fikatorów. Obok tych właśnie funkcji prawa rzymskiego, nie sposób przemil-
czeć faktu jego bezpośredniego powoływania i stosowania przed sądami
Rzeczpospolitej szlacheckiej jako systemu pomocniczego.

Jaskrawym przykładem takiego właśnie wykorzystania prawa rzymskiego
jeszcze w siedemnastym stuleciu, był słynny wyrok sądu sejmowego w głośnej
sprawie Jana Andrzeja Morsztyna. Magnat ten, przebywający od roku 1683 na
emigracji we Francji, a wcześniej piastujący podskarbiego wielkiego ko-
ronnego, zobligowany został w roku 1685 do wydania znajdujących się w je-
go posiadaniu klejnotów koronnych wyznaczonym komisarzom w miejscowo-
ści Skarszewo i złożenia przysięgi, że kosztowności przekazane zostały w ca-
łości i w stanie nienaruszonym. Morsztyn nie podporządkował się wezwaniu
i nie stawił się w umówionym miejscu. Przesłał natomiast do sądu kartę, za-
wierającą rotę przysięgi, podpisaną z datą i miejscem sporządzenia, opatrzoną
jego pieczęcią i zażadał, powołując się na prawo rzymskie, uznania przysięgi
za dokonaną, mimo iż prawo polskie wymagało w takich przypadkach osobi-
stego stawiennictwa, albo wyjątkowo złożenia jej przed urzędnikiem delego-
wanym przez króla<fnref n="191" />. Wobec takiego obrotu rzeczy sprawa ponownie wróci-
ła do sądu sejmowego, ponieważ delegowana komisja nie była w stanie sama
rozstrzygnąć wątpliwości, czy forma zachowana przez Morsztyna jest wystar-
czająca. W rezultacie sąd sejmowy w roku 1690 uznał za prawnie złożoną przy-
sięgę w formie znanej prawu justyniańskiemu, a zrealizowanej przez Morszty-
na. Zapadły wyrok miał ogromne znaczenie bowiem posiadał wartość prejudy-
katu. Odtąd strony mogły się nań powoływać przed jakimkolwiek sądem i żą-
dać respektowania orzeczenia sądu sejmowego oraz zachowania się w myśl je-
go brzmienia<fnref n="192" />. Rozpatrywany casus stanowi – jak to zresztą słusznie podkre-
śał Rafacz – niewątpliwy dowód recepcji instytucji obcej do prawa polskiego
i zarazem przykład jej bezpośredniego zastosowania<fnref n="193" />.

Jeszcze wyraźniej subsydiarną rolę prawa rzymskiego wobec prawa pol-
skiego ilustrują akta procesu sprawców porwania Stanisława Augusta Ponia-
towskiego<fnref n="194" />. W ich świetle praktyka powoływania i stosowania prawa po-

<footnote n="191">191 Składający przysięgę musiał przybrać pozycję klęczącą, położyć palce na krucyfiksie i wypowiedzieć słowa roty.</footnote>

<footnote n="192">192 Uznanie takiej formy przysięgi możliwe byłoby oczywiście tylko w wypadku przebywa-
nia za granicą. J. Rafacz, *Z dziejów prawa rzymskiego w Polsce*, (w:) *Księga pamiątkowa ku
czci Leona Pinińskiego*, t. II, Lwów 1936, s. 197 – 200.</footnote>

<footnote n="193">193 Patrz też, J. Sondel, *Rola prawa rzymskiego*, s. 54; tenże, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, s. 28 i n.</footnote>

<footnote n="194">194 Okoliczności przygotowania zamachu na króla przez konfederatów barskich, a także tok
procesu sądowego sprawców przestępstwa obrazy majestatu przedstawił dokładnie W. Ostro-
żyński, *Sprawa zamachu na Stanisława Augusta z 3 listopada 1771 r. przed sądem sejmo-
wym*, Lwów 1891, ss. 154 (dalej cytowane jako *Sprawa zamachu*). Konstrukcję przestępstwa ob-
razy majestatu w prawie polskim XVI – XVIII wieku poddał analizie A. Lityński, *Przestęp-
stwa polityczne w polskim prawie karnym XVI – XVIII wieku*, Katowice 1976, s. 15 – 54 (da-
lej cytowane jako *Przestępstwa polityczne*). Badacz ten stwierdza „wyraźną recepcję pojęcia ob-</footnote>
wszechnego w orzecznictwie sądowym owego czasu jawi się jako oczywisty i utrwalony zwyczaj¹⁹⁵. Z akt sprawy niezbicie wynika, że zarówno oskarżenie, obrona jak i sąd bez przeszkód powoływały się na prawo powszechne,

razy majestatu z prawa rzymskiego” do regulujących tę kwestię polskich przepisów z roku 1510. W myśl tych postanowień, opartych na wzorach rzymskich, podmiotem przestępstwa mogłoby być obok króla, osoby senatorów, posłów ziemskich, posłów królewskich, sędziów, doradców monarchy. Tamże, s. 17, 20 i n.

