# Martin Goyhetche-ren alegien peritestuetan zehar: "Nota " eta " Hitztegui "

Aurélie Arcocha-Scarcia

► To cite this version:

Aurélie Arcocha-Scarcia. Martin Goyhetche-ren alegien peritestuetan zehar: "Nota " eta " Hitztegui ". Anuario del Seminario de Filología Vasca "Julio de Urquijo", 2009, XLIII, pp.67-96. artxibo-01649324

HAL Id: artxibo-01649324

https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-01649324

Submitted on 27 Nov 2017

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

Public Domain
MARTIN GOYHETCHE-REN ALEGIEN PERITESTUETAN
ZEHAR: “NOTA” ETA “HITZTEGUI”

A. Arcocha-Scarcia

(Université Michel de Montaigne-Bordeaux 3 - IKER CNRS UMR5478)

Abstract*

*The object of this study, which comes as a completion of past analysis, consists of study-
ing the “notes” (notak) and entries in the “small dictionary” (Hitztegui chumea) appear-
ing in the peritextuality of the large corpus of work written by the fabulist Martin<fnref n="1" /> Goy-
hetche’s (Urrugne 1791-1859) apologues. Goyhette translated/adapted French fabulists
of the XVII and the XVIII centuries, La Fontaine and Florian respectively, into Lapurdii-
variety Basque. Only part of this text-corpus of work is known (the textual edition of La
Fontaine’s Fables in Basque: Bayonne 1852), the rest (110 of Florian’s Fables and 27 by
La Fontaine) is still unpublished and totally unknown to researchers to this day.*

Martin<fnref n="1" /> Goyhetchek (Urruña 1791-1859) La Fontaineren eta Florianen alegiez egin itzulpenen alor peritestualetan (Genette 1987: 10-11)<fnref n="2" /> kokatuko da lan hau. Hain zuzen, “notetan”,<fnref n="3" /> eta 1852ko Lafontaineren alegien itzulpenen edizioaren bukaeran den «Hitztegi chumea»-n. Helburua da alegia inprimatuetan eta ineditoe-tan diren nota horien eta “Hitztegui”ko sartzeen biltzea, iturriak seinalatuz. Erabil-tzen ditudan iturriak lau dira:<fnref n="4" />

<footnote>* Lan hau modu berezian eskaintzen diot Beñat Oyharcabali Antton Abbadiari esker Pariseko Ri-
chelieu liburutegian zaindua den Martin Goyhetcheren zirriborro autografoen zama elkarrekin ukan ge-
nuen solasaldi baten ondorioz 2000ko urrian deskubritu bainuen.</footnote>

<footnote n="1">¹ «Martin» Goyhette ez «Léonce» Goyhette, errua heldu da Jon Bilbaorengandik, *Eusko Bibliographia* 1974: 99. Erru berdina in *Enciclopedia General del País Vasco*, *Literatura*, t. I, 1978: 703 eta bertsio digitalizatuan: «Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, Leonce (sic) Goyhette» (faksimilea). Hordago, 1978. Klasikoen Gordailuan: <http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/G/Goietxe Fableak.htm>. Neronek, hastapen batean Bilbaoren *Eusko Bibliographian* eta *Enciclopedia General del País Vasco*-n fidaturik, erru bera egin nuen in “Florianen fableac Goyhette apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac”, Iker14, Euskaltzaindia, Bilbo, 2003.</footnote>

<footnote n="2">² Ik. Genette, *Seuils* 1987: 11: “Un élément de paratexte (...) a nécessairement un emplacement, que l’on peut situer par rapport à celui du texte lui-même: autour du texte, dans l’espace du même volume, comme le titre ou la préface et parfois inséré dans les interstices du texte, comme les titres de chapitres ou certaines notes; j’appellerai péritexte cette première catégorie spatiale, certainement la plus ty-pique». A. Compagnon-ek epitestua «perigrafia» (*pérygraphie*) deitzen du.</footnote>

<footnote n="3">³ Goyhetchek berak erabiltzen duen terminoa da «nota», ik. «Yupiterrec» sartzean dioena: «Ikhus, Yupiter eta Yupiñen gaiñean, hirur hogoigarren flableari (sic) iratchiki notac» (LAF 1852: 140).</footnote>

<footnote n="4">⁴ Lan honetan agertzen diren eskuizkribuzko notak *Avant-texte* edo «Aitzin-testu»koak dira, erran nahi da inprimatzeko prest den bertsioneko kopia garbian direnak. Ez naiz okupatu hemen aurreko idatzaldiez.</footnote>
i. *Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, eta Goyhetche apheçac franxesetic escoarara berxutan itçuliac* (Baiona 1852);

ii. *Lafontenen fableena. Liburu Çazpigarrena* in Celtique et Basque 163 BnF (datarik gabe);

iii. *Florianen Fableac Goyhetche apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac* in Celtique et Basque 162 BnF (datarik gabe);

iv. «Hitztegui chumea liburu huntan emplegatuac diren usayaz campoco hitz batçuen endelgutan», in *Fableac edo aleguiac...* (Baiona 1852).

# I. Goyhetcheren “Notak” eta “Hitztegui chumea”

## I.1. Notak

Gorago erran bezala, Goyhetchek «notak» deitzen ditu 1852ko edizioan zenbaki batez markatzen dituen hitzak. Anotatuak diren hitzak gehienetan sustantiboak dira, gehienetan greko-erromatar mitologiako pertsonaien izenak (“Yupiter”, “Morfeo”), Orienteko lurraldeetako berezitasun geografikoak eta kulturalak (“Pacha”), animalia exotikoak (“dromaderoa”), zientzia tresna berriak (“microscopa”)… Herri ttipi euskaldunetako eta euskal kanpainetako irakurle guti eskolatuarentzat arrotzak diren hitzak dira. Horregatik du Goyhetchek, alegiak itzultzeaz gain, anotatze lan pedagogiko luze eta astun hori bururatzen: baitaki nor duen irakurlea. Goyhetcheren irakurleak irakurzen badaki, ez dakigu zer neurritan badakien idazten, baina oro har hein apaleko ikasketak ditu eginak, garai hartako eta aurreko garaietako iparraldeko euskal hezkuntzaren berezitasunak erakusten duen bezala (Oyharçabal 1999, 2007).<fnref n="5" /> Goyhetchek arta anitzez egin anotatze-lan horren hatzak zirriborroetan ikus daitezke: 1852ko edizioko La Fontaineren alegien itzulpenen zirriborroetan, eta inprimatu ez ziren Florianen eta La Fontaineren itzulpenen zirriborroetan. Zirriborroen notak Goyhetchek, in margine, testu inguruan den zurian kokatuak dira (ik. ikonografia). 1852ko bertsio inprimatuan, noten azalpenak alor peritestualean, in margine, testupean den zurian, ezarriak dira.

Zirriborroen idatzaldiek erakusten dituzte Goyhetcheren ahaleginak eta zalantzak zeintzuk izan ziren notei dagokienez. Adibidez, inprimatze-aitzineko bertsioan egiten dituen hautuak zeintzuk diren.<fnref n="6" /> Goyhetcheren kezka (pedagogikoa) beti berdina da: irakurle xehearengan oihartzuna ukatea.

## I.2. «Hitztegui chumea»<fnref n="7" />

Goyhetchek, notez gain, “Hitztegui” bat gehitzen du 1852ko edizioaren bukaeran. Hiztegiaren generoak eskatzen duen bezala, alfabetikoki ordenatua da. Laburra

<footnote n="5">⁵ xvii., xviii. eta xix. mende hastapeneko Frantzia aldeko Euskal Herriko hezkuntzaren berezitasunez, ik. B. Oyharçabal: “Euskarazko irakaskuntzaren historia ororen eskolen ildotik, iraultzaren frantses garaiko eskola liburuxka bat”, *Lapurdum IV, Hommage au Professeur Jean Haritschelhar*, <http://artxiker.ccsd.cnrs.fr>; ik. ere Oyharçabal (2007).</footnote>

<footnote n="6">⁶ Ik. ikonografian “Eguia eta aleguia edo fablea”-ren 1. eta 2. idatzaldiak. Bestalde, ik. “Haurra eta data-ondoa” alegian gertatzen dena: titulu bat anbiguoegia delarik, zinezko arazo lexikal bat badaitekeelako, kanbia dezake titulua justu inprimatzeko momentuan. Ik. urrunago *in supra*.</footnote>

<footnote n="7">⁷ Eskuizkribuan ez da agertzen.</footnote>
denez «Hitztegui chumea» deitzen du. «Hitzteguiak» linguistikoki duen funtzio ditaktikoa Goyhetchek azpimarratzen du titulu esplikatiboan: *Hitztegui chumea liburu huntan emplegatuac diren usayaz campoco hitz batçuen endelgutan.* Parez-pare testuaren argitzeko gisan, eman ditu berak bere alegietan «usaiaz kanpo enplegatzen» dituen hitzen «endelguak» sartze bezala, eta azalpenetan irakurleak «usaian enplegatzen» dituen formak.

«Hitztegui chumea»-n diren «hitzak» interesgarriak dira Goyhetcheren lan eta hautu linguistikoen lekuko onak baitira. Are gehiago, ikusiz sartze gehienak aditz trinko jokatuak direla. Goyhetchek salatzen du hor euskal aditzaren trinkotasunari kausitzen dion espresibitate linguistikoa: aditz trinkoa bildua da, sintetikoa, neuritzari indar espresiboa eta fonikoa ematen die eta ondorioz indar poetikoa. Argi da Goyhetchek irakurlearen «endelguaren» errexteko —baina behar bada aditz trinkoaren erabilera irakurle horren baitan sustatzeko ere— ematen duelarik «usaian enplegatzen» den ekibalente perifrastikoan, beti silaba batez edo anitz gehiagoz lucea delarik hau, galtzen dela indar poetikoa ondoko etsenplu hauetan ikusten den bezala:

bademaitçut: ematen dautçut/bademaizcun: ematen dauzkigun/bademate: ematen dute/bademo: ematen dio/bademot: ematen diot/baderra: erraten du/baderrakegu: erran deçakegu edo badiokegu/baderraket: erran deçaket/baderraicu: erraten darocu/baderraitçut: erraten dautçut/badero erraten dio/baguiñerro: erraten baguiñeço/bahakharnat: ekhartcen daunat/baididuritçoke: iduri baidakioke (LAF HC 1852: 137-138).

«Hitztegi chumea»-n badira ere, aditz trinkoez gain, beste hitz guti batzuk sustantibo, adberbio, adjektibo, Goyhetchek gipuzkeratik hartuak batzuetan («morroña»; «alaia») edo *via* gipuzkera gazteleratik («tortilla»).

Ikusteko erabilera zenbatekoa izan den korpusean, hots 1852ko edizioan, artikulu honetan eman dudan «Hitztegui chumea»-ren bertsioan parentesien artean agerrarazi dut hitz edo aditz trinko jokatuen frekuentzia. Ohartzen da bat, gehienetan aldii batez edo bitan agertzen diren forma jokatuak direla, ez ohidurazkoak, beraz. Aditz jokatu batzuen frekuentzia anitza apologoaren narrazio «patroiak» berak du esplikatzen: pertsonaien zuzeneko mintzatzpeak inportantzia handia duenez apologoetan, erran aditza *derro* aditz trinko jokatuaren forman 30 aldiz agertzen da, adibidez.

Goyhetcheren lanez interesatzen direnek hemen agertzen ditudan ohar perit estualen parte bat 1852ko *Fableac edo aleguiac* edizioaren faksimilean aurkitzen ahal dituzte: 1. inprimaturik in «Klasikoak Hordago 1978»; 2. «Liburutegi Digitalean» <http://www.kultura.ejgv.euskadi.net>.

Gainerako notak, iturri ineditoetarik heldu direnez (CB 162; CB 163), lehen aldiz agertzen dira artikulu honetan.

## I.3. La Fontaine euskaraz Goyhetcheren lumapean (LAF. 1852; CB 163)

Goyhetchek, La Fontaineren alegietan hautaketa bat egin ondoan egin dituen euskal itzulpenak, «Forec eta Lasserrec Imprimatuac» Baionan agertu ziren 1852an titulu honekin: *Fableac edo aleguiac* *Lafontenetaric berechiz hartuac, eta *Goyhetche apheçac franxesetic escoarara berxutan itçuliac*. Obra inprimatuan sei «liburu» edo sail
badira<fnref n="8" /> eta jadanik seinalatu bezala (Arcocha-Scarcia 2003a, 2003b, 2006, 2007), lan horrez gain egin zuen Goyhetchek beste itzulpen-sail bat, garbira pasatua zuena eta inprimatzea pentsatzen zukeena. Ineditoak diren BnFeko CB163 funtsean dira gaur 1852ko edizioaren zirriborroekin. Ez dute datarik eta autoreak eman titulu honekin dira: *Lafontenen fableena. Liburu Çazpigarrena*.

