# Bảng phiên âm quốc tế. Bản tiếng Việt

Minh-Châu Nguyễn, Thị Thu Hà Phạm

► To cite this version:

Minh-Châu Nguyễn, Thị Thu Hà Phạm. Bảng phiên âm quốc tế. Bản tiếng Việt. 2020. halshs-02469549

HAL Id: halshs-02469549

https://shs.hal.science/halshs-02469549

Preprint submitted on 6 Feb 2020

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>
BẢNG PHIÊN ÂM QUỐC TẾ (cập nhật năm 2020)

PHỤ ÂM (CÓ LUỒNG HỜI TỪ PHỐI)

© 2020 IPA

<table><thead><tr><th></th><th>Môi - môi</th><th>Môi - răng</th><th>Răng</th><th>Lợi</th><th>Sau lợi</th><th>Quặt luche</th><th>Ngac<br>cũng</th><th>Ngac<br>mêm</th><th>Luche con</th><th>Yết hầu</th><th>Thạnh<br>hầu</th></tr></thead><tbody><tr><td>Tắc (miệng)</td><td>p b</td><td></td><td></td><td>t d</td><td></td><td>t 话</td><td>c f</td><td>k g</td><td>q G</td><td></td><td>?</td></tr><tr><td>Mũi</td><td>m</td><td>η</td><td></td><td>n</td><td></td><td>η</td><td>η</td><td>η</td><td>N</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Rung</td><td>B</td><td></td><td></td><td>r</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td>R</td><td></td><td></td></tr><tr><td>Vỗ</td><td></td><td>V</td><td></td><td>ſ</td><td></td><td>τ</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Xát</td><td>φ β</td><td>f v</td><td>θ ð</td><td>s z</td><td>∫ 3</td><td>§ z</td><td>ç j</td><td>x y</td><td>χ k</td><td>h ſ</td><td>h h</td></tr><tr><td>Xát bên</td><td></td><td></td><td></td><td>ł</td><td>ł</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Tiếp cận</td><td></td><td>u</td><td></td><td>l</td><td></td><td>l</td><td>j</td><td>ψ</td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Tiếp cận bên</td><td></td><td></td><td></td><td>l</td><td></td><td>l</td><td>λ</td><td>L</td><td></td><td></td><td></td></tr></tbody></table>

Trong mỗi ô, các kí hiệu bên phải tương ứng với âm hữu thanh, các kí hiệu bên trái tương ứng với âm vô thanh. Những chỗ bối dasset biểu thị các cấu âm không thể phát âm được.

PHỤ ÂM (KHÔNG CÓ LUỐNG HỜI TỪ PHỐI)

<table><thead><tr><th>Âm chất (âm click)</th><th>Âm hút vào hữu thanh</th><th>Âmụt</th></tr></thead><tbody><tr><td>O Môi - môi</td><td>ß Môi - môi</td><td>' Các ví dụ:</td></tr><tr><td>| Răng</td><td>d Răng/ lợi</td><td>p' Môi - môi</td></tr><tr><td>! (Sau) Lợi</td><td>f Ngạc củng</td><td>t' Răng/Lợi</td></tr><tr><td>‡ Lợi ngạc củng</td><td>g Ngạc mềm</td><td>k' Ngạc mềm</td></tr><tr><td>|| Lợi bên</td><td>G L者的 con</td><td>s' Xát lợi</td></tr></tbody></table>

CÁC KÝ HIỆU KHÁC

M Âm xát môi - ngạc mềm vô thanh

W Âm tiếp cận môi - ngạc mềm
hũu thanh

U Âm tiếp cận môi - ngạc củng
hũu thanh

H Âm xát nắp họng vô thanh

F Âm xát nắp họng hữu thanh

2 Âm tác nắp họng

C Z Âm xát lợi - ngạc củng

J Âm vỗ lợi bên hữu thanh

H Phát âm ∫ và X đồng thời

C ác âm xát và các cấu âmanten có thể
được thể hiện bằng 2 ký hiệu, và nếu
cần thiết, được liên kết bằng một dấu
nối.

