Z. GÓŁASZEWSKA

z Zakładu Botaniki Ogólnej Uniw. Warszawskiego.

(wpłynęło 12.1.1934)

ROZWÓJ PYŁKU ORAZ ANALIZA GARNITURU CHROMOZOMÓW U ASPIDISTRA ELATIOR.

(La formation du pollen et le garniture des chromosomes chez l'Aspidistra elatior.)

Z pracy K. Schnarf'a (1931) zarówno jak z Tabulae Tischler'a (1931) wynika, że danych embrjologicznych dla przedstawicieli rodzaju Aspidistra dotąd nie mamy. Natomiast garnitur i liczbę chromozomów dla „Aspidistra sp.” podaje Heitz (1926) „ca. 28 — 32”, określając je z komórek tkanki meristematycznej korzonków.

Jak widać liczby te, podane w przybliżeniu, wymagały jeszcze sprawdzenia, a garnitur chromozomów bliższej analizy, choćby dla tak rozpowszechnionego gatunku jak Aspidistra elatior.

MATERJAL I METODY.

Ograniczona u nas hodowla szklarniowa rzeczonej rośliny utrudniała mi zbieranie materjału w takiej ilości jakiej wymagają badania cytologiczne. Młode pączki kwiatowe w roku 1930/31 dostawałam ze szklarni Ogrodu Botanicznego, ze szklarni firmy „Ulrich” i w mniejszych ilościach od ogrodników i osób prywatnych. Dopiero w 1932 roku trafiłam na większe źródło hodowli tej rośliny w szklarni miejskiej na Rakowcu.
Wszystkim powyższym firmom i osobom składam niniejszem serdeczne podziękowanie za otrzymany materjał.

Kwiaty i pączki znajdowałam w różnych porach roku, ale najlepszy materjał do badań rozwoju pyłku był w pączkach, zbieranych od grudnia do lutego.

Rozwój pyłku zaczyna się u Aspidistra elatior bardzo wcześnie, tak że pączki wygrzebane z ziemi już zawierały podziały heterotypowe.

Materjał utrwałam przeważnie pod pompą próżniową w płynach Flemminga i Nawaschina. Bardzo młode pączki utrwałam po przecięciu na połowę, ze starszych pylniki odpreparowywałam igielką. Pomimo stosowania 3% roztworu wody utlenionej, płyn Fleminga dał gorsze rezultaty aniżeli Nawaschin'a, ponieważ kw. osmowy, wyczerniając tłuszcze zaciemniał obrazy.

Próbowałam barwić kilkoma metodami, ale najlepsze wniki na moim materjale otrzymałam po hematoksylinie Heidenhain'a.

Błony podbarwiałam roztworem zieleni jasnej w olejku goździkowym.

Młodsze stadja krajałam grubości 5 µ, bardziej zaawansowane w rozwoju na 7 µ, a nawet 10 µ.

## ROZWÓJ PYŁKU.

Dzięki wielkim wymiarom jader (średnica + 18 µ) w kom. macierzystych daje się zaobserwować równoległe układanie się parami nici leptotenowych—parasynapsę. W stadjum leptozygotenu (ryc. 21 i 22) widać, że nici łączą się nie równocześnie na całej swej długości; to niecałkowite przyleganie jest jeszcze wyraźne w okresie synizezy na niciach oddalonych od wspólnego kłębka (ryc. 23). Wakuolizacji jaderek nie spotykalam. Nici pachytenowe ułożone w wielkie pętle łukami skierowane są w stronę jąderka, pozostawiając końce swe tuż pod błoną jądrową. Próby policzenia ich w tem stadjum zawiodły jednak, ponieważ nici są jeszcze bardzo długie i popłatanie. Kopulacja w pachytenie jest już kompletna. W diplotenie (ryc. 24) pary zaczynają się rozdzielać, odsuwać i zapłatać, przechodząc stopniowo w stadjum strepsitenu. W międzyczasie da się zaobserwować podobne do opisanego u Gentiana asclepiadea (Z. Wóycicki, 1932), kurczenie się protoplastów kom
<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Ryc. 21 i 22. Komórki macierzyste pyłku w stadjum lepto-zygotenu. ×1600.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Ryc. 23. Kom. mac. pyłku w stadjum synizezy. × 1550.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 23. Cellules mère du pollen au stade de synizezis. × 1550.</caption>