Ez dakigu zergatik zazpigarren «liburu» hori ez zen 1852ko edizioan sartu. Dena den, CB163an diren 1852ko edizioaren zirriborroak etsaminatuz ikus daiteke «Tabla edo fableen causi-bidea»-n<fnref n="9" /> sei «liburu» edo kapitulu aipatzen direla, ez zazpi. Beraz inprimatzeko prozeduran ez zen sartu «zazpigarren liburua». Lehenago baztertua zukeen Goyhetchek, edo geroago egina. Galdera irekia dago. Ahatik, delako «Tabla»-ren zirriborroan ez dago ere aipatua bizkitartean inprimatuko den «Hitztegui chumea». Pentsa daiteke inprimategira joan aitzineko azken momentuetan, edo inprimategiko lan garaietan gehitu zukeela Goyhetchek.

Goyhetchek 1852ko *Fableac edo aleguiac*-en atarian den “Aitcin-solhasac publicoari” deitu peritestuan dio haren helburua dela Archuren eta Iturriagaren etsenpluen segitzea lapurtarrez alegiak ateraz. Zergatik alegiaren forma narratiboa hauta? Euskaldun irakurle kristauak euskarazko Ebangelioen bertsioetan kausitzen dituen, eta errexki irakurtzen dituen, parabolen gisako “condaira labur”-ak direlako alegiak, hots, apologoak. Eta apologoetan zilegi den bezala, alegiek “morala edo iracaxpen cembait bere baithan cerratua” dutenez, haiez gogoeta egin dezakeelako irakurle horrek.<fnref n="10" />

Irakurle asmatu hori, argi da Lapurdikoa dela eta Goyhetcherendako zubereraren eta gipuzkeraren ondotik orain euskalki berri batez, hain zuzen lapurteraz alegien editatzea euskararen aberastasunaren eta oparotasunaren seinalea dela, nolabait hizkuntzaren kozinatzeko errezeta berri bat balitz bezala (“Aitcin-solhasac publicoari” deitu sarreran sukaldaritzarekin egiten dituen konparaketetarik jalgitzen den epikureismoa nabarmena da).

Bizkitartean, Goyhetchek anbizio gehiago du ene ustez. Haren «itxoite horizontean»<fnref n="11" /> (daitezke ere beste iparraldeko irakurleak Nafarroa-Beheroak eta bereziki Archu irakurriz eskasia batekin gelditu daitezkeen Zuberoako alegiazaleak,<fnref n="12" /> ahan-

<footnote n="8">⁸ Alegien itzulpenetan Goyhetchek ez du La Fontaineren sailkapena segitzen. Lafontaineren 12 liburuetan hautatu alegiekin eraikitzen ditu berak 6 «liburu» edizio inprimaturako alegia nondik hartua duen beti seinalatuz, adibidez: «Fable VI.a / (6e du LIVRE VIII.e) Emaztekiac eta secretua» (Goyhetche 1852: 148-150).</footnote>

<footnote n="9">⁹ Liburua inprimatzerakoan «causi-bidea» kendu du “aurki-bidea” ezarriz. Hona nola agertzen den peritestu horren titulua bertsio inprimatuan: «Tabla edo fableen aurki-bidea».</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ “Batec baino guehiagoc galde deçakete: baiña cer da fablea edo aleguia? Galde hau naturalena da ezdakienaren ganic. Baiña gauça ez hain errecha esplicatceco dakienarentçat ere: eta ascotan guerthatcen baita gauça bat cembatenaz chehatcenago, eta hambatenaz dela, arguitu behar bidean goibeltcenago; (...) erranen diotet beraz hobe dutela berec ikhusi; eta aski dutela eracurtcea atentcione eta gosturekin ondoan dathorcen fable horiec bururen buru: eta laster endelgatuco dute fableac direla Ebanyelioco parabola edo comparantcen idurico condaira labur batçu, carloac fruitua eta açalac mamia beçala, morala edo iracaxpen cembait bere baithan cerratua dakhartenac: eta hau fableguilleac fable bacotcharen ondotic eçartcen ohi du. Baiña hau baiño hoberic bere cascotic edo bihotcetic eracurleac athera uste badu, cillegui çaio eguitea” (LAF 1852: vj).</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Ik. in Lejeune *horizon d'attente*.</footnote>

<footnote n="12">¹² Bereziki Archuren alegien hizkuntza pobrea delako, alegiak gehienbat, nahiz ez bakarrik, haurrendako pentsatuak direlako, bi hizkuntzetakoak direlako, ez euskara hutsean eginak.</footnote>
tzi gabe Urruñatik hamar bat kilometrotan bakarrik diren Gipuzkoakoakoa, hain zu-
zen Iturriagaren irakurleak... «Hitztegui chumea»-n diren gipuzkerazko formek, na-
hiz guti izan, erakustera ematen dute mugaz bestaldeko irakurlea ere gogoan duela
Goyhetchek.

Publiko hori «jende eginez» osatua da, helduez, hauek ditzaketeelako alegiek duten botere didaktikoa uler osoki. Hain zuzen, Goyhetchek lerro anitzetan azpimarratzen du alegiak ez direla bakarrik haurrentzat eginak, hauek alegiak “ikhasten dituzte[la] lorietan eta condatcen, baïna perroketaren pare, mamiaz edo moralaz casu guti” eginez (“Aitcin-solhasac publicoari”). Bai, Goyhetcheren ustez, alegiek duten botere didaktikoa helduen baitan da hobekienik gauzatzen kondaketan gordea duten irakaspena bizitza-gidari baita, “bicitceco helantça ascotan bali dakioketena hux cem-bait ebitatceco edo berthute cembait praticatceco.” (“Aitcin-solhasac publicoari”).

Alegietan, batean bilduak, agertzen dira Goyhetche apaizaren, Goyhetche euskal-
tzalearen eta Goyhetche epikuriarraren helburu didaktikoak.

I.4. Florian euskaraz Goyhetcheren lumapean (CB 162)

ii. *Florianen Fableac Goyhetche apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac*

Goyhetcheren lana ez zen Lafontaineren alegia hautatu batzuen itzultze-adapta-
tzean mugatu. Hain zuzen, gorago idatzi bezala, xix. mendean Frantzian Lafontaine-
kin batera arras famatua zen Florian (1755-1794) alegiagilearen piezak ere itzuli bai-
tzituen lapurtarrera.

Pariseko BnFeko CB 162 funtsean Goyhetcheren alegiez aurki daitekeen bigarren eskuizkribu-zama honen errestoa 1941an seinalatzen zuen Lafittek azken aldiz:

il a laissé en outre *une traduction manquante* en vers de Florian, et de nombreux cantiques: on admire l'étendue de son vocabulaire et sa connaissance des «verbes forts» (Lafitte 1941: 49-50).

Geroztik, 1941etik gaur arte euskal literatura historiografietan funts hori ez da aipa-
tua izan (ik. Mitxelena, Villasante, Orpustan, Kortazar, Urkizu, Salaberri, Aldekoa...).

1914an, Lafittek eman berria baino 27 urte lehenago beraz, lehen gerla mundiala-
ren hastapenetan, Saint-Etienne-ko infanteriara destinatua izana den Lacombe kapo-
ralak Martin Landerretcheri bidaltzen dio gutun bat, Goyhetcheren eskuizkribuzko
funtsa aipatuz eta bereziki Goyhetchek Florianen alegiez egin euskal itzulpenak:

[...] Quant aux fables de la Fontaine traduites par Goyhetche est-ce le ms. auto. de l'auteur? Ce serait intéressant à vérifier, quoique l'ouvrage ait été imprimé? S'agit-il au contraire d'autres fables que celles-là? Je me souviens d'avoir parcouru à la Bibliothèque Nationale un ms de fables de Florian inédites<fnref n="13" /> traduites par le même Goyhetche.<fnref n="14" />

<footnote n="13">¹³ Lacombek azpimarratua.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Euskaltzaindiko Azkue Liburutegiko Lacombe funtsean den kahier baten arabera, Lacombe berak Florianen alegia andana bat kopiatu zukeela Parisen pentsa dezakegu. Kahierrak “Florian” titulua du soilik azalean, bertze xehetasunik gabe. Ondoko aipamen hau agertzen delarik: «Fables de florian traduites en langue basque par M. l’abbé Goyhetche. Copie terminée le 10 juillet 1890». Ik. Arcocha-Scarcia (2003a), (2003b: 35-36).</footnote>
### I.5. Florianen alegien eta Goyhetcheren iturriez galdera

BnFeko CB 162 funtsean bi atal badira: 1. Inprimatzeko prest den Florianen alegien euskarazko itzulpen/adaptazioen aitzin-testu ineditoa, *Florianen Fableac Goyhetche apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac* titulua duena; 2. Bigarren atal bat 126. orrialdean hasten dena. Leku eta data bat aurki daitezke hor: «*Urrugne le 28 avril 1851.*» Azken atal horretan bukatu arte Florianen eta La Fontaineren alegien aurreragoko idatzaldietako zirriborroak —batzuetan orri berean La Fontaineren eta Florianen alegiak elkarren ondotik kopiatuak— agertzen dira.

Dirudienez, La Fontaineren eta Florianen eskuizkribuzko bertsioak garai berekoak dira, hain zuzen 1851-1852 inguruko urteetakoak, kontuan hartuz 1852ko La Fontaineren alegien itzulpenekin egiten duen edizioa.

Zein frantsesezko edizioez baliatu ote zen Goyhetche Florianen itzulpenen egiteko? Galdera horri erantzun nahiz, Florianen alegien hiru bertsio ezberdin konparatu ditut, bi 1851 baino lehenagokoak Goyhetchek erabil zitzakeenak, beste bat Goyhetche hil eta gerokoa baina, berredizioa denez, aitzineko edizio batean irakur zitekeena:

1. Œuvres Complettes de M. de Florian. Nouvelle Edition; Augmentée de la Vie de l'Auteur, de Guillaume Telle, et autres ouvrages inédits, et ornée de figures, dessinées et gravées par les meilleurs Artistes de Paris, Tome septième. Fables et Pièces diverses. Chez Fr. Dufart, Imprimerie-Librerie. 1803. [Edizio honetan diren 101 alegiek ez dituzte Goyhetchek ematen dizkien ordenu eta zenbaki berdinak; Goyhetchek itzuliak dituen 9 alegia ez dira edizio honetan aurkitzen; aldiz, Florianen De la fable sarrera eta Épilogue, Goyhetchek itzultzen ez dituenak agertzen dira].

2. Œuvres de Florian, de l'Académie Française, etc. Nouvelle Edition, ornée d'un portrait et de vingt-quatre gravures. Tome sixième. Fables, contes en vers, poésies diverses. A Paris, chez P. C. Briand, éditeur, rue des Fossés-s.-Germain-des-Prés, n.° 21, de l'Imprimerie de Rignoux. 1824. [Edizio honetan De la fable sarrera" eta Épilogue agertzen dira; denetara 110 alegia badira, Goyhetcheren edizioan bezala].

3. Fables de Florian, suivies de son Théatre, précédées d'un Jugement par la Harpe Et d'observations littéraires par M. de Sainte-Beuve De l'Académie française. Vignettes par Grandville. Paris. Garnier Frères, Libraires-Editeurs, rue des Saints-Pères, 6, et Palais Royal, 215, 1874. [Edizio honetan, Florianen De la fable ez da agertzen, aldiz bai Sainte-Beuven Les fables de Florian; Florianen Épilogue agertzen da; denetara 109 alegia dira eta ez 110, III. Liburukiko 21. alegia, L'Amour et sa mère, falta delako].

Beraz, Goyhetchek ez du 1803ko edizioa erabili. Haren eskuizkribua 1824eko edizioarekin konformitatean da alegien kopuruari dagokionez eta liburuaren banatzeari dagokionez (alegiak bost liburutan banatuak dira, 1824ko edizioan bezala, liburu bakoitzak 22 alegia dituela); baina ez dira aurkitzen euskarazko bertsioan ez Florianen De la fable eta ez Épilogue. Denetara beraz, 110 alegia dira.
<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Urcintcha, ora eta acheria-ren jatorrizko bertsio frantsesa
Grandville biñetagileak ilustratua
Fables de Florian... Paris 1874</figcaption></figure>

## II. Edizio-oharrak

### II.1. Noten eta “Hitztegui chumea”-ren presentatze moldea

Molde honetara agertuko dira notak: lehenik, alfabetikoki bilduak, diren bezala hartuak testutik, izena eta atzizkia bereizi gabe eta ondotik Goyhetchek eman azalpena. Gero, nik gehitu ditut noten testuingurua kakotxen artean, eta iturria, alegiaren tituluarekin eta “liburu”-ekin. Beraz ordenua hau izanen da: 1. Goyhetchek hautatu duen nota; 2. Goyhetchek nota horretaz eman duen azalpena; 3. nik gehitu notaren testuingurua, kakoen artean testu-zatia zitatuz; 4. nik gehitu iturriak: alegiaren titulua eta “liburua”.

