Maria Halamska

Dekolektywizacja rolnictwa w Europie Środkowej. Bilans po 30 latach. Recenzja książki Marie-Claude Maurel *Terre et propriété à l'est de l'Europe depuis 1990. Faiceau de droits, relations de pouvoir*

Decollectivisation of Agriculture in Central Europe. Appraisal After Thirty Years. Review of a Book by Marie-Claude Maurel: *Land and Property in Eastern Europe since 1990. Bundle of Property Rights and Power Relations*

Estonia, Łotwa, Litwa, Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Rumunia i Bułgaria to wschodnia flanka Unii Europejskiej. To także obszar o szczególnej – począwszy od XVI w., a skończywszy na drugiej dekadzie XXI w. – i bogatej historii agrarnej. Ostatnie 30 lat tej historii, od dramatycznego zwrotu politycznego po 1989 r., zostało w recenzowanej tu książce Marie-Claude Maurel opisane w sposób synte-tyczny i systematyczny. Jak Autorka stwierdza we wstępie, materiały na tę książ-kę, zebrane w różnych terenach badawczych poszczególnych krajów, gromadziła od 1990 r. Znalazło to m.in. wyraz w dwóch tomach czasopisma *Espade Rural*

**Prof. dr hab. Maria Halamska**, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Zakład Socjologii Wsi, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, e-mail: m.k.halamska@uw.edu.pl, ORCID: 0000-0003-4133-9935.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Creative Commons CC BY 4.0.

<footnote>* M.-C. Maurel, *Terre et propriété à l'est de l'Europe depuis 1990. Faiceau de droits, relations de pouvoir*, collection: Les Cahiers de la MSHE LEDOUX, nr 42, seria: Normes et practiques foncière et agricoles dans le monde, nr 2, Besançon: Presses Universitaires de Franche-Comté. Do tej edycji odnoszą się odwołania w tekście. Jeśli nie zaznaczono inaczej, to cytaty z języka francuskiego zostały przetłumaczone przez autorkę recenzji.</footnote>
(nr 30 i 33) pod jej redakcją: *Les décollectivisations en Europe Centrale. Tome 1. Autopsie d'un mode de production* (1992) oraz *Les décollectivisations en Europe Centrale. Tome 2. Itinéraires de privatisation* (1994). Pierwszy, wstępny bilans tego procesu zawarty jest zaś w pracy *La transition post-collectiviste. Mutations agraires en Europe centrale* (1994). Przypomnę, że zainteresowanie Autorki problemami wiejskimi tego regionu rozpoczęło się znacznie wcześniej, by wspomnieć wydaną w 1980 r. książkę *La campagne collectivisée. Société et espace rural en Russie czy o dekadę późniejszą Les paysans contre l'Etat. Le rapport de force polonais*, która zapowiadała mającą niedługo nastąpić „jesień ludów”.

Historię agrarną w tej części Europy (zwanej niegdyś „inną”) w ostatnich 30 la-
tach wypełniają procesy, które rozpoczęła dekolektywizacja rolnictwa na początku
lat 90. XX w., będąca konsekwencją bezkrwawej rewolucji. Autorka śledzi ewolucję,
by zrozumieć, dlaczego „w danym momencie historycznym społeczeństwo podej-
muje decyzje o zmianie systemu ekonomicznego i podejścia do własności, jaką
bazą dysponuje do tej operacji, jakie niesie konsekwencje dla sposobu organizacji
społecznej” (s. 10). Przyjmuje założenia strukturalno-historycznego podejścia,
uznając, że każdy zdarzenie miało jakiś stan je poprzedzający, a jednocześnie jego
zaistnienie ma lub będzie miało wpływ na to, co stanie się w przyszłości. Praktycznie
rzecz biorąc, sięga do reform agrarnych po pierwszej wojnie światowej, wdrażanych
w poszczególnych krajach regionu z różnym zapałem i skutkami, przypomina czas
kolektywizacji wsi – jej początki i rytm, a także formowanie kolektywistycznego
sposobu funkcjonowania jednostek produkcyjnych, by dojść do dekolektywizacji
i późniejszych przekształceń struktur agrarnych.

