# Glód jako narzędzie polityczne – potencjal wykorzystania przez władze reżimów totalitarnych

Jakub Chustecki

► To cite this version:

Jakub Chustecki. Glód jako narzędzie polityczne – potencjal wykorzystania przez władze reżimów totalitarnych. Athenaeum Polskie Studia Politologiczne, 2024, 81 (1), pp.175-194. 10.15804/athena.2024.81.09 . hal-04995450

HAL Id: hal-04995450

https://hal.science/hal-04995450v1

Submitted on 18 Mar 2025

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

Distributed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
<figure><img src="image_2.png" /></figure>

# GŁÓD JAKO NARZĘDZIE POLITYCZNE –
POTENCJAŁ WYKORZYSTANIA PRZEZ WŁADZE
REŻIMÓW TOTALITARNYCH

## FAMINE AS A POLITICAL TOOL – THE POTENTIAL FOR USE
BY THE AUTHORITIES OF TOTALITARIAN REGIMES

Jakub Chustecki*

### ABSTRAKT

Zjawisko długotrwałego niedożywienia ma bardzo poważne skutki fizjologiczne i psycho-społeczne. Głód, obok upośledzenia układu immunologicznego i fizycznego osłabienia organizmu, powoduje agresję, apatię i alienację jednostek. Społeczności dotknięte chorobą głodową są zatomizowane, a jednostki funkcjonujące wewnątrz nich są niezdolne do budowania relacji interpersonalnych i współdziałania. Z uwagi na konsekwencje, jakie powoduje zjawisko głodu dla jednostek i wspólnot, może być ono narzędziem politycznym stosowanym przez władze reżimów totalitarnych. W artykule przedstawione zostały eksperymenty ukazujące fizjologiczne i psycho-społeczne konsekwencje choroby głodowej, a następnie ich wyniki zestawione zostały ze społeczno-antropologicznymi koncepcjami totalitaryzmu. Na podstawie przeprowadzonej analizy wykazane zostało, że istnieje istotna korelacja pomiędzy społecznymi konsekwencjami głodu a społecznym charakterem totalitaryzmu. Na bazie niniejszych rozważań w artykule wskazane zostały obszary, w których możliwe jest zastosowanie głodu jako narzędzia politycznego przez władze państw niedemokratycznych.

### ABSTRACT

The phenomenon of long-term malnutrition has very serious physiological and psycho-social effects. In addition to impairing the immune system and physically weakening the body, starvation causes aggression, apathy and alienation of individuals. Famine-affected communities are atomised and individuals functioning within them are incapable of building interpersonal relationships. Given the consequences that the phenomenon of hunger causes for individuals and communities, it can be a political tool used by the authorities of totalitarian regimes. The paper presents experiments showing the physiological and psycho-social consequences of hunger sickness and then juxtaposes their results with socio-anthropological concepts of totalitarianism. On the basis of the analysis conducted in the paper, it is shown that there is a significant correlation between the social consequences of hunger and the social character of totalitarianism. Drawing on these considerations, the paper identifies areas where hunger can be used as a political tool by the authorities of non-democratic states.

<footnote>* Uniwersytet Warszawski, Instytut Nauk Politycznych.</footnote>
**Słowa kluczowe:** Głód; totalitaryzm; kontrola polityczna; antropologia głodu; ludobójstwo

**Keywords:** famine; totalitarianism; political control; anthropology of hunger; genocide

## WPROWADZENIE

Głód jest zjawiskiem, które występuje w społeczeństwach od zarania dziejów. Na starożytnym grobowcu Egipcjanina imieniem Ankhtifi (nomarcha Hierakonpolis) widnieje inskrypcja mówiąca o tym, że ludność górnego Egiptu dotknięta głodem zaczęła zjadać własne dzieci (Russel, 2011, s. 18). W średniowieczu ludzie mieszka- jący na prowincji z uwagi na klęski żywiołowe i towarzyszące im braki żywności masowo umierali (Bendikowski, 2021). W wieku XIX, pomimo unowocześnienia rolnictwa za sprawą rewolucji przemysłowej, doszło w wielu państwach europej- skich – w tym szczególnie w Irlandii w latach 1845–1850 – do wielkiego głodu spowodowanego zarazą ziemniaczaną (Myszczyszyn, 2014). Wiek XX to z kolei okres wielkiego głodu na Ukrainie czy w Chińskiej Republice Ludowej. Nawet w wieku XXI, gdy przepisy prawa międzynarodowego gwarantują obywatelom dostęp do żywności, w wielu miejscach na świecie występuje problem głodu<fnref n="1" />.

Głód, pomimo iż jest elementem fizjologii człowieka, podlegać może regu- lacjom ze strony władzy. Z perspektywy politycznej głód może zostać wykre- owany przez nieudolne zarządzanie – wówczas jest nieintencjonalnym efektem ubocznym złej polityki państwa, bądź też może zostać wywołany celowo, jako narzędzie kontroli społeczeństwa. David Marcus przedstawił typologię czterech zachowań „głodogennych” władzy. Wyróżnił on głód intencjonalny, który polega na świadomym użyciu głodu jako środka eksterminacji pewnych grup

<footnote n="1">¹ Wśród tego rodzaju dokumentów wyróżnić należy choćby Międzynarodowy Pakt Praw Eko- nomicznych, Społecznych i Kulturalnych, który w artykule 11 stwierdza, iż każdy ma prawo do od- powiedniego poziomu życia – w tym wyżywienia, III i IV Konwencję Genewską, które nakazują odpowiednie żywienie jeńców wojennych oraz ludności cywilnej pozostającej na okupowanych te- renach oraz Deklarację Uniwersalną o Ostatecznej Eliminacji Głodu i Niedożywienia (Powszechną deklarację w sprawie likwidacji głodu i niedożywienia), która stanowi, że „każdy mężczyzna, kobieta i dziecko ma niezbywalne prawo być wolnym od głodu i niedożywienia, aby móc się w pełni rozwijać i zachować swe możliwości fizyczne i umysłowe [...]” (zob. Międzynarodowy Pakt Praw Gospodar- czych, Społecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r., Dz.U. 1977 nr 38 poz. 169; Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych z dnia 12 sierpnia 1949 r.; Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny z dnia 12 sierpnia 1949 r.; Po- wszechna deklaracja w sprawie likwidacji głodu i niedożywienia z dnia 16 listopada 1974 r.). Szerzej na temat międzynarodowych przepisów prawnych w kontekście prawa do wyżywienia (zob. Michal- ska, Sandorski, 1990).</footnote>
spółecznych, głód lekkomyślny, który oznacza kontynuowanie polityki pomimo dowodów na istnienie głodu, głód przez obojętność, czyli przymykanie oczu na problem masowego głodu, oraz głód wywołany przez niekompetencję (Marcus, 2003, s. 246–247).