“Hitztegui chumea” agertzen da Goyhetchek hautatu moldean. Nik gehitu ditut 1852ko edizioaren iturria eta hitzen okurrentziak LAF 1852 liburuan, paren-
tesien artean. Adibidez: “**DERROLARIC**: *Erraten diolaric*. LAF HC 1852: 329. (1)”, erran nahi du okurrentzia bat aurkitzen dela korpusean, *derrolaric* aditz trinkatu jokatuarendako. Okurrentzien bilatzeko baliatu naiz bertsio informatiko honen iturriaz: “*Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac*, Leonce Goyhetche (faksimilea). Hordago, 1978. Klasikoen Gordailuan”: <http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/G/GoietxeFableak.htm>.<fnref n="15" />

## II.2. Eskuizkribuen transkripzioaz

— *Ortografia*

• Goyhetchek erabili sistema ematen dut aldatu gabe.

— *Maiuskulen erabilera*

• Maiuskulen erabilera gaurkotu dut. Goyhetchek ezarri dituen maiuskuletan atxiki ditut bakarrik alegietan diren pertsonaien (animalia, landare, jende, alegoria)<fnref n="16" /> ponte-izenenak, deiturenak, eta pertsonaiari lotu tituluenak.<fnref n="17" /> Gainerako aldietan maiuskulak kendu ditut minuskulak ezartzeko. Aldiz, Goyhetchek ponte-izenetan maiuskularik ez duelarik ezartzen, adibidez “piarresentçat”, “bettiri” eta “peillo”<fnref n="18" /> idazten duelarik, nik “Piarresentçat”, “Bettiri” eta “Peillo” idazten dut.

• Eskuizkribuetan neurtitz hastapenak gehienetan maiuskulekin dira baina ez sistematikoki. Aldiz, 1852ko bertsio inprimatuan neurtitz hastapenak sistematikoki maiuskulekin hasten direlako nik sistematikoki neurtitz hastapenak maiuskulekin agertuko ditut;

• Tituluetan: maiuskula hastapenean ezarri dut, gainerako hitzak minuskuletan.

— *Irakurketa arazoak*

• Eskuizkribuetan baditudalarik hitzaren irakurtzeko arazoak, hitza kortxeten artean ezartzen dut [ ]; hitza lerroen artean edo lerroan berean gehitua delarik horrela agerrarazten dut < >.

— *Hitz barratuak*

• Eskuizkribuetan Goyhetchek barratzen dituen hitz edo esaldiak agerrarazten ditut barraturik: “Sabant, **escoltore** oficiale”.

## II.3. Iturrien nomenklaturaz

— LAF. 1852: *Fableac Edo Aleguiac Lafontenetarik Berechiz Hartuac, Eta Goyhetche Apheçac Franxesetic Escoarara Berxutan Itçuliac*. Baiona, 1852;

<footnote n="15">15 Bertsio digitalizatu horretan ez dira aurkitzen ez «notak» eta ez «Hitztegui chumea».</footnote>

<footnote n="16">16 Adibidez, “Eguia”: ik. in *Florianen fableac...*, *Liburu-lehena, fable 1.*ª (CB 162).</footnote>

<footnote n="17">17 **BICHIR**: Turcoen monarken lehen ministroa. “Sultanac deitcen du, casco berecia, / Bere Bichir Acheria, / Çahar yakin eta politicaria.” (*Lehoina* 23 Lib. VII). LAF. CB163 BNF.</footnote>

<footnote n="18">18 Ik. “Yupiñec” notan (LAF. 1852: 111).</footnote>
— LAF HC 1852: «Hitztegui chumea» in *Fableac Edo Aleguiac Lafontenetarik Berechiz Hartuac, Eta Goyhetche Apheçac Franxesetic Escoarara Berxutan Itçuliac*. Baiona, 1852;

— LAF. CB163 BNF: *Celtique et Basque 163* funtsean diren La Fontaineren 27 alegia ineditoen itzulpenak. Goyhetchek *Lafontenen fableena*. Liburu Çazpigarrena deitu sailean bilduak dira denak;

— FLO. CB 162 BNF (1851 ing.): *Celtique et Basque 162* funtsean diren Florianen 110 alegia ineditoen itzulpenak. Aurreko idatzaldi bateko orri batek «1851» data dakar baina ez daiteke jakin alegiei lotua den ala ez. Iduriz, Goyhetchek hasi eta segitu ez duen gutun pribatu baten zirriborroa baliatu du alegiaren idazteko (ik. Iconografía: “idatzaldi 1” eta “idatzaldi 2”). Nola ez daitekeen jakin modu seguruan Florianen alegiei lotua den ala ez zuzenki data hori, «1851 ing.» (“1851 inguru”), ezarri dut.

### III. La Fontainen alegien itzulpenez diren notak

**AGASAC:** Agasa, phicaren icen goitia. "Etcen gur agasac deus ez çakienic" (*Arranoa eta phica* 20 Lib. IV); LAF. 1852: 181.

**ANNIBALE:**<fnref n="19" /> Annibal yeneral carthagoarra, duela bi milla urthe pasatuac, Espainiatic Italiara, erromatarrei guerla eguitera iragan cena, eta hamabi urthez Erroma ikharan iduki

<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>*Fableac edo aleguiac Lafontenetarik berechiz hartuac, eta Goyhetche apheçac franxesetic escoarara berxutan itçuliac* (Baiona 1852).
Baionako Liburutegi Munizipala WP 153</figcaption></figure>

<footnote n="19">¹⁹ “Annibale” / «Annibal».</footnote>
çuena. «Diduritçait hemen ikhusten dudala / Annibale yenerala» (Acheri anguelesa1 1 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

APOLONEN GANAT: Apolon, paganoen artean yainco oracle emaillea, edo ethorkiçunaren eta gauça gordeen aguertçaillea. “Gan cen Apolonen ganat / Arguitasun escatcerat” (Oraclea eta impioa 7 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

ARISTOTEN: Aristote, antigoaco filosofo bat, arraçoinatceco moldea sabantki eracuxi çuena. “Cer othe penxa-molderic / Dukegu har gure hoberic / Aristoten fabricatic?” (Sagüac eta untza 24 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

ARITHMETICA: chifra edo carculetan yakindea. “Batec, martchanta hura cen, / Arithmetica çakien” (Martchanta, aitorensemea, artçaina eta erregue-semea 22 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

ARLEKIÑEC: Arlekino, cen duela berrehun bat urthe, comediaco treitadore eta hirri eraguille ospe handico bat. “Handic lurrera eroria, / Eguiten du hillarena, / Fite errepitztuarena. / Arlekinec nihoiz eztu / Haiñbertce destu, ez yusta eguiñ içatu” (Acheria eta indi-oillas-coac 18 Lib. VI): LAF. 1852: 308.

ATROPOSEC: Bertce munduan hirur Parketaric bat, lurreco guiçon bacotcharen bicia pica-tcen duena, paganoen ustean. “Bertce traficari gucien gainean, / Neptunoc eta Atropo-sec / cerga biltçaille handiec, / Berea pasatu çuketen ascotan:” (Guiçonen eskergabetasuna et20 inyusticia fortunaren aldera 17 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

AYUTETAN: Suberoa aldera, ayutari erraten diote labamendia. “Bisitari, conxeillari, eta gau-beillaritan, / Arno fiñ, licur, chocolot, eta maçapanetan, / Hambat aise badoaco, nola purga, ayutetan” (Orkhatz eria 3 Lib. III): LAF. 1852: 100.

BAKHUSEN: Bakhus, arnoaren eta debochkerien jaincotçat paganoen demboran eçagutua eta adoratua. “Bakhusen debot on batec çaramatçan galtcera / Bere osasuna, centçua, baita are bolxa bera” (Edaillea eta bere emaztea 5 Lib. III): LAF. 1852: 102.

BELEROFON: [Goyhetchek azalpenik gabe utzia]. “Mende cembait duela hartz menditar bat bacen / Ceina bere amac erdi milicatu baitçuen; / Oihan urrun batetan Çoriac eça-rria, / Bakhar bici cen hartan Belerofon berria” (Hartza eta baratcecoia 16 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

BELISEREN: Belisero, greken emperadore bat <baten> yeneral ospatua; bere azken egunetan, eske, omen, çabillana. “Itçuriac nekhez ya ya bilhuzgorri / Martchant bat, noble bat, ar-tçain bat, Printce bat, / Casic Beliseren yauxiac çorterat:” (Martchanta, Aitorensemea, Artçaina eta Erregue-semea 22 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

BICHIR: Turcoen monarken lehen ministroa. “Sultanac deitcen du, casco berecia, / Bere Bichir Acheria, / Çahar yakin eta politicaria” (Lehoina 23 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

BIDASOAREN: Ibaia, Frantcia Espaïniatic separatcen duena, çoinaren uretaco irlachca batean bi gortheac billdu baitciren, Behobia deitcen den, Urruñaco cartierari bisabis. “Luis ha-malaurgarrena, / Eta Philip laurgarrena, / Bidasoaren uretan, / Irlachca ospatu batetan, / Elkhar-ganatcen direla” (Bi ahuntçac 21 Lib. IV): LAF. 1852: 184.

BIRYILIO: Duela laster bi milla urthe, poeta edo pherxuguilleric ospatuena. “Eta behin be-thicotçat: / Çakhartçala berme guero / Biryilio eta Cicero” (Escolierra, nagusia eta baratce baten yabea 10 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

<footnote n="20">20 Hemen “et” gehienetan “eta” erabiltzen duelarik Goyhetchek.</footnote>
**BLASONA:** Yakintça, nobleciaren ethorki eta tituluac eracuxten dituena. "Bai are blasona ere / Eçagutcen baitut ongui, / Nahi dut escola ideki" (*Martchanta, aitorensemea, artçaina eta erregue-semea* 22 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

**CARTESIANO:** Descarte filosofo handiaren discipuluec çaducaten bere nausiaren ondotic, bestiac ez cirela mecanica hux baicen, arloya baten pare. "Cartesiano bat orai gogor bedi / Sinhexten gure untz hori / Dela makina bat, edo muntra iduri!" (*Saguac eta untza* 24 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

**CETRO:** Erregue edo emperadoreec, thronuan yartcen direnean, escuan daocaten cigor urrezcobat, duten podorearen marca beçala. "Asto-çaiñ bat behiñ cetro bat escuan" (*Asto cardoz cargatua, eta asto gatcez cargatua* 17 Lib. VI): LAF. 1852: 305.

<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Fablec edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, eta Goyhetche apheçac franxesetic escoarara berxutan itçuliac (Baiona 1852).</figcaption></figure>

“curtidorrac” nota

Baionako Liburutegi Munizipala WP 153
CICERO: Erromaco paganoen artean, escribatçaille eta pletiariric perfetena. "Eta behin be-
thicotçat: / Çakhartçala berme guero / Biryilio eta Cicero" (Escolierra, nagusia eta ba-
ratce baten yabea 10 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

CODARIC: Leguezco billduma, edo legueac daduzcan liburua. "Eta causa orotan segui / Tur-
coen moda baledi / Ez laite bertce codaric" (Listorrac eta erleac 23 Lib. IV): LAF. 1852:
190.

COLOMBOC: Christobal Colomb, unti capitaiñ ospatua, duela laster hirur mende eta erdi americaco leihorra descubritu çuena. "Eta hetaco usantcez, / Ikhusico ditutçunez, / Çare çu probetchaturen. / Colomboc hala eguiñ çuen / Etçaiteken hambat igurikitceco / Segur aurkitcea hementche Colombo" (Apoarmatua eta bi ahateac 25 Lib. V): LAF. 1852: 255.

CURTIDORRAC: Laphurdin çurratçaillea. «Baratce-çaiñac utcia, curtidorrac hartcen du» (As-toa eta bere nausiac 8 Lib. II): LAF. 1852: 60.

DESPENXARA: Cuarto edo cerrateguia sukhaldeari datchacona, eta çoiñtan eçartcen baitire mahaineco behar gauçac, yanari eta adari eta gaiñeraticoac. "Brigantac eror-ahala / Bacematçan bazterrera, / Goratceco despenxara / Hobeki lana etçoaken, / Erdiac bederen erori baitciren" (Acheria eta indi-oillascoac 18 Lib. VI): LAF. 1852: 309.

FILOMELA: Rochinoleta. «Oihan batera yo çuen / çointan filomela cantaz baitçagoen» (Filomela eta eta Prône 4 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

FILOMELA: Rochiñoletaren bertce icena. "Filomela eguiaz ezta aprendiz baicic / Çure al-
dean eçarriric / Lambert bera chitcen duçu" (Lehoiña, chiminoa eta bi astoac 13 Lib. VI):
LAF. 1852: 294.

FLORAREN: Flora paganoen ustean, loreen yainco[sa].<fnref n="21" /> "Ez urrun hainitz handic bacen yaun çaharsco bat / Baratceentçat hainitz çuena maithagune, / Floraren aphez cena, bai Pomonena ere" (Hartza eta baratcecoia 16 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

FORTUNA: Yaincosa ontasun emailea, bainan ixua. "O Fortuna! du erraten / Templu bat duinat aguintcen" (Oxoa eta ihiztaria 21 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

FORTUNAREN: Tresor eta aberaxtasun emaille yaincosa. "Guiçonen eskergabetasuna et in-
yusticia fortunaren aldera" (Guiçonen eskergabetasuna etinyusticia fortunaren aldera 17
Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

FRIYIACO GATHIBOA: Esopo. "Ezta puchantça hazcarric / Eztenean batasunic. / hunen suyetean da aditcecoa / Friyiaco gathiboa!" (Agudea eta bere haurrac 8 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

GASTER:<fnref n="22" /> Estomaca edo sabela, greken lenguaiatic hartua. "Gaster yaunac dakhar haren imayina" (Sabela eta membroac 25 Lib. IV): LAF. 1852: 193.

