► To cite this version:

Parsa Ghasemi. Journal of Iran National Museum, 2023, 3 (3), pp.75-112. 10.22034/jinm.2023.704228. hal-04073625

HAL Id: hal-04073625

https://cnrs.hal.science/hal-04073625

Submitted on 18 Apr 2023

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>
# Study a collection of Sasanian clay bullae in the National Museum of Iran, returned from the United States of America

Parsa Ghasemi

## Abstract

This paper is the initial research on 73 Sasanian clay bullae in the National Museum of Iran, which were returned to Iran from the United States on May 19, 2015. The result of the author's survey shows that this collection includes 13 administrative and 60 personal clay bullae, which bear nearly 244 (?) seal impressions. Among them, 231 seal impressions are personal, and 13 impressions are administrative. The magūh of Gūhgand kust-i-(...?) Gurgān administration appears on 11 of the 13 administrative bullae. The other two administrative bullae, one bearing the seal impression of the Amārgār of Sakestān and the other bearing the seal impression of the Amārgār of "Ēran-abzūd-Ḥ usraw and Nisīnā and Arwāyestān and Arzōn". In addition, among the official seal impressions; two bullae bear the seal impressions of Čihr-burzēn, Ēran-sepāhbed Xwarāsān (east), and one bears the seal impressions of Wēh-šābuhr, Ēran-sepāhbed of Nimroz (south). Also, five clay bullae bear the seal impressions of the Dād-burz-mihr, Parthian Aspbed(chief of the cavalry), five clay bullae have the seal impressions of the Wēh-šābuhr, Persian Aspbed, and many othersbelong to known personal names or unknown figures or individuals involved in the Sasanian administrative and sealingsystem. A vast majority of impressions have no personal names or epigraphic impressions. Due to the high degree ofsimilarity between the seal impressions in this collection and those in Ahmad Saeedi's collection, which were previouslystudied and published by Rika Gyselen, it is highly probable that these 73 clay bullae were originally a part of Saeedi'scollection and were similar examples that may have been sold by this collection.

**Keywords:** Clay Bullae, Administrative Impressions, Personal Impressions, Sasanian, National Museum of Iran, A. Saeedi Collection

<figure><img src="image_2.png" /></figure>

https://doi.org/10.22034/jinm.2023.704228

© 2021 Iran National Museum. All rights reserved

پیکش به ساده کریکارکارن، به پاس چنین ده تلاش و دیویش نمکارش د شناخت مره مکده چه سانان

## بررسی مجموعه گلمهرهای ساسانی بازگردانده شده از آمریکا در موزه ملی ایران

پارسا قاسمی *

## چکیده

نوشتار کنونی پژوهش آغازین روی ۷۳ گلمهر ساسانی در موزه ملی ایران است که در ۱۹ اردیبهشت سال ۱۳۹۵ خورشیدی از آمریکا به ایران برگردانده شده است. برآیند بررسی نگارنده نشان می‌دهد که این گلمهرها شامل دو دسته اداری (۱۳ گلمهر) و خودی / شخصی (۶۰ گلمهر) هستند که نزدیک به ۲۴۴ (۶) اثرمهر دارند. از بین آنها، ۲۳۱ اثرمهر از گونه خودی و ۱۳ اثرمهر از گونه اداری است. از بین ۱۳ گلمهر اداری، ۱۱ گلمهر دارای اثرمهر با نام اداره موبد گوهگند کوست.. (۶) گرگان است. دو گلمهر دیگر، یکی دارای اثرمهر اداره آمارگر سکستان و دیگری، از آن اداره آمارگر ایران-ابزود-خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون است. از بین گلمهرهای خودی، دو گلمهر با اثرمهر سپاهبد خوراسان (شرق) و یک گلمهر با اثرمهر سپاهبد نیمروز (جنوب)؛ شمار ۵ گلمهر با اثرمهرهای آسپید / (فرمانده سواره نظام) پارتی، ۵ گلمهر با اثرمهر آسپید پارسی، و شمار زیادی دیگر، از آن چهره‌های شناخته شده یا ناشناس یا کسان دیگر درگیر و دستاندرکار در دستگاه فرمانروایی ساسانی است. همانندی بیشتر اثرمهرهای این مجموعه با گلمهرهای مجموعه احمد سعیدی که پیشتر ریکا گیزلن آنها را چاپ کرده، نشان می‌دهد که به گمان بسیار، این ۷۳ گلمهر، بخشی از مجموعه سعیدی و نمونه‌های همانند آن بوده است که شاید از سوی این مجموعه به فروش رفته، و سپس به دست پلیس آمریکا افتاده و به وزارت خزانه‌داری وقت آمریکا سپرده شده است.

**واژگان کلیدی:** گلمهر، اثرمهر اداری، اثرمهر خودی، ساسانی، موزه ملی ایران، مجموعه سعیدی.
## درآمد

پژوهش‌های ارزنده و گوناگون پژوهشگران روی مهر و گل‌مهرهای ساسانی در مجموعه‌های خودی و دولتی در جهان، آگاهی‌های فراوانی درباره سامانه اداری و جغرافیای سرزمینی، نام و پایه‌های افراد گوناگون در بخش مدیریتی کلان و خرد، نام‌جای‌ها، نشانه‌شناسی و غیره به دست آورده است. در این نوشتار نگارنده انگیزه پرداختن به پیشینه پژوهش روی مهرها و گل‌مهرهای ساسانی، و یا بر شمردن ارزش آنها برای بازسازی بخشی از گذشته سیاسی، اجتماعی، بازرگانی، فرهنگی و آبینی در دوره ساسانی را ندارد و تنها تلاش دارد در زمان کوتاهی که داشته، این بایگانی ۷۳ گل‌مهرها برگشتی از آمریکا را واکاوی، و سپس به ارزش و ریزه‌کاری آنها بپردازد. این پژوهش کمک می‌کند تا هم گردش آگاهی علمی و آموزشی در این زمینه به زبان پارسی بیشتر باشد که شوربختانه بسیار ناچیز هست و هم اینکه موزه ملی ایران که میزبان همیشگی آنهاست بتواند در آینده نزدیک، از این پژوهش، برای تهیه شناسنامه ریزتر هر گل‌مهر و اثرمهر استفاده کند.

اگرچه جایگاه پیدایی این گل‌مهرها، داستان پنهانی بیرون بردن آنها از ایران، و زمان رسیدن آنها به کشور آمریکا را، هیچ یک از ما نمی‌دانیم اما، همان‌گونه که پیشتر گفته شد، در سال ۱۳۹۵ خورشیدی وزارت خزانه‌داری وقت آمریکا در راستای بهبود و پیوند دیپلماسی با ایران در چهارچوب بر جام، این گل‌مهرهای ساسانی را به دفتر نگهبان منافع ایران در نیویورک می‌سپارد. اندکی پس‌از آن، از سوی وزارت خارجه وقت، به ایران آورده می‌شوند. سپس در روز ۱۹ اردیبهشت‌ماه همان سال، این مجموعه برای رونمایی به موزه ملی ایران واگذار می‌شود.¹ اکنون این گل‌مهرها در فهرست دارایی‌های گنجینه این موزه ثبت شده است. با آمدن این گل‌مهرها به موزه، دکتر جبریل نوکنده، رییس‌کل، و فریدون بیگلری، معاون فرهنگی موزه ملی ایران از نگارنده درخواست کردند که یک گزارش بی‌درنگ از بررسی این مجموعه گل‌مهر برای رونمایی در نمایشگاهی با نام "مجموعه‌های استردادی اشیای فرهنگی-تاریخی: دستاورد‌های دیپلماسی فرهنگی در دهه فجر"، آماده کند. با پذیرش درخواست این بزرگواران، پژوهش نگارنده بدون دریافت هیچ‌گونه هزینه‌ای آغاز شد و با اینکه زمان برای برپایی نمایشگاه کوتاه و فشرده بود، یک گزارش کوتاه تهیه شد که برآیند آن یک پوستر بود. در ابتدای آمدن این گل‌مهرها به موزه، به هر یک از آنها یک شماره دارایی ۱ تا ۷۳ داده شده بود، در اینجا نیز نگارنده از همان شماره گذاری برای دسته‌بندی و پژوهش استفاده کرده است.

(تصاویر ۱ تا ۸). در همان زمان آماده‌سازی گزارش کوتاه برای نمایشگاه، نگارنده با بررسی ۱۱ گل‌مهر اداری از ۱۳ گل‌مهر به این نکته پی برد که همه آنها دارای یک اثرمهر یکسان اداره موبو گوهگند-کوست-؟(۲) استان گرگان هستند (جدول ۱ و تصویر ۱). پس از برپایی نمایشگاه، نگارنده با موشکافی بیشتری دریافت که یک پیوند ژرفی بین این مجموعه از گل‌مهرها، و گل‌مهرهای چاپ‌شده در مجموعه احمد سعیدی پدیدار است. در ادامه روشن شد که بیشتر اثرمهرهای این مجموعه پیش از این شناخته شده بودند که از سوی دکتر ریکا گیزلن، در کتاب مهر و اثرمهرهای مجموعه احمد سعیدی، به چاپ رسیده‌اند.۲ با همین دیدگاه، با ریکا گیزلن گفتگو و دریافت‌های نگارنده با ایشان در میان گذاشته شد. ایشان نیز پس از شنیدن بررسی نگارنده، گفتند این گل‌مهرها باید از مجموعه سعیدی به فروش رفته باشد. همچنین در گفتگوی ما روشن شد که ایشان، از مجموعه بزرگ سعیدی، همه نمونه‌های همانند را بررسی نکرده‌اند، زیرا نمونه‌های همانند زیادی در آن بایگانی بوده است.۳ نیاز به یادآوری است که بر پایه تصاویر دریافتی نگارنده از موزه، در سال ۱۳۹۵، روی هم‌رفته ۲۴۴ اثرمهر، از بررسی ۷۳ گل‌مهر شناسایی شد (تصاویر ۱ تا ۷). اما بدون شک، شمار اثرمهرها باید اندکی بیشتر از ۲۴۴ باشد، زیرا نگارنده این تصاویر را نگرفته، و می‌توان گمان برد شمار اندکی از اثرمهرهای کوچک، چون در بخش برش گل‌مهر زده‌شده، از دید عکاس مجموعه پنهان مانده، و عکاسی نشده باشند.

نگارنده ابتدا همه گل‌مهرها و اثرمهرها را، بر پایه تصاویر دریافتی از موزه دسته‌بندی کرده، و با شماره گذاری، واکاوی و سنجش تک‌به‌تک آنها، به ریزه‌کاری آنها پرداخته است. شماری از تصاویر گرفته شده دارای سایه بوده، و روشنایی خوبی برای دیدن ریزه‌کاری هر اثرمهر را نداشتند. برخی دیگر نیز دارای رسوب و شیره کربنیزه شده گیاهی بوده، که تنها چهره اثرمهر و چهارچوب آن پیدا بود که باید پس از نمونه برداری علمی و درست از رسوب آنها برای آزمایش‌های میان‌رشته‌ای، رسوب‌زدایی و دوباره عکاسی و بررسی شوند. نکته برجسته در اینجا در این است که گل‌مهرهایی که رویه آنها یا اثرمهرهای آنها داری شیره میوه کربنیزه شده است، تا زمانی که پژوهش‌های گرده‌شناسی و شیمیایی روی آنها انجام نگیرد یا نمونه برداری آزمایشگاهی نشوند نباید هیچ‌گونه فرایند ویرانگر پاک‌سازی یا رسوب‌زدایی شوند، زیرا آگاهی‌های زیاد

<footnote n="۱">۱. گفتگوی رودررو با جبریل نوکنده و فریدون بیگلری.</footnote>

<footnote n="۲">۲. استاد ریکا گیزلن در کتاب مهر و اثرمهرهای مجموعه احمد سعیدی، بیش از ۱۳۱ مهر و ۴۳۶ گل‌مهر را در چارچوب یک کار ماندگار چاپ کرده است. خوشبختانه به تازگی این کتاب پریار به دست خامن فریبا شریفیان به پارسی برگردانده شده و به زودی در دسترس همگان خواهد بود.</footnote>

<footnote n="۳">۳. گفتگوی رودررو با استاد گیزلن.</footnote>
زیست بوم شناختی کهن از بین خواهد رفت و نیاز دارد در آینده
پژوهش های آزمایشگاهی بر روی آنها انجام شود. همچنین شمار
زیادی از اثر مهرهای کوچک اندازه گیری نشده، و برای فراهم کردن
شناسنامه جداگانه برای هر گل مهر، باید در آینده اندازه گیری آنها
انجام شود تا بتوان، اثر مهرهای خودی و دارای اثر یکسان را، بهتر
با هم برابری داد. افزون بر این، پشت گل مهرها نیز نیازمند بررسی
موشکافانه تر، و طراحی در موزه است زیرا در برگیرنده آگاهی های
ارزشمندی است و آنچه در ادامه درباره پشت گل مهرها آمده،
دریافت های نگارنده از روی تصاویر گرفته شده به دست همکاران
موزه در سال ۱۳۹۵ بوده است.

همان گونه که پیشتر گفته شد، بیشتر اثر مهرهای
۷۳ گل مهر شناخته شده اند. از این رو، برای آسان کردن کار
همکاران در موزه ملی ایران، نگارنده در پایان هر اثر مهر، به
نمونه همانند و یکسان آن در مجموعه سعیدی ارجاع داده،
و خوانش و حرف نویسی نبشته پهلوی آن را نیز آورده است.
افزون بر این، شماری از اثر مهرهای ریز با مجموعه سعیدی
هم سنجنی یا برابری داده نشده اند، زیرا انجام آن فراتر از جستار
این نوشتار است و بی گمان، با فراهم آوردن زمان بیشتر،
می توان نمونه همانند آنها را هم در مجموعه سعیدی یافت.
بنابراین، پیشنهاد نگارنده این است که اگر در آینده موزه ملی
ایران بخواهد شناسنامه ریزتری از این مجموعه آماده کند
بهتر است همه اثر مهرها را، با نمونه های یکسان چاپ شده
در مجموعه سعیدی برابری دهد و از کوشش موشکافانه و
آگاهی های فراوان استاد ریکا گیزلن که در کتابش گرد آوری
کرده بهره ببرد. با این همه، نگارنده بیشتر اثر مهرها، یا بهترین
و پربارترین اثر مهرهای این مجموعه را، با یافته های ایشان در
مجموعه سعیدی سنجیده و در این نوشتار آورده است.

ریخت شناسی و ویژگی گل مهرها

همه ۷۳ گل مهر این مجموعه از گل پخته هستند یا از برای
قرارگیری در نزدیکی آتش گرما دیده اند. گرمای شمار اندکی
از آنها بیش از اندازه بوده، و پشت و روی آنها دارای دورنگی و
سیاهی است (مانند گل مهر ۸۰). آمیزه آنها در برگیرنده ماده
چسباننده کانی ریز و درشت (شماره ۶۶)، در برخی گیاهی
(مانند شماره ۴۷) و گاهی هم ناپیدا است، مانند گل مهر
شماره ۴۵. شمار اندکی از آنها دارای دانه های درشت شن یا
آهک است و همچنین در بافتی که در آن یافت شده اند رسوب
آهکی یا گچی دارند که نوشته ها و نقوش روی آنها ناخوانا
شده است، مانند گل مهر شماره ۹۰. خمیره شماره ۶۶ گل مهر،
در دامنه رنگی نخودی، قهوه ای روشن تا تیره است. از بین
آنها ۷ گل مهر به رنگ خاکستری است و این به خوبی روشن

می کند که هر یک دارای بافت خاک گوناگونی بوده است که
از جایگاههای گوناگون و در کارگاههای جدا ازهم ساخته شده،
و همراه بنجاک/بسته/کالا/سفارش، به کانون دریافت کننده
فرستاده شده اند. برای آگاهی بیشتر می توان پژوهش
آزمایشگاهی میان رشته ای مانند پتروگرافی، بر روی خاک
خمیره آنها انجام داد (تصاویر ۱ تا ۸). رویه بیشتر گل مهرها
در برگیرنده اثرانگشت، یا اثر کف دست سازنده یا مهر کننده آن
است، که هنگامی که چانه گل هنوز خیس بوده، مهر شده اند.
اگر در آینده نه چندان دور، بر روی گل مهرهای ساسانی
بررسی انگشت نگاری یا کف دست نگاری انجام گیرد، شاید
بتوان سازنده آماده کننده کنندگان چانه گل، و مهر کنندگان
آنها در چنین مجموعه هایی را ردیابی کرد. یا شاید بتوان
دریافت که مهر را چه کسی روی گل می کوبیده، آیا دارنده
مهر، یا کسان دیگری که آماده کننده چانه گل بوده اند آن مهر
را از دارنده او گرفته، و سپس بر روی چانه گل می کوبیده
است. این می تواند دانش ما درباره فرایند مهروم را افزایش
دهد، و همچنین می توان پی برد که چند تن در این کار دست
داشتند یا شاید بتوان کسانی که در ساخت و آماده سازی چانه
گل درگیر بودن را در گل مهرهای یک مجموعه شناسایی
کرد. همان گونه که می دانیم همه آنها همراه بنجاک/بسته/
کالا یا بارهایی به دریافت کننده رسیده، و سپس دریافت کننده
گل مهر را از بسته جدا کرده و بایگانی کرده است. بنابراین
دانستن اینکه چه بنجاک/کالا/بسته هایی همراه این گل مهرها
فرستاده شده بدون آگاهی از جایگاه پیدایی آنها دشوار و
پیچیده است، همانند این مجموعه که جایگاه پیدایی آنها
روشنی نیست.

افزون بر این، رویه شماری از گل مهرها دارای رسوب
آهکی است که خوانش نبشته پهلوی و شناسایی ریزه کاری
اثر مهر را دشوار کرده است مانند گل مهرهای شماره ۱۰، ۱۴،
۵۸ و ۶۱ چهره بیشتر گل مهرها به مانند یک کیک نیمه مدور /
بیضی باد کرده بی پیرایه است (به جز گل مهرهای سپاهیدها که
دارای یک اثر مهر بزرگ و رویه آنها باد کردگی کمتری دارد.
بنگرید به شماره های ۸، ۹ و ۱۱) که سنگینی و اندازه گوناگون
دارند.

