczyn pow. Bełchatów. Pierwsze stanowiska dla województwa łódzkiego.

Carex davalliana Sm. (fot. 24) — gatunek wapieniolubny, występuje tylko w górnym odcinku doliny Widawki, na eutroficznych łąkach bagiennych i torfowiskach w Zapolicach, Kodrąbiu i Kuźnicy w pow. radomszczanskim (Hereźniak 1968a). Jako gatunek charakterystyczny, wchodzi w skład zespołu Valeriano dioicae-Caricetum davallianae. Z województwa łódzkiego znane są jeszcze 2 inne stanowiska, również z pow. radomszczanskiego: z Kobieli Wielkich (zebrała Sztampke, Mowszowicz 1960) i z rez. Dębowiec (Mowszowicz i współaut. 1967).

Carex pulicaris L. — por. wyżej.

Carex chordorrhiza Ehrh. — por. wyżej.

Carex nemorosa Rebentisch. — łąka, Górki Grabieńskie pow. Łask (Hereźniak 1966). Wojew.: Mowszowicz (1960) — 5 stan.

Carex pairaei F. Schultz — łąka, Kodrąb pow. Radomsko (Hereźniak 1968a). Wojew.: Olaczek (1968) i Sowa (1965).

Carex paradoxa Willd. — dość często w całej dolinie, na torfiastych łąkach, tworzy zespół Caricetum appropinquatae, Zapolice, Kodrąb, Chamborowa, Piaszczyce, Kuźnica pow. Radomsko; Piaski pow. Bełchatów.
chatów; Rembieszów pow. Łask (Hereźniak 1968a). Wojew.: Mowszowicz (1960) 5 stan., Mowszowicz i współaut. (1961, 1967, 1969) dalsze 3 stan.

*Carex diandra* Schrank — dość często na trzęsawiskach i młakach, główny składnik zespołu *Caricetum diandrae* (fot. 51). Zapolice, Kodrąb, Chamborowa, Kuźnica, Piaszczyce pow. Radomsko; Piaski-Ruszczyn, Żar pow. Bełchatów. Wojew.: 2 stanowiska: Biała k. Sułejowa w pow. Piotrków Tryb. (Fagasiewicz 1959), i rez. Niebieskie Źródła w Tomaszowie Maz. (Mowszowicz, Olaczek 1961).

*Carex paniculata* L. — dość często nad brzegami wód i na terenach silnie podmokłych, główny składnik zespołu *Caricetum paniculatae* (fot. 39). Zapolice, Kodrąb, Widawka, Kuźnica pow. Radomsko; Rembieszów pow. Łask. Wojew.: 8 stanowisk (Mowszowicz 1960, Mowszowicz, Olaczek 1961, Krzywański 1967).

*Carex buxbaumii* Wahlenb. — wilgotna łąka torfiasta n/rz. Widawką w m. Piaski pow. Bełchatów (Hereźniak 1968a). Gatunek w województwie łódzkim b. rzadki, wykazany jeszcze tylko z Nieborowa pow. łowicki przez Vockego 1857 (in. litt. Mowszowicz 1960).

*Carex caespitosa* L. — mokra łąka torfiasta, Ruszczyn pow. Bełchatów (Hereźniak 1968a). Z województwa nie podawana.

*Carex limosa* L. (fot. 22) — trzęsawiska w sąsiedztwie rzeki i przy krzewędzi doliny, główny składnik zespołu *Caricetum limosae*; Wójcik, m. Widawka, Kodrąb w pow. Radomsko. W wojewódzkie łódzkim b. rzadki, znane stan. z okolic Piotrkowa (Kulesza, in. litt., Mowszowicz 1960).

*Carex serotina* Mer. (*Carex oederi* Retz.) ssp. *pulchella* (Lönnr) v. Oostr. — na torfach i brzegach dołów potorfowych w Zarzeczu, torfowiska „Baśnie” i „Przerębiec” Chmielowiec - Podklucze k. Szczercowa pow. Bełchatów. Podgatunek ten z wojew. łódzkiego dotąd nie był podawany.

## Gramineae

*Calamagrostis neglecta* (Ehrh.) Gaertn., Mey et Schreb. — wilgotna łąka, Rembieszów pow. Łask (Hereźniak 1968a). Wojew.: Mowszowicz (1960) — 3 stan. i Krzywański (1967) z pradoliny Widawki.

*Aira caryophyllea* L. — piaszczysta łąka, Pstrokonie pow. Łask (Hereźniak 1968a). Wojew: Fagasiewicz (1959) — 1 stan., Mowszowicz (1960) — 1 stan., Olaczek (1968) — 3 stan. i Sowa (1969) — 3 stan.
### Sparganiaceae

*Sparganium minimum* Fr. — płytkie doły potorfowe i starorzecza, głowy składnik zespołu *Sparganietum minimi* (fot. 36). Zapolice pow. Radomsko; Zarzecze, Żar, Chmielowiec i Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów (Hereźniak 1966, 1968a).

## IV. SYSTEMATYCZNY PRZEGLĄD ZESPOŁÓW I ZBIOROWISK ROŚLINNYCH WYRÓŻNIONYCH W DOLINIE WIDAWKI

I Klasa: *Lemnetea* Koch et R. Tx. 1954

Rząd: *Lemnetalia* Koch et R. Tx. 1954

Związek: *Lemnion minoris* Koch et R. Tx. 1954

1. Zespół: *Riccietum fluitantis* Slavnić 1956

2. Zespół: *Spirodelo-Lemnetum minoris* Müller et Görs 1960

3. Zespół: *Hydrocharitetum morsus-ranae* van Langendonck 1935, (=*Hydrocharito-Stratiotetum* Krusem. et Vlieg. 1937)

II Klasa: *Potametea* R. Tx. et Prsg. 1942

Rząd: *Potametalia* Koch 1926

Związek: *Eu-Potamion* (Koch 1926) Oberd. 1957

4. Zespół: *Potametum lucentis* Hueck 1931

Związek: *Nymphaeion* Oberd. 1957

5. Zespół: *Myriophyllo-Nupharetum* Koch 1926

6. Zbiorowisko z *Callitriche polymorpha* Lönnr.

III Klasa: *Litorelletea* Br.-Bl. et R. Tx. 1943

Rząd: *Litorelletalia* Koch 1926

Związek: *Sphagno-Utricularion* Müll. et Görs 1960

7. Zespół: *Sparganietum minimi* Schaf. 1925

Związek: *Litorellion* Koch 1926

8. Zespół: *Ranunculo-Juncetum bulbosi* Oberd. 1957

9. Zespół: *Litorello-Eleocharitetum acicularis* Malc. 1929

IV Klasa: *Isoëto-Nanojuncetea* Br.-Bl. et R. Tx. 1943

Rząd: *Cyperetalia fusci* Müller-Stoll et Pietsch 1961

Związek: *Nanocyperion flavescentis* Koch 1926

10. Zespół: *Cyperetum flavescentis* Koch 1926

V Klasa: *Phragmitetea* R. Tx. et Prsg. 1942

Rząd: *Phragmitetalia euroibirica* (Koch 1926) R. Tx. et Prsg. 1942

Związek: *Phragmition* Koch 1926

11. Zespół: *Scirpo-Phragmitetum* Koch 1926

12. Zespół: *Glycerietum maximae* (Nowiński 1930) Hueck 1931

13. Zespół: *Oenantho-Rorippetum* Lohm. 1950

14. Zespół: *Acoretum calami* (Eggler 1933) Kobendza 1948
Związek: Magnocaricion Koch 1926

15. Zespół: *Caricetum paniculatae* Wang. 1916

16. Zespół: *Caricetum appropinquatae* (Aszöd 1936) R.Tx. 1937

17. Zespół: *Caricetum rostratae* Rübel 1912

18. Zespół: *Caricetum acutiformis* Sauer 1937

19. Zespół: *Caricetum vesicariae* Br.-Bl. et Denis 1926

20. Zespół: *Caricetum gracilis* (Graebn. et Hueck 1931) R. Tx. 1937

21. Zespół: *Phalaridetum arundinaceae* Libb. 1931

VI Klasa: Sedo-Scleranthetea Br.-Bl. 1955

Rząd: Festuco-Sedetalia R. Tx. 1951

Związek: Thero-Airion R. Tx. 1951

22. Zespół: *Spergulo-Corynephoretum* R. Tx. (1937) 1955

VII Klasa: Molinio-Arrhenatheretea R. Tx. 1937

Rząd: Molinietalia Koch 1926

Związek: Molinion Koch 1926

23. Zespół: *Junco-Molinietum* Prsg. 1951

Związek: Calthion R. Tx. 1936 em. Oberd. 1957

24. Zespół: *Cirsio-Polygonetum* R. Tx. 1951

25. Zespół: *Scirpetum silvatici* Knapp 1946

26. Zespół: *Epilobio-Juncetum effusi* Oberd. 1957

27. Zbiorowisko zbliżone do zespołu *Junco-Cynosuretum* Sougnez 1957

Rząd: Arrhenatheretalia Pawł. 1928

Związek: Cynosurion R. Tx. 1947

28. Zespół: *Lolio-Cynosuretum* R. Tx. 1937

VIII Klasa: Scheuchzerio-Caricetea fuscae Nordh. 1936

Rząd: Scheuchzerietalia palustris Nordh. 1936

Związek: Rhynchosporion albae 1926

29. Zespół: *Caricetum limosae* Br.-Bl. 1921

30. Zespół: *Rhynchosporetum albae* Koch 1926

Rząd: Caricetalia fuscae Koch 1926

Związek: Caricion canescenti-fuscae (Koch 1926) Nordh. 1936

31. Zespół: *Carici-Agrostietum caninae* R. Tx. 1937

32. Zespół: *Caricetum diandrae* (Jon. 1932) Oberd. 1957

Rząd: Caricetalia davallianae Br.-Bl. 1949

Związek: Caricion davallianae Klika 1934

33. Zespół: *Valeriano dioicae-Caricetum davallianae* (Kuhn 1937) Moravec in Moravec et Rybničková 1964
IX Klasa: Nardo-Callunetea Prsg. 1949

Rząd: Nardetalia Prsg. 1949

Związek: Nardo-Galion saxatilis Prsg. 1949

34. Zespół: Polygalo-Nardetum Prsg. 1953

35. Zespół: Nardo-Juncetum (Nordh. 1920) Bük. 1942

A. ZBIOROWISKA ROŚLIN WODNYCH PŁYWAJĄCYCH O CHARAKTERZE LIMNO-PLEUSTONU

1. Riccietum fluitantis Slavnić 1956

Zespół wgłębki wodnej

Wgłębka wodna (Riccia fluitans) występuje w dolinie Widawki dość rzadko, stąd znane są tylko 3 stanowiska zespołu Riccietum fluitantis.

To prymitywne zbiorowisko roślin pływających, spotykane jest w dołach potorfowych (zdj. fit. 1/197) i w bardziej żyznych starorzeczach (zdj. fit. 2/204 i 3/119), gdzie jej skupienia unoszą się na powierzchni wody, często ponad innymi zbiorowiskami zakorzenionych roślin wodnych.

Na badanym terenie prócz wgłębki wodnej, dominującej w opisywanych płatach, brak jest 3 innych gatunków charakterystycznych dla zespołu.

Spośród gatunków charakterystycznych dla związku, rzędu i klasy Lemnetea najczęściej występują: Hydrocharis morsus-ranae i Lemna minor. Na siedliskach żyźniejszych spotyka się jeszcze Lemna trisulca oraz dużą grupę gatunków z klasy Potametea, a wśród nich: Elodea canadensis, Nuphar luteum, Hottonia palustris i inne. Gatunki te, jak i pozostałe gatunki towarzyszące, tworzą oddzielne zbiorowiska roślin zakorzeniowych, które tylko przypadkowo towarzyszą opisywanemu zespowi i nie są z nim związane.

Z terenu Polski zespół Riccietum fluitantis opisali Kępczyński (1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej i Podbielkowski (1968) z woj. warszawskiego. Z podanych tam zdjęć fitosocjologicznych, większość jest bardzo zbliżona do wyżej opisanych płatów tego zespołu z doliny Widawki (tab. 1).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 1

1(197) Zar, pow. Bełchatów, torfowisko „Kruszyna”, prawa strona doliny, dół potorfowy otoczony młodą olszyną.

2(204) Słok, pow. Bełchatów, zbiornik wodny po starorzeczu wśród olszyny, lewa strona doliny Widawki.

3(119) Józefina k. Szczercowa, pow. Bełchatów, zbiornik wodny po starorzeczu wśród olch, lewa strona doliny Widawki.
<table><caption>Tabela 1
Riccietum fluitantis Slavnić 1956</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td></td><td>1</td><td>2</td><td>3</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td></td><td>197</td><td>204</td><td>119</td></tr><tr><td rowspan="3">Data - Date</td><td></td><td>12</td><td>26</td><td>14</td></tr><tr><td></td><td>07</td><td>07</td><td>07</td></tr><tr><td></td><td>67</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności</td><td>%</td><td>100</td><td>80</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem des plant.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>m²</td><td>5</td><td>10</td><td>10</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gębokość zbiornika</td><td>cm</td><td>70</td><td>30</td><td>50</td></tr><tr><td>Profond du reserv.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td>5</td><td>16</td><td>23</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat char. zespołu</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Riccia fluitans</td><td></td><td>5.5</td><td>4.4</td><td>4.4</td></tr><tr><td>Gat char. zw., rzędu i klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'all. de l'ordre</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>et de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Lemnion minoris, Lemnetalia, Lemnetea</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Hydrocharis morsus-ranae</td><td></td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Lemna minor</td><td></td><td>4.3</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Lemna trisulca</td><td></td><td>•</td><td>1.2</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Spirodela polyrrhiza</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+2</td></tr><tr><td>Gat char. klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Potametea</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Potamogeton compressus</td><td></td><td>+</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Elodea canadensis</td><td></td><td>•</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Nuphar luteum</td><td></td><td>•</td><td>1.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Hottonia palustris</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Nymphaea candida</td><td></td><td>•</td><td>+/+</td><td>+</td></tr><tr><td>Myriophyllum verticillatum</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Ceratophyllum demersum</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Callitriche hamulata</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat. towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Sagittaria sagittifolia</td><td></td><td>•</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td></td><td>•</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Sparganium simplex</td><td></td><td>•</td><td>+/+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex rostrata</td><td></td><td>1.1</td><td>•</td><td>•</td></tr><tr><td>Heleocharis acicularis</td><td></td><td>•</td><td>1.1</td><td>•</td></tr><tr><td>Nitella sp.</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>•</td></tr><tr><td>Sparganium minimum</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Sparganium ramosum</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Sium latifolium</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Callitriche polymorpha</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Rumex hydrolypathum</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex gracilis</td><td></td><td>•</td><td>•</td><td>+</td></tr><tr><td>Drepanocladus fluitans</td><td>d</td><td>•</td><td>1.2</td><td>•</td></tr></tbody></table>

## 2. Spirodelo-Lemnetum minoris Müller et Görs 1960

### Zespół spirodeli wielokorzeniowej i rzęsy drobnej

Zbiorowiska rzęs w dolinie Widawki występują pospolicie we wszystkich stojących zbiornikach wodnych. Najczęściej są to jednak zbiorowiska kadłubowe typu Lemna minor — Lemna trisulca R. Tx. 1955 bez Spirodela polyrrhiza, obejmujące prawdopodobnie fragmenty różnych zespołów rzęs (Matuszkiewicz 1967) lub są zbliżone do zespołu Lemnetum minoris Müller et Görs 1960.