Licząca 241 stron praca składa się z wprowadzenia, 10 rozdziałów i wniosków końcowych oraz podzielona jest na trzy części, których tytuły odpowiadają poszechnie występującym fazom procesu – bo nie był to akt jednorazowy – dekolektywizacji. Należało bowiem „dokonać restauracji prywatnej własności ziemi” („restorer la propriété privée de la terre”), aby później „dokonać rekonstrukcji stosunków własności” („reconstriure les relations de propriéte”), a następnie „ustalić zasady kontroli dostępu do ziemi” („conrôler l’accès au foncier”). Nie był to jednak proces monotonny, gdyż stan kolektywistycznej spuścizny w każdym kraju był nieco inny i każdy z byłych krajów „demokracji ludowej” tworzył własne – odpowiadające z jednej strony stanowi skolektywizowania rolnictwa, a z drugiej projektowanej przyszłości agrarnej kraju – podstawy prawne umożliwiające powrót do prywatnej własności ziemi. Dekolektywizacja była jednym z elementów prywatyzacji, które miały narodowe specyfiki, takie jak pamięć o kolektywizacji oraz istniejące w owym czasie układy sił politycznych. Są one w pracy ukazane na przykładzie Czechosłowacji i Węgier, Rumunii i Bułgarii oraz Litwy, odzyskującej niepodległość w 1990 r. W Polsce – o czym warto pamiętać – postkolektywistyczna transformacja
miała szczególny charakter ze względu na zaniechany proces kolektywizacji rolnictwa. Skutkiem tego w 1990 r. 75% ziemi stanowiło własność prywatną rolników, ok. 20% było we władaniu państwowych gospodarstw rolnych, a 3–4%, czyli reszta ziemi, należało do rolniczych spółdzielni produkcyjnych. Ich przekształcenia rzadko były analizowane, uwaga naukowców i opinii publicznej koncentrowała się bowiem na prywatyzacji PGR-ów. Jeśli jednak traktować dekolektywizację szeroko, jako proces zmian w płaszczyźnie struktury stosunków własności, strukturach organizacyjnych produkcji rolnej i racjonalności ich funkcjonowania<fnref n="1" />, to w różnych aspektach proces ten dotyczył każdego segmentu polskiej struktury agrarnej. Dlatego warto zatrzymać się przy analizie samego wielowymiarowego procesu prywatyzacji-dekolektywizacji. Wyjściowym elementem była tu rehabilitacja idei prywatnej własności w gospodarce, która w każdym kraju znalazła wyraz w odmiennych rozwiązaniach prawnych obejmujących pełną restaurację praw własności indywidualnej, procedury restytucji/kompensacji oraz zasady redys trybucji ziemi. Dodajmy, że w grę wchodziła nie tylko ziemia, lecz także udziały w wypracowanym wspólnie majątku „kołchozów” – rolniczych spółdzielni produkcyjnych. Akty prawne określały także grupy uprawnionych do własności. Byli to: emerytowani członkowie spółdzielni, dawni właściciele lub ich spadkobiercy w mieście, gospodarstwa domowe mające prawo do działki rolnej, średni personel zarządzający, wyższe kadry spółdzielni, wyższe kadry gospodarstw państwowych. Wdrożenie w życie uchwalonego prawa to pierwszy etap prywatyzacji ziemi, etap jej zawłaszczenia prawnego. Drugim etapem było zawłaszczenie ekonomiczne, gdzie zasadniczą rolę przy podejmowanych strategiach odgrywały bardzo różne interesy wyżej wymienionych grup interesariuszy.