میانگین کوچک‌ترین گل مهر این مجموعه، به ترامون
(قطر) ۳۰ در ۳۲ در بلندای ۲۵ میلی متر، و بزرگ‌ترین آنها به
ترامون ۷۶ در ۷۸ در بلندای ۲۹ میلی متر است. از دید اندازه،
گل مهرهای سپاهبد، و اداری، بزرگ‌تر از دیگر گل مهرها است،
زیرا در برگیرنده اثر مهرهای بزرگ‌تری است. افزون بر این، در
بین گل مهرهای دیگر خودی نیز، گل مهر با اندازه بزرگ یافت
می‌شود، مانند گل مهر شماره ۱۳. گل مهرهای با اثر مهر اداری،
بین ۴۰ تا ۹۰ گرم سنگینی دارند. به درستی روشن نیست که اندازه مهر چه پیوندی در گزینش اندازه چانه گل، برای مهر زدن داشته است. اما آنچه روشن است چانه گل نمی‌توانست بیش از اندازه سنگین باشد، وگرنه پیوستن آن به بسته همراه، تا رسیدن به دریافت کننده، پیچیده و دشوار می‌شده است.

شمار ۱۳ اثرمهر اداری این مجموعه، بین ۲۰ تا ۲۱.۵ میلی‌متر ترامون دارند و همه مدور هستند، اما اثرمهرهای خودی، در اندازه‌های گوناگونی هستند. بزرگ‌ترین اثرمهرهای خودی رسمی، از آن سپاهبد است (شماره‌های ۸، ۹ و ۱۱). هر سه اثرمهر، به شکل بیضی، دارای یک کناره پهن و تخت است. ترامون اثرمهر چهر-بزین سپاهبد خوراسان ۴۶ در ۳۲ میلی‌متر، و اثرمهر وه‌شاپور، سپاهبد نیمروز ۴۰ در ۳۵ میلی‌متر است (تصویر ۲).

شکل بیشتر اثرمهرها مدور، بیضی، و اندکی از آنها به شکل لوزی و مستطیل است. این اثرمهرها بیشتر محدب، گاهی تخت و ساده، یا دارای کناره پهن است. شماری از اثرمهرها همانند نگین روی قاب انگشتر بوده و یک کناره داشته است. در پیرامون شماری از اثرمهرهای محدب، جای بسته یا می‌خچه‌های کوچک که مهر محدب را به چهارچوب انگشتر پیوند می‌داده، دیده می‌شود. همچنین اثرمهر سپاهبد در گل‌مهر شماره ۰۸ و اثرمهر اداری در گل‌مهر شماره ۱۴، نشان می‌دهد که مهر آنها دارای دستگیره بوده است (تصاویر ۲ و ۷، و جدول ۱)۴.

پشت گل‌مهرها هم از دید پژوهش‌های باستان‌شناسی ارزش زیادی دارد زیرا آگاهی‌هایی درباره اینکه بنجاک/بسته/ کالایی که گل‌مهر به آن می‌پیوسته، چه پوششی داشته (یا اینکه پوشش رویه آن کالا یا بسته از چه موادی بوده) است. شاید از پارچه، مانند کیسه، یا سفال، و یا پوست بوده. بازمانده نخ یا سوراخ نخ‌های چفت‌و بست، و رد آنها را می‌توان در پشت گل‌مهرها دید. در این مجموعه، بیشتر گل‌مهرها با نخ به بسته/کالا پیوست می‌شده است، اما در مجموعه‌های دیگر نمونه‌هایی داریم که گل‌مهرها بدون نخ به کالای همراه پیوست می‌شده‌اند، مانند نمونه‌ای که در کاوش‌های سیف‌آباد به لبه یک ظرف سفالی چسبانده شده بود. آنچه ما می‌دانیم زمانی که چانه گل آماده می‌شده، نخ یا ریسمان در آنها جاگذاری شده است. راه گذر نخ در گل‌مهرهای شکسته نشان می‌دهد که این شیوه جاگذاری نخ روشنمند بوده، و در هسته گل‌مهر هم به همدیگر گرهای یک یا چند شاخه‌ای می‌شده

است. برای آگاهی از شیوه پیوست گل‌مهر با نخ به بسته/کالای همراه آن، افزون بر مستندنگاری سنتی و عکاسی، نیازمند سی تی اسکن ریز برای آگاهی از بافت میانی توخالی یا راه گذر ریسمان یا نخ است. در مجموعه سعیدی، گیزلن به نمونه‌های گوناگون پشت گل‌مهرها پرداخته و طرح‌هایی از آنها زده است. (ibid: 23-25)

پشت و برش گل‌مهرها در تصویر شماره ۸ نشان می‌دهد این گل‌مهرها، هنگامی که خیس بوده‌اند به بسته / کالای همراه پیوست شده، یا هنگامی که هنوز خیس بوده پوسته/ رویه‌ای که به آن چسبیده بوده‌اند یا گل‌مهر بر روی آنها قرار می‌گرفته و مهر می‌شده، بر پشت گل‌مهر بازتابیده شده است. بیشتر آنها دارای دو یا گاهی چند سوراخ برای بستن به کالا/ بسته دارند. گل‌مهرهای این مجموعه از دید رویه‌ای که به آن چسبیده بوده‌اند یا سوراخ، گودی، شیار و ریخت‌شناسی پشت آنها، چند دسته هستند (تصویر ۸):

آ- شماره‌های ۱، ۲، ۳، ۳۳، ۱۷، ۳۸: این گروه دارای دو سوراخ در بخش دو سوی پشت است. به‌اندازه یک نوار پهن بین ۳ تا ۴ سانتی‌متر در راستای ترامون کوچک گل‌مهر، یک تورفتگی به ژرفای ۱ سانتی‌متر دارند، و گوشه‌ها هنگامی که خیس بوده و بر رویه کالا/بسته فشار داده شده، اندکی برآمدگی پیدا کرده و بی‌گمان کالا/بسته همراه آنها، رویه تخت تا نیمه تخت داشته است.

ب- شماره‌های ۲۶ و ۳۰: این گل‌مهرها مانند نمونه پیشین دو سوراخ در هر دو سو دارند، و به بخشی از کالا/بسته پیوست بوده که رویه‌ای هموار داشته، اما در اینجا نشانه‌های بیش از دو نوار پهن به پهنای ۱ تا ۱.۵ سانتی‌متر دارند و شاید به بنجاک/سند پارچه‌ای یا بسته با پوشش پارچه‌ای پیوست بوده‌اند.

پ- شماره‌های ۴، ۵، ۱۸، ۴۵ و ۵۷: این دسته دارای رویه‌ای هموار تا نیمه‌هموار دارند، گاهی شیارهای کم گرفی در آنها پیدا است و سوراخ بیشتر آنها در برش گل‌مهر ایجاد شده است.

ت- شماره‌های ۶ و ۲۰: بر روی بسته/کالایی پیوست بوده که رویه یا پوشش آن پوست یا گونه‌های همانند بوده، و شاید رویه آن به‌اندازه زیاد پرداخت‌نشده بوده است، از برای همین، آثار شیارهای ریز مویی‌شکل دارد. شماره‌های ۱۱ و ۹ به گمان بسیار، به کالا/بسته‌ای با پوششی از نی/نی باف پیوست بوده است.

ث- شماره‌های ۴۳، ۴۴، ۶۷ و ۵۹: دارای رویه هموار و سوراخ‌هایی در بخش میانی در پشت دارند که با بند/نخ به بسته/کالای همراه می‌پیوسته است. جایگاه بیرون آمدن بند/

<footnote n="۴">۴. برای آگاهی درباره شکل و گوناگونی مهرهای ساسانی بنگرید به:</footnote>

<footnote>Gyselen 2007: 18-20; 73-74</footnote>

<footnote>همچنین برای دستگیره مهرهای بزرگ مانند مهر سپاهبد بنگرید به:</footnote>

<footnote>ibid: 25-26</footnote>
## گل مهر شماره ۳، دارای ۷ اثرمهر است (تصویر ۱).

۲a: در مرکز در ساعت ۶، یک اثرمهر مدور اداری بخش گوهگند-کوست -... (؟) از استان گرگان است که خوانش و آگاهی‌های آن در جدول ۱ آمده است.

۳b: در ساعت ۱، یک اثرمهر مدور به ترامون ۲۱ میلی‌متر است. در زمینه، آن یک قوچ ایستاده به راست، و یک ماه و ستاره شش-پر که در ساعت ۹ و ۳ قرار دارند. در پیرامون آن نبیشته پهلوی شکسته دارد، که از آن "آذر... مگا (موبد) ..." 'twr(b)'nb't Y mgw Y است و حرف نویسی آن چنین است: (ibid: 201. 1/115-116) (تصویر ۱۱، شماره ۳b).

۳c: در ساعت ۲، یک اثرمهر مدور کوچک به ترامون ۷.۳ میلی‌متر. دارای نقشی همانند چرخ سه‌چهار؟ پره؛ همانند آن در مجموعه سعیدی نیز شناسایی شده است: (ibid: 201: 1/116e). همچنین اثرمهر دیگری با نقش شکل سه پره با نبیشته پهلوی در این مجموعه گزارش شده است: (ibid: 60.2).

۳d: در ساعت ۳، یک اثرمهر کوچک لوزی؟ است که رویه آن دارای بازمانده شیره میوه و نقش آن ناپیدا است.
۳e: در ساعت ۵، یک اثرمهر مدور؟ کوچک است که رویه آن دارای بازمانده شیره میوه و نقش آن ناپیدا است.

۳f: در ساعت ۸، یک اثرمهر کوچک لوزی (؟) است که رویه آن دارای بازمانده شیره میوه، رسوب‌گرفته، و نقش آن ناپیدا است.

۳g: در ساعت ۱۰، یک اثرمهر کوچک لوزی (؟) و نقش آن ناپیدا است.

## گل مهر شماره ۴، دارای ۶ اثرمهر است (تصویر ۱).

۴a: در ساعت ۶، اثرمهر مدور اداری بخش گوهگند-کوست -... (؟) از استان گرگان است که خوانش و آگاهی‌های آن در جدول ۱ آمده است.

۴b: در ساعت ۱۲، یک اثرمهر به‌اندازه ۱۳.۵ در ۱۲ میلی‌متر. در زمینه یک گاو کوهان‌دار در حال راه رفتن به راست. در کناره یک ماه نو، و از ساعت ۲ تا ۴، نبیشته پهلوی شکسته دارد که گیزلن آن را "... گشنسب..." خوانده، و حرف نویسی آن در زیر آمده است: gwšnasb (ibid: 1/113b & 114b) (تصویر ۱۳، شماره ۴b).

۴c: در ساعت ۲، یک اثرمهر مدور محدب با نقش نا‌آشکار.

۴d: در ساعت ۴، یک اثرمهر لوزی با نقش نا‌آشکار.

۴e: در ساعت ۹، یک اثرمهر مدور با نقش نا‌آشکار، شاید یک جانور در حال راه رفتن به چپ (اسپسان؟).

۴f: در ساعت ۱۰، یک اثرمهر محدب کوچک، در زمینه یک شیر در حال راه رفتن به راست، و در کناره نبیشته پهلوی شکسته

شاید همانند نمونه‌ای در مجموعه سعیدی است اما نبیشته آن خوانده نشده است (ibid: 199 & 201. 1/113d & 114c).

## گل مهر شماره ۵، دارای ۵ اثرمهر است (تصویر ۱).

۵a: در ساعت ۱، اثرمهر مدور اداری بخش گوهگند-کوست -... (؟) از استان گرگان است که خوانش و آگاهی‌های آن در جدول ۱ آمده است.

۵b: در ساعت ۸، یک اثرمهر همانند ۲۱b، ۲b و ۳b.

۶a: آگاهی آن در ۲b آمده است (تصویر ۱۲، شماره‌های ۵b و ۲۱b). ۶c: در ساعت ۱۰، یک اثرمهر کوچک مدور با نقش نا‌آشکار دارد که رویه آن را رسوب گرفته است.

۶d: در ساعت ۹، یک اثرمهر کوچک لوزی با نقش نا‌آشکار (؟).

۶e: در ساعت ۱۰، یک اثرمهر کوچک بیضی با نقش نا‌آشکار (؟) و رسوب گرفته است.

## گل مهر شماره ۶، دارای ۸ اثرمهر است (تصویر ۱).

۶a: در ساعت ۹، اثرمهر مدور اداری بخش گوهگند-کوست -... (؟) از استان گرگان است که خوانش و آگاهی‌های آن در جدول ۱ آمده است.

۶b: در مرکز در ساعت ۳، یک اثرمهر مدور با نقش قوچ در حال راه رفتن به راست، با دیهیم دور گردن/سینه که با سه مروارید آراسته شده و روبان درازی در پشت سر و گردن دارد. در پیرامون آن در ساعت ۳، یک ستاره شش پر و در ساعت ۸، یک ماه نو، و از ساعت ۹ تا ۱، یک نبیشته پهلوی شکسته دارد که از آن "مهر-آذر-فربای/فرنیغ" است. حرف نویسی آن در زیر آمده است:

mtr'twrprnbg "Mihr-Adur-Farrby" (ibid: 1/117b & 118c).

(تصویر ۱۱، شماره ۶b).

۶c: در ساعت ۱۱، یک اثرمهر کوچک مدور دارای نبیشته یا نقش نا‌آشکار (؟).

۶d: در ساعت ۱، یک اثرمهر کوچک مدور محدب، دارای نقش یک پرنده (؟).

۶e: در ساعت ۲، یک اثرمهر کوچک لوزی دارای نبیشته یا نقش نا‌آشکار (؟).

۶f: در ساعت ۳، یک اثرمهر کوچک مدور با نقش قوچ (؟) در حال راه رفتن به چپ، در پیرامون آن یک نبیشته‌ای داشته که آشکار نیست.

۶g: در ساعت ۲، یک اثرمهر کوچک بیضی محدب. در زمینه یک قوچ با حلقه و روبان/دیهیم بسته شده در گردن، در حال راه رفتن به راست و در کناره، نبیشته پهلوی شکسته: ŠRM شاید
<figure><img src="image_3.png" /></figure>

01

<figure><img src="image_4.png" /></figure>

02

<figure><img src="image_5.png" /></figure>

03

<figure><img src="image_6.png" /></figure>

04

<figure><img src="image_7.png" /></figure>

05

<figure><img src="image_8.png" /></figure>

06

<figure><img src="image_9.png" /></figure>

18

<figure><img src="image_10.png" /></figure>

20

<figure><img src="image_11.png" /></figure>

21

<figure><img src="image_12.png" /></figure>

33

<figure><img src="image_13.png" /></figure>

35

<figure><img src="image_14.png" /></figure>

15

تصویر ۱. گل مهرهای اداری. به جز گل مهر شماره ۱۵ که دارای اثربهر اداره آمارگر شکستان است، دیگر گل مهرها دارای اثربهرهای یکسان اداره "موبد گوهگند کوست" (۲) است.
<table><thead><tr><th>شماره گل مهر</th><th>حرفل نویسی، آوانویسی و برگردان</th><th>تصویر اثر مهر اداری</th><th>طرح اثر مهر اداری</th></tr></thead><tbody><tr><td>۰۱،۰۲</td><td>در مرکز در چهار رج، نبشته پهلوی کتیبهای: 1. gwhgndy 2. kwsty 3. Y'dlyn 4. mgwh</td><td>اثر مهر اداری گلمهر شماره 20a</td><td>۰ 2cm<br>© R. Gyselen 2001. H. David del. (Gyselen 2007: 192: I/103, Gyselen 2019: 93)</td></tr><tr><td>۰۵،۰۶</td><td>در پیرامون دور آن، از ساعت ۴ تا ۱ وارونه برکهای ساعت: gwlg 'n,</td><td></td><td></td></tr><tr><td>۱۸،۲۰</td><td>نام گرگان (استان گرگان). در ادامه ۷ تا دایره توخالی: مود گوهگند کوست - آدرن (۴) گرگان ۳۳ و این خوانش را فیلیپ زینیو پیشنهاد داده و حرف نویسی آن در زیر آمده: guhgand kust ī ādrēn mowūh gurgān</td><td></td><td></td></tr><tr><td>۲۱،۳۵</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>۱۵</td><td>در مرکز در دو رج، نبشته پهلوی کتیبهای: 1. skstn 2. 'm 'lkly آمارگر سکستان (Gyselen 2007: 158 ; Gyselen 2019: 189)</td><td>تصویر اثر مهر اداری گلمهر شماره 15a</td><td>۰ 1 2cm<br>© R. Gyselen 2001. H. David del. (Gyselen 2007: 156-159: I/42-50 ; Gyselen 2019: 189)</td></tr><tr><td>۱۴</td><td>در مرکز در چهار رج، نبشته پهلوی کتیبهای: 1.'yl 'n 'pzndt 2. hwslwdy 3. nwsyn' 4. W 'lw 'ystn 5. W 'lcwn آوانویسی: ēran-abzūd-ḥusraw ud nisīnā ud arwāyestān ud arzōn āmargar و در کناره بالایی، از ساعت ۲ تا ساعت ۱۱، پنج دایره توخالی. آمارگر ایران-ابزود-خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون (Gyselen 2007: 136 ; Gyselen 2019: 164 and 435)</td><td>تصویر اثر مهر اداری گلمهر شماره 14a</td><td>۰ 1 2cm<br>© R. Gyselen 2001. H. David del. (Gyselen 2007: 134. I/11-1/17, Gyselen 2019: 164 and 435)</td></tr></tbody></table>

جدول ۱. شناسه ۱۳ گلمهر اداری شناسایی شده در این مجموعه: با اثر مهرهای اداره موبد گوهگند کوست - آدرن (۹) استان گرگان؛

اداره آمارگر شکستان؛ و اداره آمارگر ایران-ابزود-خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون.

کوست - ... (۹) از استان گرگان است که خوانش و آگاهی های آن در جدول ۱ آمده است.

۱۸b: در مرکز در ساعت ۱۱، یک اثر مهر مدور با نقش گاو نر بالدار - سر انسان / پادشاه (گوپاتشاه) که سر به بالا، و رو به راست، در حال راه رفتن است. در کناره، نبشته پهلوی داشته که با رسوب و شیره میوه پوشیده شده و آشکار نیست. در مجموعه سعیدی روی گلمهر اداری "موبد آمل و دماوند"، یک اثر مهر با نقش گوپاتشاه زده شده که شاید همانند این

درود (آرامش/اشتی: 1/118f). (تصویر ۱۱، شماره ۶g). (ibid.)
h: در ساعت ۹، یک اثر مهر کوچک لوزی شکل، شاید یک پرنده در کنار یک گیاه/سبزه، در کناره از ۱۱ تا ۱۱، نبشته پهلوی شکسته دارد. شاید همانند نمونه مجموعه سعیدی prh'twy "Frāhādōy" (ibid: 1/121f)

گلمهر شماره ۱۸، دارای ۶ اثر مهر است (تصویر ۱). ۱۸a: در ساعت ۵، اثر مهر مدور اداری بخش گوهگند-
اثرمهر باشد، اما چون نبشته این اثرمهر آشکار نیست نمی‌توان
به درستی یکسان بودن این دو را پذیرفت (ibid: 1/102b)
(تصویر ۱۰، شماره ۱۸b).