Zespół Spirodelo-Lemnetum minoris Müller et Görs 1960 spotyka się
na badanym terenie rzadziej, najczęściej w niewielkich, zamulonych zbiornikach wodnych po starorzeczach oraz w dołach potorfowych, o głębokości od 40-70 cm. Pod tą nazwą został opisany podobny zespół z Wysoczyzny Dobrzyńskiej przez Kępczyńskiego (1965) w postaci 3 facji: ze Spirodela polyrrhiza, z Lemna minor i Lemna trisulca. W tabeli tego zespołu, pochodzącego z doliny Widawki, można również zauważyć pewną różnorodność płatów, idącą w podobnym kierunku; jednak skąpość materiałów nie pozwala na wyróżnienie oddzielnych facji.

Na badanym terenie omawiane skupienia roślin pleustonowych wykazują stosunkowo jednakowy udział poszczególnych gatunków z klasy Lemnetea. Tworzą one zwykle dość grube kożuchy, w których można wyróżnić co najmniej 2 warstwy. Na samej powierzchni występują: Spirodela polyrrhiza, Hydrocharis morsus-ranae i Lemna minor, pod którymi występuje, zanurzona w wodzie, warstwa rzęsy trójrowkowej (Lemna trisulca). Do dna zbiorników przytwierdzone są zwykle gatunki z klasy Potametea, najczęściej: Elodea canadensis, Ceratophyllum demersum i Nuphar luteum. Wskazują one na proces wypierania i zastępowa-

<table><caption>Tabela 2
Spirodela - Lemnetum minoris Müller et Görs 1960</caption><thead><tr><th></th><th>1</th><th>2</th><th>3</th><th>4</th><th>5</th><th></th><th></th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>220</td><td>217</td><td>219</td><td>26</td><td>202</td><td>S</td><td>P</td><td></td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>29</td><td>28</td><td>29</td><td>25</td><td>26</td><td>t</td><td>r</td><td></td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>07</td><td>07</td><td>07</td><td>08</td><td>07</td><td>a</td><td>s</td><td></td></tr><tr><td></td><td>67</td><td>67</td><td>67</td><td>67</td><td>67</td><td>o</td><td>e</td><td></td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>á</td><td>n</td><td>c</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant. %</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>c</td><td>c</td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia m²</td><td>5</td><td>10</td><td>5</td><td>5</td><td>10</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td>40</td><td>70</td><td>50</td><td>50</td><td>50</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Głębokość zbiornika</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Profond.du reserv. cm</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td>7</td><td>6</td><td>8</td><td>7</td><td>7</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="9"></td></tr><tr><td>Gat.char.zespołu</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Spirodela polyrrhiza</td><td>5.5</td><td>3.3</td><td>3.3</td><td>3.3</td><td>3.3</td><td></td><td>V</td><td></td></tr><tr><td>Gat.char.zw.,rzędu i klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'all.,de l'ordre et de la classe Lemnion minoris,Lemnetalis,Lemnetea</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Hydrocharis morsus-ranae</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td></td><td>V</td><td></td></tr><tr><td>Lemna minor</td><td>+</td><td>4.4</td><td>3.3</td><td>3.3</td><td>3.3</td><td></td><td>V</td><td></td></tr><tr><td>Lemna trisulca</td><td>+</td><td>3.3</td><td>3.3</td><td>1.2</td><td></td><td></td><td>IV</td><td></td></tr><tr><td colspan="9"></td></tr><tr><td>Gat-char.klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de la classe Potametea</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Elodea canadensis</td><td>+</td><td>5.5</td><td>4.4</td><td></td><td>2.2</td><td></td><td>IV</td><td></td></tr><tr><td>Ceratophyllum demersum</td><td>+</td><td></td><td>3.3</td><td>3.3</td><td>2.2</td><td></td><td>IV</td><td></td></tr><tr><td>Utricularia neglecta</td><td>+/+</td><td></td><td>+/+</td><td></td><td></td><td></td><td>II</td><td></td></tr><tr><td>Nuphar luteum</td><td></td><td>2.1</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>I</td><td></td></tr><tr><td colspan="9"></td></tr><tr><td>Gat.towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Calla palustris</td><td></td><td></td><td>+</td><td></td><td></td><td></td><td>I</td><td></td></tr><tr><td>Rumex hydrolapatum</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>I</td><td></td></tr><tr><td>Sparganium ramosum</td><td></td><td></td><td></td><td>+</td><td></td><td></td><td>I</td><td></td></tr><tr><td>Sparganium simplex</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>I</td><td></td></tr><tr><td>Sagittaria sagittifolia</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>+</td><td></td><td>I</td><td></td></tr></tbody></table>
nia pionierskich zbiorowisk rzęs, przez zbiorowiska roślin wodnych zako-
korzenionych z klasy Potametea, z którymi często tworzą układy kom-
pleksowe (fot. 31).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 2

1(220) Ruszczyn, pow. Bełchatów, dół potorfowy po prawej stronie doliny.

2(217) Łęg pow. Bełchatów, odcięte starorzecze po lewej stronie doliny.

3(219) Ruszczyn pow. Bełchatów, dół potorfowy, lewa strona doliny.

4(236) Rembieszów pow. Łask, starorzecze, prawa strona doliny.

5(202) Słok pow. Bełchatów, zbiornik wodny obok koryta rzeki, prawa strona doliny.

3. *Hydrocharitetum morsus-ranae* van Lengendonck 1935
(=Hydrocharito-Stratiotetum Krusem. et Vlieg. 1937)

Zespół żabiścieku pływającego i osoki aloesowej

W dolinie Widawki dość często spotykany jest zespół żabiścieku pływającego i osoki aloesowej, który powstaje w eutroficznych, dobrze nagrzanych zbiornikach wodnych po starorzeczach. Różnorodna jest postać tych zbiorników, od niewielkich okrągłych zagłębień, zagubionych wśród łąk, do wyraźnie wydłużonych fragmentów starorzeczy, rozmieszczonych zwykle na krawędzi terasy zalewowej. Zbiorniki te oto-czone są najczęściej zaroślami i pojedynczymi drzewiastymi okazami olsz (Alnus glutinosa) (fot. 32), a ich głębokość waha się w granicy 60 - 100 cm, w czym znaczna część przypada na warstwę mułu wypeł-niającego ich dno. Pod względem florystycznym jest to zespół ubogi, ilościowo dominuje w nim Stratiotes aloides, któremu klasą stałości (V) dorównuje drugi gatunek charakterystyczny zespołu — *Hydrocharis morsus-ranae*.

Ze związku, rzędu i klasy Lemnetea znaczny udział mają przede wszystkim Lemna trisulca (V) i Lemna minor (IV).

Dużą grupę stanowią gatunki z klasy Potametea jak: Elodea canadensis (V) i Nuphar luteum (IV).

Zespół *Hydrocharitetum morsus-ranae* jest wyżej zorganizowanym zbiorowiskiem roślin pływających, następnym w procesie sukcesyjnym po zespołach rzęs wodnych. Charakterem swym oscyluje on pomiędzy klasami Lemnetea i Potametea (por. Podbielkowski 1960). Już sam, na wpół swobodnie pływający charakter żabiścieku pływającego i osoki aloesowej, a przede wszystkim znaczny udział w tym zespole gatunków z klasy Potametea — był przyczyną umieszczenia tych gatunków, niekiedy przez tych samych autorów, raz w klasie Potametea w zespole *Myriophyllo-Nupharetum* (Tüxen, Preising 1942, Oberdorfer 1949, Kępczyński 1960), drugi raz jako samo-
dzielnego zespołu w klasie *Potametea* (Oberdorfer 1957, Dąmb ska 1961, Matuszkiewicz 1967, Podbielkowski 1968) lub w klasie *Lemnetea* (Oberdorfer 1962, Kępczyński 1965). Wydaje się, że udział gatunków z klasy *Potametea* w płatach tego zespołu, a właściwie pod tym płatami, jest m.in. wynikiem występowania w sąsiedztwie zespołu *Hydrocharitetum morsus-ranae* zbiorowisk z klasy *Potametea*, których gatunki sukcesyjnie przenikają do płatów omawianego zespołu, przyspieszając w ten sposób proces zarastania zbiorników.

Podobnie tłumaczy się, o wiele mniejszy zresztą, udział gatunków z klasy *Phragmitetea*, której zbiorowiska sąsiadując z płatami zespołu *Hydrocharitetum morsus-ranae* od strony brzegów zbiorników, przenikają do nich, zaznaczając tzw. fazę degradacyjną zespołu (Dąmb ska 1961, Kępczyński 1965). Stąd całkowicie słusznym wydaje się stanowisko włączenia zespołu *Hydrocharitetum morsus-ranae* do związku, rzędu i klasy *Lemnetea*, jakie reprezentuje ostatnio coraz więcej autorów: Müller i Görs (1960), Kępczyński (1965), Oberdorfer (1962), a sugeruje Matuszkiewicz (1967).

W dolinie Widawki w zespole *Hydrocharitetum morsus-ranae*, spośród gatunków charakterystycznych asocijacji, przeważa zazwyczaj Stratiotes aloides, który wypiera, czasem całkowicie (zdj. fit. 5/216), *Hydrocharis morsus-ranae*; żabiściek pływający zajmuje wówczas, wraz z rzęsami, nie wykorzystaną powierzchnię pomiędzy sztywnymi różyczkami liści osoki aloesowej (fot. 32). Fakt ten podkreśla kierunek sukcesji tego zespołu od stadium typowego do zdegradowanego, opisanego przez Dąmbską (1961) z okolic Sierakowa i Międzychodu, a potwierdzonego także przez Kępczyńskiego (1963) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej i Krzywańskiego (1969) z doliny górnej Warty.

Na badanym terenie brak jest jednak stadium inicjalnego tego zespołu z przewagą *Hydrocharis morsus-ranae*. Ostatnie zdjęcie tabeli 3 (9/118), pomimo braku osoki aloesowej i dużego udziału (4.4) żabiścieku pływającego, reprezentuje raczej — podobnie jak w okolicach Sierakowa i Międzychodu — sukcesję postępującą bezpośrednio w kierunku zbiorowiska z klasy *Phragmitetea* (Dąmb ska 1961, por. także Podbielkowski 1960).

Natomiast w dolinie Widawki, w świeżych dołach potorfowych wykonionych wodą, występują często jednogatunkowe socjacje *Hydrocharis morsus-ranae* (towarzyszą im często *Utricularia neglecta*), odpowiadające ± fazie inicjalnej zespołu *Hydrocharitetum morsus-ranae* (Dąmb ska 1961); płatów tych nie umieszczono w tabeli 3, a jedynie przedstawione są na fot. 33. Jednak zbiorowiska te, występujące na siedliskach oligotroficznych, przechodzą zwykle w postać zbliżoną do zespołu „lilii wodnych” *Myriophyllo-Nupharetum*, ale nigdy w typowy zespół *Hydrocharitetum morsus-ranae* ze Stratiotes aloides.
<figure><img src="image_43.png" /><figcaption>Fot. 31. Kompleks zbiorowisk roślin wodnych z przewagą *Stratiotes aloides*. Rembieszów. 10.06.1966 r.</figcaption></figure>

Ensemble de groupements de plantes aquatiques avec la prépondérence de *Stratiotes aloides*. Rembieszów. 10.06.1966.

<figure><img src="image_44.png" /><figcaption>Fot. 32. Zespół *Hydrocharitetum morsus-range* facja ze *Stratiotes aloides* (zdj. fit. 1/207) w starorzeczu Widawki. Słok. 26.07.1966 r.</figcaption></figure>

Association *Hydrocharitetum morsus-ranae* faciès avec *Stratiotes aloides* (rel. phyt. 1/207) dans l'ancien lit de la Widawka. Słok. 26.07.1966.
2(165) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, zarastający staw.

3(235) Ligota (PGR) pow. Łask, lewa strona doliny, starorzecze pod lasem sosnowym, otoczone olszyną.

4(230) Pstrokonie pow. Łask, lewa strona doliny, starorzecze odcięte od rzeki grobłą przeciwpowodziową.

5(216) Stefanowizna pow. Bełchatów, lewa strona doliny, zbiornik wodny po starorzeczu.

6(44) Rembieszów pow. Łask, lewa strony doliny, zarające starorzecze.

7(206) Słok pow. Bełchatów w sąsiedztwie zdj. 1(207).

8(12) Pstrokonie pow. Łask, po przeciwnej stronie grobli od strony rzeki w po równaniu ze zdj. 4(230).

9(118) Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów, lewa strona doliny, zarastające starorzecze.

B. ZBIOROWISKA ROSLIN WODNYCH ZAKORZENIONYCH

4. *Potametum lucentis* Hueck 1931

Zespół rdestnicy połyskującej

W dolinie Widawki zespół ten związany jest z większymi zbiornikami wodnymi po starorzeczach, których jest stosunkowo niewiele i wykazują różnorodny sposób i stopień zarastania. Dwa zdjęć tego zespodu zamieszczone w tab. 4, pochodzą z dość głębokich (120 i 100 cm) zamulonych zbiorników; pierwsze z nich, położone na otwartej przestrzeni wśród łąk, jest silniej nasłonecznione i posiada więcej gatunków charakterystycznych dla związku, rzędu i klasy *Potametea* niż płat drugi, pochodzący ze starorzecza starszego, zacienionego olszyną. W obu przypadkach zespół charakteryzowany jest tylko przez jeden gatunek — *Potamogeton lucens* (3.3). Z pozostałych gatunków charakterystycznych zespołu *Potamogeton pusillus* nie został dotychczas odszukany na badanym terenie, a *Potamogeton crispus* spotykany jest nieczęsto. *Potametum lucentis* występuje na niewielkich powierzchniach i jest wyraźnie powiązany z zespołem „lilii wodnych” *Myriophyllo-Nupharetum*, sąsia-dując z nim w terenie. Pomimo tych „nietypowości” jest on zbliżony do podobnych płatów tego zespołu opisanego przez Kępczyńskiego (1960, 1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej i Podbielkowskiego (1968) z woj. warszawskiego.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 4

1(214a) Piaski-Stefanowizna pow. Bełchatów, lewa strona doliny, starorzecze.