Celem pracy jest analiza społeczno-politycznych konsekwencji choroby głodowej oraz potencjału, jaki posiada głód rozumiany jako narzędzie polityczne dla władz reżimów niedemokratycznych. W pracy postawione zostały pytania badawcze o fizjologiczne i psychospołeczne konsekwencje głodu, o związek pomiędzy społecznymi konsekwencjami choroby głodowej a społecznym wymiarem totalitaryzmu oraz o potencjał wykorzystania głodu przez władze reżimów niedemokratycznych. Aby zrealizować założone cele badawcze, w pierwszej kolejności przedstawione zostały wyniki rozmaitych badań i eksperymentów, ukazujących zmiany w funkcjonowaniu jednostek i wspólnot ludzkich powodowanych głodem. Następnie wyniki eksperymentów zestawione zostały z koncepcjami teoretycznymi dotyczącymi społeczno-antropologicznego wymiaru totalitaryzmu. Na bazie niniejszych rozważań przedstawione zostały sposoby, w jakie władze totalitarne mogą wykorzystać głód, aby zwiększyć zakres kontroli nad obywatelami i zapewnić trwałość reżimu.

Z uwagi na charakter pracy przyjęta została metoda analizy treści z elementami analizy historycznej. Ograniczenie pola badawczego do reżimów niedemokratycznych wynika z faktu, że we współczesnych systemach demokratycznych władza zobowiązana jest do zapewnienia żywności zarówno na gruncie prawa międzynarodowego, jak i krajowego, a dodatkowo głód najczęściej występuje w państwach niedemokratycznych lub takich, w których niedawno trwała bądź nadal trwa wojna<fnref n="2" />.

## CHOROBA GŁODOWA I JEJ SPOŁECZNE KONSEKWENCJE

Empiryczne badania nad zjawiskiem głodu i jego społecznymi konsekwencjami są niezwykle trudne, z uwagi na ich moralno-etyczny aspekt. Próba odpowiedzi na postawione w pracy pytania badawcze opierać się musi zatem na analizie

<footnote n="2">² W przypadku wojny głód może być dodatkowo stosowany jako element działań zbrojnych. Juliusz Cezar w bitwie pod Alezją w 52 roku p.n.e., pokonał Wercyngetoryksa poprzez otoczenie miasta i odcięcie ludności cywilnej dostępu do żywności. Podobną taktykę zastosowali Niemcy podczas obłężenia Leningradu, w skutek czego z głodu zmarło około 3 milionów Rosjan. Analogicznie wielu przywódców, aby osłabić przeciwnika, stosowało taktykę “spalonej ziemi”.</footnote>
opisów historycznych eksperymentów, poczynionych w czasie oraz miejscu, gdzie
zasady etyki prowadzenia badań naukowych nie były ściśle respektowane. W spo-
łecznych badaniach nad głodem wyróżnić możemy trzy kluczowe dla omawianej
problematyki pola badawcze. Pierwszym z nich są eksperymenty prowadzone
na ludziach w sytuacji granicznej – tj. w momencie, gdy głód warunkowany
jest czynnikami zewnętrznymi i jest niemożliwy do przezwyciężenia (badania
poczynione przez zespół żydowskich naukowców w getcie warszawskim). Drugą
płaszczyzną analityczną są badania empiryczne prowadzone w warunkach labo-
ratoryjnych – doprowadzenie do głodu ochotników i prowadzenie obserwacji
zachowań przez zespół badawczy (tzw. eksperyment w Minnesocie). Ostatnią
są rozmaite obserwacje antropologiczne prowadzone wśród społeczności,
w których występuje zjawisko głodu (np. obserwacje plemion Bantu i Bemba
dokonane przez Audrey Richards czy też obserwacje plemienia Ików dokonane
przez Colina Turnbulla). Synteza wyników badań prowadzonych w różnych
sytuacjach społecznych oraz na zróżnicowanych grupach badawczych pozwala
zaobserwować uniwersalność opisywanych w pracy mechanizmów – głód
podobnie wpływa na zachowania społeczne niezależnie od czynników kulturo-
wych czy politycznych. Ponadto, rozważając znaczenie głodu i potencjału, jaki
posiada on dla władz reżimów niedemokratycznych, trzeba zwrócić uwagę na
różne jego konsekwencje – zarówno społeczne, jak i fizjologiczne.

Empiryczne badania nad rozmaitymi, fizjologicznymi skutkami choroby
głodowej przeprowadzone zostały po raz pierwszy na niezwykle szeroką skalę
podczas II wojny światowej. W getcie warszawskim, gdzie z powodu niedoży-
wienia i chorób umierały dziesiątki tysięcy ludzi<fnref n="3" />, przewodniczący Wydziałów
Zdrowia i Szpitalnictwa Rady Żydowskiej doktor Izrael Milejkowski zainicjował
przeprowadzenie serii utajnionych badań klinicznych, mających na celu wska-
zać fizjologiczne i biochemiczne zmiany zachodzące w organizmie w wyniku
długotrwałego głodowania<fnref n="4" />. Komisja Organizacyjna ds. przygotowania projektu
badania została utworzona w listopadzie 1941 roku. W jej skład, oprócz inicjatora
projektu dra Milejkowskiego weszli także dyrektorzy szpitali, w których prowa-
dzone były badania – dyrektor szpitala „Czyste” Józef Stein oraz dyrektor szpitala
dziecięcego im. Bersohnów i Baumanów dr Anna Braude-Hellerow. Oprócz tego

<footnote n="3">³ Według szacunków odsetek zgonów spowodowanych głodem w getcie warszawskim w 1941 roku wyniósł 25,3%, natomiast w pierwszych 6 tygodniach 1942 roku, ów odsetek wzrósł do 27,7% (Massry, Smogorzewski, 2002, s. 198).</footnote>

<footnote n="4">⁴ O etycznym wymiarze tegoż eksperymentu (zob. Janczewska, 2009).</footnote>
w pracach komisji wzięli udział także dr Emil Apfelbaum, który przygotował opracowanie naukowe z podsumowania badań, oraz dr Julian Filiederbaum, który objął funkcję kierownika naukowego projektu (Persak, 2023).

Właściwe badania kliniczne rozpoczęły się w lutym 1942 roku. Przeprowadzono je łącznie na 70 dorosłych mieszkańcach warszawskiego getta (20–40 lat) i 40 dzieciach (6–12 lat). Podstawowym założeniem lekarzy było dobranie grupy badawczej, która nie była w oczywisty sposób obciążona innymi powikłaniami medycznymi, tj. gruźlicą czy innego rodzaju infekcjami (Massry, Smogorzewski, 2002, s. 198). Po dokonaniu odpowiedniej selekcji, pacjentów umieszczano w przygotowanych na potrzeby badań salach szpitalnych, gdzie poddawani byli różnego rodzaju eksperymentom. Analizy prowadzone przez naukowców na żyjących pacjentach były uzupełniane o wyniki sekcji zwłok i badań pośmiertnych – miało to na celu wyostrzyć kliniczny obraz choroby głodowej (Grzybowski, Pawlikowska-Łagód, 2023).