Akta procesu, opublikowane już w roku 1773, stały się nieomal natychmiast przedmiotem naukowej analizy, najpierw F. Minockiego, a następnie J. Lelewela, J. Janowskiego, R. Hubego i innych. Ostatnio zajęła się tym problemem, K. Bukowska-Gorgoni, *Kilka uwag o mocy obowiązującej praw obcych w Polsce w świetle akt procesu o zamach na Stanisława Augusta, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego* – Prace Prawnicze 1982, z. 97, s. 87 – 103 (dalej cytowane jako *Kilka uwag*) oraz J. Sondel, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, s. 90 i n.

Rozprawę Franciszka Minockiego pt. *Dissertatio canonico – civilis de crimine Ma-jestatis* (1775), która przyniosła autorowi tytuł doktora *utriusque iuris*, poddał szczegółowej analizie S. Salmonowicz, *Franciszek Minocki* (1731 – 1784) jako pisarz prawa *karnego*, (w:) *Miscellanea iuridica* (złożone Karolowi Koranyiemu w czterdziestolecie pracy naukowej), Warszawa 1961, s. 121 – 146. Minocki rozpoczął swą rozprawę od wyjaśnienia pojęcia majestatu, co uczynił w oparciu o pisma Ojców Kościoła, teksty pisarzy antycznych, prawo rzymskie i kanoniczne. Po tych wstępnych>wagach autor przechodzi do rozpatrywania samego przestępstwa obrazy majestatu, które porównuje do *parricidium* oraz do postępowania w tego typu sprawach. Minocki przywołuje *lex Quisquis*, gdy wspomina o infamii grożącej każdemu, kto wstawia się za pozwanym o tę zbrodnię. Dokładnie przedstawia zasady procesu przeciwwamariesłego przestępcy (*processus contra memoriam defuncti*), opierając się na tekstach Ulpiana i rzymskiej *lex Iulia Maiestatis*. Na zakończenie wspomina o przypadkach popełnienia tego przestępstwa w Polsce (przywołuje liczne pozycje z literatury włoskiej, niemieckiej, hiszpańskiej, francuskiej. Najczęściej cytowani są przedstawiciele jurysprudencji włoskiej – Bartolus de Saxoferrato i Baldus de Ubaldis. Tamże, s. 138 i n.

Warto wspomnieć, że już we wcześniejszym swym dziele prawniczym, a mianowicie w opublikowanej w roku 1766 *Dissertatio iuridico – civilis de tutoribus et curatoribus*, Minocki oparł swe rozważania teoretyczne na prawie rzymskim i kanonicznym, np. w kwestii ścisłego rozróżnienia pojęć opieki i kurateli. Tamże, s. 129.