<caption>Ryc. 24. Diploten. × 1600.</caption>

<caption>Fig. 24. Prophase avancée, diplotène. × 1600.</caption>
mac. pylku i występowanie szklistej, kallozowej substancji.
W okresie wczesnego strepsitenu chromozomy zapłatają się.
W dalszym ciągu swego rozwoju chromozomy małe kurczą
się wcześniej niż duże i o wiele prędzej układają się w figu-
ry charakteryzujące diakinezę. Duże chromozomy, tracąc wy-
raźną poprzednio perełkowatość znacznie grubieją. Błona ją-
drowa stopniowo wioczeje i ulega pofałdowaniu, anastomozy
pomiędzy chromozomami stają się wyraźniejsze i między bło-
ną a protoplastem ukazują się zarysy okapów biegunowych
("calottes polaires"). Wreszcie w diakinezie na terytorjum
jądra widać 16 gemini. W stadjum „pakietu" chromozomy
tworzą stos w centralnej części komórki. Z czterech stref
Devisé'go (1922) na moich preparatach tylko 3 oparły się
działaniu kw. octowego, (Nawaschin): I — centralna, II — in-
tranuklearna i IV — brzeżna. Trzecia strefa — płaszcz chondrio-
mowy — została prawdopodobnie rozpuszczona. Jako ślad po
niej występuje pofałdowanie i zaciemnienie cytoplazmy. W sta-
djum t. zw. wrzeciona wielobiegunowego (rys. 25) dwa bieguny
zaznaczają się odrazu silniej od pozostałych. W trójbieguno-
wem wrzecionie słabszy powoli zanika (ryc. 26), a tworzące go
włokna i chromozomy skierowują się do obu silniejszych.
Ostatecznie normalne dwubiegunowe wrzeciono zajmuje śro-
dek komórki (ryc. 27). Płytkę metafazową podziału redukcyj-
nego widać na ryc. 28. Zaznacza się na niej różnica w wiel-
kości komponentów garnituru i odpowiednie ich rozplanowa-
nie. Małe chromozomy zajmują położenie centralne, duże —
peryferyczne. Na dużych chromozomach widoczne są szczeli-
ny dyzjunkcyjne. Para największych chromozomów niejedno-
krotnie zapłata się (por. ryc. 28) i rozkręca dopiero we wczesnej
anafazie. Ruch wszystkich chromozomów w anafazie jest rów-
noczesny pomimo złudzenia, że duże opóźniają się. Złudzenie
to wynika oczywiście z asymetrji ramion większej części du-
żych chromozomów. W telofazie chromozomy silnie zbliżają
się, skracają i następuje rekonstrukcja jąder pochodnych (ryc. 29).
W tym okresie fragmoplast ma już kształt „large et bombé
à l'équateur" jak się wyraża Robyns (1926). Co do przebie-
gu cytokinezy, przy powstawaniu diad, to zgodnie z poglądem
Beckera (1932), i u Aspidistra widać „odmieszanie się — Ent-
mischung dwu faz: bardziej stałej — brzegów fragmoplastu
i bardziej płynnej „ziarn", względnie „wakuolek" (str. 397), co
prowadzi „do poprzecznego rozszczepienia się fragmoplastu"
<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Ryc. 25. Wrzeciono wielobiegunowe w kom. mac. pyłku. × 1350.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 25. Le fuseau multipôlaire. × 1350.</caption>

<caption>Ryc. 26. Trójbiegunowe wrzeciono. × 1350.</caption>

<caption>Fig. 26. Le fuseau troipôlaire. × 1350.</caption>

<caption>Ryc. 27. Zwykłe wrzeciono metafazowe. × 1350.</caption>

<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Ryc. 28. Metafaza podziału redukcyjnego. × 1500.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 28. Métaphase de la division hétérotypique vue du pôle. × 1500.</caption>

<caption>Ryc. 29. Rekonstrukcja jąder potomnych. × 1350.</caption>

<caption>Fig. 29. Noyaux-soeurs en vue longitudinale. × 1350.</caption>
(str. 405). Pod wpływem kw. octowego w utrwalaczu (płyn Nawaschina) substancja wrzeciona cytokinetycznego koaguluje i wskutek tego na moich preparatach (ryc. 29) widoczne są na terenie fragmoplastu struktury włóknistej budowy przegrody pierwotnej. Interpretacje takich obrazów znajdujemy w tejże pracy Beckera (1932): „Struktury nitkowate” wrzeciona i „ziarniste” przegrody pierwotnej, z matterjału w pewien sposób utrwalonego, są obrazem statycznym zachodzącego tu odmieszania i rozszczepienia się wrzeciona” (str. 405).

Pomiędzy dwoma brzegami rozszczepionego fragmoplastu powstaje błona kallozowa, oddzielająca dwie komórki diad. Interfazowy charakter ich jader szybko przemija i zaczynają one wchodzić w okres podziału homotypowego (ryc. 30).

