siedliskowych — dlatego nie można uogólniać wniosków, wysnutych na podstawie przebiegu granic pionowych jednych z roślin dla roślin innych. Wynika stąd cała absurdalność obliczania Sendtnerowskich „poprawek" dla wyeliminowania wpływu warunków lokalnych na zasięgi pionowe (por. str. 45).

Wszystko to razem sprawia, że obraz rozmieszczenia wysokościowego
flory w górach byłby niezmiernie zawikłany i nieprzejrzysty, gdyby nie
to, że gatunki wchodzące w skład jednego i tego samego zespołu roślinne-
go zdają się w podobny sposób reagować na splot czynników, kształtu-
cych zasięgi pionowe. Dzięki temu obserwować możemy wielokrotnie tu
już podkreślaną zgodność układu pionowego flory i roślinności; posługując
się pojęciami fitosocjologicznymi możemy więc wypracować sobie przej-
rzysty i logiczny obraz wysokościowego rozmieszczenia gatunków.

V. LOKALNE ROZMIESZCZENIE POZIOME GATUNKÓW W GORCACH

Zapiski florystyczne gromadzone na terenie Gorców miały posłużyć przede wszystkim za podstawę do wyznaczenia zasięgów pionowych wszystkich występujących tutaj gatunków. Równocześnie jednak starałem się zebrać także i dane, dotyczące lokalnego rozmieszczenia poziomego flory, tak by móc je następnie choćby w przybliżeniu przedstawić na mapkach w dużej skali. Znaczenie takiego kartograficznego ujęcia lokalnych danych florystycznych nie było u nas dotychczas należycie doceniane: poza pracami Pawłowskiego (1922) i Walasa (1938) brak było dotąd prób w tym zakresie. Tymczasem, jak to słusznie podkreśla np. Meusel (1943 — por. także Paczoski 1933), metoda ta może dawać wyniki, interesujące nie tylko z punktu widzenia florystyki, lecz także przydatne jako materiał dla ogólniejszych rozważań z zakresu epiontologii i ekologii roślin. Ponadto przerzuca ona pomost między fitosocjologią a geograficznymi studiami zasięgowymi.

Dokładne zarejestrowanie stanowisk wszystkich występujących
w Gorcach roślin naczyniowych byłoby zadaniem, przekraczającym nasze
siły i możliwości. Dlatego w czasie badań terenowych zwracałem szczę-
gólnie baczną uwagę na niektóre wybrane gatunki bądź to bar-
dziej interesujące pod względem geograficznym, bądź też charakterystycz-
ne dla pewnych typów siedlisk i zespołów roślinnych. Rozmieszczenie
lokalne z górą stu takich gatunków przedstawiono następnie na map-
kach <fnref n="1" />), z których część opublikowano w niniejszej pracy (ryc. 6—8, 10—

<footnote n="1">1) Wielkość symboli, oznaczających pojedyncze stanowiska, dobrano przy tym w ta-
ki sposób, że średnica względnie szerokość ich odpowiada odległości mniej więcej
½ km w terenie.</footnote>
<figure><img src="image_21.png" /><figcaption>Ryc. 20. Rozmieszczenie *Geum montanum* w Gorcach.
Fig. 20. Distribution of *Geum montanum* dans les Gorces.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_22.png" /><figcaption>Ryc. 21. Rozmieszczenie *Phleum alpinum* w Gorcach.
Fig. 21. Distribution of *Phleum alpinum* dans les Gorces.</figcaption></figure>

50, 53—57). Uzyskane w ten sposób obrazy są oczywiście tylko przybliżone: nawet na szlakach, którymi przechodziliśmy, przeoczyliśmy niewątpliwie wiele stanowisk interesujących nas tu gatunków; w przypadkach roślin pospolitszych mogliśmy również części znalezionych stanowisk nie za-
<figure><img src="image_23.png" /><figcaption>Ryc. 22. Rozmieszczenie Poa alpina w Gorcach.
Fig. 22. Distribution de Poa alpina dans les Gorces.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_24.png" /><figcaption>Ryc. 23. Zagęszczenie stanowisk gatunków alpejskich w Gorcach. Kolejne stopnie zakreskowania oznaczają występowanie 1, 2–4, 5–9 oraz 10 i więcej gatunków.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 23. La concentration des localités des espèces alpines dans les Gorces. On a haschéuré en gradation les lieux où se montrent: 1, 2–4, 5–9 et 10 ou plus d'espèces.</caption>

notować. W dodatku wiarygodność naszych danych jest dla różnych odcinków Gorców różna w zależności od intensywności ich zbadania; dla tego analizując rozmieszczenie gatunków należy mieć zawsze przed oczyama ryc. 1, ilustrującą zagęszczenie szlaków naszych wędrówek w po-
szczególnych okolicach pasma. Mimo wszystko jednak dokładność przedstawionych tutaj mapek zdaje się być zadowalająca: uzyskane obrazy zasięgów lokalnych są na ogół logiczne i konsekwentne.

Okazuje się, że flora Gorców zdradza, mimo swej pozornej monotonności i jednolitości, szereg drobnych wprawdzie, lecz niekiedy wyraźnych, różnic miejscowych. Część z nich jest być może tylko pozorna i wynika po prostu z niedostatecznego zbadania terenu; część ma charakter „przy-

<figure><img src="image_25.png" /><figcaption>Ryc. 24. Rozmieszczenie *Leucorchis albida* w Gorcach.
Fig. 24. Distribution of *Leucorchis albida* dans les Gorces.</figcaption></figure>

padkowy": stanowiska niektórych gatunków rozrzucone są w sposób na pozór bezładny i trudny do wytłumaczenia. W ogólnych jednak zarysach dostrzec można pewne interesujące i zasługujące na bliższą uwagę prawidłowości. Postaram się tutaj przedstawić po krótce niektóre z nich w odniesieniu do 1) gatunków górskich (zwłaszcza wysokogórskich), 2) gatunków niżowych związanych z dolinami rzecznymi, 3) gatunków wapieniolubnych i unikających wapieni. Uzyskane w ten sposób dane, dotyczące poziomego zróżnicowania flory i roślinności naszego terenu, pozwolą następnie rozstrzygnąć kwestię ewentualnego podziału Gorców na mniejsze odcinki geobotaniczne

I. ROZMIESZCZENIE GATUNKÓW GÓRSKICH

Gatunki wysokogórskie, stanowiące niewątpliwie najbardziej interesujący składnik flory Gorców, wykazują wyraźne przywiązanie do najwyższych wzniesień terenu. Wiele z nich schodzi co prawda stosunkowo
nisko wzdłuż potoków (por. str. 81), jednakże największe zagęszczenie
ich stanowisk stwierdzamy na czterech głównych szczytach naszego
pasma: Turbaczu (wraz z Mostownicą, Kiczorą, Jaworzyną i źródliskami
Kamienicy), Kudłoniu, Gorcu i Lubaniu (ryc. 20—28, 38, 39, 43—1), Ilość
gatunków wysokogórskich stoi przy tym w wyraźnym związku z wyso-
kością bezwzględną (tab. 20, por. także tab. 24); najliczniejsze skupienie
znajduje się na Turbaczu, gdzie mają swe jedyne w Gorcach stanowiska

<figure><img src="image_26.png" /><figcaption>Ryc. 25. Rozmieszczenie Gnaphalium norvegicum w Gorcach.
Fig. 25. Distribution de Gnaphalium norvegicum dans les Gorces.</figcaption></figure>

Alchemilla aequidens, Botrychium lanceolatum, Centaurea mollis, Cortusa Matthioli, Hieracium alpinum (na Bukowinie), Luzula sudetica, Lycopodium alpinum typ. (= ssp.cupressifolium — także na pobliskim Obidowcu), Mutellina purpurea, Rumex alpinus i Veronica alpina. Znacznie uboższe od Turbacza są: Kudłoń i Gorc, przy czym na wszystkich tych trzech szczytach spotykamy kilka wspólnych im gatunków wysokogórskich, nie rosnących w pasmie Lubania (Epilobium anagallidifolium ryc. 38, Leucanthemum rotundifolium ryc. 39 — bardzo często!, Viola biflora ryc. 43 — dość często). Natomiast tylko w grupie Lubania pojawiają się: Alchemilla flabellata (po Runek — ryc. 39), Hieracium prenanthoides i Hypochoeris uniflora (ryc. 38 — pospolicie). Świadczy to o pewnej odrebności florystycznej najwyższych położeń pasma Turbacza wraz z Gorcem i Kudłoniem z jednej strony a grupy Lubania z drugiej, i stoi niewątpliwie w związku z rzeźbą terenu: odosobnionym położeniem Lubania i oddzieleniem go od reszty Gorców głęboką doliną Ochotnicy i niską Przełęczą Knurowską. Natomiast Gorc i Kudłoń, stosunkowo bliskie Tur-
<figure><img src="image_27.png" /><figcaption>Ryc. 26. Rozmieszczenie Poa Chaixii w Gorcach.
Fig. 26. Distribution de Poa Chaixii dans les Gorces.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_28.png" /><figcaption>Ryc. 27. Rozmieszczenie Epilobium alsinifolium w Gorcach.
Fig. 27. Distribution d'Epilobium alsinifolium dans les Gorces.</figcaption></figure>

bacza i połączane z nim wysokimi grzbietami, nie opadającymi nigdzie
poniżej poziomicy 1000 m, odrębności takiej nie wykazują. Szczególnie
obfite występowanie gatunków wysokogórskich na Turbaczu i łączących
się z nim bezpośrednio szczytach Kiczory, Jaworzyny i Mostownicy tłu-
maczy się nie tylko ich wysokością bezwzględną, lecz także i tym, że
obszar, wzniesiony tutaj ponad 1200 m, jest stosunkowo dość rozległej i zróżnicowany pod względem warunków siedliskowych.

Także i w występowaniu gatunków reglowych (i ogólnogórskich) zaznaczają się wyraźne różnice pomiędzy pasmem Lubania a resztą Gorców — różnice dość niespodziewane, nie dające się już wytłumaczyć działaniem czynnika odosobnienia. Z jednej strony brak na Lubaniu całego

<figure><img src="image_29.png" /><figcaption>Ryc. 28. Zagęszczenie stanowisk gatunków subalpejskich w Gorcach. Kolejne stopnie zakreskowania oznaczają występowanie 1, 2—4, 5—9, 10—14 oraz 15 i więcej gatunków.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 28. La concentration des localités des espèces subalpines dans les Gorces. On a hachuré en gradation les lieux où se montrent: 1, 2—4, 5—9, 10—14 et 15 ou plus d'espèces.</caption>

szeregu występujących w grupie Turbacza roślin, przede wszystkim niezmiernie tam rozpowszechnionego krokusa (Crocus scepusiensis ryc. 37), a także Alchemilla Kotulae, Cardamine trifolia (ryc. 46), Centaurea oxylepis <fnref n="1" />), Petasites Kablikianus i Soldanella carpatica (ryc. 41). Wszystkie te gatunki osiągają na naszym obszarze wschodni kres zasięgowy bądź absolutny, bądź przynajmniej w obszarze Beskidów Zachodnich. Przebieg ich granic na ukos w poprzek Gorców jest dość nieoczekiwany — być może, że wiąże się on ze zróżnicowaniem klimatycznym terenu. Także i cały szereg innych gatunków górskich, nie posiadających w Gorcach wschodniej granicy zasięgu, ograniczony jest lokalnie tylko do pasma Turbacza (Listera cordata ryc. 40, Streptopus amplexifolius ryc. 42 i in.).

<footnote n="1">¹) Oderwane, daleko na wschód wysunięte stanowisko tego gatunku podał ostatnio Motyka (1955) z Karpat Grybowskich.</footnote>
Z drugiej strony wyłącznie w pasmie Lubania występuje, oprócz gatunków, nieznacznie tylko wkraczających tu z sąsiednich Pienin (Alchemilla Kornasiana, Calamagrostis varia, Carex ornithopoda ryc. 41 i in.) między innymi rozpowszechniony Orchis sambucina (ryc. 37). Te wybitne różnice florystyczne jeszcze bardziej podkreślają odrębność Lubania w stonunku do reszty Gorców.

<figure><img src="image_30.png" /><figcaption>Ryc. 29. Rozmieszczenie niektórych gatunków towarzyszących dolinom większych rzek w Gorcach (I). 1 — *Rumex conglomeratus*, 2 — *Alisma plantago-aquatica*, 3 — *Nasturtium officinale*, 4 — *Elodea canadensis*.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 29. Distribution of certaines espèces attachées aux vallées de plus grandes rivières dans les Gorces (I).</caption>

Kilka roślin wysokogórskich, bardzo rzadkich na naszym terenie, nie rośnie zupełnie w wyższych położeniach, lecz pojawia się jedynie na odsobnionych placówkach w miejscach położonych nisko i z dala od głównych szczytów. Tak zachowują się: *Campanula napuligera* (1 stanowisko w Gorcach), *Pinus mugo* ssp. *mughus* (1 stanowisko) <fnref n="1" />), *Polystichum lonchitis* (3 stanowiska), *Sedum alpestre* (1 stanowisko) i *Selaginella selaginoides* (3 stanowiska). Placówki ich leżą tutaj znacznie poniżej dolnej granicy normalnego zasięgu pionowego tych gatunków w wyższych pasmach Karpat — kwestia ich pochodzenia i wieku omówiona będzie w rozdziale VII.

<footnote n="1">¹) Kosówka występuje w Gorcach zarówno jako gatunek przypuszczalnie rodzimy (Skałka koło Rdzawski), jak też i sztucznie wprowadzona (sadzona na szczycie Kudłonia).</footnote>
## 2. FLORA DOLIN RZECZNYCH

Obu większym rzekom naszego terenu, Dunajcowi i Rabie, towarzyszy szereg roślin, gdzie indziej w Gorcach nie spotykanych, względnie bardzo rzadkich. Poza nielicznymi wędrującymi z Tatr i Pienin gatunkami górskimi są to niemal wyłącznie gatunki niegórskie — ich rozmieszczenie wiąże się niewątpliwie z rolą dolin rzecznych jako dróg wędrówek flory niżowej w obrębie gór. Stopień związania tych roślin z siedliskami nadrzecznymi jest różny: jedne z nich rosną tylko na żwirowiskach, mulistych brzegach, w wiklinach i w starych korytach rzecznych i ograniczone są ściśle do najmłodszych teras akumulacyjnych — wśród nich należy dodszukiwać się najnowszych przybyszów z niżu na nasz teren. Inne gatunki występują w miejscach położonych wyżej nad poziomem rzeki, niekiedy nawet wyłącznie na starszych terasach — wtedy stanowiska ich mogą być odpowiednio starszego wieku.

Wykaz ważniejszych gatunków pierwszej grupy podaje tabela 21, zawierająca również nieco danych o ich rozmieszczeniu w obrębie poszczególnych dolin <fnref n="1" />). Dane te są wprawdzie dość fragmentaryczne, gdyż niskie położenia badaliśmy stosunkowo mniej dokładnie, lecz mimo to wystarczają dla najogólniejszej orientacji <fnref n="2" />) (ryc. 29—31).

Flory nadrzeczne obu głównych dolin są w zasadzie podobne — ubóstwo doliny Raby tłumaczy się mniejszymi rozmiarami tej rzeki i połączonym z tym mniejszym zróżnicowaniem siedlisk nadbrzeżnych. Doliny bocznych dopływów są oczywiście jeszcze znacznie uboższe. Interesująca jest obecność *Elodea canadensis* (ryc. 29) nad Rabą — roślina ta jest tutaj niewątpliwie niedawnym przybyszem. Nad Dunajcem uderza mała różnica pomiędzy florą nadbrzeżną poniżej i powyżej Pienin: tylko nieliczne gatunki (*Nasturtium officinale* ryc. 29, *Polygala amarella*, *Inula salicina*, *Rumex aquaticus*) nie przekraczają pienińskiego przełomu — wydaje się, jak gdyby nie stanowił on poważniejszej zapory dla tej grupy roślin w ich wędrówkach w górę rzeki.

Znacznie liczniejsza od gatunków przywiązanych bezpośrednio do siedlisk nadrzecznych jest druga grupa roślin towarzyszących głównym do-

<footnote n="1">¹) W tablicy tej wykorzystano nie opublikowane dotychczas obserwacje mgr K. Zarzyckiego, dotyczące występowania gatunków nadrzecznych nad Dunajcem i jego dopływami powyżej Nowego Targu. Koledze Zarzyckiemu serdecznie dziękuję za udostępnienie mi tych danych.</footnote>

<footnote n="2">²) Dokładne zbadanie rozmieszczenia flory w dolinach większych rzek karpackich byłoby tematem bardzo interesującym i mogłoby rzucić pewne światło m. in. na sprawę wędrówek roślin niżowych w głąb gór. Jest to zadanie tym bardziej zasługujące na opracowanie, że w związku z zamierzonym przekształceniem technicznym naszych rzek stosunki florystyczne nad nimi ulegną w niedalekiej przyszłości nieodwracalnym przemianom.</footnote>
<figure><img src="image_31.png" /><figcaption>Ryc. 30. Rozmieszczenie niektórych gatunków towarzyszących dolinom większych rzek w Gorcach (II). 1 — Rubus caesius, 2 — Malachium aquaticum, 3 — Myriophyl-lum spicatum.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_32.png" /><figcaption>Ryc. 31. Zagęszczenie stanowisk gatunków towarzyszących dolinom większych rzek w Gorcach. Kolejne stopnie zakreskowania oznaczają występowanie 1, 2—4, 5—9, 10—14, 15—19, 20—24, 25—29 oraz 30 więcej gatunków.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 31. Concentration des localités des espèces attachées aux vallées de plus grandes rivières dans les Gorces. Les lieux hachurés de plus en plus fort marquent où on trouve: 1, 2—4, 5—9, 10—14, 15—19, 20—24, 25—29 et 30 ou plus d'espèces.</caption>
linom w obrębie Gorców, a mianowicie grupa gatunków, występujących na starszych terasach i zboczach dolin. Należy tu m. in. szereg niżowych drzew i krzewów, jak *Alnus glutinosa*, *Carpinus betulus*, *Quercus robur*, *Qu. petraea*, *Tilia cordata*, *Evonymus europaea* oraz liczne rośliny zielne. Wiele z nich ogranicza się w swym występowaniu do dolin rzecznych po prostu, jak się zdaje, tylko dlatego, że pozostała reszta naszego terenu leży już powyżej klimatycznej górnej granicy ich zasięgów <fnref n="1" />). Mimo to jednak także i w rozmieszczeniu tych gatunków odzwierciedlają się dawniejsze wędrówki wzdłuż rzek. Świadczą o tym m. in. znaczne w tej grupie roślin różnice florystyczne pomiędzy przełomowym odcinkiem doliny Dunajca poniżej Krościenką a górną częścią doliny tej samej rzeki (powyżej Pienin) oraz doliną Raby, polegające przede wszystkim na występowaniu szeregu gatunków ciepłolubnych, niekiedy nawet wybitnie kserotermicznych, w przełomie Dunajca (skąd sięgają one w niższą część doliny Ochotnicy).

