# Επεξεργασία κατασκευασμένων λέξεων σε πολύγλωσσο πληθυσμό : ο ρόλος των σημασιολογικών χαρακτηριστικών

Madeleine Voga, Despoina Stefanou, Anna Anastassiadis-Symeonidis

► To cite this version:

Madeleine Voga, Despoina Stefanou, Anna Anastassiadis-Symeonidis. Επεξεργασία κατασκευασμένων λέξεων σε πολύγλωσσο πληθυσμό : ο ρόλος των σημασιολογικών χαρακτηριστικών. Meletes gia tīn ellīnikī glōssa, 42, pp.41-49, 2023. ⟨hal-04983639⟩

HAL Id: hal-04983639

https://hal.science/hal-04983639v1

Submitted on 9 Mar 2025

HAL is a multi-disciplinary open access archive
for the deposit and dissemination of scientific re-
search documents, whether they are published or not.
The documents may come from teaching and research
institutions in France or abroad, or from public or pri-
vate research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est des-
tinée au dépôt et à la diffusion de documents scien-
tifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant
des établissements d'enseignement et de recherche
français ou étrangers, des laboratoires publics ou
privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

Distributed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
# Επεξεργασία κατασκευασμένων λέξεων σε πολύγλωσσο πληθυσμό : ο ρόλος των σημασιολογικών χαρακτηριστικών

## Résumé

L'expérience de lecture en auto-présentation segmentée (self-paced reading), donc en contexte, que nous décrirons ici, se donne comme objectif de spécifier les variables qui sous-tendent la segmentation morphologique pendant le traitement de préfixés du grec. Cette dernière est définie comme un processus qui rend plus accessible au locuteur la formation des mots et augmente leur transparence, sans toutefois qu'il s'agisse d'un processus automatique et uni-dimensionnel, qui s'appliquerait de la même manière à tous les matériaux et pour tous les publics. C'est précisément ce que démontrent les résultats de l'expérience présentée ici, menée auprès d'une population plurilingue, et qui seront comparés à d'autres, obtenus précédemment, auprès de populations différentes, mais avec la même planification expérimentale et matériaux. L'interaction entre les deux variables testées (c. -à-d. la saillance du préfixe et la transparence du mot construit), nous oriente vers une vue du lexique où les caractéristiques sémantiques des unités lexicales construites sont au moins aussi importantes que leur forme.

## 1. Εισαγωγή

Όπως έχουμε επισημάνει σε προηγούμενες πειραματικές εργασίες (π.χ. Voga, Nikolaou & Anastassiadis-Symeonidis 2018 : 81-82· 2020 : 175-177, Voga & Giraudo 2017), το σημείο στο οποίο εστιάζει η κριτική μεγάλης μερίδας ερευνητών έναντι της πειραματικής έρευνας σχετικής με τη μορφολογική επεξεργασία και αναπαράσταση, αφορά τη διαπίστωση ότι ένα μεγάλο μέρος της εν λόγω βιβλιογραφίας αδυνατεί να λάβει υπόψη τη διττή φύση των λέξεων: οι λέξεις, ή καλύτερα οι λεξικές μονάδες (λ.μ.) που είναι ο όρος που θα χρησιμοποιηθεί εδώ, δεν αντιστοιχούν μόνο σε γραπτές μορφές<fnref n="1" /> των οποίων τα επιμέρους μορφήματα θα αναδειχθούν χάρη στην επεξεργασία της ορθογραφικής μορφής, όπως πρεσβεύουν τα κλασικά υπολεξικά (sublexical) μοντέλα μορφολογικής επεξεργασίας (Taft 2004, κ.ά.), αλλά σε μονάδες που συνδυάζουν μορφή και σημασία. Αυτή η διττή φύση των λ.μ., είτε κατασκευασμένων είτε μορφολογικά απλών, αποτελεί τη βάση για τη μελέτη πλήθους μεταβλητών που έχουμε αναδείξει σε διάφορες πειραματικές εργασίες, πολύ συχνά με την τεχνική της κεκαλυμμένης προτεραιοποίησης (masked priming), π.χ. για τα ελλ. Voga, Giraudo & Anastassiadis-Symeonidis 2012· για τα γαλλ. Giraudo & Voga 2016). Επιγραμματικά, οι μελέτες αυτές επικεντρώνονται όχι στα εισαγωγικά επίπεδα (π.χ. ορθογραφικές αναπαραστάσεις) αλλά στα κεντρικά (σημασιολογικές αναπαραστάσεις, π.χ. Mulder, Dijkstra, Schreuder & Baayen 2014), προσπαθούν να αναδείξουν τον ρόλο των συστηματικών αντιστοιχιών μεταξύ μορφής και σημασίας. Η παραδειγματική δομή του νοητικού λεξικού και το δίκτυο το οποίο σχηματίζεται βάσει αυτής, εμφανίζεται, σύμφωνα με τις έρευνες των τελευταίων 20 χρόνων, ως βασικός παράγοντας της γλωσσικής επεξεργασίας (Baayen 2007 : 84). Από θεωρητικής σκοπιάς, η παραδοχή ότι η μελέτη των μορφολογικών διαδικασιών πρέπει να λαμβάνει υπόψη ταυτόχρονα τον συνταγματικό και τον παραδειγματικό άξονα είναι πρωτεύουσας σημασίας στον γλωσσολογικό χώρο (μεταξύ άλλων, Corbin 1987/1991· Aronoff 1994, 2007), ανεξάρτητα από το ποια διάσταση είναι υπεύθυνη για την άλλη (lexeme versus morpheme). Ωστόσο, μία σύντομη επισκόπηση της βιβλιογραφίας καταδεικνύει ότι οι περισσότερες πειραματικές έρευνες ψυχογλωσσολογικής έμπνευσης, που αποσκοπούν δηλαδή να διερευνήσουν τις γνωστικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας του γραπτού λόγου, ακολουθούν μια αμιγώς ορθογραφική λογική, από την οποία λείπει από λίγο μέχρι εντελώς η επιρροή του σημασιολογικού παράγοντα (π.χ. Rastle, Davis & New 2004). Δεν θα επεκταθούμε εδώ σε περισσότερες λεπτομέρειες, τίθεται όμως το ερώτημα : με ποιον τρόπο μπορούμε να είμαστε σίγουροι, όταν μελετάμε την επεξεργασία του γραπτού

