O kilku nowych gatunkach dla flory polskiej.
(Sur quelques espèces nouvelles pour la flore de Pologne).

Napisał
ROMAN KOBENDZA.

W ciągu kilku ostatnich lat zebrałem w bliższych i dalszych okolicach Warszawy parę gatunków roślin, nie notowanych dotychczas we florze polskiej.

1. *Achillea Gerberi* M. B. Za ojczyznę tego gatunku uważać należy według Schmalhausen (11) południową Rosję. Krwawnik ten występuje na kamienistych i piaszczystych miejscach oraz stepach położonych na wschód od Dniepru, a na południe od Połtawy. Notowany jest na półwyspie Krymskim, w b. guberniach Astrachańskiej, Okręgu Wojska Dońskiego, Simbirskiej, Orenburskiej, stepach Kirgiskich. Znane są też stanowiska z południowej Besarabji, Kaukazu, Okręgu Zakaspijskiego, Dżungarji, Turkiestanu i Tian-Szanu.

*Achillea Gerberi* nie była dotąd przytaczana dla Europy zachodniej. Po raz pierwszy spotkałem ten krwawnik w roku 1923 w nieznacznych ilościach na przedmieściu Warszawy, Targówku, w pobliżu toru kolejowego. Rośnie on tu i obecnie pośród kamieni na zbitych, suchych miejscach. Drugie stanowisko znalazłem kilkadziesiąt kilometrów na zachód od Warszawy w puszczy Kampinoskiej pod Myszorami w r. 1924.

Prof. J. Trzebiński znalazł tenże krwawnik pod Puławami. Zatem *Achillea Gerberi* miałaby w tej chwili w Polsce trzy stano-wiska.

2. *Potentilla sibirica*. T. Wolf. (= P. pensylvanica L.). Gatunek rozpowszechniony według T. Wolfa (13) w północnej, zachodniej i centralnej Syberji, w Turkiestanie i w górzystych częściach Mont-golji. Szczególnie często spotykane są różne formy tego gatunku w górach Altajskich i Tian-Szan, gdzie wznoszą się po strefę alpejską.
Ku zachodowi sięga pięciornik syberyjski do Rosji europejskiej, dokąd przewędrował z Azji. Notowano go w b. guberniach: Permskiej, Orenburskiej i Ufimskiej. W Polsce rośnie na Targówku pospołu z *Achillea Gerberi*. Pięciornik syberyjski występuje tu w dwu odmińach: var. genuina Th. Wolf. i var. pectinata Th. Wolf., różniących się wybitnie swemi liśćmi i owłosieniem. Drugie stanowisko pięciornika syberyjskiego znalazłem w puszczy Kampinoskiej między Sianem a Lasocinem w zagłębieniu międzywydmowem, całkowicie ogółoconem z lasu. Rósł tam w roku 1923 w kilku okazach.

3. *Potentilla bifurca* L. według Wola (3) występuje prawie w całej Azji: w Azji Mniejszej, Armenji, na Kaukazie, w Persji, Turkiestanie; od morza Kaspijskiego i Uralu ciągnie się przez całą rosyjską Azję po kraje Nadamurskie, przez Mongolję, Mandżurję, Tybet i kraje Himalajskie. Brak jej w Azji południowej i Japonji.

W Europie notowany jest ten gatunek we wschodniej, centralnej i południowej Rosji europejskiej (11), a mianowicie: w stepach i piąszczystych terenach b. gubernji Jekaterynosławskiej, Chersońskiej, Okręgu Wojska Dońskiego, Tambowskiej, Simbirskiej, Saratowskiej, Uralskiej, Astrachańskiej i Orenburskiej, oraz na stepach kirgiskich. Najdalej na zachodzie położone stanowiska znane są z Dobrudźy.