Badacze przyjęli, że choroba głodowa powstaje wówczas, gdy do organizmu dostarczanych jest mniej niż 800 kcal dziennie (w przypadku osoby dorosłej). Wedle oficjalnej, nazistowskiej diety kalorycznej na jednego Polaka przypadło wówczas 699 kcal dziennie, natomiast na jednego Żyda jedynie 180 kcal (dzienne zapotrzebowanie kaloryczne dla dorosłej osoby wynosi od 2000 do 2500 kcal) (Fischer, 2022). Z obserwacji lekarzy wynika, że pierwsze symptomy głodu można dostrzec w zachowaniu osób głodujących – wykazywali oni wysoki poziom apatii, a ich ruchy były wyraźnie spowolnione. Szczególnie mocno widoczne było to u dzieci – nie wykazywały one zainteresowania zabawą, były smutne i kłótliwe, a ich rozwój intelektualny w wyniku głodu ustawał (Fischer, 2022). W dalszych etapach głód powodował poważne zmiany fizjologiczne i biochemiczne. Badacze zauważyli m.in. wysuszanie ust i ciała, częste oddawanie moczu, szybką utratę wagi, osłabienie płuc i wolniejszy oddech, ostrą anemię i zmniejszoną ilość białych krwinek czy choćby obrzęki powiek. Z obserwacji lekarzy wynika także, że wraz z długotrwałym niedożywieniem upośledzony zostaje układ immunologiczny, w wyniku czego częstsza jest zapadalność na różnego rodzaju choroby<fnref n="5" />. Oprócz poważnego osłabienia organizmu, na który wskazywały badania zespołu dra. Milejkowskiego, niezwykle istotne są także

<footnote n="5">⁵ Dokładnie wyniki badań lekarzy z warszawskiego getta zostały opisane w książce pt. *Choroba głodowa: badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim z roku 1942*. Przedstawione zostały tam wyniki badań specjalistów z różnych dziedzin (m.in. endokrynologów, kardiologów, okulistów). Owa publikacja z uwagi na trudne warunki wojny, przesiedlenia Żydów do obozów zagłady oraz ostateczną likwidację getta nie jest kompletna, jednak wchodzące w jej skład odkrycia</footnote>
zmiany zachodzące na poziomie psychologicznym, a co za tym idzie – przemiany w relacjach społecznych. Z relacji osób, które przeżyły głód w gettach (zarówno warszawskim, jak i w innych polskich miastach), wynika, że choroba głodowa powodowała z jednej strony wzmożoną agresję, z drugiej zaś wysoki poziom nieufności, tym samym, prowadząc do rozbicia nawet najmniejszych wspólnot. Relacjonująca swój pobyt w krakowskim getcie Gusta Rubinfeld, stwierdzała, że w warunkach głodu nie jest możliwe utrzymanie jakichkolwiek relacji przyjacielskich, bowiem ludzie stają się wówczas nad wyraz zazdrośni o to, co mają inni – instynkt przetrwania przeważa nad społeczną potrzebą utrzymania relacji międzyludzkich (Sinnreich, 2023). Z badań lekarzy z warszawskiego getta wynikało, że owa zazdrość i agresja pojawiają się szczególnie na widok jedzenia (Sinnreich, 2023).

Pod koniec II wojny światowej, gdy alianci wyzwalali kolejno nazistowskie obozy koncentracyjne, problemem choroby głodowej, jej konsekwencji oraz strategii rehabilitacji osób dotkniętych ową przypadłością, zainteresowali się naukowcy z Uniwersytetu Minnesota<fnref n="6" />. Doktor Ancel Keys, pełniący wówczas funkcję dyrektora Laboratorium Higieny Fizjologicznej na Uniwersytecie w Minnesocie, stworzył projekt badania, zgodnie z którym grupa zdrowych, dorosłych mężczyzn w warunkach laboratoryjnych otrzymywała zmniejszone racje żywnościowe – celem było przeprowadzenie empirycznego sprawdzenia fizjologicznych i psychologicznych przemian związanych z głodem oraz potencjału ich leczenia (Hogan, 2022, s. 162–163). W roku 1944 kierownik projektu dr Keys wystosował do członków Cywilnej Służby Publicznej Stanów Zjednoczonych (CPS) apel z prośbą o wzięcie udziału w eksperymentcie. W specjalnie przygotowanej broszurze informował on o korzyściach, jakie dla ofiar wojny mogą płynąć z niniejszego badania (Hogan, 2022, s. 164). Do udziału w eksperymencie zgłosiło się ponad 200 ochotników, z których badacze na podstawie oceny poziomu zdrowia fizycznego i psychicznego wybrali ostatecznie 36 (Baker, Keramidas, 2013, s. 66).

<footnote>poszczególnych badaczy stanowią najbardziej kompleksowy opis skutków fizjologicznych choroby głodowej (zob. Apfelbaum i in., 1946).</footnote>

<footnote n="6">⁶ Broszury wydawane w celu zachęcenia do udziału w Eksperymentcie Minnesota opatrzone były sentencja: “Will You Starve That They Be Better Fed?”; „Czy dasz się głodzić, aby oni mogli być lepiej nakarmieni?”. Hasło to nawiązywało do głównego celu badania: znajdzienia skutecznej metody rehabilitacji osób dotkniętych chorobą głodową w gettach i obozach koncentracyjnych. (zob. Kalm, Semba, 2005).</footnote>
Eksperyment rozpoczął się w połowie listopada 1944 roku. Wybrani przez zespół dr. Keysa ochotnicy zostali zakwaterowani w specjalnych pomieszczeniach zlokalizowanych pod trybunami stadionu uniwersyteckiego w Minnesocie (Hogan, 2022, s. 164). Badanie podzielone zostało na trzy etapy. Przez pierwsze trzy miesiące badani spożywali po 3500 kcal dziennie, aby osiągnąć idealną wagę – badacze chcieli zaobserwować ich specyficzne potrzeby kaloryczne oraz modele zachowań, które stanowić miały punkt odniesienia dla pozostałych etapów badania. Kolejne sześć miesięcy stanowiło tzw. okres częściowego głodzenia – uczestnicy eksperymentu spożywali dwa posiłki dziennie o łącznej zawartości 1570 kcal. Założeniem badaczy było zredukowanie masy ciała uczestników eksperymentu o około 25%. Ostatnim etapem była regeneracja, kiedy to zwiększono dzienną porcję kalorii odpowiednio o 400, 800, 1200 lub 1600 (w zależności od grupy badawczej)<fnref n="7" />.

Faza „częściowego głodzenia” rozpoczęła się 12 lutego 1945 roku. Przez pierwsze tygodnie dostrzegalne były głównie zmiany natury fizycznej – wśród uczestników badania zaobserwowano znaczny spadek sił i masy ciała. Wraz z postępem badania uwidoczniły się jednak zmiany psychologiczne, w tym zmiany w relacjach interpersonalnych (Hogan, 2022, s. 165). Długotrwały niedobór żywności spowodował, że jedzenie stało się centralnym punktem codziennej egzystencji uczestników badania – niezależnie od tego, czy czytali czasopismo, czy oglądali film, każdy odniesienie do jedzenia stało się źródłem natychmiastowego zainteresowania (Hogan, 2022, s. 165). Jeden z uczestników eksperymentu Harold Blickenstaff wspominał, że nawet będąc w kinie, jedynymi scenami, które przyciągały jego uwagę, były sceny jedzenia (Kalm, Semba, 2005). Wśród badanych ponadto potęgowały się zjawiska, tj. zazdrość, nieufność czy agresja. Początkowo uczestnicy eksperymentu stanowili pewną wspólnotę – spędzali razem czas, rozmawiali, współpracowali w wykonywaniu różnych zadań. W wyniku długotrwałej głodówki stali się natomiast apatyczni, otępiali i niezdolni do podjęcia jakichkolwiek decyzji. Co więcej, wobec siebie zaczęli zachowywać się niezwykle podejrzliwie – podczas posiłków zasłaniali ramionami jedzenie. Przestali także rozmawiać podczas jedzenia – skupiali się wyłącznie na konsumpcji. Badanym zanikł ponadto jakikolwiek popęd seksualny i chęć do budowania bliskich relacji (Russell, 2011, s. 120–128). W stosunku do badaczy, uczestnicy eksperymentu w Minnesocie przyjmowali jednak zupełnie