Występowaniem roślinności kserotermicznej w beskidzkich przełomach Popradu i Dunajca zajmował się już Pawłowski (1925). Zdaniem jego gatunki te należy uważać za przybyszów z południa — szlakami ich migracji były właśnie przełomowe doliny rzeczne. Stosunki, jakie obserwujemy w Gorcach, w zupełnieści potwierdzają takie ujęcie.

Z najbardziej typowych przedstawicieli tej grupy, wymienianych przez Pawłowskiego, spotykamy na naszym terenie: *Allium montanum*, *Bupleurum falcatum* (ryc. 6), *Laserpitium latifolium* (ryc. 6), *Libanotis montana*, *Melica transsilvanica* (ryc. 45), *Potentilla canescens*, *P. recta* s. l., *Tilia platyphyllos* i *Viola mirabilis*, z mniej typowych m. in. *Inula salicina*, *Nepeta pannonica* <fnref n="2" />) i (?) *Vincentoxicum officinale* (ryc. 43). Z gatunków, nie rosnących w Sądeczyźnie, należałyby tutaj zaliczyć jeszcze: *Cerastium glutinosum*, *Cotoneaster melanocarpa*, *Hieracium echoides*, *Sempervivum soboliferum* i (?) *Taraxacum laevigatum* coll. Wszystkie te rośliny należą na naszym terenie do największych rzadkości i ograniczone są wyłącznie do południowo-wschodniego skrzydła pasma. Miejsca występowania *Bupleurum falcatum* i *Potentilla canescens* leżą tak blisko granicy Pienin, że rośliny te dostały się niewątpliwie stamtąd na nasz teren. Także i placówki *Sempervivum soboliferum* i *Taraxacum lae-

<footnote n="1">¹) W przeciwieństwie do tego wiele gatunków grupy poprzedniej zdaje się nie osiągać na naszym terenie klimatycznej górnej granicy swych zasięgów, z braku odpowiednich siedlisk w wyższych położeniach Gorców (por. str. 64).</footnote>

<footnote n="2">²) Dotychczas obserwowana w Gorcach tylko jako roślina syntropijna — być może, że uda się ją tutaj odnaleźć, podobnie jak w Sądeczyźnie, także i na siedliskach naturalnych.</footnote>
vigatum coll. na andezytowych skałkach Żaru koło Czortszyna <fnref n="1" />) oraz stanowiska *Laserpitium latifolium*, *Scabiosa ochroleuca*, *Vincetoxicum officinale*, *Potentilla recta* s. l., *Viola mirabilis* i in. na południowych i południowo-wschodnich stokach Marszałka nad Krościenkiem nawiązują bezpośrednio do pobliskich pienińskich placówek tych roślin.

<figure><img src="image_33.png" /><figcaption>Ryc. 32. Zagęszczenie stanowisk gatunków kserotermicznych, przybyłych z południa, w Gorcach. Kolejne stopnie zakreskowania oznaczają występowanie 1, 2–4 oraz 5 i więcej gatunków.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 32. Concentration des localités des espèces xerothérmiques venues du Sud, dans les Gorces. Les lieux hachurés de plus en plus fort marquent où on trouve: 1, 2–4 et 5 ou plus d'espèces.</caption>

Pozostałe stanowiska gatunków kserotermicznych występują tylko w dolinach rzecznych (ryc. 32). Spotykamy je na stromych brzegach Dunajca w przełomowej dolinie koło Łąkcicy (*Laserpitium latifolium* w murawie, utworzonej przez *Calamagrostis varia*) oraz ponizej ujścia Ochotnicy (*Allium mõntanum*, *Calamagrostis varia* i *Libanotis montana* na skałce nad Dunajcem), na aluwiach nadrzecznych (*Inula salicina* nad Dunajcem i Ochotnicą), na koniec na zboczach pasma Twarogów od strony doliny Ochotnicy i u ich podnóża. Tutaj, na wystawionych na południe, suchych i ciepłych skałkach piaskowcowych, które dzięki swej stromości nigdy nie były zalesione a dzięki niedostępności zachowały do dziś na-

<footnote n="1">¹) Dawniej istniała tutaj przypuszczalnie cała kolonia roślin kserotermicznych (Gustawicz podaje z Żaru *Hieracium echioides* a Wołoszczałk *Potentilla alba*); niestety uległa ona, jak się zdaje, zniszczeniu w czasie eksploatacji kamienia — w każdym razie obu wspomnianych roślin nie udało nam się odszukać.</footnote>
turalną roślinność, znajduje się najbardziej interesujące skupienie gatunków kserotermicznych na naszym terenie <fnref n="1" />). Na uwagę zasługują zwłaszcza skąłki, położone powyżej przysiółka Kuce, w wysokości około 550—700 m rpm., a około 100—250 m nad dnem doliny, na których rosną m. in. *Melica transsilvanica, Cotoneaster melanocarpa i Vincetoxicum officinale, w towarzystwie dalszych ciepłolubnych gatunków, takich jak Campanula persicifolia, Inula conyza, Sedum acre, S. maximum, Turritis glabra, Viola hirta i in. Z górskich gatunków naskalnych występują tu Asplenium septentrionale i Potentilla puberula a z drzew m. in. karłowate okazy Quercus petraea. Także i grupy skąłek, rozsiane na stoku Twarogów już w pobliżu dna doliny, poniżej przysiółka Osobie (420—485 m rpm., 5—50 m nad dnem doliny) żywią wcale interesującą florę kserotermiczną z *Melica transsilvanica, Vincetoxicum officinale, Cerastium glutinosum i Taraxacum laevigatum* coll. na czele. Ponadto rosną tu: *Ajuga genevensis, Aquilegia vulgaris, Inula conyza, Myosotis stricta i Polygala comosa, a z naskalnych gatunków górskich Asplenium septentrionale, Carex ornithopoda i Potentilla puberula*.

Te skupienia roślinności kserotermicznej w dolnej części doliny Ochotnicy żywo przypominają podobne kolonie w Sądeczyźnie (Pawłowski 1925) — stanowią one znamienny rys, wspólny dla flory obu tych terenów, tym ważniejszy, że dalej ku zachodowi nigdzie w naszych Beskidach skupień takich nie spotykamy <fnref n="2" />).

Oprócz wymienionych uprzednio gatunków trafia się na południowo-wschodnim skrzydle Gorców szereg dalszych roślin mniej lub więcej wyraźnie ciepłolubnych, nie znalezionych zupełnie w pozostałych częściach pasma (np. *Campanula persicifolia, Centaurea scabiosa* ryc. 46, *Coronilla varia, Melampyrum nemorosum, Stachys germanica, Viscaria vulgaris* ryc. 47 i in.), względnie bardzo tam rzadkich (np. *Aquilegia vulgaris, Campanula glomerata, Arabis hirsuta* ryc. 35) lub osiągających tam znacznie niższe maksima wysokościowe (por. str. 87). Rozmieszczenia ich nie podobna tłumaczyć samą tylko różnicą w możliwościach wędrówek na zachodnim i wschodnim skrzydle naszego pasma — niewątpliwie wyrażają się tu także różnice klimatyczne pomiędzy obu tymi częściami Gorców. Chłodniejszemu latem i bardziej obfitującemu w opady klimatowi pasma Turbacza (wraz z Kudłoniem i doliną Kamienicy) odpowiada flora uboższa i pozbawiona gatunków ciepłolubnych; cieplejszy i suchszy klimat

<footnote n="1">¹) Pierwszą wiadomość o istnieniu tej łkolonii roślin kserotermicznych zawdzięczam inż. W. Dziewolskiemu.</footnote>

<footnote n="2">²) Gałunki kserotermiczne pojawiają się na zachodzie dopiero na wapienach Podgórza Cieszyńskiego, dokąd przywędrowały przez pobliską Bramę Morską.</footnote>
pasma Lubania wraz z doliną Ochotnicy żywi florę bogatszą i, zwłaszcza w niższych położeniach, wyraźnie ciepłolubną. Obok czynników klimatycznych odgrywają tu, jak się zdaje, pewną rolę także i czynniki edaficzne (do pewnego stopnia zresztą z nimi sprzężone): większość gatunków ciepłolubnych naszego terenu to rośliny mniej lub więcej przywiązane do podłoża wapiennego.

### 3. GATUNKI WAPIENIOLUBNE I UNIKAJĄCE WAPIENI

Kilkakrotnie zwracano już uwagę na fakt, że chociaż fliszowe Beskidy są w zasadzie pozbawione wapieni, flora ich nie stanowi ścisłego odpowiednika tarzańskiej flory „granitowej”, lecz zawiera w swym składzie pewną ilość roślin ± wapieniolubnych (Pawłowski 1928 a, Wałas 1933). Jedne z nich są tutaj nadzwyczaj rzadkie i przywiązane do szczególnych siedlisk — tak zachowują się przede wszystkim gatunki skrajnie wapieniolubne (np. Ranunculus oreophilus na Babiej Górze) — inne są bardziej rozpowszechnione (np. Phegopteris Robertiana, Gentiana ciliata) lub nawet należą do pospolitych (np. Asplenium viride).

Zjawisko to obserwujemy także i na naszym terenie, chociaż trudno ująć je w dokładniejszy sposób (np. liczbowo). Pojęcia roślin „wapieniolubnych”, „obojętnych” na zawartość wapienia w glebie i „unikających wapieni” w sensie takim, jak to rozumieli dawniejsi floryści, uległy w nowszych czasach poważnej rewizji (por. Braun-Blanquet 1951). To co dawniej rozumiano pod terminem wapieniolubności, okazało się po części istotną zależnością roślin od zawartości jonów Ca²⁺ w glebie, po części zależnością od odczynu gleby, jej właściwości fizycznych, a nawet klimatu glebowego i mikroklimatu (ciepłe siedliska na wapieniu!) Dlatego klasyfikacja naszej flory górskiej wedle stosunku poszczególnych gatunków do zawartości wapienia w glebie wymaga ponownego, krytycznego opracowania. W chwili obecnej, w braku takiego opracowania, wszelkie rozważania na temat roślin wapieniolubnych w Gorcach mogą mieć tylko wartość orientacyjną.

Spośród 199 gatunków, wymienionych przez Pawłowskiego (1928 a) jako mniej lub więcej wyraźnie przywiązane w Tatrach do wapieni, występuje w Gorcach 51, a więc z górą ¼. Wprawdzie według nowszych obserwacji wapienolubność wielu z nich stoi pod znakiem zapytania (prof. B. Pawłowski — informacja ustna), w każdym jednak razie, nawet po odrzuceniu tych wątpliwych gatunków, pozostaje jeszcze około 30 roślin, przywiązanych w Tatrach do wapieni, a występujących w Gorcach na utworach fliszowych. Są to:
a. Gatunki wyraźnie wapieniolubne:

°Asplenium ruta-muraria Lb, (T) 1
Calamagrostis varia Lb
°Carex ornithopoda Lb
(Cardaminopsis arenosa ssp. Borbasii)
°Cimicifuga europaea Lb
°Cortusa Matthioli T
Cotoneaster melanocarpa Lb

Sempervivum soboliferum s. l. Lb

Cystopteris montana T, Lb
°Epipogium aphyllum T
Gentiana polymorpha ssp. austriaca Lb
°G. ciliata Lb
Libanotis montana Lb
Phegopteris Robertiana T, Lb

b. Gatunki dość rozpowszechnione na podłożu bezwapiennym, lecz znacznie częściej i obficiej występujące na wapieniu:

AQUILEGIA vulgaris Lb, (T)
°Asplenium viride T, Lb
Brachypodium pinnatum Lb
°Campanula glomerata Lb, (T)
°Cirsium erisithales T, Lb
Epipactis atropurpurea Lb, (T)
Hieracium bifidum T, Lb
Laserpitium latifolium T, Lb

°Lunaria rediviva T, Lb
(Moehringia muscosa Lb)
Polystichum lonchitis T, Lb
°Ribes petraeum T, Lb
°Selaginella selaginoides T, Lb
Thalictrum minus Lb
Tofieldia calyculata T, Lb
Vincetoxicum officinale Lb

Listę tę powiększa jeszcze dalszych 27 gatunków nie wymienionych przez Pawłowskiego, a mianowicie (por. Motyka 1947):

a. Wybitnie wapieniolubne:

Bupleurum falcatum Lb
Carex Davalliana Lb

Melica transsilvanica Lb
Scabiosa ochroleuca Lb

b. Słabiej wapieniolubne:

Alchemilla Kornasiana Lb
Anthyllis vulneraria ssp. affinis T, Lb
Bromus Benekeni Lb
Campanula persicifolia Lb
Centaurea scabiosa Lb
Cerastium arvense Lb
Coronilla varia Lb

Euphorbia cyparissias T, Lb
Filipendula hexapetala Lb
Helianthemum chamaecistus Lb
Inula salicina Lb
Malaxis monophyllos Lb
Medicago falcata Lb, (T)
Melilotus albus T, Lb

<footnote n="1">1) Literami Lb oznaczono gatunki, występujące w Gorcach na odcinku Lubania, literą T gatunki występujące na odcinku Turbacza, skrót Lb, (T) oznacza, że dany gatunek występuje na obu odcinkach, lecz częściej na Lubaniu. Rozgraniczenie obu odcinków podano niżżej (por. str. 116). Znakiem ° przed nazwą oznaczono gatunki, sponytykane poza Tatrami z reguły na piaskowcach Beskidów. W nawias ujęto gatunki wędrujące z Tatr lub Pienin, nie zadomowione na naszym terenie.</footnote>
Polygala comosa Lb, (T)

Potentilla recta Lb

Rhamnus cathartica Lb

Rosa eglanteria Lb

Viola mirabilis Lb

Stachys germanica Lb

Taraxacum laevigatum coll. Lb, (T)

Tilia platyphyllos Lb

Turritis glabra Lb

Na uwagę zasługują również występujące na naszym terenie eutroficzne rośliny błotne, przywiązane do wycieków ± obojętnych, zasobnych w wapń wód źródlanych, charakterystyczne dla związku *Caricion Davallianae*. Tu należą m. in. obok wymienionych już uprzednio *Carex Davalliana* i *Tofieldia calyculata* także:

Epipactis palustris T, Lb

Eriophorum latifolium T, Lb

Heleocharis pauciflora T, Lb

Pinguicula vulgaris T, Lb

Na koniec warto wymienić jeszcze 16 wapieniolubnych gatunków sy-nantropijnych (*), znalezionych w Gorcach, a mianowicie:

a. Wybitnie wapieniolubne:

*Cerinthe minor Lb

*Kickxia elatine T

*Euphorbia exigua Lb, T

*Lappula myosotis Lb

*Melampyrum arvense Lb

b. Słabiej wapieniolubne:

*Anchusa officinalis Lb

*Papaver rhoeas Lb

*Bromus arvensis Lb

*Sinapis arvensis Lb, (T)

*Hyoscyamus niger Lb

*Sherardia arvensis T, Lb

*Lolium temulentum Lb

*Sonchus asper Lb (T)

*Neslia paniculata Lb

*Valerianella dentata T, Lb

*Vicia dasycarpa T

W sumie wykaz powyższy obejmuje około 77 gatunków, co stanowi blisko 1/10 całej flory Gorców. Pomimo tak znacznej liczby gatunki wapieniolubne odgrywają jednak tylko nieznaczną rolę we florze naszego terenu, a to ze względu na swą rzadkość: przeszło połowa z nich została tutaj znaleziona na jednym lub co najwyżej tylko na kilku stanowiskach. Uderza przy tym zwłaszcza mała ilość i rzadkość roślin skrajnie wapieniolubnych. Bardziej rozpowszechnione są w Gorcach tylko nieliczne gatunki naskalne (np. *Asplenium viride* ryc. 33), łąkowe (np. *Campanula glomerata*), niektóre rośliny suchych muraw (np. *Arabis hirsuta* ryc. 35, *Euphorbia cyparissias*), w końcu szereg gatunków przywiązanych do młak (*Tofieldia calyculata*, *Epipactis palustris* ryc. 34 i in.). Rozpowszech-
<figure><img src="image_34.png" /><figcaption>Ryc. 33. Rozmieszczenie Asplenium viride w Gorcach.
Fig. 33. Distribution d'Asplenium viride dans les Gorces.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_35.png" /><figcaption>Ryc. 34. Rozmieszczenie Epipactis palustris w Gorcach.
Fig. 34. Distribution d'Epipactis palustris dans les Gorces.</figcaption></figure>

nienie tych wszystkich roślin na naszym terenie wiąże się niewątpliwie z pewną, niekiedy dość znaczną, zawartością CaCO₃ w piaskowcach fliszwowych. Dzięki takiemu składowi podłoża wszędzie tam w Gorcach, gdzie proces bielicowania gleby jest zahamowany, bądź na skutek ustawicznego usuwania jej zewnętrznych warstw przez erozję (skałki, strome zbo-
<figure><img src="image_36.png" /><figcaption>Ryc. 35. Rozmieszczenie *Arabis hirsuta* w Gorcach.
Fig. 35. Distribution of *Arabis hirsuta* dans les Gorces.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_37.png" /><figcaption>Ryc. 36. Rozmieszczenie *Cystopteris montana* (1), *C. sudetica* (3) i *Matteuccia struthiopteris* (2) w Gorcach.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 36. Distribution de *Cystopteris montana* (1), *C. sudetica* (3) et *Matteuccia struthiopteris* (2) dans les Gorces.</caption>

cza), bądź na skutek działalności człowieka (np. na kośnych łąkach przez nawożenie, na polach przez nawożenie i inne zabiegi uprawowe), utrzymując się warunki edaficzne, pozwalające na osiedlanie się mniej wybrednym roślinom wapieniolubnym.
Uderzająca zasobność wód płynących naszego terenu w związki wapnia, pochodzące z fliszowego podłoża (por. str. 27) sprawia, że flora młak i źródlisk zawiera tutaj w swym składzie szereg gatunków mniej lub więcej wyraźnie wapieniolubnych (oprócz wyliczonych poprzednio roślineczyniowych także i mszaki np. *Aneura pinguis* i in.), a roślinność tych miejsc zbliża się bardzo wyraźnie do zespołów, występujących w innych pasmach karpackich na wapieniach: nasze *Valerianeto-Caricetum flavae*

<figure><img src="image_38.png" /><figcaption>Ryc. 37. Rozmieszczenie *Crocus scepusiensis* (1) i *Orchis sambucina* (2) w Gorcach.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 37. Distribution de *Crocus scepusiensis* (1) et *Orchis sambucina* (2) dans les Gorces.</caption>

jest, zwłaszcza w swej facji z *Carex Davalliana*, niemal identyczne z pienińskim *Caricetum Davallianae*, a *Cardamineto-Cratoneuretum* z Gorców wykazuje znacznie więcej podobieństwa do tatrzanskich źródlisk na wapieniu (zespołu *Cratoneuron commutatum* — *Cardamine Opizii*) niż do jej „granitowego” odpowiednika (zespołu *Cratoneuron falcatum* — *Cardamine Opizii*) i może wprost uchodzić za zubożające płaty pierwszego z nich.