۱۸c: در ساعت ۷، یک اثرمهر کوچک مدور؟ با نقش نااشکار.

۱۸d: در ساعت ۸، یک اثرمهر کوچک مدور؟ با نقش نااشکار.

۱۸e: در ساعت ۱۰، یک اثرمهر لوزی با نقش نااشکار.

۱۸f: در ساعت ۱۱، یک اثرمهر لوزی با نقش نااشکار.

گل مهر شماره ۲۰، دارای ۶ اثرمهر است (تصویر ۱).
۲۰a: در مرکز در ساعت ۶، اثرمهر مدور اداری بخش گوهگند-کوست -... (؟) از استان گرگان است که خوانش و آگاهی‌های آن در جدول ۱ آمده است.

۲۰b: در ساعت ۱۰، یک اثرمهر مدور به ترامون ۱۷ میلی‌متر. در زمینه پرتره/نیم‌ته انسان است که بر روی یک پایه از برگ/شاخه قرار دارد. در روبرو و پشت سر، یک ماه و ستاره شش پر دیده می‌شود. دارای گردن‌بند و جامه چین‌دار است. بخش بالایی موها فرفری، و شاید ریشی دراز دارد. چندین نمونه همانند این اثرمهر در مجموعه سعیدی گزارش شده است (ibid: 1/105b, 1/106e, 1/107b, 1/108b, 1/109b). (تصویر ۱۰، شماره ۲۰b).

۲۰c: در ساعت ۱، بخشی از یک اثرمهر کوچک لوزی، با نقش نااشکار (؟).

۲۰d: در ساعت ۲، بخشی از یک اثرمهر کوچک مدور؟ شاید نقش یک جانور خوابیده (؟).

۲۰e: در ساعت ۳، یک اثرمهر کوچک لوزی، یک پرنده در حال راه رفتن به چپ.

۲۰f: در ساعت ۳، یک اثرمهر کم ژرف کوچک بیضی؟ در زمینه یک نقش شاید گیاهی؟

گل مهر شماره ۲۱، دارای ۶ اثرمهر است (تصویر ۱).
۲۱a: در مرکز در ساعت ۹، یک اثرمهر مدور اداری بخش گوهگند-کوست -... (؟) از استان گرگان است که خوانش و آگهی‌های آن در جدول ۱ آمده است.

۲۱b: در ساعت ۳، یک اثرمهر همانند ۵b، ۲b و ۳b.
آگاهی آن در ۲b آمده است (تصویر ۱۲، شماره‌های ۵b و ۲۱b).
در ساعت‌های ۵، ۶، ۷ و ۹، دهنادین (به ترتیب) اثرمهرهای کوچک ۱f، ۱d، ۱e، ۱c، ۱d، ۱e، ۱f قرار دارند که پایه تصاویر گرفته شده، نقش‌ها آشکار نیست.

گل مهر شماره ۳۳، دارای ۴ اثرمهر است (تصویر ۱).

۳۳a: در ساعت ۱، اثرمهر مدور اداری بخش گوهگند-کوست -... (؟) از استان گرگان است که خوانش و آگهی‌های آن در جدول ۱ آمده است.

۳۳b: در مرکز یک اثرمهر همانند ۶b (تصویر ۱۱، شماره ۳۳b).

۳۳c: در ساعت ۳، یک اثرمهر مدور نااشکار.

۳۳d: در ساعت ۹، یک اثرمهر بیضی نااشکار.

گل مهر شماره ۳۵، دارای ۶ اثرمهر است (تصویر ۱).
۳۵a: در مرکز، اثرمهر مدور اداری بخش گوهگند-کوست -... (؟) از استان گرگان زده‌شده که خوانش و آگهی‌های آن جدول ۱ آمده است.

۳۵b: در ساعت ۸، یک اثرمهر همانند ۲۱b، ۲b و ۵b.

آگاهی آن در ۲b آمده است (تصویر ۱۲، شماره‌های ۵b و ۲۱b).

۳۵c: در ساعت ۱، یک اثرمهر بیضی/لوزی؟ با نقش پرنده (خروس/لکل؟) ایستاده/در حال راه رفتن به چپ. از ساعت ۱ تا ۱۲، شاید یک نبشته پهلوی؟ داشته است (تصویر ۱۳، شماره ۳۵c).

۳۵d: در ساعت ۲، یک اثرمهر مدور با نقش قوچ؟ خوابیده به چپ، و در ساعت ۲، یک ماه. رویه آن را رسوب گرفته، و شاید در کناره یک نبشته داشته است (تصویر ۱۱، شماره ۳۵d).

۳۵e: در ساعت ۸، یک اثرمهر نگینی به شکل بیضی به‌اندازه ۵ در ۶ میلی‌متر. در زمینه دو انسان ایستاده روبروی‌هم؛ یک مرد در راست و یک زن در چپ که دست همدیگر را گرفته‌اند. موهای بلند زن در پشت سرش نمایان است. از ساعت ۱۰، ۱ تا ۱ و از ساعت ۵ تا ۷، یک نبشته پهلوی داشته که ناخوانا است. همانند این نقش پیشتر چاپ‌شده است (ibid: 1/142-1/50) (تصویر ۱۰، شماره ۳۵e).

۳۵f: در ساعت ۹، یک اثرمهر کوچک به شکل بیضی/مدور؟ است که رسوب گرفته و ناخوانا است، اما شاید نقش یک جانور (شاید شیر در حال راه رفتن به راست) است. در ساعت ۹، یک ستاره، و در کناره دور آن شاید یک نبشته پهلوی دارد که ناخوانا است.

۲-۱- اداره آمارگر "سکستان"

از بین ۱۳ گل مهر اداری، تنها گل مهر شماره ۱۵، دارای اثرمهر مدور به ترامون ۲۱ میلی متر، اداره آمارگر سکستان است که رویه آن را رسوب گرفته و فرسایش آن زیاد بوده است. چند sks(tn) حرف آن ناخوانا است (تصویر ۱). بازمانده رج نخست آن (tn) است و حروف رج دوم در تصاویر به سختی دیده می شود، اما روشن می کند که گل مهر از آن اداره آمارگر سکستان است.
در جدول ۱، طرح و تصویر، حرف‌نویسی، آوانویسی و برگردان به پارسی امروزی آن آمده است.

## گل مهر شماره ۱۵، دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۱).

۱۵a: در مرکز یک اثرمهر مدور اداره آمارگر سکستان است که آگاهی‌های آن در جدول ۱ آمده است. چندین نمونه از آن در مجموعه سعیدی چاپ‌شده است (ibid: 156-159: I/42-50). در جدول ۱، حرف‌نویسی، آوانویسی و برگردان پارسی امروزی این اثرمهر آمده است.

۱۵b: در ساعت ۸، یک اثرمهر مدور محدب با نقش نا آشکار (شاید یک نماد/نشان) دارد.

## ۱-۳- اداره "آمارگر ایران-آبزود-خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون؟"

همانند اداره آمارگر سکستان، تنها گل مهر شماره ۱۴ (تصویر ۲)، دارای اثرمهر "آمارگر ایران-آبزود-خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون" است. مهر این اثرمهر دارای یک دستگیره بوده که در نزدیک ساعت ۵ قرار داشته است اما در این گل مهر، از برای رسوب گرفتگی، شکستگی و مرمت بعد از آن، جایگاه آن ناپیدا است. در طرح زده شده به دست گیزلن که در جدول ۱ نشان داده شده، این دستگیره پیدا است. رویه این اثرمهر دارای رسوب آهکی زیاد و نبشته ها ناخوانا شده است اما، در پیرامون دور آن، از ساعت ۱ تا ۱۰، ۵ دایره توخالی/حلقه به روشنی دیده می‌شود، همین چهار نشانه به ما کمک کرد تا آن را به آسانی جستجو، کنیم که در پایان بر ما روشن شد که هم چیدمان نبشته پهلوی، و هم چارچوب اثرمهر با اثرمهر آمارگر "ایران-آبزود-خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون" یکی است و پیشتر چاپ شده است (ibid: 1/10a&1/17a). در جدول ۱، حرف‌نویسی، آوانویسی، و برگردان به پارسی امروزی اداره آمارگر ایران-آبزود-خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون آمده است.

## گل مهر شماره ۱۴، شکل بیضی بی‌پیرایه و کشیده
دارد و دارای ۳ اثرمهر است. به‌جز اثرمهرها دارای رسوب زیاد و ناخوانا است (تصویر ۲).

۱۴a: در مرکز یک اثرمهر مدور اداری آمارگر "ایران-آبزود-خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون" است که نمونه‌های همانند زیادی از آن در مجموعه سعیدی چاپ‌شده است (ibid: 137-139, 1/10a & 1/17a). در جدول ۱، حرف‌نویسی، آوانویسی و برگردان این اثرمهر آمده است.

۱۴b: در ساعت ۳، یک اثرمهر مدور کوچک دارد. در زمینه یک پلنگ در حال راه رفتن به راست، و از ساعت ۱۲ تا

۱۰، یک نماد/نشان است که شاید به شکل افقی است. اثرمهر پلنگ در مجموعه سعیدی روی گل مهرهای اداری شناسایی شده است (ibid: 1/32c & 1/45c) (تصویر ۱۳، شماره ۱۴b). ۱۴c: در ساعت ۵، اثرمهر کوچک مدور و محدب. شاید یک نماد/نشان که رسوب گرفته و آشکار نیست.

## ۲- گل مهرهای خودی (شخصی)

از ۶۰ گل مهر خودی این مجموعه، ۲۳۱ اثرمهر شناسایی شده است. دسته‌بندی گل مهرهای خودی و اثرمهر آنها، بر پایه نام گسان دارای پایه‌های شناخته شده یا ناشناخته در سامانه اداری و فرمانروایی ساسانی است مانند سپاهبد و آسپبد؛ برخی بر پایه نقوش جانوری و شمار اندکی نیز پایه نشانه یا نمادهای روی آنها انجام شده است.

### ۱-۲- گل مهرهای سپاهبد یا فرمانده نظامی یکی از کوستهای/مناطق چهارگانه/چهارسوی جغرافیایی در زمان ساسانی. گواههای کهن نوشتاری، و مهرها و اثرمهرها نشان می‌دهد که از زمان خسرو اووشیروان، ایران ساسانی دارای چهار کوست یا منطقه نظامی بوده است. سرپرست فرماندهی هر یک از این کوستها، یک سپاهبد یا فرمانده سپاه بوده است. تاکنون اثرمهر شماری از سپاهبدها و ایران-سپاهبدها شناسایی شده است (برای آگهی بیشتر درباره سپاهبدها بنگرید به 48-53; Gyselen 2001; Gyselen 2007: 1384). در میان این مجموعه، سه گل مهر شماره‌های ۸، ۹ و ۱۱، دارای اثرمهر ایران-سپاهبد است. از بین آنها، گل مهر شماره ۸۰، دارای اثرمهر "وه شاپور، آسپبد پارسی، سپاهبد نیمروز" و دو گل مهرهای ۹۰ و ۱۱، دارای اثرمهر یکسان چهر-بززین، سپاهبد خوراسان است. این گل مهرها همانند گل مهرهای اداری اندازه بزرگی دارند و به شکل مدور یا بیضی بی‌پیرایه هستند که میانگین اندازه آنها ۷۵ در ۷۶ در بلندای ۲۵ میلی‌متر است.

## گل مهر شماره ۰۸ به شکل مدور/بیضی بی‌پیرایه، و
دارای ۱ اثرمهر است (تصویر ۲).

۸a: اثرمهر محدب بیضی در مرکز، به‌اندازه ۴۰ در ۳۰ میلی‌متر که دارای یک کناره پهن و هموار است (تصویر ۷، شماره ۸a). در ساعت ۳، اثر گودی یک دستگیره مدور دارد. در زمینه، یک اسب‌سوار زره‌پوش و آماده نبرد (سواره نظام)، در حال راه رفتن به راست، و در پشت سرش یک نشان ماه است. نوک نیزه‌اش؟) به‌سوی ساعت ۱ است. در پیرامون آن نبشته پهلوی شکسته، در سه رج است. رج نخست از ساعت
۵ تا۴، رج دوم از ساعت ۴ تا ۱۰، و رج سوم از ساعت ۱۱ تا ۹. گیزلن این نوشته را "۱-وه شاپور اسپید پارسیگ اود شهر (۲) ... بُد أود هوجادگ ۲- خسرو وزرگ ایران کوست نیمروز ۳- سپاهبد" خوانده است. برگردان، آوانویسی و حرف نویسی آن در زیر آمده است:

1) wydšhpwhty ZY 'sppty ZY p'lsyk ( k) (štl...).pty W hwytk, i.e. wěh-šābuhr Ī aspbed pārsīg ud šahr (?)...bed ud hujadag

2) hwsłwdy LBAy 'yl'n kwsty ZY nymlwc, i.e. khusrō wu- zurg ērān kust Ī nēmrōz

3) sp'hpty, i.e. spāhbed

رویهم: وه شاپور، آسپُبد پارسی، فرمانده/سالار ...
امپراتوری (۹) و خسرو خوشیمن، بزرگ، ایران-سپاهبد،
منطقه/کوست نیمروز یا جنوب.

(Gyselen 2007: III/13a & III/14a)

گل مهر شماره ۹، این گل مهر شکسته، در بافت
خمیره قرمز آن، آهک درشت و ریز دارد و گمان می‌رود که
۲ اثر مهر داشته است. در ساعت ۱۱، اثر گودی یک دستگیره
مدود دارد. همچنین در ساعت ۳، یک اثر مهر کوچک داشته
که رسوب گرفته است (تصویر ۲).

۹a: در مرکز یک اثر مهر بیضی به‌اندازه ۴۶ در ۳۲ میلی‌متر است که یک کناره هموار به پهنا‌ی یک سانتی‌متری دارد (تصویر ۷، شماره ۹a). در مرکز یک اسب‌سوار تنومند (یک سواره نظام)، زره‌پوش، نیزه به دست، در حال راه رفتن به راست است. تیردان با یک بند به بخش پایینی کمر بسته شده و گمان می‌رود در دست چپ او افسار است که بر روی گردن اسب قرار دارد و با دست راست نیزه را گرفته است. یک حلقه مدور در مچ دو دست دیده می‌شود. نوک نیزه‌اش در ساعت ۲ قرار دارد. جامه آن آراسته به نشان ماه نو رو به بالا است. دهان اسب باز است که شاید نشان‌دهنده دهنه فلزی در دهان او است و بند این دهنه در دست چپ سوار کار است. اسب او چابک نشان داده شده و سازوبرگ جنگی آراسته و سنگینی دارد. سه گمپل/گمبول حلقه‌دار برگی شکل بر روی گردن، سینه و بالای ران اسب آویزان است. بخش پایانی دم اسب آراسته به سه گمپل یا گوی کوچک است. از زیر گلو تا روی سینه اسب، یک نقش زیگزگ همانند آرایش روی تیردان دارد. در پیرامون آن، نبشته پهلوی شکسته، در دو رج دارد که گیزلن آن را "۱-چهّر-بزرزین ا... بُد أود هوجدگ-خسرو وزرگ ۲- ایران-سپاهبد کوست خوراسان" خوانده است. حرف نویسی، آوانویسی و برگردان آن در زیر آمده است:

1) ctbwlcyny ZY (...).pty W hwytkhwslwdy LBAy, i.e. čihr-burzēn ī... bed ud hujadag-khusrō wuzurg

2) 'yl'n kwsty ZY hwl's'n sp'hpty, i.e. ēran kust- ī- xwarāsān spāhbed

رویهم: چهر-بزرین فرمانده/سالار... و خسرو خوشیمن,

ibid: (شرق). بزرگ، ایران-سپاهبد، منطقه/کوست خوراسان - (شرق). (248-249. III/1a & III/2a)

گل مهر شماره ۱۱ دارای ۱ اثر مهر است (تصویر ۲).

۱۱a: یک اثر مهر بیضی محدب همانند ۹a است. در ساعت ۲، یک گودی کوچک دارد که اثر دستگیره مهر است. تنها ناهمسانی آن با اثر مهر گل مهر ۱۱، در این است که رویه گل مهر ۱۱ هنگامی که خیس بوده به بخش رویی بسته/کالای/ همراه که شاید از بافت پارچه بوده چسبیده، و ریزه کاری آن اندکی ناخوانا شده است (تصویر ۷).

طرح‌های زده‌شده به دست گیزلن از نقش اسب‌سواران در این دو اثر مهر (تصویر ۷)، نیاز به بازنگری اندک در ریزه کاری زره و آرایه دارد و همچنین می‌تواند با دیگر آثار هنری مانند نقوش بشقاب‌های زرین و سیمین، و نقش بر جسته‌های طاق‌بستان و جنگ سواران فیروزآباد برابری شود. در اثر مهر شماره‌های ۹ و ۱۱، گواهی از نشان دادن رکاب دیده می‌شود و اگر درست باشد بی‌گمان می‌توان نقش رکاب را در یک گل مهر ساسانی پذیرفت. در نوشتارهای آینده درباره ریزه کاری‌های این دو نقش خواهیم نوشت.

۲-۲- گل مهرهای آسپُبد یا فرمانده سواره نظام.

آسپُبد به معنی فرمانده سواره نظام است. در اثر مهرها و مهرهای
سپاهبدها، نام پایه/رده آسپُبد هم در کنار نام ایران-سپاهبد
دیده می‌شود مانند اثر مهر "وه شاپور" در گل مهر شماره ۸.
اما در شماری از مهرهای خودی و اثر مهرها، تنها نام آسپُبد
را داریم (برای اگهی بیشتر درباره آسپُبد بنگرید به
Gyselen 2007: 59؛ 2001: 23-26 و Gyselen 2007: 1384-47، ۴۲-۴۷).
ده گل مهر این مجموعه دارای اثر مهر دو آسپُبد ساسانی "وه-
شاپور آسپُبد پارسی" و "داد-بزر-مهر آسپُبد پارتی" است.