2(120) Józefina k. Szczercowa pow. Bełchatów, prawa strona doliny, starorzecze wśród olszyny.
<table><caption>Tabela 4
Potametum lucentis Hueck 1931</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>214</td><td>120</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>28</td><td>14</td></tr><tr><td></td><td>07</td><td>07</td></tr><tr><td></td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem. des plant. %</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia m²</td><td>25</td><td>25</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td></tr><tr><td> Głębokość zbiornika Profond. du reserv. cm</td><td>120</td><td>100</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td>12</td><td>17</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat. char. zespołu Caract. de l'ass.</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Potamogeton lucens</td><td>3.3</td><td>3.3</td></tr><tr><td>Gat. char. związku Caract. de l'all. Eu-Potamion</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Potamogeton compressus</td><td>2.2</td><td>+</td></tr><tr><td>Potamogeton obtusifolius</td><td>2.2</td><td>.</td></tr><tr><td>Gat. char. rzędu i klasy Caract. de l'ordre et de la classe</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Potametalia, Potametea</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Elodea canadensis</td><td>3.3</td><td>3.3</td></tr><tr><td>Ceratophyllum demersum</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Nuphar luteum</td><td>3.3</td><td>.</td></tr><tr><td>Myriophyllum verticillatum</td><td>1.2</td><td>.</td></tr><tr><td>Utricularia neglecta</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Hottonia palustris</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Potamogeton natans</td><td>.</td><td>+/+</td></tr><tr><td>Gat. towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Stratiotes aloides</td><td>1.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Sagittaria sagittifolia</td><td>1.1</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Schoenoplectus lacustris</td><td>+/+</td><td>.</td></tr><tr><td>Sparganium ramosum</td><td>+/+</td><td>.</td></tr><tr><td>Sparganium minimum</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Lemna trisulca</td><td>.</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Lemna minor</td><td>.</td><td>+2</td></tr><tr><td>Spirodela polyrrhiza</td><td>.</td><td>+2</td></tr><tr><td>Rumex hydrolapathum</td><td>.</td><td>+2</td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td>.</td><td>+/+</td></tr><tr><td>Iris pseudacorus</td><td>.</td><td>+/+</td></tr><tr><td>Phalaris arundinacea</td><td>.</td><td>+/+</td></tr><tr><td>Phragmites communis</td><td>.</td><td>+/+</td></tr></tbody></table>

## 5. Myriophyllo-Nupharetum Koch 1926

### Zespół „lilii wodnych”

Zespół „lilii wodnych” występuje głównie w eutroficznych, zamulonych zbiornikach wodnych powstałych po odciętych starorzeczach (fot. 16), w stawach i częściowo w dołach potorfowych, o głębokości od 70 - 150 cm.

Wykształca się on w bardzo różnej postaci, najczęściej zubożalej, nietypowej (Faliński 1964).

Za podstawę do wyróżnienia tego zespołu przyjęto uważać tylko te płaty, w których występuje, prócz grążela żółtego (Nuphar luteum) i grzybienia północnego (Nymphaea candida), również wywłócznik okółkowy (Myriophyllum verticillatum) lub rogatek sztywny (Ceratophyllum
<figure><img src="image_45.png" /><figcaption>Fot. 33. Zbior. *Hydrocharis morsus-ranae* w dole potorfowym. Torf. „Baśnie” pod Chmielowcem k. Szczercowa. 13.07.1966 r.</figcaption></figure>

Groupement *Hydrocharis morsus-ranae* dans une fosse de tourbière. Tourbière „Baśnie” près de Chmielowiec aux environs de Szczerców. 13.07.1966.

<caption>Fot. 34. Zbiorowisko *Nymphaea candida* w dołach potorfowych. Żar — Torfowisko „Stawiska”. 11.08.1966 r.</caption>

Groupement *Nymphaea candida* dans les fosses de tourbière. Żar — Tourbière „Stawiska”. 11.08.1966. (à droite)

*demersum*) — gatunek charakterystyczny dla rzędu i klasy *Potametea*. Pozostałe płaty, np. zdj. 4/15, stanowią tylko stadium inicjalne zespołu, biorące udział w procesie zarastania zbiorników wodnych.

Na badanym terenie w zespole *Myriophyllo-Nupharetum*, prócz w/w gatunków charakterystycznych zespołu, występują najczęściej spośród gatunków charakterystycznych rzędu i klasy *Potametea Elodea canadensis* i *Ceratophyllum demersum*.

Zespół ten wykształca się zwykle w postaci 2 facji; pierwszej z *Nuphar luteum* (zdj. 1-2), zbliżonej do podobnej facji, wyróżnionej przez Kępczyńskiego (1960, 1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej i Podbielkowskiego (1968) z woj. warszawskiego, oraz drugiej z *Nymphaea candida* i *Nuphar luteum*, najbardziej zbliżonej do postaci typowej zespołu. Podobną fakcję tego zespołu opisali również Fijałkowski (1959) z jezior Łęczyńsko-Włodawskich i Podbielkowski (1968) z woj. warszawskiego.

Zespół *Myriophyllo-Nupharetum* odgrywa ważną rolę w procesie zarastania zbiorników wodnych; w terenie jego płaty są zwykle otoczone szuwarami, co zaznacza się udziałem w nich takich gatunków z klasy
Phragmitetea, jak: Equisetum limosum, Schoenoplectus lacustris czy Acorus calamus.

W płytkich dołach potorfowych na obszarze doliny Widawki (m.in. Zarzecze, Żar pow. Bełchatów) występują często zbiorowiska, typu socjacji (w ujęciu szkoły szwedzkiej — Du Rietz) z grzybieniami północnymi (Nymphaea candida), które poprzez swą fizjonomię upodabniają się do zespołu Myriophyllo-Nupharetum. Podobieństwo to jest jedynie powierzchowne, gdyż brak im w/w gatunków charakterystycznych asocjacji; występują wśród nich jedynie wymiennie takie gatunki, jak m.in.: Nuphar luteum, Elodea canadensis czy Utricularia neglecta. Zbiorowiska te należy uważać tylko za jeden z etapów zarastania dołów potorfowych, który jednak nie prowadzi do wykształcenia zespołu „lilii wodnych”, lecz stanowi bezpośrednio przejście do zbiorowisk szuwarowych z klasy Phragmitetea. Socjacje grzybieni północnych nie zostały włączone do tabeli zespołu, a jedynie ich fizjonomię ilustruje fot. 34.

Podbielkowski (1968) podobne zbiorowisko z Nymphaea candida, występujące w stawach rybnych woj. warszawskiego, zalicza, w randze wariantu, do zespołu Myriophyllo-Nupharetum.

<table><caption>Tabela 5
Myriophyllo - Nupharetum Koch 1926</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du releve</td><td>210</td><td>214b</td><td>45</td><td>15</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>26</td><td>28</td><td>10</td><td>19</td></tr><tr><td></td><td>07</td><td>07</td><td>06</td><td>08</td></tr><tr><td></td><td>67</td><td>67</td><td>66</td><td>65</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności<br>Recouvr. des plant.</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>70</td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia<br>Surface du releve</td><td>m²</td><td>25</td><td>25</td><td>50</td><td>25</td></tr><tr><td>Głębokość zbiornika<br>Profond. du reserv.</td><td>cm</td><td>70</td><td>150</td><td>150</td><td>90</td></tr><tr><td>Liczba gatunków<br>Nombre d'espèces</td><td></td><td>7</td><td>13</td><td>12</td><td>10</td></tr><tr><td colspan="6">Gat. char. zespołu<br>Caract. de l'ass.</td></tr><tr><td>Nuphar luteum</td><td></td><td>5.5</td><td>4.4</td><td>3.3</td><td>3.3</td></tr><tr><td>Myriophyllum verticillatum</td><td></td><td>3.5</td><td>1.1</td><td>2.2</td><td></td></tr><tr><td>Nymphaea candida</td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>3.3</td><td>2.2</td></tr><tr><td colspan="6">Gat. char. związku, rzędu i klasy<br>Caract. de l'all., de l'ordre<br>et de la classe<br>Nymphaeion, Potametalia,<br>Potametea</td></tr><tr><td>Elodea canadensis</td><td></td><td>3.3</td><td>4.4</td><td>3.3</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Ceratophyllum demersum</td><td></td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>3.2</td><td></td></tr><tr><td>Potamogeton natans</td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Potamogeton compressus</td><td></td><td>.</td><td>2.2</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Potamogeton obtusifolius</td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Potamogeton lucens</td><td></td><td>.</td><td>2.2</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Utricularia neglecta</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td colspan="6">Gat. towarzyszące - Compagnes</td></tr><tr><td>Lemna trisulca</td><td></td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td></td><td>+</td><td>.</td><td>+</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Stratiotes aloides</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Schoenoplectus lacustris</td><td></td><td>.</td><td>+/+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Acorus calamus</td><td></td><td>.</td><td>+/+</td><td>+/+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Sagittaria sagittifolia</td><td></td><td>+</td><td>2.1</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Hydrocharis morsus-ranæa</td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>1.2</td></tr></tbody></table>
Zbliżoną postać, mającą jednak cechy asocjacji, podaje również Kępczyński (1965) z płytkiego dołu potorfowego na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej jako fację z Nymphaea candida, należącą do zespołu *Myriophyllo-Nupharetum*.

Zespół „lilii wodnych” spotyka się często w kraju; opisało go w postaci różnych facji wielu autorów, jak np.: Nowiński (1930), Fijałkowski (1959, 1960), Kępczyński (1960, 1965), Dąmbska (1961), Polakowski (1963) i Podbielkowski (1968).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 5

1(210) Wyr. pow. Bełchatów, prawa strona doliny, zbiornik wodny.

2(214b) Piaski-Stefanowizna pow. Bełchatów, lewa strona doliny, starorzecze.

3(45) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, zarastające starorzecze pod lasem.

4(15) Ligota (PGR) pow. Łask, lewa strona doliny, zarastające starorzecze.

## 6. Zbiorowisko z rzęślą długoszyjkową (Callitriche polymorpha) zoliżone do zespołu Hottonietum palustris R. Tx. 1937

W dolinie Widawki, wśród łąk i szuwarów, znajdują się często niewielkie, płytkie (ok. 15 cm) zagłębienia terenowe wypełnione wodą. Te okresowo wysychające, wyplycone starorzecza zarośnięte są w 70% przez rzęśl długoszyjkową (Callitriche polymorpha syn. C. cophocarpa Sendtn.) w pozostałej części przez okrężnicę bagienną (Hottonia palustris).

Podobieństwo do zespołu Hottonietum palustris jest tu tylko zewnętrzne, związane z masowym występowaniem w.w. gatunków, albowiem brak jest w tym zbiorowisku gatunków charakterystycznych dla związku, rzędu i klasy Potametea; natomiast występuje grupa gatunków z klasy Litorelletea: Ranunculus flammula, Heleocharis acicularis i Jun cus bulbosus, oraz duża grupa gatunków z klasy Phragmitetea. Te dwie grupy roślin wskazują na ostatni etap wypłycania się tych zagłębień i opanowywanie ich przez otaczające zwykle zbiorowiska szuwarowe.

Należy przypuszczać, że zbiorowisko z Callitriche polymorpha powstało z zespołu Hottonietum palustris lub jest w stosunku do niego zastępcze, gdyż na badanym terenie nie spotyka się większych dobrze wykształconych płatów tego zespołu.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 6

1(200) Piaski-Stefanowizna pow. Bełchatów, lewa strona doliny, obniżenie terenu wśród łąki (Caricetum gracilis).

2(205) Słok pow. Bełchatów, lewa strona doliny, wysychające zagłębienie po starorzeczu.
<caption>Tatela 6</caption>

Zbiorowisko z Callitriche polymorpha zbliżone
do zespołu Hottonietum palustris R.Tx.1937
Groupement végétal avec Callitriche polymorpha
similair à l'ass.Hottonietum palustris R.Tx.1937

<table><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>200</td><td>205</td></tr><tr><td rowspan="2">Data - Date</td><td>25</td><td>26</td></tr><tr><td>07</td><td>07</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Recouvrem. des plant.</td><td>100</td><td>90</td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia m²</td><td>5</td><td>5</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Głębokość zagłębienia cm</td><td>15</td><td>15</td></tr><tr><td>Profond. du creux</td><td></td><td></td></tr><tr><td>pH</td><td>6,1</td><td>5,1</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td>17</td><td>10</td></tr><tr><td colspan="3">Nombre d'espèces</td></tr><tr><td colspan="3">Gat.wyróżn.zbiorowisko<br/>Espèces diff.group.végétal</td></tr><tr><td>Callitriche polymorpha</td><td>4.4</td><td>4.4</td></tr><tr><td>Hottonia palustris</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td colspan="3">Gat.char.klasy<br/>Caract.de la classe<br/>Litorelletes</td></tr><tr><td>Ranunculus flammula</td><td>+</td><td>-</td></tr><tr><td>Heleocharis acicularis</td><td>1.1</td><td>-</td></tr><tr><td>Juncus bulbosus</td><td></td><td>+2</td></tr><tr><td colspan="3">Gat.char.klasy<br/>Caract.de la classe<br/>Phragmitetea</td></tr><tr><td>Alisma plantago-aquatica</td><td>2.1</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td>1.1</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Rorippa amphibia</td><td>2.2</td><td>-</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td>2.1</td><td>-</td></tr><tr><td>Phalaris arundinacea</td><td>1.1</td><td>-</td></tr><tr><td>Rumex hydrolapathum</td><td>+</td><td>-</td></tr><tr><td>Carex gracilis</td><td>+</td><td>-</td></tr><tr><td>Eparganium ramosum</td><td>+</td><td>-</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>+</td><td>-</td></tr><tr><td colspan="3">Gat.towarzyszące - Compagnes</td></tr><tr><td>Agrostis stolonifera</td><td>1.1</td><td>-</td></tr><tr><td>Polygonum amphibium</td><td>+</td><td>-</td></tr><tr><td>Lysimachia nummularia</td><td>+</td><td>-</td></tr><tr><td>Rorippa palustris</td><td>+</td><td>-</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td>+</td><td>-</td></tr><tr><td>Peplis portula</td><td>+</td><td>-</td></tr></tbody></table>

7. Sparganietum minimi Schaaf 1925
Zespół jeżoglówki najmniejszej

W oligotroficznych wodach dołów potorfowych w miejscowościach Zapolice pow. Radomsko, Żar i Zarzecze pow. Bełchatów występuje zespół jeżoglówki najmniejszej. Rozwija się on w postaci niewielkich płatów, w płytkich (głęb. 50 - 60 cm), nieco zamulonych dołów potorfowych (fot. 36).