GORTHE PLENIERA: Azpico gucien biltçar yenerala. "Illabethe bethe batez, / Erreguec nahi çuela / Iduki gorthe pleniera" (Lehoiñaren gorthea 18 Lib. IV): LAF. 1852: 175.

HARENA:<fnref n="23" /> [ARRANOARENA]: Paganoec arranoa çaocaten Yupiterren hegaztin favorita beçala.
"Yupiter han goiecoa / Yainco ororen gaiñecoa, / Ardura omen da eneatcen, / Ocupatua
den arren / Mundoaren gobernatcen. / Ni cerbitçari harena,<fnref n="24" /> / Oroc ongui dakitena, /
Noiz edo noiz naski enea naiteke / Nere nausiaren pare" (Arranoa eta phica 20 Lib. IV):
LAF. 1852: 181).

<footnote n="21">21 Kopiaren kalitatea txarra baina seguraski "yaincosa".</footnote>

<footnote n="22">22 Italikoz idatzia.</footnote>

<footnote n="23">23 Nota honen funtzioa ez da irakurlearentzat iluna den hitz baten azaltzea, baizik eta testu zati baten azterketaren egitea beste kasutan gertatzen zaion bezala.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ “harena”, “arranoaren”-dako.</footnote>
HYEROGLIFAC: Figura mysteriozcoac. “Trumpatu bat, bedariac, / Çartaco erosia eta hari braçac / Ez baitcetçaken harc ahantz niholere, / Ez utz espicatu gabe, / Cuhur baten gatnat egun batez gan cen, / Argui cerbait hortic bill othe ceçaken. / Eta erran cioen hunec berehala: / Hyeroglifac cirela” (Erhoa çuhurtcia saltcen 1 Lib. V): LAF. 1852: 197.

HYPERBOLA: Mintçatceco molde bat, gauçac diren baino haguitz guehiagoco condatcen dituena. “Hunec uste çuen beraz hyperbola / cillegui citçaiela” (Goardari desleyala bere gueçurraz galdua 25 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

IKHATZ-USAIN-DUNA: Yainco-ukhatçaille beçala errea içateco lanyerean çabillana. “Yentil bat, aphur bat ikhatz-usain-duna / Yaincoric sinhexten ere etçuena” (Oraclea eta impioa 7 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

LAFONTENEN: Lafontene sorthu cen Château-Thierry deritçon Frantciaco hiri batean, 1621an. Hau içatu da fableguille gucietan perfetena. Sortcez izpiritu ederrenaz eta aberaxenaz dohatua, eta iragan fableguille gucien obren leituraz neurritua, eguiñ içan ditu fableac nombre handian, yakiñenec berec gusturic handienarekin eracurtcen dituztenac, eta haren icenari ospe seculacoa eman diotenac. Esopo sorthu cen bi milla eta laur ehun urtheren ingurua duela, Friyia deitcen den lehenagoco asiaco errexuma batean, Amorio ceritçon herri chume batean: sorthu cen gorphutcez arras desgraciatua, moldegaitz eta ixusia; ordaíñez izpirituric ederrenaz, çorrotcenaz, eta hedatuenaz dohatua. Hura da fableguille lehena, eta bertce içatu diren gucien modela eta printcea (Gau-aiñhara eta bi andreyerrac 7 Lib.VI): LAF. 1852: 277-278.

LAMBERT:<fnref n="25" /> Franxes musicari ospatuenetaric bat. “Filomela eguiaz ezta aprendiz baicic / Çure aldean eçarriric / Lambert bera chitcen duçu” (Lehoiña, chiminoa eta bi astoac 13 Lib. VI): LAF. 1852: 295.

LARHUNEC: Escual-herrico mendi gorenetaric bat: dituena bere inguruan, Urruña, Ascaíñ eta Sara, frantciaco aldetic, eta Berra, espaiñacotic. “Nic aldiz gothorki hauçoa hedoien / Daducat nere copeta: / Larhunec nola capeta / Ekhe-arraioac ditut bara-razten” (Haritça eta sesca 16 Lib. IV): LAF. 1852: 172.

LOREEN ERREGUIÑA: Arrosa. “Çoinaren aldean loren erreguiña / Baitcen, cion, choilki baratchuri miña” (Lehoiñaren gorthea 18 Lib. IV): LAF. 1852: 177.

MENAYERIACOAC: Menayeria da establimendu handi bat, Parisen eta asco bertce hiri handitan aurkitcen dena, ceinetan hazten eta arthatcen baitire, munduco toki urrunenetERIC bilduricaco animale arraro eta salbayenac. “Duda gabe eguiñen çuzten ohoreac / Hec menayeriacoac” (Epherra eta oillarra VIII Lib. 6): LAF. 1852: 279.

MERCURIO: Yupiterren semea eta Olympoco meçularia. “Mercurioc aldiz escain eta ezeman” (Egurguillea eta Mercurio Lib. 6 VII): LAF. CB163 BNF.

MICROSCOPAREKIN: Microscopa da beriña edo largabista bat, gauçaric ttipienac haguitz larritcen dituena; eta beguiz ecin ikhusiac ere, errechki ikhus-arazten. “ceinec ezbaitute naski / nihoiz, nihon deus ikhusi / Microscoparekin baicic” (Goardari desleyala bere gueçurraz galdua 25 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

MILICATU: Luçatuz hauciac, partidac tchupatu, chucatu. “Yuyeac, claro errateco, / Ordu luke dhechatceco. / Ala, oraindic ez othe du, / Aski hartça milicatu?” (Listorrac eta erleac 23 Liburu IV): LAF. 1852: 189.

<footnote n="25">²⁵ L'abbé Lambert, Goyhetcheren garaikidea zen frantses musikaria, musiko liturgiko-egilea eta harmonizatzailea zena bereziki, dateke.</footnote>
<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Lafontenen fableena. Liburu Çazpigarrena
«Mercurio» eta «Olympoco» notak
CB 163, Bibliothèque nationale de France</figcaption></figure>

MITISEC:<fnref n="26" /> Latiñez, *eztia, malxoa*. "Huntaz net segur çaudete / Oro escuraco çarete / Eguia erran çuen: badu antce asco / Gure yaun Mitisec, bigarren aldico, / Hec yoca eta trumpatceco" (*Gathua eta arratoïn caharra* 22 Lib. V): LAF. 1852: 249.

<footnote n="26">²⁶ Ikus in La Fontaine “Il prophétisait vrai: notre maître Mitis” (*Le chat et le vieux rat*). La Fontaine-ren alegian katuak, “Mitis”-ez gain beste anitz izen baditu, *Rodilard, l’Alexandre des Chats, l’Attila*,</footnote>
MOGOLAT: Tartaroen herria. "Guiça Mogolat da heltcen / Erraten diote hemen" (Fortunaren ondotic dabillana, eta ohean dagoelaric igurikitcen duena 18 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

MORFEOC YAUREGUIAREN / PORTALIA UNKITU ÇUEN:<fnref n="27" /> Oro barnean loric sotillenean sar-thuac çauden. *Bi adiskideac* 14 Lib. VI): LAF. 1852: 297.

MORFEOREN: Morfeo, paganoen jainco falxoetaric bat, loaz eta gauazco errepausuaz cargatua cena. "Gau batez bacotcha çagoela lotan / Morfeoren besoetan" (Bi adiskideac 14 Lib. VI): LAF. 1852: 297.

NEPTUNOC: Ixasoco yaincoa paganoen arabera. "Bertce traficari gucien gainean, / Neptunoc eta Atroposec / cerga biltçaille handiec, / Berea pasatu çuketen ascotan" (Guiçonen esker-gabetasuna et inyusticia fortunaren aldera117 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

OLYMPOCO: Olympoa, poeta edo pherxuguille paganoec ceruari ematen cioten icena. "Olympoco nagusiac / Entçun ditu haren dolamen biciac" (Egurguillea eta Mercurio 6 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

PARCA: Parcac, hirur axo ciren, ceinac bertce munduan, paganoen arabera, hari baitciren mundu huntaco bici gucien, bat iruten, bertcea çuntzaren biltcen, et hirurgarrena, Atro-pos, çuntzaren picatcen: pica-aldi bacotchean lurrean norbait hiltcen cen. «Parca beltza, eta hunen / haiztur latzac nekhez lotcen citçaizcoten» (Oxoa eta ihiztaria 21 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

PERSACO:<fnref n="28" /> Asiaco Erresuma bat orai Mahometen erliyionecoa. "Persaco sal-erosle bat / eioh Cioala behin negociatcerat" (Goardari desleyala bere gueçurraz galdua 25 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

POMONA: Pomona, fruituen Yaincosa. "Ez urrun hainitz handic bacen yaun çaharsco bat / Baratceentçat hainitz çuena maithagune, / Floraren aphez cena, bai Pomonena ere" (Hartza eta Baratcecoia 16 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

PROÑE:<fnref n="29" /> Pandionen alaba, ainharara chanyatua içatu cena. «Proñe-ainharac behin lehen / Bere tokia utzi çuen» (Filomela eta Prône 4 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

SULTAN: Icena, Turcoen emperadoreari ematen çaiona. "Sultan Leoparrac lehen / Hainitz guerthacari onen bidez, omen" (Lehoina 23 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

SURATEN: Lebante aldeco Indietaco hiri aberax bat. "Fortunac baditu, omen, / Bere tem-pluac Suraten" (Fortunaren ondotic dabillana, eta ohean dagoelaric igurikitcen duena 18 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

<footnote>[vrai] Cerbère, le Galand, le Général des Chats... Goyhetchek, La Fontainek katuari ematen dizkion izetan, ez ditu denak itzultzen, atxikiko ditu bakarrik bere kondaketaren tentsio dramatiko-komikoaren-tzat ongi direnak, izen bat garaikotzen duelarik komikotasuna handitzeko (Alexandre → Bonaparte: Rodilard («Rodilardo»), l'Alexandre des Chats ("gathuen Bonaparte"), l'Attila (ez du ezartzen itzulpenean), vrai Cerbère (ez du ezartzen itzulpenean), le Galand (ez du ezartzen itzulpenean), Général des Chats («gathuen yenerala[ri]»)). Apologoaren komiko- erregistroaren handitzeko «Mitis» izena atxikitzen du etimologia latina omanez. Zergatik? Goyhetcheren irakurleak eskola handiak eginak ez dituenez, ez baita badaezpada latinista (ik. in op. cit. Oyharçabal 1999). Irakurleak irri egin dezan, haren eta autorearen artean «paktö» bat behar baita, testu-konplizitate bat. Hain zuzen, katuaren deituraren erran nahiaren (mitis = eztia, latinez) eta ekintza krudelaren artean den desorekak komikotasuna sorrarazten du: arratoi guziak, salbu zaharrena, janen baititu hain izen eztia duen Mitisek.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ Goyhetchek hemen, irakurle arruntarendako testuak ukan dezakeen iluntasuna argitzen du.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Frantsesez Perse.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Ik. *Philomèle et Procné* frantses bertsioan. Ik. «Philomela» sartzea. Ortografia ezberdinak: «Proñe» / »Prône» / «Proiñe».</footnote>
TEREO: Mende çaharretaco erregue bat, ezcondua Proiñe Filomelaren aizparekin; eta hau bekhatura behartu çuelakotz, içatu ciren gambiatuac, Proiñe enadara, Filomela rochi-ñoletera eta Thereo<fnref n="30" /> bas-oillarrera. Ordutic rochiñoletari ematen çaio maiz icena Fi- lomela. “Entçun eçaçu hobeki / Cantatcera noatçuna: / Hura da Tereo, eta hirrixa ha- rena. / Tereo cer? hura dea cembait yaki / On çaiena mirueri?” (*Mirua eta rochinoleta* 15 Lib. V): LAF. 1852: 231.

TITANEN GARHAILEARI: Yupiterri. Titanac ciren yigante batçu lehenago Paganoen ustea- ren arabera, ceruari asaut eman ciotenac, mendiac elkharren gaiñca ecarriz. Baiña Yupi- terrec ihurtçuri colpeca chahutu cituen eta egotci bere mendien azpian. Horrengatic da deithua fable huntan: Titanen bentçutçaillea. “Pasaier batec ikharan / Tempesta baten erdian, / Ciotçan aguiñdu behin ehun idi / Titanen garhaileari” (*Yupiter eta pasaiera* 10 Lib. VI): LAF. 1852: 285.

TURCOEN GUERLEZ: Cruçadac hameca eta hamabigarren mendetan. «Ez naiz ni orhoit se-guric / Eguinic gurekin çuc egon-aldiric, / Turcoen guerlez guerostic / Erraçu, cer gogo duçu?» (*Filomela eta Prône* 4 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

URREZCO MENDECOTARA: Hastapeneco dembora inocent hec, çoinetan guiçonac ezcurrez eta baratcecariez baitciren bici. “Eta hec nahico tugu / Aleguiñaz obligatu / Yanari sim- ple hetara / Urrezco mendecotara!” (*Oxoa eta artçainac* 19 Lib. V): LAF. 1852: 241.