¹⁹⁵ W Rzeczpospolitej już znacznie wcześniej prawo rzymskie znajdowało zastosowanie w procesach o obrazę majestatu. Za dowód może posłużyć głośny proces Krzysztofa Zborowskiego, który odpowiadał za użycie w liście do kozaków uwłaczającego godności króla sformułowania. W toku procesu zarówno obrońca, jak i instygator powoływali się wielokrotnie na prawo rzymskie, badając przy tym jego zgodność z prawem polskim. Godny uwagi jest fakt przypominania przez samego monarchę, że istnieje zwyczaj pospolity „iż gdy czego w prawie polskim nie dostaje, uciec się do cesarskiego prawa.” A. Lityński, *Przestępstwa polityczne*, s. 48 i n. Na szereg przykładów wykorzystywania prawa pospolitego przez polską judykaturę w zakresie orzecznictwa w sprawach karnych wskazywał J. Makarewicz. Uczony ten przytoczył posтанowienia *Constitutio Civitatis Gedanensis* (1570) przewidujące karę śmierci dla autora paszkwilu według *Kodeksu justyniańskiego*. Uczony przywołuje też klauzule uzasadniające konfiskatę dóbr (iuxta leges tam Communes quam Regni hujus), czy też rozciągnięcie infamii na potomstwo sprawcy przestępstwa (iuxta praescriptum iuris communis, iuxta iura communia). J. Makarewicz, *Polskie prawo karne. Część ogólna*, Lwów, Warszawa 1919, s. 22 i n. Makarewicz jest zdania, że praktyka, judykatura знаła i uwzględniała prawo rzymskie, które jednak nie miało rangi systemu pomocniczego (s. 25).
opierając na nim własne twierdzenia i żądania, a tego typu argumentacja ni-
gdy nie była przez nikogo w toku procesu kwestionowana¹⁹⁶. Obie więc stro-
ny powoływały się niemal wyłącznie na prawo powszechne w tak istotnych
dla przebiegu i wyniku procesu kwestiach jak: ustalenie zakresu pojęcia cri-
men laesae maiestatis¹⁹⁷, ocena dowodów¹⁹⁸, okoliczności wyłączające lub
ograniczające winę¹⁹⁹, czy wreszcie wymiar kary²⁰⁰. Podobnie czynił sąd²⁰¹.
Zauważmy bowiem, że nie poprzestał on jedynie na zapoznaniu się z treścią
zeznań złożonych przez oskarżonych w śledztwie, uwzględnił oparty na pra-
wie powszechnym pogląd uznający wartość dowodową zeznań odciążających
złożonych przez współoskarżonych oraz odrzucił obciążające zeznanie poje-
dynczego, w dodatku nienawistnego oskarżonemu świadka, uznając je za nie-
wystarczającą podstawę do skazania. Sędziowie kierowali się także zasadami
prawa powszechnego, kiedy odrzucili dowód z dokumentów wystawionych
przez jednego z oskarżonych, za pomocą których chciał się on bronić przed

¹⁹⁶ K. Bukowska trafnie zauważyła, że liczne cytaty z prawa rzymskiego i pism obcych ju-
rystów pojawiające się stale w wypowiedziach stron nie mogą budzić zdziwienia skoro zważy
się fakt, że wśród posłów delegowanych do składu sądu znajdujemy trzech sędziów (Przyłuski,
Szauman, Tomaszewicz), a po stronie oskarżenia występuje dwóch patronów asesorii koronnej
(Opelewski, Białobrzeski), co do której wiadomo na pewno, że stosowała w praktyce prawo po-
wszechne. Jeszcze liczniej palestra reprezentowana jest po stronie obrony – jest tu dwóch patro-
nów asesorii koronnej (Sowiński, Rzętkowski), dwóch komisji skarbowej (Baczyński, Winnicki)
i jeden referendarii koronnej oraz komisji skarbowej łącznie (Przeżdziecki). K. Bukowska, *Kil-
ka uwagę*, s. 88 i n., 91 i n. Tam też krótkie streszczenie przebiegu procesu i charakterystyka je-
go uczestników.

197 Chodziło tu o precyzyjne ustalenie podstaw odpowiedzialności poszczególnych oskarżonych. Na literaturze prawa powszechnego oparto odpowiedzialność za niewyjawienie spisku. A. Lityński, *Przestępstwa polityczne*, s. 26; K. Bukowska, *Kilka uwagę*, s. 94 i n.

198 W zakresie oceny dowodów powoływano się na uzasadnioną wymogami prawa po-
wszechnego konieczność przeprowadzenia rzetelnego postępowania dowodowego i karanie wy-
stępku tylko po uprzednim udowodnieniu winy „najjaśniejszymi dowodami”; wskazywano na
niedopuszczalność dowodu z zeznań pozasądowych. Prawo powszechne przywoływano także
w związku z oceną zeznań złożonych przez współuczestników przestępstwa (chodzi tu o ocenę
zarówno zeznań obciążających, jak i odciążających), a także dokumentów wystawionych przez
jednego z oskarżonych, które miałyby dowieść jego niewinności. K. Bukowska, *Kilka uwagę*,
s. 92 i n.

199 Wśród okoliczności łagodzących powoływano wzorem prawa powszechnego działanie
na rozkaz, pod wpływem bojaźni („nie lada bojaźni może być eksuzą od występku”), a także
nieznajomość prawa właściwą kobietom oraz odstąpienie od spisku. A. Lityński, *Przestępstwa
polityczne*, s. 42 i n., 48 i n.; K. Bukowska, *Kilka uwagę*, s. 95 i n.

200 Oskarżenie żada dla sprawców – w myśl prawa powszechnego – kary śmierci, potępie-
nia ich pamięci, rozciągnięcia infamii na potomstwo i pozbawienia go praw stanowych oraz zdolno-
ności do dziedziczenia. Jedynie konfiskatę dóbr uzasadnia się prawem koronnym. W. Ostro-
żyński, *Sprawa zamachu*, s. 92, 135 i n.; A. Lityński, *Przestępstwa polityczne*, s. 43 i n.,
49; K. Bukowska, *Kilka uwagę*, s. 97 i n.