<footnote n="1">¹ Στο βαθμό που αναφερόμαστε στην επεξεργασία του γραπτού λόγου, που αποτελεί άλλωστε και ένα μεγάλο μέρος αυτού που η διεθνής έρευνα αποκαλεί language processing (lexical access ; lexical processing, κ.ά.).</footnote>
λόγου, ότι καταφέρνει το πειραματικό πρωτόκολλο να αναδείξει όχι μόνο τις διεργασίες και αναπαραστάσεις που σχετίζονται με τα εισαγωγικά επίπεδα (ορθογραφία), αλλά και αυτές που έχουν σχέση με τα κεντρικά (σημασία); Αποτελεί κοινή παραδοχή ότι ένας σίγουρος τρόπος είναι η χρήση πρωτοκόλλων όπου τα ερεθίσματα δεν είναι μεμονωμένες λέξεις (όπως στην κ.π.), αλλά προτάσεις, που περιέχουν δηλαδή συμφραζόμενα, πράγμα που καθιστά τις πειραματικές συνθήκες πιο κοντινές στις πραγματικές συνθήκες επικοινωνίας. Ας σημειωθεί ότι τέτοιου είδους πρωτόκολλα είναι λιγότερο συχνά στη βιβλιογραφία, και κατ' επέκταση τα αποτελέσματά τους πιο δύσκολο να συγκριθούν. Η έρευνά μας, που συμπίπτει με την πρόσφατη συνειδητοποίηση ότι εκτός από τις προσεγγίσεις bottom-up και top-down για επίγραμμες (online) έρευνες, καλό είναι να μελετώνται και ενδιάμεσες καταστάσεις που είναι σε θέση να αναδείξουν αυτό που οι De Jong, Schreuder & Baayen (2000: 333) αποκαλούν « modality free lemma nodes », συμβάλλει στο να καλυφθεί αυτό το κενό στην ψυχογλωσσολογική έρευνα.

Στόχος του πειράματος που παρουσιάζεται εδώ είναι να αναδειχθεί ο ρόλος και η βαρύτητα των σημασιολογικών μεταβλητών, πιο συγκεκριμένα του προθήματος αλλά και ολόκληρης της λ.μ., μια και το ένα δεν μπορεί να μελετηθεί ξέχωρα από το άλλο. Ο μορφολογικός τεμαχισμός (μ.τ.), δηλ. ο τεμαχισμός των λ.μ. σε ελάχιστες σημαίνουσες μονάδες, αποτελεί στρατηγική εκμάθησης του λεξιλογίου (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Μητσιάκη 2010) και βασίζεται στην παραδοχή ότι ο ομιλητής, είτε της Γ1, είτε της Γ2 (από ένα σημείο και μετά), έχει την αντιληπτική ικανότητα να εντοπίσει τα επιμέρους συστατικά των λέξεων. Σε θεωρητικό επίπεδο, σύμφωνα με την παραδειγματική προσέγγιση της Bybee (1985·1988·1995), οι λέξεις δημιουργούν συμπλέγματα (clusters) στο νοητικό λεξικό με βάση τη σύμπτωση μεταξύ μορφής και σημασίας. Με αυτόν τον τρόπο, όταν, κατά τη διάρκεια της κατάκτησης, εμφανίζεται μια καινούργια μορφολογικά κατασκευασμένη λέξη (κ.λ. στο εξής), δημιουργεί συνδέσεις με το υπάρχον υλικό, συνδέσεις που βασίζονται τόσο στη σημασία όσο και στη μορφή. Η Bybee επιμένει ως προς το ότι η προς εκμάθηση λέξη δεν διαμελίζεται/τεμαχίζεται αναγκαστικά (physically dismembered), πλην όμως τα μέρη της ταυτοποιούνται (Bybee 1988, 127). Δηλαδή ο ρόλος των μορφολογικών αναπαραστάσεων κατά την γλωσσική κατάκτηση και επεξεργασία δεν συνεπάγεται υποχρεωτικό τεμαχισμό, όπως υποστηρίζουν άλλα ψυχογλωσσολογικά μοντέλα (λ.χ. Rastle, Davis & New 2004). Πρόκειται περισσότερο για μία ανάδυση της μορφολογικής δομής, που αντιστοιχεί στον ορισμό του μ.τ. που υιοθετούμε : «ακόμη κι αν οι λέξεις που εισάγονται στο νοητικό λεξικό δεν τεμαχίζονται στα μορφήματα από τα οποία αποτελούνται, η μορφολογική δομή τους αναδύεται από τις συνδέσεις που εγκαθιστούν με άλλες λέξεις του νοητικού λεξικού. Σύνολα φωνολογικών και μορφολογικών συνδέσεων, αν επαναλαμβάνονται μέσα από σύνολα λέξεων, συνιστούν τις μορφολογικές σχέσεις» (Bybee, 1995 : 428-429). Ο μ.τ. εμφανίζεται έτσι αφενός ως διαδικασία που βελτιώνει τη διαφάνεια των κατασκευασμένων λέξεων για τον ομιλητή καθιστώντας περισσότερο προσβάσιμες τις διαδικασίες που σχετίζονται με την κατασκευή λέξεων, ειδικά για γλώσσες όπως τα ελληνικά· αφετέρου ως διαδικασία σχετιζόμενη με το chunking, δηλ. τη συμπίεση πληροφορίας, στην προκειμένη περίπτωση χάρη στην ομαδοποίηση λ.μ. βάσει μορφολογικών χαρακτηριστικών. Όπως έχουμε υπογραμμίσει σε προηγούμενες έρευνες, ο μ.τ. δεν θα πρέπει να θεωρείται μια αυτοματοποιημένη και μονοδιάστατη διεργασία που εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο για όλες τις λέξεις, ούτε αναγκαστικά για όλους τους ομιλητές.