W płatach zespołu dominuje *Sparganium minimum* (pokrycie 4 - 5), a z gatunków charakterystycznych dla związku *Sphagno-Utricularion*, rzędu i klasy *Litorelletea* występują w niewielkiej ilości (pokrycie ± 1): *Utricularia minor*, *U. intermedia*, *Ranunculus flammula* f. i *Jun-cus bulbosus*. Znacznie większy udział mają gatunki z kl. *Potametea*, jak: *Elodea canadensis*, *Utriculata neglecta* i *Hydrochoris morsus-ranae*
<table><caption>Tabela 7
Sparganietum minimi Schaaf 1925</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>133</td><td>239</td><td>243</td><td>241</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>10</td><td>26</td><td>26</td><td>26</td></tr><tr><td></td><td>08</td><td>08</td><td>09</td><td>09</td></tr><tr><td></td><td>66</td><td>67</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem. des plant.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia m²</td><td>5</td><td>5</td><td>10</td><td>10</td></tr><tr><td>Surface du releve</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Głębokość zbiornika cm</td><td>60</td><td>60</td><td>60</td><td>50</td></tr><tr><td>Profond. du reserv. cm</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td>14</td><td>14</td><td>12</td><td>6</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat char. zespołu Caract. de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Sparganium minimum</td><td>5.4</td><td>5.5</td><td>5.5</td><td>4.4</td></tr><tr><td>Gat char. związku, rzędu i klasy Caract. de l'all., de l'ordre et de la classe Sphagno-Utricularion, Litorelletalia, Litorelletes</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Utricularia minor</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td></td></tr><tr><td>Utricularia intermedia</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td></td></tr><tr><td>Ranunculus flammula f.</td><td>1.1</td><td>.</td><td>.</td><td>*/‡</td></tr><tr><td>Juncus bulbosus</td><td>1.1</td><td>.</td><td>.</td><td></td></tr><tr><td>Gat char. klasy Caract. de la classe Potametes</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Elodea canadensis</td><td>3.2</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Utricularia neglecta</td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>.</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Hydrocharis morsus-ranae</td><td>.</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>.</td></tr><tr><td>Potamogeton natans</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Myriophyllum verticillatum</td><td>.</td><td>1.2</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Gat char. klasy Caract. de la classe Phragmitetes</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Carex rostrata</td><td>+</td><td>+/+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td>.</td><td>+</td><td>1.1</td><td>3.3</td></tr><tr><td>Alisma plantago-aquatica</td><td>+</td><td>+/+</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Typha latifolia</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Sagittaria sagittifolia</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Callia palustris</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Calliergon giganteum d</td><td>.</td><td>2.3</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Drepanocladus aduncus d</td><td>.</td><td>.</td><td>2.2</td><td>.</td></tr><tr><td>var. Kneiffii d</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Gat towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Chara foetida</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Comarum palustre</td><td>+/+</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Lemna triaulea</td><td>1.2</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Lemna minor</td><td>+2</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Juncus articulatus</td><td>1.1</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Menyanthes trifoliata</td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>.</td></tr></tbody></table>

oraz gatunki z klasy *Phragmitetea* — wskazujące przy tym na kierunek zachodzącej sukcesji.

Z dużych glonów, towarzyszy zespołowi *Chara foetida*. Podobną po-
stać zespołu reprezentują zdjęcia z terenu Pojezierza Łęczyńsko-Wło-
dawskiego (Fijałkowski 1959) i Wysoczyzny Dobrzyńskiej (Kęp-
czyński 1960, 1965).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 7

1(133) Zarzecze pow. Bełchatów, lewa strona doliny, zarastający dół potorfowy za wsią pod lasem na eksploatowanym torfowisku.
2(239) Torf. „Stawiska”, Zar pow. Bełchatów, dół potorfowy.

3(243) jak zdj. 2(239).

4(241) Zarzecze pow. Bełchatów, jak zdj. 1(133).

C. ZBIOROWISKA MULISTYCH BRZEGOW I OKRESOWO ZALEWANYCH ZAGŁĘBIEN

8. Ranunculo-Juncetum bulbosi Oberd. 1957

Zespół situ drobnego i jaskra płomiennika

Na płytkich, powierzchniowych wyrobiskach torfowych, w sąsiedztwie miejscowości Łęg, Słok i Zarzecze w powiecie bełchatowskim, spodykane są niewielkie płaty zespołu Ranunculo-Juncetum bulbosi. Występuje on na powierzchni kwasnej (pH = 4,5 - 5,0) cienkiej warstwy torfowego humusu, zalegającego na podłożu piaszczystym. Miejsca te są okresowo zalewane i nawet podczas suszy utrzymują wyraźną wilgotność.

Zespół wyróżniają, nadając mu swoisty wygląd, dwa gatunki charakterystyczne: dominujący w tych płatach *Juncus bulbosus* (pokrycie 5 - 4) oraz w mniejszym stopniu *Ranunculus flammula* f. (pokrycie ± 2).

<figure><img src="image_46.png" /><figcaption>Fot. 35. Zbiorowisko *Juncus bulbosus* w płytkim dole potorfowym. Zar — torfowisko „Pińki”. 27.07.1966 r.</figcaption></figure>

Groupement *Juncus bulbosus* dans une fosse de tourbière peu profonde. Zar — Tourbière „Pińki”. 27.07.1966.

Fot. 36. Zespół *Sparganietum minimi* (zdj. fit. 2/239). Zar — torfowisko „Stawiska”. 26.08.1967 r.

Association *Sparganietum minimi* (rel. phyt. 2/239). Zar — tourbière „Stawiska”. (26.08.1967. (à droite)

<figure><img src="image_47.png" /></figure>
<table><caption>Tabela 8
Ranunculo-Juncetus bulbosi Obřd.,1957</caption><thead><tr><th></th><th></th><th></th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>218</td><td>242</td><td>203</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>28</td><td>26</td><td>26</td></tr><tr><td></td><td>07</td><td>09</td><td>07</td></tr><tr><td></td><td>67</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności %</td><td>100</td><td>100</td><td>80</td></tr><tr><td>Recouvrem. des plant.</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia m²</td><td>15</td><td>25</td><td>20</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Wysokość roślinności zielnej cm</td><td>30</td><td>35</td><td>30</td></tr><tr><td>Hauteur des plant. herbière cm</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>pH</td><td>4,5</td><td>-</td><td>5,0</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td>17</td><td>10</td><td>19</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat. char. zespołu</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract. de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Juncus bulbosus</td><td>5.5</td><td>5.5</td><td>4.4</td></tr><tr><td>Ranunculus flammula f.</td><td>2.1</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Gat. char. rzędu i klasy</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract. de l'ordre et de la cl.</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Litorelletea</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Utricularia intermedia</td><td>2.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Utricularia minor</td><td>2.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat. char. klasy</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract. de la classe</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Phragmitetea</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Alisma plantago-aquatica</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td>1.1</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Veronica beccabunga</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat. towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Hydrocotyle vulgaris</td><td>3.2</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Carex oederi</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Juncus effusus</td><td>+</td><td>+</td><td>+/</td></tr><tr><td>Agrostis stolonifera</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Mentha arvensis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Potentilla anserina</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Radiola linoides</td><td>+/2.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Utricularia neglecta</td><td>+</td><td>1.2</td><td>+</td></tr><tr><td>Callitriche polymorpha</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Cardamine pratensis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Salix cinerea</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Salix purpurea</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lycopus europaea</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Peplis portula</td><td>+</td><td>+/</td><td>+</td></tr><tr><td>Pohlia nutans</td><td>+/2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Pogonatum nanum</td><td>+/2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Drepanocladus revolvens d</td><td>+</td><td>+</td><td>+/2</td></tr><tr><td>Bryum ventricosum</td><td>+</td><td>+</td><td>+/2</td></tr><tr><td>Sphagnum palustre</td><td>+</td><td>+</td><td>+/2</td></tr></tbody></table>

Z gatunków charakterystycznych dla rzędu i klasy *Litorelletea* występują tylko pływacze: *Utricularia intermedia* i *U. minor*.

Z innych jednostek fitosocjologicznych, klasę *Phragmitetea* reprezentują głównie: *Glyceria fluitans*, *Alisma plantago-aquatica* i *Heleocharis acicularis*, z klasy zaś *Scheuchzerio-Caricetea* *fuscae* wyróżnia się znacznym udziałem *Hydrocotyle vulgaris*, poza innymi gatunkami o mniejszej frekwencji i pokryciu jak: *Agrostis stolonifera*, a z mchów *Drepanocladus revolvens* i *Bryum ventricosum*. Na uwagę zasługują również, sąsiadujące i wchodzące do platów zespołu, gatunki pionierskie zbiorowisk gleb mulistych i wilgotnych z klasy *Isoëto-Nanojuncée*.
tea i zw. Nanocyperion flavescens, jak: Carex oederi (C. serotina) var. pulcheila, Radiola linoides czy Peplis portula. Poza tą postacią, na badanym terenie można spotkać również w płytkich, stale zalanych zagłębieniach i dołach potorfowych stadium inicjalne tego zespołu, w postaci jednogatunkowych socjacji z Juncus bulbosus; stadium to prezentuje fot. 35.

Zespół Ranunculo-Juncetum bulbosi został opisany przez Oberdorfera (1957) z południowej części NRF i prawdopodobnie występuje również w innych częściach Polski (Matuszkiewicz 1967).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 8

1.(218) Łęg pow. Bełchatów, prawa strona doliny, brzeg płytkiego, wysychającego dołu potorfowego w sąsiedztwie wydmy.

2.(242) Zarzecze pow. Bełchatów, lewa strona doliny, płytkie, wysychające zagłębienie po wyeksploatowanym torfie w sąsiedztwie lasu.

3.(203) Wawrzkowizna k. Słoka pow. Bełchatów, prawa strona doliny, pod zaleśnionymi wydmami, płytkie wysychające doły po wybranym torfie.

## 9. Litorello-Eleocharitetum acicularis Malc. 1929

### Zespół ponikła igłowatego

Na brzegach sezonowo wysychających zbiorników wodnych w Zarzeczu, Piaskach i Józefinie k. Szczercowa w powiecie bełchatowskim Słotykane są niewielkie płaty zespołu ponikła igłowatego Litorello-Eleocharitetum acicularis. Pojawiają się one na podłożu piaszczysto-mułowym, obojętnym (pH = 6,5), okresowo zalewanym wodą.

Duże powierzchnie ponikła igłowego spotkał również Olaczek (informacja ustna) w dolinie Widawki (Kmiecizna — PGR Pytowice) na dnie stawów rybnych, okresowo pozbawionych wody.

Prawie jednorodne runo zespołu przyjmuje postać niskiej (10—20 cm wys.), delikatnej „szczeciny” — dzięki masowemu udziałowi Heleocharis acicularis, który jest jedynym gatunkiem charakterystycznym zespołu.

Z gatunków charakterystycznych rzędu i klasy Litorelletea wymienie występują: Ranunculus flammula f. oraz Utricularia intermedia i U. minor.

Zespół Litorello-Eleocharitetum sąsiaduje najczęściej ze zbiorowiskami z klasy Phragmitetea i stąd m. in. gatunki tej klasy są licznie reprezentowane w opisywanym zespole. Zywykle są to: Heleocharis palustris, Equisetum limosum, Glyceria fluitans, Alisma plantago-aquatica i Rumex hydrolapathum. Stałą frekwencję w zespole wykazuje Callitriche polymorpha (por. zbior. z Callitriche polymorpha — tab. 6).

Zespół ponikła igłowatego podaję za Oberdorferem (1957); w krajowej literaturze w tej postaci dotąd go nie wymieniano. Siedli-
<table><caption>Tabela 9
Litorello-Elecharitetum acicularis Malc. 29</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>240</td><td>201</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>26</td><td>25</td></tr><tr><td></td><td>09</td><td>07</td></tr><tr><td></td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności</td><td>100</td><td>90</td></tr><tr><td>Recouvrem. des plant.</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>2</td><td></td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td>5</td><td>10</td></tr><tr><td>Wysokość roślinności zielnej</td><td>cm</td><td>10</td></tr><tr><td>Hauteur des plant. herbière</td><td></td><td>20</td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td>6,5</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td>14</td><td>24</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat. char. zespołu</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract. de l'ass.</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Heleocharis acicularis</td><td>5,5</td><td>4,4</td></tr><tr><td>Gat. char. rzędu 1 klasy</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract. de l'ordro et de la classe Litorelletea</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Utricularia intermedia</td><td>1,2</td><td></td></tr><tr><td>Utricularia minor</td><td>+2</td><td></td></tr><tr><td>Ranunculus flammula f</td><td></td><td>1,1</td></tr><tr><td>Gat. char. klasy</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract. de la classe Puragmitetes</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Aliena plantago-aquatica</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td>1,1</td><td>+</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Rumex hydrolapathum</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex gracilis</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex acutiformis</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Sium latifolium</td><td>+</td><td>2,1</td></tr><tr><td>Rorippa amphibia</td><td>+</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Sparganium simplex</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Phalaris arundinacea</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Sagittaria sagittifolia</td><td>+</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Calliergon giganteum d</td><td>2,2</td><td></td></tr><tr><td>Gat. towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Callitriche polymorpha</td><td>+2</td><td>1,2</td></tr><tr><td>Cardamine pratensis</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lemna trisulca</td><td>1,2</td><td>+</td></tr><tr><td>Juncus effusus</td><td>+/+</td><td>+</td></tr><tr><td>Agrostis stolonifera</td><td>+</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Polygonum persicaria</td><td>+</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Mentha arvensis</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Scirpus silvatica</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Rorippa palustris</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Bidens cernuus</td><td>+</td><td>+</td></tr></tbody></table>

skowo i biologicznie zbliżonym do niego wydaje się być zespół *Heleocharo-Limoselletum aquatice*, opisany w kraju m. in. przez Kępczyńskiego (1960, 1965).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 9

1(240) Zarzecze pow. Bełchatów, lewa strona doliny, eksplotowane torfowisko w sąsiedztwie lasu, brzeg wysychającego zbiornika.

2(201) Stefanowizna-Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, brzeg starorzecza w sąsiedztwie *Caricetum gracilis*.
## 10. Cyperetum flavescens Koch 1926

### Zespół cibory żółtej

Zespół cibory żółtej należy do pionierskich, krótkotrwałych zbiorowisk roślin, występujących na mulistych i wilgotnych glebach, na brzegach zbiorników wód stojących, a także na wilgotnych ścieżkach, drogach, bruzdach i ścierniskach (Matuszkiewicz 1967).

W dolinie Widawki Cyperetum flavescens spotkano na brzegu zarastającego dołu potorfowego w miejscowości Zarzecze pow. Bełchatów. Niewielkie płaty tego zespołu znalazły odpowiednie siedlisko na słabo kwaśnym (pH = 6,0) mule torfowym, odsłoniętym przez darcie darni łąkowej podczas eksploatacji torfu. Spotykane ślady racic, świadcząc, że miejsca te są wydeptywane przez wypasane w sąsiedztwie bydło.

Bardzo łuźne i niskie (ok. 5 cm) runo tego zespołu tworzy przede wszystkim Cyperus flavescens (fot. 27) — gatunek charakterystyczny dla tego zespołu, a także, w nieznacznym stopniu, wyróżniająca zespół — Sagina nodosa oraz Carex oederi (C. serotina) ssp. pulchella gatunek charakterystyczny związku Nanocyperion, rzędu Cyperetalia fusci i klasy Isoëto-Nanojuncetea.