Przepływem, przynajmniej okresowym, obojętnych i zasobnych w wapń wód można również tłumaczyć występowanie niektórych rzadkich, wybitnie wapieniolubnych gatunków na wilgotnych kamieńcach nad potokami w Gorcach (np. *Cortusa Matthioli* i *Cystopteris montana* — ryc. 36).

Jednakże większość roślin wapieniolubnych, rzadkich lub bardzo rzadkich na naszym terenie, wykazuje wyraźne przywiązanie do siedlisk ciepłych i suchych, a niektóre są nawet wybitnie kserotermiczne. Roz-
<figure><img src="image_39.png" /><figcaption>Ryc. 38. Rozmieszczenie *Epilobium anagallidifolium* (1) i *Hypochoeris uniflora* (2) w Gorcach.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_40.png" /><figcaption>Ryc. 39. Rozmieszczenie *Leucanthemum rotundifolium* (1) i *Alchemilla flabellata* (2) w Gorcach.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 39. Distribution of *Leucanthemum rotundifolium* (1) and *Alchemilla flabellata* (2) dans les Gorces.</caption>
mieszczenie ich przedstawiono już poprzednio (por. str. 100); tutaj należy jedynie zwrócić uwagę na fakt, że kolonie tych roślin na Twarogach i Żarze występują na podłożu ubogim w wapień i zawdzięczają możliwość sweago istnienia przede wszystkim skalistości podłoża i czynnikom mikroklimatycznym. Dzięki temu tuż obok gatunków wapieniolubnych rośnie na Twarogach unikające wapieni Asplenium septentrionale, a na Żarze pojawia się także Sedum alpestre, uchodzące w Tatrach za gatunek „graniitowy". Natomiast skupienie roślin ciepłolubnych na Marszałku leży, jak to już wspomniano, w obrębie występowania wybitnie wapnistych warstw hieroglifowych i pozostaje przypuszczalnie w związku z zasobnością podłoża w CaCO₃ (ryc. 6). Skupienie to jest najbogatszą kolonią flory wa-

<figure><img src="image_41.png" /><figcaption>Ryc. 40. Rozmieszczenie Listera cordata (1) i Larix polonica (2) w Gorcach.
Fig. 40. Distribution de Listera cordata (1) et Larix polonica (2) dans les Gorces.</figcaption></figure>

piennej w obrębie Gorców — oprócz wymienionych już uprzednio Laserpitium latifolium, Scabiosa ochroleuca i Vincentoxicum officinale rosną tu między innymi także (na jedynych na naszym terenie stanowiskach) Filipendula hexapetala, Galium boreale, Helianthemum chamaecistus i in. Dzięki temu niektóre łąki na Marszałku odbiegają wyraźnie swym składem florystycznym od rozpowszechnionego w całych Gorcach zespołu Gladioleto-Agrostidetum i zbliżają się już raczej do łąk pienińskich.

Udział roślin unikających wapieni jest we florze Gorców wybitny, a wiele z nich odgrywa przy tym ważną rolę w składzie występujących tu zespołów (Vaccinium myrtillus, Nardus stricta i in.). One to właśnie tworzą, wespół z gatunkami ± obojętnymi co do charakteru podłoża, główne tło szaty roślinnej naszego terenu.
<figure><img src="image_42.png" /><figcaption>Ryc. 41. Rozmieszczenie *Soldanella carpatica* (1) i *Carex ornithopoda* (2) w Gorcach.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_43.png" /><figcaption>Ryc. 42. Rozmieszczenie *Streptopus amplexifolius* (1) i *Glechoma hirsuta* (2) w Gorcach.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 42. Distribution de *Streptopus amplexifolius* (1) et *Glechoma hirsuta* (2) dans les Gorces.</caption>

Z gatunków górskich, występujących w Gorcach, za bezwzględnie unikające wapieni uważa się (Pawłowski 1928 a) *Asplenium septentrionale* (ryc. 44) i *Lycopodium alpinum*; słabsze przywiązanie do gleb
<figure><img src="image_44.png" /><figcaption>Ryc. 43. Rozmieszczenie Viola biflora (1) i Vincetoxicum officinale (2) w Gorcach. Fig. 43. Distribution de Viola biflora (1) et Vincetoxicum officinale (2) dans les Gorces.</figcaption></figure>

bezwapiennych wykazują m. in. Calamagrostis villosa, Gnaphalium supinum, Hieracium alpinum, Listera cordata (ryc. 40), Sedum alpestre, Thymus apestris i in. Z roślin niegórskich, występujących na naszym terenie, do tej grupy zaliczyć wypada m. in. szereg gatunków, przywiązanych do kwaśnej próchnicy leśnej (Blechnum spicant ryc. 18, Trientalis europaea, Vaccinium myrtillus, V. vitis-idaea i in.), wiele gatunków, występujących na „psiarach" (Nardus stricta, Carex leporina, Calluna vulgaris, Deschampsia flexuosa, Sieglingia decumbens, Viola canina i in.), w końcu nieliczne w Gorcach rośliny torfowisk przejściowych i wysokich (Agrostis canina, Carex pauciflora, Drosera rotundifolia, Eriophorum vaginatum, Juncus filiformis ryc. 48, J. squarrosus, Ledum palustre, Oxycoccus quadripetalus ryc. 16, Vaccinium uliginosum, Viola palustris ryc. 44).

Lokalne rozmieszczenie gatunków unikających wapieni na naszym terenie jest wręcz odwrotne niż rozmieszczenie roślin wapieniolubnych. Stanowiska ich leżą przede wszystkim na grzbietach, płaskich wyniosłościach i w tp. miejscach, gdzie proces bielicowania gleby jest najsilniejszy, unikają natomiast zboczy bardziej stromych i dolin potoków, a więc miejsc obfitszego występowania roślin wapieniolubnych. Na tym między innymi polega owo uderzające przeciwieństwo między monotonną i ubogą roślinnością grzbietów naszego pasma, na których ogromne przestrzenie opanowały najpospolitsze acidifity względnie gatunki ubikwistyczne, takie jak Picea excelsa, Vaccinium myrtillus, Nardus stricta, Agrostis ca-
<figure><img src="image_45.png" /><figcaption>Ryc. 44. Rozmieszczenie *Viola palustris* (1) i *Asplenium septentrionale* (2) w Gorcach. Fig. 44. Distribution of *Viola palustris* (1) and *Asplenium septentrionale* (2) in the Gorces.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_46.png" /><figcaption>Ryc. 45. Rozmieszczenie *Pedicularis silvatica* (1) i *Melica transsilvanica* (2) w Gorcach. Fig. 45. Distribution of *Pedicularis silvatica* (1) and *Melica transsilvanica* (2) in the Gorces.</figcaption></figure>

*pillaris* i in., a bujną i urozmaiconą roślinnością dolin potoków z jej stosunkowo licznymi osobliwościami florystycznymi.

Nie znoszące wapienia hygrofity pojawiają się w Gorcach tylko tam, gdzie istnieje możliwość gromadzenia się jałowych wód opadowych, a nie
ma dopływu wód powierzchniowych względnie głębnych, zasobniejszych w sole mineralne. Warunki takie istnieją na nieco większą skalę tylko na rozległej, płaskiej wysoczyźnie pomiędzy Jaworzyną k. Turbacza, Kiczorą i Halą Długą — te właśnie miejsca są jedynym w naszym pasmie terenem występowania gatunków wysokotorfowiskowych i fragmentów zespołów związku *Sphagnion fusci*. Także szereg innych unikających wapieni gatunków ograniczony jest w swym występowaniu wyłącznie do pasma Turbacza (wraz z Kudłoniem i północnymi stokami Gorca), a unika cieplejszego i suchszego pasma Lubania i doliny Ochotnicy.

<figure><img src="image_47.png" /><figcaption>Ryc. 46. Rozmieszczenie *Cardamine trifolia* (1) i *Centaurea scabiosa* (2) w Gorcach.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 46. Distribution de *Cardamine trifolia* (1) et *Centaurea scabiosa* (2) dans les Gorces.</caption>

Lokalne rozmieszczenie gatunków wapieniolubnych i unikających wapieni w Gorcach stoi więc, jak się zdaje, w związku nie tyle z rodzajem podłoża geologicznego, którego wpływ zaznacza się wyraźniej tylko na południowo-wschodnim skrzydle pasma Lubania, ile raczej, podobnie jak w innych miejscach Beskidów (np. na Babiej Górze — Wala s 1933) ze stopniem zaawansowania procesów glebotwórczych, a także i w związku ze zróżnicowaniem klimatycznym i mikroklimatycznym terenu. Swieże gleby mineralne mają tutaj charakter tego rodzaju, że mogą się na nich osiedlać gatunki ± neutrofilne, a nawet mniej wymagające gatunki wapieniolubne. W miarę postępów procesu bielicowania „wapieniolubne” neutrofity ustępują miejsca „unikającym wapieni” acidifitom, które opapnowały ogromną większość naszego terenu. W dużej mierze przyczynił
<figure><img src="image_48.png" /><figcaption>Ryc. 47. Rozmieszczenie Polygonum bistorta (1) i Viscaria vulgaris (2) w Gorcach. Fig. 47. Distribution de Polygonum bistorta (1) et Viscaria vulgaris (2) dans les Gorces.</figcaption></figure>

<figure><img src="image_49.png" /><figcaption>Ryc. 48. Rozmieszczenie Juncus filiformis (1) i Carex Davalliana (2) w Gorcach. Fig. 48. Distribution de Juncus filiformis (1) et Carex Davalliana (2) dans les Gorces.</figcaption></figure>

się do tego i człowiek, który swą krótkowzroczną gospodarką leśną i pa-
sterką spowodował, że w wielu miejscach w Gorcach proces degradacji
gleb posunął się o wiele dalej, niżby to mogło mieć miejsce w warunkach
naturalnych.
<figure><img src="image_50.png" /><figcaption>Ryc. 49. Lokalne granice zasięgowe niektórych gatunków, wyróżniających odcinek Turbacza w Gorcach.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 49. Limites locales de répartition de certaines espèces qui distinguent l'endroit géobotanique du Turbacz dans les Gorces.</caption>

### 4. DWA ODCINKI GEOBOTANICZNE GORCOW

Przy omawianiu lokalnego rozmieszczenia roślin naczyniowych wie-
lokrotnie podkreślona już tutaj została różnica pomiędzy pasmem Luba-
nia i dolną częścią doliny Ochotnicy a pozostałą resztą Gorców. Analo-
giczne różnice występują także w rozmieszczeniu roślin zarodnikowych <fnref n="1" />),
w zasięgach pionowych poszczególnych gatunków (por. str. 86), a nawet
w charakterze zbiorowisk roślinnych, przy czym odnoszą się one zarówno
no do wysokich położeń, jak i do dolin i podnóży gór. Wydaje się więc
rzeczą uzasadnioną wyróżnienie w obrębie naszego terenu dwóch jedno-
stek geobotanicznych. Pozostawiając na później omówienie ich stosunku
do ogólnego podziału geobotanicznego Beskidów Zechodnich (por. str. 130),
rozpatrywać będziemy na razie nasze jednostki na tle ściśle lokalnym, na-
zywając je „odcinkiem <fnref n="2" />) Turbacza“ i „odcinkiem Lubania“.

Jako granicę pomiędzy nimi przyjąć należy linię największego za-
gęszczenia granic tych gatunków, które występują tylko na jednym z od-
cinków naszego terenu. Szczególnie ważne są przy tym rośliny, osiągają-

<footnote n="1">¹) Tylko na odcinku Turbacza występuje np. *Hookeria lucens*, tylko na odcinku Lubania *Hedwigia albicans* i *Rhytidium rugosum*.</footnote>

<footnote n="2">²) Termin wprowadzony przez Pawłowskiego (1948) dla jednostek geobotanicznych najniższego rzędu.</footnote>
<figure><img src="image_51.png" /><figcaption>Ryc. 50. Lokalne granice zasięgowe niektórych gatunków, wyróżniających odcinek Lubania w Gorcach.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 50. Limites locales de répartition de certaines espèces qui distinguent l'endroit géobotanique du Lubań dans les Gorces.</caption>

ce w Gorcach nie lokalne, lecz ogólne kresy zasięgowe (por. str. 123). Okazuje się, że wyznaczona w taki sposób granica nie jest ostrą linią, taką jak np. geobotaniczna gránica Pienin od strony Beskidów, lecz ma charakter przejściowego pasa o pewnej szerokości. Przemawiałoby to za jej klimatycznym, a nie edaficznym charakterem, co zgadza się ze zróżnicowaniem fizjograficznym naszego terenu.

Podział geobotaniczny niezupełnie pokrywa się z podziałem orograficznym badanego obszaru na pasmo Lubania i grupę właściwych Gorców. Pasmo Twarogów, a nawet południowe stoki Gorca wraz z przecinającymi je dolinami, mają szatę roślinną o charakterze raczej zbliżonym do Lubania niż do Turbacza; dlatego linię, oddzielającą oba nasze odcinki, wypada przeprowadzić nie dnem doliny Ochotnicy, lecz poprzez Gorc (mniej więcej przez następujące punkty: dolna Szczawa — Borek nad Zasadnem — grzbiet między dolinami potoków Jamne i Jaszcze — doliną Ochotnicy pod Przełęcz Knurowską — Przełęcz Knurowska — Piekło — grzbiet między dolinami Knurowskiego Potoku i Łopusznej). Linia ta ma charakter do pewnego stopnia umowny i nie zaznacza się w sposób wybitniejszy w krajobrazie; istotny pozostaje jej ukośny przebieg w poprzek naszego pasma, podkreślający wybitne różnice florystyczne pomiędzy Turbaczem, Kudłoniem i doliną Kamienicy z jednej strony, a Lubaniem, Twarogami i niższą częścią doliny Ochotnicy z drugiej.
Przy takim podziale naszego terenu na dwie jednostki geobotaniczne okazuje się, że tylko dla 540 gatunków (76% całej flory rodzimej) zano-
towano stanowiska w obrębie obu z nich, 172 gatunki (24% ) znaleziono
tylko na jednym z odcinków (ryc. 37—50). Dokładniejsze zestawienie licz-
bowe podaje tabela 22.

Tylko na odcinku Turbacza znaleziono zostały następujące rośliny
rodzime:

a. Występujące w piętrach reglowych (powyżej 600 m):

Agrostis canina 1)

!!Alchemilla aequidens 1

!A. Kotulae 5

!A. obtusa 1

Alopecurus pratensis 7

!!Botrychium lanceolatum 1

!Cardamine trifolia 4

Carex dioica 1

△!C. pauciflora 3

C. rostrata 4

!Centauera oxylepis 9

!!Cortusa Matthioli 3

(Crataegus calycina 1)

!!Crocus seepusiensis 133

△Drosera rotundifolia 1

!!Epilobium anagallidifolium 16

(Epipactis sessilifolia 1)

!Epipogium aphyllum 1

Equisetum hiemale 11

△Eriophorum vaginatum 5

(Euphrasia Uetrichtziana 19)

!!Gnaphalium supinum 2

!!Hieracium alpinum 3

(H. piloselloides 3)

Juncus alpinus 1

(J. effusus 8)

△J. filiformis 14

△J. squarrosus 3

(Lathraea squamaria 13)

△Ledum palustre 1

!!Leucanthemum rotundifolium 48

Listera cordata 16

!!Luzula sudetica 5

!!Lycopodium alpinum typ. 3

Molinia coerulea 4

!!Mutellina purpurea 1

△Oxycoccus quadripetalus 4

Pedicularis silvatica 12

!Petasites Kablikianus 8

Pinus mugo ssp. mughus 1

Polygonum bistorta 16

(Populus nigra 11)

(Rubus plicatus 4)

!!Rumex alpinus 6

(Salix daphnoides 1)

!!Soldanella carpatica 17

!Streptopus amplexifolius 15

!!Taraxacum alpinum 2

Trientalis europaea 2

△Vaccinium uliginosum 8

!!Veronica alpina 2

!!Viola biflora 59

Viola palustris 8

b. Gatunki znalezione tylko w piętrze pogórza (poniżej 600 m):

(Catabrosa aquatica 1)

(C. nemorosa 1)

(Carex gracilis 1)

(!C. pendula 2)

<footnote n="1">1) !! — gatunki wysokogórskie, ! — gatunki ogólnogórskie i reglowe, △ — gatunki
przywiązane do torfowisk wysokich; liczba po nazwie podaje ilość stanowisk, na któ-
rych zanotowano dany gatunek; gatunki, których przywiązanie do jednego tylko od-
cinka geobotanicznego Gorców jest wątpliwe, wzięto w nawias.</footnote>
(C. vesicaria 1)

(Elodea canadensis 2)

(Cardaminopsis arenosa ssp. euarensa 2)

(Lysimachia thrysiflora 1)

(Sanguisorba officinalis 3)

Wyłącznie na odcinku Lubania zanotowano następujące gatunki:

a. Występujące w reglach (powyżej 600 m):

(!Aconitum moldavicum 2)

!!Alchemilla flabeliata 6

!A. Kornasiana 1

!A. plicata 3

!Allium victoriais 4

(Alopecurus aequalis 1)

Arabidopsis Thaliana 5

!Asplenium septentrionale 4

Atropa belladona 2

Batrachium trichophyllum 2

Betula obscura 7

Bromus Benekeni 2

!Calamagrostis varia 1

!!Campanula napuligera 2

C. persicifolia 8

!C. polymorpha 1

Carex Davalliana 6

C. contigua 9

C. distans 2

!C. ornithopoda 13

Carpinus betulus 11

Cerastium arvense 4

Centaurea scabiosa 30

(Circaea intermedia 1)

Convallaria maialis 2

Coronilla varia 9

(Corydalis solida 5)

Cotoneaster melanocarpa 2

Dianthus armeria 4

Filago arvensis 3

F. germanica 11

Filipendula hexapetala 6

Galium boreale 8

Gentiana ciliata 10

Glechoma hirsuta 7

Helianthemum chamaecistus 2

Hieracium echioides 1

!!H. prenanthoides 2

Holcus lanatus 6

!!Hypochoeris uniflora 12

Inula conyza 9

Larix polonica 17

!Malaxis monophylla 1

Melampyrum nemorosum 12

Melica transsilvanica 5

Orchis morio 3

!O. sambucina 14

O. ustulata 5

Potentilla alba 1

Pyrus communis 5

Rhamnus cathartica 4

(Rosa coriifolia 4)

(R. dumetorum 8)

(R. eglanteria 7)

(R. tomentosa 3)

Salix rosmarinifolia 2

!!Sedum alpestre 1

!S. fabaria 4

S. maximum 9

Sempervivum soboliferum 1

Stachys germanica 5

Tilia platyphyllos 3

T. cordata 7

Turritis glabra 6

Vincetoxicum officinale 7 (jedno stanowisko już na odcinku Turbacza)

Viscaria vulgaris 16

b. Tylko w piętrze pogórza (poniżej 600 m):

(Alopecurus geniculatus 2)

Brachypodium pinnatum 2

Bupleurum falcatum 2

(Carex stricta 2)

Cerastium glutinosum 5

C. semidecandrum 1

Cimicifuga europaea 1

Dipsacus laciniatus 2
(D. silvester 5)
Draba nemorosa 2
(Epilobium obscurum 1)
Euphorbia dulcis 1
Evonymus europaea 2
Hepatica triloba 1
(Gentiana pneumonanthe 1)
(Inula britannica 2)
I. salicina 2
Laserpitium latifolium 2
Libanotis montana 1
!Matteuccia struthiopteris 1
Myosotis stricta 1
(Myriophyllum spicatum 4)
Nasturtium officinale 3
Polygala amarella 1
Potentilla canescens 1
P. recta 1

(Potamogeton natans 1)
(P. pectinatus 1)
(Ranunculus sardous 1)
(Rorippa armoracioides 1)
(R. islandica 1)
Rumex aquaticus 2
(Salix triandra 2)
Saponaria officinalis 3
Scabiosa ochroleuca 2
(Selinum carvifolia 1)
(Solanum dulcamara 1)
Stellaria holostea 3
Thalictrum minus 2
Tragopogon dubius 1
Typha angustifolia 1
Verbascum blattaria 2
Viola mirabilis 1
(V. Riviniana 1)

Przedstawione dane nie tylko podkreślają dobitnie różnice florystyczne pomiędzy obu wydzielonymi odcinkami geobotanicznymi Gorców, lecz nawet nieco je wyolbrzymiają. Dzieje się tak po pierwsze dlatego, że większość z gatunków, znalezionych w obrębie tylko jednego z odcinków, to gatunki rzadkie, nie odgrywające większej roli w szacie roślinnej naszego terenu; zaledwie 1/4 z nich należy tutaj do bardziej rozpowszechnionych. Po wtóre szereg gatunków, wyróżniających pasmo Lubania, występuje tylko w najniższych położeniach, w przełomie Dunajca przez Beskid i w dolnej części doliny Ochotnicy, a więc na stosunkowo bardzo niewielkim obszarze; ich brak na odcinku Turbacza może wynikać po prostu stąd, że podstawa pasma leży tam znacznie wyżej. Po trzecie wreszcie, niektóre gatunki, zwłaszcza trudniejsze do rozpoznania w przyrodzie, mogły ujść naszej uwagi w czasie badań terenowych; ich ograniczenie do jednego z odcinków może więc być tylko pozorne.