Kolejnym doniosłym etapem analizowanego procesu była rekonstrukcja systemu agrarnego opartego na indywidualnych prawach własności. W efekcie bowiem prywatyzacji-dekolektywizacji ziemia została podzielona między różnych właścicieli o zróżnicowanych zdolnościach jej użytkowania, podzielony został – i oddzielony od ziemi – kapitał produkcyjny gospodarstw kolektywnych. Fragmentaryzacja własności (jej rozpraszania) miała wiele form. Zróżnicowane były także zamiary podekolektywizacyjnych – w znacznej części nominalnych – właścicieli. Z powodu gry interesów, a także interwencji państwa, powstało kilka typów gospodarstw: neospółdzielcze, państwowe (publiczne), spółki, rodzinne i drobne samozaopatrzeniowe. Każdy z wyróżnionych typów ma inny układ takich cech, jak: status prawny, status ziemi (własna lub/i dzierżawa), własność kapitału gospodarstwa, charakter pracy (najemna-rodzinna) oraz stosunki z rynkiem (zestawienie zob. s. 79).

<footnote n="1">¹ Tak właśnie definiowałam ten proces w pracy: M. Halamska, *Dekolektywizacja rolnictwa w Europie Środkowej i jej społeczne konsekwencje*, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 1998.</footnote>
<caption>Tabela 1. Cechy społecznych form organizacji produkcji</caption>

<table><caption>Table 1. Features of social forms of organisation of production</caption><thead><tr><td>Społeczna forma produkcji</td><td>Status prawny</td><td>Status prawny ziemi</td><td>Kapitał gospodarstwa</td><td>Praca</td><td>Stosunek do rynku</td></tr></thead><tbody><tr><td>Gospodarstwo neospółdzielcze</td><td>spółdzielnia właścicieli, stowarzyszenie rolnicze</td><td>dzierżawiona od wielu członków</td><td>rozproszone udziały wielu właścicieli</td><td>czynni zawodowo członkowie</td><td>dominująca orientacja rynkowa</td></tr><tr><td>Przedsiębiorstwo publiczne</td><td>administracja przez publiczną agencję rolną</td><td>w oczekiwaniu na restytucję lub sprzedaż</td><td>dominuje kapitał państwowy</td><td>pracownicy najemni</td><td>wyłącznie orientacja rynkowa</td></tr><tr><td>Spółka</td><td>spółka akcyjna, spółka z o.o.</td><td>dzierżawa z możliwością zakupu</td><td>udziały w wielkości należące do kadry zarządzającej</td><td>pracownicy najemni i sezonowi</td><td>wyłącznie orientacja rynkowa</td></tr><tr><td>Gospodarstwo rodzinne</td><td>zarejestrowane, gospodarz osobą fizyczną</td><td>uprawa ziemi własnej i dzierżawionej</td><td>budynki, stado i wyposażenie produkcyjne własnością gospodarza</td><td>głównie rodzinna</td><td>dominuje orientacja rynkowa</td></tr><tr><td>Gospodarstwo samozaopatrzeniowe</td><td>niezarejestrowane</td><td>uprawa własnej ziemi</td><td>własny drobny sprzęt, niewielkie stado</td><td>tylko rodzinna</td><td>dominuje orientacja samozaopatrzeniowa</td></tr></tbody></table>

Źródło: opracowanie własne na podstawie tabeli 5 (s. 79) recenzowanej książki.

Source: own study based on table 5 (p. 79) of the reviewed book.

Owe podmioty rolnicze pojawiły się (i przekształcały jedne w drugie) w różnych proporcjach w krajach regionu. Maurel określa jednak trajektorie poszczególnych państw. W Czechach widzi dominację wielkich gospodarstw, neokolektywistyczne zaś na Słowacji, dualizm agrarny w Polsce i na Węgrzech, z kolei rekonstrukcje modelu przedwojennego opartego na gospodarstwach rodzinnych na Litwie oraz repezantyzację w Rumunii oraz (choć bez chłopów) w Bułgarii. Każdy z tych nowych systemów agrarnych wymagał stworzenia reguł funkcjonowania: administrowania własnością i jej użytkowania, kontroli cyrkulacji własności ziemi, gdzie szybko odnalazło się państwo etc. Ważnym czynnikiem interweniującym w ten proces była orientacja na Unię Europejską: najpierw przy zamiarach akcesji, potem przez regulacje Wspólnej Polityki Rolnej. Pod jej wpływem ciągle dokonuje się rekonfiguracja struktury agrarnej, w niektórych krajach przy znacznej ingerencji państwa w funkcjonowanie rynku ziemi (np. w Polsce<fnref n="2" /> czy na Węgrzech wsparte nacjonalistyczną retoryką).