Tworzenie się tetrad u Aspidistra elatior neleży więc do typu następnzego „Sukzedane”, według niemieckiej terminologii, a ułożenie gonów jest charakterystyczne dla typu jednoliściennych. Od chwili powstania tetrad komórki warstwy wyściełającej zaczynają wydzielać do wnętrza komory płyn „anther-sap” Dorsey’a, który z początku ma strukturę piankowatą (tabl. I, fot. 6). W chwili wyzwalania się gonów ze wspólnej otoczki płyn ma jeszcze tę samą piankowatą budowę, ale po zaniku otoczek (prawdopodobnie wskutek „pęcznienia”, Tischler, 1915) szybko zmienia się w substancję jednolitą i szklistą (por. fot. 7, tabl. I).

W celu sprawdzenia chemicznego charakteru płynu „anther-sap”, przerobłam szereg mikrochemicznych reakcji podanych w pracy Juel’a (1915 r. str. 343); u Aspidistra elatior dały one wyniki podobne. Od chwili kiedy dojrzały pyłek nie czerpie już z tej substancji materjałów do swego rozwoju traci ona wygląd szklisty i charakterem chemicznym zbliża się do śluzu. Pyłek jednoładrowy zaczyna intensywnie rosnąć. Wielka wakuola szybko się zmniejsza, ustępując miejsca substancji plazmatycznej. Potułnym zaniku wakuoli pyłek ma już wykształcone dwie błony: egzynę i intynę. Jądro jego podczas wzrostu komórki posiada budowę spoczynkowego z wyraźną

<figure><img src="image_5.png" /></figure>

10

Ryc. 30.

Stadium tetrady. ×1350.

Fig. 30.

Stade de tetrady. ×1350.
siateczką, następnie wchodzi w okres podziału. Metafaza tego podziału jest wyjątkowo wygodna do ustalenia charakteru chromozomów i ich liczby (tabl. I fot. 5), która równa się 16. Liczenie chromozomów w tem stadjum ma tę przewagę nad ustalaniem garnituru w komórkach meristemy korzenia, że chromozomy są już zredukowane do liczby haploidalnej lecz charakter i przebieg karjokinezy nie różni się od zwykłej — somatycznej. Kształt chromozomów, który przy podziale redukcyjnym był nieregularny (por. ryc. 28 i fot. 5 na tabl. I) obecnie osiąga już definitywne zarysy. Przy silniejszych powiększeniach wyraźnie widać szczeliny ekwacyjne (ryc. 35). Porównanie moich rezultatów z wynikami badań Heitza (1926) zamieszczam w następnym rozdziale. W bardziej zaawansowanem stadjum telofazy przy odcinaniu się komórki generatywnej w ziarnach pyłku zachodzi nierównoczesna rekonstrukcja jader (Tabl. I fot. 1 i 2). Jądro komórki generatywnej znacznie opóźnia się w rozwoju. Można na niem dostrzec wstęgi poszczególnych chromozomów jeszcze wówczas, kiedy jądro kom. wegetatywnej ma już charakter spoczynkowego. Nierównoczesną rekonstrukcję jader połączonych wspólnem wrzecionem cytokinetycznym obserwował już Jungers (1931), w endospermie u Iris (fig. 27 i 28) oraz Becker (1933), przy doświadczeniach z czerwienią obojętną. W wypadku nierównoczesnej rekonstrukcji tylko dwu jader w ziarnie pyłku (co zaznaczone jest na moich fot. 1 i 2 Tabl. I) nie gra oczywiście żadnej roli „vague caryocinétique”, Jungersa. Natomiast jądra te są różne funkcjonalnie i sądze, że właśnie odmienny ich charakter zaznacza się u Aspidistra elatior już od chwili rekonstrukcji. Na terenie plazmy kom. wegetatywnej obficie gromadzą się substancje odżywcze w postaci drobnych kuleczek stopniowo zwiększających swe objętości — są to tłuszcze, jednak brak skrobi (Tabl. I, fot. 1, 2, 3 i 4). Natomiast w plazmie komórki generatywnej rezerwy odżywczej żadną ze znanych reakcji nie udało mi się wykryć. Komórka generatywna odcina się od wegetatywnej oponką plazmatyczną na materjale utrwalonym dosyć wyraźną (fot. 2, 3 i 4, Tabl. I). Zastosowanie odpowiednich barwników i odczynników nie dało podstawy do przypisywania jej charakteru kallozowego lub też innego „specjalnego” (jak przypuszczał Piech, 1927, str. 111). U Aspidistra elatior, od chwili wkraczania na teren kom. wegetatywnej kom. generatywna ma kształt gruszkowaty, który zależnie od przekroju
optycznego może wydawać się owalnym, okrągłym lub soczewkowatym. Aż do okresu pękania pylników kom, generatywna nie zatraca swej indywidualności, co świadczy o tem, że oponka kom. generatywnej nie zanika nawet w pyłku wysypującym się z komór.