ts k̈p

CÁC DẤU PHỤ

<table><tr><td>Vô thanh</td><td>n̄</td><td>đ̄</td><td>..</td><td>Giọng thì thào</td><td>b̄</td><td>ā</td><td>..</td><td>Âm răng</td><td>t̄</td><td>d̄</td></tr><tr><td>Hũu thanh</td><td>s̄</td><td>t̄</td><td>~</td><td>Giọng kệt</td><td>b̄</td><td>ā</td><td>..</td><td>Âm chóp luche</td><td>t̄</td><td>d̄</td></tr><tr><td>h Bật hơn</td><td>t<sup>h</sup></td><td>d<sup>h</sup></td><td>~</td><td>L者的 - môi</td><td>t̄</td><td>d̄</td><td>..</td><td>Âm đầu luche</td><td>t̄</td><td>d̄</td></tr><tr><td>Tăng tròn môi</td><td>ɔ̄</td><td>~</td><td>W</td><td>Môi hóa</td><td>t<sup>w</sup></td><td>d<sup>w</sup></td><td>~</td><td>Mũi hóa</td><td>ẽ</td><td>~</td></tr><tr><td>Giam tròn môi</td><td>ɔ̄</td><td>~</td><td>j</td><td>Ngạc củng hóa</td><td>t<sup>j</sup></td><td>d<sup>j</sup></td><td>~</td><td>Thoát hơi<br>vào âm mũi</td><td>d<sup>n</sup></td><td>~</td></tr><tr><td>Đẩy ra</td><td>u̅</td><td>~</td><td>Y</td><td>Ngạc mềm hóa</td><td>t<sup>Y</sup></td><td>d<sup>Y</sup></td><td>~</td><td>Thoát hơi<br>vào âm bên</td><td>d<sup>l</sup></td><td>~</td></tr><tr><td>Rút về</td><td>e̅</td><td>~</td><td>ſ</td><td>Yết hầu hóa</td><td>t<sup>ſ</sup></td><td>d<sup>ſ</sup></td><td>~</td><td>Âm tác câm</td><td>d<sup>r</sup></td><td>~</td></tr><tr><td>Trung tâm hóa</td><td>ë̅</td><td>~</td><td>~</td><td>Ngạc mềm hóa hoặc yết hầu hóa</td><td>‡</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Bán - Trung<br>tâm hóa</td><td>ë̅</td><td>~</td><td>~</td><td>Nâng cao</td><td>e̅</td><td>( I = âm xát lợi hữu thanh )</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Âm tiết tính</td><td>n̄</td><td></td><td>~</td><td>Hạ thấp</td><td>e̅</td><td>( β = âm tiếp cận môi - môi hữu thanh)</td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Phi âm tiết tính</td><td>e̅</td><td>~</td><td>~</td><td>Gốc luche tiến</td><td>e̅</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>Âm sắc R</td><td>æ̅</td><td>a̅</td><td>~</td><td>Gốc luche lui</td><td>e̅</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr></table>

Nếu kí hiệu có móc dưới thì dấu phụ sẽ được đặt phía trên kí hiệu, ví dụ: ṭ

CÁC NGUYÊN ÂM

<figure><img src="image_2.png" /></figure>

Mở

Khi các kí hiệu xuất theo cấp, kí hiệu bên phải tương ứng với một nguyên âm tròn môi.