<footnote n="7">⁷ Przebieg i wyniki eksperymentu zostały opisane w książce “The biology of Human Starvation” (zob. Keys i in., 1950).</footnote>
inną postawę. Badani czuli się całkowicie zależni wobec naukowców, którzy decydowali o przyznawanych im posiłkach i tym samym pożądali większej kontroli, aby nie narazić się na potencjalną utratę pożywienia (zob. Keys i in. 1950). Część z nich, wspominając eksperyment w Minnesocie, wskazywała, że owo uczucie zależności i podporządkowania wobec naukowców sprawiło, że sami stali się niezwykle kontrolujący wobec współuczestników badania.

Doskonałą ilustracją społecznych konsekwencji choroby głodowej są także rozmaite badania antropologiczne, a szczególnie te, które pokazują modele zachowań i budowania relacji przez członków tych samych społeczności w tzw. okresie sytym i w okresie głodu. Colin Turnbull, badający plemię Ików (Teuso), zamieszkujące górskie tereny na styku granic północnej Ugandy, Sudanu i Kenii, w swojej relacji napisał, że „okazali się oni [przyp. aut.] tak nieżyczliwi, niemiłosierni, niegościnni i nieużyci, że trudno o gorszych” (Turnbull, 1980, s. 20). Jednocześnie kilka lat wcześniej w książce *Tradition and Change in African Tribal Life* zamieścił rozdział poświęcony Ikom, gdzie opisywał ich codzienne funkcjonowanie – w tym relacje rodzinne i interpersonalne. Członkowie plemienia nie jawili się w nim jako ludzie agresywni, bezwzględni i odrzucający jakiekolwiek więzy wspólnotowe (w tym: rodzinne). Bynajmniej, ich relacje społeczne nie odbiegały dalece od tych występujących w innych strukturach plemiennych Afryki (zob. Turnbull, 1966). Jak zaznaczył sam autor, różnica w funkcjonowaniu niniejszego plemienia na przestrzeni kilku lat była znacząca – z obserwacji Turnbulla wynikało, że głównym czynnikiem determinującym modele zachowań Ików był głód.

Po kilkuletniej obserwacji plemienia Ików, dotkniętego suszą, a co za tym idzie, poważnym głodem, Turnbull stwierdził, że „w życiu tych ludzi po prostu nie ma miejsca na taki zbytek, jak rodzina, sentymenty czy miłość” (Turnbull, 1980, s. 105). Tamtejszy długotrwały głód doprowadził do całkowitego rozpadu relacji rodzinnych. Wewnątrz rodziny nie dzielono się ze sobą jedzeniem – każdy (łącznie z dzieckiem) był zdany sam na siebie. Dzieci były wyrzucane z domu już w wieku 3 lat i nie otrzymywały od rodziców żadnego pożywienia – nie mogły także przebywać w rodzinnej chacie – były zmuszone same zapewnić sobie schronienie (Russell, 2011, s. 140–141). Turnbull stwierdził, że rodzina była w przypadku Ików pierwszą instytucją, która padła ofiarą głodu (Turnbull, 1980, s. 108). Z relacji badacza wynikało, iż nadmierna nieufność, brak empatii i zerwanie z jakimikolwiek więzami wspólnotowymi nie odnosiły się jednak tylko do „wspólnoty biologicznej” – sąsiedzi żywili do siebie jeszcze większą nieufność aniżeli do przybyszów z zewnątrz (Turnbull, 1980, s. 108). Analogicznie
starcy niezdolni do samodzielnego zdobycia pokarmu – umierali. Z obserwacji Turnbulla wynikało także, iż Ikowie z uwagi na panujący głód czerpali dużą satysfakcję z niepowodzeń innych. Antropolog w swojej publikacji opisał przypadek głodującej, „półmartwej” Edapy, która w wyniku postępującej głodówki miała znacznie spowolnione reakcje i brak sił na samodzielne poszukiwanie pożywienia. Rodzice dziewczyny, których, według relacji badacza, Edapa poprosiła o schronienie i trochę pożywienia, mieli wybuchnąć „charakterystycznym dla Ików śmiechem”, po czym wypędzić ją z chaty. Towarzysze z wioski mieli natomiast podrzucać osłabionej, głodnej dziewczynie okruchy jedzenia, po czym, gdy udało się jej podnieść pożywienie, podbiegali, bili ją i zabierali okruchy (Turnbull, 1980, s. 105–106).

Opisane przez C. Turnbulla zachowania członków plemienia Ików są zbieżne z modelem antropologii głodu wypracowanym przez Roberta Dirksa. W owym, afrykańskim plemieniu zaobserwować możemy działania charakterystyczne dla tzw. III fazy głodu, czyli momentu, gdy następuje rozbicie mikrowspólnot, a ludzie pozostający wcześniej w zażyłych (w tym: uwarunkowanych biologicznie) relacjach społecznych zwracają się przeciwko sobie i skupiają się jedynie na zdobyciu pożywienia.

<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>**Schemat 1.** Model antropologii głodu wg Roberta Dirksa</figcaption></figure>

Źródło: opracowanie własne na podstawie (Russel, 2005, s. 145–146).
Przedstawione przykłady nie wyczerpują oczywiście badań z zakresu społecznych konsekwencji głodu – wśród antropologicznych obserwacji, które pokazywały skutki długotrwałego głodowania dla relacji jednostka-wspólnota oraz jednostka-władza, można by wymienić choćby badania Nancy Scheper-Hughes w Alto de Cruzeiro czy obserwacje poczynione przez Audrey Richards na plemionach Bantu i Bemba. We wspomnianych przypadkach, w okresie głodu modele zachowań były jednakże analogiczne jak w przypadku Ików – następowała społeczna atomizacja, całkowite rozbicie wspólnot i całkowita, nieskrępowana żadnymi granicami (w tym biologicznymi) rywalizacja.

Z badań nad głodem wynika więc niemal jednoznacznie, że jego psychologiczno-społeczne oddziaływanie na człowieka jest niezwykle duże. Po pierwsze prowadzi on do alienacji poszczególnych jednostek, rozbicia wspólnot i tym samym uniemożliwia jakiekolwiek grupowe zbuntowanie się wobec oprawcy, po drugie zaś, u głodujących pojawia się mechanizm uzależnienia od osób reglementujących żywność. Dodatkowo z badań wynika, iż u osób długotrwale niedożywionych zanika zainteresowanie jakimikolwiek innymi sprawami niż samym jedzeniem – w tym kwestiami politycznymi, a zatem świadomość polityczna u osób głodujących znacznie się obniża. Oprócz elementów psychologicznych warto jeszcze zwrócić uwagę na jeden element zmian fizjologicznych – osoba głodująca jest znacznie osłabiona – nie ma więc odpowiednio dużo siły fizycznej, aby w jakikolwiek sposób angażować się w życie wspólnoty, a tym bardziej, aby stawić opór instytucjom władzy.