Pomimo to istnieją na pewno istotne i niezaprzeczalne różnice pomiędzy szatą roślinną Lubania i dolnej części doliny Ochotnicy, a szatą roślinną reszty Gorców, dające się streścić w następujących punktach:

1. Odcinek Turbacza charakteryzuje się w niższych położeniach fiorą uboższą, niż odcinek Lubania, natomiast jest wyraźnie bogatszy w gatunki górskie, zwłaszcza wysokogórskie, występujące w położeniach najwyższych. Stoi to niewątpliwie w związku ze znaczną wysokością bezwzględną i rozległością jego partii szczytowych.

2. Szczególnie znamienne dla odcinka Turbacza są następujące gatunki górskie: Centaurea oxylepis, Crocus scepusiensis, Epilobium anagallidifolium, Leucanthemum rotundifolium, Soldanella carpatica i Viola biflora.
3. Tylko na Turbaczu spotykamy fragmenty roślinności wysokotor-
fowiskowej, w których występuje kilka gatunków, wiążących ten obszar
z florą położonych u jego podnóża Borów Nowotarskich.

4. Odcinek Lubania jest wyraźnie bogatszy pod względem florystycz-
nym. Odnosi się to zwłaszcza do niższych położeń, a tłumaczy się nie tyl-
ko większym obszarem, jaki zajmuje tutaj piętro pogórza, lecz także więk-
szą różnorodnością siedlisk oraz istnieniem dogodnej drogi wędrówek
z południa i północy w postaci przełomowej doliny Dunajca.

5. Z gatunków wyróżniających odcinek Lubania jako najbardziej charakterystyczne należy wymienić: z roślin kserotermicznych *Melica transsilvanica* i *Cotoneaster melanocarpa*, a z roślin górskich *Hypochoeris uniflora*, *Orchis sambucina* oraz przybyłe tutaj z sąsiednich Pienin Alchemilla flabellata, *Calamagrostis varia* i *Carex ornithopoda*.

6. Szczególnie znamienne dla tej części Gorców jest występowanie skupień roślinności kserotermicznej i ± wapieniolubnej.

7. Maksima wysokościowe większości gatunków, rosnących w niż-
szych położeniach, przypadają wyżej w pasmie Lubania, natomiast ga-
tunki dochodzące powyżej 1000 m sięgają z reguły wyżej na odcinku
Turbacza. Szczególnie wysokie maksima osiągają na Lubaniu gatunki
± ciepłolubne, a na Turbaczu gatunki siedlisk wilgotnych, zwłaszcza ro-
śliny błotne, przywiązane do młak.

VI. GEOGRAFICZNA CHARAKTERYSTYKA SZATY ROŚLINNEJ GORCÓW <fnref n="1" />)

1. OGÓLNOKARPACKIE I ZACHODNIO-KARPACKIE RYSY SZATY ROŚLINNEJ GORCOW

Przynależność Gorców do karpackiego działu geobotanicznego (S z a-
fer 1950 a) zaznacza się występowaniem endemitów i subendemitów
ogólnokarpackich (por. Balázs 1939, Pawłowski 1948,
Pawłowska 1953) oraz obecnością specyficznie karpackich zbioro-
wisk roślinnych na naszym terenie. Z endemitów karpackich spotykamy
tutaj zaledwie jeden — *Thymus pulcherrimus*, który występuje wyłącz-
nie na kamieńcach Dunajca jako przybysz wędrujący z Tatr. Liczniejsze

<footnote n="1">1) Ze względu na lokalny charakter naszych badań w Gorcach rozdział niniejszy ogranicza się tylko do rozważenia różnic i podobieństw, zachodzących pomiędzy szatą roślinną omawianego terenu a innymi pasmami karpackimi, przede wszystkim najbliżej z nim sąsiadującymi. Zagadnienia bardziej ogólne, dotyczące stanowiska geobotanicznego Karpat jako całości, elementów geograficznych i pochodzenia ich flory itd., wykraczają już poza ramy niniejszej pracy i dlatego nie zostały tutaj uwzględnione. Zajmowali się nimi bliżej m. in. Pax (1898, 1908), Pawłowski (1929 a, b) a statnio Popow (1949).</footnote>
są subendemity, których na naszym terenie rośnie osiem: *Aconitum moldavicum*, *Campanula napuligera*, *C. polymorpha*, *Centaurea mollis*, *Dentaria glandulosa*, *Leucanthemum rotundifolium*, *Symphytum cordatum* i *Arabis arenosa* ssp. *Borbasii*<fnref n="1" />). Trzy spomiędzy nich są w Gorcach bardzo rozpowszechnione i odgrywają wybitną rolę w składzie tutejszych zbiorowisk roślinnych: *Dentaria glandulosa* i *Symphytum cordatum* stanowią stałe i charakterystyczne składniki buczyn dolnoreglowych (*Fagetum carpaticum*), a *Leucanthemum rotundifolium* rośnie obficie (choć tylko na odcinku Turbacza) na wilgotnych brzegach potoków. Natomiast *Aconitum moldavicum*, *Campanula napuligera*, *C. polymorpha* i *Centaurea mollis* należą do rzadkości, a *Arabis arenosa* ssp. *Borbasii* występuje, podobnie jak *Thymus pulcherrimus*, tylko na żwirowiskach Dunajca. Spośród zbiorowisk roślinnych Gorców charakter specyficznie karpacki ma między innymi *Fagetum carpaticum*, najważniejszy zespół leśny naszego terenu.

W obrębie działu karpackiego wyróżnia się już od dawna dwa poddziały: zachodni i wschodni; ich rozgraniczeniem zajmował się ostatnio Pawłowski (1948). Zdaniem tego autora „...na odrębność szaty roślinnej każdego z obu działów składają się:

1. odrębne, własne endemity...;

2. rośliny wprawdzie nie endemiczne, jednakże w obrębie Karpat pojawiające się wyłącznie lub prawie wyłącznie w części zachodniej lub wschodniej;

3. odrębne zespoły roślinne zachodnio- lub wschodnio-karpackie".

Gorce należą do podziału zachodniego, co zaznaczyło się wyraźnym piętnem na całej ich szacie roślinnej. Z endemitów zachodnio-karpackich rosną tutaj: *Crocus scepusiensis*<fnref n="2" />) i *Soldanella carpatica*<fnref n="3" />) oraz *Cerastium Tatrae* (to ostatnie wyłącznie na żwirowiskach nad Dunajcem)<fnref n="4" />), a z ga-

<footnote n="1">¹ Mapki zasięgowe niektórych z tych gatunków podają: Balázs (1939: *Aconitum moldavicum*, *Centaurea mollis*, *Dentaria glandulosa*, *Leucanthemum rotundifolium* i *Arabis arenosa* ssp. *Borbasii*), Pawłowska (1953: *Leucanthemum rotundifolium*), Pawłowski (1925: *Symphytum cordatum*) i Szafer (1930: *Aconitum moldavicum*, *Dentaria glandulosa*, *Symphytum cordatum*).</footnote>

<footnote n="2">²) Mapkę zasięgową podaje Łańcucka (1937 ryc. 123).</footnote>

<footnote n="3">³) Mapkę zasięgową podaje Pawłowska (1953 ryc. 8).</footnote>

<footnote n="4">⁴) Być może, że także zasięgi niektórych nowoopisanych przez Pawłowskiego (1952, 1954) gatunków z rodzaju Alchemilla (A. aequidens, A. gorcensis, A. Kotulae, A. Kornasiana i A. Walasii), dotychczas mało znane, okażą się ograniczone do Karpat Zachodnich względnie przynajmniej do całych Karpat. Jest to szczególnie prawdopodobne dla Alchemilla gorcensis, gatunku wybitnego i stosunkowo odosobnionego pod względem systematycznym.</footnote>

<footnote>Rozmieszczenie geograficzne, a zwłaszcza pozycja systematyczna kilku dalszych wymienianych tu endemitów nie jest jeszcze jasna. Dotyczy to w pierwszym rzędzie</footnote>
tunków nieendemicznych, odróżniających florę zachodnio-karpacką od wschodnio-karpackiej m. in. górskie (Cardamine trifolia <fnref n="1" />), Centaurea oxylepis, Crepis mollis, Galium rotundifolium <fnref n="2" />), Luzula luzulina, Potentilla puberula i Rumex arifolius w typowym podgatunku (w Karpatach Wschodnich zastępuje go R. arifolius ssp. carpaticus) oraz niegórskie Betula obscura, Crataegus oxyacantha <fnref n="3" />), Hypericum humifusum (a), Isolepis setacea (a), Juncus squarrosus (a), Pedicularis silvatica (a), Radiola linoides (a) i Sarothamnus scoparius (a — czy dziko?) <fnref n="4" />). W obrębie tej ostatniej grupy uderza duży udział gatunków atlantyckich w szerokim znaczeniu tego terminu (subatlantyckich i pseudoatlantyckich — oznaczone skrótem „a“ — por. Czeczottowa 1928).

Kilka gatunków zachodnich osiąga na naszym terenie wschodni kres występowania, bądź absolutny (Cardamine trifolia, Crocus scepusiensis, Soldanella carpatica), bądź przynajmniej na terenie Karpat (Juncus squarrosus), bądź wreszcie wschodnią granicę zwartego zasięgu, poza którą pojawiają się już tylko wyspowe stanowiska (Centaurea oxylepis, Luzula luzulina i in.). Z mchów wschodni kres występowania osiąga w Gorcach między innymi niezmiernie rzadka w Karpatach Hookeria lucens <fnref n="5" />). Jedynie dla Luzula luzulina granica ta pokrywa się z granicą między Gorcami a Sądeczyzną; pozostałe wymienione gatunki występują wyłącznie na odcinku Turbacza a na Lubaniu nie rosną zupełnie <fnref n="6" />).

Tym gatunkom zachodnim przeciwstawić można tylko dwa gatunki, będące na naszym terenie przedstawicielami elementu kierunkowego wschodniego: Symphytum cordatum, którego gromadny zasięg obejmuje całe Gorce i Beskid Wyspowy, a które dalej na zachód sięga jeszcze pojedynczymi placówkami w Beskid Mały (Raciborski 1883) i pasmo Babiej Góry (w wielu miejscach np. Sucha, Jałowiec — A. i J.

Crocus scepusiensis, którego stosunek do wschodnio-karpackiego C. Heuffelianus oraz sudeckiego „C. vernus“ domaga się dalszych krytycznych studiów. Także ogól-nokarpackie Campanula napuligera i C. polymorpha zasługują jeszcze na bliższe zbadanie.

<footnote n="1">1) Mapkę zasięgową podaje Myczkowski (Fragm. Flor. 2, 1955).</footnote>

<footnote n="2">2) Mapkę zasięgu tej rośliny w północnych Karpatach podają Pawłowski (1925) i Szafer (1930).</footnote>

<footnote n="3">3) Mapkę zasięgową podaje Szafer (1923).</footnote>

<footnote n="4">4) Mapki zasięgowe tych gatunków znaleźć można w pracy Czeczottowej (1928).</footnote>

<footnote n="5">5) Odosobnione stanowisko jeszcze w Karpatach Wschodnich w grupie Pop Iwana (por. mapka Kornaś msk.).</footnote>

<footnote n="6">6) Ponadto osięga w Gorcach swój wschodni kres występowania w obrębie Karpat Zachodnich szereg gatunków wysokogórskich, pojawiających się dopiero po znacznej przerwie zasięgowej w wysokich pasmach wschodnio-karpackich (por. tab. 23).</footnote>
Kornasiowie np., Zawoja — K. Zarzycki informacja ustna, itd.), oraz Glechoma hirsuta, która wkracza na nasz teren tylko na odcinku Lubania wzdłuż dolin Dunajca i Ochotnicy.

Spośród specyficznie zachodnio-karpackich zespołów roślinnych spo-
tykamy w Gorcach: Piceetum tatricum, Arunceto-Doronicetum austria-
ci (?), Poëto-Veratretum, Lobeliani, Valerianeto-Caricetum flavae i Cra-
toneureto-Cardaminetum Opizii (zubożałe). Większość z nich posiada na-
terenie Karpat Wschodnich swe odpowiedniki w postaci bardzo bliskich
zespółów zastępczych (np. Piceetum tatricum — Piceetum oricarpaticum,
Poëto-Veratretum Lobeliani — Poëto-Deschampsietum nardetosum, Gla-
dioleto-Agrostidetum — Agrostidetum pocuticum itd. — por. P a w-
łowski, Walas 1949).

2. STANOWISKO GORCÓW NA TLE GEOBOTANICZNEGO PODZIAŁU KARPAT ZACHODNICH

Zagadnienie podziału Karpat Zachodnich na jednostki geobotaniczne było tematem rozważań szeregu autorów. Dla całych Karpat zajmował się nim przede wszystkim Pax (1898, 1908); nowsze próby podziału Karpat czechosłowackich opracowali Domin (1930, 1931), Soó (1933) i Novacky (1943); po stronie polskiej zagadnieniem tym interesowali się Kotula (1881), Wołoszczak (1896, 1908), Zapałowicz (1906, 1909), Pawłowski (1925) i in. Podstawą sciencego wyróżniania jednostek geobotanicznych może być tylko porównawcza statystyka flory (najlepiej połączona z obliczeniem współczynnika podobieństwa gatunkowego). Niestety dotychczasowa znajomość roślinności wielu pasm karpackich nie pozwala jeszcze na zastosowanie tej metody; odnosi się to również do naszych Beskidów, nadzwyczaj nierównomiernie zbadanych pod względem botanicznym. Dlatego dokładnie opracowanie podziału Karpat Zachodnich na jednostki geobotaniczne będzie możliwe dopiero w przyszłości; tutaj musimy się zadowolić jedynie przybliżoną próbą tego rodzaju. Główną uwagę poświęcimy przy tym pasmom leżącym w granicach Polski.

Wszelkie podziały geobotaniczne obszarów górskich są o tyle utrud-
nione, że muszą liczyć się ze zróżnicowaniem flory i roślinności w dwóch
kierunkach: poziomym i pionowym. Rozmaici autorzy rozwiązują tę trud-
ność w rozmaity sposób. Tak np. dla Karpat jedni z nich (Pax 1898, 1908,
dawniejsi floryści polscy, Pawłowski 1925, 1948 i informacje
ustne) dają dwa niezależne od siebie podziały: podział na pionowe pię-
tra wysokościowe i podział na okręgi geobotaniczne w kierunku
poziomym; każdy z okręgów obejmować może rozmaite piętra, od piętra
pogórza aż po pietro turniowe włącznie. Inni uważają za najistotniejsze
pionowe zróżnicowanie roślinności karpackiej i w związku z tym prze-
<figure><img src="image_52.png" /><figcaption>Ryc. 51. Podział Karpat Zachodnich na jednostki geobotaniczne (głównie w oparciu odane Paxa i Pawłowskiego). Poddział zachodnio-karpacki: I — okręg tatrzańsko-fatrzański, II — okręg pieniński, III — okręg Karpat fliszowych (a — podokręg Beskidów Morawsko-Zaolzańskich, b — podokręg śląsko-babiogórski, c — podokręg sądecki, d — podokręg dukielski, e — podokręg Borów Nowotarskich, f — podokręg gubałowski, g — podokręg (?) pogórski), IV — okręg Białych Karpat, V — okręg Małych Karpat, VI — okręg nitrzański, VII — okręg Wiaternych Hal, VIII — okręg Słowackich Gór Kruszcowych, IX — okręg Wysoczyzny Murańskiej, X — okręg Gór Hnileckich i Braniska, XI — okręg preszowski. Poddział wschodnio-karpacki: XII — okręg Karpat Lesistych.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 51. Subdivision des Karpathes Occidentales en unités géobotaniques. Sous-secteur des Karpathes Occidentales: I — district de Tatra et de Fatra (d'après Pawłowski), II — district de Pienines, III — district des Karpathes flyscheuses (a — sous-district des Beskides de Moravie, b — sous-district des Beskides de Silesie et de Babia Góra, c — sous-district des Beskides de Sącz, d — sous-district de Dukla, e — sous-district de tourbières „Bory Nowotarskie”, f — sous-district de Gubałówka, g — sous-district (?) submontaine). Les autres districtes (IV—XI) en principe d'après Pax. Sous-secteur des Karpathes Orientales: XII — district des Karpathes Boisées.</caption>

ciwstawiają piętra wysokościowe, leżące powyżej górnej granicy lasu, piętrom niższym, uważają je za dwie samodzielne nadrzędne jednostki geobotaniczne („europäisch-sibirisches Waldgebiet“ i „alpines Gebiet“ Hayeka 1907, „župa zapadokarpackeho lesneho uzemia“ i „župa sub-
alpskeho i alpskeho pasma" Novacky'ego 1943) i dzielą je dopiero następnie na jednostki niższe, odpowiadające naszym okręgom. Na koniec niektórych autorzy wybierają drogę pośrednią, wyróżniając w obrębie poziomych okręgów geobotanicznych piętra wysokościowe, jako jednostki podrzędne (Szafer 1950 a). Dla terenu Gorców zagadnienie to tyle nie jest istotne, że cały nasz obszar leży poniżej górnej granicy lasu; dla tego, nie przeprowadzając bliższej dyskusji, przyjmiemy tutaj takie zasady podziału geobotanicznego Karpat, jakie wypracowali Pax i Pawłowski; również przy wyróżnianiu poszczególnych okręgów i ich charakterystyce oprzemy się przede wszystkim o dane tych autorów.