Następna część omawianej pracy tropi przekształcenia struktur agrarnych w ostatnim piętnastoleciu, eksponując wpływ członkostwa w Unii Europejskiej.

<footnote n="2">² O rosnących apetytach państwa w tym zakresie świadczy wiele regulacji prawnych wprowadzonych po 2016 r.</footnote>
<caption>**Tabela 2.** Gospodarstwa duże (> 100 ha) i drobne (< 5 ha) w strukturze agrarnej krajów Europy Środkowej</caption>

<table><caption>**Table 2.** Large (over 100 ha) and small (under 5 ha) farms in the agrarian structure of Central European states</caption><thead><tr><th rowspan="2">Kraj</th><th colspan="3">Gospodarstwa > 100 ha</th><th colspan="3">Gospodarstwa < 5 ha</th></tr><tr><th>N</th><th>% N ogółem</th><th>% UR</th><th>N</th><th>% N ogółem</th><th>% UR</th></tr></thead><tbody><tr><td>Bułgaria</td><td>6 060</td><td>3,0</td><td>81,6</td><td>176 470</td><td>82,6</td><td>2,0</td></tr><tr><td>Czechy</td><td>4 710</td><td>17,8</td><td>88</td><td>4 960</td><td>18,7</td><td>0,3</td></tr><tr><td>Estonia</td><td>1 900</td><td>11,4</td><td>77,6</td><td>5 270</td><td>31,6</td><td>1,2</td></tr><tr><td>Łotwa</td><td>3 250</td><td>4,6</td><td>56,6</td><td>24 610</td><td>35,2</td><td>2,8</td></tr><tr><td>Litwa</td><td>5 290</td><td>3,5</td><td>50,0</td><td>75 200</td><td>50,0</td><td>6,9</td></tr><tr><td>Węgry</td><td>8 760</td><td>2,0</td><td>63</td><td>350 120</td><td>81,4</td><td>4,8</td></tr><tr><td>Polska</td><td>12 010</td><td>0,9</td><td>21</td><td>766 480</td><td>53,3</td><td>13,2</td></tr><tr><td>Rumunia</td><td>12 310</td><td>0,4</td><td>47,8</td><td>3 140 770</td><td>91,8</td><td>28,7</td></tr><tr><td>Słowacja</td><td>2 400</td><td>9,4</td><td>89</td><td>14 290</td><td>55,7</td><td>1,5</td></tr></tbody></table>

Źródło: opracowanie własne na podstawie tabel 12 (s. 167) i 17 (s. 175) recenzowanej książki.

Source: own study based on tables 12 (p. 167) and 17 (p. 175) of the reviewed book.

W dużym skrócie ma ono wyraźny udział w dwóch znakomicie opisanych procesach: koncentracji ziemi oraz nasilającej się kontroli państwa nad jej obrotom. Przy dużym zróżnicowaniu struktury agrarnej wyraźnie widoczny staje się proces jej polaryzacji i koncentracji ziemi w wielkich gospodarstwach. We wszystkich krajach w latach 2005–2016 maleje liczba gospodarstw rolnych (od –19,6% w Rumunii do –62,5% na Słowacji), maleje liczba gospodarstw drobnych, do 5 ha (od –76,8% na Słowacji do –18,9% w Rumunii), rośnie natoimiast udział gospodarstw większych, powyżej 100 ha (od 10,6% w Czechach do 114,2% na Litwie), za czym idą spadki albo wzrosty udziałów użytkowanej ziemi (zestawienia na s. 176). Powoduje to przekształcenia samej struktury agrarnej kształtowanej przez udział różnych typów społecznych form produkcji: zanikają rodzinne, drobne gospodarstwa, nastawione w części na samozaopatrzenie, rośnie zaś udział gospodarstw wielkich, neospółdzielni oraz spółek. W 2016 r. według danych Eurostatu proporcje między małymi (< 5 ha) a dużymi (> 100 ha) gospodarstwami przedstawiały się jak na tabeli 2.