## SPOŁECZNY WYMIAR TOTALITARYZMU A CHOROBA GŁODOWA

W reżimach totalitarnych odpowiednie ukształtowanie życia społecznego jest jednym z warunków zapewnienia trwałości systemu. Niektórzy autorzy (zob. Arendt, 1989, Fromm, 2021) wskazywali, że ukonstytuowanie systemu totalitarnego poprzedzone jest „modelowaniem” jednostek i wspólnot, które dokonuje się poprzez zakrojoną na szeroką skalę infiltrację umysłów oraz atomizację społeczną (rozbicie wspólnot). W kontekście konsekwencji choroby głodowej obserwacje Arendt i Fromma wydają się być kluczowe. Analizując skutki głodu dla funkcjonowania jednostek i wspólnot, możemy bowiem zaobserwować, że występuje znacząca korelacja pomiędzy społecznym charakterem totalitaryzmu a społecznymi konsekwencjami choroby głodowej.
Niezwykle charakterystycznym zjawiskiem dla reżimów totalitarnych, na które wskazywała Hannah Arendt, jest atomizacja społeczna (wykorzenienie). Oznacza ona wyizolowanie jednostek poprzez rozbicie wspólnot i tworzenie sztucznych podziałów społecznych (Arendt, 1989). Jednostka zatomizowana ma problemy z komunikacją interpersonalną, nie potrafi budować więzi społecznych, a co za tym idzie, nie jest zdolna do wymiany myśli, poglądów i doświadczeń – jest osamotniona i nie potrafi współpracować w celu osiągania zamierzonych efektów (Banaś, 2020, s. 120). Ryszard Legutko wskazywał, że jednostki zatomizowane obarczone są ponadmiarową odpowiedzialnością – ich niezdolność do budowania wspólnoty i kooperacji zmusza je do wzięcia pełnej odpowiedzialności za siebie i swoje decyzje (Legutko, 2006, s. 52–56). To zaś – jak twierdził Giovanni Gentile – pozwala na stopienie się państwa z jednostką i wymuszenie na obywatelach całkowitego posłuszeństwa (Gentile, 1928). Analizując społeczne konsekwencje choroby głodowej, możemy zaobserwować, że „głodogenna” polityka państwa – wytwarzanie lub podtrzymywanie długotrwałego głodu – może stanowić skuteczne narzędzie służące atomizacji społecznej, a zatem głód może być jednym z istotnych elementów budowy i utrzymania reżimu totalitarnego. Z obserwacji antropologicznych, a także z badań prowadzonych w warszawskim getcie i na uniwersytecie w Minnesocie wynika jednoznacznie, że choroba głodowa powoduje niemal całkowite rozbicie więzi społecznych i wyobcowanie jednostek. Osoby długotrwałe głodujące izolują się od wszelkiej maści wspólnot. Potrzeba tworzenia interakcji społecznych i budowania relacji interpersonalnych wyparta zostaje przez biologicznie uwarunkowany instynkt przetrwania. Osoby głodujące stają się samotne i zatomizowane – poprzez długotrwałe uczucie głodu samoczynnie usuwają się na margines społeczeństwa. Ponadto, w przeciwieństwie do stosowanych przez władze reżimów totalitarnych narzędzi klasycznych (policja polityczna, aparat biurokratyczny, instytucjonalny system terroru, system propagandy politycznej) głód powoduje destrukcję nawet najmniejszych i najbardziej pierwotnych mikrowspólnot, takich jak rodzina, która zdaniem Carla Friedricha i Zbigniewa Brzezińskiego jest podstawową instytucją przedtotalitarnego oporu (Friedrich, Brzeziński, 1965, s. 290–298).

Społeczeństwo w reżimie totalitarnym (oraz w procesie jego tworzenia) charakteryzuje się także wysokim stopniem apatii (zobojętnienia). W systemach niedemokratycznych celem władzy jest ukształtowanie jednostek w taki sposób, aby nie interesowały się zagadnieniami politycznymi i aby nie brały udziału w życiu społeczno-politycznym (z wyjątkiem aktywności wskazanych
przez władze państwowe)<fnref n="8" />. Badania nad głodem ujawniają, że w II i III fazie głodu (zgodnie z modelem antropologii głodu Roberta Dirksa) ludzie przestają interesować się czymkolwiek innym niż jedzeniem – zanika zainteresowanie kwestiami politycznymi i chęć do brania udziału w życiu społeczno-politycznym (zob. Dirks, 1980). Pokarm staje się centralnym punktem codziennej egzystencji, wypierając tym samym wszystkie inne, istotne dla człowieka elementy funkcjonowania w państwie, plemieniu czy innej wspólnocie. Koncentracja na zdobyciu pożywienia i przedłożenie fizjologicznej potrzeby jedzenia ponad społeczne aspekty funkcjonowania wewnątrz wspólnoty powoduje, że jednostka staje się w pełni zależna od instytucji władzy, które decydują o przyznaniu bądź nieprzyznaniu pokarmu.

Z relacji uczestników eksperymentu w Minnesocie oraz z obserwacji badaczy wynika ponadto, że długotrwałe uczucie głodu wzmaga poczucie zależności i podporządkowania – osoby dotknięte chorobą głodową stają się w pełni posłuszne wobec dysponentów żywności, a zatem w kontekście niniejszych rozważań – instytucji władzy. Uczucie zależności powodowane chorobą głodową prowadzi do wytworzenia skrajnie asymetrycznej relacji na linii władza-obywatel. Oprócz całkowitego oddania osób długotrwale niedożywionych wobec instytucji reglamentujących żywność pojawia się także mechanizm, niezwykle istotny dla analizy funkcjonowania reżimów niedemokratycznych – potrzeba wzmożonej kontroli.

Społeczne konsekwencje choroby głodowej są zatem zbliżone do społecznego charakteru totalitaryzmu – głód powoduje istotne dla budowania i trwania systemów niedemokratycznych zjawiska, takie jak: atomizacja społeczna, apatia oraz uczucie pełnej zależności wobec instytucji władzy i całkowitego podporządkowania. Kierownik badań nad głodem w Minnesocie w kontekście politycznych konsekwencji choroby głodowej stwierdzał, iż „demokracja i budowanie narodu nie będą możliwe w populacji, która nie będzie miała dostępu do wystarczającej ilości żywności” (Kalm, Semba, 2005).