Pierwszy raz spotkałem *Potentilla bifurca* w r. 1925 na Targówku, przedmieściu Warszawy, w tem samem co i poprzednie miejscu. Pięciornik ten, przeniesiony do Ogrodu Botanicznego, rozrasta się bardzo intensywnie, dając długie rozłogi we wszystkich kierunkach. Na Targówku rośnie w kilku zaledwie okazach, przygryzanych przez pasące się kozy i bydło. Jest to jedyne stanowisko *Potentilla bifurca* w Polsce.

Jak widać z geograficznego rozmieszczenia, wszystkie trzy powyżej wymienione gatunki przywędrowały do Polski z Azji, względnie z południowej Rosji. Przypuszczalnie zaaklimatyzowały się one w okresie wielkiej wojny, zawleczone przy transportowaniu wojsk, zapasów żywności i paszy dla koni. Na Targówku wyładowywane były wagony, tam najłatwiej rozsiewały się przywiezione różne nasiona. Obok wyżej wymienionych gatunków na kamienistym bruku Targówka rośnie wiele roślin rzadkich w Polsce, a prawie niespotykanych w okolicach Warszawy.

Ruchami wojsk także wytłomaczyć można obecność pięciornika syberyjskiego w puszczy Kampinoskiej. W miejscu jej znalezienia biwakowało wojsko rosyjskie podczas walk nad Bzurą.

4. *Coronopus didymus* Sm. Jest to gatunek właściwy dla Europy, zwłaszcza dla krajów położonych nad brzegami Bałtyku
i morza Śródziemnego. Notowany jest na Łotwie, w Skandynawji, Anglji półn., Niemczech, Francji, Hiszpanji, północnych Włoszech i w Dobrudży. Znajdowano go na wyspach Kanaryjskich, w północnej Ameryce, w południowej Afryce i Australji.

W Polsce *Coronopus didymus* nie był znany, najbliższe stanowisko podawane jest w Gdańsku (12). Kilka okazów tego ciekawego gatunku znalazłem w 1924 roku nad brzegiem Wisły w Burakowie pod Warszawą.

Rozsiedlenie w pobliżu mórz i rzek każe mniemać, że gatunek ten łatwo wędruje, przenoszony przez okręty, statki i barki. Tym też sposobem musiał się dostać do Burakowa pod Warszawą.

5. **Potentilla sterilis** (L.) Garcke (= P. fragariastrum Ehrh. *Fragaria sterilis* L.) stanowi naturalny składnik flory polskiej. W Polsce mamy najbardziej wschodnie stanowiska tego nawskróś zachodniego gatunku. Pięciornik płony jest elementem atlantyckim. Rozpowszechniony w Europie południowo-zachodniej, zachodniej i środkowej od Hiszpanji na zachodzie, Włoch, Górnej Odry i Środkowego Dunaju na południu, po Holandję, Danję, Meklenburg i Szwecję na północy. Najliczniejsze stanowiska występują we Francji, środkowych i południowych Niemczech, północnej Austrji, choć nigdzie niema zasięgu zwartego. Ku południowi i wschodowi od tych głównych centrów pięciornik płony staje się coraz rzadszy, tak że w Jugosławji znane jest tylko jedno stanowisko, Węgry już tego gatunku nie posiadają, Czechosłowacja ma parę stanowisk (8) pod Pragą i Děčina, w Słowacji pod Trenczynem i Bratisławą, w nowszych czasach nie potwierdzonych. W Polsce, według klucza Szafera, Kulczyńskiego i Pawłowskiego (12) gatunek ten nie jest jeszcze napewno stwierdzony, lecz prawdopodobnie może być odnaleziony na Śląsku Cieszyńskim. Przypuszczenie to pochodzi stąd, że *Potentilla sterilis* notowana jest pod Löwenbergiem i Schottauer Walde pod Trzebnicą na Śląsku. W literaturze (1, 3, 5, 6, 7) przytaczane są nieliczne stanowiska w północnej części naszego kraju najbliższem sąsiedztwie, a mianowicie: Chojnice, Prusy Wschodnie (pomiędzy Niemiecką Iławą a Koronowem), Sejny, Grodno, Wilno i Litwa. Są to wszystko stanowiska, oparte na dawnych relacjach, w nowszych czasach nie potwierdzone. Nie mamy zatem pewności, czy *Potentilla sterilis* w tych miejscach zanikła, czy też nie natrafiono ponownie na nią. W pierwszym przypadku można wyrazić przypuszczenie, że stanowiska najbardziej od swego centrum oddalone stopniowo zanikają skutkiem zmieniających się warunków klimatycznych.
Pierwszem pewnem i bogatem stanowiskiem *Potentilla sterilis* jest modrzewiowy las w Małej wsi pod Grójcem, w środkowej części Polski. Pierwszy raz zebrałem tam pięciornik płony w roku 1925, okazy były bezkwiatowe, nie miałem więc pewnego kryterjum przy oznaczaniu. Po dostarczeniu mi przez p. inż. St. Tyszkiewicza wiosną ubiegłego roku kwitnących okazów stwierdziłem, że jest to niewątpliwie ten rzadki gatunek.