W dolinie Widawki zespół ten reprezentuje tylko jedno, niżej podane zdjęcie fitosocjologiczne nr 244. Z Polski zespół cibory żółtej opisał po raz pierwszy Faliński (1966) z Puszczy Białowieskiej, publikując również 1 zdjęcie, wykonane w Pogorzelcach wokół świeżo wykopanego

<table><caption>Tabela 10

Cyperetum flavescens Koch 1926</caption><tr><td>Nr zdj. (No du relevé) - 244, 18.08.1968, pow. zdj. (Surface) - 5 m², pokrycie (Recouvrement) c - 70 %, d - 10 %, wysok.warstwy zielnej (Hauteur des pl.vasc.) - 5 cm, pH - 6,0, liczba gat. w zdjęciu (Nombre d'espèces) - 30.</td></tr><tr><td>Gat charakt.i wyr.(D) zespół Caract.et diff.(D) de l'ass.</td></tr><tr><td>Cyperus flavescens 4,4 D Sagina nodosa +</td></tr><tr><td>Gat. charakt. zw., rzędu i klasy Caract. de l'all., de l'or. et de la classe Nanocyperion, Cyperetalia, Isoëto-Nanojuncetea</td></tr><tr><td>Carex oederi ssp. pulchella 1,2</td></tr></table>

Gat.towarzyszące - Compagnes

<table><tr><td>Juncus articulatus</td><td>1.1</td><td>Plantago maior</td><td>+</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td>1.1</td><td>Mentha arvensis</td><td>+</td></tr><tr><td>Agrostis stolonifera</td><td>1.1</td><td>Cerastium vulgatum</td><td>+</td></tr><tr><td>Potentilla anserina</td><td>1.1</td><td>Leontodon autumnalis</td><td>+</td></tr><tr><td>Bellis perennis</td><td>1.1</td><td>Polygonum persicaria</td><td>+</td></tr><tr><td>Prunellà vulgaris</td><td>1.1</td><td>Bidens cernuus</td><td>+</td></tr><tr><td>Triglochin palustre</td><td>+</td><td>Hydrocotyle vulgaris</td><td>(+)</td></tr><tr><td>Ranunculus flammula</td><td>+</td><td>Juncus effusus</td><td>(+)</td></tr><tr><td>Lycopus europaeus</td><td>+</td><td>Plantago lanceolata</td><td>(+)</td></tr><tr><td>Cardamine prætensis</td><td>+</td><td>Calliergon cuspidatum d</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>+</td><td>Fissidens adianthoides d</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Trifolium repens</td><td>+</td><td>Pohlia nutans</td><td>d 1.2</td></tr><tr><td>Potentilla erecta</td><td>+</td><td>Climacium dendroides</td><td>d (+,2)</td></tr><tr><td>Poa annua</td><td>+</td><td></td><td></td></tr></table>
basenu przeciwpożarowego. Jest ono zbliżone do niżej podanego zdjęcia z doliny Widawki, a różnice wynikają głównie z odmiennych siedlisk, na jakich te płaty występują. W zdjęciu z Puszczy Białowieskiej brak jest Carex oederi ssp. pulchella, natomiast występują 3 inne gatunki charakterystyczne dla związku Nanocyperion i rzędu Isoëtalia, a mi-nowicie: Plantago pauciflora, Gnaphalium uliginosum i Peplis portula f. terrestris.

D. ZBIOROWISKA SZUWAROWE

## 11. Scirpo-Phragmitetum Koch 1926

Szuwar trzcinowo-oczeretowy

Szuwar trzcinowo-oczeretowy występuje na terenie doliny Widawki w wielu stawach rybnych, starorzeczach i dołach potorfowych. Nieczęsto jednak istnieją odpowiednie warunki, aby mogły powstać dobrze wykształcone płaty tego zespołu z prawie pełną listą gatunków, uważanych w kraju za charakterystyczne dla zespołu *Scirpo-Phragmitetum*. Płaty takie spotykamy jedynie w większych zbiornikach wodnych, jak stawy rybne i starorzecza o dnie mulistym lub mulisto-piaszczystym, w partiach płytyszych, przybrzeżnych o przeciętnej głębokości od 10 - 50 cm. Występują tu 3 gatunki charakterystyczne zespołu: *Schoenoplectus lacustris*, *Sparganium ramosum*, *Typha latifolia*, które w każdym z tych 3 płatów (tab. 11, zdj. fit. 1 - 3) występują przeważnie w oddzielnych, mniejszych skupieniach jednogatunkowych. Tendencja ta stanowi zwykle podstawę do wyróżnienia przez wielu autorów szeregu facji w ramach zespołu (Fijałkowski 1960, Kępczyński 1960, 1965, Dąmska 1961, Jasnowski 1962, Olaczek 1967).

W dolinie Widawki, ze względu na stosunkowo małą powierzchnię zbiorników wodnych, facje takie nie zaznaczają się zbyt wyraźnie. Jedynie 2 pierwsze zdjęcia w tabeli 11 można przyjąć za fację z *Typha latifolia*.

Występują natomiast fragmenty zespołu, płaty ubogie typu socjacji, pozbawione zupełnie gatunków charakterystycznych zespołu, w których dominuje zwykle jeden z gatunków klasy *Phragmitetea*. Są to zbiorowiska wykształcone facjalnie przez *Equisetum limosum* (zdj. fit. 4, fot. 37) lub *Phragmites communis* (zdj. fit. 5, por. fot. 13), zbliżone tylko do zespołu *Scirpo-Phragmitetum*; florystycznie nawiązują one również do zespołu *Caricetum rostratae*.

Podobne zbiorowiska jako facje zespołu *Scirpo-Phragmitetum* opisa-li m.in.: Fijałkowski (1959) z Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego — facja z *Phragmites communis*; Jasnowski (1962) z Pomorza
<figure><img src="image_48.png" /><figcaption>Fot. 37. Zbiorowisko *Equisetum limosum*. Osada Zalesie k. Gosławic. 17.06.1967 r. Groupement *Equisetum limosum*. Bourgade de Zalesie près de Gosławice. 17.06.1967.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_49.png" /><figcaption>Fot. 38. Zespół *Phalaridetum arundinaceae* (zdj. fit. 3/59). Piaski. 15.06.1966 r. Association *Phalaridetum arundinaceae* (rel. phyt. 3/59). Piaski. 15.06.1966.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_50.png" /><figcaption>Fot. 39. Zespół *Caricetum paniculatae* i *Caricetum rostratae* zarastające płytkie doly potorfowe, Wieś Widawka. 22.06.1967 r.</figcaption></figure>

<caption>Associations *Caricetum paniculatae* et *Caricetum rostratae* couvrant des fosses de tourbière peu profondes. Village de Widawka. 22.06.1967.</caption>
Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 11

1(226) Kocierzowy pow. Radomsko, prawa strona doliny, brzeg stawu rybnego.

2(211) Kmiecizna pow. Radomsko, prawa strona doliny, brzeg stawu rybnego Go-
spodarstwa Rybnego Pytowice.

3(61) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, zarastający zbiornik wodny po starorzeczu, łączący się z bezimiennym lewym dopływem Widawki.

4(70) Piaski pow. Bełchatów, prawa strona doliny, fragment zarastającego staro-
rzecza.

5(171) Gosławice pow. Radomsko, lewa strona doliny, w sąsiedztwie rz. Święto-
janki i drogi prowadzącej do w. Gosławice, płytki zbiornik wodny, otoczony
rzędem olch.

12. *Glycerietum maximae* (Nowiński 1930) Hueck 1931
Szuwar mannowy

Szuwar mannowy spotykany jest w całej dolinie Widawki w posta-
ci małych płatów, położonych najczęściej na brzegach wód płynących,
a niekiedy również w płytkich obniżeniach terenu w głębi doliny. Cechą
charakterystyczną tych siedlisk jest duże wahanie poziomu wody, spo-

44

<figure><img src="image_51.png" /></figure>

4/231

<caption>Rys. 6. Profil glebowy zespołu *Glycerietum maximae*
Profil du sol de l'association *Glycerietum maximae*</caption>

Objaśnienia znaków stosowanych w rysunkach profili gle-
bowych znajdują się na str. 34.

Explications des signes employés dans les dessins des profils
des sols voir p. 34 du text polonais et p. 154 du text francais.

wodowane okresowymi zalewami rzecznymi, które zwiększają jednocześnie ich troficzność. Różnorodność siedlisk jest znaczna; szuwar mannowy występuje na łachach piaszczystych, sąsiadujących z korytem rzeki
(tab. 12, zdj. fit. 2/209), na madach terasy zalewowej (zdj. fit. 4/231 — profil glebowy 44, rys. 6) i w bezodpływowych zamulonych zagłębianiach, wśród zbiorowisk wielkich turzyc (zdj. 1/232). W związku z tym odczyn gleb, najczęściej obojętny, waha się w granicy od pH = 5,5 do 8,0. Warunki te wywierają wyraźny wpływ na postać poszczególnych płatów tego zespołu; i tak, można zauważyć płaty florystycznie zubożałe, inicjalne (zdj. fit. 1-2), płaty systematycznie zalewane i szybko obsychające (zdj. fit. 4), ze znacznym udziałem gatunków odpornych na silną oscylację poziomu wody, jak: *Lysimachia vulgaris* (pokrycie 3.2), *Ranunculus repens* (2.2.); ponadto daje się zauważyć w tych płatach wyraźny udział gatunków ze zw. *Magnocaricion*, będący wynikiem sąsiedztwa z tymi zbiorowiskami. Na tej właśnie podstawie Jasnowski (1962) wyróżnił w zespole *Glycerietum maximae*, podanym z terenu Pomorza Szczecińskiego, odpowiednie warianty (typowy, turzycowy i zalewowy) oraz stadia (inicjalny i sukcesyjny zarośli). W dolinie Widawki nie stwierdza się podobnego zróżnicowania, ze względu na małe i nieliczne płaty tego zespołu, w których odpowiednie warunki różnicujące nakładają się wzajemnie. Zespół, podobnie jak w całym kraju, wyodrębnia się wyraźnie dzięki zdecydowanej dominacji manny mielec (*Glyceria aquatica*), tworzącej zwarte, jednorodne łany, dochodzące do wysokości 2 m. Z klasy *Phragmitetea* towarzyszy jej stale *Equisetum limosum*, *Sium latifolium* i *Galium palustre*, a z gatunków towarzyszących *Lithrum salicaria* i *Ranunculus repens*.

*Glycerietum maximae* po raz pierwszy opisał Nowiński (1928, 1930) z doliny Wisłoku i Sanu. Początkowo zespół ten uważany był za wariant lub fację zespołu *Scirpo-Phragmitetum* (Kępczyński 1960, Dąmb ska 1961), a Fijałkowski (1959) podobne płaty zaliczył do zespołu *Glycerieto-Sparganietum* jako facje z *Glyceria aquatica*. Ostatnio, powszechnie opsywany jest jako oddzielny zespół *Glycerietum maximae* z różnych części kraju m. in. przez Jasnowskiego (1962), Kępczyńskiego (1965), Falińskiego (1966) i Szoszkiewicza (1967). Z województwa łódzkiego, Olaczek (1967) podaje szuwar mannowy z doliny Bzury i Zianu, wyróżniając warianty: turzycowy i typowy, a w nim podwariant z *Phalaris arundinacea*.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 12

1(232) Rembieszów pow. Łask, lewa strona doliny, wypłycone, zarastające staro-rzecze.

2(209) Wyr pow. Bełchatów, prawa strona doliny, w pobliżu ujścia rz. Rakówki i młyna, łacha piaszczysta na brzegu Widawki.

3(173) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, brzeg strumyka łączącego zbiornik wodny z rzeką.

4(231) Pstrokonie pow. Łask, lewa strona doliny, obniżenie terenu wśród łąki.
<table><caption>Tabela 12
Glycerietum maximae /Nowiński 1930/ Hueck 1931</caption><thead><tr><th></th><th></th><th>1</th><th>2</th><th>3</th><th>4</th></tr></thead><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td></td><td>232</td><td>209</td><td>17%</td><td>231</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td></td><td>24</td><td>26</td><td>21</td><td>23</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td></td><td>08</td><td>07</td><td>06</td><td>08</td></tr><tr><td>Pokrycie roslinnosci</td><td>%</td><td>67</td><td>67</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant.</td><td></td><td>100</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>m²</td><td>25</td><td>50</td><td>20</td><td>50</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td>80-100-</td><td>50-</td><td></td><td>100</td></tr><tr><td>Wysokosć roslin naczyniowych</td><td>aréd.-moy.</td><td>120</td><td>200</td><td>150</td><td></td></tr><tr><td>Hauteur des plant. vascul.</td><td>maks.-max.</td><td>5,5</td><td>8,0</td><td>-</td><td>6,5</td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td>10</td><td>17</td><td>23</td><td>24</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat.char.zespołu</td><td></td><td>5.5</td><td>5.5</td><td>5.4</td><td>4.4</td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Glyceria aquatica</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat.char.związku,rzędu,klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'all.,de l'ordre</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>et de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Phragmition,Phragmitetalia,Phragmitetea</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td></td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Sium latifolium</td><td></td><td>+</td><td>3.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Rorippa amphibia</td><td></td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Alisma plantago-aquatica</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Iris pseudoacorus</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex acutiformis</td><td></td><td>+</td><td>+/+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Veronica anagallis</td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Poa palustris</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Rumex hydrolapathum</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Phalaris arundinacea</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex vesicaria</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex rostrata</td><td></td><td>1.2</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Epilobium roseum</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Sparganium remosum</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Veronica beccabunga</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Cicuta virosa</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Peucedanum palustre</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Carex gracilis</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat.towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td></td><td>+/+</td><td>+/+</td><td>1.1</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Polygonum persicaria</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Cardamine amara</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Mentha aquatica</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Caltha palustris</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Climacium dendroides</td><td>d</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Brachythecium mildeanum</td><td>d</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Mnium seligeri</td><td>d</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr></tbody></table>

Gatunki sporadyczne ze stopniem pokrycia + - Sporadiques avec degré de recouvrem. +: zdj.1:Lemma minor; zdj.2:Rorippa silvestris,Epilobium hirsutum,Bidens cernuus; zdj.3:Stellaria palustris; zdj.4:Lysimachia vulgaris,Mentha arvensis,Cardamine pratensis,Filipendula ulmaria.

## 13. Oenantho-Rorippetum Lohm. 1950
Szuwar kropidla i rzepichy

Tylko jeden dobrze wykształcony płat tego zespołu spotkano w do-
linie Widawki w Józefinie k. Szczercowa pow. Bełchatów. Wystąpił on
w płytkim, zarastającym zbiorniku wodnym po starorzeczu na po-
wierzchni ok. 25 m², w sąsiedztwie zbiorowiska turzyc ze zw. Magnoca-
ricion, które otaczają go, zajmując miejsca bardziej wypłycone i okre-
sowo wysychające. Sam zbiornik, o silnie zamulonym dnie, w okresie pełnego lata, wypełniony był ok. 25-cm warstwą wody.

W placie tym dominuje kropidło wodne, Oenanthe aquatica (pokrycie 5.5), któremu towarzyszy drugi gatunek charakterystyczny zespołu — *Rorippa amphibia* (pokrycie 1.2) i 9 innych gatunków ze zw. *Phragmitition*, rzędu i klasy *Phragmitetea*. Skład florystyczny tego szuwaru prezentuje niżżej podane zdjęcie fitosocjologiczne nr 116.