<footnote n="8">⁸ W reżimach autorytarnych i totalitarnych jednym ze stabilizatorów systemu jest niski poziom kultury politycznej. Gabriel Almond i Sidney Verba owy brak zainteresowania kwestiami politycznymi, apatię i brak uczestnictwa w życiu społecznym określali mianem kultury zaściankowej (poddańczej) (zob. Almond, Verba, 1963). Dla Jerzego Wiatra emanacją społecznej apatii i zobojętnienia był model kultury autorytarnej, gdzie obywatele nie kwestionują autorytetu władzy i nie prowokują jakichkolwiek wystąpień przeciwko niej (zob. Wiatr, 1999).</footnote>
## GŁÓD JAKO NARZĘDZIE POLITYCZNE – POTENCJAŁ WYKORZYSTANIA PRZEZ WŁADZE

Wielu badaczy zajmujących się problematyką „głodu politycznego” wskazywało, że bardzo często stanowi on celowe narzędzie władzy służące osiąganiu określonych celów (zob. Marcus, 2003; de Waal, 2018; Conquest, 1986). Konsekwencje, jakie powoduje dla jednostki i wspólnoty choroba głodowa, można bowiem wykorzystać na wiele sposobów. Z perspektywy władz reżimów niedemokratycznych, których celem jest stworzenie sztucznych podziałów społecznych, podporządkowanie społeczeństwa i wykreowanie uczucia pełnej zależności obywatela od instytucji władzy, zarządzanie głodem może być jedną z istotnych strategii politycznych.

Najbardziej oczywistym efektem (bezpośrednim bądź ubocznym) głodogennej polityki państwa jest zbrodnia ludobójstwa. W tym przypadku grupowe warunki życia organizowane przez władzę muszą prowadzić w założeniach do jej fizycznego zniszczenia w całości lub znacznej części (Rosenberg, 2012, s. 20). Sheri Rosenberg zauważyła, że aspekt „polityki głodowej” jest bardzo niedoceniany we współczesnych badaniach nad ludobójstwem, a to właśnie sploty politycznych decyzji określających warunki życia określonych grup społecznych prowadzą w wielu przypadkach do fizycznej eksterminacji ludności (Rosenberg, 2012, s. 20). Władza, której celem jest wyeliminowanie części społeczeństwa bądź przeprowadzenie eksterminacji obywateli wrogiego państwa/plemienia, może efektywnie i bezkosztowo dokonać tego poprzez ograniczenie dostępu do żywności. Historycznymi przykładami zastosowania głodu jako narzędzia eksterminacji określonych grup społecznych były m.in. ludobójstwo Herero i Nama, ukraiński *Holodomor*, czy choćby Holokaust i nazistowski *hungerplan* (plan głodowy) (Conley, de Wall, 2019, s. 705–706). Zbrodnia ludobójstwa poprzez zagłodzenie nie musi być jednak celem samym w sobie – dla decydentów politycznych sztucznie wywołany głód (bądź intencjonalny brak reakcji na głód powstały w sposób naturalny) pozwala przede wszystkim ograniczyć zdolności obywateli do przeciwstawienia się władzy i budowania strategii oporu (Conley, de Wall, 2019, s. 705–706). Ludobójstwo, do którego prowadzi w takim przypadku głodogenna polityka państwa, jest więc nie celem, a pośrednim efektem realizacji innych założeń (podporządkowania). Egzemplifikacją tego rodzaju założeń są instytucje obozów koncentracyjnych. To właśnie w owych obozach głód sprawiał, że ludność co do zasady nie buntowała się przeciwko oprawcom oraz że śmiertelność wśród internowanych była bardzo duża. Aidan
Forth, analizując brytyjską politykę obozową, uznał, że to właśnie głód w obo-
zach stanowił emanację instytucji dyscyplinarnej (Forth, 2017, s. 5). Generał
Valeriano Weyler y Nicolau, twórca pierwszych obozów koncentracyjnych na
Kubie, stwierdził natomiast, że obozy zostały ustanowione właśnie po to, aby
ludność miejscowa została podporządkowana władzy kolonialnej, a następnie
zmarła w wyniku głodu (Gilas, 1976, s. 317). Uzyskanie kontroli nad obywa-
telami i zbrodnie ludobójstwa powodowaną głodem traktować należy zatem
jako strategie komplementarne – niezależnie od tego, które z wymienionych jest
nadrzędnym celem władzy, oba procesy nieuchronnie wystąpią w przypadku
wdrożenia założeń polityki głodowej.

Drugim sposobem zastosowania głodu jako narzędzia politycznego przez
władze reżimów niedemokratycznych jest mechanizm „propagandy żywności-
wej”. Ponieważ fizjologiczna potrzeba jedzenia (na co wskazują opisane powyżej
eksperymenty naukowe i obserwacje antropologiczne) jest pierwotna wobec
jakichkolwiek potrzeb społecznych, możliwe jest zarządzanie nastrojami społecz-
nymi poprzez reglamentację żywności i wdrożenie skutecznych strategii komu-
nikacyjnych w tym zakresie. W społecznościach dotkniętych chorobą głodową
manipulacje retoryczne, polegające na wskazaniu winnych niedoborów żywności,
mogą być skutecznym narzędziem tworzenia podziałów społecznych i wyzna-
czania wroga „publicznego”. Owa strategia może w konsekwencji prowadzić do
usprawiedliwiania różnorodnych, nekropolitycznych działań władzy – w tym:
zbrodni ludobójstwa. Osoby długotrwale niedożywione w pierwszej kolejności
koncentrują się na zdobyciu pożywienia i usunięciu barier uniemożliwiających
konsumpcję (w tym: innych ludzi). Za pomocą głodzenia połączonego z oddzia-
ływaniami socjotechnicznymi można zatem wykreować społeczne przyzwolenie
na zbrodnie dokonywane przez władze. Przykładem takiego działania może być
polityka żywnościowa III Rzeszy, realizowana m.in. w oparciu o *hungerplan*
(plan głodowy). W tym przypadku istotne znaczenie miała manipulacja reto-
ryczna odnosząca się do zjawiska głodu – Hitler koncentrował lęki społeczne
wokół niedoboru zasobów i przyjmując to jako ramy dla swojej propagandy,
nazistowscy przywódcy starali się wykorzystać biologiczny strach przed głodem,
aby zrzucić na ludność żydowską i innych „bezużytecznych zjadaczy” odpowie-
dzialność za to, że biorą więcej, niż im się należy (Sample, 2022, s. 121). To zaś,
oprócz usprawiedliwienia przyczyn niedoboru zasobów (złego zarządzania),
było jednym z elementów polityki tworzenia podziałów społecznych i kreowania
„wroga publicznego” przez władze reżimu. Kryzys żywnościowy lat 1941–1942
dostarczył dodatkowo (pozornie) racjonalnego powodu, dla którego należało
dokonać masowego ludobójstwa (Sample, 2022, s. 121) – głód dla wielu stanowił usprawiedliwienie dla eksterminacji części ludności.