W gotowych ziarnach pyłkowych brak szczelinek kiełkowniczych. Na zewnętrznej powierzchni egzyny zaznaczają się drobne kuleczki silnie załamujące światło. Sudan III barwi je wraz z całą egzyną na kolor pomarańczowy.

## ROZWÓJ I CHARAKTER WARSTWY WYŚCIEŁAJĄCEJ.

Stjów różnicowania się poszczególnych warstw ścianek pylników u Aspidistra elatior nie obserwowałam, ponieważ w najmłodszych pączkach, jakie znajdowałam warstwa wyściełająca była już całkowicie wyodrębniona od pozostałych. W ciągu całego swego rozwoju tapetum jest tylko jednowarstwowe.

W najwcześniejszych stjach rozwoju komórek macierzystych pyłku warstwa wyściełająca składa się z regularnych względnie prostokątnych komórek przyczem obie osie prostokąta; podłużna i poprzeczna mało się różnią.

Jądra ich są duże o dwu jąderkach i zajmują centrum komórek. Stopniowo jądra wchodzą w okres podziału. Zgodnie z tem co pisze Bonnet (1912), komórki, leżące bliżej łącznika dzielą się wcześniej. W okresie odpowiadającym syntezeje w komórkach macierzystych pyłku podział jąder w tapetum jest najintensywniejszy. Płynki metafazowe układają się różnie względem osi komórek. Bardzo często wrzeciono podziałowe skierowuje się ukośnie (ryc. 31). Wynikiem tej kinezy są komórki dwuјądrowe. Czterojądrowych komórek w tapetum u Aspidistra elatior nie spotykałam. Po podziale jąder komórki warstwy wyściełającej intensywnie rosną. Stopniowo na terenie protoplastu pojawiają się utwory, podobne do ergastoplazmy Bonnet'a (1911). Są to jednak, strącające się przy utrwalaniu związki białkowo-taninowe zawarte w wakuolach, których charakter chemiczny opisał Guillermond (1933). Z ryciny 32 widać, że substancje te rzeczywiście spoczywają na dnie wakuol.

Okres pomiędzy strepsytenem w komórce macierzystej pyłku a tetradami jest dla warstwy wyściełającej okresem najintensywniejszej pracy. Plazma komórek wyściełających
ma wówczas budowę zwartą, błony napięte wskazują na istnienie silnego turgoru, wskutek gromadzenia się w komórkach substancji osmotycznie czynnych; jadra mają zarysy regularne, a jaderka dobrze się wybarwiają. (ryc. 32). Od

<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Ryc. 31. Podział jader w kom. warstwy wyściełającej. × 1350.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 31. Division des noyaux dans les cellules de la couche nourricière. × 1350.</caption>

<caption>Ryc. 32. Tapety dwuądrowe przed wydzieleniem płynu „anther-sap”. × 1350.</caption>

<caption>Fig. 32. Les cellules de tapète avant la sécretion de l'„anther-sap”. × 1350.</caption>

chwili powstania tetrad na terenie protoplastów dwuądrowych komórek warstwy wyściełającej zachodzą poważne zmiany. Pojawiają się duże wakuole zazwyczaj dwie: jedna przy błonie, graniczącej z warstwą tranzytoryczną, druga na granicy z pokładem gonjalnym. Wakuole te stopniowo zwiększają jeszcze swą objętość, a protoplasty kurczą się. Błony komórkowe, w miarę posuwania się procesu wydzielniczego wiotczają, lecz pozostają nienaruszone aż do całkowitej degeneracji ich zawartości. Tapetum u *Aspidistra elatior* można więc zaliczyć do typu „Secretions—Tapetum” Goebel a — typu wydzielniczego.

Na błonie komórek tapetum od strony skierowanej do ziarn pyłkowych nie udało mi się dostrzec ziarenek, opisywanych przez Schnarf'a (1923) u Lilium Martagon, ani „Plättchen” Ubisch'a (1927), ani też por w błonach. Degeneracja jader zwioczałych komórek idzie w kierunku karjolizy,
czasem tylko występuje karjoreksja. Niejednokrotnie w warstwie wyściełającej występująścią. Takie komórki jednojądrowe, różniące się od pozostałych wielkością. Jednak fakt, że nigdy nie obserwowałam karjogamji jąder spoczynkowych przemawia za tem, że powstają one w inny sposób. Już po pierwszym podziale jąder spotykałam płytki metafazowe hyperchromatynowe. Były one mniej więcej dwa razy dłuższe od zwykłych i układały się inaczej od pozostałych, a mianowicie równolegle do większej osi komórki (ryc. 33 — 34).