<table><caption>Tabela 13
Oenanthe-Rorippetum Lohm. 1950</caption><thead><tr><th colspan="2">Nr zdj. (No du relevé) - 116, pow.zdj.(Surface) - 20 m².</th></tr></thead><tbody><tr><td colspan="2">pokrycie (Recouvrement) c - 100 %, wysok.warstwy zielnej</td></tr><tr><td colspan="2">(Hauteur des pl.vasc.) - 50-110,liczba gat.w zdjęciu (Nombre d'espèces) - 14, 14.07.1966 r.</td></tr><tr><td>Gat charakt zespołu</td><td>Carex rostrata 1.1</td></tr><tr><td>Caracteristiques de l'ass.</td><td>Sium latifolium 1.1</td></tr><tr><td>Oenanthe aquatica 5.5</td><td>Sparganium ramosum +</td></tr><tr><td>Rorippa amphibia 1.2</td><td>" simplex +</td></tr><tr><td>Gat charakt.zw.,rzędu i klasy</td><td>Galium palustre +</td></tr><tr><td>Caract.de l'all.,de l'or.et</td><td></td></tr><tr><td>de la classe - Phragmitation,</td><td>Gat.towarzyszące-Compagnes</td></tr><tr><td>Phragmitetalia,Phragmitetea</td><td></td></tr><tr><td>Alisma plantago-aquatica 1.2</td><td></td></tr><tr><td>Rumex hydrolapathum 1.1</td><td>Polygonum hydropiper 1.2</td></tr><tr><td>Equisetum limosum 1.1</td><td>Hottonia palustris 1.2</td></tr><tr><td>Glyceria fluitans 1.1</td><td>Lemna minor +2</td></tr></tbody></table>

Z Polski *Oenanthe-Rorippetum* opisali m. in.: Fijałkowski (1959) z Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, Kępczyński (1965) z Wysoczyzny Dobrzyńskiej, Zimna (1966) z doliny Narewki, Faliński (1966) z Puszczy Białowieskiej i Podbielkowski (1968) z woj. warszawskiego. W wyróżnionych tam platach tego zespołu dominuje zwykle *Rorippa amphibia* nad *Oenanthe aquatica* — odwrotnie niż w dolinie Widawki i w Uroczysku Dębowiec w woj. łódzkim (Mowszowicz i współaut. 1967).

## 14. Acoretum calami (Eggler 1933) Kobendza 1948
Szuwar tatarakowy

W dolinie Widawki szuwar tatarakowy spotykany jest najczęściej na brzegach zarastających i okresowo wysychających starorzeczy (fot. 40). Rozwija się na podłożu mulisto-piaszczystym, zawsze wilgotnym i okre- sowo zalewanym, o odczynie lekko kwaśnym, pH = 5,7—6,5.

Gatunkiem charakterystycznym zespołu jest *Acorus calamus*, który tworzy prawie jednorodne, zwarte łany. Z gatunków charakterystycznych rzędu i klasy *Phragmitetea* towarzyszą mu najczęściej: *Glyceria fluitans*, *Equisetum limosum*, *Galium palustre* i *Heleocharis palustris*, obok 18-tu innych gatunków występujących raczej sporadycznie, choć
<table><caption>Tabela 14
Acoretum calami /Eggler 1933/ Kob. 1948</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>277</td><td>213</td><td>170</td><td>172</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>25</td><td>28</td><td>21</td><td>21</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności</td><td>08</td><td>07</td><td>06</td><td>06</td></tr><tr><td>Recouvrem. des plant.</td><td>67</td><td>67</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>100</td><td>100</td><td>93</td><td>100</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td>50</td><td>25</td><td>50</td><td>50</td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej</td><td>170</td><td>150</td><td>100</td><td>90</td></tr><tr><td>Hauteur de la couche herbière</td><td>-</td><td>5,7</td><td>6,5</td><td>6,5</td></tr><tr><td>pH</td><td>18</td><td>17</td><td>30</td><td>20</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Nombre d'especes</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat. char. zespołu Caract. de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Acorus calamus</td><td>5.5</td><td>5.5</td><td>5.5</td><td>5.5</td></tr><tr><td>Gat. char. związku, rzędu, klasy Caract. de l'all., de l'ordre et de la classe Phragmitation, Phragmitetalia, Phragmitetea</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td>1.1</td><td>+</td><td>2.1</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td>+</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Korippa amphibia</td><td>1.1</td><td>2.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Rumex hydrolapatum</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex acutiformis</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat. sporadyczne - Sporadiques: zdj.1:Carex vesicaria 1.1, Glyceria aquatica 1.1, Iris pseudoacorus +; zdj.2: Sium latifolium 2.1, Alisma plantago-aquatica 1.1, Sagittaria sativifolia +, Sparganium simplex +, Carex gracilis +; zdj.3: Carex rostrata 1.1, Veronica beccabunga +, Lysimachia thrysiflora +, Peucedanum palustre +, Typha latifolia +, Phalaris arundinacea +, Ranunculus lingus +.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat. towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Lemna minor</td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>1.2/</td><td>+</td></tr><tr><td>Potentilla anserina</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td>+/</td><td>+</td><td>2.2</td><td>+</td></tr><tr><td>Ranunculus flammula</td><td>+/</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Mentha arvensis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Polygonum hydropiper</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Scirpus silvestris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Poa trivialis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Caltha palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat. sporadyczne - Sporadiques: zdj.1: Hottonia palustris 2.2, Lysimachia vulgaris +, L. nummularia +; zdj.2: Heleocharis acicularis 1.2; zdj.3: Menyanthes trifoliata 1.1, Veronica scutellata +, Stellaria palustris +, Comarum palustre +, Poa pratensis +, Cardamine pratensis +, Equisetum palustre +, Juncus articulatus +, Epilobium hirsutum +, Mentha aquatica 1.1, Agrostis stolonifera 2.2, Polygonum amphibium +, Alope-curus geniculatus +, Carex hirta +, Trifolium repens +, Lychnis flos-cuculi +, Plantago major +, Rumex obtusifolius +.</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr></tbody></table>

niekiedy ze stosunkowo znacznym stopniem pokrycia. Z gatunków towarzyszących występują zwykle: *Lemna minor*, *Potentilla anserina* i *Ranunculus repens*.

Znaczna różnorodność gatunków, sporadycznie wchodzących w skład poszczególnych płatów, jak i pewne, zaznaczające się różnice ilościowe — są związane z różnym stopniem zarastania i wypłycania się tych zbiorników oraz opanowywania zespołu przez różne, sąsiadujące z nim, zbiorowiska łąkowe. *Acoretum calami* występuje dość często w kraju;
przez jednych autorów uważany był za wariant lub fację zespołu *Scirpo-Phragmitetum* (Kępczyński 1960, Dąmbska 1961, Jasnowski 1962, Olaczek 1967), przez innych za fację zespołu *Glycerieto-Sparganietum* (Fijałkowski 1959). Jednak brak w nim gatunków charakterystycznych dla zespołu *Scirpo-Phragmitetum* oraz odmienne warunki, w jakich się rozwija, skłoniły Egglera (1933) w Niemczech i Kobendzę (1948) w Polsce do uznania szuwaru tarakowego za oddzielny zespoł. Pogląd ten podzielają m.in.: Oberdorfer (1962), Kępczyński (1965) i Nowiński (1967).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 14

1(273) Górki Grabieńskie pow. Łask, lewa strona doliny, zarastające starorzecze.

2(213) Piaski pow. Bełchatów, lewa strona doliny, zarastające starorzecze.

3(170) Gosławice pow. Radomsko, lewa strona doliny, na prawo od drogi prowadzącej z Widawki do Gosławic, zarastający zbiornik wodny.

4(172) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, zagłębienie terenu wśród łąki.

## 15. Caricetum paniculatae Wang. 1916
Szuwar turzycy prosowej

Niewielkie płaty zespołu *Caricetum paniculatae* można spotkać w górnym odcinku doliny Widawki, na terenach silnie podmokłych,

6

<figure><img src="image_52.png" /><figcaption>Rys. 7. Profil glebowy zespołu *Caricetum paniculatae*
Profil du sol de l'association *Caricetum paniculatae*</figcaption></figure>
w sąsiedztwie strug i dołów potorfowych, zwykle wśród olszynowych zarośli. Rozwija się on na torfach dolinowych, powierzchniowo zamulonych okresowymi wylewami i wysiękami z nacięć horyzontu wód grun-towych (profil glebowy nr 6, rys. 7).

Odczyn gleby jest lekko kwaśny; pH = 5,5 - 6,0. Gatunkiem panu-

<table><caption>Tabela 15
Caricetum paniculatae Wang. 1916</caption><tbody><tr><td>Wolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>174</td><td>101</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>22</td><td>1</td></tr><tr><td></td><td>06</td><td>07</td></tr><tr><td></td><td>67</td><td>66</td></tr><tr><td>Pokrycie roślin naczyniowych</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant.vascul.</td><td>c %</td><td></td></tr><tr><td>Pokrycie mszaków</td><td>20</td><td>60</td></tr><tr><td>Recouvrem.des bryoph.</td><td>d %</td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>m²</td><td></td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td>25</td><td>50</td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej śred.-moy. cm</td><td></td><td>120</td><td>20-80</td></tr><tr><td>Hauteur de la couche herb.maks.-max. cm</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td>5,5</td><td>6,0</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td>23</td><td>41</td></tr><tr><td colspan="4">Gat.char.zespołu</td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex paniculata</td><td></td><td>5,5</td><td>4,4</td></tr><tr><td colspan="4">Gat.char.związku</td></tr><tr><td>Caract.de l'all.</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="4">Magnocaricion</td></tr><tr><td>Carex rostrata</td><td></td><td></td><td>1,1</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td></td><td>1,1</td><td></td></tr><tr><td>Peucedanum palustre</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex acutiformis</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex paradoxa</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Lysimachia thrysiflora</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Cicuta virosa</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="4">Gat-char.rzęd u klasy</td></tr><tr><td>Caract.de l'ordre et de la classe</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="4">Phragmitetalia, Phragmitetea</td></tr><tr><td>Rumex hydrolapathum</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Sium latifolium</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="4">Gat-char.klasy</td></tr><tr><td>Caract.de la classe</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td colspan="4">Molinio-Arrhenatheretea</td></tr><tr><td>Equisetum palustre</td><td></td><td>1,1</td><td>1,1</td></tr><tr><td>Filipendula ulmaria</td><td></td><td>1,1</td><td>2,1</td></tr><tr><td>Galium uliginosum</td><td></td><td></td><td>1,1</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Lotus uliginosus</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Lychnis flos-cuculi</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Rumex acetosa</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Poa pratensis</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Lysimachia vulgaris</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Geum rivale</td><td></td><td></td><td>2,1</td></tr><tr><td>Cirsium palustre</td><td></td><td></td><td>1,1</td></tr><tr><td>Caltha palustris</td><td></td><td></td><td>1,1</td></tr><tr><td>Leontodon hispidus</td><td></td><td></td><td>1,1</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Festuca rubra</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Prunella vulgaris</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Valeriana dioica</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Plantago lanceolata</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Angelica silvestris</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Chillea millefolium</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Buccisa pratensis</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Ranunculus acer</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Climacium dendroides</td><td></td><td></td><td>2,2</td></tr></tbody></table>
Gat.towarzyszące - Compagnes

<table><tr><td>Mentha arvensis</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lycopus europaeus</td><td>1.1</td><td>.</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Hypericum acutum</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Epilobium palustre</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Stellaria palustrie</td><td>.</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Potentilla anserina</td><td>.</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Potentilla erecta</td><td>.</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Carex diandra</td><td>.</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Viola palustris</td><td>.</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Anthoxanthum odoratum</td><td>.</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Briza media</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Eriophorum latifolium</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Hypericum masculatum</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Epilotium parviflorum</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Mentha aquatica</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex flava</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Luzula multiflora</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Alchemilla sp.</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Drepanocladus vernicosus</td><td>d</td><td>+2</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Mnium seligeri</td><td>d</td><td>2.2</td><td>.</td></tr><tr><td>Calliergon cuspidatum</td><td>d</td><td>2.2</td><td>.</td></tr><tr><td>Aulacomnium palustre</td><td>d</td><td>.</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Bryum ventricosum</td><td>d</td><td>.</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Marchantia aquatica</td><td>d</td><td>.</td><td>+2</td></tr></table>

ącym i charakterystycznym zespołu jest *Carex paniculata*, która występuje w postaci gęstych kęp o znacznej wielkości, nadając zbiorowisku swoisty wygląd i strukturę kępkowo-dolinkową (fot. 39).

Szuwar turzycy prosowej na badanym terenie występuje w niewielkich płatach i należy do zbiorowisk zanikających (ustępujących). Jest to wynikiem antropogenicznej i naturalnej tendencji rozwojowej zmierzającej, przy obniżającym się poziomie wód gruntowych, do wytwarzania zbiorowisk łąk kośnych. Stan ten potwierdza skład florystyczny tego zespołu (tabela 15), w którym udział gatunków charakterystycznych związku *Magnocaricion* oraz rzędu i klasy *Phragmitetea* jest niewielki w porównaniu z udziałem gatunków charakterystycznych z kl. *Molinio-Arrhenatheretea*.

*Caricetum paniculatae* opisywali z Polski m. in.: Fijałkowski (1960), Jasnowski (1962), Polakowski (1963), Kępczyński (1965), Faliński (1966), Denisiuk (1967a) i Podbielkowski (1968).

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 15

1(174) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, teren podmokły (wysięki), kępiasty, sąsiaduje z zarastającymi dołami potorfowymi.

2(101) Kodrąb pow. Radomsko, lewa strona doliny, 30 m od koryta rzeki, teren silnie podmokły nierówny (kępy), wśród olszynowych zarośli.

## 16. *Caricetum appropinquatae* (Aszöd 1936) R.Tx. 1937
Szuwar turzycy tunikowej

Wzdłuż całej doliny Widawki, najczęściej na skraju terasy zalewo-wej, spotykane są dość duże płaty łąk, silnie zabagnionych i opanowanych przez *Carex paradoxa* (*C. appropinquata*), które można zaliczyć
33

<figure><img src="image_53.png" /></figure>

3/64

24

<figure><img src="image_54.png" /></figure>

4/84

26

<figure><img src="image_55.png" /></figure>

5/77

35

<figure><img src="image_56.png" /></figure>

6/140

<caption>Rys. 8. Profile glebowe zespołu *Caricetum appropinquatae*
Profils du sol de l'association *Caricetum appropinquatae*</caption>
do zespołu *Caricetum appropinquatae*. Występują one na torfach niskich, dolinowych, lekko zamulonych i rozłożonych oraz silnie podtopionych, zwłaszcza w okresie wiosennym. Podczas łata poziom wody opada i waha się, w załężności od położenia płatu w dolinie oraz oddalenia od zbiorników wodnych, w granicach od 0 - 80 cm. Warstwa torfu, o miąższości od 50 - 150 cm, spoczywa na niebieskawych mułkach, pyłach silnie oglejonych, a niekiedy i zazielenionych, lub na piaskach (por. profile glebowe Nr Nr 33, 24, 26, 35, rys. 8).