YAPONEN: Erresuma puchant bat Chinaren Nord-estean. «Fortuna Andrea Yaponen / Hari cela bere dohainen isurtcen:» (*Fortunaren ondotic dabillana, eta ohean dagoelaric iguriki- tcen duena* 18 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.

YUBANTCIACO URETAN: Ithurri bat, çoiñen urec baitçuten, çahartua berriz gaztetceco ber- thutea. Baiñan ithurria, nihoiz poeten edo beroxarien cascoan baicic içatu eztena. “Goiz-arrax maiñatcen gare / Yubantciaco uretan” (*Alargun gaztea* 2 Lib. VI): LAF. 1852: 266.

YUNON: Yupiter, paganoen yainco gucien nausiaren esposa eta betan arreba. “Paona lehen behiñ Yunon yaincosari / Pleiñi citçaion samińki” (*Paona Yunoni pleintaca*. 13 Lib. V): LAF. 1852: 226.

YUPIÑEC: Yupiñ, Yupiterri trebentziaz emaiten cioten icena. Hala nola, Piarresentçat errai- ten baitugu: Bettiri edo Peillo. “Yupiñec orduan leguez baderroie” (*Iguelac erregue-gal- dez* 10 Lib. III): LAF. 1852: 111.

YUPITERREC: Ikhus, Yupiter eta Yupiñen gaiñean, hirur hogoigarren flableari (sic) iratchiki notac. “Yupiterrec lehen borda bat baçuen, / Errentan çoiña eman nahi baitçukeien” (*Yupiter eta bordaria* 2 Lib. IV): LAF. 1852: 140.

YUPITERREN HEGAZTINA: Arranoa. “Yupiterren hegaztina, / Hedoietaco erreguiña, / Behiñ bele batec ikhusi çuen / Cikiro bici bat goiera eramaten” (*Belea, arranoa imitatu nahia* 18 Lib. V): LAF. 1852: 235.

YUPITERRI: Jupiter,<fnref n="31" /> pagahotasuneco [sic] jainco falxo gucien nausia. “Eman ciren Yupi- terri oro betan oyhuca” (*Iguelac erregue-galdez* 10 Lib. III): LAF. 1852: 110.

<footnote n="30">³⁰ «Tereo» / «Thereo»</footnote>

<footnote n="31">³¹ «Yupiter» / «Jupiter».</footnote>
V. NOTAK 3: Florianen Fableac Goyhetche apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac (CB 162)

ALCAMENAREN: Alcamena, Herculesen ama. "Alcamenaren semea / Merecimenduz bethea" (Hercules Olympoan 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ALHAREN: Alha, Turcoec yainco soberanoari ematen dioten icena. "Alharen probidentcia / çoin den adoragarria!" (Derbicha, bele-emea eta falcoiná 11 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ALTEÇA: Printceri ematen çaioten titulua ceinac erran nahi baitu goratasuna. "Cer çure al-
teça hemen / dugu beraz ikhusico / Yauxia gu ganaraino [?]"<fnref n="32" /> (Chiminoa eta leoparra 1
Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ANGORA: Gathu mota baten icena. "Andere batec maitheki / Angora eder bat nasaiki / Baz-caten çuen pochinez / Çuzken delicatuenez" (Gathua eta Arratoinac 17 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ARISTOTEC: Aristote, duela bi mila<fnref n="33" /> eta berreunbat urthe Greciaco philosopho ospatueneta-
ric bat. «Aristotec greco gaztei / Bere escolan cituenei / Maiz erraten [çaiotena]»<fnref n="34" /> (Her-
bia, bere adiskideac eta bi bas-ahuntzac 7 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ARSENICA: Poçoína. «Sartcen du escribanian<fnref n="35" /> / Presa<fnref n="36" /> on bat arsenica» (Autorra eta saguac 20 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ASIACO: Asia da munduaren *bortz*<fnref n="37" /> çathi handietaric bat: bertce laurac dire: Uropa, Africa, America eta Oceania. “Asiaco toki yentil batçuetan / Elefantac dire ohore<fnref n="38" /> handitan” (*Elefant churia* 14 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ATABLE EGUITEA:<fnref n="39" /> Atable eguitea da othuruñtça on eguitea. "Bestia titchacabeez / Aireco edo lurrecoez / Eguiten çuen masacre, / Guero gurentki atable!" (Gathua eta catalocha<fnref n="40" /> 16 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

BARBETA:<fnref n="41" /> Çacur mota bat, ille hartci-duna. “Barbeta batez plainua / Içatu cen aditua” (Chacur ttikia 8 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

BATCHILLEROAC: Batchillerco edo bachiliercoa, da escoletan ardiexten den lehen gradua. "Bi bachelier gazte doctor baten etchean, / Eguin-ahalac eguin hari ciren lanean" (Bi batchi-lleroac 8 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

BENUS: Benus, maithantça eta axeguin lohien yaincosa. "Martese, Minerba, baita Benus bera / yin ceizcan besarcatcera" (Hercules Olympoan 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

BERE PUTÇUTIC EGUIA...: Filosofo paganoec ikhusiric yende artean etcela gueçur, trampa bengantça eta bicioric baicen, exituric guiça-naturaleçaz, asmatu çuten eguia goan cela

<footnote n="32">³² Ene kopian ez da ongi ikusten galde-ikurra den, ala harridurazko-ikurra.</footnote>

<footnote n="33">³³ Hemen «mila».</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Irakurketa dudazkoa.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Hemen, mublea da, ik, frantsesez écritoire (gazteleraz escritorio).</footnote>

<footnote n="36">³⁶ Ik. “presa” edo «prisa» in OEH «Toma; taza, cantidad que se toma. “Prise de tabac” VocBN. “Kafe-prisa,” une tasse de café” Lh. «Xokolat-presa, une tasse de chocolat» Ib.».</footnote>

<footnote n="37">³⁷ «bortz» gainetik berriz idatzia.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Irakur «ohore handitan», Goyhetchek hastapenean idatzi gogo zukeen «ohoretan».</footnote>

<footnote n="39">³⁹ Ik. frantses expresioa: *À table!*.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ Ik. gazteleraz *catalejo* «de ‘catar’, ver, y ‘lejos’) m. Anteojo para mirar a larga distancia.” (María Moliner, *Diccionario del uso del español*). Frantsesez *lunette*. Ik. Florian *Le Chat et la lunette*.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ Ik. frantsesez *barbet*. Ik. Florian in *Le petit chien*.</footnote>
<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>1. idatzaldia</figcaption></figure>

<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>2. idatzaldia</figcaption></figure>

*Eguia eta aleguia edo fablea* (BnF CB162): *Eguia eta aleguia edo fablea* (BnF CB162)

putçu baten çolan gordetcera. "Bere putçutic Eguia / Egun batez ilki cen bilhuz-gorria" (*Eguia eta aleguia edo fablea* 1 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851ing.).

BILTÇAR PLENIERA: Conxeillari gucien oste osoa. "Egun batez bildu çuen bere aldera / Yfernu beltzetan biltçar pleniera" (*Herioa* 9 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

BISIR-HANDIA: Lehen ministroa. "Gure soldanac du choilki / Bisir-handia egorri / Mahomet profeta-ganat / Ordre bat eramaterat" (*Pacha eta derbicha* 7 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

BRACONERO:<fnref n="42" /> Oficioz ihiztaria. "Bada hango çaiñac ere / Baçarraizcon erne bethi / Braconero ausartari" (*Gathua eta catalocha* 16 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

CALIFA: Turcoen artean lehen buruçaguiari eman içatu çaioen icena. "Califa Almamunec Bagdad deithatcen cen hirian" (*Califa* 8 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851ing.).

<footnote n="42">⁴² Hemen, "braconero" ez da gaurko frantsesean *braconnier*-ek duen zentzuan ikusi behar, baizik eta "ehiztari"-ren zentzuan, Goyhetchek ongi azpimarratzen du "braconero"-a "oficioz ihiztaria" dela. Ik. *braconnier*-en etimologia: "1. 1228 dr. médiév. «exercer le droit de braconnage» (*Reconaiss. féod. de Jean, Sire de Mareuil* ds Du Cange, s.v. *braconagium*), très rare en a. fr.; 2. 1718 chasse (*Ac.*). Dér. de l’a. fr. *bracon*, v. *braconnier*; le sens 2 peut être issu de *dresser un bracon, cf. chien braconné* «chien bien dressé», xvie s. *Alector Romain* dans Littré.» (Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales, CNRTL <http://www.cnrtl.fr/etymologie/braconner>.</footnote>
CHLORIS-EN: Chloris, andere publico guiça-çale bat. «Sagu-casta gaitzexiac: / Ez guerlari handi, ez hunen gloria, / Ez ospexu bictoria, / Ez-çaiteken hunec deusic / Errespeta ceçakenic / Guehiago / Chloris-en buketa ttipiño bat baino» (Autorra eta saguac 20 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

CICERON BERRIA: Erromanoen demborzo mintçatçaile ederrena. «Diduritçait cerbait dudala ikhusten: / Bainan ez dakit hargatic / Cerc nauen trabatcen garbi ikhustetic. / Discurxa horiec hec çaduzcatela, / Ciceron berria, hastean beçala / Net elokentki mintço cen» (Chiminoa lanterna-mayica escuetan 7 Lib. II): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

COKETA: Coketaz aditcen da nescatcha bere buruaren prinpiñatceaz, eta bide hortaz agrador-razteaz hurren choilki ocupatua dena; orobat griseta<fnref n="43" /> deithatcen dena. «Andere Caticha, gazte eta pullita, / Oroz-gainetic coketa, / Lotcen citçaion lanari, / Diot, bere aphantceari» (Coketa eta erlea 13 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

CONFUTCEC:<fnref n="44" /> Confutce, Chinaco filosofo, legueguile çuhur ospe handicoa. «Lagunari eguin diokeçun onac / Eztitcen dauzkitçu dituzketçun penac. / Confutcec erran du hori: / Garraizcon guciac haren doctrinari» (Ixua eta perlesiatua 20 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

CONSTANTINOPLEAN: Turcoen hiri capitala. «Biaya luze bat eguin duenean, / Cofrettoa besa-pean, / Goiz batez gure guiçona / Hartua bere eximena, / Sartcen çaitçu bada Constantioplean» (Pacha eta derbicha 7 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

CORNACAC: Cornaca<fnref n="45" /> da elefantaren çain eta tratatçaillea. «Ah! Cornacac derro: humillegui çare» (Elefant churia 14 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

CRESUS: Cresus, duela bi milla eta bortz ehun urtheren ingurua, Lydiaco Erreguea, tresor biltçaille eta metatçaille ospatua (Guiçonttoa eta tresorra 4 Lib. II): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

CROCODILA: Animale bat da, urean edo leihorrean berdin bici dena, ezcata lodi batez gorphutz hurren gucia estalia duena, guiçonac berac irexten dituena. «Crocodila icigarri bat / Dathorkiote alderat, Yauziric betbetan uretic camporat» (Crocodila eta colaca 11 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

DATA: Data, fruitu bat da amendaren iduricoa, Africaco toki [khaldatuetan]<fnref n="46" /> ethortcen dena. «Ithurri baten aldean haurrac hor du aurkitcen / Data-ondo bat ceina fruituz cena estalia baitcen» (Haurra eta data-ondoa<fnref n="47" /> 22 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

DERBICHA: Turkoen arteco penitent. «Arabiaco lurretan / Aurkitcen cen ordu hartan / Derbicha çuhurrenari, / Cacha huntan, derro, bada / Perla eta diamanta / Preciatueneutaric» (Pacha eta derbicha 7 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