KÝ HIỆU PHÍ ĐOẠN TÍNH

1. Trọng âm chính

1. Trọng âm phụ

1. Dài e:

1. Nửa dài e'

1. Ngắn ẽ

|. Nhóm ngữ điều lớn

||. Nhóm ngữ điều nhỏ

•. Ranh giới âm tiết ri.ækt

✓. Liên (không dứt đoạn)

THANH ĐIỆU VÀ ÂM ĐIỆU TỪ

THANG ĐỘ ĐƯỜNG NÉT

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

Các phòng chữ: Doulos SIL (phản chữ); Doulos SIL., IPA Kiel, IPA LS Uni (các kí hiệu)
# “BẢNG PHIÊN ÂM QUỐC TẾ IPA TIẾNG VIỆT”: MỘT SỐ GHI CHÚ

Nguyễn Thị Minh Châu       Phạm Thị Thu Hà

với sự tham gia cố vấn của Marc Brunelle, James Kirby, và Alexis Michaud

Ủy ban Alphabet, Charts và Fonts của Hiệp hội ngữ âm quốc tế đang tiến hành một dự án thu thập và công bố các bảng IPA bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau (với nội dung hoàn toàn giống như bản gốc bằng tiếng Anh). Một số bảng sơ thảo hiện đã được công bố tại địa chỉ dưới đây để tiếp nhận các bình luận, phê bình từ phía cộng đồng:

<https://linguistics.ucla.edu/people/keating/IPA/IPA_charts_2018_trans.html>

Sau thời gian tiếp nhận các các ý kiến đóng góp, Ủy ban sẽ đề nghị Hội đồng IPA phê duyệt các bảng này để công bố chính thức trên Website của IPA.

Việc dịch các thuật ngữ sang tiếng Việt gặp rất nhiều khó khăn do một số thuật ngữ chưa hề được dịch sang Tiếng Việt trước đây, một số khác lại được một số dịch giả dịch theo các cách khác nhau. Mỗi một thuật ngữ được đề xuất trong bảng IPA phiên bản tiếng Việt này đều đã được cân nhắc và trao đổi kĩ càng trong nhóm thực hiện để đưa ra phương án hợp lý nhất, tuân thủ 3 tiêu chí như sau:

- Rõ và sát với nét nghĩa chính của thuật ngữ gốc,

- Ưu tiên các cách dịch đã phổ biến và lưu hành trong giới Việt ngữ học,

- Ngắn gọn, dễ hiểu và mang tính hệ thống.
Dưới đây là giải thích chi tiết cho cách dịch một số thuật ngữ mà chúng tôi thấy là cần được làm rõ hơn. Ngoài ra, chúng tôi cũng đối chiếu với cách dịch đã có trong “Từ điển thuật ngữ ngôn ngữ học đối chiếu” của Cao Xuân Hạo và Hoàng Dũng.

Chúng tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành đến Alexis Michaud, Marc Brunelle, James Kirby, Tạ Thành Tấn, Nguyễn Thị Hạnh và Cao Thành Việt đã tích cực đóng góp ý kiến và hỗ trợ chúng tôi trong quá trình thực hiện bản dịch này.

Mọi ý kiến đóng góp và thắc mắc xin vui lòng gửi về địa chỉ email [minhchau.ntm@gmail.com](mailto:minhchau.ntm@gmail.com) để góp phần hoàn thiện bảng IPA phiên bản tiếng Việt. Xin chân thành cảm ơn.