Odczyn gleby jest słabo kwaśny, jego pH = 5,0 - 6,0. Gatunkiem charakterystycznym i panującym w zespole jest *Carex paradoxa*, która pomimo wzrostu kępkowego, tworzy zwykle zwarte łany. W młodszym okresie rozwoju kępy jeszcze nie są dobrze wykształcone, później następuje silne ich zagęszczenie, w związku z czym budowa kępiasta jest słabo zaznaczona. Przestrzeń pomiędzy turzycą tunikową zajmują mchy; ich pokrycie w zespole jest znaczne i wynosi od 30 - 90% powierzchni płatów.

Z roślin naczyniowych największy udział przypada na gatunki z rzędu *Molinietalia* i klasy *Molinio-Arrhenatheretea*, mniejszy na klasę *Scheuchzerio-Caricetea fuscae* a najmniejszy (lub brak zupełnie) gatunków ze związku *Magnocaricion* oraz rzędu i klasy *Phragmitetea* (por. tab. 16, zdj. fit. 5 - 8).

To odwrócenie stosunków florystycznych w zespole turzycy tunikowej jest wynikiem naturalnego kierunku zachodzącej sukcesji, która przy obniżającym się stale poziomie wody gruntowej oraz gospodarce kośno-pastwiskowej tych użytków prowadzi do zbiorowisk łąkowych (Jasnowski 1962).

Na duży udział w zespole *Caricetum appropinquatae* gatunków z innych grup syngenetycznych, zwłaszcza z klasy *Molinio-Arrhenatheretea*, zwraca uwagę szereg badaczy, m. in.: Jasnowski (1962), Kępczyński (1965), Zimna (1966) i Denisiuk (1967a), który propojuje nawet przeniesienie tego zespołu z klasy *Phragmitetea* do klasy *Scheuchzerio-Caricetea fuscae*. Zbiorowisko turzycy tunikowej jest ostatnio powszechnie uznane, za Tüxenem (1937), jako oddzielny zespół w klasie *Phragmitetea* (Oberdorfer 1962, Balátová-Túláčková 1963, Matuszkiewicz 1967, Nowiński 1967).

Poza wyżej wymienionymi badaczami zespół turzycy tunikowej opisali z Polski: Fijałkowski (1959) i Faliński (1966), a z województwa łódzkiego Mowszowicz i współaut. (1967) z śródleśnego torfowiska w rezerwacie Dębowiec w pow. Radomsko.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 16

1(196) Zapolice pow. Radomsko, lewa strona doliny, 5 km od kanalu rzeki (regulowana), teren podmokły.
Cat.cher.klasy
Caract. de la classe
Molinoio-Arrhenatheretea

<table><tbody><tr><td>Equisetum palustre</td><td>+</td><td>1.1</td><td>4.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Filipendula ulmaria</td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Cirsium palustre</td><td>+</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Valeriana dioica</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>3.1</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Lotus uliginosus</td><td>+/+</td><td>+</td><td>2.2</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Ranunculus acer</td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Lychnis flos-cuculi</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Caltha palustris</td><td>+</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Foa pratensis</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Lysimachia vulgaris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Foa trivialis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Galium uliginosum</td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Festuca rubra</td><td>+</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Crepis paludosa</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+/+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Rumex acetosa</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Deschampsia caespitosa</td><td>+/2</td><td>+/2</td><td>+</td><td>+</td><td>+/2</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Geum rivale</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Holcus lanatus</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Succisa pratensis</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Cardamine pratensis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Juncus effusus</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>+/2</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Plantago lanceolata</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Orchis latifolia</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Runella vulgaris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Polygonum bistorta</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Taraxacum officinale</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Tarifolium repens</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Climacium dendroides</td><td>d</td><td>1.2</td><td>4.3</td><td>3.2</td><td>1.2</td><td>3.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>V</td></tr></tbody></table>

Cat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.4:Euphrasia rostkoviana+; zdj.5:Leontodon hispidus +, Trifolium pratense 1.1; zdj.7:Festuca pratensis +, Scirpus silvaticus +, Sonchus paluster +.

Cat.towarzyszace - Compagnes

<table><tbody><tr><td>Carex panicea</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Renunculus repens</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Anthoxanthum odoratum</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Mentha arvensis</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Salix cinerea</td><td>c</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Briza media</td><td>c</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>S-lix pentandra</td><td>c</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Alnus glutinosa</td><td>c</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Polygonum amphibium</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Potentilla erecta</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Lycopus europaeus</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>II</td></tr><tr><td>Senecio rivularis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Crepis mollis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Calliergon cuspidatum</td><td>d</td><td>1.2</td><td>3.3</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>3.2</td><td>2.2</td><td>V</td></tr><tr><td>Mnium seligeri</td><td>d</td><td>1.2</td><td>+</td><td>2</td><td>+</td><td>1.2</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Aulacomnium palustre</td><td>d</td><td>2.2</td><td>+</td><td>+</td><td>1.2</td><td>+</td><td>4.4</td><td>II</td></tr></tbody></table>

Cat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.2:Calamagrostis canescens +; zdj.3:Leontodon autumnalis +.

6(140) Piaski, pow. Bełchatów, skraj lewej strony doliny, pod lasem zagłębienie terenowe.

7(149) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, ok. 50 m na E od zdj. 5(77) obok zarośli.

8(146) Kuźnica pow. Radomsko, prawa strona doliny, ok. 100 m na E od zdj. 7(149), teren podmokły w pobliżu rowu odwadniającego (20 m).

## 17. Caricetum rostratae Rübel 1912
Szuwar turzycy dzióbkowej

Szuwar turzycy dzióbkowej zarasta niewielkie, płytkie doły potor-fowe, znajdujące się najczęściej w górnym odcinku doliny Widawki, w rejonie miejscowości Kodrąb i Widawka w powiecie radomszczańskim. Doły te powstały w wyniku wstępnej eksploatacji torfu, przerwanej wy-
sokim poziomem wody, jaki występuje w bliskim sąsiedztwie rzeki i utrzymuje się na powierzchni dołów prawie przez cały rok.

W związku z tym w płatach zespołu turzycy dzióbkowej zaznacza się duży udział hydrofitów z klasy Lemnetea i Potametea, jak: Lemna minor, L. trisulca, Hydrocharis morsus-ranae, Myriophyllum verticillatum czy Elodea canadensis. Dno tych zbiorników wypełnione jest mułem i rozłożonym torfem.

Caricetum rostratae łatwo wyróżnia się w terenie, dzięki dominacji sinozielonej turzycy dzióbkowej, Carex rostrata, która tworzy jednolite, zwarte łyany (fot. 39). Obok niej, drugim gatunkiem charakterystycznym zespołu jest Lysimachia thyrtsiflora, mająca już znacznie mniejszy udział ilościowy w tym zbiorowisku.

Spośród 6-ciu gatunków charakterystycznych dla związku Magnocaricion oraz 8-miu gatunków z rzędu i klasy Phragmitetea, najliczniej i najczęściej występują: Galium palustre, Equisetum limosum, Typha latifolia, Sium latifolium i Rumex hydrolapathum.

Szuwar turzycy dzióbkowej odgrywa poważną rolę w procesie zarastań dołów potorfowych (Podbielkowski 1960). W dolinie Widawki rozpoczyna się on od ubogich płatów z turzycą dzióbkową (tab. 17, zdj. fit. 1), a następnie poprzez dobrze wykształcone platy Caricetum rostratae (zdj. fit. 2 - 4) przechodzi w podzespół kwaśnej młaki niskoturzycowej z turzycą dzióbkową — Carici-Agrostietum caninae caricetosum rostratae (tab. 31, zdj. fit. 1 - 6).

Szuwar z turzycą dzióbkową po raz pierwszy opisał Rübel w roku 1912 jako Caricetum rostratae; później Koch (1926) połączył go wraz z szuwarem turzycy pęcherzykowatej w zespół Caricetum inflatos vesicariae. Pod tą nazwą zbiorowisko to było opisywane przez dłuższy okres czasu przez wielu autorów, m. in.: Oberdorfera (1957), Pawłowskiego (1959), Fijałkowskiego (1960), Dąmbską (1961), Jasnowskiego (1962), Polakowskiego (1963), Kępczyńskiego (1960, 1965) i Podbielkowskiego (1968).

Ostatnio znów powraca pierwotna koncepcja dwóch oddzielnych zespołów (Caricetum rostratae i Caricetum vesicariae), którą w Polsce reprezentują m. in.: Solińska (1963), Faliński (1966) Denisiuk (1967a), Olaczek (1967), Matuszkiewicz (1967) i Nowiński (1967). Balátová-Tuláčková (1963), opierając się na wyraźnych różnicach florystyczno-ekologicznych występujących pomiędzy tymi zespołami, proponuje nawet zaliczenie ich do dwóch oddzielnych związków (Caricion rostratae i Caricion gracilis) w ramach rzędu Magnocaricetalia. Stanowisko to podziela również Olaczek (1967). W niniejszej pracy Caricetum rostratae i Caricetum vesicariae zaliczono do związku Magnocaricion w rzędzie Phragmitetalia eurosimilica.
<table><caption>Tabela 17
Caricetum rostratae Rübel 1912</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>176</td><td>102</td><td>169</td><td>192</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>22</td><td>1</td><td>21</td><td>24</td></tr><tr><td></td><td>06</td><td>07</td><td>06</td><td>06</td></tr><tr><td></td><td>67</td><td>66</td><td>67</td><td>67</td></tr><tr><td>Pokrycie roślin naczyniowych</td><td>95</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem. des plant. vascul.</td><td>c</td><td>%</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Pokrycie mszaków</td><td></td><td></td><td>30</td><td>40</td><td>Zn</td></tr><tr><td>Recouvrem. des bryoph.</td><td>d</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>m²</td><td></td><td>25</td><td>50</td><td>25</td><td>25</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td><td>50-</td><td>50-</td><td>50-</td><td>70-</td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej</td><td>śred.-moy.</td><td>cm</td><td>60</td><td>100</td><td>100</td><td>100</td></tr><tr><td>Hauteur de la couche herb.</td><td>maks.-max.</td><td>cm</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td></td><td>10</td><td>28</td><td>29</td><td>25</td></tr><tr><td colspan="6">Gat. char. zespóru</td></tr><tr><td>Caract. de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex rostrata</td><td></td><td></td><td>5.5</td><td>5.5</td><td>4.4</td><td>4.4</td></tr><tr><td>Lysimachia thyrsiflora</td><td></td><td></td><td>.</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td></tr><tr><td colspan="6">Gat. char. zw.</td></tr><tr><td>Caract. de l'all.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Magnocaricion</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td></td><td></td><td>.</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Cicuta virosa</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>+</td><td>.</td></tr><tr><td>Carex pseudocyperus</td><td></td><td></td><td>+</td><td>.</td><td>+/</td><td>.</td></tr><tr><td>Carex acutiformis</td><td></td><td></td><td>+</td><td>.</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Carex paniculata</td><td></td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>.</td><td>.</td></tr><tr><td>Calla palustris</td><td></td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>2.2</td><td>.</td></tr><tr><td colspan="6">Gat. char. rz. i klasy</td></tr><tr><td>Caract. de l'ordre et de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Phragmitetalia, Phragmitetea</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>2.1</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Lythrum latifolia</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Sium latifolium</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Rumex hydrrolapathum</td><td></td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Alisma plantago-aquatica</td><td></td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Panunculus lingua</td><td></td><td></td><td>.</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Irish pseudoacorus</td><td></td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td></td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td colspan="6">Gat. towarzyszące - Compagnes</td></tr><tr><td>Leisma minor</td><td></td><td></td><td>1.2</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>+</td></tr><tr><td>Leisma trisulca</td><td></td><td></td><td>2.2</td><td>+</td><td>2.2</td><td>3.3</td></tr><tr><td>Equisetum palustre</td><td></td><td></td><td>+</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>.</td></tr><tr><td>Hydrocharis morsus-ranæ</td><td></td><td></td><td>+</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>+</td></tr><tr><td>Myriophyllum verticillatum</td><td></td><td></td><td>+</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex diandra</td><td></td><td></td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td></td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Elodea canadensis</td><td></td><td></td><td>+</td><td>1.2</td><td>.</td><td>3.3</td></tr><tr><td>Hottonia palustris</td><td></td><td></td><td>+</td><td>2.</td><td>.</td><td>+</td></tr><tr><td>Cardamine pratensis</td><td></td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>.</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Menyanthes trifoliata</td><td></td><td></td><td>.</td><td>.</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Marchantia aquatica</td><td>d</td><td></td><td>.</td><td>+</td><td>2.2</td><td>1.2</td></tr><tr><td>Calliergon cuspidatum</td><td>d</td><td></td><td>.</td><td>2.2</td><td>3.2</td><td>.</td></tr><tr><td colspan="6">Gat. sporadyczne - Sporadiques: zdj.2: Lycopus europaeus +, Stellaria palustris +, Epilobium palustre +, Caltha palustris +, Utricularia minor +, Mentha arvensis +, Dpanocephalus vernicosis d 2.2; zdj.3: Comarum palustre 1.1, Viola palustris +, Lysimachia vulgaris +, Galium uliginosum +, Agrostis stolonifera +, Potamogeton natans +/+, Mnium seligeri d 2.2, Climacium dendroides d 2.2; zdj.4: Myosotis palustris +, Potamogeton pusillus +2, Chara foetida +2.</td></tr></tbody></table>

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 17

1(176) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, płytki zarastający dół potorfowy.

2(102) Kodrab pow. Radomsko, lewa strona doliny, 30 m od rzeki, płytki zarastający zbiornik wodny.
3(169) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, zarastający płytki dół po-
torfowy wśród zarośli olszynowych.

4(192) Kodrąb pow. Radomsko, lewa terasa zalewowa, płytkie zbiorniki wypełnio-
ne wodą wśród zarośli olszynowych.

18. *Caricetum acutiformis* Sauer 1937
Szuwar turzycy błotnej

W górnym odcinku doliny Widawki, w rejonie miejscowości Kodrąb,
Chamborowa i Widawka w pow. radomszczańskim na miejscach siinie
podmokłych, w sąsiedztwie wód płynących wykształcają się dość duże
płaty szuwaru turzycy błotnej.

Zespół ten rozwija się na głębokich torfach dolinnych (140 - 210 cm),
okresowo zalewanych i podtapianych, o odczynie lekko kwaśnym
(pH = 5,5 - 6,0). Poziom wody w tych płatach uzależniony jest od wy-
sokości lustra wody w sąsiednich zbiornikach i opada w okresie lata do
głębokości — 20 - 30 cm (rys. 9). Gatunkiem dominującym i charakte-
rystycznym zespołu jest *Carex acutiformis*, tworzący gęste i zwarte łany
o wysokości ok. 1 m (fot. 45)).