<footnote n="43">⁴³ Ik. frantsesez gaur zaharkitua den grisette hitza: «1. (1660 «fille vêtue de grisette») (...) Jeune fille de condition modeste ouvrière dans les maisons de couture, de moeurs faciles et légères» (Petit Robert hiztegia).</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Frantsesez Confucius, gazteleraz Confucio.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Ik. frantsesez cornac hitza: «emprunt. au port. Cornaca, du cingalais kūrawanāyaka. 1. Celui qui est chargé des soins et de la conduite d'un éléphant» (Petit Robert hiztegia).</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Eskuizkribuan ez da ongi irakurtzen. Ene irakurketa, hain zuzen «Africaco toki khaldatuetan» egokia baldin bada, «toki berotuetan» da (ik. latinez **caldus**, gazteleraz **caldo**: «bero»).</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ Aitzineko idatzaldian (CB 162) Goyhetchek Haurra eta amenda-ondoa ezartzen du, seguraski beldurrez irakurleak Florianek erabiltzen duen **datier** hitza, **data-ondoa** itzuliz ez duela ulertuko. Halere, ikusten da, azkenean, inprimatzeko prestatzen duen bertsio garbiagoan, euskaraz «data-ondoa»ren erabiltzeko deliberua hartu duela, azalpenean ongi azpimarratzen duen bezala «data» ez baita «amenda», baizik eta «amendaren iduricoa». Deliberuaren hartzearekin batera doa notaren gehitzea. Notak zehaztasuna ekartzen du, eta anbiguitatea apaltzen du inprimatzeko prestatzen ari duen idatzaldian.</footnote>
**DERBICA:** Derbicha, Turcoen artean yende artetic urruntcen eta erretiramenduan othoitzezco eta penitentciazco bici bat ceramatenen ermitau guisa batçuen icena. "Derbicha bat, hox, hitz batez erraterat, / Cidan amoina galdez, / Eta othoitzez" (*Derbicha, beleemea eta falcoina* 11 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**DIALECTICA:** Chuchen bai-ta sotilki arraçoinatcen eracuxten duenakindea. "Çoin dudan madaricatcen / Doctor urguillus batçuen / Abillecia ilhauna, / Dialectica deitcen dena" (*Bi acherien haucia* 3 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**DILEMNA:** Arraçoinamendu mota bat. "Dilemna hau da segura / Ez hori, yaun escoliera, / Nausiac derro biciki: / Uste dut banaiezen<fnref n="48" /> çu beçain acheri" (*Bi acherien haucia* 3 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**DIPLOMA:** Titulua. "Acheri batez da hemen kestione; / Argumentari handiaz, / Fin-gabeco hitzuntciaz; / Eta ceinac eracuxten / Erretolica baitçuen; / Çuelaric hortaraco / Diploma cemona dretcho" (*Bi acherien haucia* 3 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**DOFIÑA:** Ixasoco arrain handi bat, idukia guïçonen adiskidetçat. "Dofiña baten gainean baçohazen costara" (*Lamurra eta bere Ama* 19 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**DRAMA:** Theatraco peça, guehienean pherxutan dena. «Hainitz errecura çuen author batec, / Çaduzcatela saguec / Haren obra hoberenac / Erdi-janac. / Cembat nahi çetçan armarioz chanya / Eta arteac oro heda, / Gathu onac ere guarda; / Deusec ez-çuen balio: / Prosa, pherxu, drama, istorio <edo> istorio, / Guciac ciren hasiac» (*Autorra eta saguac* 20 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**DROMADEROA:** Dromaderao, Africaco animale bat, larria, hazcarra, oincari ecin akitua, guizonen<fnref n="49" /> cerbitzuraco guciz preciatua. "Rhinocero batec gazte ta hazcarrac / Dromaderoari cerron behin: errac / Othoi, anai, certaco den / Hain myristua gu bien / Zoriac eguin zortea" (*Rhinoceroa eta dromadera* 4 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**ENTCICLOPEDIA:** Dakintça gucien bilduma. "Entciclopedia / Huntan da gucia" (*Charlatana* 14 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**EPICURO:**<fnref n="50" /> [azalpenik gabe].

**ERRETOLICA:** Dakintça, ederki mintçatcen irakh eracuxten duena. "Acheri batez da hemen kestione; / Argumentari handiaz, / Fin-gabeco hitzuntciaz; / Eta ceinac eracuxten / Erretolica baitçuen; / Çuelaric hortaraco / Diploma cemona dretcho" (*Bi acherien haucia* 3 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**ESCOT:**<fnref n="51" /> Escot, Ecotiaco dialectari edo arraçoincari ospatua bere sotiltasunaz. "Utziric Aristoteles<fnref n="52" /> / Bai eta Escot sotillaren / Argumento simpleguiac" (*Bi batchilleroac* 8 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

**FALCOINA:** Falcoina, basa hegaztina, lehenago yende handi eta nobleec ihiztatceco escolatcen çutena. "Eta ordu berean, hedoen aldetic / Falcoin bat yauxten da mokhua betheoric" (*Derbicha, beleemea eta falcoina* 11 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

<footnote n="48">⁴⁸ Goyhetchek lehenik idatzi du «banaicen», eta gero «c» barratuz, «banaizen».</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ Gehienetan Goyhetchek idazten du «guïçon», ez «guizon».</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Ikusten den bezala, "Epicuro"-k ez du azalpenik in margine. Goyhetchek nota horri "3" zenbakia eman dio, baina nota horretan "Pythagoras" sartzearnaz azalpena da aurkitzen.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ Jean Dunsou Scott, Eskozian sortua, «doktore sotil» (docteur subtil) deitua. <www.archive.org/stream//franceautempsd03vaub_djvu.txt></footnote>

<footnote n="52">⁵² «Aristoteles» / «Aristote».</footnote>
FILOSOFIAC: Florian hemen duda gabe, mintço da filosofia eguiazcoaz ceina ez baita ber-
tceric baicen Ebanyelioa; filosofo eguiazcoac eta christau ona dire biac bat. “Leen
bertcelaco filosofoac çoin gocho eta maltcho diren, hirur hogoi urthe hautaco errebolu-
cione odolxuec eracuxten darocute” (*Filosofoa eta Gau-aiñhara* 15 Lib. IV): FLO. CB
162 BNF (1851 ing.).

FORTUNA: Yaincosa ixu, tresor ta ontasun emaillea. "Fortunari lotcen çaio, / Eta hula erra-
ten dio" (*Pan-yaincoa eta Fortuna* 14 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

HERCULES: Hercules, duela bi milla eta sei ehun bat urthe, bere gorphutzeco indar, eta eguintça estranioez, [yankuaren]<fnref n="53" /> pare, ospatua cena paganoen artean. “Hercules ohore hautaz çoratua” (*Hercules Olympoan* 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

IBERIACO: Mende iraganetan Espainiari ematen citçaion icena. “Laster, laborariac aguindu ciona / Phipec ardiexten du guduan gaiña. / Eta Iberiaco thronuan yarria, / Ahantzi ez çuen ez harc laboraria” (*Castillaco laboraria* 8 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

KHIMERA: Aireco gauça bat, ilusione bat. «Ez dela baicic khimera: / Eta ilusione horiec mai-
zenic / Dathorzela urguillutic» (*Chartala* 15 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

LAMURRA:<fnref n="54" /> Lamurraren icena ematen diogu, amodio profano eta likixari, amodio garbi eta çucenezcotic berechtecotçat. “Lamurra citçaion yayo uretic bere aldean” (*Lamurra eta bere ama* 19 Lib. III): FLO CB 162 BNF (1851 ing.).

LORÑON:<fnref n="55" /> Lorñona da catalocha ttiki bat, bereciki theatretan usatcen dena. “Horra egun ba-
tez non duen atzematen / Muble luche, beltch bat, bere bi burutan / haren estonimendu-
tan / fixatuac dituena / Net garbiac bi berina. / Hura cen lorñon hetaric / Theatretaraco
asmatuetaric” (*Gathua eta catalocha* 16 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

LYNTCHA:<fnref n="56" /> “Badohaco orduan nahiz harrapatu; / Baina yaincoac colpez traça du chan-
yatu: / Bihurtcen çaio aldizca / Oxo eta acheri, chimino eta lyntcha” (*Cortesanoa eta
Proteo-yaincoa* 11 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

MARGOTA:<fnref n="57" /> Phicaren icengoitia. “Bere senharraz cenean Margota çampatua / hauçoa-gana cioan lasterrez damutua” (*Phica eta paloma* 14 Lib. II): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

MARTESE: Martes,<fnref n="58" /> guerlaco yaincoa. “Martese, Minerba, baita Benus bera / yin ceizcan besarcatcera” (*Hercules Olympoan* 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

MECENA:<fnref n="59" /> Mecena, duela bi mila<fnref n="60" /> urthe, Agusto Erromaco emperadorearen lehen minis-
troa, dakinxu pherxuguile eta escribaile izpirituxuac ohoratcen eta laguntcen cituena.
“Pintore, oficiale escultore / Sabant, escultore oficiale, / Yende izpirituxu guciez gain-
dia, / Ceinec lehian baitçuten / Hitz ederrez balacatcen, / Eracuxten deseiñuac, eraeux-
ten, / Eracuxten liburuac, eracuxten, / Entçuten ere abisac / Harc eman nahi çaiztenac; /

<footnote n="53">⁵³ Irakurketa dudazkoa.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Ik. *frantsesez l'amour*. Ik. Florian: *L'Amour et sa mère*.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ Ik. *frantsesez lorgnon*.</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ Ik. *frantsesez lynx*.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Ik. *frantsesez margot* pikaren zentzuan: “II. Pop. Pie. Autrefois ces braves savetiers n'avaient que des pies (...). Les portiers ont suivi le mouvement: ils ont remplacé la margot par le perroquet ou la perruche (Kock, *Ni jamais*, 1835, p. 14). *Le vol des piverts, des margots et des merles* (Rollinat, *Névroses*, 1883, p. 171). « Trésor de la Langue Française informatisé (Le), » URL: <http://atilf.atilf.fr/tlf.htm>. Ik. *La pie et la colombe in Fables de Florian* (1874: 60)</footnote>

<footnote n="58">⁵⁸ “Martese” / “Martes”.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ Frantsesez mécène.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ Hemen «mila», beste batzuetan «milla», adibidez in *Hercules Olympoan* 6 Lib. III. FLO. CB 162.</footnote>
Deithatcen çutela Mecena handia” (*Basurdea eta rochiñoleta* 3 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

MINERBA: Minerba, çuhurtciaren eta jakitatearen yaincosa, ceinari conxacratua baitcen untza paganoen demboran (*Arranoa eta untza* 21 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

MINERBA: Minerba, çuhurtcia eta yakitatearen yaincosa. “Guiça Martese, Minerba, baita Benus bera / yin ceizcan besarcatcera” (*Hercules Olympoan* 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

MINOS: Minos, paganoen fedean, yuye lehen-azkena, bertce munduan arima guciac yuya-
tcen dituena (Yupiter eta Minos 7 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

MINOSEN: Minos, lehenago paganoen ustearen arabera, bertce munduan onen eta gaitztoen yuye soberanoa. “Minosec, ezbaitceçaken / ya bere oficioaren / Yasan carga nekhezkoa” (*Minosen balentça* 14 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

NEMBROD<fnref n="61" /> BERRIAC: Nembrod, mende çaharretan ehiztari eta guerlari ospatua. “Han gure Nembrod berriac / Hara huna erne beguiac” (*Gathua eta catalocha* 16 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

NILAREN: Eyiptoco ybai ospatua bere igaitçaz hango lurrac guicentcen dituena, eta sor-araz-
ten abondantciaric mirexgarriena. “Nilaren egú heguian egun batez lehen” (*Crocodila
eta colaca* 62 11 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

OLYMPOAN: Olympoa, paganoen cerua. “Hartua Olympoan içatu cenean” (*Hercules Olym-
poan* 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

OZPINA: Arranoa. «Ozpina dabilçan chori ospatua / Banderiça batez gorthean beltztua, / Ceruco egoitçatic urrun khasatua» (*Arranoa eta untza* 21 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PACHA: Turkian probintcietaco buruçagui[ara].<fnref n="63" /> “Africano baten-ganic / Daducat ikha-
sia nic, / Turkian Pacha bat behin / Cacha ciguillatu precios batekin / Citçaiola gan
arraiki” (*Pacha eta derbicha* 7 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PAN: Pan, lehenago paganoen demboran, artçainen eta hauki behatcen çaizcoten gucien yaincotçat, poeta edo pherxuguillec asmatua. “Yabal eçac, derro Pani / Senti duken changrin hori” (*Pan-yaincoa eta Fortuna* 14 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PANTHERAC: Africaco ememu harexutan, basa-bestia cruelenetaric bat. “Baina lehoin<fnref n="64" /> cen-
tçudunac / Beldurtcen cituen hartz eta pantherac” (*Lehoiña eta leoparra* 22 Lib. III):
FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PARKEAN: Parkea da, yaureguien inguruan içaten ohi den barrendegui bat ihiztatceraco. “Yauregui bateco parkean yarri cen” (*Gathua eta catalocha* 65 16 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PERRUCHA: Perroket emea. “Perrucha, cardinalea / Eta ttarina simplea, / Hauc ere beha çorrotzki / Çagoz(?)con<fnref n="66" /> arlekinari” (*Arlekin-arropa* 4 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