## 2. Το πείραμα

Αν δεχτούμε (προσωρινά) ότι ο μ.τ. μπορεί να επηρεαστεί από μεταβλητές σημασιολογικού χαρακτήρα, τότε εύκολα συνάγουμε ότι τα επιμέρους χαρακτηριστικά των λ.μ. και των μερών που τις απαρτίζουν (προθήματα, επιθήματα, βάσεις κ.ά.) ενδέχεται να επηρεάσουν την επεξεργασία. Το ερώτημα λοιπόν που πρέπει να απαντηθεί είναι ποιες είναι ακριβώς αυτές οι μεταβλητές και ποιο είναι το ειδικό τους βάρος (η επήρειά τους). Επίσης, ένα άλλο θέμα αφορά το κατά πόσο οι παραπάνω διεργασίες και ο ρόλος των μεταβλητών γενικεύονται και μπορούν να αποδειχθούν πειραματικά με διάφορους τύπους πληθυσμού. Βάσει προηγούμενων
δεδομένων που δεν θα αναπτύξουμε εδώ, με επιθηματοποιημένες λ.μ. (π.χ. pluraliste-pluralisme ‘πλουραλιστής-πλουραλισμός’) και συμμετέχοντες που φοιτούν σε γαλλικά σχολεία δεύτερης ευκαιρίας, η διάταξη των μορφολογικών αποτελεσμάτων διαφέρει αρκετά σε σχέση με αυτή που βρίσκουμε με ομάδα Ελλήνων πανεπιστημιακών φοιτητών (Stefanou, Voga & Giraudo 2021).

## 2.1 Συμμετέχοντες

Στην παρούσα εργασία, ο πληθυσμός που εξετάζεται είναι ο πολύγλωσσος πληθυσμός της περιοχής της Ξάνθης. Αποτελείται από 23 γυναίκες και 11 άντρες, ηλικίας 21 μέχρι 36 χρόνων, (Μ.Ο. 27,6 έτη, Τ.Α. : 5,85) που είναι τουρκόφωνοι και πομακόφωνοι που έχουν φοιτήσει στα μειονοτικά σχολεία δημοτικής εκπαίδευσης (εκτός από δύο άτομα). Η πλειονότητα είναι πανεπιστημιακής μόρφωσης (30 στους 34), κι έχουν σπουδάσει ως επί το πλείστον στα ελληνικά ΑΕΙ και ΤΕΙ (Μ.Ο. ετών φοίτησης : 3,9 έτη, Τ.Α. : 1,15). Είναι κάτοχοι διπλωμάτων ξένων γλωσσών, κυρίως των αγγλικών, αλλά και άλλων, π.χ. των γερμανικών. Ορισμένοι ξέρουν ανάγνωση στα αραβικά, χωρίς απαραίτητα να κατέχουν δίπλωμα γλωσσομάθειας, και αρκετοί πομακόφωνοι (8 από τους 15 σε όλη την ομάδα) μιλούν τουρκικά.

## 2.2 Πειραματικό πρωτόκολλο και σχεδιασμός, μεταβλητές και ερεθίσματα

Το πρωτόκολλο που επιλέχθηκε είναι αυτό της ανάγνωσης με την τεχνική της κατατημένης αυτοπαρουσίασης, όπου οι συμμετέχοντες διαβάζουν απλές ιστορίες στο τέλος των οποίων εμφανίζεται το κρίσιμο ερέθισμα. Αυτό οδηγεί το σύστημα επεξεργασίας του λόγου στο να επικεντρώνει τους συμμετέχοντες στη σημασία και όχι αποκλειστικά στη μορφή. Χρησιμοποιήθηκαν 64 παραδείγματα-ιστορίες (ή συμφραζόμενα), από τα οποία το καθένα περιείχε ένα κρίσιμο στοιχείο/λέξη, δηλ. το στοιχείο για το οποίο οι συμμετέχοντες θα έπρεπε να διαλέξουν αν ταιριάζει ή όχι με τα συμφραζόμενα, αν είναι δηλ. συνεκτικό ή μη συνεκτικό (βλ. πίνακα 1). Τα κρίσιμα ερεθίσματα ήταν όλα (συνεκτικά και μη) προθηματοποιημένες λέξεις. Καταβλήθηκε ιδιαίτερη προσπάθεια έτσι ώστε οι ιστορίες να είναι απλές και κατανοητές.