Obrazy te możnaby tłumaczyć następująco: jądra niektórych komórek mają jeszcze tendencję do drugiego podziału; rozpoczynają się pierwsze fazy karjokinezy aż do metafaz, w których widzimy płytki hyperchromatynowe. W miarę posu-

<figure><img src="image_7.png" /><figcaption>Ryc. 33. Hyperchromatynowa płytka metafazowa w kom. warstwy wyściełającej. × 1350.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 33. Plaque métaphasiqe hyperchromatique dans la cellule du tâpète. × 1350.</caption>

<caption>Ryc. 34. Komórka z warstwy wyściełającej, zawierająca didiploidalne jądro. × 1350.</caption>

<caption>Fig. 34. Noyau didiploidale dans la cellule de la couche nourricière. × 1350.</caption>
wania się procesu kinezy tendencja ta jednak słabnie i osta-
tecznie w metafazie płytki się zlewają i rekonstruują jedno
jądro didiploidalne (ryc. 33 i 34). Za prawdopodobieństwem re-
konstrukcji w okresie metafazy przemawiają obserwacje B e c -
ker'a (1933), kiedy następstwem osłabienia „Plasmaviscosi-
tät" komórki, pod wpływem słabych narkotyków, były obrazy
rekonstrukcji wstecznej. Przyczem powrót do struktury spo-
czynkowej jądra następował z każdego stadjum mitozy.

Ponieważ nie spotykałam już hyperchromatynowych ana-
faz, telofaz ani tez hyperchromatynowych jąder pochodnych
sądzę, że rekonstrukcja następowała z metafaz. Dalszy los
synkarjonu był jednak taki sam jak i sąsiednich komórek
dwująrowych.

W okresie wysypywania się pyłku z komór można jesz-
cze dostrzec elementy warstwy wyściełającej, coprawda po-
kurczone i zdegenerowane.

ANALIZA GARNITURU CHROMOZOMÓW.

Jak już uprzednio zaznaczyłam, garniturem chromozo-
mów Aspidistry interesował się Heitz (26), badając płytki w
meristemach korzonków. Autor ten określił zresztą dość ogól-
nikowo diploidalną liczbę i charakter chromozomów: „Bei
Aspidistra spec. sind von den diploid 28 — 32 Chromosomen:
2 — 4 LL, auffallend viele (ca 16) KK, der Rest, lk (ca 12)"
(str. 665).

Z przytoczonej cytaty widać, że Heitz nie określał ga-
tunku badanej Aspidistry. Brak fotografji lub rysunku płytki,
których tyle przytacza we wspomnianej pracy, oraz liczby
przybliżone „ca.“ wskazywałyby na to, że Heitz nie znalazł
zapewne dość wyraźnych obrazów płytek.

Usiłując ustalić przedewszystkiem liczbę chromozomów,
utrwaliłam stożki wzrostu korzonków i przekonałam się, że
komórki są nieduże i trudno o jasne obrazy płytek, ponieważ
wielka liczba chromozomów i silna tendencja do sklejania się
i zakręcania końców dużych chromozomów tworzą warunki
nie sprzyjające obliczeniom. Wobec tego wolałam ustalić
ilość i garnitur chromozomów z płytek haploidalnych przy
odcinaniu się komórki generatywnej w ziarnach pyłku podob-
nie jak czynił to Levan ('32) dla różnych gatunków Allium.
Płytki w tem stadjum są bardzo wyraźne, a chromozomy nie-
wiele odchylają się od płaszczyzny prostopadłej do osi mikro-
skopu co ułatwia ich pomiary. Po przeliczeniu szeregu pły-
tek ze stadjum wyżej wymienionego, następnie po sprawdzi-
niu na szeregu preparatów z diakinezy i metafazy podziału
heterotypowego, przekonałam się, że liczba chromozomów dla
Aspidistra elatior Ker. Hort. wynosi 16 (haploid). Z kilku naj-
wyraźniejszych płytek wybrałam jedną najbardziej charak-
terystyczną dla dokonania pomiarów rzeczywistej długości
chromozomów. Narysowałam ją pod powiększeniem × 2,800
następnie metodą fotograficzną rysunek ten został po-
większony 4-krotnie co dało powiększenie = ± 11200. Na-
stępnie przekalkowałam płytkę z odbitki fotograficznej na
papier rysunkowy. Jeszcze raz sprawdziłam szczególnie
otrzymany rysunek z preparatem, analizując kilkakrotnie
wszelkie wygięcia każdego z chromozomów. Na ryc. 35 wi-