۲-۲-۱- آسپُبد پارسی یا فرمانده پارسی سواره نظام.

از بین گل مهرهای این مجموعه، گل مهرهای ۱۹، ۲۶، ۲۷، ۳۰ و ۳۹ دارای اثر مهر "وه-شاپور، آسپُبد پارسی یا فرمانده سواره نظام" است (تصویر ۲، گل مهرهای ۱۹، ۲۷، ۲۶، ۳۰ و ۳۹ و تصویر ۹، شماره ۳۰a). طرح گیزلن از این دو اثر مهر آسپُبد نیاز به بازنگری دارد و شاید تصویر بهتری در دسترس او نبوده و از برای همین ریزه کاریهای آرایش اسب، نشان داده نشده است.
<figure><img src="image_15.png" /></figure>

14

<figure><img src="image_16.png" /></figure>

<figure><img src="image_17.png" /></figure>

08

<figure><img src="image_18.png" /></figure>

<figure><img src="image_19.png" /></figure>

09

<figure><img src="image_20.png" /></figure>

<figure><img src="image_21.png" /></figure>

11

<figure><img src="image_22.png" /></figure>

<figure><img src="image_23.png" /></figure>

19

<figure><img src="image_24.png" /></figure>

<figure><img src="image_25.png" /></figure>

26

<figure><img src="image_26.png" /></figure>

<figure><img src="image_27.png" /></figure>

27

<figure><img src="image_28.png" /></figure>

<figure><img src="image_29.png" /></figure>

30

<figure><img src="image_30.png" /></figure>

<figure><img src="image_31.png" /></figure>

39

<figure><img src="image_32.png" /></figure>

<figure><img src="image_33.png" /></figure>

46

<figure><img src="image_34.png" /></figure>

<figure><img src="image_35.png" /></figure>

52

<figure><img src="image_36.png" /></figure>

<figure><img src="image_37.png" /></figure>

53

<figure><img src="image_38.png" /></figure>

تصویر ۲. گل مهرهای اداری و خودی. گل مهر شماره ۱۴، دارای اثر مهر اداره آمارگر "ایران-ابزود خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون"؛ سه گل مهر ۰۸، ۰۹ و ۰۱۱ دارای اثر مهر سپاهیدهای نیمروز و خوراسان؛ و دیگر گل مهرها دارای اثر مهر آسپید پارسی و پارتی است.
<figure><img src="image_39.png" /></figure>

54

<figure><img src="image_40.png" /></figure>

<figure><img src="image_41.png" /></figure>

70

<figure><img src="image_42.png" /></figure>

<figure><img src="image_43.png" /></figure>

34

<figure><img src="image_44.png" /></figure>

<figure><img src="image_45.png" /></figure>

42

<figure><img src="image_46.png" /></figure>

<figure><img src="image_47.png" /></figure>

45

<figure><img src="image_48.png" /></figure>

<figure><img src="image_49.png" /></figure>

12

<figure><img src="image_50.png" /></figure>

<figure><img src="image_51.png" /></figure>

16

<figure><img src="image_52.png" /></figure>

<figure><img src="image_53.png" /></figure>

22

<figure><img src="image_54.png" /></figure>

<figure><img src="image_55.png" /></figure>

50

<figure><img src="image_56.png" /></figure>

<figure><img src="image_57.png" /></figure>

63

<figure><img src="image_58.png" /></figure>

<figure><img src="image_59.png" /></figure>

65

<figure><img src="image_60.png" /></figure>

<figure><img src="image_61.png" /></figure>

48

<figure><img src="image_62.png" /></figure>

تصویر ۳. گل مهرهای خودی. به جز گل مهرهای ۵۴ و ۷۰ که دارای اثر مهر آسپید است، دیگر گل مهرها دارای اثر مهر کسان شناخته شده یا کمتر شناخته شده در سامانه اداری فرمانروایی ساسانی است. شماره های ۱۲، ۱۶، ۲۲ و ۵۰، با نقش سر خرس از آن "خوره پیرگ" و شماره های ۶۳، ۶۵ و ۴۸، با نقش سر خرس در میان دو بال از آن "آذر شاهگ، پسر ارشگ-گشنسب" است.
## گل مهر شماره ۱۹ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۲).

۱۹a: در مرکز یک اثرمهر بزرگ محدب مدور/بیضی؟ به ترامون ۲۲ در ۲۰ میلی متر، با یک کناره پهن و هموار (تصویر ۹، شماره ۳۰a). در زمینه، نیمه جلویی دو اسب بالدار همانند (قینه) در حال تاخت یا پریده روبروی هم قرار دارد. در مرکز در جلوی سینه آنها یک نشان (ویژه آسپُبد) دیده می شود. در کناره از ساعت ۳ تا ۳، یک نبشته پهلوی کتیبه ای در یک رج دارد که گیزلن آن را خوانده و برگردان و حرف نویسی آن در زیر آمده است: آن در زیر آمده است: wydšhpw[hly] ZY 'sppty ZY p'lsyky, i.e. [wēh-šābu]hr Ī aspbed pārsīg (Gyselen 2007: III/39-40).

۱۹b: در ساعت ۳، یک اثرمهر مدور محدب به اندازه ۸ در ۹ میلی متر. در زمینه یک نشان همانند نقش گل مهر III/39b و گل مهرهای دیگر در مجموعه سعیدی است (ibid: III/39-40).

## گل مهر شماره ۲۶ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۲).
۲۶a: همانند ۳۰a، ۲۷a، ۱۹a و ۳۹a است (تصویر ۹، شماره ۳۰a).

۲۶b: در ساعت ۴، یک اثرمهر داشته که ریزه کاری آن ناپیدا است.

## گل مهر شماره ۲۷ شکسته شده و دارای یک اثرمهر
(۲۷a) همانند گل مهرهای ۳۰a، ۲۶a، ۱۹a و ۳۹a است (تصویر ۲، و تصویر ۹، شماره ۳۰a).

## گل مهر شماره ۳۰ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۲).
۳۰a: همانند اثرمهرهای ۲۷a، ۲۶a، ۱۹a و ۳۹a است (تصویر ۹، شماره ۳۰a).

۳۰b: در ساعت ۴، یک اثرمهر دارد که همانند ۱۹b است.

## گل مهر شماره ۳۹ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۲).
۳۹a: همانند گل مهرهای ۳۰a، ۲۷a، ۱۹a و ۳۹a است (تصویر ۹، شماره ۳۰a).

۳۹b: یک اثرمهر در ساعت ۴، همانند ۳۹b، ۱۹b و ۳۰b است (تصویر ۱۴، شماره ۳۹b).

## ۲-۲-۲- آسپُبد پهلو یا فرمانده پارتی سواره نظام.
پنج گل مهر با شماره های ۴۶، ۵۲، ۵۳، ۵۴ و ۷۰، دارای اثرمهر یکسان "داد-بزر-مهر، آسپُبد پهلو یا فرمانده پارتی سواره نظام" است (تصویر ۲، شماره های ۴۶، ۵۲، ۵۳، ۵۴ و ۷۰، و تصویر ۹، شماره ۵۲a).

## گل مهر شماره ۴۶ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۲).

۴۶a: یک اثرمهر بزرگ محدب بیضی به ترامون ۲۲ در ۲۰ میلی متر، با یک کناره پهن و هموار (تصویر ۹). در زمینه، بخش جلویی دو اسب بالدار همانند (قینه) در حال تاخت یا پریده روبروی هم قرار دارد. در مرکز در جلوی سینه آنها یک نشان (ویژه آسپُبد) دیده می شود. در کناره از ساعت ۳ تا ۳، یک نبشته پهلوی کتیبه ای در یک رج دارد که گیزلن آن را خوانده و برگردان و حرف نویسی آن در زیر آمده است: d'tbwlcmtly ZY 'sppty ZY phlwby pn'h 'L bwlcynmt(Iy?). i. e.

dādburzmihr ī aspbed ī pahlaw panāh ō burzēnmehr روی هم: داد-بزر-مهر، آسپُبد پارتی/پهلو، در پناه (یا پناه آورده) بزرزین-مهر.

واژه پایانی یا بزرزین مهر در این اثرمهر، به روشنی بیان کننده آتشکده/آتش بزرزین مهر در کوست خوراسان، یکی از سه آتشکده شناخته شده در شاهنشاهی ساسانی است که داد-بزر-مهر در آن فرمانده سپاه یا سپاهبد بوده است.

۴۶b: در ساعت ۶، یک اثرمهر؟ دیده می شود که در برش گل مهر زده شده، و در تصاویر گرفته شده آشکار نیست.

## گل مهر شماره ۵۲ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۲).
۵۲a: همانند اثرمهرهای ۷۰a، ۵۴a، ۵۳a، ۴۶a و ۷۰a است (تصویر ۹).

۵۲b: در ساعت ۴، یک اثرمهر مدور محدب به ترامون ۸ میلی متر، با یک نماد/نشان همانند ۳۹b؟ است. نمونه هایی از آن در مجموعه سعیدی گزارش شده است (ibid: 287, III/45-2).

## گل مهر شماره ۵۳ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۲).
۵۳a: همانند اثرمهرهای ۵۴a، ۵۲a، ۴۶a، و ۷۰a، و ۷۰a است (تصویر ۹).

۵۳b: در ساعت ۱۱، یک اثرمهر مدور محدب به ترامون ۸ میلی متر، دارای یک نماد/نشان همانند ۵۲b است.

## گل مهر شماره ۵۴ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۳).
۵۴a: همانند اثرمهرهای ۷۰a، ۵۴a، ۵۲a، ۴۶a و ۷۰a است (تصویر ۹).

۵۴b: در ساعت ۱۰، یک اثرمهر مدور محدب به ترامون ۸ میلی متر، دارای نماد/نشان همانند ۳۹b، ۵۲b و ۵۳b است.
## گل مهر شماره ۷۰ دارای ۳ اثرمهر است (تصویر ۳).

۷۰a: همانند اثرمهرهای ۷۰a، ۵۴a، ۵۳a، ۵۲a، ۴۶a و ۷۰a است (تصویر ۹).

۷۰b: در ساعت ۶، یک اثرمهر در برش گل مهر زده شده که رسوب گرفته، اما شاید همانند نمونه های دیگر در گل مهرهای آسپید، این اثرمهر نیز یک نماد/نشان بوده است.

## ۲-۳- گل مهر با اثرمهرهایی از خاندان بزرگ یا نامدار و بدون پایه اداری شناخته شده

گل مهر شماره ۳۴ دارای ۶ اثرمهر است، رویه بیرونی آن رسوب گرفته و شکسته است. شاید براثر گرمای آتش، رویه بیرونی آن دود زده و خمیره دورنگی شده است (تصویر ۳).

۳۴a: اثرمهر محدب مدور بزرگ به ترامون ۲۵ میلی متر در مرکز یک اسب بالدار در حال راه رفتن به راست، و در بالای کمرش در ساعت ۱۰، یک ستاره هشت پر دارد. در پیرامون آن از ساعت ۵ تا ۹، نبشته پهلوی کتیبه ای است که نمونه همانند آن در مجموعه سعیدی شناسایی شده است. گیزلن این نبشته را "فرهاد از خاندان کارن، پارتی" خوانده و حرف نویسی آن در plh't ZY k'lny ZY phlswby: زیر آمده است (ibid: IVB/10a-13a; ibid: 58, 67).

این گل مهر نیز پیشتر چاپ شده است (169: Gyselen 2019). خاندان کارن یکی از هفت خاندان نامدار در زمان ساسانی و اشکانی است که پیشینه آنها به زمان هخامنشی بر می گردد (برای آگاهی بیشتر بنگرید به 2017: Pourshariati).

اثرمهرهای f- ۳۴b در برش یا کناره گل مهر زده شده، و به شکل های بیضی و لوزی در اندازه کوچک هستند که رویه آنها را رسوب گرفته و نقش آنها آشکار نیست.

## گل مهر با نام "وهرام" با نقش اسب بالدار

### گل مهر شماره ۴۲ دارای ۳ اثرمهر است (تصویر ۳).

۴۲a: اثرمهر محدب بیضی، دارای یک کناره پهن و تخت در زمینه، یک اسب بالدار ایستاده به راست، و روبروی آن در ساعت ۴ تا ۳، یک نقش گیاهی گل/درخت؟ در پیرامون از ساعت ۱ تا ۱۰، یک رج نبشته پهلوی کتیبه ای دارد که حرف نخست آن پاک شده است اما گیزلن نام آمده در آن را "وهرام" خوانده، و حرف نویسی آن whl'n است (Gyselen 2007: IVD/25a-27a).

۴۲b: در ساعت ۳، یک اثرمهر مدور؟/بیضی که داری یک کناره باریک و در برش گل مهر زده شده است. نشان دهنده یک نماد/نشان حرفی، همانند ۵۰b؟

۴۲c: در ساعت ۹، یک اثرمهر کوچک داشته که ریزه کاری آن در تصاویر دریافتی از موزه، ناپیدا است.

## گل مهر شماره ۴۵ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۳).

۴۵a: یک اثرمهر مدور/بیضی؟ به اندازه ۱۷ در ۱۵ میلی متر است. در زمینه یک اسب بالدار در حال راه رفتن به راست، و در پیرامون آن، در یک رج، نبشته پهلوی از ساعت ۳ تا ساعت ۱۰. همانند این اثرمهر در مجموعه سعیدی شناسایی شده اما نبشته آن خوانده نشده است (ibid: VI/20a-21a).

۴۵b: در ساعت ۱۱، در برش گل مهر یک اثرمهر زده شده است که ریزه کاری نقش آن آشکار نیست.

## ۲-۴- گل مهر با اثرمهرهای دیگر افراد بلندپایه و کمتر شناخته شده در سامانه مدیریتی

۱- گل مهر با اثرمهر کسی به نام "خوره پیرگ" با نقش سر خرس. چهار گل مهر با اثرمهر یکسان از آن "خوره پیرگ" است (تصویر ۳، شماره های ۱۲، ۱۶، ۲۲ و ۵۰ و تصویر ۱۱، شماره ۵۰a).

## گل مهر شماره ۱۲ دارای ۱ اثرمهر است (تصویر ۳).

۱۲a: اثرمهر مدور به ترامون ۸.۵ میلی متر در مرکز سر یک خرس با دهان باز، زبان بیرون آمده و دندانهای تیز نمایان است. در ساعت ۲، یک نشان ماه دارد که فرسایش یافته است. در پیرامون آن از ساعت ۱۰ تا ۶، یک نبشته پهلوی شکسته دارد که گیزلن آن را "خوره پیرگ" خوانده و حرف نویسی و برگردان آن در زیر آمده است. GDE pylk (ibid: IVD/41a-45a). "شکوه، پیرگ" یا "خوره-پیرگ" (تصویر ۱۱، شماره ۵۰a). افزون بر این، اثرمهرهای دیگری با سر خرس در مجموعه سعیدی چاپ شده است (ibid: 303).

## گل مهر شماره ۱۶ دارای ۳ اثرمهر است (تصویر ۳).

۱۶a: در ساعت ۳، یک اثرمهر همانند ۱۲a.

۱۶b: در ساعت ۶، یک اثرمهر چهار گوشه به اندازه ۵.۵ در ۶.۷ میلی متر با نشان آراسته به روبان؟، در پیرامون آن نبشته پهلوی به سختی دیده می شود، شاید همانند نمونه شناخته شده در مجموعه سعیدی بوده که گیزلن آن را خوانده است (ibid: IVA/14b-15b) (تصویر ۱۴، شماره ۱۶b).

۱۶c: در ساعت ۹، یک اثرمهر مدور کوچک با یک نماد/نشان (تصویر ۱۴، شماره ۱۶c).

## گل مهر شماره ۲۲ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۳).

۲۲a: در مرکز یک اثرمهر همانند ۱۲a و ۱۶a.

۲۲b: در ساعت ۱۰، یک اثرمهر کوچک بیضی که نقش آن آشکار نیست.
## گل مهر شماره ۵۰ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۳).

۵۰a: در مرکز یک اثرمهر همانند ۱۲، ۱۶a و ۲۲a دارد.

۵۰b: در ساعت ۱۱، یک اثرمهر بیضی با نماد/نشان حرفی دارد (تصویر ۱۴، شماره ۵۰b).

## ۲- گل مهر با اثرمهر کسی به نام "آذر-شاهگ، پسر ارشگ-گشنسب"، با نقش سر خرس در میان دو بال. سه گل مهر با اثرمهر یکسان "آذر-شاهگ، پسر ارشگ-گشنسب" است (تصویر ۳، شماره ۶۳، ۶۵ و ۴۸ و تصویر ۱۱، شماره ۶۵a).

## گل مهر شماره ۶۳ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۳).

۶۳a: یک اثرمهر مدور با ترامون ۱۹.۳ میلی متر. در مرکز سر یک خرس با دهان باز، زبان بیرون آمده و یکی از دندانهای تیز نمایان است. بر روی یک جفت بال قرار دارد، و در ساعت ۲، یک ماه نو دارد. در پیرامون آن نبشته پهلوی کتیبه ای دارد که گیزلن آن را "آذر-شاهگ، پسر ارشگ-گشنسب" خوانده، و حرف نویسی آن در زیر آمده (ibid: IVB/1b-4b) 'twlš'hky ZY 'l(šk?)gwšnsp'n: تصویر ۱۱، شماره ۶۵a).

۶۳b: در ساعت ۶، یک اثرمهر با یک نماد/نشان، و در پیرامون آن یک رج مروارید همانند اثرمهر ۶۵b.

## گل مهر شماره ۶۵ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۳).

۶۵a: یک اثرمهر همانند ۶۳a (تصویر ۱۱، شماره ۶۵a).

۶۵b: در ساعت ۶، یک اثرمهر همانند ۶۳b.

## گل مهر شماره ۴۸ دارای ۲ اثرمهر است.

اثرمهر ۴۸a در مرکز زده شده، همانند ۶۳a و ۶۵a است. اثرمهر ۴۸b در ساعت ۵ قرار دارد و دارای یک نماد/نشان همانند ۶۳b است. (تصویر ۳).

## ۳- گل مهر با اثرمهر کسی به نام "گورگان (؟) و هر آمان (؟) راشت" با نقش قوچ. شمارش شگل مهر دارای اثرمهر "گورگان (؟) و هر آمان (؟) راشت" است (تصویر ۴، شمارههای ۱۰، ۲۳، ۳۱، ۴۷، ۴۵ و ۲۸ و تصویر ۱۱، شمارههای ۲۳a و ۴۷a.