Trzecim sposobem na wykorzystanie „polityki głodowej” jest traktowanie żywności jako przedmiotu kary i dyscypliny. Z uwagi na to, że głodujący członiek jest w stanie poświęcić niemal wszystko (w tym: członków rodziny) dla zdobycia pożywienia, możliwe jest kontrolowanie jego działań poprzez odgórną reglamentację żywności. Władze państw niedemokratycznych mają możliwość nagradzania posłuszeństwa przydziałami żywności bądź też karania braku subordynacji poprzez ograniczenie owych przydziałów – wówczas jednostki kierowane instynktem przetrwania oraz fizjologiczną potrzebą jedzenia będą stawały się z czasem coraz bardziej posłuszne wobec dysponentów żywności. Aleksander Sołzenicyn, wskazując na dyscyplinarne znaczenie głodu w sowieckich gułągach, zauważył, że administracje obozowe wykorzystywały go m.in. do wymuszania zeznań (Sołzenicyn, 1990, s. 114). Ograniczanie dostępu do żywności i częściowe głodzenie ludzi może być zatem także narzędziem do tzw. łamania kręgosłupów. Historycznym przykładem zastosowania głodu jako przedmiotu kary i dyscypliny jest klęska głodu na Ukrainie w I połowie XX wieku. Badacze nie są zgodni, czy głód został wywołany celowo, czy też był efektem nieprzemyślanych działań aparatu władzy – skutkiem ubocznym polityki przymusowej kolektywizacji Józefa Stalina (Rozenas, Zhukov, 2019, s. 580). Niezależnie jednak od tego, czy owa klęska głodu była zjawiskiem wykreowanym intencjonalnie czy też nieintencjonalnie, posłużyła ona do zwiększenia zakresu kontroli nad ukrainińskimi chłopami. Timothy Snyder, pisząc o urzędnikach odpowiedzialnych za kontrolę procesu kolektywizacji, stwierdził, że głód był dlań środkiem do karania i dyscyplinowania chłopów (Snyder, 2018). Do podobnych wniosków doszedł Michael Ellman, który, analizując modele relacji społecznych w okresie wielkiego głodu na Ukrainie, przywołał wypowiedź jednego z lokalnych urzędników, który miał stwierdzić, iż „głód nie nauczył jeszcze wielu rolników zdrowego rozsądku” (Ellman, 2005).

Kolejnym sposobem wykorzystania głodu jako instrumentu politycznego jest oddziaływanie poprzez podział społeczeństwa. Jak zostało wykazane w eksperymentie z Minnesoty i rozmaitych obserwacjach antropologicznych – głód powoduje rozbicie wspólnot i wzmaga w ludziach potrzebę kontroli. Dla władz reżimów niedemokratycznych zatomizowanie społeczeństwa i rozbicie wszelkich, w tym najmniejszych i najbardziej pierwotnych wspólnot, jest jednym z warunków trwania systemu. Mechanizm atomizacji społeczeństwa za pomocą głodu ma dwojaki charakter. Z jednej strony jednostki pod wpływem długotrwa-
łego niedożywienia samoczynnie stają się wyalienowane i apatyczne – rozbicie
wspólnot jest bezpośrednią konsekwencją głodu. Z drugiej natomiast władza
może potęgować omawiane zjawisko poprzez systemy reglamentacji żywności.
Wówczas ludzie, aby otrzymywać większe racje żywnościowe (aby przetrwać),
będą skłonni do wykonywania różnorodnych anty wspólnotowych dyspozycji
władz, tj. kontroli i donoszenia na współobywateli, a co za tym idzie, burzyć będą
kapitał wzajemnego zaufania. Owa wzajemna kontrola i polityczna destrukcja
wspólnoty jest o tyle korzystna z punktu widzenia władzy, że brak solidarności
i wzajemnego zaufania niemal uniemożliwia jakiekolwiek skuteczne przeciw-
stawienie się jej. Jednym z przykładów ilustrujących mechanizm społecznej
atomizacji i destrukcji wspólnot powodowanej głodem jest prowadzona od lat 50.
XX wieku polityka żywnościowa Korei Północnej. Władze reżimu zdecydowały
wówczas o wprowadzeniu systemu racjonowania żywności, w którym wysokość
przydziału zależy od poziomu zasług dla państwa. Jedną ze zmiennych decy-
dujących o ilości przyznawanych pokarmów jest praca i pozycja w strukturze
spółecznej. Drugą, niemniej istotną, jest działalność „wywiadowcza” w służbie
reżimu (Dziak, Sajewski, 2016, s. 130–131). Chęć uzyskania większych przydzia-
łów żywności wymusza więc od obywateli, aby ci kontrolowali i donosili na siebie
nawzajem (tzw. system inminban). Takowa konstrukcja systemu PSD w Korei
Północnej jest możliwa m.in. dlatego, że potrzebę pozyskania racji żywnościowej
obywatele przedkładają ponad wzajemne relacje ze współobywatelami (w tym:
rodziną i sąsiadami) (Kurvinen, 2016).

<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>**Schemat 2.** Mechanizm funkcjonowania polityki głodowej</figcaption></figure>

Źródło: opracowanie własne.
Dla reżimów niedemokratycznych głód ma więc cztery podstawowe zastosowania: może być on elementem systemu propagandy, stanowić źródło podziałów społecznych i tym samym, sposób na niwelowanie oporu społecznego; może też być sposobem na karanie i dyscyplinowanie ludności lub – w swej najbardziej okrutnej formie – prowadzić do ludobójstwa. Przedstawione powyżej przykłady zastosowania głodu przez władze niedemokratyczne są oczywiście jedynie wąskim wycinkiem politycznej historii głodu, niemniej ukazują one, jak władza za pomocą żywności może manipulować ludzkimi postawami, zachowaniami oraz jak może zarządzać całym społeczeństwem.

## PODSUMOWANIE

Głód jest zjawiskiem, które powoduje w człowieku znaczące zmiany fizjologiczne i biochemiczne. Z prowadzonych od lat 40. XX wieku badań nad głodem wiemy, że powoduje on znaczne osłabienie organizmu, w tym: upośledzenie układu odpornościowego, zmniejszenie wydolności płuc, ostrą anemię oraz szybką utratę masy ciała. Eksperymenty naukowe prowadzone na Uniwersytecie w Minnesocie oraz rozmaite badania antropologiczne pokazują, że choroba głodowa ma także poważne skutki psychospołeczne. Długotrwałe niedożywienie prowadzi do niemal całkowitego rozpadu relacji interpersonalnych – instynkt przetrwania i fizjologiczna potrzeba jedzenia przedkładane są ponad wszelkie społeczne aspekty funkcjonowania jednostek. W wyniku głodu ludzie stają się apatyczni i obojętni na kwestie społeczno-polityczne. Potrzeba jedzenia powoduje, że rozpadają się wszelkiego rodzaju wspólnoty (w tym: rodzina). Ludzie stają się obojętni na los najbliższych – traktują ich jako konkurentów do zdobycia pożywienia. W społecznościach dotkniętych chorobą głodową nasila się zjawisko agresji i wzajemnej nieufności – ludzie stają się zatomizowani i niezdzolni do współdziałania. Z punktu widzenia niedemokratycznej władzy głód może być zatem skutecznym narzędziem służącym kontrolowaniu i dyscyplinowaniu społeczeństwa. W pracy dowiedzione zostało, że społeczne konsekwencje choroby głodowej są bardzo zbliżone do społecznego wymiaru totalitaryzmu – celem władzy niedemokratycznej jest bowiem rozbicie wszelkiego rodzaju wspólnot, wytworzenie wśród obywateli poczucia wzajemnej nieufności, czy wreszcie zobojętnienie obywateli na wydarzenia w sferze społeczno-politycznej.