<figure><img src="image_8.png" /><figcaption>Ryc. 35. Płytka metafazowa przeznaczona do pomiarów rzeczywistej długości chromozomów. × 10,000.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 35. Plaque métaphasique, déstinée aux mésurages de la longueur réelle des chromosomes. × 10,000.</caption>
dać narysowaną po dokładnej analizie płytke przeznaczoną do pomiarów. Dla ułatwienia sobie zadania przekalkowałam każdy z chromozomów płytki, szeregując je według długości określonej „na pierwszy rzut oka” i oznaczyłam kolejnemi literami alfabetu. Po dokonaniu pomiarów przekonałam się jednak, że pierwsze wrażenie nie było zupełnie ścisłe i musiałam zmienić „imiona” kilku chromozomów. Metodę wyprostowywania i pomiarów rzeczywistej długości chromozomów stosowaną przez Lewitski'ego ('30) uważam za prostszą od podanej przez Kagawa ('27), a otrzymanie identycznych wyników przy prostowaniu zagiętego ramienia chromozomu A metodą geometryczną Kagawy i metodą Lewitski'ego świadczy o równej dokładności obu tych metod. Resztę pomiarów wykonałam więc według wskazówek Lewitski'ego ('30 str. 36-44). Szerokość chromozomów wynosi 0,9 µ — 1,2 µ, długość od 2 µ — 8,2 µ. Wykresy poszczególnych chromozomów widać na ryc. 36. Dla porównania przytoczę wyniki pomiarów:

<figure><img src="image_9.png" /></figure>

<figure><img src="image_10.png" /><figcaption>Ryc. 36. Wykres i klasyfikacja chromozomów u Aspidistra elatior.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 36. Diagramme et l'analyse de la garniture des chromosomes chez *i'Aspidistra elatior*.</caption>

a) metodą Heitz'a (1926), — d'après la métode de Heitz (1926),

b) metodą Lewickiego (1930), — d'après celle de Lewicki (1930).
Chromozom A -- 8,2 µ. — średnia z 10 pomiarów,

B -- 6,6 µ. ”

C -- 6,3 µ. ”

D -- 6,0 µ. ”

E -- 5,9 µ. ”

F -- 5,6 µ. ”

G -- 4,0 µ + 1,5 µ = 5,5 ,,

H -- 4,0 µ + 1,5 µ = 5,5 ,,

I -- 4,0 µ. ”

K -- 4,0 γ₁ ”

L -- 3,3 µ. ”

M -- 3,3 µ. ”

N -- 3,0 µ — średnia z 4-ech pomiarów,

O -- 2,8 µ. ”

P -- 2,2 µ. ”

Q -- 2,2 µ. ”

Dokładne wyznaczenie wysokości dla poszczególnych wy-
gięć chromozomów pozwoliło mi uzyskać wyniki zgodne, róż-
niące się zaledwie w setnych częściach mikrona. Obliczone
długości chromozomów sprawdziłam jeszcze na paru płytkach
i otrzymane wyniki również zgadzały się. Rozbijanie garni-
turu na grupy, biorąc pod uwagę wyłącznie ich długość uw-
żam za bezcelowe. Natomiast usystematyzowanie chromozo-
mów z punktu widzenia ich morfologji rzuca światło na filo-
genezę poszczególnych komponentów garnituru czyli na ich
„historjacje” w sensie Delaunay’a (’30). W haploidalnym
garniturze chromozomów Aspidistra elatior można wyróżnić:
1 — długi, równoramienny chromozom (A) w kształcie litery V,
„isobrachial” wg. klasyfikacji Lewitski’ego (’30 str. 68),
LL wg. formułki Heitz’a (’26 str. 656): 5 długich (B, D, E,
H, G) wyraźnie nierównoramiennych, u których stosunek krótszego
ramienia do dłuższego < niż 1:¹/₂ — są to chromozo-
my „heterobrachial” wg. Lewitski’ego i Lk. wg. formu-
ki Heitz’a; następnie 1 — (C) równoramienny w kształcie
litery V „isobrachial” (Lewitski) lecz krótszy od pierwsze-
go (A), nadaje się do oznaczenia ll (Heitz): 1 — długi (F)
wyróżnia się z całego garnituru tem, że posiada sate-
lita. Chromozom ten można zaliczyć do „heterobrachial”
i oznaczyć Lk (H.). Dwa haczykowate chromozony (I i K)
są również „heterobrachial” wg. Lewitski’ego lecz wg.
Heitz’a należy je oznaczyć formułką lk ponieważ są mniej-
sze od chromozomów (B, D, E) zakwalifikowanych uprzednio do grupy „heterobrachial”. Pozostałe 6 małych chromozomów (L, M, N, O, P, Q) o kształtach biszkoptowatych „Dumbbel-shaped” (Lewitski) można oznaczyć KK wg. Heitz’a. Zestawiając wyniki wyżej opisane, garnitur chromozomów (haploid) *Aspidistra elatior* można rozbić na następujące grupy:

<table><thead><tr><th></th><th></th><th></th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>Wg. klas. Lewitski'ego chrom. „Eubrachial” „isobrachial”</td><td>2</td><td>LL.</td><td>1 chrom.</td></tr><tr><td>„heterobrachial”</td><td>8</td><td>Lk.</td><td>6 ”</td></tr><tr><td>chrom. Dumbbel-shaped”</td><td>6</td><td>ll</td><td>1 ”</td></tr><tr><td></td><td></td><td>lk</td><td>2 ”</td></tr><tr><td></td><td></td><td>KK</td><td>6 ”</td></tr></tbody><tfoot><tr><td colspan="2" style="text-align: center;">16</td><td></td><td>16 chrom.</td></tr></tfoot></table>

Zarówno klasyfikacja Lewitski'ego jak i Heitz'a mają jedną wspólną wadę: obaj autorzy omijają pomiary ramion w mikronach. Lewitski podaje coprawda stosunek ramion ale jego określenie „lekkonierównoramienne“ i „wyraźnie nierównoramienne“ („slegka“ i „резко неравноплечie“) pozostawiają domyślności badacza gdzie się kończy „lekka“, a zaczyna „wyraźna“ niewspółmierność ramion — brak tu ścisłości liczbowej. Następnie, Lewitski chromozomy nierównoramienne klasyfikuje (str. 68): „slegka неравноплечie“ > 1:1/2 „резко неравноплечie“ < 1:1/2

Dla wypadku, gdy stosunek obu ramion jest równy 1:1/2 Lewitski nie podał osobnego określenia, a więc zakwalifikowanie takiego chromozomu do jednej z jego grup zależy tylko od indywidualnego poglądu badacza. Heitz wyróżnia trzy kategorje wielkości chromozomów: L, I, K. W praktyce zaś zakwalifikowanie równoramiennego chromozomu do kategorji LL czyli II jest bardzo względne. Sądzę, że dopiero podanie granic liczbowych każdej z kategorji Heitz’a może wnieść do badań naukowych należytą ścisłość i uprosić oznaczanie garniturów chromozomowych przy pomocy wzorów. Dla otrzymania wyraźnych kształtów chromozomów telofazowych rysowałem diaster w czterech przekrojach optycznych. Następnie uszeregowałam i oznaczyłam garnitur przy pomocy wzoru Heitz’a dla zestawienia z wynikami, które dla „Aspidistra sp.” podaje wyżej wymieniony autor. Załączona obok
tabelka ułatwia porównanie (tab. 1). Jak widać zachodzi znaczna różnica tylko w klasyfikacji chromozomów pośrednich.

<table><caption>TABELA I.
Formułki chromozomów u Aspidistra</caption><thead><tr><th colspan="3">Podana przez Heitza<br>dla „Aspidistra sp“</th><th colspan="3">Zbadana u Aspidistra elatior</th></tr><tr><th></th><th>dipl.</th><th>hapl.</th><th></th><th>dipl.</th><th>hapl.</th></tr></thead><tbody><tr><td>LL</td><td>2-4</td><td>1-2</td><td>LL</td><td></td><td>1</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td>Lk</td><td></td><td>5</td></tr><tr><td>KK</td><td>16</td><td>8</td><td>Lk + satel</td><td></td><td>1</td></tr><tr><td>lK</td><td>12</td><td>6</td><td>ll</td><td></td><td>1</td></tr><tr><td>ca.</td><td>30-32</td><td></td><td>lk</td><td></td><td>2</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td>KK</td><td></td><td>6</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>16</td></tr></tbody></table>

Do subtelniejszej analizy chromozomów pośrednich dopomogły mi pomiary, które właśnie tłumaczą różnice w wynikach moich i Heitz'a. W każdym z chromozomów garnituru Aspidistra elatior, przy dokładnych badaniach z zastosowaniem silnych powiększeń i olejku immersyjnego na szkiełku przykrywkowem oraz pomiędzy szkiełkiem przedmiotowem a kondensatorem udało mi się stwierdzić przewężenia („restrictions"), rozdzielające chromozomy na dwie równe lub niesymetryczne części.

Ponieważ znalazłam przewężenia i na chromozomach wyraźnie pałeczkowatych (np. B, D), uważam, że i tego rodzaju chromozomy, wbrew temu co pisze Sakamura (’20), mają również budowę dwuboczną i podzielam zdanie Lewitski’ego (’30), że bilateralność stanowi „zasadniczą i stałą cechę organizacji chromozomów“.
Pragnę wyrazić p. prof. Zygmuntowi Wóycickiemu głęboką wdzięczność za cenne rady, wskazówki i pomoc okazywaną mi podczas badań.