## گل مهر شماره ۱۰ دارای ۱ اثرمهر است و رویه آن را رسوب گرفته است (تصویر ۴).

۱۰a: اثرمهر مدور به ترامون ۲۶ میلی متر، که رویه آن را رسوب گرفته، اما می توان بر پایه گل مهرهای ۲۳ و ۳۱ و

اثرمهرهای همانند چاپ شده در مجموعه سعیدی، بازسازی کرد. در زمینه یک قوچ ایستاده به راست، در جلوی آن یک گل/گیاه، که در گردن یک دیهیم بسته شده است. در ساعت ۵، یک ستاره هشت پر، و در ساعت ۱۰، یک ماه نو دارد. در پیرامون آن نبشته پهلوی شکسته از ساعت ۴ تا ۱۱، و در ادامه شمار یازده دایره که گیزلن نبشته آن را "گورگان پسر بهرام، درست (درستکار)" خوانده، و حرف نویسی آن در زیر آمده است: (تصویر ۱۱، شمارههای gwlgwn (ZY?) whl'm'n (ZY?) l'st (۲۳a و ۱۳a-۹a (ibid: IVA/۴۷a). همچنین واژه راست یا راشت آمده در این نبشته یک واژه ریشه گرفته از منش/رفتار آیین زردشتی است که به ندرت در اثرمهرها آمده است (ibid: 79-80).

## گل مهر شماره ۲۳ دارای ۱۰ اثرمهر است که رویه آن را رسوب گرفته است و بیشتر اثرمهرهای کوچک آن که به شکل های مدور و لوزی هستند به سختی می توان ریزه کاری روی آنها را با تصاویر گرفته شده نشناسایی کرد (تصویر ۴). جدا از اثرمهر ۲۳a که همانند اثرمهر شماره ۱۰a است، شمار ۹ اثرمهر کوچک دیگر، دارای رسوب زیاد و نقش آنها آشکار نیست که نیاز به پاک سازی و عکاسی دوباره در آینده دارند (تصویر ۱۱، شمارههای ۲۳a و ۴۷a).

## گل مهر شماره ۳۱ دارای ۱ اثرمهر (۳۱a) است (تصویر ۴)، که همانند اثرمهرهای ۱۰a و ۲۳a است (تصویر ۱۱، شمارههای ۲۳a و ۴۷a).

## گل مهر شماره ۴۷ دارای ۱ اثرمهر (۴۷a) و همانند اثرمهرهای ۲۳a، ۱۰a و ۳۱a است (تصویر ۴ و تصویر ۱۱، شمارههای ۲۳a و ۴۷a).

## گل مهر شماره ۵۵ شکسته شده، فرسایش یافته و دارای ۱ اثرمهر (۵۵a) همانند اثرمهرهای ۳۱a، ۴۳a، ۱۰a و ۴۷a است (تصویر ۴ و تصویر ۱۱، شمارههای ۲۳a و ۴۷a).

## گل مهر شماره ۲۸ شکسته شده، رسوب گرفته و دارای ۷ اثرمهر است (تصویر ۴). اثرمهر ۲۸a، همانند اثرمهر ۱۰a، ۴۷a، ۳۱a، ۲۳a و ۵۵a است (تصویر ۴ و تصویر ۱۱، شمارههای ۲۳a و ۴۷a). دیگر اثرمهرهای این گل مهر، ریز و رسوب زیادی دارند و نقش آنها آشکار نیست. اما از بین آنها اثرمهر ۲۸e به شکل بیضی و محدب به اندازه ۹ در ۸ میلی متر است که نشان دهنده یک قوچ در حال راه رفتن به راست است (تصویر ۱۱، شماره ۲۸e).
۴- گل مهر با اثر مهر کسی به نام "وینداد-برز-مهر
نرسه-آن" با نقش قوچ. شمار دو گل مهر دارای اثر مهر
"وینداد-برز-مهر نرسه-آن" است (تصویر ۴، شمارههای ۳۷ و
۴۴ و تصویر ۱۱، شماره ۳۷ا).

گل مهر شماره ۳۷ شکسته شده، فرسایش یافته و ۱
اثر مهر دارد (تصویر ۴).

۳۷ا: یک اثر مهر بزرگ به ترامون ۲۴ میلی متر که
فرسایش یافته اما می توان آن را بر پایه نمونه های همانند
در این مجموعه و مجموعه سعیدی بازسازی کرد. در زمینه
یک قوچ ایستاده به راست، که یک دیهیم در گردن دارد.
در ساعت ۴، یک ماه نو و در پیرامون آن از ساعت ۱۲ تا
۸، نبشته پهلوی کتیبه ای است که گیزلن آن را "وینداد-
برز-مهر پسر نرسه" خوانده و حرف نویسی آن در زیر آمده
است: (ibid: IVB/17a) wnd't bwlc mtr Y nrsh'n
۴، شماره ۳۷ و تصویر ۱۱، شماره ۳۷ا).

گل مهر شماره ۴۴، شکسته، فرسایش یافته و ۳ اثر مهر
دارد (تصویر ۴). اثر مهر ۴۴a، همانند ۳۷a است. دو اثر مهر ۴۴c
و ۴۴b کوچک هستند و در ساعت های ۱۲ و ۲ زده شده اند که
از آنها تصویری گرفته نشده است (تصویر ۴، شماره ۴۴ و
تصویر ۱۱، شماره ۳۷a).

۵- گل مهر با اثر مهر کسی به نام "یاروی (؟) یا سرآو"
با نقش شیر. شمار شش گل مهر دارای اثر مهر "یاروی (؟) یا
سرآو" است (تصاویر ۴ و ۵a، شمارههای ۲۹، ۳۲، ۳۶، ۴۰، ۴۱
و ۵۶ و تصویر ۱۲، شماره ۵۶a).

گل مهر شماره ۲۹، شکسته، رویه آن فرسایش یافته، و
۵ اثر مهر دارد که اثر مهر مرکزی آن را می توان با نمونه های
همانند در این مجموعه شناسایی کرد (تصویر ۴).

۲۹a: یک اثر مهر مدور به ترامون ۱۲.۷ میلی متر. در
زمینه یک شیر خوابیده به راست، در ساعت ۶، یک ستاره
شش پر، و در ساعت ۱۰، در بالای کمر شیر، یک ماه نو. در
پیرامون آن از ساعت ۱ تا ۱۱، یک نبشته پهلوی که پیشتر
آن را ریکا گیزلن و فیلیپ ژینیو "یاروی (؟) یا سرآو" خوانده
شده و حرف نویسی آن در زیر آمده است:

ylwy (slwb) Yarōy (?) or "Sraw" (ibid: IVD/39a)
(تصویر ۱۲، شماره ۵۶a).

دیگر اثر مهرهای این گل مهر، در اندازه های کوچک و به
شکل های مدور، مستطیل و بیضی است که رویه آنها فرسایش

یافته یا رسوب گرفته و ریزه کاری و نقش آنها آشکار نیست.
گل مهر شماره ۳۲ دارای ۷ اثر مهر است که بیشتر آنها

دارای رسوب زیاد و نقش آنها آشکار نیست (تصویر ۴).
۳۲a: در مرکز یک اثر مهر مدور همانند ۲۹a دارد (تصویر

۱۲، شماره ۵۶a).

دیگر اثر مهرهای این گل مهر، در اندازه کوچک به
شکل های لوزی؟/، بیضی و مدور است که از بین آنها
تنها می توان اثر مهر ۳۲c که به شکل مدور و دارای نقش
گیاهی/گل چند برگ؟ است شناسایی کرد (تصویر ۱۳،
شماره ۳۲c).

گل مهر شماره ۳۶ دارای ۴ اثر مهر و همانند نمونه های
پیشین رسوب گرفته است (تصویر ۴).

۳۶a: این اثر مهر همانند ۲۹a و ۳۲a است (تصویر ۱۲، شماره ۵۶a).

دیگر اثر مهرهای این گل مهر، در اندازه کوچک و به
شکل های مستطیلی، بیضی، مدور و نقش آنها آشکار نیست.
اثر مهر ۳۶c که در ساعت ۷، و در برش گل مهر زده شده،
کوچک ترین اثر مهر این مجموعه است.

گل مهر شماره ۴۰ شکسته شده و دارای ۵ اثر مهر است
(تصویر ۴).

۴۰a: یک اثر مهر مدور همانند ۳۲a، ۲۹a و ۳۶a است
(تصویر ۱۲، شماره ۵۶a).

۴۰b: در ساعت ۱۱، یک اثر مهر کوچک بیضی با نقش
پرنده (لکل ک؟) در حال راه رفتن به راست است که شکسته
است (تصویر ۱۳، شماره ۴۰b).

۴۰c: در ساعت ۹، یک اثر مهر بیضی با نقش پلنگ؟ در
حال راه رفتن به راست است که شکسته است.
دیگر اثر مهرها دارای رسوب زیاد و نقش آنها آشکار
نیست.

گل مهر شماره ۴۱ رویه ای فرسایش یافته دارد، و دارای
۸ اثر مهر است (تصویر ۵).

۴۱a: یک اثر مهر مدور همانند ۳۶a، ۳۲a و ۲۹a است (تصویر ۱۲، شماره ۵۶a).

دیگر اثر مهرها در اندازه های کوچک و به شکل های
مستطیلی، مدور محدب، لوزی؟ و بیضی هستند که رویه آنها
فرسایش یافته و نقش آنها آشکار نیست.
<figure><img src="image_63.png" /></figure>

10

<figure><img src="image_64.png" /></figure>

<figure><img src="image_65.png" /></figure>

23

<figure><img src="image_66.png" /></figure>

<figure><img src="image_67.png" /></figure>

31

<figure><img src="image_68.png" /></figure>

<figure><img src="image_69.png" /></figure>

47

<figure><img src="image_70.png" /></figure>

<figure><img src="image_71.png" /></figure>

55

<figure><img src="image_72.png" /></figure>

<figure><img src="image_73.png" /></figure>

28

<figure><img src="image_74.png" /></figure>

<figure><img src="image_75.png" /></figure>

37

<figure><img src="image_76.png" /></figure>

<figure><img src="image_77.png" /></figure>

44

<figure><img src="image_78.png" /></figure>

<figure><img src="image_79.png" /></figure>

29

<figure><img src="image_80.png" /></figure>

<figure><img src="image_81.png" /></figure>

32

<figure><img src="image_82.png" /></figure>

<figure><img src="image_83.png" /></figure>

36

<figure><img src="image_84.png" /></figure>

<figure><img src="image_85.png" /></figure>

40

<figure><img src="image_86.png" /></figure>

تصویر ۴. گل مهرهای خودی. گل مهرهای خودی با اثربهرهای کسان دیگر با نقش یک قوچ ایستاده و دیهیم بر گردن. شمارههای ۱۰، ۲۳، ۳۱، ۴۷، ۵۵ و ۲۸، از آن "گورگان (؟) وهرآمان (؟) راشت"؛ شمارههای ۳۷ و ۴۴، از آن "وینداد-بز-مهر نرسه-آن"؛ و شمارههای ۲۹، ۳۲، ۳۶، ۴۰، دارای اثربهر یاروی (؟) یا سرآو" است.
<figure><img src="image_87.png" /></figure>

41

<figure><img src="image_88.png" /></figure>

56

<figure><img src="image_89.png" /></figure>

25

<figure><img src="image_90.png" /></figure>

65

<figure><img src="image_91.png" /></figure>

24

<figure><img src="image_92.png" /></figure>

07

<figure><img src="image_93.png" /></figure>

13

<figure><img src="image_94.png" /></figure>

60

<figure><img src="image_95.png" /></figure>

67

<figure><img src="image_96.png" /></figure>

62

<figure><img src="image_97.png" /></figure>

38

<figure><img src="image_98.png" /></figure>

49

تصویر ۵. گل مهرهای خودی. گل مهرهای خودی با اثر مهرهای کسان دیگر با نقش شیر. شماره های ۴۱ و ۵۶: دارای اثر مهر "یاروی (۲) یا سرآو". شماره های ۲۵، ۶۸ و ۲۴؟، دارای اثر مهر "... (؟) پسر مهر- آذر- گشنسب". شماره های ۰۷، ۱۳، و ۶۰: دارای اثر مهر "مهر- آذر [...] گشنسپان"؛ و شماره های ۶۷، ۶۲، و ۳۸: دارای اثر مهر با نام "وهرام نام خواست- خسرو، آذرماهان" است که چهره ای شناخته شده است.
<figure><img src="image_99.png" /></figure>

64

<figure><img src="image_100.png" /></figure>

<figure><img src="image_101.png" /></figure>

17

<figure><img src="image_102.png" /></figure>

<figure><img src="image_103.png" /></figure>

51

<figure><img src="image_104.png" /></figure>

<figure><img src="image_105.png" /></figure>

71

<figure><img src="image_106.png" /></figure>

<figure><img src="image_107.png" /></figure>

57

<figure><img src="image_108.png" /></figure>

<figure><img src="image_109.png" /></figure>

69

<figure><img src="image_110.png" /></figure>

<figure><img src="image_111.png" /></figure>

73

<figure><img src="image_112.png" /></figure>

<figure><img src="image_113.png" /></figure>

72

<figure><img src="image_114.png" /></figure>

<figure><img src="image_115.png" /></figure>

43

<figure><img src="image_116.png" /></figure>

<figure><img src="image_117.png" /></figure>

59

<figure><img src="image_118.png" /></figure>

<figure><img src="image_119.png" /></figure>

66

<figure><img src="image_120.png" /></figure>

<figure><img src="image_121.png" /></figure>

58

<figure><img src="image_122.png" /></figure>

تصویر ۶. گل مهر با اثر مهرهای خودی از کسان کمتر شناخته شده و یا ناشناس با نقوش گوناگون. شماره های ۴۳ و ۱۷، دارای نشانه کوتاه واره است.
## گل مهر شماره ۵۶ دارای ۶ اثر مهر و رسوب گرفته است

(تصویر ۵).

۵۶a: همانند ۴۰a، ۳۶a، ۳۲a، و ۲۹a است (تصویر ۱۲، شماره ۵۶a).

دیگر اثر مهرها در اندازه های کوچک و به شکل های لوزی؟ بیضی؟ و مدور است که بسیار فرسایش یافته، و نقوش و ریزه کاری آنها ناپیدا است.

## ۶- گل مهر با اثر مهر کسی به نام "... (؟) پسر مهر - آدر -

گشنسب" با نقش شیر. شمار سه گل مهر دارای اثر مهر "...

(؟) پسر مهر - آدر - گشنسب" است (تصویر ۵، شماره های ۲۵، ۶۸، و ۲۴ و تصویر ۱۲، شماره ۲۵a).

## گل مهر شماره ۲۵ دارای ۳ اثر مهر است که اندکی

رسوب گرفته است (تصویر ۵).

۲۵a: یک اثر مهر مدور محدب با یک کناره پهن به ترامون ۱۳ میلی متر است. در مرکز یک شیر خوابیده به راست، در زمینه در ساعت ۱۲، یک ستاره شش پر، و در ساعت ۶، یک ماه نو. در پیرامون آن یک نبشته پهلوی شکسته دارد که گیزلن آن را "..." (؟) پسر مهر - آدر - گشنسب" خوانده و حرف lw't Y mtl'twr (gw[šn]sp(")n: نویسی آن در زیر آمده است: (ibid: IVA/22a) (تصویر ۵، شماره ۲۵ و تصویر ۱۲، شماره ۲۵a).

۲۵b: در ساعت ۵، یک اثر مهر بیضی؟ با نقش شیر؟ در حال راه رفتن به چپ و در جلوی آن در ساعت ۱۰، یک ماه نو.

۲۵c: در ساعت ۷، یک اثر مهر لوزی شکل با نماد/نشان حرفی که به سختی دیده می شود.

## گل مهر شماره ۶۸ دارای ۳ اثر مهر است (تصویر ۵)، که

گمان می رود براثر گرما دود زده شده و شکستگی های کوچکی دارد.

۶۸a: همانند اثر مهر ۲۵a است که از مرکز به سوی ساعت ۳، زده شده است. (تصویر ۵، شماره ۶۸، و تصویر ۱۲، شماره ۲۵a).

۶۸b: در ساعت ۸، یک اثر مهر بیضی شکل به اندازه ۸.۵ در ۷.۵ میلی متر است. در مرکز یک شیر خوابیده به راست، در ساعت ۱۰، یک نشان مانند چرخ سه پره؟ و از ساعت ۸ تا ۵، یک نبشته پهلوی ناخوانا دارد و شاید همانند اثر مهری در مجموعه سعیدی است (تصویر ۱۲، شماره ۶۸b) (ibid: IVA/22b).

۶۸c: در ساعت ۱۰، یک اثر مهر لوزی شکل کوچک شاید نام کوتاه واره پهلوی دو کوبه ای/ دو ضربی نوشته شده یا یک

نماد/نشان؟ است که تا اندکی فرسایش یافته است (تصویر ۱۴، شماره ۶۸c).

## گل مهر شماره ۲۴ دارای ۶ اثر مهر است که برخی

رسوب گرفته و ریزه کاری آنها ناپیدا است (تصویر ۵).

۲۴a: یک اثر مهر مدور محدب به ترامون ۱۳ میلی متر است که در ساعت ۴، زده شده است و ریزه کاری آن ناپیدا است، اما شاید؟ همانند ۲۵a و ۶۸a است (تصویر ۵، شماره ۲۴ و تصویر ۱۲، شماره ۲۵a).

۲۴b: در ساعت ۴، یک اثر مهر بیضی/مدور محدب به اندازه ۶ در ۷ میلی متر. در زمینه یک گل سه شاخه ای که شاید در میان یک جفت برگ/بال است و ریزه کاری آن ناپیدا است. نمونه های دیگری از چنین گل هایی در این مجموعه (۱۳g) و مجموعه سعیدی شناسایی شده است (ibid:) (IVD/34d and IVB/16e، تصویر ۱۳، شماره ۲۴b).

۲۴c: در ساعت ۳، یک اثر مهر مدور محدب کوچک با یک کناره پهن در زمینه یک شیر خوابیده به راست که ریزه کاری آن ناپیدا است. اما می توان با گرفتن تصاویر بهتر، با نمونه اثر مهری در مجموعه سعیدی برابری شود (ibid: IVD/37b) (تصویر ۱۲، شماره ۲۴c).