Η κύρια μεταβλητή που ελέγχεται στο πείραμα αφορά το πρόθημα των κ.λ. και συγκεκριμένα τον έκτυπο χαρακτήρα που αυτό μπορεί να φέρει. Με αυτόν τον όρο αναφερόμαστε σε αυτό που η διεθνής βιβλιογραφία περιγράφει ως salience (γαλλ. saillance), και που έχει αποτελέσει αντικείμενο ερευνών τα τελευταία χρόνια, κυρίως ως προς τη μορφή και τη σχέση της με τις κατανεμητικές ιδιότητες, π.χ. των επιθημάτων (Giraudo & Dal Maso, 2016a, για τα ιταλικά 2016β για μια γενική επισκόπηση). Στην έρευνά μας ορίζουμε τη μεταβλητή αυτή βάσει σημασιολογικών χαρακτηριστικών του προθήματος : συγκεκριμένα, η μεταβλητή « έκτυπος χαρακτήρας » βασίζεται στον αριθμό των χρήσεων της σημασιολογικής οδηγίας του προθήματος, όπως καταγράφεται στο Λεξικό της αρχαίας ελληνικής (Liddell-Scott 1996) και ιδίως στο Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (1998). Ο έκτυπος χαρακτήρας συνδέεται με τον μικρό αριθμό χρήσεων, π.χ. το πρόθημα προ- φέρει έκτυπο χαρακτήρα, αντίθετα με το επί- είναι άμεσα συνδεδεμένος με τον βαθμό ομοιογένειας της σημασιολογικής οδηγίας του προθήματος, η οποία είναι δυνατό να εμφανίζεται ως ασαφής, λ.χ. στο επίπεδο του συστήματος, λόγω της εφαρμογής στη βάση της κ.λ. σημασιολογικών κανόνων μεταφοράς ή μετωνυμίας πριν την εφαρμογή των Κανόνων Κατασκευής των Λέξεων (Corbin 1987, 1991 και προσεχώς). Όπως είπαμε και παραπάνω, ο έκτυπος χαρακτήρας του προθήματος δεν μπορεί να εξεταστεί ξέχωρα από τη διαφάνεια του συνόλου, δηλ. ολόκληρης της κ.λ., ειδικά σε πρωτόκολλο ανάγνωσης με συγκείμενο. Κατά συνέπεια, διασταυρώσαμε τις δύο μεταβλητές, καταλήγοντας έτσι στις 4 πειραματικές συνθήκες που βλέπουμε στον πίνακα 1 :

- αδιαφανείς λέξεις με πρόθημα έκτυπου χαρακτήρα (S+T-), π.χ. προνόμια ή προαγωγή

- διαφανείς λέξεις με πρόθημα έκτυπου χαρακτήρα (S+T+), π.χ. υπεραγαπώ ή προνήπιο

- διαφανείς λέξεις με πρόθημα μη έκτυπου χαρακτήρα (S-T+), π.χ. διαδίκτυο ή επικάλυψη
-αδιαφανείς λέξεις με πρόθημα μη έκτυπου χαρακτήρα (S-T-), π.χ. επίδειξη ή διαπρέπω

Για κάθε κρίσιμο στοιχείο/λέξη, δημιουργήθηκε από ένα μη συνεκτικό ερέθισμα, για το οποίο η σωστή απάντηση ήταν « όχι, δεν ταιριάζει ». Δημιουργήθηκαν δύο πειραματικοί κατάλογοι που είχαν ο καθένας αντίστροφη διάταξη σε σχέση με τον άλλο, δηλ. τα συμφραζόμενα που οδηγούσαν στο συνεκτικό ερέθισμα στον έναν κατάλογο, οδηγούσαν σε μη συνεκτικό στον άλλον, με σκοπό να μη βλέπει ποτέ ο συμμετέχων το ίδιο ερέθισμα δύο φορές, αλλά στο σύνολο των συμμετεχόντων να έχουμε και τις δύο συνθήκες (συνεκτική και μη). Ο περιορισμένος χώρος που διαθέτουμε εδώ δεν μας επιτρέπει πιο διεξοδική περιγραφή της πειραματικής διαδικασίας, παραπέμπουμε όμως τον αναγνώστη σε προηγούμενες δημοσιεύσεις (Voga, Nikolaou & Anastassiadis-Symeonidis 2016. 2018. 2020), όπου το πρωτόκολλο είναι ακριβώς το ίδιο κι ο εκάστοτε πληθυσμός διαφορετικός (σπουδαστές της ΝΕ επιπέδου B1-B2 και Γ1-Γ2).

<table><thead><tr><td></td><td>Ιστορία-συμφραζόμενα και ταιριαστό (συνεκτικό) ερέθισμα</td><td>Μη συνεκτικό ερέθισμα</td></tr></thead><tbody><tr><td>S+T-</td><td>1. Ο Νίκος τα πηγαίνει πάρα πολύ καλά στη δουλειά του, το αφεντικό του λέει ότι θα πάρει προαγωγή</td><td>πρόβλεψη</td></tr><tr><td>S+T+</td><td>2. Τη θεία μου την έχω σαν μαμά μου, είμαστε πολύ δεμένες, κι αυτή το ξέρει ότι την υπεραγαπώ</td><td>καταμετρώ</td></tr><tr><td>S-T+</td><td>3. Ο Γιώργος οδηγεί πολύ γρήγορα και δεν προσέχει καθόλου. Όταν οδηγεί, γίνεται επικίνδυνος</td><td>αντίπαλος</td></tr><tr><td>S-T-</td><td>4. Ο Κώστας κάνει συνέχεια βόλτες με το καινούριο του αυτοκίνητο, για να το δούνε όλοι. Μας κάνει δηλαδή επίδειξη</td><td>ανάδειξη</td></tr></tbody></table>

Πίνακας 1: Παράδειγμα ερεθισμάτων για τις οχτώ πειραματικές συνθήκες του πρωτοκόλλου κρίσης συνεκτικότητας.