Związek *Magnocaricion* reprezentowany jest przez 8 gatunków, a rząd

<figure><img src="image_57.png" /><figcaption>Rys. 9. Profile glebowe zespołu *Caricetum acutiformis*
Profils du sol de l'association *Caricetum acutiformis*</figcaption></figure>
i klasa Potametea przez 7; spośród nich najczęściej występują: Carex rostrata (V kl. stał.), Galium palustre (ssp. elongatum?) (IV), Peucedanum palustre (IV), Rumex hydrolapathum (III), Heleocharis palustris (III). Największy udział w tym zespole mają gatunki z klasy Molinio-Arrhenatheretea, głównie rzędu Molinietalia. Na 30 gatunków z tej grupy — 10 ma V-tą klasę stałości i znaczny stopień pokrycia. Również wyraźnie zaznacza się udział gatunków z klasy Scheuchzerio-Caricetea fus-

<table><caption>Tabela 18
Caricetum acutiformis Sauer 1937</caption><tbody><tr><td>Nr kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td><td>5</td><td>6</td><td></td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>114</td><td>179</td><td>175</td><td>164</td><td>98</td><td>92</td><td>S</td></tr><tr><td></td><td>3</td><td>22</td><td>22</td><td>21</td><td>24</td><td>23</td><td>t</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>07</td><td>05</td><td>06</td><td>05</td><td>06</td><td>05</td><td>a</td></tr><tr><td></td><td>56</td><td>57</td><td>67</td><td>67</td><td>66</td><td>66</td><td>i</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności naczyniowej</td><td>c</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>o</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant. vascul.</td><td>120</td><td>110</td><td>100</td><td>110</td><td>95</td><td>60</td><td>s</td></tr><tr><td>Pokrycie mszaków</td><td>d</td><td>%</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>ć</td></tr><tr><td>Recouvrem.des bryoph.</td><td>90</td><td>60</td><td>50</td><td>60</td><td>80</td><td>70</td><td>P</td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>m²</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>r</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td>50</td><td>50</td><td>25</td><td>25</td><td>50</td><td>50</td><td>s</td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej</td><td>śred.-moy.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>e</td></tr><tr><td>Hauteur des plant.vascul.</td><td>maks.-max.</td><td>cm</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>n</td></tr><tr><td>pH</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>c</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>e</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td>36</td><td>44</td><td>32</td><td>39</td><td>25</td><td>48</td><td></td></tr><tr><td colspan="8"></td><td></td></tr><tr><td>Gat-char.zespołu</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex acutiformis</td><td>5.5</td><td>5.5</td><td>5.5</td><td>4.4</td><td>4.4</td><td>3.3</td><td>V</td></tr><tr><td>Gat-char.zwiazku</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'all.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Magnocaricion</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex rostrata</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Peucedanum palustre</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Scutellaria galericulata</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Carex paniculata</td><td>+</td><td>1.2</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Lysimachia thyrtsiflora</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Carex gracilis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>I</td></tr><tr><td>Cicuta virosa</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>I</td></tr><tr><td>Gat-char.rzędu i klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ordre et de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Phragmitalia.Phragmitetea</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Rumex hydrolapathum</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Enuisetum limosum</td><td>+</td><td>+</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Ranunculus lingua</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Phragmites communis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Sium latifolium</td><td>+</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Epilobium parviflorum</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>I</td></tr><tr><td colspan="8"></td><td></td></tr><tr><td>Gat-char.klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Scheuchzerio-Caricetea fuscae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Comarum palustre</td><td>3.2</td><td>2.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Menyanthes trifoliata</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Carex diandra</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Agrostis canina</td><td>2.2</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td><td>III</td></tr><tr><td>Veronica scutellata</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Viola palustris</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>III</td></tr><tr><td>Carex fusca</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Stellaria palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Triophorum latifolium</td><td>+</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Carex dioica</td><td>+</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Sphagnum teres</td><td>d</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>II</td></tr><tr><td>Drepanocladus vernicosus</td><td>d</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>I</td></tr></tbody></table>
Gat.sporadyczne ze stopniem pokrycia + - Espéces sporadiques avec degré de recouvr. +: zdj.2: Spipactis palustris; zdj.3:Pedicularis palustris; zdj.6:Triglochin palustre,Carex flava,C. limosa.

Gat-char.klasy

Caract.de la classe

Molinio-Arrhenatheretes

<table><tr><td>Lythrum salicaria</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td></td><td>+</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Lotus uliginosus</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Equisetum palustre</td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Galium uliginosum</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Lysimachia vulgaris</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Lychnis flos-cuculi</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Cardamine pratensis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>V</td></tr><tr><td>Filipendula ulmaria</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>V</td></tr><tr><td>Caltha palustris</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Festuca rubra</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Poa pratensis</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Valeriana dioica</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Poa trivialis</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Ranunculus acer</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Trifolium repens</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Cirsium palustre</td><td></td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Leontodon hispidus</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Geum rivale</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Rumex acetosa</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Scirpus silvaticus</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Climacium dendroides</td><td>d</td><td>3.5</td><td>1.2</td><td>+2</td><td>3.2</td><td>2.2</td><td>V</td></tr></table>

Gat.sporadyczne ze stopniem pokrycia + - Espéces sporadiques avec degré de recouvr.+: zdj.1: Alopecurus pratensis; zdj.2:Polygonum bistorta,Angelica silvestris; zdj.4:Valeriana officinalis,V.sambucifolia,Epilobium hirsutum; zdj.6:Crepis paludosa,Plantago lanceolata.

Gat.towarzyszczą - Compagnes

<table><tr><td>Mentha arvensis</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>IV</td></tr><tr><td>Lycopus europaeus</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>III</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Anthoxanthum odoratum</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Dryopteris thelypteria</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Mentha aquatica</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Alnus glutinosa</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Juncus articulatus</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>II</td></tr><tr><td>Calliergon cuspidatum</td><td>d</td><td>3.2</td><td>+2</td><td>3.2</td><td>3.2</td><td>1.2</td><td>V</td></tr><tr><td>Mnium seligeri</td><td>d</td><td></td><td>+2</td><td>2.2</td><td>2.2</td><td>1.2</td><td>IV</td></tr><tr><td>Marchantia aquatica</td><td>d</td><td></td><td>+</td><td>+2</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>IV</td></tr><tr><td>Aulacornium palustre</td><td>d</td><td></td><td>+</td><td>+</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>IV</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td>+2</td><td>+</td><td>1.2</td><td>2.2</td><td>II</td></tr></table>

Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.1:Trifolium hybridum +; zdj.2:Betula verrucosa /c. +,Salix cinerea /c. +,S.pentandra /c. +,Senecio rivularis +; zdj.3:Callitricha polymorpha 1.2.Lemna trisulca +2.L.minor +,Pedicularis silvatica +; zdj.6:Briza media +,Carex panicea +,Leontodon autumnalis +,Luzula multiflora +,Polygonum ambhibium +.

cae; na 17 gatunków z tej grupy, prawie stale występują: *Comarum palustre* (V⁺⁻³), *Menyanthes trifoliata* (V⁺⁻²), *Carex diandra* (V⁺⁻¹).

Przedstawiona struktura florystyczna tego zespołu, wskazuje na jego przejściowy charakter i znaczne przesunięcie w kierunku zbiorowisk łąkowych. Bywa to niekiedy postać wtórna, powstała na skutek zaniechania koszenia łąk przy wysokim poziomie wody (Faliński 1966).

Szuwar turzycy błotnej opisywany jest zwykle w randze facji lub podzespołu w różnych jednostkach fitosocjologicznych. Najczęściej turzyca błotna (*Carex acutiformis*) uważana jest za gatunek charakterystyczny zespołu *Caricetum gracilis* (Oberdorfer 1962, Fijalkowski 1960, Faliński 1966, Denisiuk 1967), tworzący w nim dość często oddzielną fację (Dąmbska 1961, Jasnowski 1962, Kępczyński 1965, Nowiński 1967). Kobendza (1930) różnił na terenie Puszczy Kampinoskiej zespół *Caricetum ripario-acutiformis*, w skład którego weszły płaty *Carex acutiformis* z udziałem *Carex riparia*. Zespół ten podaje również Faliński (1966) z Puszczy Białowieskiej, zwracając uwagę, za Wolakiem, na odrębność flory-
styczną i wtórny charakter szuwarów z *Carex acutiformis* na tym tere-
nie. Balátová-Tuláčková (1963) w swym krytycznym opraco-
waniu systematyki europejskich zbiorowisk z klasy *Phragmitetea* —
wyróżnia, za Sauerem (1937), zespół *Caricetum acutiformis*, zalicza-
jąc do niego m.in. płaty *Caricetum ripario-acutiformis* Kobendza 1930
z Puszczy Kampinoskiej. Stanowisko to podziela również Matusz-
kiewicz (1967).

Obserwacje prowadzone w dolinie Widawki wydają się potwierdzać
ten pogląd. Zbiorowisko turzycy błotnej tworzy zawsze fizjonomicznie
dobrze wyróżniające się, zwarte i jednorodne płaty, bez udziału *Carex*
*gracilis* (*Carex riparia* nie została dotąd odszukana w dolinie Widawki).
Ponadto *Caricetum acutiformis* występuje zwykle w bliskim sąsiedztwie
wód płynących, co zapewnia tym płatom znaczne wahanie poziomu wo-
dy i zwiększa infiltrację powietrza w porównaniu z bardziej zastoisko-
wymi siedliskami, na których wykształca się zespół turzycy zaostrzonej.

Wykaz stanowisk zdjęć fitosocjologicznych do tabeli 18

1(114) Chamborowa pow. Radomsko, prawa strona doliny, 10 m od rzeki, teren siłnie podmokły.

2(179) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, 50 m od koryta rzeki, teren podmokły, w sąsiedztwie rowu odwadniającego.

3(175) Widawka pow. Radomsko, lewa strona doliny, 500 m na W od zdj. 2(179), teren podtopiony.

4(164) Widawka pow. Radomsko, prawa strona doliny, ok. 50 m od rzeki, obniżenie terenu w sąsiedztwie zbiornika wodnego (dół potorfowy).

5(98) Chamborowa pow. Radomsko, prawa strona doliny, ok. 200 m na E od zdj. 1(114).

6(92) Kodrąb pow. Radomsko, prawa terasa zalewowa tuż przy korycie rzeki.

19. *Caricetum vesicariae* Br.-Bl. et Denis 1926
Szuwar turzycy pęcherzykowatej

Zespół turzycy pęcherzykowatej występuje dość często w całej do-
linie Widawki w postaci niewielkich płatów w kompleksie z innymi zes-
połami szuwarów (najczęściej *Caricetum gracilis*) i torfowisk przejścio-
wych z rzędu *Caricetalia fuscae*.

Siedliskiem tych płatów są nieckowate zagłębienia i starorzecza
w różnym stopniu wypłycone i zarośnięte, położone wśród łąk z dala
od koryta rzeki, na torfach dolinowych i madach. Ich dno wypełnia
warstwa namułów, o odczynie lekko kwaśnym (pH = 5,0 - 6,0). W okre-
sie wiosennym zagłębienia te zalane są wodą, której warstwa, w okre-
sie lata (czerwiec—lipiec), waha się w granicy od 10 - 15 cm lub wy-
sycha zupełnie. Gatunkiem charakterystycznym zespołu jest *Carex ve-*
<table><caption>Tabela 19
Caricetum vesicariae Br.-Bl. et Denis 1926</caption><tbody><tr><td>Lż kolejny - No d'ordre</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td><td>5</td><td>6</td></tr><tr><td>Nr zdjęcia - No du relevé</td><td>42</td><td>32</td><td>142</td><td>43</td><td>154</td><td>117</td></tr><tr><td>Data - Date</td><td>9</td><td>8</td><td>6</td><td>9</td><td>17</td><td>14</td></tr><tr><td></td><td>06</td><td>06</td><td>06</td><td>06</td><td>06</td><td>07</td></tr><tr><td></td><td>66</td><td>66</td><td>67</td><td>66</td><td>67</td><td>66</td></tr><tr><td>Pokrycie roślinności naczyniowej</td><td>95</td><td>100</td><td>95</td><td>100</td><td>95</td><td>100</td></tr><tr><td>Recouvrem.des plant.vascul.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Pokrycie mszaków</td><td>20</td><td>Zn</td><td>-</td><td>Zn</td><td>40</td><td>-</td></tr><tr><td>Recouvrem.des bryoph.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Powierzchnia zdjęcia</td><td>30</td><td>30</td><td>20</td><td>50</td><td>15</td><td>30</td></tr><tr><td>Surface du relevé</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Wysokość warstwy zielnej śred.-moy.</td><td>50</td><td>60-</td><td>50-</td><td>50</td><td>40-</td><td>90</td></tr><tr><td>Hauteur de la couche herb. maks.-max.</td><td></td><td>70</td><td>60</td><td></td><td>70</td><td></td></tr><tr><td>pH</td><td>-</td><td>6,0</td><td>5,5</td><td>5,5</td><td>5,0</td><td>-</td></tr><tr><td>Liczba gatunków</td><td>16</td><td>28</td><td>17</td><td>30</td><td>11</td><td>12</td></tr><tr><td>Nombre d'espèces</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat.char.zespołu</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ass.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Carex vesicaria</td><td>5.5</td><td>4.4</td><td>4.4</td><td>4.4</td><td>4.4</td><td>3.3</td></tr><tr><td>Gat-char.związku</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'all.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Magnocaricion</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Galium palustre</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex gracilis</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Carex vulpina</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex rostrata</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Carex acutiformis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat-char.klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract. de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Phragmitetes</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Heleocharis palustris</td><td>1.1</td><td>+/</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Rorippa amphibia</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td></tr><tr><td>Sium latifolium</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>3.2</td></tr><tr><td>Alisma plantago-aquatica</td><td>+/</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Glyceria fluitans</td><td>+</td><td>1.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td></tr><tr><td>Equisetum limosum</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Iris pseudoacorus</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.2</td></tr><tr><td>Rumex hydrolapathum</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Sparganium simplex</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Poa palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat-char.rzęd u i klasy</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caract.de l'ordre et de la classe</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Molinietalia, Molinio-Arrhenatheretes</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Caltha palustris</td><td>+</td><td>+/</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lythrum salicaria</td><td>+</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Myosotis palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Juncus effusus</td><td>+</td><td>2.2</td><td>+</td><td>2.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Equisetum palustre</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Poa trivialis</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.2:Filipendula ulmaria +; zdj.3:Lysinachia vulgaris +; zdj.4:Deschampsia caespitosa 2.2, Scirpus silvaticus +, Plantago lanceolata +, Rumex acetosa +,Lotus uliginosus +.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Gat.towarzyszące - Compagnes</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Stellaria palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Polygonum amphibium</td><td>2.1</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Potentilla anserina</td><td>+</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Ranunculus flammule</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Carex fusca</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>2.1</td><td>+</td></tr><tr><td>Mentha aquatica</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Ranunculus repens</td><td>+/</td><td>+</td><td>+</td><td>2.1</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Veronica scutellata</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Eriophorum angustifolium</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Hottonia palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Lysinachia nummularia</td><td>+</td><td>+</td><td>1.1</td><td>+</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Brachythecium mildeanum</td><td>d</td><td>+</td><td>+</td><td>1.2</td><td>+</td><td>+</td></tr><tr><td>Gat.sporadyczne - Sporadiques: zdj.1:Drepanocladus fluitans d 2.2; zdj.2:Agrostis canina 2.2; zdj.3:Menyanthes trifoliata 2.1,Carex diandra +,Utricularia intermedia 3.3; zdj.4:Calamagrostis canescens +,Comarum palustre +,Salix purpurea c +; zdj.5: Calliergon cuspidatum d 3.2.</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr></tbody></table>