Władze reżimów niedemokratycznych mogą zatem stosować głód jako jedno z narzędzi politycznych służących utrzymaniu reżimu i zwiększaniu zakresu
kontroli nad obywatelami. Za pomocą głodu możliwe jest rozbicie wspólnot i zatomizowanie społeczeństwa, wykreowanie „wroga publicznego” i usprawiedliwianie własnych niepowodzeń poprzez wdrożenie skutecznych strategii komunikacyjnych, dyscyplinowanie i karanie poddanych poprzez systemy reglamentacji żywności, czy – w szczególnie okrutnej formie – eksterminacja określonych grup społecznych (zbrodnia ludobójstwa). Niezależnie więc od tego, czy powstały w państwie głód jest sztucznie wykreowany przez władzę, czy wynika ze złego zarządzania, był, jest i może być w przyszłości elementem polityki państwa, służącym uzyskaniu większej kontroli nad ludźmi.

BIBLIOGRAFIA:

Almond, G., Verba, S. (1963). *Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations*. Princeton: Princeton University Press.

Apfelbaum, E. [i in.] (1946). *Choroba głodowa: badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim z roku 1942*. Warszawa.

Arendt, H. (1989), *Korzenie totalitaryzmu*. Tłum. D. Grinberg, M. Szawiel. Warszawa.

Arendt, H. (1991). *O rewolucji*. Tłum. M. Godyń. Kraków.

Baker, D., Keramidas, N. (2013). The psychology of hunger. *Monitor on Psychology, 44*(9).

Banaś, M. (2020). *Dystopie we współczesnej literaturze pięknej: socjologiczna analiza zjawiska na przykładzie dystopijnych powieści Margaret Atwood*. Praca doktorska. Katowice: Uniwersytet Śląski.

Bendikowski, T. (2021). *Przeżyj rok w średniowieczu*. Tłum. D. Guzik. Kraków.

Conley, A. de Wall (2019). The Purposes of Starvation. Historical and Contemporary Uses, *Journal of International Criminal Justice, 17*(4).

Conquest, R. (1987). *The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine*. Oxford: Oxford University Press.

Dirks, R. (1980). Social Responses During Severe Food Shortages and Famine. *Current Anthropology, 21*(1).

Dziak, W.J., Sajewski, K. (2016). *Korea Północna. Wewnętrzne wektory trwania*. Warszawa: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk.

Ellman, M. (2005). The Role of Leadership Perceptions and of Intent in the Soviet Famine of 1931–1934. *Europe-Asia Studies, 57*(6).

Fischer, H. (2022). *The Warsaw ghetto hunger study*. Pobrane z: https://hekint.org/2022/01/06/the-warsaw-ghetto-hunger-study.

Forth A. (2017). *Barbed-Wire Imperialism: Britain's Empire of Camps, 1876–1903*. University of California Press.

Friedrich, C., Brzeziński Z. (1965). *Totalitarian Dictatorship and Autocracy*. Harvard University Press: Cambridge.

Fromm, E. (2021). *Ucieczka od wolności*. Tłum. A. Ziemłski, O. Ziemłska. Wydawnictwo: Vis-a-Vis Etiuda.
Gentile, G. (1928). The Philosophic Basis of Facism. Foreign Affairs, 6(2).

Gilas T. (1976). *Ruchy niepodległościowe na Kubie 1868–1898*. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Gráda, C. (2009), *Famine: a short history*, Princeton University Press, New Jersey.

Grzybowski, A., Pawlikowska-Łagód K. (2023). Izrael Milejkowski and Hunger Disease Study in the Warsaw Ghetto. *Clinics in Dermatology*, *41*(1).

Hogan, J.D. (2022). *Twenty-Four Stories From Psychology*. SAGE Publications. Inc., Thousand Oaks.

Janczewska, M. (2009). Badania nad głodem w getcie warszawskim – problemy etyczne, *Zagłada Żydów*, 5.

Kalm, L.M., Semba, R.D. (2005), They Starved So That Others Be Better Fed: Remembering Ancel Keys and the Minnesota Experiment. *The Journal of Nutrition*, *135*(6).

Keys A. [i in.] (1950), *The biology of Human Starvation*, Minneapolis.

Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny z dnia 12 sierpnia 1949 r.

Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych z dnia 12 sierpnia 1949 r.

Kurvinen, J. (2016). *Urodziny dyktatora. W cyrku Korei Północnej*. Poznań: Wydawnictwo Dolnośląskie.

Legutko, R. (2006). Totalitaryzm i dusza ludzka. W: M. Kumiński (red.). *Totalitaryzm a zachodnia tradycja*. Kraków.

Marcus, D. (2003). Famine Crimes in International Law. *American Journal of International Law*, *97*.

Massry S.G., Smogorzewski, M. (2002). The Hunger Disease of the Warsaw Ghetto. *American Journal of Nephrology*, 22.

Michalska, A., Sandorski, J. (1990). Międzynarodowa ochrona prawa do wyżywienia. *Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny*, 2.

*Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r.*, (Dz.U. 1977 nr 38 poz. 169).

Myszczyszyn, J. (2014). Społeczne i gospodarcze konsekwencje zarazy ziemniaczanej w latach czterdziestych XIX w. *Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX wieku*, 13.

Persak, K. Badania nad chorobą głodową w getcie warszawskim. *Sztetl*. Pobrane z: https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/w/18-warszawa/104-teksty-i-wywiady/194355-badania-nad-choroba-głodowa-w-getcie-warszawskim, dostęp: 24.10.2023 r.

Powszechna deklaracja w sprawie likwidacji głodu i niedożywienia z dnia 16 listopada 1974 r.

Rosenberg, S.P. (2012). Genocide Is a Process, Not an Event. *Genocide Studies and Prevention: An International Journal*, 7(1).

Rozenas, A., Zhukov, Y.M. (2019). Mass Repression and Political Loyalty: Evidence from Stalin's "Terror by Hunger". *American Political Science Review*, *113*(2).

Russell, S.A. (2011). *Glód. Historia nienaturalna*. Tłum. K. Orszulewska. Warszawa.
Sample, E. (2022). Dossier: The Hunger Plan: The Holocaust, Resource Scarcity, and Preventing Genocide in a Changing Climate, *Genocide Studies and Prevention: An International Journal*, 16(1).

Sinnreich, H. (2023). The Physical, Mental, and Social Effects of Hunger. W: Idem. *The Atrocity of Hunger: Starvation in the Warsaw, Lodz, and Krakow Ghettos during World War II*. Cambridge: Cambridge University Press.

Snyder, T. (2018). *Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem*. Tłum. B. Pietrzyk. Kraków: Wydawnictwo Znak Horyzont.

Sołżenicyn, A. (1990). *Archipelag Gułąg*. Tłum. J. Pomianowski. Warszawa: Nowe Wydawnictwo Polskie,.

Turnbull, C. (1980). *Ikowie, ludzie gór*. Tłum. B. Kuczoborska. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Turnbull, C. (1966). *Tradition and Change in African Tribal Life*. Cleveland; New York: The World Publishing Company.

de Waal, A. (2018). *Mass Starvation: The History and Future of Famine*. Cambridge: Polity Press.

Wiatr, J. (1999). *Socjologia polityki*. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Ziegler, J. (2013). *Geopolityka głodu*. Tłum. E. Cylwik. Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.