Rośnie on w całej modrzewinie, niekiedy pokrywa znaczne połacie niezbyt zacienionego lasu i to zarówno w lasach starszych jak i młodszych. Tworzy tu silnie rozwinięte, bogate w rozłogi kępy, średnica których dochodzi do 0·6 m. Na zrębach leśnych rośnie także, lecz rozwija się słabiej. Najchętniej trzyma się dróg, ścieżyn leśnych lub wzniesień wokół pni drzew.

*Potentilla sterilis* ma długi okres kwitnienia. Przerwa następuje tylko w czasie zimy i mniej liczne kwiaty zjawiają się w drugiej połowie lata. Pod jesień znów obserwujemy okres wzmożonego kwitnienia, który przerywa pierwszy mróz. W roku ubiegłym widziałem liczne kwiaty jeszcze 16 grudnia. Wiosną, w odpowiednich warunkach atmosferycznych, rozpoczyna kwitnienie bardzo wcześnie, gdyż już w lutym, marcu można spotkać kwiaty.

Drzewostan modrzewiny składa się z modrzewia polskiego (Larix polonica Rac.), dębu szypułkowego i bezszypułkowego (Ouercus robur L. et Q. sessilis Ehrh.). Domieszkę tego zasadniczego typu leśnego stanowi grab (Carpinus betulus L.), brzoza brodawkowata (Betula verrucosa Ehrh.), sosna zwyczajna (Pinus silvestris) L.).

W warstwie krzewów najczęściej widzimy leszczynę (Corylus avellana L.), oba dęby, rzadziej kruszynę pospolitą (Frangula alnus Mill.), czeremchę (Prunus padus L.), tarninę (P. spinosa L.), wierzbę szarą (Salix cinerea L.).

Jak widać z powyższego składu warstwy drzewnej i krzewiastej, mamy tu do czynienia z lasem mieszanym, co jest zgodne z opisami lasów, w jakich na zachodzie pięciornik płony występuje.

W modrzewinie rośnie *Potentilla sterilis* w towarzystwie zawilca gajowego (*Anemone nemorosa* L.). piżmaczka (*Adoxa moschatelina* L.), dąbrówki rozłogowej (*Ajuga reptans* L.), jaskra różnolistnego i wielokwiatowego (*Ranunculus auricomus* L. et *R. polyanthemos* L.) turzicy drżączkowatej i bladej (*Carex brizoides* L. et *C. pallescens* L.), marrzanki wonnej (*Asperula odorata* L.), przetacznika lekarskiego (*Vernica officinalis* L.), fiołka leśnego (*Viola silvestris* Rchb.), perłówki zwisłej (*Melica nutans* L.), konwalijki dwulistnej (*Majanthemum bifolium* DC), janowca ciernistego i barwierskiego (*Genista germa*
nica L. et G. tinctoria L.), czernicy (Vaccinium myrtillus L.), kostrzewy olbrzymiej (Festuca gigantea Vill.) bodziszka cuchnącego (Geranium Robertianum L.), pierwiosnka (Primula officinalis Hill.), poziomki zwyczajnej (Fragaria vesca L.), siódmaczka (Trientalis europaea L.), żankla (Sanicula europaea L.), przytulji okrągłolistnej (Galium rotundifolium L.), orlicy (Pteridium aquilinum Kuhn), wietlicy samiczej (Athyrium filix femina Roth.) i narecznicy samczej (Aspidium filix mas Sw.).