Całe Karpaty Zachodnie podzielić można na 6 okręgów geobotanicznych (rys. 51); z nich interesują nas tutaj bliżej tylko 3: okręg tatrzańskiego-fatrzański, okręg pieniński i okręg Karpat fliszowych.

I. Okręg tatrzańsko-fatrzański (Bezirk der nördlichen Zentralkarpathen oraz Bezirk der südlichen Zentralkarpathen — Pax 1908, obwód 59.—63. — Domin 1931, Tatricum, Subtatricum i Fatricum — Soó 1933, župa subalpskeho a alpskeho pasma bez Pienin — Novacky 1943), wyróżniony w tym ujęciu po raz pierwszy przez prof. Pawłowskiego (np.) obejmuje najwyższe gniazda górskie Karpat Zachodnich (Tatry, Niżne Tatry, Chocz oraz Małą i Wielką Fatrę) i odznacza się bogatym wykształceniem flory wysokogórskiej oraz obecnością szeregu własnych endemitów, w większości o charakterze „dobrych" gatunków (Saxifraga perdurans, Delphinium oxysepalum, Eriogeron hungaricus i in.). Por. Pawłowski 1928 a cytowana tam lateratura <fnref n="1" />).

II. Okręg pieniński wyróżniany bywa zgodnie przez wszystkich autorów jako samodzielna jednostka (Pax 1908, Domin 1931, Soó 1933, Novacky 1943). W skład jego zaliczyć należy nie tylko właściwe Pieniny po obu brzegach przełomu Dunajca (por. Kulczyński 1928 a, b), lecz także ich przedłużenie na zachód w postaci Pienin Spiskich i pasemka Skalic Nowotarskich (por. Walaś 1936 a) oraz na wschód w postaci tzw. Małych Pienin. Mimo maleńkiej powierzchni i nieznacznych wzniesień nad poziom morza odznaczają się Pieniny dużym bogactwem wapieniolubnej flory naskalnej, tak górskiej jak i kseroter micznej, obecnością licznych reliktów, pochodzących zarówno z ciepłych okresów klimatycznych (np. Juniperus sabina), jak i z zimnych okresów glacjalnych (Astragalus australis, Dryas octopetala i in.) oraz posiadaniem własnych, co prawda tylko drobnych, endemitów (Chrysanthemum Zaz

<footnote n="1">¹) Ostatnio prof. Pawłowski (informacje ustne) zarzuca koncepcję jednego okręgu tatrzańsko-fatrzańskiego i skłania się do wydzielenia Tatr jako samodzielnego okręgu geobotanicznego (uwaga w czasie druku).</footnote>
wadzkii var. pieninicum, Taraxacum pieninicum, Erysimum pieninicum i in. — por. Pawłowska 1953).

### III. Okręg Karpat fliszowych (Bezirk der Beskiden — Pax 1908)
Trzon tego rozległego okręgu tworzy fliszowe pasmo Beskidów, leżące w swej części w obrębie granic Polski i obejmujące m. in. i Gorce. Tu najlepiej również zaliczyć Pasmo Gubałowskie, Magurę Orawską i Magurę Spiską u północnych podnóży Tatr oraz Kotliny: Nowotarską i Orawską. Południowo-zachodnia i południowo-wschodnia granica tego okręgu wymaga jeszcze opracowania; od południa granicę tworzy rzeka Wag, podnóża Małej Fatry i Tatr oraz rzeka Poprad; od zachodu jest nią rzeka Morawa; od północy linia, oddzielająca Pogórze Beskidzkie od Niżiny Śląskiej i Krakowsko-Sandomierskiej <fnref n="1" />); od wschodu na koniec granica między podziałami Karpat Zachodnich i Wschodnich, biegnąca według Wołoszcza kawa (1895, 1908) i Paxa (1898, 1908) przez Przełęcz Łupkowską oraz wzdłuż dolin Laborczy i Osławy a według nowszego ujęcia Pawłowskiego (1948) Przełęczą Dukielską.

Okręg Karpat fliszowych jest, mimo swej wielkiej rozległości, jednostką naturalną i mało zróżnicowaną. Najbardziej charakterystyczną cechę jego flory stanowi wielkie ubóstwo; odnosi się to zwłaszcza do gatunków górskich, szczególnie wysokogórskich. Pod tym względem stanowi flora Beskidów wybitnie zubożały odpowiednik flory tatrzańskiej, nie wykazujący w porównaniu z nią żadnych niemal odrębności. W dodatku, w związku z niewielkim wzniesieniem nad poziom morza, gatunki wysokogórskie występują tutaj tylko na najwyższych szczytach, tworząc skupienia w postaci wysp, oddzielonych od siebie nisko położonymi obszarami, pozbawionymi zupełnie roślin alpejskich i niemal zupełnie subalpejskich.

W związku z tym, a także w związku z monotonną budową geologiczną oraz łagodną rzeźbą terenu, stoi również wybitne ubóstwo zbiorowisk roślinnych wyższych położeń Beskidów. Brak tutaj zupełnie zespołów szczelinowych i piargowych (rzędów *Potentilletalia caulescentis* i *Thlaspeeta lia rotundifolii*), a murawy wysokogórskie (z rzędów *Seslerietalia variae* i *Caricetalia curvulae*) oraz wyleżyska (z rzędu *Salicetalia herbaceae*) występują tylko na Babiej Górze, i to po części jedynie w postaciach zubożałych. Także i w niższych położeniach Beskidów zbiorowiska roślinne są, na skutek wielkiej jednolitości warunków edaficznych bardzo monotonne i mało urozmaicone. Nieliczne występujące tutaj zespoły rozwijają się za to bujnie na wielkich przestrzeniach; tak np. optymalne warunki

<footnote n="1">¹) Sprawa przynależności geobotanicznej Pogórza Karpackiego i jego ewentualnego podziału na mniejsze jednostki wymaga jeszcze zbadania.</footnote>
rozwoju znajdują tu dolnoreglowe lasy jodłowo-bukowe (Fagetum car-
paticum).

Charakterystyczną cechą omawianego obszaru jest zupełnie brak włas-
nych endemitów; żaden z endemitów zachodnio-karpackich nie ma tu
nawet głównego centrum swego występowania. Odnosi się to nie tylko
do „dobrych" gatunków, lecz także i do gatunków drobnych oraz jedno-
stek systematycznych niższego rzędu: jest rzeczą charakterystyczną, że np.
w obrębie rodzaju Alchemilla, tak bogato rozrodzonego w sąsiednim
okręgu tatraźńsko-fatraźskim (Pawłowski 1952, 1954), nie zna-
leziono dotychczas ani jednej formy endemicznej, właściwej tylko Beski-
dom. Flora naszego okręgu sprawia więc wrażenie flory bardzo młodej,
pochodnej w stosunku do terenów sąsiednich, mimo że jego obszar nie
uległł niemal zupełnie zlodowaceniom plejstoceńskim, a więc teoretycznie
mógł stanowić ostję dla starszej roślinności.

Przeprowadzenie dalszego podziału okręgu Karpat fliszowych na pod-
okręgi jest konieczne ze względu na znaczną rozległość i dość wyraźne
różnice, zaznaczające się w jego obrębie, stanowi jednak zadanie trudne
z powodu słabego stopnia zbadania niektórych pasm. Odkładając bliższe
omówienie tej sprawy do późniejszego opracowania, ograniczono się tu
do naszkicowania prowizorycznego podziału, uwzględniającego przede
wszystkim obszary, graniczące bezpośrednio z Gorcami (ryc. 51).

Zachodnie skrzydło okręgu fliszowego tworzą niskie pasma Beskidów
Morawskich (Góry Wizowskie, Wszackie i Hostyńskie), stanowiące być
może osobny podokręg. Dalej na wschód, od rzeki Dolnej Beczwy aż po
Przełęcz Tylicką, ciągną się stosunkowo wysokie pasma (znacznie przes-
kraczające poziomicę 1000 m) o typowo beskidzkim charakterze fizjo-
graficznym i florze. Obszar ten podzielił Pawłowski (1925) na dwa
podokręgi: śląsko-babiogórski (po rzekę Rabę — w oryginale omyłkowo
wydrukowano „Rępę” — na wschodzie) i sądecko-dukielski (od Gorców
aż po Przełęcz Dukielską). W świetle naszych badań w Gorcach oraz now-
szych занalezień florystycznych (zwłaszcza na terenie Beskidu Niskiego —
Motyka 1955) wydaje się, że podział ten powinien ulec pewnym
zmianom.

Przemawiają za tym m. in. dane, zestawione w tabeli 23. Tabela ta
została opracowana celem zbadania, w jakim stosunku pozostaje górska
flora Gorców do flory innych pasm Karpat fliszowych; uwzględniono przy
tym również Pieniny i Tatry, należące już do innych okręgów geobota-
nicznych. Materiał, na którym opiera się nasze zestawienie, nie jest nie-
stety bez zarzutu: wiadomości o florze poszczególnych pasm (np. Beskidu
Niskiego, Żywieccyzny i in.) są nieraz bardzo skąpe a po części i prze-
starzałe; o rozmieszczeniu gatunków krytycznych brak niekiedy niemal
zupełnie danych (np. co do rodzaju *Alchemilla*, *Potentilla puberula* itd.). Dla Beskidu Małego i Wyspowego materiały okazały się w ogóle tak szczupłe, że trzeba było je po prostu pominąć.

Pomimo to tabela 23 pozwala na stwierdzenie pewnych interesujących faktów. Okazuje się, że flora górska całych Beskidów Zachodnich od Dolnej Beczwy aż po Przełecz Dukielską odznacza się dużą jednostajnością i wybitnym ubóstwem, zwłaszcza jeśli chodzi o gatunki wysokogórskie. Ubóstwo to zdaje się być tym większe, im niższe są poszczególne pasma i im dalej leżą one od Tatr, tego najbogatszego ośrodka flory wysokogórskiej w Karpatach Zachodnich <fnref n="1" />).

Gorce nie odbiegają pod tym względem od pozostałych części Beskidów; bliskość Tatr zaznaczyła się tu jedynie występowaniem kilku gatunków, nie znanych z innych pasm zachodnio-beskidzkich: wysokogórskich *Alchemilla aequidens*, *Campanula napuligera* i *Veronica alpina* oraz ogólnogórskich *Alchemilla gorcensis* i *Cystopteris montana*. Nawiązania florystyczne pomiędzy Gorcami a sąsiadującymi z nimi od południowego wschodu Pieninami są nikłe: jedynie na odcinku Lubania występuje kilka gatunków górskich, wspólnych obu pasmom a nie rosnących gdzie indziej w Beskidach (Alchemilla Kornasiana), względnie bardzo w nich rzadkich (Alchemilla flabellata, A. plicata, Calamagrostis varia, Carex ornithopoda). Natomiast wyraźne podobieństwo górskiej flory Gorców i innych pasm beskidzkich uzasadnia połączenie ich wszystkich razem w jeden obszerny okręg geobotaniczny.

Najwięcej podobieństw wykazują Gorce w stosunku do sąsiadujących z nimi od zachodu i wschodu pasm: Babiej Góry (wraz z Beskidem Żywieckim) i Beskidu Sądeckiego. Wspólne Gorcom i Babiej Górze są między innymi następujące gatunki, nie znalezione dalej na wschód ani na zachód w Beskidach: wysokogórskie *Cerastium fontanum*, *Hieracium alpinum* i *Taraxacum alpinum* oraz reglowe *Crocus scepusiensis* i *Petasites Kablikianus*; wspólne obu tym pasmom i grupie Pilska w Beskidzie Żywieckim np. *Epilobium anagallidifolium*, *Gnaphalium supinum*, *Mutellina purpurea*, *Leucanthemum rotundifolium* i in. Sądeczyzna jest już wyraźnie uboższa: brak jej m. in. wszystkich wymienionych poprzednio gatunków; z Gorcami, Babią Górą i Żywiecczyzną łączy ją posiadanie *Geum montanum*, *Lycopodium alpinum* i in. Tak więc zasięgi gatunków wysokogórskich w naszych Beskidach układają się w postaci wachlarza, u którego nasady leżą Tatry; najliczniej rośliny te skupiają się na Babiej Górze, mniej liczne są w Beskidzie Żywieckim i w Gorcach, jeszcze mniej liczne

<footnote n="1">¹) Po uwzględnieniu w tabeli gatunków górskich, nie występujących w Gorcach a znalezionych gdzie indziej w Beskidach, obraz ten nie uległby zasadniczym zmianom.</footnote>
w Beskidzie Śląskim i Sądeczyźnie, a najmniej licznie występują na zachodnim, morawskim i wschodnim, dukielskim skrzydle Beskidów Zachodnich. Większość z nich wykazuje przy tym wyraźną dysjunkcję śródkarpacką, pojawiając się ponownie po znacznej przerwie zasięgowej w wysokich pasmach Karpat Wschodnich (Szafer 1918, Pawłowski 1925).

Podział geobotaniczny Beskidów nie może się oczywiście opierać wyłącznie na rozmieszczeniu roślin górskich, choć stanowią one tutaj niewątpliwie najbardziej znamienny składnik flory, lecz musi uwzględniać także i rośliny niegórskie. Pod tym względem nie wykazuje omawiany okręg wybitniejszego zróżnicowania, a uboga flora Gorców nie odbiega swym składem od innych pasm Beskidów. Jedynie gatunki kserotermiczne, występujące na odcinku Lubania jako przedstawiciele elementu południowego, podkreślają wyraźnie odrębność tej części naszego terenu i nawiązują do sąsiednich Pienin i Sądeczyzny. Obecność ciepłolubnych gatunków południowych uważa Pawłowski (1925) za jeden z najbardziej znamiennych rysów podokręgu sądecko-dukielskiego; już z tego powodu wydaje się rzeczą uzasadnioną włączenie pasma Lubania do jednostki geobotanicznej, obejmującej Sądeczyznę. Natomiast trudno się zgodzić na włączenie do niej także i pasma Turbacza, jak to proponuje Pawłowski (l. c.). Wydaje się, że wybitna linia florystyczna, przebiegająca przez teren Gorców i dzieląca go na dwa odcinki (por. str. 116), jest właśnie granicą pomiędzy podokręgiem sądeckim i podokręgiem śląsko-babiogórskim. Przemawia za tym między innymi ten fakt, iż spośród 54 gatunków, znalezionych w Gorcach wyłącznie na odcinku Turbacza (powyżej 600 m), co najmniej 36 rośnie na Babiej Górze a zaledwie 17 w Sądeczyźnie; na odwrót, spośród 66 gatunków ograniczonych w Gorcach do odcinka Lubania (i występujących powyżej 600 m) tylko 17 podawanych jest dla Babiej Góry a 53 z terenu Sądeczyzny!

Dalszą zmianą, którą być może należałoby wprowadzić do proponowanego przez Pawłowskiego podziału geobotanicznego naszych Beskidów, jest oddzielenie Beskidu Niskiego od podokręgu sądeckiego. Przemawia za tym występowanie w Sądeczyźnie szeregu gatunków wysokogórskich, których brak zupełnie na wschód od Przełęczy Tylickiej, oraz występowanie w Beskidzie Niskim kilku wybitnie wschodnich gatunków, jak np. znalezionych tam ostatnio w okolicach Grybowa przez Motykę (1955) Carex transsilvanica i Festuca drymeja.

Jeśli na koniec dodamy jeszcze jeden podokręg na zachodnim skrzydle Beskidów, obejmujący pasma położone na zachód od Olzy (których odrębność florystyczna nie wydaje się zresztą pewna), uzyskamy następujący podział okręgu Karpat fliszowych:
a. Podokręg Beskidów Morawsko-Zaolzańskich. Obejmuje pasma, leżące na zachód od Olzy i odznacza się, mimo znacz nego wzniesienia niektórych szczytów (Lysa Hora 1325 m), wielkim ubóstwem flory wysokogórskiej. Z gatunków wyróżniających ten teren od reszty Beskidów, wymienić można *Arnica montana*, *Valeriana montana* i *Thesium pratense* (por. Kolbenheyer 1862, Duda 1949 b).

b. Podokręg śląsko-babiogórski. Obejmuje Beskid Śląski, Beskid Żywiecki, Pasmo Babiogórskie i odcinek Turbacza w Gorcach, a przypuszczalnie także Beskid Mały i Beskid Wyspowy. Dzieki znacznym wzniesieniom nad poziom morza oraz bezpośredniej bliskości Tatr flora górska jest tu bogatsza niż w innych częściach Karpat fliszowych. Charakterystyczne dla tego podokręgu jest m. in. występowanie *Crocus scepusiensis*, *Soldanella carpatica* i *Leucanthemum rotundifolium* z endemitów karpackich oraz *Cardamine trifolia*, *Centaurea oxylepis* i *Luzula luzulina* z nieendemicznych gatunków górskich o charakterze zachodnim. Tu również leżą jedyne w Beskidach Zachodnich stanowiska szeregu gatunków wysokogórskich, skupiające się przede wszystkim na Babiej Górze, w mniejszych ilościach na Pilsku i w Gorcach (por. tab. 23). Na koniec znamienną negatywną cechą podokręgu śląsko-babiogórskiego jest brak gatunków kserotermicznych, których dotarcie na ten teren z południa uniemożliwiły wysokie przełęcze. Jedynie na zachodnim skrzydle, już na granicy z poprzednim podokręgiem, pojawiają się nieliczne południowe gatunki ciepłolubne, przybyłe przez Bramę Morawską.

Podokręg śląsko-babiogórski rozpada się na kilka dobrze scharakteryzowanych odcinków, a mianowicie odcinek Beskidu Śląskiego, odcinek Beskidu Żywieckiego, odcinek babiogórski i odcinek Turbacza. Ten ostatni odróżnia się od pozostałych m. in. brakiem *Dentaria enneaphyllos* (nie rośnie również na Babiej Górze), *Melampyrum silvaticum* i *Senecio crispatus* z gatunków zachodnich, a masowym występowaniem *Symphytum cordatum* z gatunków wschodnich.

c. Podokręg sądecki. Obejmuje, oprócz Beskidu Sądeckiego, także i pasmo Lubania na terenie Gorców, a odznacza się nie tylko brakiem wymienionych poprzednio gatunków zachodnich, charakterystycznych dla podokręgu śląsko-babiogórskiego, lecz także brakiem całego szeregu gatunków wysokogórskich, występujących początkowy od pasma Turbacza na zachód. Na ich miejsce pojawia się kilka gatunków wschodnich (Glechoma hirsuta, Aposeris foetida, *Cerastium silvaticum* — Pawłowski 1925, 1950); w przełomowych dolinach Dunajca i Popradu występują kolonie kserotermicznych gatunków południowych.