۲۴d: در مرکز یک اثر مهر بیضی شکل محدب که بسیار فرسایش یافته است. شاید یک قوچ دیهیم بر گردن و در جلوی آن یک نقش گیاه/گل؟، در حال راه رفتن به راست. در پیرامون آن نبشته ای داشته که ناخوانا است (تصویر ۱۱، شماره ۲۴d). ۲۴e: در ساعت ۱، یک اثر مهر بیضی کم ژرف با نقش یک پرنده؟ ایستاده به راست است (تصویر ۱۳، شماره ۲۴e). ۲۴f: در ساعت ۱۱، یک اثر مهر بیضی، شاید یک نشان کوتاه واره یا نماد/نشان حرفی؟ که ریزه کاری آن ناپیدا است.

۷- گل مهر با اثر مهر کسی به نام "مهر - آدر [...] گشنسپان" با نقش شیر. شمار سه گل مهر دارای اثر مهر "مهر - آدر [...] گشنسپان" است (تصویر ۵، شماره های ۰۷، ۱۳، و ۶۰ و تصویر ۱۲، شماره ۷a).

گل مهر شماره ۰۷ دارای ۶ اثر مهر است (تصویر ۵)، که ریزه کاری آنها آشکار نیست و شماری از اثر مهرهای آن همانند اثر مهرهای گل مهر شماره ۱۳ این مجموعه است، و نمونه های همانندی هم در مجموعه سعیدی دارد (ibid: IVB/15 & 16) (تصویر ۵، شماره ۰۷، و تصویر ۱۲، شماره ۷a).
a: اثرمهر مدور محدب به ترامون ۱۴.۵ میلی متر، با یک کناره پهن و تخت. ریزه کاری آن ناپیدا است اما از روی نمونه های همانند و پیشتر چاپ شده می توان آن را بازسازی کرد. در مرکز یک شیر خوابیده به راست. در ساعت ۱۰، یک ماه نو، و از ساعت ۶ تا ۱۰، نبشته پهلوی شکسته دارد که گیزلن آن را "مهر- آذر پسر (...؟)-گشنسب" خوانده و حرف نویسی آن در (mtr'twr Y (...?) [gwšn]sp'n (ibid: IVB/15a: تصویر ۵، شماره ۰۷، و تصویر ۱۲، شماره ۷a).

b: در ساعت ۶، یک اثرمهر بیضی شکل نامنظم، با نقش شیر خوابیده به راست.

c: در ساعت ۶، یک اثرمهر کوچک مدور که رسوب گرفته و آشکار نیست.

d: در ساعت ۸، یک اثرمهر کوچک بیضی که فرسایش یافته است. در زمینه شیر خوابیده به راست، و در پیرامون آن در ساعت ۱۰، یک ماه نو.

e: در ساعت ۹، یک اثرمهر مدور به ترامون ۶.۵ میلی متر با نقش سر شیر (صورتک شیر) که رسوب گرفته است. پیرامون آن با شمار ۳۰ مروارید یا دایره آراسته شده است.

f: در ساعت ۱۰، یک اثرمهر بیضی کوچک دارد که آشکار نیست.

گل مهر شماره ۱۳ دارای ۷ اثرمهر است که شکسته و اندکی رسوب دارد (تصویر ۵). بیشتر اثرمهرهای آن، همانند نمونه هایی از مجموعه سعیدی است (ibid: IVB/15&16).

a: ۱۳ همانند اثرمهر a است (تصویر ۵، شماره ۱۳، و تصویر ۱۲، شماره ۷a).

b: ۱۳ همانند e است.

c: ۱۳ در ساعت ۷، یک اثرمهر کوچک مستطیلی دارد که رسوب گرفته و آشکار نیست.

d: ۱۳ در ساعت ۸، یک اثرمهر کوچک بیضی؟ دارد که رسوب گرفته و شاید نبشته پهلوی؟ داشته است.

e: ۱۳ در ساعت ۹، یک اثرمهر کوچک مدور/بیضی؟، که فرسایش یافته است. در زمینه یک شیر؟ خوابیده به راست و در پیرامون آن نبشته پهلوی.

f: ۱۳ در ساعت ۱۱، یک اثرمهر کوچک مدور/بیضی؟، که فرسایش یافته است. شاید یک نقش گیاهی یا پرنده داشته است. ۱۳g: در ساعت ۲، یک اثرمهر مدور، به ترامون ۷ میلی متر.

در زمینه یک گل سه شاخه ای/ گل انار، که در میان یک جفت برگ/بال است. اما نمونه های دیگری از چنین گل هایی در این مجموعه (۲۴b) و مجموعه سعیدی شناسایی شده است (ibid:) و گنچه های گل در اینجا همانند (IVD/34d and IVB/16e).

گل های انار است که گیزلن آنها را گل نامیده و در مجموعه های دیگر نیز دیده می شود (تصویر ۱۳، شماره ۱۳g).

گل مهر شماره ۶۰ دارای ۲ اثرمهر است (تصویر ۵).

a: ۶۰ همانند اثرمهر a و ۱۳a است (تصویر ۵، شماره ۶۰، و تصویر ۱۲، شماره ۷a).

b: ۶۰b در ساعت ۷، یک اثرمهر لوزی؟ دارد که رسوب گرفته است.

۸- گل مهر با اثرمهر "وهرام نام خواست- خسرو، آذر ماهان" با نقش شیر. شمار سه گل مهر دارای اثرمهر "وهرام نام خواست- خسرو، آذر ماهان" است (تصویر ۵، شماره های ۶۷، ۶۲، و ۳۸ و تصویر ۱۲، شماره ۶۷a).

گل مهر شماره ۶۷ دارای ۲ اثرمهر است که شکسته و ترک برداشته است (تصویر ۵).

a: ۶۷a اثرمهر مدور محدب به اندازه ۱۳.۸ در ۱۲ میلی متر. در زمینه یک شیر با سر گرفته به بالا و در حال راه رفتن به راست. در پیرامون آن از ساعت ۴ تا ۴، یک نبشته پهلوی کتیبه ای که چندین لغزش در حروف (آ، ه، ون، و) و اوادارد و گیزلن آن را "وهرام نامخواست خسرو (نامی که خواسته خسرو بوده)، آذر ماهان" خوانده و حرف نویسی آن در زیر آمده است: (ibid: III/48a, n'mhw'st hwslwdy [twr]m'hn) (ZY).

b: ۶۷b در ساعت ۴، یک اثرمهر بیضی شکل با نماد/نشان اثرمهر بسیار باارزش است و طرح آن پیشتر چاپ شده است. (Gyselen 2019: 273. fig.3).

c: ۶۷c در ساعت ۱۴، شماره ۶۷b (حرفي (تصویر ۱۴، شماره ۶۷a).

گل مهر شماره ۶۲ دارای دو اثرمهر است (تصویر ۵).

a: ۶۲a در مرکز یک اثرمهر همانند ۶۷a است. اثرمهر ۶۲b در ساعت ۱۲ زده شده و یک نماد/نشان همانند ۶۷b دارد. (تصویر ۵، شماره ۶۲ و تصویر ۱۲، شماره ۶۷a).

گل مهر شماره ۳۸ دارای دو اثرمهر است که شکسته، و رسوب گرفته است (تصویر ۵). اثرمهر ۳۸a، همانند ۶۷a و ۶۲a است (تصویر ۵، شماره ۳۸ و تصویر ۱۲، شماره ۶۷a). ۳۸b، در ساعت ۹ زده شده و شاید همانند ۶۷b و ۶۲b است.
۹- گل مهر با اثر مهر "وار آی، افزون/ اپزون" با نقش شیر. شماره دو گل مهر دارای اثر مهر "وار آی، افزون/ اپزون" است (تصویر ۵، شماره ۴۹ و تصویر ۶، شماره ۶۴).

گل مهر شماره ۴۹ دارای ۲ اثر مهر است (تصویر ۵).

۴۹a: در مرکز یک اثر مهر بیضی محدب به اندازه ۱۲۳ در ۹.۵ میلی متر. در مرکز یک شیر خوابیده به راست و در پیرامون آن از ساعت ۱ تا ۱۰، و از ۷ تا ۵، نیشته پهلوی شکسته که پیشتر گیزلن آن را "وار آی، افزون" خوانده و حرف w'lwy/'pzwn' (Gyselen 2007: تصویر ۵، شماره ۴۹).

۴۹b: در ساعت ۴، یک اثر مهر کوچک شاید بیضی شکل، که رسوب گرفته است.

گل مهر شماره ۶۴ دارای ۱ اثر مهر، و رویه آن ترک های ریز و رسوب دارد (تصویر ۶).

۶۴a: در مرکز یک اثر مهر همانند ۴۹a است. (تصویر ۶، شماره ۶۴).

۱۰- گل مهر با اثر مهر "داد-فرای-گشنسب" با نقش دست. شمار یک گل مهر دارای اثر مهر "داد-فرای-گشنسب" است (تصویر ۶، شماره ۶۶ و تصویر ۱۰، شماره ۶۶).

گل مهر شماره ۶۶ دارای ۴ اثر مهر است (تصویر ۶).

۶۶a: در ساعت ۳، یک اثر مهر محدب بیضی به اندازه ۱۲۲ در ۱۲.۶ میلی متر، با یک کناره تخت. در مرکز یک نقش دست که دو انگشت بزرگ و نشان آن نزدیک هم دیده می شود مانند نمونه دست همراهان شاهنشاه در نقش بر جسته های ساسانی. در اطراف از ساعت ۵ تا ۷، نیشته پهلوی شکسته دارد که گیزلن آن را "داد-فرای-گشنسب، .... " خوانده و حرف نویسی آن در زیر آمده است: D't (or yazdt)pl'ygwšnsp Y wyn'n (or nyw'n) p'tyn (?) (or nyw'n).

چند نمونه همانند آن در مجموعه سعیدی چاپ شده است (ibid: IVB/5a-7a) (تصویر ۶، شماره ۶۶ و تصویر ۱۰، شماره ۶۶a).

سه اثر مهر دیگر ۶۶c، ۶۶b و ۶۶d در اندازه های کوچک، و شاید از آن یک اثر مهر یکسان بیضی شکل محدب با یک نشان/نماد بوده که در ساعت های ۱۲ تا ۴ زده شده اند.

۱۱- گل مهر با نقش شیر و اسب بالدار؟ تنها یک گل مهر دارای این اثر مهر است (تصویر ۷، شماره ۶۱ و ۶۱a).

گل مهر شماره ۶۱ دارای ۱ اثر مهر محدب بیضی (۶۱a)، به اندازه ۱۳ در ۱۱ میلی متر است که یک کناره تخت دارد (تصویر ۷، شماره ۶۱). رویه آن فرسایش یافته و ریزه کاری آن آشکار نیست. شاید نشان دهنده یک شیر؟ در راست، در حال یورش به یک اسب بالدار؟ در چپ است. نیمه جلویی اسب بالدار همانند اسب های گل مهرهای آسپید در این مجموعه، اما در اندازه کوچک تر است. اندازه کوچک این گل مهر نشان می دهد که شاید به یک بنجاک پیوست بوده است. اگر چه ریزه کاری آن از بین رفته، اما نقش آن نشان می دهد دارنده آن دارای رتبه والایی بوده است.

۱۲- گل مهر با نقش شیر خوابیده یا در حال راه رفتن به راست. اثر مهر سه گل مهر ۱۷، ۵۱ و ۵۸ دارای شیر در حال راه رفتن/ایستاده به راست است اما همانند هم نیستند و از آن سه اثر مهر ناهم گون و جداگانه هستند (تصویر ۶، شماره های ۱۷، ۵۱ و ۵۸).

گل مهر شماره ۱۷ دارای ۱ اثر مهر، و رویه آن دارای رسوب است (تصویر ۶).

۱۷a: یک اثر مهر محدب بیضی با کناره پهن و هموار. در مرکز یک شیر خوابیده به راست و، در پیرامون آن در ساعت ۱۲، دو حرف پهلوی کتیبه ای: "ه" و "ی" که دو ضربی/ دو کوبه ای نوشته شده است. در ساعت ۱، بر روی سر شیر، یک ماه نو دیده می شود (ibid: VB/7a) (تصویر ۱۲، شماره ۱۷a).

گل مهر شماره ۵۱ دارای ۱ اثر مهر، و شکسته است (تصویر ۶).

۵۱a: در مرکز یک اثر مهر محدب بیضی شکل، با یک کناره پهن و هموار. در مرکز یک شیر خوابیده به راست که شاید در بالای کمر آن از ساعت ۱۱ تا ۱۲، یک نشان (شاید یک ماه) داشته که ریزه کاری آن ناپیدا است. در پیرامون آن از ساعت ۲ تا ۱۰، یک نبشته پهلوی ناخوانا دارد که دارای رسوب و فرسایش زیاد است. (تصویر ۱۲، شماره ۵۱a).

گل مهر شماره ۵۸ دارای دو اثر مهر مدور و رسوب گرفته دارد که ریزه کاری آنها ناپیدا است (تصویر ۶). بزرگ ترین آنها (۵۸a) دارای نقش شیر خوابیده به راست و در بالای کمر آن یک ماه نو دیده می شود.

۱۳- گل مهر دارای نشانه کوتاه واره. یک گل مهر دارای اثر مهر نشانه کوتاه واره است که از دو حرف پهلوی ساخته شده است (تصویر ۶، شماره ۴۳ و تصویر ۱۳، شماره ۴۳a).
گل مهر شماره ۴۳ شکسته و دارای ۲ اثر مهر است
(تصویر ۶).

۴۳a: اثر مهر محدب بیضی شکل به اندازه ۱۰ در ۱۰.۵ میلی متر. در مرکز حروف پهلوی "ه" و "واو" / دو کوبه ای نوشته شده و در پیرامون آن یک رج مروارید ۳۴ تایی دارد. در ساعت ۱۲، یک ستاره بزرگ، و در ساعت ۱۰، یک ستاره کوچک شش پر دیده می شود (ibid: VB/4a-5a) (تصویر ۱۳)، شماره (۴۳a).

۴۳b: در ساعت ۱۲، یک اثر مهر محدب بیضی شکل کوچک به اندازه ۷.۵ در ۷ میلی متر با یک کناره پهن و تخت. در مرکز یک نقش آمیخته از انسان و جانور است که گیزلن آن را "انسان بالدار در حال پرواز با سر بز کوهی و دیهیم روبان دار در دست" شناسایی کرده است که روی چندین گل مهر شناسایی شده است (ibid: VB/4b-5b). این اثر مهر در گل مهرهای دیگر مجموعه سعیدی نیز یافت شده است (ibid: I/147b & VC/12a) (تصویر ۱۰، شماره ۴۳b).

۱۴- گل مهر با نقش پلنگ. یک گل مهر دارای اثر مهر بزرگ
پلنگ است (تصویر ۶، شماره ۵۷ و تصویر ۱۳، شماره ۵۷a).

گل مهر شماره ۵۷ دارای ۵ اثر مهر است (تصویر ۶).
بین اثر مهر ۵۷a و ۵۷b، رد برخورد مهر با گل مهر دیده می‌شود که نشان می‌دهد شاید مهر زننده از زدن مهر در این بخش خودداری کرده است.

۵۷a: یک اثر مهر بیضی شکل محدب به اندازه ۱۳ در ۱۰ میلی متر، با یک کناره پهن و هموار. در مرکز نقش یک گربه سان (پلنگ) در حال راه رفتن به راست و بدون نبشته پهلوی است. اما در گل مهرهای سعیدی یک اثر مهر شناسایی شده که دارای نبشته پهلوی و نقش پلنگ دیهیم به گردن است (ibid: VI/10a). (تصویر ۱۳، شماره ۵۷a).

۵۷b: در ساعت ۲، یک اثر مهر محدب دارای شیر خوابیده به راست، و در پیرامون آن در ساعت ۱۱، یک ماه نو. گمان می‌رود که در پیرامون آن نبشته داشته که در تصاویر دریافتی از موزه ناپیدا است (تصویر ۱۲، شماره ۵۷b).

اثر مهرهای ۵۷d و ۵۷c و یک اثر مهر مدور محدب
یکسان دارند که در آن شیر خوابیده رو به راست است. اثر مهر
۱e، در برش گل مهر زده شده و ناپیدا است.

۱۵- گل مهر با نقش گوزن. دو گل مهر دارای نقش گوزن است (تصویر ۶، شماره های ۶۹ و ۷۳).

گل مهرهای شماره ۶۹ و ۷۳، هر کدام دارای ۱ اثر مهر است که مهر آنها یکسان، و به شکل چهارگوش به اندازه ۱۳ در ۹ میلی متر است که یک کناره یک پله ای داشته است. در مرکز یک گوزن خوابیده به راست است (تصویر ۶، شماره های ۶۹ و ۷۳ و تصویر ۱۳، ۶۹b).

۱۶- گل مهر با نقش یک قوچ و یک بز کوهی در دوسوی یک درخت. این اثر مهر تنها در گل مهر شماره ۷۲ شناسایی شد (تصویر ۶).

گل مهر شماره ۷۲ دارای ۲ اثر مهر است.

۷۲a: اثر مهر محدب به ترامون ۱۵ در ۱۵ میلی متر، که یک کناره هموار دارد. نبشته و نقش این اثر مهر فرسایش یافته، اما بر پایه نمونه های پیشتر چاپ شده در مجموعه سعیدی می توان بازسازی کرد. یک قوچ و یک بز کوهی در دو سوی یک درخت سه شاخه ای در حالی که به بالای درخت دست انداخته و می چرند، روی پاها ایستاده نشان داده شده اند. در پیرامون آن در ساعت ۲، یک ستاره شش پر، درون یک ماه است. در پیرامون آن از ساعت ۱ تا ۴، نبشته پهلوی (پهلوی بینابینی؟ بین کتابی و کتیبه ای) داشته که گیزلن آن را "... و فرزند (?) گشنسب-آدر" خوانده است (372a & 18a: VI/17a). این گل مهر در بخش برش، در ساعت ۱۲، یک اثر مهر مدور دیگری (1b) داشته که فرسایش یافته و آشکار نیست (تصویر ۶، شماره ۷۲ و تصویر ۱۳، شماره ۷۲a). ۷۲b: یک اثر مهر محدب بیضی شکل کوچک که در برش گل مهر زده شده و فرسایش آن زیاد بوده است. در زمینه یک انسان/پادشاه (کماندار؟/بالدار؟ و شاید دیهیم؟ روبان دار در دست) ایستاده به راست.