201 Zaznaczyć jednakże należy, że zarówno sąd jak i strony procesowe dość niejednolicie
i niekonsekwentnie traktują prawo powszechne. A. Lityński, *Przestępstwa polityczne*, s. 50
i n.; J. Sondel, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, s. 97.
zarzutem o poplecznictwo. Analizując okoliczności łagodzące, sąd nie uznał za takowe działania na rozkaz<fnref n="202" />, uwzględnił natomiast na korzyść oskarżonych wysuwany przez obronę motyw bojaźni spowodowanej groźbą oraz czynny żal okazany przez jednego ze sprawców<fnref n="203" />.

Co do brzmienia samego wyroku<fnref n="204" /> K. Bukowska spostrzegła, że jest on bardzo wierną kopią orzeczenia z roku 1620 w głośnej sprawie Michała Piekarskiego<fnref n="205" />. Tym razem jednak sąd nie powołuje się na prawo powszechne równie często. W treści obu wyroków występuje charakterystyczne dla prawa powszechnego przyrównanie crimen laesae maiestatis do oj-cobójstwa. Wyrok z 1773, zapewne także pod wpływem prawa powszechnego, rozciąga konfiskaty na sumy pieniężne należne skazanym oraz stosuje damnatio memoriae w stosunku do oskarżonych, którzy zmarli przed wydaniem wyroku.

Wobec powyższego stwierdzić można z pewnością, że proces sprawców porwania Stanisława Augusta dostarcza niezbitych dowodów na to, że w polskiej praktyce sądowej owej doby powoływanie i – co więcej – stosowanie zasad prawa powszechnego, zaczerpniętych w szczególności z kodyfikacjiJUSTYNIAŃSKIEJ, było zabiegiem dopuszczalnym, aprobowanym i nie budzącym żadnych wątpliwości. W świetle tego uznać należy, że wspomniana kodyfikacja spełniała jednak w dawnej Rzeczpospolitej rolę systemu stosowanego subsydiarnie, choć w ograniczonym zakresie<fnref n="206" />.

<footnote n="202">²⁰² Zaczerpnięte z prawa powszechnego argumenty obrony, przekonującej o bezkarności działania na rozkaz były podważane przez oskarżenie również w oparciu o prawo powszechne.</footnote>

<footnote n="203">²⁰³ A. Lityński, *Przestępstwa polityczne*, s. 42 i n.; K. Bukowska, *Kilka uwagę*, s. 99 i n.</footnote>

<footnote n="204">²⁰⁴ Jego treść przytacza W. Ostrożyński, *Sprawa zamachu*, s. 133 i n. oraz K. Bukowska, *Kilka uwagę*, s. 100 i n.</footnote>

<footnote n="205">²⁰⁵ Michał Piekarski dokonał zamachu na życie króla Zygmunta III i za to został skazany na śmierć i w okrutny sposób stracony. Treść wyroku sądu sejmowego w tej sprawie przytacza W. Zarzycki, *Temida sejmowa*. Z dziejów sądu sejmowego w Polsce przedrozbiorowej, Warszawa 2000, s. 70 i n.</footnote>

<footnote n="206">²⁰⁶ J. Sondel, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, s. 98 i n. Praktykę taką J. Sondel uważa za właściwą nie tylko procesom o crimen laesae maiestatis, lecz całemu orzecznictwu sądów szlacheckich. Prawo powszechne, a w zasadzie rzymskie, było w nich stosowane nie na podstawie upoważnienia ustawowego, ale z racji jego wielkiego autorytetu. Z poglądem tym należy się zgodzić.</footnote>
# LE DROIT ROMAIN EN POLOGNE ANCIENNE. REVUE DES RECHERCHES