## 2.3 Αποτελέσματα

Η επεξεργασία των αποτελεσμάτων έγινε μέσω ανάλυσης διακύμανσης (ANOVA), αφού πρώτα αποκλείστηκαν οι υπερβολικά γρήγορες (<500ms) ή αργές απαντήσεις (<2800ms), καθώς και 4 ζεύγη που οδήγησαν σε υψηλό ποσοστό λαθών. Το ποσοστό απαντήσεων που αποκλείστηκαν αντιστοιχεί στο 9% των συνολικών δεδομένων (4 ζεύγη και outliers). Επίσης, αποκλείστηκαν τα λάθη, τα ποσοστά των οποίων δίνονται ανά συνθήκη στον πίνακα 2. Η ANOVA πραγματοποιήθηκε στους χρόνους αντίδρασης που παρουσιάζονται στον πίνακα 2, με τους κύριους παράγοντες Α (συνεκτικό vs μη συνεκτικό ερέθισμα), Λ (έκτυπος χαρακτήρας του προθήματος vs μη έκτυπος) και Τ (διαφανής κ.λ. vs αδιαφανής κ.λ.). Από τους κύριους παράγοντες, μόνο η διαφάνεια της κ.λ. είναι στατιστικά σημαντική [F₁(1, 33) = 16.09, p < .001], ενώ ο έκτυπος χαρακτήρας του προθήματος τείνει προς τη στατιστική σημαντικότητα [F₁(1, 33) = 3.51]. Ο κύριος παράγοντας Α (συνεκτικό ή μη ερέθισμα) δεν είναι στατιστικά σημαντικός [F₁ <1], όπως επίσης και καμία από τις αλληλεπιδράσεις [όλα τα F₁ <1]. Προκειμένου να δούμε κατά πόσο το τεστ συνεκτικότητας οδήγησε σε αποτελέσματα, πραγματοποιήσαμε συγκρίσεις ομάδων μέσων όρων, από τις οποίες προκύπτει ότι το αποτέλεσμα συνεκτικότητας δεν είναι σ.σ. για κανέναν τύπο ερεθίσματος (όλα τα F₁ <1). Αυτό θα μπορούσε να οφείλεται σε διάφορους λόγους, π.χ. στο υψηλό ποσοστό λαθών. Προτείνουμε
λοιπόν να εξετάσουμε τους χρόνους αντίδρασης-απάντησης στις συνεκτικές συνθήκες<fnref n="2" />, σαν να επρόκειτο δηλ. για μια απλή δραστηριότητα ανάγνωσης. Οι συγκρίσεις μέσων όρων για τις συνεκτικές συνθήκες καταδεικνύουν ότι η διαφορά μεταξύ αυτών που φέρουν έκτυπο χαρακτήρα και αυτών που δεν φέρουν δεν είναι σ.σ., ούτε για τα διαφανή ερεθίσματα, μεταξύ δηλ. των συνθηκών S+T+ και S-T+ [F₁(1, 33) = 2.19]. Σε ό,τι αφορά τη σύγκριση μεταξύ διαφανών και αδιαφανών συνθηκών, προκύπτει ότι γι' αυτές που δεν φέρουν έκτυπο χαρακτήρα, η διαφανής συνθήκη (S-T+, 1948ms) διαφέρει σ.σ. από την αντίστοιχή της αδιαφανή (S-T-, 1763ms), [F₁(1, 33) = 8.35, p< .01], με την αδιαφανή να είναι κατά 185 χιλιοστοδευτερόλεπτα (χλδ.) πιο γρήγορη. Σε ό,τι αφορά αυτές που φέρουν έκτυπο χαρακτήρα, η διαφορά ανάμεσα στη διαφανή (S+T+, 1976ms) και την αδιαφανή (S+T-, 1865ms) δείχνει τάση προς τη στατιστική σημαντικότητα [F₁(1, 33) = 3.27], με την αδιαφανή να είναι επίσης πιο γρήγορη. Αυτές οι δύο διαφορές στους χρόνους αντίδρασης καταδεικνύουν ότι η διαφάνεια της κ.λ. καθιστά τις απαντήσεις των συμμετεχόντων πιο αργές, ειδικά για τα ερεθίσματα που δεν φέρουν έκτυπο χαρακτήρα.

<table><thead><tr><th>Κατηγορία<br>ερεθίσματος</th><th>Συνεκτικό<br>Συν+ (χλδ)</th><th>Μη συνεκτικό<br>Συν- (χλδ)</th><th>Καθαρό αποτέλεσμα<br>(Συν- - Συν+)</th></tr></thead><tbody><tr><td>S+T-</td><td>1865<br>19%<br>339,7</td><td>1874<br>26%<br>351,8</td><td>9</td></tr><tr><td>S+T+</td><td>1976<br>22%<br>318,6</td><td>1942<br>17%<br>360,9</td><td>-34</td></tr><tr><td>S-T+</td><td>1948<br>17%<br>425,5</td><td>1916<br>13%<br>415,4</td><td>-32</td></tr><tr><td>S-T-</td><td>1763<br>11%<br>382,1</td><td>1835<br>17%<br>356</td><td>72</td></tr></tbody></table>

Πίνακας 2: Χρόνοι αντίδρασης (ΧΑ) σε χλδ, λάθη (σε %), Τυπική Απόκλιση και καθαρό αποτέλεσμα συνεκτικότητας για τις 8 πειραματικές συνθήκες (Συν- - Συν+).