۱۷- گل مهر با نقش نماد/نشان. شماره دو گل مهر دارای اثر مهرهای جداگانه بزرگ نماد/نشان ناهمگون هستند (تصویر ۶، شماره های ۵۹ و ۷۱).

گل مهر شماره ۵۹ دارای ۳ اثر مهر است که شکسته است (تصویر ۶).
۵۹a: در مرکز یک اثر مهر محدب بیضی شکل به اندازه ۱۰۵ در ۱۱.۵ میلی متر، با یک کناره تخت. در زمینه یک نماد/نشان حرفی، و در ساعت ۲، یک ماه و در ساعت ۱۰، یک ستاره هشت پر دارد (تصویر ۱۴، شماره (۵۹a).

۵۹b: در ساعت ۱۰، یک اثر مهر، شاید نقش گیاهی.
۵۹c: در ساعت ۱-۲، یک اثر مهر مستطیلی باریک و ژرف، با نقش نا آشکار.
## گل مهر شماره ۷۱ دارای ۷ اثر مهر است (تصویر ۶).

۷۱a: در ساعت ۱۱، یک اثر مهر محدب بیضی با کناره پهن و هموار به اندازه ۷ در ۵ میلی متر. در مرکز یک نماد/نشان حرفی (تصویر ۱۴، شماره ۷۱a).

۷۱b: از مرکز به سوی ساعت ۳، یک اثر مهر محدب بیضی با کناره پهن و هموار. در زمینه یک شیر نشسته/ایستاده به راست روی دو پا (تصویر ۱۲، شماره ۵b و ۲۱b).

۷۱c: در ساعت ۲، یک اثر مهر کوچک مستطیلی، که نقش آن آشکار نیست.

۷۱d: در ساعت ۳، یک اثر مهر کوچک لوزی/بیضی؟ که رویه آن دارای رسوب و ریزه کاری آن ناپیدا است.

۷۱e: در ساعت ۴، یک اثر مهر بیضی بی پیرایه؟، با یک نماد/نشان حرفی (تصویر ۱۴، شماره ۱b). رویه آن دارای اندکی رسوب است.

۷۱f: در ساعت ۷، بخشی از یک اثر مهر کوچک بیضی که شکسته و آشکار نیست.

۷۱g: در ساعت ۸، یک اثر مهر کوچک مدور محدب، با نقش قرقول گوش دار؟ در حال راه رفتن به راست (تصویر ۱۳، شماره ۷۱g).

## برآیند

اگرچه بررسی و پژوهش این مجموعه از گل مهرها برای موزه ملی ایران که اکنون میزبان آنهاست بسیار ارزشمند است اما بیشتر اثر مهرهای آنها (به ویژه اثر مهرهای بزرگ و پربار) شناخته شده هستند که پیشتر استاد ریکا گیزلن آنها را در مجموعه سعیدی چاپ کرده است. از این رو، اثر مهرهای این مجموعه، آگاهی های زیادی به دانش ما درباره مهر و گل مهرهای ساسانی نمی افزاید. بی شک، برگرداندن این مجموعه از سوی آمریکا به ایران کار بسیار بزرگ، پسندیده و فرهنگی بوده است. از این رو، فراهم آوردن شناسنامه تک تک آنها برای موزه ملی پیشنهاد می شود زیرا اکنون موزه ملی ایران در گنجینه اش، یک نسخه مادر از این اثر مهرهای شناخته شده را دارد.

همان گونه که پیشتر گفته شد، شناخته شده ترین اثر مهرهای اداری این مجموعه: اثر مهر اداره "موبد گوه گند- کوست -...؟" از استان گرگان (که در ۱۱ گل مهر آمده، تصویر ۱)؛ اثر مهر اداره "آمارگر سکستان" (گل مهر ۱۵)؛ اثر مهر اداره "آمارگر ایران-ابزود-خسرو و نسینا و آروایستان و آرزون" است (گل مهر ۱۴) (جدول ۱).

شناخته شده ترین اثر مهرهای خودی رسمی در این مجموعه، اثر مهر "وه شاپور، آسپید پارسی، ایران-سپاهبد

نیمروز یا جنوب" و "چهر-بزین ایران-سپاهبد خوراسان (شرق)" است. این دو چهره نامدار سپاهی، دو کوست/منطقه از کوستهای چهارگانه ساسانی در سده ششم میلادی را فرماندهی می کردند. اگر چه برپایه نوشتارهای کهن، خسرو انوشیروان سپاهبد چهارگانه را جایگزین ایران-سپاهبد کرده، اما گیزلن باور دارد همه گل مهرهای دارای اثر مهر سپاهبد، از آن نیمه دوم پادشاهی خسرو انوشیروان و نیمه نخست پادشاهی هرمزد چهارم است. همچنین ما به درستی نمی دانیم که خسرو یکم یا خسرو انوشیروان، برنامه چهار سپاهبد یا فرمانده نظامی چهارگانه ایران شهر را در چه بازه زمانی از زمان فرمانروایی خودش پایه گذاری کرده است (Gyselen 2019: 47-53؛ Gyselen 2007: 47-53). افزون بر این، برپایه مرتبه "هوجدگ-خسرو" یاد شده در این دو اثر مهر، گیزلن آنها را به زمان پادشاهی خسرو یکم گاهنگاری کرده، زیرا در برگیرنده نام خسرو است (Gyselen 2007: 50-51).

دیگر اثر مهرهای با ارزش در این مجموعه، اثر مهرهای خودی/شخصی "وه شاپور، آسپید پارسی یا فرمانده پارسی سواره نظام"؛ و "داد-بزر-مهر، آسپید پهلو یا فرمانده پارتی سواره نظام" است. زیرا این نشان می دهد که سپاهیدها به جز مهر رسمی، مهر خودی هم داشته اند. همانگونه که پیشتر گفته شد، نام وه شاپور، آسپید پارسی، هم در پنج گل مهر آسپید آمده و هم در گل مهر ایران-سپاهبد نیمروز. این نشان دهنده توان و جایگاه اداری و سپاهی او بوده است که دو مهر جداگانه داشته که یکی رسمی بوده و دیگری خودی. در یکی تنها آسپید پارسی یا فرمانده سوار نظام پارسی آمده (گل مهرهای ۱۹، ۲۶، ۲۷، ۳۰ و ۳۹) و در دیگری افزون براین جایگاه، پایه ایران-سپاهبد کوست نیمروز/جنوب دیده می شود (گل مهر شماره ۰۸). گیزلن در مجموعه سعیدی، سپاهبد با سه مهر جداگانه هم شناسایی کرده است (Gyselen 2007: 28-130-131؛ 174، and 273؛ Gyselen 2019: 168). همچنین، "داد-بزر-مهر، آسپید پهلو و وه شاپور، آسپید پارسی" نیز دو مهر جداگانه داشته است. اگرچه از او هیچ اثر مهر سپاهبد در این مجموعه نداریم، اما در مجموعه سعیدی شناسایی شده است (برای آگاهی بیشتر بنگرید به هم داریم (Gyselen 2019: 58؛ Gyselen 2007: 58؛ ibid: 130-131؛ 174، and 273؛ Gyselen 2007: 28-130-131؛ 174، and 273؛ Gyselen 2019: 168). افزون بر این، برای شماری از سپاهیدها، هم مهر خودی، و هم مهر رسمی داریم. از چهر-بزین ایران-سپاهبد خوراسان (شرق) افزون بر مهر رسمی، یک مهر خودی هم داریم (Gyselen 2019: 58؛ ibid: 274. fig.4؛ Gyselen 2007: 58؛ ibid: 130-131؛ 174، and 273؛ Gyselen 2007: 28-130-131؛ 174، and 273؛ Gyselen 2019: 168).

این دو سپاهبد (داد-بزر-مهر، آسپید پهلو و وه شاپور، آسپید پارسی) از همه سپاهیدها یا فرماندهان ساسانی شناخته شده تر هستند، زیرا هر دو، جایگاه/رده فرمانده سواره نظام پارتی و فرمانده سواره نظام پارسی را داشته اند (Gyselen 2019: 273).
به جز این دو، در این مجموعه اثر مهرهای کسان دیگری را
داریم که بی شک کارایی زیادی در سامانه فرمانروایی ساسانی
داشتند مانند فرهاد از خانواده کارن، پهلوپارتی (شماره ۳۴؛
وهرام (۴۲)؛ آدر-شاهگ، پسر ارشگ-گشنسب (شماره‌های
۶۳، ۶۵ و ۴۸)؛ گورگان پسر بهرام (شماره‌های ۱۰، ۲۳، ۳۱،
۴۷، ۵۵ و ۲۸)؛ وینداد-بزرگهر پسر نرسه (شماره‌های ۳۷ و
۴۴؛ یاروی (۶) یا سرآو (شماره‌های ۲۹، ۳۲، ۳۶، ۴۰، ۴۱
۵۶؛ ... (۶) پسر مهر-آدر-گشنسب (شماره‌های ۲۵، ۶۸،
و ۲۴؛ وهرام نام-خواست-خسرو، آدرا ماهان (شماره‌های ۶۷،
۶۲، ۶۵ و ۲۸)؛ داد-فرای-گشنسب (شماره ۶۶) و غیره.

اثر مهر "وه رام نام خواست-خسرو، آدر ماهان" بسیار
بارازش است، زیرا نشان می دهد او در زمان خسرو اول و
هرمزد چهارم، سپاهد نیمروز بوده و در شاهنامه فردوسی
نام او "به رام-ماه-آدر" آمده ( Gyse- 272-273 یbid: 130-131; 130-131; 58-60
len 2007: 58-60). همچنین بر پایه گواه های به دست آمده
از خوانش مهرها، ما می دانیم او واپسین ایران- سپاهید در
کوست/منطقه نیمروز در زمان هرمزد چهارم بوده است
(Gyselen 2019: 275). استاد گیزنل به خوبی به سپاهیدهای
کوست نیمروز و خوراسان پرداخته است. او همچنین یک
نقشه پیشنهادی از فرماندهی کوستهای چهارگانه ایرانشهر
در نوشتار پربارش آورده است که در برگیرنده آگاهی های
خوبی است (ibid: 130-137; 276-277).

همانند گل مهر سپاهیدهای پیش گفته، گل مهرهای
آسیب د در این مجموعه نیز، از آن سده ششم میلادی است.
افزون بر این، همانند دیگر مجموعه گل مهرهای ساسانی،
گاهنگاری پیشنهادی برای این مجموعه، سده ششم و نیمه
نخست سده هفتم میلادی است.

دو اثر مهر ۱۷a و ۴۳a دارای نشانه کوتاه اواره است که
آمیخته ای از دو حرف پهلوی دو کوبه ای است.

شمار زیادی دیگر از اثر مهرهای خودی در این مجموعه،
از آن چهره های شناخته شده یا ناشناس یا کسان دیگر درگیر و
دست اندر کار در دستگاه فرمانروایی ساسانی است که پیشتر به
همه آنها پرداخته شده و نیاز به بازگویی دوباره در اینجا ندارد.
افزون بر اثر مهر اداره موبد گوه گند-کوست -... (؟) از
گرگان، اثر مهر خودی موبدان ساسانی را می توان در گل مهرهای
اداری، در این مجموعه دنبال کرد، که مانند دیگر اثر مهرها،
بسیاری از آنها پیشتر خوانده شده است، مانند مدوماه، مگو، پسر
وه -بزر -آدر (گل مهر شماره ۱؛ آدر...، مگو... (گل مهر شماره ۳؛
و هرام، مگو، (پسر) خسرو ماهان (گل مهر شماره ۲).

بخش زیادی از اثر مهرهای کوچک که اثر مهرهای گواه نام
دارند، بدون نبشته و تنها دارای نقوش جانوری، گیاهی، انسانی

و ... هستند که همراه اثر مهرهای اداری (روی گل مهرهای
اداری) یا خودی (روی گل مهرهای خودی) آمده اند، و نشان
دهنده مهر کنندگان همزمان کالا/سند/بسته بدست کسان
درگیر در آن بوده است. اثر مهرهای خودی این مجموعه،
دربرگیرنده نقوش جانوری؛ گیاهی؛ انسانی؛ آمیخته ای از انسان
و جانور؛ پرندگان و نماد و نشانه ها است. جدولهای ۲ و ۳،
نشان دهنده شمار نقوش و دسته های گوناگون در اثر مهرهای
این مجموعه است. بیشترین نقوش جانوری نقش شیر ایستاده
یا در حال راه رفتن؛ قوچ در حال ایستاده یا راه رفتن با دیهیم
بر گردن؛ اسب بالدار؛ و سر خرس است. نقش آمیخته "انسان
بالدار با سر بز و دیهیمی به دست، در حال پرواز"؛ و نقش "گاو
نر بالدار با سر انسان/پادشاه" یا گوپاتشاه نیز از نقوشی هستند
که در این مجموعه تنها یک نمونه از آنها شناسایی شده است
برای آگاهی درباره نقوش مهر و گل مهرهای مجموعه سعیدی
بنگرید به 73-63 (Gyselen 2007: 63-73). در نوشتار آینده به نقوش
گل مهرهای این مجموعه خواهم پرداخت.

اثر مهر گل مهرهای اداری موبد گوه گند کوست... (؟)
گرگان (استان گرگان ساسانی) نشان می‌دهد که این ۱۱
گل مهر از منطقه اباختر ایران یافت شده‌اند و چه بسا که از
کندوکاوهای ویرانگ سوداگران در گستره جغرافیایی دیوار
گرگان به دست آمده باشند. همان‌گونه که می‌دانیم پیش
از این، از گستره جغرافیایی گرگان ساسانی، اثر مهرهای
۱۲ اداره شناسایی شده که شمار شش اثر مهر از آن اداره موبدان
بخش‌های هوناگ-پیروز، خسرو-شاد-پیروز، وروشگ،
راگود، پاهکاش و موبد گوه گند کوست .. (؟) گرگان است.
۶ اثر مهر دیگر از آن اداره‌های شهرب؛ داریوشان-جاداگو-
دادور؛ آمارگر کامیش؛ آمارگر کامیش و شهر-رام-پیروز؛
و همچنین آمارگر ابرشهر، کامیش و شهر-رام-پیروز است
(Gyselen 2019: 93).

از این سیاهه پیش گفته، تنها نام چندین اداره استانی، از دو
محوطه باستانی در این منطقه یافت شده‌اند و شوریختانه بیشتر
آنها از کندوکاوهای نهانی سوداگران به موزه و مجموعه‌های
جهان رسیده، و بستر باستان‌شناسی و جایگاه یافت آنها
ناپیدا است. اثر مهر اداره موبد بخش وروشک از گرگان، و اداره
داریوشان-جاداگو-دادور از تپه کبود وال/کبودان نزدیک علی‌آباد
کتول یافت شده است (Bayani 1972: 221-218). همچنین در
کاوش تورنگ تپه، افزون بر اداره داریوشان-جاداگو-دادور،
گل مهر اداره موبد خسرو-شاد-پیروز نیز شناسایی شده است
(Gyselen 1987: 189-190). یافت شدن گل مهرهای ساسانی
از تورنگ-تپه و تپه کبود وال/کبودان نشان می‌دهد که
دست‌کم ما دو محوطه‌های باستانی گرگان که گل مهرهای
ساسانی از آن یافت شده را می‌شناسیم. منطقه گرگان یکی از شناخته شده ترین مناطق ایران ساسانی است که پژوهش‌های بیش از یک دهه گذشته دستاوردهای بارزشی به دنبال داشته و نشان‌دهنده سرمایه‌گذاری گسترده ساسانیان در این بخش از شاهنشاهی بوده است (Sauer et al. 2017; Sauer et al. 2022).

اما پرسش اینجاست که چگونه می‌توان جایگاه پیدایی گل‌مهرهای این مجموعه یا دیگر مجموعه‌های به‌دست‌آمده از کندوکاوهای نهای سوداگران آثار باستانی که اکنون در موزه‌ها و مجموعه‌های گوناگون جهان نگهداری می‌شوند شناسایی کرد؟ یکی از راه‌های شُدنی برای دست یافتند به جایگاه پیدایی گل‌مهرهای بدون بستر باستان‌شناسی مانند این مجموعه، برابری اثرمهنهای آن، با اثرمهنهای بایگانی‌های دیگر به دست آمده از کاوش محوطه‌های باستانی بخش‌های گوناگون شاهنشاهی ساسانی در گذشته است. اثرمهنهای اداری مانند اداره موبو گوهگند کوست...؟ (؟) گرگان در این مجموعه، نشان‌دهنده پیوند تنگاتنگ این یازده گل‌مهر با منطقه گرگان است. افزون بر اثرمهنهای اداری، بررسی اثرمهنهای خودی زده‌شده روی ۱۱ گل‌مهر اداری، و جستجوی همین اثرمهها در مجموعه‌های به دست آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی مانند تورنگ تپه، کبود دان/کبود وال یا دیگر محوطه‌هایی که در آینده از آنها گل‌مهر یافت می‌شود به ما کمک خواهد کرد تا پیوند ادارات با این کسان را دریابیم و شاید پهنه جغرافیایی پیدایی آنها را شناسایی کنیم. ریکا گیزلن پیشتر در کتابش به همه این پرسش‌ها پرداخته است، و پیشنهاد داده که گل‌مهرهای مجموعه سعیدی از آن سه دسته بایگانی جداگانه: استانی، منطقه‌ای و مرکزی بوده است (Gyselen 2007: 8-16). در همین مجموعه اثرمهنهای گواه (یا شاهد) که بیشتر دارای نشان/نماد هستند روی گل‌مهرهای گوناگونی دیده می‌شود که نشان می‌دهد آنها مربوط به یک بایگانی هستند و در یک زمان و جایگاه/منطقه مهر شده‌اند. در مجموعه سعیدی هم نمونه‌های زیادی از آنها دیده می‌شود.

برآیند پژوهش نگارنده کمک می‌کند تا شناسنامه این گل‌مهرها به آسانی از راه آگاهی‌هایی که در این نوشتار و با شور و شوق برای موزه انجام شده، فراهم شود.