Panu asystentowi, Dr. Wł. Beckerowi również serdecznie dziękuję za najdalej idącą pomoc i żywe interesowanie się pracą.

## RÉSUMÉ.

1. Pendant le développement de l'archesporium jusqu'à la métaphase de la division hétérotypique de la cellule mère du pollen on peut observer:

a) Un rapprochement des filaments leptonémiques, disposés par paires et ayant la formation typique des „noyaux zygotènes" de Grégoir (1907), ceci nous confirme donc que chez l'Aspidistra elatior a lieu la parasyndèse.

b) Au temps de la pachytène les filaments se rapprochent étroitement les uns des autres et forment les filament dédoublés.

c) Au stade de la diakinèze on peut distinguer 16 paires de chromosomes.

d) Dans les plaques de la métaphase de la division hétérotypique apparaît très distinctement la différence qui existe entre les longueurs et les formes des composants de la garniture des chromosomes.

2. C'est durant la croissance des grains du pollen que la substance fluide, c'est à dire celle qui est secrétée par la couche nourricière et qui commence à apparaître à l'intérieur de l'archesporium des la division homeotypique, est la plus abondante. Ensuite cette substance change d'aspect mais existe toutefois jusqu'à la rupture des anthères. A mesure que la croissance des grains du pollen s'accentue la composition chimique de cette substance se transforme.

3. Dans les grains du pollen lorsque se produit la division en deux cellules, la génératrice et la végétative, la réconstitution des noyaux filles ne se produit pas simultanément, — le noyau de la cellule végétative ayant toujours une évolution plus avancée.

4. Dans le plasma de la cellule végétative on constate les gouttelettes de différentes grandeurs — ce sont des substances lipoïdes (graisseuses), destinées à être absorbées.
L'absence de grains d'amidon indique que ces substances li-
poïdes ont dans cette cellule à remplir une rôle nutritif.

5. La couche nourricière de l'anthère a le caractère ty-
pique de la „sécrétion tapete“ de Goebel (1915). Son activité
sécrétrice terminée, cette couche dégénère sur place sans don-
ner naissance au periplasmodium.

6. Les cellules de la couche nourricière ne renferment plus que deux noyaux.

7. Le nombre haploïdale des chromosomes étant de 16, celui des chromosomes dans la garniture diploidale est donc de 32.

8. La longueur réelle des chromosomes, mesurée con-
formément à la methode de Lewitski (1930), varie entre
2µ et 8,2µ. (Les résultats obtenus par ces mesurages sont
indiqués dans la fig. 16 du texte).

9. La facilité avec laquelle on peut observer les étran-
glement dans les chromosomes prouve que la structure bila-
térale est en effet propre à tous les chromosomes de la gar-
niture, qu'ils soient longs ou courts.

Institut de Botanique Générale de l'Université de Varsovie.

WYKAZ LITERATURY.

Becker 1932 Act. Soc. Bot. Poloniae Vol. IX, Nr. 3-4.

— 1933 Cytologia. Vol. 4. Nr. 2.

Bonnet 1911 Anat. Anz. Bd. 39.

— 1912 Arch. für Zellf. t. 1.

Devisé 1922 La Cellule t. 32.

Delauay 1930 Tp. Hay. II. Cel. Kneb. v. V Byr.H.

Heitz 1926 Zeitschr. für Bot. Bd. XVIII.

Juel 1915 Jahrb. für wiss. Bot. Bd. LVI.

Jungers 1931 La Cellule t. 37.

Levan 1932 Hereditas XVI.

Lewitsky 1930 Bull. Ap. Bot. Gen. Pl.-Breed. Vol. XXVII, Nr. 1.

Lundegardh 1915 Arch. für Zellf. t. XIII.

Martens 1929 La Cellule t. 39.

Robyns 1924/26 I. La Cellule t. 34. II. La Cellule t. 37.

Sakamura 1915 Bot. Mag. Tokyo vol. 28.

— 1920 Jap. Coll. of. Sc. Imp. Univ. Tokyo vol. 39.

Schnarf 1923 Oest. Bot. Zeitschr. t. 72.

— 1931 „Vergleichende Embryologie der Angiospermen“

Berlin.

Souza-Violante 1929 La Cellule t. 39.

Wóycicki Z. 1932 Act. Soc. Bot. Poloniae Vol. IX Nr. 1-2.

Yamaha 1926 Jap. Journ. of Bot. vol. III.
<figure><img src="image_11.png" /></figure>

1

<figure><img src="image_12.png" /></figure>

2

<figure><img src="image_13.png" /></figure>

3

<figure><img src="image_14.png" /></figure>

4

<figure><img src="image_15.png" /></figure>

5

<figure><img src="image_16.png" /></figure>

6

<figure><img src="image_17.png" /></figure>

7