### 3. Ερμηνεία και σύγκριση με προηγούμενα αποτελέσματα

Το πείραμα καταδεικνύει τον ρόλο της διαφάνειας των κ.λ., με τις διαφανείς συνθήκες να οδηγούν συνολικά, δηλ. σε επίπεδο κύριων παραγόντων, σε μεγαλύτερους χρόνους αντίδρασης. Η επιρροή του έκτυπου χαρακτήρα του προθήματος δείχνει τάση προς τη στατιστική σημαντικότητα σε επίπεδο κύριων παραγόντων, πλην όμως η τάση αυτή μετριάζεται όταν μελετώνται αποκλειστικά οι συνεκτικές συνθήκες. Το γεγονός ότι καμία συνθήκη δεν οδήγησε σε σ.σ. αποτέλεσμα συνεκτικότητας μάς οδηγεί στη σύγκριση των μέσων όρων των συνεκτικών συνθηκών, σαν δηλ. να επρόκειτο για μια απλή δραστηριότητα ανάγνωσης. Από την ανάλυση αυτή προκύπτει ότι οι διαφανείς συνθήκες οδηγούν σε πιο αργούς χρόνους αναγνώρισης σε σχέση με τις αδιαφανείς, και αυτή η διαφορά είναι σ.σ. για τα ερεθίσματα των οποίων το πρόθημα δεν φέρει έκτυπο χαρακτήρα. Για τα ερεθίσματα που φέρουν έκτυπο χαρακτήρα, αυτή η διαφορά αφενός είναι μικρότερη αριθμητικά, κι αφετέρου

<footnote n="2">² Μια και αυτές μόνο φέρουν τα χαρακτηριστικά που μας ενδιαφέρουν, δηλ. τις δύο κύριες μεταβλητές.</footnote>
δεν είναι σ.σ. Το αποτέλεσμα αυτό θα πρέπει να ερμηνευθεί ως απόδειξη ότι οι συμμετέχοντες καταφεύγουν στον μορφολογικό τεμαχισμό για τα διαφανή ερεθίσματα, γενικά, όπως αποδεικνύεται σε επίπεδο κύριων παραγόντων, και ειδικά γι' αυτά που δεν φέρουν έκτυπο χαρακτήρα, για τα οποία οι χρόνοι αντίδρασης είναι κατά 185χλδ. (βλ. Πιν. 1) πιο γρήγοροι στις αδιαφανείς συνθήκες (π.χ. επίδειξη) σε σχέση με τις διαφανείς (π.χ. επικίνδυνος). για τα ερεθίσματα που φέρουν έκτυπο χαρακτήρα, παρατηρούμε την ίδια τάση, να αναγνωρίζονται δηλ. οι αδιαφανείς κ.λ. (π.χ. προαγωγή) γρηγορότερα από τις διαφανείς (π.χ. υπεραγαπώ), αλλά εδώ η διαφορά που συνδέεται με τη διαφάνεια δεν είναι σ.σ., δεν μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι οι δύο αυτοί τύποι ερεθίσματος γίνονται αντικείμενο των ίδιων ακριβώς διεργασιών. Ο ρόλος της διαφάνειας της κ.λ. και ο τρόπος με τον οποίο αυτή συνδέεται με τον έκτυπο χαρακτήρα του προθήματος καταδεικνύουν ότι, όπως είδαμε και στην εισαγωγή, ο μ.τ. δεν είναι μια μονοδιάστατη διεργασία που εφαρμόζεται ανεξάρτητα από τα σημασιολογικά χαρακτηριστικά της κ.λ. και των μερών της. Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, δηλ. τα χαρακτηριστικά που οδηγούν στη χρήση ή όχι του μ.τ. είναι πρωτίστως τα σημασιολογικά, εν προκειμένω η διαφάνεια της κ.λ., αλλά και σε συνδυασμό με άλλα χαρακτηριστικά, π.χ. με τον έκτυπο χαρακτήρα του προθήματος. Αν και το πρωτόκολλο που χρησιμοποιήσαμε εδώ δεν είναι το καταλληλότερο για να διερευνηθεί ο ακριβής χρόνος (time course) στον οποίο πραγματοποιούνται οι διεργασίες οι σχετικές με την αναγνώριση, όπως π.χ. θα ήταν ένα πρωτόκολλο προτεραιοποίησης (π.χ. Diependeale, Sandra & Grainger, 2005), οι μεγαλύτεροι χρόνοι για τα διαφανή ερεθίσματα και συγκεκριμένα γι' αυτά που δεν έχουν έκτυπο χαρακτήρα (π.χ. επικίνδυνος), αποτελούν ένδειξη μ.τ. Το γεγονός ότι στο ίδιο χρονικό πλαίσιο<fnref n="3" />, τα αδιαφανή ερεθίσματα που δεν φέρουν έκτυπο χαρακτήρα (π.χ. επίδειξη) δεν γίνονται αντικείμενο τεμαχισμού, αφενός έρχεται σε αντίθεση με μοντέλα που πρεσβεύουν τη λειτουργία ενός τέτοιου μηχανισμού από τα πρώτα στάδια της επεξεργασίας (π.χ. Rastle κ.ά., 2004), κι αφετέρου μας οδηγεί σε ερμηνεία που βασίζεται σε διακριτά συστήματα επεξεργασίας της μορφολογίας (Diependeale κ.ά., 2005), όπου δηλ. η επεξεργασία των κ.λ. διαφοροποιείται βάση της διαφάνειας.