Także i w tym podokręgu dadzą się wyróżnić wyraźne odcinki, tym razem w liczbie dwóch: odcinek Lubania, mający z gatunków
wschodnich tylko Glechoma hirsuta oraz odcinek Beskidów Sądeckich, żywiący liczniejsze nieco gatunki wschodnie (p. wyżej) i południowe (m. in. Trifolium pannonicum).

d. Podokręg dukielski. Ciągnie się od Przełęczy Tylickiej na wschód, aż po Przełęcz Dukielską (względnie po Przełęcz Łupkowską, jeśli przyjmiemy za Paxem i Wołoszczakiem taką granicę między poddziałem zachodnio- i wschodnio-karpackim), a odznacza się wielkim ubóstwem flory górskiej, tu bowiem leży dla większości gatunków dysjunkcja śródkarpacka. Z gatunków wschodnich do rosnących już w Sądeczyźnie Glechoma hirsuta i Aposeris foetida przybywają tu między innymi Carex transsilvanica i Festuca drymeja. Podokręg ten należy do najšłabiej zbadanych w całych Karpatach polskich — jak wykazują ostątnie odkrycia florystyczne Motyki (1955), można się jeszcze spodziewać znaleźć tutaj niejednego interesującego gatunku.

Oprócz czterech wymienionych podokręgów wyróżnić można jeszcze w obrębie Karpat fliszowych dalsze, jak np. e) podokręg Borów Nowotarskich, f) podokręg gubałowski (do którego być może należą i Magury: Spiska i Orawska), g) podokręg pógórski na granicy między Beskidami a nizinami podkarpackimi itd. Ich rozgraniczenie i charakterystyka florystyczna czekają jeszcze na opracowanie.

Po rozpatrzeniu stanowiska Gorców na tle podziału geobotanicznego Beskidów Zachodnich stwierdzamy więc, że przecinająca nasz teren wyraźna granica florystyczna ma znaczenie nie tylko lokalne, lecz jest granicą pomiędzy dwoma podokręgami okręgu Karpat fliszowych. Także i inne zauważone tutaj w czasie badań terenowych linie florystyczne pokrywają się bądź to z granicami odcinków geobotanicznych w obrębie jednego podokręgu (granica między Lubaniem a Beskidem Sądeckim), bądź z granicami podokręgów (granica między odcinkiem Turbacza a Borami Nowotarskimi), bądź wreszcie nawet z granicami całych okręgów (nadzwyczaj wybitna granica florystyczna pomiędzy Lubaniem a Pieninami).

Jest przy tym rzeczą uderzającą, jak ścisłe związki zachodzą pomiędzy ogólnym charakterem geograficznym zasięgów poszczególnych gatunków a ich lokalnym rozmieszczeniem w Gorcach, zarówno pionowym jak i poziomym. W zakresie rozmieszczenia pionowego związki te wyrażają się zgodnością zasięgów wysokościowych poszczególnych gatunków w Gorcach z ich ogólnym rozmieszczeniem pionowym w Karpatach, i, co za tym idzie, przywiązaniem gatunków wysokogórskich do najwyżej wzniesionych partii naszego terenu. W zakresie rozmieszczenia poziomego obserwujemy, że stanowiska gatunków kserotermicznych, o mniej lub więcej
wyraźnie kontynentalnym charakterze zasięgów ogólnych, skupiają się w bardzo charakterystyczny sposób we wschodniej i południowo-wschodniej części naszego terenu, odznaczającej się odmiennymi od reszty Gorców, bardziej kontynentalnymi rysami klimatycznymi, podczas gdy gatunki atlantyckie (w szerokim znaczeniu) przywiązane są do odcinka Turbacza z jego wilgotniejszym i chłodniejszym klimatem.

Podobne powiązania stwierdzamy, analizując rozmieszczenie gatunków na jeszcze mniejszej przestrzeni, w obrębie każdego z odcinków z osobna, a nawet w obrębie poszczególnych dolin i grzbietów górskich. Tak więc również i na naszym terenie zyskuje pełne potwierdzenie zadania Meusela (1943 str. 203), który rozważając związki pomiędzy rozmieszczeniem gatunków na małej przestrzeni, a ich ogólnymi zasięgami, stwierdza „...dass bis in die feinsten Einzelheiten hinein in der Pflanzenverbreitung Gesetz und Regel herrschen und viele Dinge, die uns zunächst als Zufälligkeiten erscheinen können, einer strengen Ordnung gechorchen“.

## VII. UWAGI HISTORYCZNE O FLORZE I ROŚLINNOSCI GORCOW

Chcąc odtworzyć przeszłość dzisiejszej szaty roślinnej Gorców stajemy przed dwojakiego rodzaju zagadnieniami: jedne z nich mają znaczenie szersze i dotyczą genezy flory i roślinności całych Beskidów, czy nawet w ogóle całych Karpat, inne odnoszą się do powstania pewnych lokalnych rysów geobotanicznych, właściwych tylko naszemu terenowi. Zagadnienia pierwszej grupy wykraczają poza rami niniejszej pracy; dlatego pominięto je tutaj i ograniczono się jedynie do rozważenia z perspektywy historycznej pewnych specyficznych rysów flory i roślinności Gorców.

„Przełomowe znaczenie dyluwialnych zlodowaceń dla rozwoju szaty roślinnej środkowej Europy sprawia, że naczelnym zagadnieniem przy rozpatrywaniu wieku flory na jakimkolwiek odcinku tego terenu jest: jak daleko sięgał wpływ tych zlodowaceń — czy zniszczyły one bez reszty całą poprzednią roślinność, czy przeciwnie, możliwym było jej przetrwanie, i to w jakim stopniu“ (Pawłowski 1948 str. 53).

Gorce, podobnie jak i całe Beskidy Zachodnie (z wyjątkiem szczytów Babiej Góry i Pilska) nie uległy zlodowaceniom plejstoceńskim: nawet w czasie maksymalnego ich zasięgu teren nasz znajdował się tylko w strepie periglacjalnej, pomiędzy czołem lądolodu północnego, opierającego się o Pogórze Beskidzkie, a lodowcami tatrzańskimi, które spełzły w Kotlinę Nowotarską po linię Twardoszyn — Szaflary — Frydman (Romer 1930, Klimaszewski 1948). Pomimo to możliwości przetrwania
na miejscu w Gorcach reliktów interglacjalnych — nie mówiąc już o preglacjalnych — były znikome, z powodu niesprzyjającej rzeźby naszego terenu (brak większych stromizn i skałek) <fnref n="1" />) oraz niskiego położenia linii wiecznego śniegu. W surowym klimacie periglacjalnym mogły się utrzymać w Gorcach jedynie gatunki bardzo odporne pod względem termicznym, występujące dzisiaj w górach ponad granicą lasu, a więc przede wszystkim wysokogórskie. Jednakże właśnie flora wysokogórska naszego terenu jest wybitnie uboga w porównaniu nie tylko z Tatrami, lecz także i z niższymi od Gorców Pieninami. Wskazuje to na małe prawdopodobieństwo przetrwania na naszym terenie także i reliktów ze starzysztych glacjałów: mogłoby do nich należeć, obok niektórych innych gatunków alpejskich i subalpejskich, między innymi Botrychium lanceolatum, posiadające jedyne swe stanowisko karpackie w obrębie Gorców. Ogólny zasięg geograficzny tej rośliny zdaje się wskazywać na staroplejstoeński (może Cracovien — Mindel) wiek jej przybycia w góry Europy środkowej (Kornaś 1953), jednakże i co do tego przypuszczenia można by wyrazić szereg zastrzeżeń.

Decydujące znaczenie dla ukształtowania się obecnej szaty roślinnej naszego terenu miał ostatni glueł (Varsovien II — Würm) i holocen. Z czasów tych dysponujemy już dość licznymi danymi paleobotanicznymi z terenu Gorców lub z ich najbliższego sąsiedztwa. Kopalną florę z okresu pełnego zasięgu ostatniego zlodowacenia opisuje Szafer (Klimaszewski, Szafer, Szafran, Urbański 1950) z utworów soliflukcyjnych w Krościenku nad Dunajcem <fnref n="2" />), a więc z pogranicza Gorców, z wysokości 437 m rpm., Ma ona charakter typowo wysokogórski i „...zbliża się pod względem ekologicznym najbardziej do roślinności wilgotnych wapiennych piargów tatrzańskich". Górna granica lasu leżała wówczas na wysokości około 250—350 m rpm., linia wiecznego śniegu około 1050—1150 m rpm., a piętro kosówki nie było jeszcze wykształcone (Szafer l. c. str. 40, 44—45). Całe Gorce znalazły się więc w tym czasie w obrębie pięter: alpejskiego, subniwalnego i niwalnego; flora ich musiała mieć charakter ubogi i wybitnie wysokogórski.

Dopiero w ostatnim interstadiale Alleröd (około 11 000 lat p.n.e.) lasy modrzewiowo-limbowo-sosnowe wkroczyły na teren Gorców i sięgnęły w najcieplejszej fazie tego okresu po około 1050 m rpm. Z tego czasu datować się też może występowanie modrzewia polskiego w pasmie Lubania. Następujący potem ostatni zimny stadiał plejstoceński spowodował

<footnote n="1">¹) W sąsiednich Pieninach relikty takie zachowały się dzięki skalistości terenu oraz obecności wapiennego podłoża.</footnote>

<footnote n="2">²) Inne karpackie flory kopalne z tego okresu wymienia Środoń (1952 b).</footnote>
ponowne obniżenie się granicy lasu w Gorcach, zapewne po około 500—550 m rpm. (flora z Dziadowych Kątów koło Grywałdu — Środoń 1952 a). Wraz z ostatecznym ociepleniem się klimatu rozpoczyna się około 8 000 lat p.n.e. postglacjalna historia lasu na naszym terenie — jej przebieg i wpływ na dzisiejszy skład zbiorowisk leśnych Gorców omawia, w oparciu o prace Dyakowskiej, Szafera, Środonia i in., Medwecka-Kornasiowa (msk.). Najważniejszymi kolejnymi etapami są tutaj: opanowanie terenów naszego pasma przez widne lasy limbowo-modrzewiowo-sosnowe (z kosówką) — wtargnięcie świerka i utworzenie się piętra świerkowego na wysokości obu dzisiejszych regli — pojawienie się w Gorcach drzew liściastych (ciązu, lipy, olszy, dębu i in.), które wypierają świerczyny w wyższe położenia (postglacjalne optimum klimatyczne) — wkroczenie buka i jodły (u schyłku optimum) i stopniowe wytworzenie się współczesnego układu piętrowego roślinności.

Na tle tych przemian interesująco przedstawia się sprawa pochodzenia placówek roślin wysokogórskich w Gorcach. Dla gatunków tych, panujących na naszym terenie u schyłku ostatniego glacjału, okresem krytycznym było niewątpliwie termiczne optimum postglacjalne, kiedy zasięgi ich musiały skurczyć się do rozmiarów jeszcze mniejszych niż współcześnie a to zarówno ze względów klimatycznych, jak i na skutek wpływu ekspansji lasu.

Analiza dzisiejszego rozmieszczenia roślin wysokogórskich w Gorcach (por. str. 81 i 93) wskazuje, że większość z nich posiada tutaj stano-wiska w obrębie zespołów naturalnych, występując w ziołoroślach, źródliskach, na młakach, wilgotnych brzegach itp. siedliskach nad potokami (tab. 24) i schodzi nierzadko dolinami w niskie położenia. Prawdopodobieństwo przetrwania tych hygrofilnych i znoszących zacienienie gatunków na terenie naszego pasma co najmniej od schyłku ostatniego glacjału jest bardzo duże: siedliska nadbrzeżne nad potokami nie mogły być przecięż nigdy całkowicie opanowane przez las, a warunki klimatyczne w dolinach zależą w tak znacznym stopniu od czynników lokalnych (dolina Kamienicy!), że nawet duże wahnienia klimatu ogólnego mogły nie odbić się na nich w sposób istotny.

Natomiast te z roślin wysokogórskich, które występują dziś wyłącznie na kośnych polanach, sprawiają wrażenie niedawnych przybyszów, którzy dostali się na nasz teren dopiero dzięki pasterskiej gospodarce człowieka (Alchemilla flabellata, Geum montanum, Gnaphalium supinum, Hieracium alpinum, Hypochoeris uniflora, Mutellina purpurea, Rumex alpinus i in.). W każdym razie nie można dziś wskazać żadnych takich siedlisk, na których mogłaby się była utrzymywać pierwotnie na naszym terenie, bez
ingerencji człowieka, roślinność łąkowa, złożona z ± światłożądnych gatunków <fnref n="1" />).

Na osobną wzmiankę zasługują rośliny wysokogórskie występujące w Gorcach tylko na pojedynczych stanowiskach, leżących znacznie poniżej ich normalnego zasięgu wysokościowego w innych częściach Karpat (por. str. 47). Dla podobnych placówek na terenie Sądeczyzny przyjmuje Pawłowski (1925) wiek glacjalny. W Gorcach tylko niektóre z nich mogłyby mieć taki charakter reliktowy (?Polystichum lonchitis, Sedum alpestre, Selaginella selaginoides); inne (Pinus mugo ssp. mughus, Campanula napuligera) zdają się raczej zawdzięczać swe powstanie ogółoceniu niektórych siedlisk z szaty leśnej przez człowieka.

Genetycznie wiąże się wysokogórska flora Gorców (i całych Beskidów Zachodnich) z Tatrami, jak na to wskazuje m. in. wachlarzowaty układ zasięgów większości jej przedstawicieli w naszych Karpatach (por. str. 129). Tatry były zapewne główną ostoją roślin wysokogórskich w ciepłych okresach interglacjalnych; stąd rozchodziły się kolejne fale migracyjne tych gatunków w glacjałach (Szafer 1950 b str. 46). W Gorcach rośliny wysokogórskie mają przypuszczalnie w większości charakter reliktów dopiero z okresu schyłku ostatniego zlodowacenia (co oczywiście nie wyklucza ich obecności na naszym terenie także i w czasie zlodowaczeń przednich), a niektóre z nich są tu nawet, jak się zdaje, współczesnymi przybyszami. Te ostatnie to na ogół gatunki wiatrosiewne, o dużym zasięgu lotu diaspor (np. *Hieracium alpinum*, *Gnaphalium supinum*, *Hypochoeris uniflora* i in.), możliwa jest więc ich wędrówka z wiatrem, chociaż i zawleczenia przez owce nie można tu oczywiście wykluczyć. Część z nich (gatunki ograniczone do odcinka Turbacza) przybyła na nasz teren przypuszczalnie z Tatr względnie z Babiej Góry, część (*Hypochoeris uniflora*, *Alchemilla flabellata*) prawdopodobnie z Pienin. U tego ostatniego gatunku stwierdziliśmy nawet bezpośrednio współczesną wędrówkę ze wschodu na zachód, znajdując jego okazy na szczycie Runka naродze, wiodącej grzbietem od Lubania (najbliższe stanowiska dopiero na Marszałku, około 10 km na wschód). Natomiast wędrówki wzdłuż rzek, tak ważne dla terenu Pienin (Wala s 1938) nie odegrały ostatnio żadnej jak się zdaje roli przy wzbogacaniu flory Gorców w gatunki wysokogórskie.

<footnote n="1">¹) Co prawda już w sąsiednich Pieninach występują zdaniem Kulczyńskiego (1928 a) skrawki naturalnych zbiorowisk łąkowych o składzie florystycznym przypominającym nieco nasze Poëto-Veratretum Lobeliani. Także i w obrebie Gorców, a zwłaszcza pasma Lubania, nie można wuletłości wykluczyć istnienia pierwotnych fragmentów tego rodzaju roślinności. Mogłyby one być naturalnym siedliskiem dla niektórych lepiej znoszących zacienienie wysokogórskich gatunków łąkowych.</footnote>
Większe ubóstwo flory wysokogórskiej pasma Lubania w porównaniu z resztą Gorców wynika prawdopodobnie z tego, iż na Lubaniu zabrakło odpowiednich siedlisk (przede wszystkim wysokożonych i dostatecznie zimnych dolin większych potoków), które umożliwiłyby przetrwanie tutaj reliktowym gatunkom wysokogórskim przez okres postglacjalnego optimum klimatycznego.

Gatunki kserotermiczne, występujące w przełomie Dunajca przez Beskid i będące tutaj, jak to wykazał Pawłowski (1925), przybyszami z południa, mają przypuszczalnie charakter przeżytków z początkowej fazy optimum postglacjalnego. Ciepły klimat ówczesny i słabe jeszcze ocienienie przez lasy umożliwiły im przekroczenie przełęczy, oddzielających dolinę Dunajca od Kotliny Spiskiej. Wiązanie wędrówek części tych gatunków z okresami, poprzedzającymi ostatnie złodowacenie (Pawłowski 1922) nie wydaje się uzasadnione, gdyż jest rzeczą mało prawdopodobną, by mogły one przeżyć w naszym terenie chociażby jeden z glacjałów, tj. różć tutaj w klimacie, zbliżonym do klimatu dzisiejszej górnej granicy lasu.

Ostatnim, niezmiernie ważnym etapem historii szaty roślinnej Gorców jest okres gospodarczej działalności człowieka na naszym terenie, który nie tylko spowodował zniszczenie lub zniekształcenie wielu naturalnych zbiorowisk roślinnych, lecz także wprowadził tutaj nowe elementy w postaci gatunków i zbiorowisk synantropijnych.

## VIII. WPŁYW CZŁOWIEKA NA SZATĘ ROŚLINNĄ GORCÓW

### 1. OGÓLNE UWAGI O WPŁYWIE CZŁOWIEKA NA FLORĘ I ROŚLINNOŚĆ GORCÓW

Karpaty należą do tych części Polski, w których wpływ działalności ludzkiej na florę i roślinność wyraża się do dziś jeszcze w sposób mniej jaskrawy niż to ma miejsce w większości pozostałych rejonów naszego kraju. Zwłaszcza pasma wyższe i trudniej dostępne, do których należą także i Gorce, zachowały w dość znacznym stopniu naturalny charakter swej szaty roślinnej. Pomimo to także i tutaj człowiek jest już dzisiaj najważniejszym czynnikiem, kształtującym florę i zbiorowiska roślinne; bez należytej oceny jego roli nie można więc zrozumieć stosunków geobotanicznych naszego terenu.

Podobnie jak i w innych obszarach górskich, także i w Gorcach wpływ człowieka na szatę roślinną zaznacza się najjaskrawiej w położeniach najniższych, a najmniej wybitnie w położeniach najwyższych, wyraża się zaś w trojaki sposób:
1. niszczением stanowisk niektórych gatunków rodzimych i płatów pierwotnych zbiorowisk roślinnych;

2. rozpowszechnianiem innych gatunków rodzimych i tworzeniem płatów nowych, na pół naturalnych zbiorowisk roślinnych, składających się wprawdzie z roślin miejscowych, lecz zawdzięczających pomimo to swe powstanie i utrzymywanie się gospodarce ludzkiej;

3. wprowadzeniem obcych miejscowej szacie roślinnej gatunków i zbiorowisk synantropijnych.