Wszędzie w regionie, w niektórych krajach znacznie, rośnie cena ziemi oraz jej dzierżawy. Temu atakowi nowego drapieżnego kapitalizmu rolnego, zwłaszcza w postaci wielkich koncernów agroprzemysłowych, przeciwwstawiają się polityki
<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>**Rysunek 1.** Profile struktury agrarnej wg udziału użytków rolnych (w %)</figcaption></figure>

<caption>**Figure 1.** Profiles of agrarian structures according to the share of farmland (in %)</caption>

Źródło: opracowanie własne na podstawie tabeli 12 (s. 167) recenzowanej książki.

Source: own study based on table 12 (p. 167) of the reviewed book.

różnych krajów regionu. Od 2013 r. wiele krajów dokonuje korekt w ustawach do-
tyczących wielkości gospodarstw oraz wymaganych uprawnień do nabycia ziemi.
W wyniku tych procesów struktura agrarna w analizowanych krajach przybiera
różne kształty.

Nasuwają się tu dwa komentarze. Po pierwsze można dostrzec wymiar hi-
storyczny związany z wpływem kolektywizacji na współczesny kształt struktury
agrarnej. Z wyraźną dominacją dużych i bardzo dużych gospodarstw mamy
do czynienia w czterech krajach, bardziej zrównoważone proporcje występują
w następnych czterech i tylko w Polsce dominują gospodarstwa środkowego
segmentu: pomiędzy 5 a 100 ha. Po drugie taka struktura agrarna odzwierciedla
odmienne struktury społeczne i kryjące się za nią inne grupy interesów i nacisku.
W przypadku struktury zdominowanej przez gospodarstwa wielkoobszarowe
grupa ta jest niewielka, ale silna swoją pozycją na krajowym rynku żywności.
W odniesieniu zaś do struktury rozdrobnionej – co widoczne jest w Polsce,
Rumunii i na Litwie – grupę tę stanowią liczne drobne podmioty tworzące siłę
polityczną zdolną wpływać na kształt ładu społecznego, a do reprezentacji ich
interesów aspirują różne partie polityczne.
* * *

Tę złożoną rekonstrukcję procesu spina „wiązka praw własności” (faisceau de droits) – kluczowe pojęcie tej pracy, powiązane – co Autorka podkreśla – z wiązką władzy (fesceau de pouvoir). Wiązkę tę definiuje za Dieterem Gosenwinklem<fnref n="3" /> w następujący sposób:

> Własność oznacza zdolność do dysponowania rzeczami, opartą na prawie. To podejście ustalające relacje między podmiotem i przedmiotem własności. Utworzenie tej zdolności dysponowania pociąga jednocześnie za sobą podstawowe uprawnienia i obowiązki. To definicja wydobywająca społeczną, wieloaspektową stronę instytucji własności, „która przybiera kształt w zależności od miejsca i epoki, w różnych warstwach danego społeczeństwa, ideologii, instytucji prawnych, stosunków i praktyk społecznych” (s. 11).

Własność – nie tylko ziemi – to instytucja, na której odciska swój ślad system wartości danego społeczeństwa i jego historyczne trajektorie, co widoczne jest w specyficznych, postkolektywnych formach własności ziemi. Praca Maurel w udany sposób dokumentuje przebieg nieznanego dotąd naukom społecznym procesu – dekolektywizacji. Jednocześnie trzeba ją traktować jako wieloaspektowe studium rewaloryzacji instytucji własności prywatnej po dyskredytującym ją kolektywizmie. Dlatego też nie jest to książka przeznaczona tylko dla – jak to określa się we Francji – ruralistów, warto by zajrzeli do niej także historycy, socjologowie i antropologowie.

<footnote n="3">³ D. Gosewinkel, Introduction. Histoire et fonctions de la propriété, *Revue d'histoire moderne et contemporaine*, 2014, **61** (1), s. 7–25.</footnote>
<figure><img src="image_3.png" /></figure>