Σε ό,τι αφορά τη σύγκριση με προηγούμενα αποτελέσματα, συγκεκριμένα αυτά των Voga, Nikolaou & Anastassiadis-Syméonidis (2020, 187-188), καθώς και των Voga et al. (2016), και τα δύο με σπουδαστές της ΝΕ από το Σχολείο του ΑΠΘ, που εξετάστηκαν στο ίδιο ακριβώς πρωτόκολλο, προκύπτει εδώ μια διαφορά. Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στον έκτυπο χαρακτήρα και τη διαφάνεια που χαρακτήριζε τις προηγούμενες μελέτες, δεν είναι σ.σ. στην παρούσα μελέτη με την πολύγλωσση ομάδα της μειονότητας της Θράκης. Υπενθυμίζουμε βέβαια ότι στις παραπάνω μελέτες (δηλ. ΝΕ Γ2), βρήκαμε καθαρά αποτελέσματα συνεκτικότητας, πράγμα που δεν ισχύει στο παρόν πείραμα (βλ. Πίν. 2). Η κύρια διαφορά με τα προηγούμενα αποτελέσματα είναι ότι τα συνεκτικά στοιχεία διευκολύνουν τις απαντήσεις των συμμετεχόντων στις τρεις από τις τέσσερις συνθήκες, με τα αδιαφανή ερεθίσματα με έκτυπο χαρακτήρα (π.χ. προαγωγή) να επιφέρουν τη μεγαλύτερη αριθμητικά διευκόλυνση (736 χλδ.), και τα διαφανή μικρότερη αριθμητικά, αλλά εξίσου στατιστικά σημαντική διευκόλυνση (411χλδ. για τα ερεθίσματα που φέρουν έκτυπο χαρακτήρα και 457χλδ. γι' αυτά που δεν φέρουν, Voga et al. 2020, 186-187). Συνεπώς, παρά το γεγονός ότι οι χρόνοι απάντησης των συμμετεχόντων Γ2 είναι πολύ πιο αργοί<fnref n="4" />, πράγμα λογικό κι αναμενόμενο, και παρά το γεγονός ότι για τη συγκεκριμένη ομάδα βρίσκουμε αποτελέσματα συνεκτικότητας (πράγμα που δεν συμβαίνει με τον πολύγλωσσο πληθυσμό), μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι και στις δύο περιπτώσεις, η διαφάνεια σε συνδυασμό με τον έκτυπο χαρακτήρα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην επεξεργασία.

<footnote n="3">³ Που είναι αυτό του πειράματος με συγκείμενο, και όχι με παρουσίαση μεμονωμένων λέξεων, όπως στα πρωτόκολλα κεκαλυμμένης προτεραιοποίησης, π.χ. Diependaele κ.ά., 2005 · Rastle κ.ά., 2004.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Οι συμμετέχοντες Γ2 έχουν πολύ μεγαλύτερους χρόνους αντίδρασης-απάντησης, της τάξεως των 3000 χλδ.</footnote>
Δεν ισχυριζόμαστε ασφαλώς ότι οι διαφορετικές ομάδες συμπεριφέρονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, στον βαθμό όμως που η γενική διάταξη των αποτελεσμάτων, δηλ. οι κύριοι παράγοντες ή η μεταξύ τους αλληλεπίδραση, είναι συγκρίσιμη, και το πρωτόκολλο είναι ακριβώς το ίδιο, θεωρούμε ότι η σύγκριση μεταξύ των δύο συνόλων αντανακλά ένα βασικό χαρακτηριστικό του συστήματος επεξεργασίας του (γραπτού) λόγου, που μπορεί να συνοψιστεί ως εξής : σε συμφωνία με τις θεωρητικές προσεγγίσεις της Κατασκευαστικής Μορφολογίας της Corbin (1987. 1991 και προσεχώς), της Bybee (Network Model 1985. 1995) και του Booij (2015), ο μ.τ. δεν είναι ούτε υποχρεωτική ούτε αυτοματοποιημένη διεργασία. Είναι συνάρτηση των σχέσεων μεταξύ των μονάδων και της γενικότερης οργάνωσης του νοητικού λεξικού, και βέβαια εξαρτάται από τον τύπο ομιλητή που εξετάζεται. Ως προς το δεύτερο σημείο, η σύγκριση των αποτελεσμάτων καταδεικνύει ότι η ομάδα Γ2 βασίζεται περισσότερο στον μ.τ. σε σχέση με την πολύγλωσση ομάδα της Θράκης, που δείχνει να τον χρησιμοποιεί αποκλειστικά για τα διαφανή ερεθίσματα. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε κι άλλες διαφορές μεταξύ των δύο ομάδων, αλλά λόγω έλλειψης χώρου είναι προτιμότερο να παραπέμψουμε τον αναγνώστη στις σχετικές δημοσιεύσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω. Ως προς το πρώτο σημείο, δηλ. την οργάνωση του νοητικού λεξικού, η παρούσα εργασία επικεντρώθηκε στη σχέση που συνδέει τη λ.μ. με το εννοιολογικό επίπεδο και κατέδειξε την επιρροή του έκτυπου χαρακτήρα του προθήματος σε συνδυασμό με τη διαφάνεια της κ.λ. Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες, στον βαθμό που δεχόμαστε ότι η λεξική έννοια (lexical concept) δεν αντιστοιχεί στο εννοιολογικό περιεχόμενο της λ.μ., και ότι η λ.μ. δεν αντιστοιχεί στον γλωσσικό εγκιβωτισμό (linguistic encapsulation) της έννοιας (Acquaviva & Panagiotidis 2012), διαπιστώνουμε την ανάγκη να μελετηθεί διεξοδικότερα η σύνδεση του σημασιολογικού επιπέδου ανάλυσης με τη μορφολογική αναπαράσταση και τις διεργασίες (processes) που διέπουν την επεξεργασία, όπως το υπογραμμίζουν οι Acquaviva, Lenci, Paradis & Raffaelli (2020 : 371). Σε αυτή την προσπάθεια, θεωρούμε ότι είναι αναγκαίες οι πειραματικές έρευνες που παρέχουν συμπεριφορικά δεδομένα από διάφορους τύπους (υπαρκτών) ομιλητών, μονόγλωσσων, δίγλωσσων, πολύγλωσσων, με διάφορους συνδυασμούς γλωσσών και κάτω από πειραματικές συνθήκες που συνεισφέρουν στην ανάδειξη των σημασιολογικών και εννοιολογικών μεταβλητών.