## Résumé

Les débuts de l'influence, peu importante encore, du droit romain sur les relations juridiques en Pologne se situent à la fin du X-ème et au début du XI-ème siècle. Cette influence est apparue en tant que conséquence du baptême de Mieszko I et de l'union de son pays à la famille des états chrétiens. Pendant ce temps, à l'ouest de l'Europe, on observe un acroissement considérable des recherches sur le système de droit romain. Les éléments du droit romain pénétraient dans le droit polonais tout d'abord par l'intermédiaire du droit canon, dont la connaissance était propagée dans la Pologne de la dynastie des premiers Piast par les légats du pape et les missionnaires. Ils apportaient avec eux les recueils du droit canon universel et les coutumes juridiques en vigueur dans leurs pays d'origine et s'en servaient dans leur pratique juridique dans les chancelleries des monarques et des évêques. Depuis le XII-ème siècle, le nombre d'exemplaires des recueils du droit canon dans les bibliothèques des chapitres de Cracovie, Gniezno, Plock, Poznań augmente. Ces bibliothèques possèdent également les textes des oeuvres qui composent le Corpus Iuris Civilis. De plus, les premiers Polonais sortent diplômés des universités de l'Europe occidentale et reviennent avec les grades scientifiques dans le domaine du droit canon et romain, en apportant avec eux les livres concernant ces domianes. Tout cela fait que la Pologne est preparée à l'incorporation du droit canon universel au droit synodal au XIII-ème siècle déjà, et avec lui, à l'incorporation de certains éléments du droit romain qui, par exemple, apparaissent dans la diplomatique polonaise de cette époque.

L'assimilation du droit romain en Pologne était rendue difficile non seulement à cause du développement important du droit coutumier, mais également à cause du fait que ce droit était perçu en tant que droit impérial. D'autre part, dans les cercles proches du monarque, on remarquait son utilité dans les relations extérieures en tant qu'instrument de renforcement du pouvoir royal, de la centralisation de l'état et du processus de la codification des lois. Les traces de l'influence du droit romain sont visibles dans la législation promulguée par Casimir le Grand. Ce roi appréciait les valeurs du droit romain, comme en témoigne le statut privilégié accordé aux chaires de droit romain dans l'université de Cracovie nouvellement créée. En même temps, le droit romain provoquait une grande résistance chez les nobles en tant que droit impérial et en tant que système pouvant servir le renforcement du pouvoir royal aux dépens des privilèges nobiliaires. Cette aversion est la plus visible dans les témoignages de Stanisław Orzechowski, Hieronim Ossoliński, Litawor Chreptowicz. Seules les personnalités les plus éclairées savaient démontrer les profits découlant de l'incorporation partielle du droit romain dans le droit polonais et postuler son introduction dans le droit polonais (Jan Ostroróg, Andrzej Frycz Modrzewski, Jan Zamoyski). Malgré les résistances et les appréhensions, on introduisait le droit romain dans les démarches ayant pour but la codification du droit polonais au XVI-ème siècle, comme en témoignent les Statuts de Laski (comportant la Summa de Raymond), le recueil de Maciej Śliwnicki, *Correctura iurium* de 1532, les Statuts lituaniens (1529, 1566, 1588), *Ius terrestre nobilitatis Prussiae correctum* (1598).

Le droit romain a exercé une influence nettement plus considérable sur le droit urbain polonais que sur le *ius terrestre*. Les débuts de cette influence commencent à être perceptibles au XIII-ème siècle, mais son influence la plus considérable se situe à l'époque de la Renaissance. Les éléments romains ont été introduits dans le droit urbain polonais principalement par les sources normatives, la jurisprudence et la littérature juridique. La première voie d'introduction était la glose romane du Miroir Saxon et du Weichbild. Un rôle important est également attribué à la jurisprudence des tribunaux urbains d'instance supérieure. Le droit de Chelmno était également dans tous ses trois recueils sous l'influence importante du droit romain.
Les éléments romains apparaissent également en nombre plus important dans la littérature juridique concernant le droit urbain. Parmi les auteurs qui s'occupaient de ces questions, les plus populaires ont été Bartłomiej Groicki, Jan Jelonek, Jan Kirsztein Cerasinus, Jakub Przyluski, Stanisław Zaborowski, Szymon Starowolski, Teodor Zawacki, Jan Nixdorff, Teodor Tyszkiewicz, Andrzej Lipski, Tomasz Drezner, Mikołaj Zalaszowski, Krystian Bogumił Steiner, Tomasz Ostrowski.

Au XVIII-ème siècle, le droit romain a joué un rôle d'une grande portée dans les démarches de codification du droit polonais, entreprises par Andrzej Zamoyski, ainsi qu'il a eu une certaine influence sur la forme des projets du Code de Stanislas Auguste.

Le rôle du droit romain dans la procédure polonaise, est très intéressant et, semble-t-il, encore méconnu. Certains indices importants qui prouvent son rôle considérable dans ce domaine peuvent être déduits par l'analyse des dossiers du procès d'Andrzej Morsztyn, de Michał Piekarski et des auteurs de l'enlèvement du roi Stanislas Auguste Poniatowski.