O niszczycielskiej działalności człowieka była już wielokrotnie mowa w rozdziałach poprzednich; najsilniej ucierpiały pod jej wpływem pierwotne zbiorowiska roślinne piętra pogórza i dolnej części regla dolnego, przede wszystkim leśne. W niektórych miejscach badanego terenu, np. u podnóża pasma od strony Kotliny Nowotarskiej, znikły one tak doszczętnie, że nie można już dziś nawet odgaćnąć, jaki był ich charakter i skład florystyczny; w innych zachowały się jedynie w postaci maleńkich i silnie zubożałych skrawków (np. Querceto-Carpinetum w przełomie Dunajca i dolinach Ochotnicy i Kamienicy). Rzecz oczywista, że temu zniszczeniu zespołów leśnych piętra pogórza towarzyszyć musiało znikanie licznych stanowisk właściwych im gatunków roślin; być może, że niektóre wrażliwsze gatunki zostały nawet w ten sposób doszczętnie wytępione na naszym terenie.

W położeniach wyższych roślinność naturalna ucierpiała już w znacznie mniejszym stopniu i to głównie na skutek karczowania planan użytek pasterstwa.

Na miejsce zniszczonych zbiorowisk pierwotnych rozwinęły się zbiorowiska wtórne, mające najczęściej, zwłaszcza w położeniach wyższych, charakter na pół naturalny, tj. składające się wyłącznie lub prawie wyłącznie z gatunków rodzimych, które ze swych pierwotnych siedlisk rozprzestrzeniły się dzięki człowiekowi, tworząc nowe, nie znane przed tym zespoły. Tutaj zaliczyć wypada między innymi niemal wszystkie zbiorowiska łąkowe naszego terenu (Arrhenatheretum, Gladioleto-Agrostidetum, Hieracieto-Nardetum strictae, Poëto-Veratretum Lobeliani, Thymeto-Pentilletetum puberulae, a po części także i Valerianeto-Caricetum flavae). Żaden z tych zespołów, poza Valerianeto-Caricetum, które w postaci małych skrawków spotykało się zapewne zawsze nad potokami i na mokradelkach śródleśnych, nie występował pierwotnie w Gorcach; powstały one dopiero na kośnych plananach, a w skład ich weszły, obok przeważającej liczby roślin rodzimych, rosnących z natury na śródleśnych plananach, stromych brzegach i urwiskach nad potokami, w ziołoroślach, na brzegach wód i kamieńcach, na mokradłach i w tp. miejscach, także i pewne gatunki obce, zawleczone na nasz teren dopiero razem z pasterstwem.
Wrażenie takich przybyszów robią w Gorcach niektóre z niżowych roślin łąkowych (por. str. 83), a także pewne gatunki wysokogórskie (por. str. 135).

Na siedliskach najbardziej zmienionych, pozostających pod najsilniejszym, stałym wpływem człowieka (na polach uprawnych, miejscach ruderalnych itp.) wytworzyły się zbiorowiska synantropijne, złożone w przeważającej mierze z gatunków obcych naszemu terenowi, a w małym tyłko stopniu z gatunków rodzimych.

Te głęboko sięgające przemiany szaty roślinnej sprawiły, że obecne rozmieszczenie większości roślin naczyniowych w Gorcach odbiega w sposób bardzo istotny od stanu pierwotnego (por. str. 86). Zgodnie z Lincolą (1916) można wszystkie gatunki naszego terenu podzielić w zależności od ich stosunku do kultury ludzkiej na trzy grupy:

I. Gatunki ustępujące pod wpływem kultury (plantae hemerophobae), tj. takie rośliny rodzime, które na skutek działalności człowieka stały się rzadsze na naszym terenie, tracąc część swych pierwotnych stanowisk. Tu należą np. rośliny leśne niższych położeń (gatunki przywiązane do Querceto-Carpinetum: Stellaria holostea, Euphorbia dulcis, Ranunculus cassubicus s. l. i in., do olszyn nadrzecznych: Equisetum maximum, Matteuccia struthiopteris i in.), a w słabszym stopniu także gatunki związane z dolnoreglową buczyną (z drzew np. Ulmus scabra i Acer pseudoplatanus, z roślin runa Dentaria bulbifera, Polystichum Braunii i in.), dalej ciensiolubne gatunki ziołorośli i brzegów potoków, nie znoszące odsłaniania ich na zrębach (Mulgedium alpinum, Festuca altissima i in.) i w ogóle wszelkie gatunki „szczególnych siedlisk" (tj. gatunki o wąskiej amplitudzie ekologicznej), występujące na miejscach narażonych na niszczenie przez człowieka (np. Carex pendula nad potokami niższych położeń, Cortusa Matthioli i Hookeria lucens nad potokami położeń wyższych, Listera cordata w naturalnych świerczynach itd.).

II. Gatunki ± obojętne (plantae hemeradiaphorae), tj. takie gatunki rodzime, których ogólny stan posiadania na naszym terenie nie uległ pod wpływem kultury zmianom ani na lepsze, ani na gorsze, bądź to dlatego, iż występują one na siedliskach, które nie ulegały jeszcze wpływom człowieka (np. na niedostępnych skałkach: Cotoneaster melano-carpa, Melica transsilvanica), bądź też dlatego, że utratę części stanowisk pierwotnych, zniszczonych ręką ludzką, wynagrodziło im powstanie innych, wtórnych, zawdzięczających swe istnienie człowiekowi (np. Galanthus nivalis: utracił szereg stanowisk na skutek przekształcenia buczyn dolnoreglowych w sztuczne świerczyny, ale równocześnie uzyskał nowe miejsca występowania na kośnych polanach; Blechnum spicant: w miejsce stanowisk górnoreglowych, zniszczonych przez wykarczowanie lasów
świerkowych na grzbietach, zdobył nowe stanowiska w sztucznych świerczynach dolnoreglowych — ryc. 18; *Alnus incana*: wyniszczona w wielu miejscach na siedliskach nadrzecznych zjawiła się wtórnie w postaci rozległych zarośli na zrębach po buczynach itd.).

III. Gatunki rozpowszechniające się pod wpywem kultury (*plantae hemerophilae*), tj. takie, których stan posiadania na naszym terenie powiększył się dzięki człowiekowi:

a. rodzime — apofity; tu należy przede wszystkim szereg roślin łąkowych, dziś pospolitych, a z natury w Gorcach zapewne rzadkich lub bardzo rzadkich (np. *Poa alpina* — pierwotnie tylko na wilgotnych brzegach potoków; *Senecio subalpinus*, *Veratrum Lobelianum*, *Doronicum austriacum* i *Ranunculus platanifolius* — pierwotnie tylko w ziołoroślach; *Poa Chaixii* — pierwotnie jak się zdaje na polankach śródleśnych; *Crocus scepusiensis* — pierwotnie przypuszczalnie w olszynkach nad potokami — itd.), a także niektóre acidifilne rośliny leśne, rozpowszechnione w sztucznych kulturach świerka (np. *Pteridium aquilinum* w niższych położeniach), dalej gatunki opanowujące zręby leśne i młodniki (np. *Chamaenerion angustifolium*, *Rubus idaeus*, a z drzew *Betula verrucosa*), *Corylus avellana*, tworząca rozległe wtórne zarośla na wschodnim skrzydle pasma Lubania, i wiele innych.

b. obcego pochodzenia antropofity.

Jest rzeczą bardzo znamienną, że w Gorcach, podobnie jak i na innych terenach mało zmienionych przez człowieka (Linkola 1916), ogromna większość gatunków nie ponosi jeszcze strat pod wpływem kultury ludzkiej, lecz przeciwnie, powiększa dzięki niej swój stan posiadania. Wyraża się to zdecydowaną przewagą gatunków hemerofilnych nad hemerofobami, zwłaszcza w wyższych położeniach pasma, gdzie ustępują przed człowiekiem tylko nieliczne gatunki cieniolubne (głównie leśne i ziołoroślowe), a rozpowszechnia się bardzo liczna grupa światłożądnych roślin łąkowych oraz acidifilne gatunki leśne. Natomiast piętro pogórza weszło już częściowo w drugi etap, na którym na skutek daleko posuniętych zmian w charakterze siedlisk i zbiorowisk roślinnych, zaznacza się już wyraźnie ubożenie flory, gdyż coraz liczniejsze gatunki zaczynają ustępować pod wpływem kultury, stając się hemerofobami.

## 2. FLORA SYNANTROPIJNA W GORCACH

Udział roślin synantropijnych obcego pochodzenia (antropofitów — por. Krawiecowa 1951) we florze Gorców jest pozornie dosyć liczny. Samych tylko synantropów ± zadomowionych na naszym terenie zanotowano 127 gatunków, tj. 15% ogólnej liczby znalezionych tutaj roślin naczyniowych (por. wykaz str. 48 — 58 — gatunki oznaczone
gwiazdką * przed nazwą). W pobliskiej Sądeczyźnie jest ich tylko 109 gatunków, tj. 12% (Pawłowski i 1925); na terenie Polski łącznie około 280 gatunków, tj. niespełna 13% całej flory. Ta stosunkowo wysoka liczba synantropów w Gorcach jest jednak prawdopodobnie tylko wynikiem nieco dokładniejszego zbadania ich na naszym terenie; w rzeczywistości rola obcych przybyszów jest tu raczej nieznaczna, zwłaszcza w położejach wyższych. Podane liczby mają zresztą wartość tylko przybliżoną także i z innego powodu: przeprowadzenie ścisłej granicy pomiędzy antropofitami i apofitami jest w Gorcach szczególnie utrudnione, a to dlatego, że szereg roślin występujących u podnóży pasma na siedliskach ± naturalnych i będących tutaj niewątpliwie rodzimymi składnikami flory, wyżej pojawia się wyłącznie na siedliskach wtórnych, jako typowe antropofity. Tak zachowują się np.

*Agropyron repens* — w piętrze pogórza rodzima na siedliskach nad rzecznych, wyżej po 990 m jako chwast polny i ruderalny;

*Artemisia vulgaris* — rodzima nad większymi rzekami u podnóża pasma (nad Dunajcem po 420 m), jako chwast polny sięga po 670 m;

*Centaurea scabiosa* — rodzima na skałkach i w murawach na stromych zboczach w przełomie Dunajca; na polach i ugorach sięga daleko w głąb doliny Ochotnicy, dochodząc po 1080 m;

*Euphorbia stricta* — rodzima u podnóży pasma nad Rabą, Dunajcem i większymi ich dopływami po około 600 m, wyżej po 890 m na ugorach i przydrożach;

*Polygonum hydropiper* (ryc. 8) — rodzimy nad potokami i rzekami niższych położeń po około 700 m,

<figure><img src="image_53.png" /><figcaption>Ryc. 52. Ilość gatunków chwastów polnych (charakterystycznych dla rzędu *Secalino-Violetalia arvensis* i należących do niego związków oraz zespołów) — po lewej — oraz chwastów ruderalnych (charakterystycznych dla rzędu *Onopordetalia* i należących do niego związków oraz zespołów) we florze poszczególnych pasów wysościowych w Gorcach.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 52. Le nombre de mauvaises herbes ségétales (caractéristiques de l'ordre des *Secalino-Violetalia arvensis* et des alliances et associations qui y appartiennent) — à gauche — et le nombre d'espèces rudérales (caractéristiques de l'ordre des *Onopordetalia* et des alliances et associations y appartenant) — à droite — dans la flore de bandes particulières altitudinales dans les Gorces.</caption>
jako chwast polny sięga po 995 m, a wyjątkowo trafia się zawleczony jeszcze wyżej (po 1235 m);

Statystykę rozmieszczenia pionowego antropofitów w Gorcach podaje tabela 10. Uderzający jest fakt niezwykle szybkiego ubożenia flory synantropijnej ze wzrostem wzniesienia nad poziom morza (ryc. 52) — udział procentowy synantropów we florze poszczególnych pasów wysokościowych wynosi: 400 do 450 m — 23,8%; 600 do 650 m — 16,6%; 800 do 850 m — 14,1%; 1000 do 1050 m — 6,6%; 1200 do 1250 m — 2,0%. Spadek

<figure><img src="image_54.png" /><figcaption>Ryc. 53. Rozmieszczenie niektórych gatunków ruderalnych (charakterystycznych dla rzędu *Onopordetalia*) w Gorcach. 1 — *Sisymbrium officinale*, 2 — *Lamium album*, 3 — *Geranium pusillum*, 4 — *Lepidium campestre*, 5 — *Chelidonium majus*.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 53. Distribution de certaines espèces rudérales (caractéristiques de l'ordre des *Onopordetalia*) dans les Gorces.</caption>

liczby gatunków odbywa się przy tym, podobnie jak to ma miejsce i z florą rodzimą, w sposób niejednostajny, nie wykazuje jednakże związku z granicami pięter roślinności rodzimej. Wyraźne zagęszczenia kresów wysokościowych gatunków synantropijnych zaznaczają się mianowicie w pasach pomiędzy (650) 700 a 750 m, pomiędzy 850 a 900 m i pomiędzy 950 a 1050 m npm., tj. na wysokościach, na których przebiegają trzy ważne pionowe granice antropogeograficzne w Gorcach: górna granica osiedli zwartych, górna granica przysiółków i górna granica uprawy roli (por. str. 28). Na pierwszej z nich obserwujemy zanik zbiorowisk ruderalnych, wykształconych zresztą na naszym terenie w sposób bardzo fragmentaryczny oraz zanik większości gatunków ruderalnych, związanych w swym występowaniu z większymi wsiami (np. *Arctium tomentosum*, *Atriplex*
patula, Chelidonium majus, Geranium pusillum, Malva neglecta, Urtica urens i w. in. gatunków charakterystycznych dla rzędu Onopordetalia — ryc. 52 i 53); na drugiej osiągają swój kres zasięgowy nieliczne pozostałe rośliny ruderalne (Matricaria discoidea, Tanacetum parthenium i in.). W pobliżu górnej granicy uprawy, która jest równocześnie górną granicą występowania zespołów Linarieto-Silenetum gallicae i Sperguleto-Lolietum remoti, skupiają się szczególnie liczne maksima wysokościowe chwastów polnych (Agrostemma githago, Anthemis arvensis, Bromus secalinus, Centaurea cyanus, Cuscuta epilinum, Fagopyrum tataricum, Lolium remotum, L. temulentum, Polygonum convolvulus, Sherardia arvensis, Spergula arvensis, Vicia angustifolia, V. hirsuta, V. sativa i w. in. — ryc. 52, 54, 55). Wyżej występują już tylko bardzo nieliczne gatunki synantropijne, pojawiające się w bezpośrednim sąsiedztwie szałasów pasterskich.

Tak więc rozmieszczenie pionowe synantropów i ich zbiorowisk na naszym terenie nie wykazuje bezpośredniego związku z piętrowym układem roślinności rodzimej; przeciwnie, zaznacza się tutaj pewien swoisty układ „pięter roślinności synantropijnej“, związanych z przebiegiem pionowych granic antropogeograficznych.

Na podkreślenie zasługuje fakt, iż u żadnego z synantropów nie stwierdzono na badanym obszarze istnienia dolnej granicy zasięgowej; brak zatem w Gorcach (podobnie jak i przypuszczalnie w pozostałych pasmach naszych Karpat) gatunków synantropijnych o charakterze górskim. Być może, że w słabym stopniu charakter taki mogłyby mieć jedynie trzy chwasty zbożowe: Rhinanthus alectorolophus ssp. buccalis, Fagopyrum tataricum i Pisum arvense, występujące u nas jak się zdaje najobficiej w górach. Wybitnie górskimi roślinami są natomiast niektóre apofity, związane w swym występowaniu w Gorcach z terenami gospodarki pasterskiej, przede wszystkim Rumex alpinus, który nie posiada przypuszczalnie na naszym terenie żadnych placówek rodzimych, lecz zawleczony został tutaj z pasm sąsiednich.

Granice pionowe roślin synantropijnych są w Gorcach o wiele mniej ustalone niż granice zasięgów roślin rodzimych; wykazują o wiele wyraźniejsze i szybsze wahania pionowe. W rozdziale IV podkreślono już wybitną rolę gospodarki ludzkiej jako czynnika umożliwiającego wędrówki pionowe hemerofilnych roślin rodzimych, przede wszystkim łąkowych, od podnóży pasma ku szczytom. W sposób bez porównania bardziej wyraźny zjawisko to zaznacza się u gatunków w ścisłym znaczeniu synantropijnych: tutaj zawlekanie nasion i owoców z niskich położeń w wyższe trwa ustawicznie i to na dużą skalę. Na skutek tego antropofity wykazują na naszym terenie stałą tendencję do podnoszenia swych granic ku górze; jeśli pomimo wszystko granice te utrzymują się stale na mniej więcej
tych samych wysokościach, to dzieje się tak dlatego, iż ekspansji chwastów w położenia wyższe przeciwstawia się wzmożony opór środowiska (suryowy klimat szczytowych partii naszego pasma oraz konkurencja ze strony miejscowych naturalnych i na pół naturalnych zbiorowisk roślinnych).

Najbardziej rzucają się w Gorcach w oczy wędrówki roślin synantropijnych wraz z pasterstwem. Przepędzanie bydła i owiec, karmionych na dole miejscową paszą, na wysoko położone polany; transport sprzętu pasterskiego, przewożenie siana i obroku dla koni itd. sprawiają, że w wyższych częściach pasma spotyka się przy drogach i na halach chwasty polne i ruderalne z położeń niższych, zazwyczaj zresztą tylko w postaci siewek

<figure><img src="image_55.png" /><figcaption>Ryc. 54. Rozmieszczenie niektórych chwastów zbożowych w Gorcach. 1 — *Rhinanthus alectorolophus* ssp. *buccalis*, 2 — *Agrostemma githago*.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 54. Distribution de certaines mauvaises herbes de blé dans les Gorces.</caption>

lub nędznie wegetujących okazów o zmniejszonej żywotności. Pojawiają się one najczęściej w bezpośrednim sąsiedztwie szałasów, na silnie przenawożonej i rozdeptanej glebie (fot. 15), często na starych, opuszczonych szałasiskach, czasem także w obrębie samych polan, na plackach po nawozie bydłecym i w tp. miejscach, gdzie murawa uległa jakiemuś uszkodzeniu. Tak np. na starym szałasisku na Polanie Gorc pod Kudłoniem, na wysokości 1155 m zanotowałem (10.VII.1952) siewki *Papaver somniferum* i *Hyoscyamus niger* oraz lepiej rozwinięte, przeważnie kwitnące, okazy *Atriplex patula*, *Lapsana communis*, *Rapahanus raphanistrum*, *Secale cereale*, *Sinapis arvensis* i *Viola tricolor*. Obecność siewek lulka, nie przekraczającego nigdzie w Gorcach wysokości 600 m rpm., świadczy o tym, że nasiona wspomnianych chwastów musiały być zawleczone z miejsc co
najmniej o 500 — 550 m niższych, a więc oddalonych od Polany Gore co najmniej o 4—5 km w linii powietrznej (prawdopodobnie z Lubomierza). Na Hali Długiej koło Turbacza, na wysokości 1235 m rpm., w miejscu gdzie jesienią 1953 roku złożono piasek i żwir do budowy nowej bocówki, wyrosła latem 1954 cała kolonia chwastów, normalnie nigdy nie pojawiających się w tak wysokich położeniach (Anthemis arvensis, Bidens tripartitus, Chenopodium album, Juncus bufonius, Matricaria discoidea, Medicago lupulina, Polygonum aviculare, P. convolvulus, P. hydropiper, P. minus, P. persicaria, P. lapathifolium ssp. tomentosum, Sagina procumbens, Sherardia arvensis, Sonchus asper, Veronica arvensis, V. persica).