بررسی بیشتر این ۷۳ گل مهر از نزدیک، و اسکن و گرفتن تصاویر خوب از آنها می‌تواند ریزه‌کاری‌های گفته نشده در این نوشتار یا کتاب استاد ریکا گیزلن در مجموعه سعیدی را پوشش دهد. همانگونه که پیشتر گفته شد، شمار اندکی از گل مهرها نشان‌دهنده بافتی است که در آن یافت شده یا همراه کالایی بوده که با آنها آمده، مانند گل‌مهرهای ۰۳ و ۱۸، که در رویه آنها، بازمانده شیره یا گوشت کربنیزه شده میوه

نمایان است که رویه گل مهر به آن آغشته شده است (تصویر ۱). این بازمانده شیره یا میوه گیاهی می‌تواند آگاهی‌های فراوان چشم‌انداز زیست‌بوم باستان، گیاه‌شناسی، کشاورزی و ... به ما بدهد. ازاین‌روی، پیش از هر گونه رسوب‌زدایی ویرانگر در آینده، باید از شیره یا میوه کربنیزه شده روی گل مهرهای دارای این بازمانده گیاهی، نمونه‌برداری شود تا بتوان با آزمایش بازمانده مواد آلی، آگاهی‌هایی هرچند اندک درباره بافتی که در آن پیدا شده‌اند یا کالایی که همراه آنها بوده‌اند به دست آورد. همانند این گواه باستان‌شناسی، در گل‌مهرهای تل قلعه سیف‌آباد نیز شمار زیادی گل مهر در بستر باستان‌شناسی همراه میوه خرما یافت شدند و رویه آنها به شیره و میوه خرما آغشته شده است (Ghasemi et al. 2020: 281؛ Ghasemi et al. 2013: ۱۳۹۶).

پژوهش پتروگرافی بر روی خمیره گل مهرها می‌تواند خاک‌های گوناگون استفاده شده در آنها را شناسایی کند که شاید در آینده بتوان با نمونه خاک گل مهرهای دیگر به دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی برابری داد. اسکن لیزری رویه گل مهرها برای شناسایی اثرانگشت یا اثر کف دست آماده‌کننده چانه گل یا مهرکننده‌ها، همچنین برای شناسایی و ردیابی شمار کسان درگیر در آماده‌سازی و فرایند مهر زدن، می‌تواند آگاهی‌های بیشتری به دانش ما بیفزاید. افزون بر این، سی تی اسکن ریز از بافت درونی گل مهر، کمک خواهد کرد تا شیوه پیوست گل مهر به بسته اکالا، و چفت‌ویست کردن آن، و سوراخهای ایجاد شده در آن برای گذر نخ یا ریسمان، رازگشایی شود.

پایان سخن اینکه، نگارنده امیدوار است کتاب مهرها و اثرمهنهای مجموعه سعیدی که در ایران به پارسی برگردانده شده برای شناخت بیشتر این مجموعه استفاده شود.

## سپاسگزاری

از فریدون بیگلری و جبرئیل نوکنده، که پیشنهاد پژوهش روی این مجموعه گل مهر ساسانی، و همچنین به را پایان رساندن آن کمک فراوانی کردند سپاسگزارم. از آقای نیما فکورزاده و خانم ندا طهرانی که تصاویر کلان و خرد گرفته شده آنها در شناسایی این مجموعه استفاده شده سپاسگزاری می‌کنم. از استاد ریکا گیزلن که همیشه راهنمای نگارنده بوده و به پرسش‌های چندی درباره این مجموعه پاسخ دادند، و کمک کردند تا این مجموعه شناسایی شود سپاسگزارم و این نوشتار هرچند کوچک، به ایشان پیشکش می‌شود. طرح همه اثرمهنهای استفاده شده در این نوشتار، نسخه خام چاپ‌شده در نوشتارهای ایشان است که سخاوتمندانه برای من فرستادند، بدون شک، نگارنده پاسخگوی هرگونه اشتباه یا لغزش در این نوشتار است.
<figure><img src="image_123.png" /></figure>

61

<figure><img src="image_124.png" /></figure>

<figure><img src="image_125.png" /></figure>

61a

<figure><img src="image_126.png" /></figure>

8a

<figure><img src="image_127.png" /></figure>

<figure><img src="image_128.png" /></figure>

© R. Gyselen 2001, H. David del.

<figure><img src="image_129.png" /></figure>

9a

<figure><img src="image_130.png" /></figure>

<figure><img src="image_131.png" /></figure>

© R. Gyselen 2001, H. David del.

تصویر ۷. گل مهر با اثربهرهای خودی و رسمی. شماره ۶۱ و ۶۱a، با اثربهر نقش شیر و اسب بالدار؟ طرح و تصویر اثربهر ۱۰a: از آن "ایران-سپاهید نیمروز و اسپید پارسی، وه شاپور" است. اثربهر ۹a، که همانند اثربهر ۱۱a است دارای اثربهر ایران-سپاهید خوراسان، چهر-بزین است. طرح اثربهرها از ریکا گیزلن و هلن دیوید (۲۰۰۱).
<figure><img src="image_132.png" /><figcaption>تصویر ۸. نشان‌دهنده پشت همه ۷۳ گل مهرهای ساسانی است که بیشتر دارای دو سوراخ در دو سوی برش یا پشت دارند، برخی دارای بازتاب رویه کالا/بسته‌ای است که به آن پیوست شده بودند.</figcaption></figure>
<figure><img src="image_133.png" /></figure>

30a

<figure><img src="image_134.png" /></figure>

© R. Gyselen 2001, H. David *del.*

<figure><img src="image_135.png" /></figure>

52a

<figure><img src="image_136.png" /></figure>

© R. Gyselen 2001, H. David *del.*

<caption>تصویر ۹. شماره ۳۰a، طرح و تصویر اثرمهر وه-شاپور، آسپید پارسی یا فرمانده پارسی سواره نظام است. شماره ۵۲a، اثرمهر داد-بز-مهر، آسپید پهلو یا فرمانده پارتی سواره نظام است. طرح اثرمهرها از ریکا گیزلن و هلن دیوید (۲۰۰۱).</caption>
<figure><img src="image_137.png" /><figcaption>45a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_138.png" /><figcaption>34a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_139.png" /><figcaption>43b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_140.png" /><figcaption>18b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_141.png" /><figcaption>66a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_142.png" /><figcaption>35e</figcaption></figure>

<figure><img src="image_143.png" /><figcaption>20b</figcaption></figure>

تصویر ۱۰. گزیده‌ای از اثربهرهای خودی کسان نامدار (۳۴a، فرهاد از خانواده کارن، پارتی) با نقش اسب بالدار؛ یا کسان ناشناخته، شماره ۱۸b با نقش گاو نر بالدار با سر انسان/پادشاه یا گوپادشاه؛ شماره ۴۳b با نقش انسان بالدار در حال پرواز با سر بز کوهی و حلقه روبان دار در دست؛ شماره ۴۳b با نقش پرتره/نیم‌تنه انسان؛ شماره ۳۵e با نقش یک زن و مرد ایستاده دست در دست هم؛ و شماره ۶۶a با نقش دست انسان دارای نبشته پهلوی.
<figure><img src="image_144.png" /></figure>

<figure><img src="image_145.png" /></figure>

<figure><img src="image_146.png" /></figure>

<figure><img src="image_147.png" /></figure>

<figure><img src="image_148.png" /></figure>

<figure><img src="image_149.png" /></figure>

<figure><img src="image_150.png" /></figure>

<figure><img src="image_151.png" /></figure>

<figure><img src="image_152.png" /></figure>

<figure><img src="image_153.png" /></figure>

<figure><img src="image_154.png" /></figure>

<figure><img src="image_155.png" /><figcaption>تصویر ۱۱. گزیده‌ای از اثر مهرهای خودی با نقش سر خرس، یا سر خرس در میان دو بال (بنگرید به تصویر ۳)، و قوچ دیهیم بر گردن یا قوچ در حال راه رفتن/خوابیده (بنگرید به تصویر ۴).</figcaption></figure>
<figure><img src="image_156.png" /><figcaption>56a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_157.png" /><figcaption>25a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_158.png" /><figcaption>7a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_159.png" /><figcaption>67a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_160.png" /><figcaption>17a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_161.png" /><figcaption>51a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_162.png" /><figcaption>21b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_163.png" /><figcaption>5b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_164.png" /><figcaption>71b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_165.png" /><figcaption>68b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_166.png" /><figcaption>57b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_167.png" /><figcaption>24c</figcaption></figure>

تصویر ۱۲. گزیده‌ای از اثر مهرهای خودی با نقش شیر، شناخته شده‌ترین آنها شماره ۶۷a است که اثر مهر "وهرام نامخواست خسرو، آذر ماهان" است.
<figure><img src="image_168.png" /><figcaption>69a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_169.png" /><figcaption>14b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_170.png" /><figcaption>57a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_171.png" /><figcaption>43a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_172.png" /><figcaption>72a</figcaption></figure>

<figure><img src="image_173.png" /><figcaption>4b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_174.png" /><figcaption>71g</figcaption></figure>

<figure><img src="image_175.png" /><figcaption>40b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_176.png" /><figcaption>35c</figcaption></figure>

<figure><img src="image_177.png" /><figcaption>24e</figcaption></figure>

<figure><img src="image_178.png" /><figcaption>32e</figcaption></figure>

<figure><img src="image_179.png" /><figcaption>24b</figcaption></figure>

<figure><img src="image_180.png" /><figcaption>13g</figcaption></figure>

تصویر ۱۳. گزیده‌ای از اثر مهرهای خودی بزرگ و کوچک با نقش پلنگ، گوزن، گاو کوهان‌دار، قوچ و بز کوهی، نشان کوتاهواره، پرندگان، و نقوش گیاهی است.
<figure><img src="image_181.png" /></figure>

59a

<figure><img src="image_182.png" /></figure>

1b

<figure><img src="image_183.png" /></figure>

71a

<figure><img src="image_184.png" /></figure>

71e

<figure><img src="image_185.png" /></figure>

39b

<figure><img src="image_186.png" /></figure>

50b

<figure><img src="image_187.png" /></figure>

67b

<figure><img src="image_188.png" /></figure>

65b

<figure><img src="image_189.png" /></figure>

16c

<figure><img src="image_190.png" /></figure>

2c

<figure><img src="image_191.png" /></figure>

68c

<figure><img src="image_192.png" /></figure>

16b

تصویر ۱۴. گزیده‌ای از اثر مهرهای خودی دارای نشان/نماد (مونوگرام) ساده یا حرفی. شناخته شده ترین آنها، اثر مهر شماره ۱b از آن "موبد مدوماه، پسر وه-برز-آذر" است که دارای یک نماد/نشان درون یک پایه بالدار/یک جفت بال پایه‌دار است.
<table><thead><tr><th>گاوکوهان‌دار</th><th>پلیگ</th><th>سر خوی با بال</th><th>سر خوی</th><th>بزکوهی</th><th>قوج</th><th>قوج با دیپیم و رویان</th><th>گوزن خوابیده</th><th>سر شیر</th><th>اسپ/اسپ سان</th><th>اسپ بالدار</th><th>نیم‌ته اسب بالدار</th><th>شیر</th></tr></thead><tbody><tr><td>4b</td><td>14b</td><td>50a</td><td>12a</td><td>72a</td><td>72a</td><td>6b</td><td>73a</td><td>7e</td><td>4e</td><td>42a</td><td>19a</td><td>2b</td></tr><tr><td></td><td>40c</td><td>63a</td><td>16a</td><td></td><td>35d</td><td>6g</td><td>69a</td><td>13b</td><td></td><td>45a</td><td>26a</td><td>4f</td></tr><tr><td></td><td>57a</td><td>65a</td><td>22a</td><td></td><td></td><td>10a</td><td></td><td></td><td></td><td>34a</td><td>27a</td><td>5b</td></tr><tr><td></td><td></td><td>48a</td><td></td><td></td><td></td><td>41a</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>30a</td><td>35b</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>56a</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>39a</td><td>35f</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>24d</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>46a</td><td>29a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>23a</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>52a</td><td>32a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>31a</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>53a</td><td>36a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>47a</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>54a</td><td>40a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>55a</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>70a</td><td>25a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>28a</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>61a</td><td>25b</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>37a</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>68a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>68b</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>68a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>24c</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>7a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>7b</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>7d</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>13a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>13e</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>60a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>67a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>62a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>38a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>49a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>64a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>17a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>51a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>71b</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>57b</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>57d</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>57c</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>58a</td></tr><tr><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>61a</td></tr><tr><td>1</td><td>3</td><td>4</td><td>3</td><td>1</td><td>2</td><td>12</td><td>2</td><td>2</td><td>1</td><td>3</td><td>11</td><td>34</td><td>شمار نقوش</td></tr></tbody></table>

جدول ۲. شمار و گوناگونی نقوش جانوری شناسایی شده در گل‌مهرها.
<table><thead><tr><th>دست آنسان</th><th>انسان</th><th>نیم‌ننه‌تنه آنسان</th><th>اسپسوار</th><th>زره‌پوش</th><th>انسان باذ‌دار-سر بز</th><th>گوپادشاه</th><th>نما د/انسان</th><th>نما د/انشان حرفي؟</th><th>نشان اسپید؟</th><th>جرخ سه / چهار پره</th><th>ستاره شش پر</th><th>ستاره هشت پر</th><th>ماه</th><th>گیاه/گل ادرخت</th><th>پرنده</th></tr></thead><tbody><tr><td>66a</td><td>35e<br>72b</td><td>20b</td><td>8a<br>9a<br>11a</td><td>43b</td><td>18b</td><td>1b<br>2c<br>2d<br>15b<br>14c<br>19b<br>39b<br>30b<br>52b<br>53b<br>54b<br>70b<br>16b<br>16c<br>63b<br>65b<br>68c<br>42c<br>66b?<br>66c?<br>66d?<br>24f?</td><td>50b<br>67b<br>62b<br>38b<br>71a<br>71e<br>59a<br>70a</td><td>19a<br>26a<br>27a<br>30a<br>39a<br>46a<br>52a<br>53a<br>54a<br>70a</td><td>3c<br>68b?</td><td>6a<br>20b<br>35f<br>29a<br>32a<br>36a<br>41a<br>56a<br>25a<br>68a<br>24a<br>72a<br>34a<br>25a</td><td>34a<br>10a<br>23a<br>59a<br>8a<br>12a<br>16a<br>63a<br>65a<br>37a<br>29a<br>32a<br>36a<br>41a<br>56a<br>25a<br>25b<br>68a<br>24a<br>24a<br>7a<br>7d<br>13a<br>60a<br>17a<br>15a?<br>72b<br>72a<br>58a</td><td>4b<br>6a<br>2b<br>8a<br>12a<br>16a<br>63a<br>65a<br>37a<br>29a<br>32a<br>36a<br>41a<br>56a<br>25a<br>25b<br>68a<br>24a<br>24a<br>7a<br>7d<br>13a<br>60a<br>17a<br>15a?<br>72b<br>72a<br>58a</td><td>13g<br>32e<br>19a<br>26a<br>27a<br>30a<br>39a<br>46a<br>52a<br>53a<br>54a<br>70a<br>10a<br>23a<br>31a<br>47a<br>55a<br>37a<br>44a<br>24b<br>24d<br>72a<br>59a<br>20f?<br>14b?<br>25f?</td><td>6d<br>6f?<br>6h<br>20e<br>35c<br>40b<br>24e?<br>13f?<br>71g?<br>1e</td></tr><tr><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>3</td><td>1</td><td>1</td><td>22</td><td>7</td><td>10</td><td>2</td><td>14</td><td>4</td><td>28</td><td>25</td><td>10</td><td>شمار نقش</td></tr></tbody></table>

جدول ۳. شمار و گوناگونی نقوش گیاهی، انسانی، آمیخته، پرندگان، نماد و نشان، ماه و ستاره، و ... شناسایی شده در گل مهرها.
2019 *La géographie administrative l'empire sassanide*, d'après les sources épigraphiques en moyen-perse. Bures-sur-Yvette: Groupe pour l'Etude de la Civilisation du Moyen-Orient, Res Orientales XXV.

2007 *Sasanian Seals and Sealings in the A. Saeedi Collection*. Peeters Publishers. Leuven.

1987 “bulles et sceau Sassanides”, In *Fouilles de Tureng Tepe*, edited by R. Boucharlat & O. Lecomte. Pp. 185-190. Paris: Éditions Recherche sur les civilisations.

Pourshariati, P.
2017 “Kārin,” *Encyclopædia Iranica*, online edition, available at http://www.iranicaonline.org/articles/karin (accessed on 15 May 2017).

Sauer, Eberhard W.; H. O. Rekavandi, T. J. Wilkinson & J. Nokandeh (Eds.)

2013 *Persia's imperial power in Late Antiquity: The Great Wall of Gorgan and the frontier landscapes of Sasanian Iran*. Oxford & Oakville (CT): Oxbow.M

Sauer, E.; J. Nokandeh & H.O. Rekavandi (Eds.)

2022 *Ancient Arms Race: Antiquity's Largest Fortresses and Sasanian Military Networks of Northern Iran: A joint fieldwork project by the Iranian Center for Archaeological Research*, The Research Institute of Cultural Heritage and Tourism and the University of Edinburgh (2014-2016). Oxbow Books.

منابع

قاسمی، پارسا، ریکا گیزلن، رضا نوروزی، و عزیز الله رضایی.

۱۳۹۶ "بازسازی تقسیمات استان ساسانی بیشابور با کشف تعدادی نامجای جدید از گل مهرهای محوطه تل قلعه سیف آباد-کارزون" پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دوره ۷، شماره ۱۴: صص. ۱۰۲-۹۱.

گیزلن، ریکا.

۱۳۸۴ چهار سپاهبد شاهنشاهی ساسانی بر اساس شواهد مهرشناسی، برگردان: سیروس نصراله‌زاده، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکده زبان و گویش.

References

Bayani, M.

1972 “Etude sur quelques bulles sassanides”, In *Proceedings of the IVth Annual Symposium on Archaeological Research in Iran*, edited by F. Bagherzadeh, pp. 218-221.Tehran: Tehran: Iranian Centre for Archaeological Research.

Ghasemi P; R. Noruzi, R. Gyselen, M. Mashkour & A. Rezaei
2020 “Tol-e Qaleh Seyfābād (TQS), a Major Provincial Centre of the Sasanian Period in Bišābuhr Province, Fars, Iran. Preliminary Excavation Report”, *Ancient Near Eastern Studies* 57, pp. 259-297.

Gyselen, R.

2001 *The Four Generals of the Sasanian Empire: Some Sighillographic Evidence*. Istituto Italiano per l'Africa e l'Oriente, Conferenze 14, Roma.