## Βιβλιογραφία

Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Α. & Μ. Μητσιάκη. 2010. "Ο μορφολογικός τεμαχισμός ως στρατηγική διδασκαλίας του λεξιλογίου της ελληνικής ως δεύτερης/ξένης γλώσσας", στα Πρακτικά του 14ου Διεθνούς Συνεδρίου της Ελληνικής Εταιρίας Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας. Θεσσαλονίκη, 65-77.

Acquaviva, P., A. Lenci, C. Paradis & I. Raffaelli. 2020. "Models of lexical meaning", στο V. Pirelli, I. Plag & W. Dressler (επιμ.), Word knowledge and word usage: A Cross-Disciplinary Guide to the Mental Lexicon, 353-404. Βερολίνο: Mouton De Gruyter.

Acquaviva, P. & Ph. Panagiotidis. 2012. "Lexical decomposition meets conceptual atomism", *Lingue e Linguaggio*, ΧΙ (2), 165-180.

Aronoff, M. 1994. *Morphology by itself*. Καίμπριτζ: MIT Press.

Booij, G. 2015. "Construction Morphology", στο A. Hippisley & G. Stump (επιμ.), *The Cambridge handbook of morphology*, 424-448. Cambridge: Cambridge University Press.

Baayen, R.H. 2007. Storage and computation in the mental lexicon, στο G. Jarema & G. Libben (επιμ.), *The Mental Lexicon: Core Perspectives*, 81-104. Elsevier.

Bybee, J. L. 1985. Morphology: A study of the relation between meaning and form. Άμστερνταμ: John Benjamins.

Bybee, J. 1988. "Morphology as lexical organisation", στο M. Hammond & M. Noonan (επιμ.), Theoretical Morphology. Approaches to modern linguistics. Σαν Ντιέγκο: Academic Press, 119-142.

Bybee, J. 1995. "Regular morphology and the lexicon", *Language & Cognitive Processes*, 10, 5, 425-55.
Corbin, D. 1987/1991. *Morphologie dérivationnelle et structuration du lexique*, vol. 2. Τύμπινγκεν/Βιλνέβ ντ'
Ασκ: Max Niemeyer Verlag / Presses Universitaires de Lille.

Corbin, D. (προσεχώς) *Le lexique construit*.

De Jong, N., R. Schreuder & R. H. Baayen. 2000. The morphological size effect and morphology, *Language and Cognitive Processes*, 15: 329-365.

Diependaele, K., D. Sandra & J. Grainger. 2005. "Masked cross-modal morphological priming: Unravelling morpho-orthographic and morpho semantic influences in early word recognition", *Language and Cognitive Processes*, 20(1-2), 75-114.

Giraudo, H. & S. Dal Maso. 2016a. "Suffix perceptual salience in morphological masked priming", *Lingue e Linguaggio*, XV.1, 85-106.

Giraudo, H. & S. Dal Maso. 2016b. "The Salience of Complex Words and their Parts: Which Comes First ? ", *Frontiers in Psychology*, 7, 1778.

Giraudo, H. & M. Voga. 2016. "Words matter more than morphemes: An investigation of masked priming effects with complex words and nonwords", *Italian Journal of Linguistics*, 28.1: 49-78.

Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής. 1998. Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη].

Liddell, H. G. & R. Scott. 1996. *A Greek-English Lexicon*. Οξφόρδη.

Mulder, K., T. Dijkstra, R. Schreuder & R. H. Baayen. 2014. "Effects of primary and secondary morphological family size in monolingual and bilingual word processing", *Journal of Memory and Language*, 72, 59-84.

Rastle, K., M. Davis & B. New. 2004. "The broth in my brother's brothel: Morpho-orthographic segmentation in visual word recognition", *Psychonomic Bulletin and Review*, 11: 1090-1098.

Stefanou, D., M. Voga & H. Giraudo. 2021. "Exploring morphological connexions within the mental lexicon: evidence from speakers from diverse educational backgrounds". Προφορική ανακοίνωση στο International Symposium of Morphology (ISMo) (22–24 Σεπτεμβρίου 2021, Τουλούζη).

Taft, M. 2004. "Morphological Decomposition and the Reverse Base Frequency Effect", *Quarterly Journal of Experimental Psychology*, 57A:745-765.

Voga, M. & H. Giraudo (2017). "Word and beyond-word issues in morphological processing", *Word Structure*, 10 (2): 235-254.

Voga, M., G. Nikolaou & A. Anastassiadis-Symeonidis. 2016. "Segmentation morphologique chez les apprenants du grec moderne L2 : le rôle de la saillance conceptuelle du préfixe pour l'acquisition du lexique", *Méthodal*, 1, 247-261.

Voga, M., G. Nikolaou & A. Anastassiadis-Symeonidis. 2018. "Prefix conceptual salience in L2 acquisition and processing: a reading-time study within context", στο J. Audring, N. Koutsoukos, F. Masini, & W. Sandler (eds.) *Online Proceedings of the 11th Mediterranean Morphology Meeting (MMM11)*, 81-92. Λευκωσία : Παν/μιο Κύπρου.

Voga, M., G. Nikolaou & A. Anastassiadis-Syméonidis. 2020. "Μορφολογική επεξεργασία και ο έκτυπος χαρακτήρας των προθημάτων. Δεδομένα από την ελληνική ως Γ2", *ΗΩΣ Περιοδικό επιστημονικής και εκπαιδευτικής έρευνας*, περίοδος δ', 7, 174-194. Αθήνα : ΕΚΠΑ, Science and Education Research Center.

Λέξεις-κλειδιά: [μορφολογία] [πολυγλωσσία] [νοητικό λεξικό] [σημασιολογική διαφάνεια] [έκτυπος χαρακτήρας του προθήματος]