## Literatura.

1. Abromeit, J. Flora von Ost- u. Westpreussen. Berlin 1898.

2. Ascherson, P., Graebner, P. Flora des Nordostdeutschen Flachlandes. Berlin 1898—99.

3. Czeczotowa, H. Element atlantycki we florze Polski. Rozprawy Pol. Ak. Um. 25/26 A/B 1925—26.

4. Fedczenko, B. A. i Flerof A. F. Flora jewropiejskoj Rossii. Petersburg. 1910.

5. Gilibert, J. E. Flora Lituania. Grodno 1781.

6. Hegi, G. Illustrierte Flora von Mitteleuropa. Monachium.

7. Paczoski, J. Flora Poliesja i prilieżaszczich miestnostiej. Trudy I. P. Obszcz. Jest. XXVII. w. 2. Petersburg 1897.

8. Polivka, F. Klič k Uplné květeně Republiky Ceskoslovenské. Vyprac. Domin. K. a Podpěra J. Olomouci 1928.

9. Rostafiński, J. Spis roślin znalezionych przez prof. St. Dogiela z uczniami szkoły wojewódzkiej sejneńskiej w okolicach Sejn od r. 1827—1830. Pam. Fiz. V. 1885.

10. Schlechtendal, D. F. L. Langenthal, L. E. Schenk, E. Flora von Deutschland. XXV. Gera 1886.

11. Schmalhauzen, J. Flora średniej i jużnoj Rossii. Kiew 1895.

12. Szafer, W., Kulczyński, S., Pawłowski, B. Rosliny Polskie. Lwów-Warszawa 1924.

13. Wolf, F. Monographie der Gattung Potentilla. Bibliotheca Botanica. Stuttgart 1908.

## Zakład Systematyki Roślin Uniw. Warszawskiego.

## Résumé.

L'auteur donne la liste de quelques plantes, recueillies aux environs de Varsovie, qui n'ont pas été signalées jusqu'à présent dans la flore de Pologne.

1. *Achillea Gerberi M. B.* a été trouvée sur le territoire du faubourg Targówek près de la voie ferrée. Un autre habitat de la même plante a été découvert dans la lande de Kampinos, près de Myszory (Commune de Sochaczew).

2. *Potentilla sibirica T. Wolf* (= *P. pensylvanica* L.). Cette plante apparaît également à Targówek (faubourg de Varsovie) en deux
variétés: var. genuina Th. Wolf. Un autre habitat de cette plante se trouve dans la lande de Kampinos.

3. *Potentilla bifurca* L. Trouvé également à Targówek au même endroit, où ont leurs habitats les deux plantes, dont il a été question plus haut. Toutes ces espèces ont été probablement apportées sur le territoire de la Pologne par les armées russes, durant la grande guerre.

4. *Coronopus didymus* Sm. Rencontré sur les bords de la Vistule, à Buraków, près de Varsovie.

5. *Potentilla sterilis* (L.) Garcke (= P. *Fragariastrum* Ehrbg., *Fragaria sterilis* L.). C'est une espèce de l'Europe occidentale. Elle a été signalée en plusieurs endroits de la Pologne Nord-Ouest à la fin du siècle écoulé. Depuis, l'existence de cette plante n'a pas été confirmée. Un riche habitat de *Potentilla sterilis* se trouve dans un bois de mélèzes, près du village de Mała Wieś, non loin de la ville Grójec.

Institut de la Systématique des Plantes de l'Université de Varsovie.