<footnote n="61">61 Ik. frantses forman *Nemrod* (Genesia 10, 9)</footnote>

<footnote n="62">⁶² Ik. Florian *Le crocodile et l’esturgeon*.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ Irakurketa dudazkoa.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ «lehoinaren» / «lehoiñari».</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ Frantsesez lunette. Ikus “Le chat et la lunette” in *Fables de Florian* (1874: 26).</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Barratua den hitz-zatia ez da ikusten kopian.</footnote>
PHENIÇA: Pheniça, Antigoaco pherxuguille edo poeten arabera, cen hegaztin bat bere arraçatic bakhoitza eta hil ondoan, bere hauxetaric berriz phitzten cena. “Arabiaco lurretic / Ethorria trumpaturic, / Pheniça gure oihanetan, / Egun eder batez cen ikhusi betbetan” (Pheniça 13 Lib. II): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PHILOMELA:<fnref n="67" /> Rochinoletaren bigarren izena. “Philomela! guri eta maithagarriac / Egun ederrac yitean” (Rochinoleta eta paona 5 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PLATON: Platon, filosofo grecoa, duela bi mila eta berreun urthe bici cena, eta filosofo yen-
til gucietan, bere izpiritu çorrotz eta hedatu, bai eta bere dotrina ederra-gatic ospatuena;
eta Dibinoa deithatua. “Baçarraizcoia Zenonen dotrina herxiari? Edo Epicuro baten es-
cola laçoari? Pithagora bati edo Platon Dibinoari?” (Sabanta eta Bordaria 1 Lib. IV):
FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PLUTUS: Plutus, tresor eta abariciaren yaincoa. “Baina Plutus, hirriz-hirriz / Besta hartan parte nahiz, / Harroki caio hurbiltcen” (Hercules Olympoan 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PROSA: Pherxutan ez-den escribua. «Hainitz errencura çuen author batec, / Çaduzcatela sa-guec / Haren obra hoberenac / Erdi-janac. / Cembat nahi çetçan armarioz chanya / Eta arteac oro heda, / Gathu onac ere guarda; / Deusec ez-çuen balio: / Prosa, pherxu, drama, istorio <edo> istorio, / Guciac ciren hasiac» (Autorra eta saguac 20 Lib. V.): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PROTEO: Paganoec bere[n]<fnref n="68" /> millaca yaincoen artean baçuten hau ere, Proteo deitcen çu-
tena ceren hartzen baitcituen nahi cituen itchura diferent guciac, eta baitcen ecin sesitua
ez mintçatua, berac nahi ez baçuen. “Erresuman aguertu içurritea cen, / Eta hunen furia
yabal ez-çaiteken / Yainco-Proteoc bere abis dibinoa / Non ez-çuen ematen haren gaiñe-
coa. / Yainco hau, guciec badakitena ongui, / Bici gaitzeco da eta ethorcorra guti” (Cor-
tesanoa eta Proteo-yaincoa 11 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

PYTHAGORAS:<fnref n="69" /> duela bi mila eta hirur ehun urtheen ingurua, Grecian bere dakintasun handi eta morala garbia-gatic haguitz famatua. “Baçarraizcoia Zenonen dotrina herxiari? Edo Epicuro baten escola laçoari? Pithagora bati edo Platon Dibinoari?” (Sabanta eta bordaria 1 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

RHINOCEROA: Africaco basa-bestia bat urean eta leihorrean berdin bici dena, larria, ezca-
tatua eta sudurraren gaiñeco aldean dakharren adar zorrotzagatic, latzgarria. “Rhino-
cero batec gazte ta hazcarrac / Dromaderoari cerron behin: errac / Othoi, anai, cer-
taco den / Hain myristua gu bien / Zoriac eguin zortea” (Rhinoceroa eta dromaderoa 4
Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ROLINEN:<fnref n="70" /> Rolin, Frantçiaco istorio escribatçaille ospatuena eta çuhurrena. “Çaharren hori hari cen Rolinen eracurtcen” (Cartazco gaztelua 12 Lib. II): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

SEGUANAREN: Sena, Parisco arribera. “Horrela mintço guiñela, / Sentitcen ez-guinduela, / Aurkitu guinen betbetan / Seguanaren heguietan” (Peisanta<fnref n="71" /> eta ybaia 6 Lib. V): FLO CB 162 BNF (1851 ing.).

<footnote n="67">⁶⁷ Ik. *Philomèle et Procné* frantses bertsioan. Ik. in Goyhetche, «Proñe» sartzea.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ Ez da ongi irakurtzen kopian.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ “Pithagora” / “Pythagoras”.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Charles Rollin (Parise 1661-1741), frantses historiagile eta irakaslea, xviii. mendean historia za-harraz eta pedagogiaz liburu ugariren autorea.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ Ik. *frantsesez paysan*. Ik. Florian in *Le paysan et la rivière*.</footnote>
SOLDAN: Turcoen artean printze<sup>72</sup> soberanoen izena. "Hauzoco paonetan ederrena cena / Soldan fierra" (*Rochinoleta eta paona* 5 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

SOLDANAC: Turcoen lehen buruçaguiari ematen çaion icena. "Gure soldanac du choilki / Bisir-handia egorri / Mahomet profeta-ganat / Ordre bat eramaterat" (*Pacha eta derbi-cha* 7 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

SYRIACO: Eypioaren hauçoco erresuma aberax bat orai Turco handiaren meneco dena. "Syriaco erresuma guciz aberaxa" *Cortesanoa eta Proteo-yaincoa* 11 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

TALAPINEC:<fnref n="73" /> hola dire deithatcen Siam-go eta Pegu<fnref n="74" />-co erresumetan, yainco-falxoen apheçac. "Gure Talapinec hori erran dute, hortaz duda hortaz ezdaiteke" (*Elefant churia* 14 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

TRAYEDIA: Theatraco pheça bat, beira egoileac, batean ikharaz bethetcen, bertcean nigarrez, haur tropa bat beçala, atchikitcen dituena. "Colaca onest bat han aurkitcen cena / Trayedia hura ikhusi çuena, / Latztua tretu hortara / Badioa gordetcera / Ur handiaren çolara" (*Crocodila eta colaca* 11 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

TYRCIS: Tyrcis, duela bi mila urthe munduan cen artçain bat, pherxuguille orducoez haguitz ospatua. "Soinean gibeciera,<fnref n="75" /> / Escu batean cigorra, / Eta bertcean ehits chirola, / Buruan ere çakharla / Chapel<fnref n="76" /> churi biribila, / Berdez net chingolatua / Cocoxera amarratua: / Penxa çaçue guciec, / Cer aire eta cer gracia / çukeien hola eçarria / Gure Tyrcis berri hunec!" (*Donkichot* 20 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ULYSEREN: Ulyse, duela bi milla eta çazpi ehun urthe, Africaco printce gazte bat, biayetan urez eta lurrez ibilli cena, moral eta politica ardiexi nahiz. "Çoin erresumetara, edo çoin printceren gorthera / Goan içatu çaren nihoiz justicia ikhastera / Ulyseren exemplura?" (*Sabanta eta bordaria* 1 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

YUNON: Yupiterren espos eta arreba. "Yin ceizcan besarcatcera / Are Yunon berac ere" (*Hercules Olympoan* 6 Lib. III):. FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

YUPINEC: Yupin, Yupiterri trebentciaz ematen citçaion icena: nola erraiten baita Piarresentçat Betiri edo Peillo. «derro Yupinee ordu berean» (*Hercules Olympoan* 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

YUPITER: Paganoen arabera yainco gucien nausia (*Yupiter eta Minos* 7 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

YUPITERREC MAITHE DUEN ÇUHAITZARI: Haritza, paganoen demboran Yupiterri conxecratua. "Çoin haicen pleiñigarria / Belhar hain aphal hazia! / Cerron egun batez Chirac

<footnote n="72">⁷² Beste anitz kasutan «printce» idazten du Goyhetchek.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ Ik. frantsesez talapoin: «Nos talapoin s’ont dit, ainsi la chose est sûre» (*L’éléphant blanc*, in *Fabres de Florian* 1874: 25). Ikus frantsesez talapoin: «[Pour les Européens du xviie et du xviie s.] Prêtre bouddhiste de Birmanie ou du Siam; péj., moine, prêtre. *Un groupe de chamans chinois, et de talapoin de Siam* (Volney, *Ruines*, 1791, p. 203). *Ces pays où les fakirs, les bonzes, les santons, les caloyers, les magrab outs, les talapoin et les derviches pullulent jusqu’au fourmillement vermineux* (Hugo, *Misér.*, t. 1, 1862, p. 615).» (in *Le Trésor de la Langue Française informatisé-TLFi*).</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ Ik. (frantses moldean idatzia) Pegu (Hamsavati)-ko hiri eta erreinu desagertuak. ix. mendetik aitzina «Pegu» europarrek erabiltzen duten izena da. xi. mendean Pagan Birmaniako eskualdearen menpe erortzen da eta 1757an Alaungpaya errege birmanoak arrasatzen du. Ik. URL: <http://www.universalis.fr/encyclopedie/T3C>.</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ Ik. frantsesez gibècière.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ Testuko «Xapel xuri»-a, ez da gaur «boneta» edo «txapela» deitzen duguna. Ik. frantsesez châpeau (gazteleraz sombrero). Ik. «txapel» «zapel», «txapela», «tzapel» in *OEH*.</footnote>
Charpotari Chendanari: / Lurrean herrestatcea / Duc bethi hire çortea; / Hire guirttina tchar eta ikharan bethi, / Apenas çaitekec lur-barnetic ilki: / Nerea aldiz gora / Hedoien hauçora / Yuntatua ohorezki / Yupiterrec maithe duen çuhaitzari, / Ygaten nauc glosrioski" (*Chira eta charpota* <Chendana><fnref n="77" /> 15 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

ZENONEN: Zenon, Greciaco filosofo bat, duela bi mila<fnref n="78" /> eta berreunbat urthe, bere dotrina orduco garbi eta herxiaz ospatua". "Baçarraizcoia Zenonen dotrina herxiari? Edo Epi-curo baten escola laçoari? Pithagora<fnref n="79" /> bati edo Platon Dibinoari?" (*Sabanta eta bordaria* 1 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.).

## VI. HITZTEGUI CHUMEA: «Hitztegui chumea liburu huntan emplegatuac diren usayaz campoco hitz batçuen endelgutan» (LAF 1852)

### A

ABORO: *Guehiago*. LAF HC 1852: 327. (22).<fnref n="80" />

ALAIA: *Phoça-aleguera*. LAF HC 1852: 327. (1)

ALEGUIÑA: *eguin-ahala*. LAF HC 1852: 327. (2)

ARAOZ, ARAUZ: *Iduriz, aparantciaz*. LAF. HC 1852: 327. (ARAOZ:1 / ARAUZ:3)

ATCHATCHO: *Cuchean, istant berean*. LAF. HC 1852: 327.(1)

### B

BACEMAN: *Ematen çuen*. LAF HC 1852: 327. (1)

BACEMATÇAN: *Ematen cituen*. LAF HC 1852: 327. (1)

BACEMON: *Ematen cion*. LAF HC 1852: 327. (2)

BACERRATENAC: *Erraten çutenac*. LAF 1852: 327. (1)

BADAKHAR: *Ekhartcen du*. LAF HC 1852: 327. (5)

BADAKHARZTE: *Ekhartcen dituzte*. LAF HC 1852: 327. (2)

BADAKHART: *Ekhartcen dut*. LAF HC 1852: 327. (1)

BADAKHARTZ: *Ekhartcen ditu*. LAF HC 1852: 327. (2)

BADAKHARTE: *Ekhartcen dute*. LAF HC 1852: 327. (2)

BADAGOT: *Egoten*, edo *Guelditcen çait*. LAF HC 1852: 327.(1)

BADEMA: *Ematen du*. LAF HC 1852: 327. (3)

BADEMAITÇUT: *Ematen dauçut*. LAF HC 1852: 327. (0)

BADEMAIZCUN: *Ematen dauzkigun*. LAF HC 1852: 328. (1)

BADEMATE: *Ematen dute*. LAF HC 1852: 328. (1)

BADEMO: *Ematen dio*. LAF HC 1852: 328. (4)

BADEMOT: *Ematen diot*. LAF HC 1852: 328.(1)

BADERRA: *Erraten du*. LAF HC 1852: 328. (8)

BADERRAKEGU: *Erran deçakegu* edo *badiokegu*. LAF HC 1852: 328. (2)

BADERRAKET: *Erran deçaket*. LAF HC 1852: 328. (2)

<footnote n="77">⁷⁷ «charpota» barratu gabe bi lerroen artean gehitua da «chendana».</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ Hemen “mila”. Alegia berean gorago «milla» idazten du.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ “Pithagora” / “Pythagoras”.</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ Parentesien artean: okurrentziak.</footnote>
<figure><img src="image_7.png" /><figcaption>Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac,
eta Goyhetche apheçac franxesetic escoarara bexutan itçuliac (Baiona 1852).
"Hitztegui chumea"
Baionako Liburutegi Munizipala WP 153</figcaption></figure>

BADERRAICU: *Erraten darocu*. LAF HC 1852: 328. (1)

BADERRAITÇUT: *Erraten dautçut*. LAF HC 1852: 328. (1)

BADERRO: *Erraten dio*. LAF HC 1852: 328. (27)

BAGUIÑERRO: *Erraten baguiñeço*. LAF HC 1852: 328. (1)

BAHAKHARNAT: *Ekhartcen daunat*. LAF HC 1852: 328. (1)

BAIDIDURITÇOKE: *Iduri baidakioke*. LAF HC 1852: 328. (0) [*Badiduritçoke* in “Bufona eta arrainac”]

BAIDATHOR: *Heldu*, edo *Yiten baita*. LAF HC 1852: 328. (1)

BAIDATHORCO: *Heldu*, edo *Yiten baitçaio*. LAF HC 1852: 328. (1)

BAITCERRON: *Erraten baitcion*. LAF HC 1852: 328. (1)

