Robert Fossier, *Enfance de l'Europe X-e - XII-e siècles — aspects économiques et sociaux*, P.U.F., Paris 1982, t. 1 — *L'Homme et son espace*, ss. 608; t. 2 — *Structures et problèmes*, ss. 609-1128. Nouvelle Clio nr. 17 i 17 bis.

Autor należy do najwybitniejszych, oryginalnie myślących specjalistów dzie-
jów społecznych Europy wieków średnich (por. o jego *Histoire sociale de l'Occi-
dent médiéval* z 1970 r., Czas. Prawno-Hist., t. XXIV, 1972, z. 1). Na użytek serii
mającej za zadanie wprowadzać czytelnika w kolejne epoki i zagadnienia ujmo-
wanej w sposób integralny historii opracował on prawdziwą „summę” wiedzy
w odniesieniu do obszarów rozciągających się od Wysp Brytyjskich po Łabę oraz
między Bałtykiem a Adriatykiem. Próbuje też Autor penetrować obszar Słowiani-
szczyzny Zachodniej, choć z nierównomiernym skutkiem, ciekawie np. w odniesie-
niu do procesów miastotwórczych i wręcz bałamutnie, jeśli chodzi o struktery
polityczne (niezrozumienie sensu najnowszych badań wydobywających aspekt wy-
stępowania tu tzw. scentralizowanego feudalizmu i wspartej o niego, stosunkowo
silnej władzy państwowej). Historię społeczną rozumie Autor szeroko, włączając
w jej ramy obok tradycyjnie uwzględnianych stosunków międzyudzkich kształ-
tujących się w związku z procesem produkcji, w tym zróżnicowanie klasowe
i warstwowe, również te skupiające się wokół takich instytucji, jak rodzina czy
różnorakie wspólnoty terytorialne (sąsiedzka, parafialna, państwowa). Wiele uwagi
poświęca też Autor takim kwestiom, jak ciążące nad jednostką różne formy przy-
musu i kontroli społecznej.

Dzięki postępowi badań szczegółowych w skali całego prezentowanego w książ-
ce makroregionu poszczególne kwestie, jak np. formy organizacji wielkiej włas-
ności ziemskiej, zależności chłopskiej, organizacji wymiany i produkcji, miast czy
rodzaję zależności lennej ukazano w uwzględnieniem ich lokalnych odmian czy
specyfiki, np. przez zestawianie stosunków ukształtowanych na północy, w cen-
trum czy południu kontynentu. Choć Autor zdaje sobie sprawę z tego, iż zaj-
muje się czasami „prestatystycznymi”, gdzie tylko to jest możliwe, ucieka się do
ujęć kwantytatywnych, widząc w nich możliwość zbliżenia do rzeczywistości histo-
rycznej. Tak postąpił on np. w odniesieniu do kwestii powszechności stosunków
zależności lennej, licząc w wybranych seriach tekstów częstotliwość występowa-
nia pojęć mogących mieć związek z badanym zagadnieniem. W rezultacie do-
chodzi R. Fossier do zastanawiającej, choć kontrowersyjnej konkluzji, iż z glo-
balnie ujmowanej historii europejskiej należy wyeliminować pojęcie „feudalizm”.
W swym etymologicznym sensie pojęcie to jest adekwatne jedynie dla obszarów,
na których stosowany był kontrakt lenny. Na tych ostatnich zaś stosunek se-
nior—wasal obejmować miał znikomy procent ogółu stosunków zależności między-
ludzkiej. Jako ich najbardziej upowszechnioną formę widzi Autor system władz-
twa respective zwierzchnictwa gruntowego — seigneurie. Zbliżają się do tegoż
punktu widzenia autorzy książki poświęconej przemianom feudalnym X - XII w.
J. Poly i E. Bournazel w tomie 16 Nouvelle Clio (por. Czas. Prawno-Hist., XXXIV,
1982, z. 1). Jak wszystkie tomy wspomnianej kolekcji i niniejsza praca podzie-
lona została na trzy części: informację bibliograficzną (ponad tysiąc różnoję-
zycznych pozycji), bilans wiedzy oraz problemy badawcze pozostające otworem.
Do tych ostatnich zaliczył Autor problematykę rodziny, zagadnienie istoty oraz
wzajemnych relacji kategorii społecznych nobiles i milites, problematykę istoty
miast oraz funkcje kruszców szlachetnych.