<table><thead><tr><th>Thuật ngữ tiếng Anh</th><th>Cách dịch được đề xuất</th><th>Cách dịch của CXH-HD</th><th>Giải thích</th></tr></thead><tbody><tr><td colspan="4">Một số thuật ngữ về Phụ âm</td></tr><tr><td>Palatal</td><td>Ngạc cúng</td><td>Ngạc</td><td rowspan="2">Cặp thuật ngữ “ngạc” và “mạc” đã được sử dụng trong giới Việt ngữ học. Tuy nhiên, để tránh sự nhầm lẫn giữa “ngạc” và “mạc” (đều chỉ vòm họng), chúng tôi sử dụng cặp thuật ngữ hiển ngôn hơn là “ngạc cúng” và “ngạc mềm”.</td></tr><tr><td>Velar</td><td>Ngạc mềm</td><td>Mạc/ngạc mềm</td></tr><tr><td>Click</td><td>Chất</td><td>Mút</td><td>Chúng tôi thấy cách dịch “mút” không sát với thuật ngữ tiếng Anh là “click”. Vì vậy chúng tôi lựa chọn cách dịch “chất” (mang tính tượng thanh và gần với âm thanh của cách phát âm kiểu này).</td></tr><tr><td>Plosive</td><td>Tắc (miệng)</td><td>Tắc</td><td>Ở đây chúng tôi muốn làm rõ: “plosive” là âm “tắc miệng”, trong sự phân biệt với “stop” là “tắc” bao gồm cả âm tắc miệng và âm tắc mũi.</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th>Thuật ngữ tiếng Anh</th><th>Cách dịch được đề xuất</th><th>Cách dịch của CXH-HD</th><th>Giải thích</th></tr></thead><tbody><tr><td colspan="4">Một số thuật ngữ về Dấu phụ</td></tr><tr><td>Creaky voiced</td><td>Giọng kẹt</td><td>Giọng nghiến</td><td>“Creaky voice” là khái niệm thuộc về chất giọng (voice quality) trong thế khu biệt với “modal voice” (giọng thường) và “breathy voice” (giọng thì thào). “Giọng nghiến” theo cách dịch của Cao Xuân Hạo mặc dù phản ánh được sự co thất trong cơ chế cấu âm nhưng dễ gây liên tưởng đến từ “nghiến răng”, và vì vậy có thể hiểu nhầm về vị trí cấu âm là ở răng.</td></tr><tr><td>Rhoticity</td><td>Âm sắc R</td><td></td><td>“Rhoticity” để chỉ một thuộc tính ngữ âm, ví dụ: nguyên âm mang âm sắc R, còn gọi là nguyên âm quặt lưỡi (retroflex vowel), chẳng hạn như nguyên âm J[ɔ] trong tiếng Hán phổ thông.</td></tr><tr><td colspan="4">Một số thuật ngữ về Thanh điều và âm điều từ</td></tr><tr><td>Level</td><td>(1) Cấp độ<br>(2) Thanh bằng</td><td>(1) Cấp độ/mức độ<br>(2) Bằng, phẳng</td><td>Thuật ngữ “level” có thể hiểu theo 2 nghĩa:<br>- Các “cấp độ” khác nhau của cao độ (pitch)<br>- “Thanh bằng” (level tone), trong thế đối ứng với “thanh trắc” (contour tone).<br>(“Contour tone” được CXH-HD dịch là: “thanh dùng điều hình”).</td></tr><tr><td>Contour</td><td>(1) Đường nét,<br>(2) Thanh trắc</td><td>Điệu hình</td><td>Templar tự như “level”, thuật ngữ “contour” có thể hiểu theo 2 nghĩa:<br>- “đường nét” hay “điệu hình”<br>- “thanh trắc” (contour tone) trong thế đối ứng với “thanh bằng” (level tone).</td></tr><tr><td>Extra high</td><td>Đỉnh</td><td></td><td></td></tr><tr><td>High</td><td>Cao</td><td>Cao</td><td></td></tr><tr><td>Mid</td><td>Trung</td><td>Trung bình</td><td></td></tr><tr><td>Low</td><td>Thấp</td><td>Thấp</td><td></td></tr><tr><td>Extra low</td><td>Đáy</td><td></td><td>Ngưỡng phát âm của con người được chia làm năm cấp độ cơ bản, từ 1 đến 5. Lấy cấp độ giữa làm chuẩn, bên cạnh “cao” (high) - “trung” (mid) - “thấp” (thấp), chúng tôi dịch “đỉnh” và “đáy” thay vì cao hơn hay “siêu cao” (extra high) và “thấp hơn” hay “siêu thấp” (extra low).<br>Cách dịch như vậy phản ánh cụ thể hơn về vị trí của các mức độ khác nhau của cao độ. Trong khi “đỉnh” chỉ rõ vị trí cao nhất của ngưỡng phát âm, “đáy” tương ứng nói về vị trí thấp nhất. Vì vậy, cách dịch này cũng phù hợp với kí hiệu tương ứng trong bảng IPA.</td></tr></tbody></table>

Paris, tháng 8 năm 2019.