BALEMAKE: *Eman leçake*. LAF HC 1852: 328. (1)
BALIDURITÇUKE: *Iduri litçaitçuke*. LAF HC 1852: 328. (0)

BALIROTE: *Balioçate*. LAF HC 1852: 328. (0)

BIZ: *Dela, bedi*. LAF HC 1852: 328. (6)

C

ÇAIZTE: *Çaizcote*. LAF HC 1852: 328. (1)

ÇAKHORZTELA: *Ekhartcen ciotçatela*. LAF HC 1852: 328. (1)

ÇAROEN: *Cioten*. LAF HC 1852: 328. (1)

CEICAN: *Cioçaken*. LAF HC 1852: 328. (1)

CEMACON: *Eman cioçan*. LAF HC 1852: 328. (0)

CEMAKIDAKENIC: *Eman cieçakedanic*. LAF HC 1852: 328. (1)

CEMOKETENIC: *Eman ceçoketenic*. LAF HC 1852: 328. (1)

CEMON: *Ematen cion*. LAF HC 1852: 328. (2)

CEMOTET: *Ematen ciotet*. LAF HC 1852: 328. (1)

CERRALA: *Erraten çuela* edo *cioela*. LAF HC 1852: 328. (3)

CERRAN: *Erraten çuen* edo *cioen*. LAF HC 1852: 329. (11)

CIDURIÇON: *Iduritcen citçaion*. LAF HC 1852: 329. (4)

CINDURIELA: *Iduri cinduela*. LAF HC 1852: 329. (0)

D

DAIZTE: *Diotçate*. LAF HC 1852: 329. (0)

DAKHAR: *Ekhartcen du*. LAF HC 1852: 329. (4)

DAKHARCO: *Ekhartcen dio*. LAF HC 1852: 329. (1)

DAKHARLA: *Ekhartcen duela*. LAF HC 1852: 329. (1)

DAKHART: *Ekhartcen dut*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMADAN: *Eman deçadan*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMAICUNIC: *Ematen daucunic*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMAICUTE: *Emaiten daucute*. LAF HC 1852: 329. (0)

DEMAITAN: *Ematen dautan*. LAF HC 1852: 329. (2)

DEMAITÇUKET: *Eman dieçaçuket*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMAIZKIGU: *Ematen dauzkigu*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMAKE: *Eman deçake*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMALA: *Eman deçala*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMANA: *Ematen duena*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMO: *Ematen dio*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMOÇUEKETE: *Eman dieçocueke*. LAF HC 1852: 329. (1)

DEMOTÇAN: *Eman ditçon*. LAF HC 1852: 329. (1)

DERRA: *Erraten du*. LAF HC 1852: 329. (21)

DERRAIELA: *Erraten diotela*. LAF HC 1852: 329. (1)

DERRAICU: *Erraten daucu*. LAF HC 1852: 329. (1)

DERRAKIOTEN: *Erran dakioten*. LAF HC 1852: 329. (1)

DERRO: *Erraten dio*. LAF HC 1852: 329. (30)

DERROIE: *Erraten diote* (*batec cembaitei*). LAF HC 1852: 329. (2)

DERRALARIC: *Erraten duelaric*. LAF HC 1852: 329. (1)
DERROLARIC: *Erraten diolaric*. LAF HC 1852: 329. (1)

E

ERKHATCEA: *Comparatcea*. LAF HC 1852: 330. (0)

ETCEITÇATEN: *Etciotçaten*. LAF HC 1852: 330. (0)

EZ-BAITCIRAUKEN: *Ez baitceçaken iraun*. LAF HC 1852: 330. (1)

EZ-ÇATHORCOLARIC: *Heldu*edo Yiten *etcitçaiolaric*. LAF HC 1852: 330. (0)

EZ-DEMOTEN: *Ez dioten ematen*. LAF HC 1852: 330. (1)

EZ-DEMAITÇUKET: *Ez dieçaçuket eman*. LAF HC 1852: 330. (1)

EZ-DERRAT: *Eztut erraten*, *edo Ez diot*. LAF HC 1852: 330. (1)

EZ-NERRAKE: *Ez neçake erran*. LAF HC 1852: 330. (1)

G

GARABIC: *Bathere, niholere*. LAF HC 1852: 330. (9)

GATHORZ: *Heldu*edo Yiten *gare*. LAF HC 1852: 330. (1)

GATHORZKITÇU: *Heldu*edo Yiten *gaizkitçu*. LAF HC 1852: 330. (1)

GUIRADE (berxutan): *Gare*. LAF HC 1852: 330. (1)

H

HER: *Heier, heiki, hekieri*. LAF HC 1852: 330. (6)

HERENA: *Hirur-garrena*. LAF HC 1852: 330. (1)

HIRO: *Heçake*. LAF HC 1852: 330. (1)

I

IÑOIZ: *Nihoiz*. LAF HC 1852: 330. (10)

IPHIÑI: *Eçarri, plaçatu*. LAF HC 1852: 330. (0)

IRTEN: *Ilki, athera*. LAF HC 1852: 330. (1)

L

LIÇATEKELA: *Laitekela*. LAF HC 1852: 330. (1)

LIDURIKETE: *Iduri lukete*. LAF HC 1852: 330. (1)

LIRONIC: *Leçakenic*. LAF HC 1852: 330. (1)

M

MORROIÑA: *Mutico gaztea*. LAF HC 1852: 331. (1)

N

NATHOR: *Heldu*edo Yiten *naiz*. LAF HC 1852: 331. (1)

NERRAKEN: *Erran neçaken*. LAF HC 1852: 331. (1)

NIRO: *Neçake*. LAF HC 1852: 331. (4)
T

TIPUSTEAN: *Betbetan, ustecabean*. LAF HC 1852: 331. (1)

TONTORROAN: *Goi-goiean, punta-puntan*. LAF HC 1852: 331. (1)

TORTILLA: *Omeleta, arraulce yoac*. LAF HC 1852: 331. (1)

## Bibliografia

Arcocha-Scarcia, A. (Arkotxa, A.), 2003a, «Florianen fableac Goyhetche apheçac franxese-tic escoarara pherxutan itçuliac.», A. Arkotxa, L. Otaegi (arg.), *Iker* 14, Euskaltzaindia, Bilbo.

—, 2003b, «Manuscrits relatifs aux fables de La Fontaine et de Florian traduites et adaptées du français au basque labourdin par Martin Goyhetche (1791-1859), *Lapurdum* 8, Baiona, 25-83 URL: <http://lapurdum.revues.org/index799.html>.

—, 2006, «Alegia euskarazkoa Frantziako Euskal Herrian 19. mendean. Bi etsenplu: Archu (1848), Goyhetche (1852)», in *Ikuspegi soziokulturala Euskal Herriko hezkuntzan, I. Hezkuntzaren gaineko berbaldiak*, arg. B. Bilbao, G. Ezkurdia, K. Perez, argitalpen zerbitzua, UPV/EHU, Bilbo, 43-50.

—, 2007, «Fables traduites en basque en Pays basque de France au xixe siècle: Archu (1848) Goyhetche (1852), in H. Lieutard et M.-J. Verny, ed. *L'école française et les langues régionales, XIXe-XXe siècles*, Presses universitaires de la Méditerranée, collection «Études occitanes», Université Paul-Valéry, Montpellier III, Montpellier.

Canvat, K., 2004, «Les dispositifs textuels d'orientation axiologique dans la fable», *Skholë, hors-série* 1, 11-19, URL: <http://www.recherche.aix-mrs.iufm.fr/publ/skhole/pdf/04.H51.11-19.pdf>.

*Centre National de Ressources Textuelles et Lexixales, CNRTL, CNRS, ATILF*, <http://www.cnrtl.fr/etymologie/braconner>.

*Encyclopedia Universalis en ligne*, URL: <http://www.universalis.fr/encyclopedie/T3C>.

Ferreira, A. (u.g.): «De fabula confabulemus: la matrice classique des Fables de la Fontaine», URL: <http://www.ler.letras.up.pt/uploads/ficheiros/5821.pdf>.

Florian, J.-P. C. (de), 1803, *Œuvres complètes de M. de Florian. Nouvelle édition, Augmentée de la Vie de l'Auteur, de Guillaume Tell, et autres ouvrages inédits, et ornée de figures, dessinées et gravées par les meilleurs Artistes de Paris. Tome septième: Fables et Pièces diverses*. A Paris, Chez Fr. Dufart, Imprimeur-Libraire.

—, 1823, *Œuvres de Florian, de l'Académie Française etc. Nouvelle édition, ornée d'un portrait et de vingt-quatre gravures. Tome Premier. Vie et éloge de Florian*. Galatée.-Estelle. Chez P. C. Briand, Editeur, Paris.

—, 1824, *Œuvres de Florian, de l'Académie Française etc. Nouvelle édition. Tome Quatrième: Jeunesse de Florian. Guillaume Tell.- Eliézer. Mélanges de Littérature et de Poésies; Tome Sixième: Fables, contes en vers, poésies diverses; [Tome Treizième]: Œuvres diverses.-Correspondance*. Chez P. C. Briand Editeur, Paris.

—, 1874, *Fables de Florian, suivies de son Théatre, précédées d'un Jugement par la Harpe Et d'observations littéraires par M. Sainte-Beuve de l'Académie française. Vignettes par Grandville*. Garnier Frères, Paris.

Genette, G., 1987, *Seuils*, éditions du Seuil, Paris.
Goyhetche, M., 1852, *Fableac edo Aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, eta Goyhetche Apheçac franxesetic escoaraara berxutan itçuliac*. Forec eta Lasserrec Inprimatuac, Bayo-nan. [Baionako Liburutegi Munizipala WP 153].

—, 1852, «Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, Leonce Goyhetche (fak-similea). Hordago, 1978. Klasikoen Gordailuan». <http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/G/GoietxeFableak.htm>.

Hadjadj-Aoul, M., 2009, «Les fables de La Fontaine et leurs sources orientales», *Synergies Algérie* 5, 243-250, URL: <http://www.ressources-cla.univ-fcomte.fr/gerflint/algerie5/hadjadj-aoul.pdf>.

La Fontaine, J. (de), 1881, *Fables de La Fontaine avec des notes littéraires et grammaticales. Une vie de l'auteur et une notice sur la fable et les principaux fabuliste par M. Ch. Aubertin*, Belin Frères, Paris.

Lafitte, P., 1941, *Le Basque et la littérature d'expression basque en Labourd, Basse-Navarre et Soule. Conférence donnée au Musée Basque de Bayonne le 3 avril 1941*. Collection Aintzina, Baiona.

Michelena, L., 1987-2005, *Diccionario general vasco-Orotariko euskal hiztegia*, 16 t., Edicio-nes Mensajero, Bilbao-Bilbo.

Moliner, M., 2001, *Diccionario de uso del español*, Editorial Gredos, Madril.

*Nouveau Petit Robert* (Le), «Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française», Dictionnaires Le Robert, Paris.

Orpustan, J.-B., 1996, «La fable dans la littérature basque». Conférence donnée le 14 octobre 1995 à la Faculté Pluridisciplinaire de Bayonne. *Lapurdum* 1, Baiona.

Oyharçabal, B., 2007, «Une instruction en langue basque au XVIIème siècle», in H. Lieutard et M.-J. Verny (arg.), *L'école française et les langues régionales, XIXe-XXe siècles*, Presses universitaires de la Méditerranée, collection «Études occitanes», Université Paul-Valéry, Montpellier III, Montpellier.

—, 1999, «Euskarazko irakaskintzaren historia ororen eskolen ildotik, iraultzaren frantses garaiko eskola liburuxka bat», *Lapurdum* 4, «Hommage au Professeur Haritschelhar», Baiona, 81-106, URL: <http://www.artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-00000097/fr>.

—, 2001, «Statut et évolution des lettres basques durant les XVIIème et XVIIIème siècles», *Lapurdum* 6, Baiona, 219-287, URL: <http://lapurdum.revues.org/index1211.html>.

*Trésor de la Langue Française informatisé* (Le) (TLFi), URL: <http://atilf.atilf.fr/tlf.htm>.

Vandendorpe, C., 1991, «De la fable au fait divers», *Les cahiers de recherche du CIADEST*, n.° 10, Montréal, URL: <http://www.lettres.uottawa.ca/vanden/faitdiv.htm>.

—, 1989, «Apprendre à lire les fables. Une approche sémio-cognitive.», URL: <http://www.home.ican.net/~galandor/littera/syn_van4.htm>.

Welfringer, A., 2007, «Poétique d'un sous-genre critique: l'explication de fable de La Fontaine», dans «Complication de texte: les microlectures», *Fabula LHT (Littérature, histoire, théorie)*, n.° 3, 1 septembre 2007, URL: <http://www.fabula.org/lht/3/Welfringer.html>.

**Eskuizkribuak:**

Celtique et Basque 162, Bibliothèque nationale de France: *Florianen Fableac Goyhetche Apheçac franxesetic escoara pherxutan itçuliac* (datarik gabe).

Celtique et Basque 163, Bibliothèque nationale de France: *Lafontenen fableena. Liburu Çaz-pigarrena* (datarik gabe).