<figure><img src="image_56.png" /><figcaption>Ryc. 55. Rozmieszczenie niektórych chwastów upraw lnu w Gorcach. 1 — *Lolium remotum*, 2 — *Cuscuta epilinum*.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 55. Distribution de certaines mauvaises herbes de lin dans les Gorces.</caption>

Obecność w tej kolonii *Arabis arenosa* ssp. *Borbasii*, rośliny górskiej, wędrującej z Tatr wzdłuż Dunajca, wskazywała, iż piasek i zawarte w nim nasiona pochodziły ze żwirowisk tej rzeki, co potwierdził również przeprowadzony u miejscowego bacy wywiad. Mamy tu zatem do czynienia z zawleczeniem roślin synantropijnych na odległość około 10—12 km, przy około 650 m różnicy wzniesień. Pojawienie się *Arabis arenosa* ssp. *Borbasii* potwierdza przy tym słuszność wypowiedzianych w rozdziale VIII przypuszczeń o możliwości odbywania wędrówek synantropijnych na nasz teren przez gatunki górskie, pochodzące z Tatr.

Na większą jeszcze skalę odbywa się zawlekanie nasion i owoców chwastów z niższych położeń w wyższe wraz z ziarnem siewnym. Dowodzą tego między innymi analizy zanieczyszczeń botanicznych materiału
siewnego, pochodzącego z doliny Ochotnicy (Kornaś msk.). Spośród 13 gatunków, występujących ze stałością wyższą niż I w miejscowym zespole upraw zbóż (Linarieto-Silenetum gallicae) aż 63 gatunki (tj. około 68%) znaleziono w postaci nasion i owoców w 23 zbadanych próbkach ziarna; podobne wyniki dała również analiza siemienia lnianiego, przeznaczonego do siewu. Zważywszy, że ziarnem zebranym w niskich położeniach obsiewa się niejednokrotnie pola położone wyżej (i na odwrót), stwierdzić można, iż praktycznie biorąc, wszystkie chwasty polne, występujące u podnóża Gorców, miały już wielokrotnie szanse zawleczenia ich na najwyższe nawet pola, tym bardziej, że drugim, niemniej skutecznym źródłem zachwaszczenia bywa tu nawóz, wywożony również z dołu, ze wsi. Istniejące pomimo to wybitne różnice w składzie flory segetalnej niższych i wyższych położeń świadczą dobitnie, iż działają na naszym terenie jakieć czynniki (przypuszczalnie natury klimatycznej: skrócony okres wegetacji, nielskie temperatury lata, późne przymrozki wiosenne itd.), które uniemożliwiają licznym chwastom polnym trwałe osiedlenie się powyżej pewnych, specyficznych dla każdego gatunku, granic wysokościowych (por. Kornaś msk.).

Wszystkie rośliny obcego pochodzenia, zawleczone na teren Gorców przez człowieka, podzielić można za Thellungiem (1915, 1918/19) — por. także Szafer 1949, Krawiecowa 1951, na gatunki z dawna osiadłe i przybyszów nowszych. Historia jednych i drugich wiąże się ściśle z dziejami osadnictwa i gospodarki ludzkiej na naszym terenie (por. str. 27). Pierwsze chwasty polne dotarły tutaj wedle wszelkiego prawdopodobieństwa wraz z rolnictwem już w XII i XIII w.; od tego czasu flora synantropijna Gorców wzbogacała się ustawicznie, przy czym nasilenie tego zjawiska wzrosło niewątpliwie bardzo wybitnie pod koniec XIX i w XX stuleciu, w związku z budową linii kolejowych, zwiększaniem się gęstości zaludnienia, rozrostem miasteczek oraz ożywieniem wymiany towarowej i ruchu letniskowego na naszym terenie. Szlakami, którymi przybywały w Gorce gatunki obce, były niewątpliwie doliny rzeczne, stanowiące naturalne linie komunikacyjne od podnóża w głąb gór. Rolę barier, utrudniających wędrówki, odgrywały zalesione grzbiety i wyższe przełęcze; tak np. stosunkowo znaczna wysość Przełęczy Sieniawskiej i Przełęczy Snoski, zamykających wstęp do Kotliny Nowotarskiej od strony dolin Raby i Dunajca, sprawiły, iż do dziś jeszcze flora segetalna i ruderalna u południowych podnóży Gorców jest wyraźnie uboższa niż na ich stokach północnych i wschodnich (brak np. spośród chwastów polnych Bromus arvensis, Chenopodium polyspermum, Euphorbia exigua, Papaver rhoeas, Setaria glauca, Vicia tetrasperma, V. villosa, a spośród gatunków ruderalnych np. Geranium pusillum, Impatiens parviflora, Sonchus asper, Torillis japonica, Verbena officina-
lis i in.). Stosunki te, dawniej zapewne bardziej wyraziste, zacierają się ostatnio na skutek wzmożenia ruchu gospodarczego na naszym terenie i coraz ściślejszego powiązania go z resztą kraju.

<figure><img src="image_57.png" /><figcaption>Ryc. 56. Rozmieszczenie niektórych ostatnio zawleczonych na teren Gorców roślin synantropijnych (epekofitów). 1 — *Impatiens parviflora*, 2 — *Galinsoga parviflora*, 3 — *G. quadriradiata* ssp. hispida.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 56. Distribution of certaines plantes synanthropiques récemment introduites sur le terrain des Gorces (epoecophytes).</caption>

Najbardziej interesującą grupę wśród gatunków synantropijnych w Gorcach stanowią nowi przybysze, zawleczeni dopiero w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat na nasz obszar. Są to:

a. Gatunki zadomowione tylko w zbiorowiskach segetalnych i ruderalnych (epekofity):

<table><tr><td>Bunias orientalis</td><td>Impatiens parviflora</td></tr><tr><td>Cardaria draba</td><td>Juncus macer</td></tr><tr><td>Cuscuta trifolii</td><td>Galinsoga parviflora</td></tr><tr><td>Diplotaxis muralis</td><td>G. quadriradiata</td></tr><tr><td>Elsholtzia ciliata</td><td>Matricaria discoidea</td></tr><tr><td>Epilobium adenocaulon</td><td>Oxalis stricta</td></tr><tr><td>Erigeron canadensis</td><td>Silene dichotoma</td></tr><tr><td>Euphorbia virgata</td><td>Veronica persica</td></tr><tr><td></td><td>Vicia dasycarpa</td></tr></table>

b. Gatunek, który zdołał już przeniknąć do zbiorowisk naturalnych (neofit):

Elodea canadensis
Mapki rozmieszczenia lokalnego tych 18 roślin (ryc. 56 i 57) dają nam bardzo przejrzysty obraz przenikania nowych przybyszów synantropijnych na nasz teren. Stanowiska ich skupiają się najliczniej w okolicy trzech osiedli miejskich: Rabki (14 gatunków), Nowego Targu (9 gatunków — liczba ta odnosi się tylko do terenów leżących na lewym brzegu Dunajca; dla całego miasta byłaby przypuszczalnie wyższa) i Krościenka (8 gatunków). Niektóre epekofity przybyły tutaj przypuszczalnie skokiem, odbyw-

<figure><img src="image_58.png" /></figure>

Ryc. 57. Zagęszczenie stanowisk ostatnio zawleczonych na teren Gorców roślin synantropijnych (epekofitów). Kolejne stopnie zakreskowania oznaczają występowanie 1, 2—4, 5—7, 8—9 oraz 10 i więcej gatunków. Duże czarne koła oznaczają miasta i miasteczka. Kolonia epekofitów na Hali Długiej koło Turbacza zawdzięcza swe powstanie zawleczeniu z piaskiem budowlanym i ma charakter efemeryczny.

Fig. 57. Concentration des localités des espèces synanthropiques récemment introduites sur le terrain des Gorces (epeocophytes). Les places hachurées en gradation marquent ou il se montrent: 1, 2—4, 5—7, 8—9 et 10 ou plus d'espèces. Des grandes cercles noirs marquent les petites villes. La colonie d'epoecophytes près du sommet du Turbacz s'est formée par l'introduction avec du sable et a le caractère ephemère.

szy jednorazowo dłuższą drogę (np. *Epilobium adenocaulon*); inne posuwały się stopniowo wzdłuż szlaków komunikacyjnych, zwłaszcza linii kolejowych (np. *Cardaria draba*, *Diplotaxis muralis*, *Euphorbia virgata*, a także *Lepidium campestre*, które przypuszczalnie jest w Gorcach również niedawnym przybyszem) — w tym przypadku śledzenie ich wędrówek nie napotyka na większe trudności. Z ośrodków miejskich przenikają nowi przybysze stopniowo w głąb naszego pasma, posuwając się znowu wzdłuż dróg od jednego osiedla do drugiego; wyższe położenia Gorców są od nich do dziś dnia jeszcze niemal zupełnie wolne.
W przeciwieństwie do tych nowych przybyszów, stare chwasty, zwią-
zane z prymitywną gospodarką rolną (np. specjaliści lnowi — ryc. 55)
oraz dawne rośliny użytkowe, zdegradowane dziś do roli chwastów (np.
Avena strigosa — por. M i c z y ń s k i 1950) utrzymują się na naszym
terenie przede wszystkim we wsiach najbardziej oddalonych od linii ko-
munikacyjnych i najbardziej zacofanych.

Listę antropofitów, zanotowanych w Gorcach, zamyka 30 gatunków uprawnych, wprowadzonych tutaj świadomie przez człowieka i przejścio- wo dziczących (ergasjofigofitów): *Achillea ptarmica* (fl. pl.), *Amaran- thus paniculatus*, *Ampelopsis quinquefolia*, *Anethum graveolens*, *Avena* *satina*, *Artemisia abrotanum*, *A. absinthium* *Calendula officinalis*, *Hor- deum vulgare*, *Inula helenium*, *Lactuca sativa*, *Lepidium sativum*, *Lilium* *bulbiferum*, *Linum usitatissimum*, *Lupinus angustifolius*, *L. luteus*, *Me- dicago sativa*, *Ornithopus sativus*, *Papaver somniferum*, *Physocarpus opu- lifolius*, *Poa violacea* (na dawnych poletkach doświadczalnych na Turba- czu), *Secale cereale*, *Solanum lycopersicum*, *S. tuberosum*, *Solidago gigan- tea*, *Spirea salicifolia*, *Syringa vulgaris*, *Triticum sativum*, *Vicia faba* i *Vinca minor*. Z gatunków obcych, wysiewanych lub wysadzanych celo- wo w zbiorowiskach naturalnych i na pół naturalnych na terenie Gorców zasługują na uwagę zwłaszcza drzewa: *Larix europea*, *Pinus cembra* i *P. strobus*, a z krzewów *Alnus viridis*; w otoczeniu osiedli spotyka się wysadzane *Aesculus hippocastanum*, *Populus nigra* var. *italica*, *Robinia pseudoacacia*, *Symphoricarpus albus* i in. Wszystkie te gatunki nie należą już właściwie do flory naszego terenu i dlatego nie zostały uwzględnione w jej wykazie (str. 48—58) ani też w obliczeniach statystycznych (tab. 10).

ZESTAWIENIE WYNIKÓW

1. Układ piętrowy roślinności w Gorcach ma charakter podobny jak w innych pasmach polskich Karpat Zachodnich.

2. Rozmieszczenie pionowe zespołów naturalnych i napółnaturalnych oraz gatunków rodzimych wykazuje na badanym terenie daleko posuniętą zgodność z układem piętrowym roślinności: na granicach pomiędzy piętrami występują wyraźne zagęszczenia granic wysokościowych tak zespołów, jak i poszczególnych gatunków.

3. Zasięgi pionowe gatunków wykazują skomplikowaną zależ-
ność od całego szeregu lokalnych czynników orograficznych, klimatycz-
nych, edaficznych, biotycznych i antropogenicznych, a równocześnie gra-
nice ich zdradzają niejednokrotnie bardzo wybitną dynamikę, ulegając
współczesnym przesunięciom na skutek wędrówek pionowych wielu
roślin.
4. Lokalne rozmieszczenie poziome roślin naczyniowych w Gorcach narzuca konieczność podziału badanego terenu na dwie jednostki geobotaniczne, różniące się wyraźnie pod względem florystycznym: odcinek Turbacza i odcinek Lubania.

5. Charakter geograficzny flory Gorców, liczącej 849 gatunków roślin naczyniowych (712 gatunków rodzimych, w tym 135 gatunków górskich; 127 gatunków synantropijnych) nie różni się istotnie od charakteru flory innych pasm Beskidów Zachodnich — pozwala to zaliczyć badany obszar do okręgu geobotanicznego Karpat fliszowych.

6. Gatunki wysokogórskie, występujące w liczbie 43 w najwyższych położeniach Gorców, są przypuszczalnie po większej części reliktami glacjalnymi, które prawdopodobnie przetrwały tutaj in situ od schyłku ostatniego glacjału.

7. Flora synantropijna Gorców wykazuje w swym składzie i rozmieszczeniu ścisłą zależność od działalności gospodarczej człowieka na badanym terenie.

Instytut Botaniczny U. J.
i Zakład Botaniki PAN w Krakowie

# RÉSUMÉ

# PRÉFACE

Le sujet de cette dissertation c'est la flore et la végétation de la chaîne des Gorces (en polonais: „Gorce“), dans les Karpathes Occidentales polonaises. Nous avons suivi nos études en 1948—1953, sous le patronage scientifique de M. W. Szafer et M. B. Pawłowski, professeurs à Cracovie que nous prions ici d'agréer notre reconnaissance et nos remerciements les plus vifs.

Notre élaboration va se composer de trois parties, ce sont: 1) caractéristique géobotanique générale des Gorces; 2) énumération des plantes vasculaires du terrain examiné et de leurs localités; 3) aperçu des groupements végétaux de ce territoire. La première et la deuxième partie a été élaborée par J. Kornaś, la troisième par J. Kornaś et A. Medwecka-Kornaś. L'étude spéciale consacrée aux forêts des Gorces a été fait par A. Medwecka-Kornaś (msc.).

# I. HISTOIRE DES RECHERCHES GÉOBOTANIQUES DANS LES GORCES

La chaîne des Gorces, au contraire des chaînes de montagnes voisines, bien connues déjà sous l'aspect géobotanique, n'était jusqu'ici examinée par les botanistes que très superficiellement et ses association végé-
tales n'étaient guère élaborées. Les données les plus importantes concernant la flore de notre terrain sont publiées par Berdau (1890) et Wołoszczak (1895, 1897); Gustawicz (1881, 1894), Zubrzycki (1894) et Zapałowicz (1906—14), ils en ont fait aussi quelques mentions. L'étude de Jarosz (1935) contient les données générales concernant les groupements forestiers de ces montagnes. Szafer (1946, 1947, 1950 b, 1952) et Środoń (1952 a, b) ont publié les travaux concernant l'histoire de la végétation et de la flore de notre terrain et des territoires voisins.

En général, on n'a relaté, Ges Gorces, que cent et quelques dizaines de plantes vasculaires, ce qui constitue seulement 1/4 partie de leur flore.

## II. CARACTÉRISTIQUE GÉNÉRALE DU TERRAIN

Les Gorces s'étendent entre 19°53' et 20°25' de longitude orientale et entre 49°26' et 49°38' de latitude boréale. Elles contiennent le territoire de 550 km² et appartiennent à la chaîne extérieure des Karpathes Occidentales de flysch (fig. 3) qu'on appelle les Beskides, et dont elles possèdent tous les traits physiographiques. De trois côtés, elles touchent aux autres chaînes des Beskides: à l'Ouest, les Gorces voisinent avec le groupe de „Babia Góra", au Nord avec „Beskid Wyspowy", et à l'Est, avec „Beskid Sądecki" (Beskides de Sącz). Au Sud elles voisinent avec les territoires d'un autre caractère physiographique, c. à d. avec le bassin plat et tourbeux de Nowy Targ et avec la chaîne de montagne calcaire des Pienines.

**Relief du terrain** (fig. 2, 4). La plus grande partie des Gorces a le relief du terrain, d'un caractère des montagnes médiocres: leurs crêtes et leurs sommets sont plutôt de forme arrondie, et seulement les vallées formées par les torrents possèdent les versants plus abrupts (phot. 1—6, 19, 20).

Le territoire examiné se compose de deux unités morphologiques: c'est le groupe du Turbacz (maximum 1311 m) formé de plusieurs chaînes de montagnes qui à partir de ce sommet suivent toutes les directions, et le groupe du Lubań (maximum 1225 m), à la forme d'une longue et étroite chaîne de montagnes, qui est séparée du groupe du Turbacz par la profonde vallée d'Ochotnica.

Sur les périphéries de ce terrain le paysage prend le caractère d'un pays submontain où se trouvent les vallées de deux plus grandes rivières; ce sont: le Dunajec et la Raba. Le Dunajec forme une percée, fort pittoresque, sur les flancs Est des Gorces (phot. 25, 26).
Les figures 4 et 5 illustrent les conditions hypsométriques des Gorces. Le point le plus bas se trouve à l'altitude de 375 m, et le plus haut à celle de 1311 m, les altitudes relatives sont alors, comme pour les Beskides Occidentales, assez grandes.

Le réseau hydrographique des montagnes de Gorces abonde en torrents qui tirent leur origine de nombreuses sources, situées bien haut, et qui coulent dans les vallées étroites et profondément eintailés. La plupart de ces vallées sont d'une longueur petite et d'un cours transversal: trois vallées longitudinales seulement sont d'une longueur un peu plus grande. Entre elles il faut nommer la vallée de Kamienica, d'une longueur de 32 km, où deux tiers de l'amont se sont conservés dans un état presque naturel (phot. 19, 20).

Sur le terrain examiné il y a une quantité d'écoulements d'eau qui forment les localités bien propices pour le développement de la végétation marécageuse, dans les vallées (phot. 11), sur les pentes de montagnes et à proximité des crêtes. Cependant il manque presque complètement de bassins d'eau stagnante.

Le climat des Gorces ne peut être caractérisé que sur quelques données concernant les pieds de monts de cette chaîne. Les tableaux 1 et 2, nous montrent les plus importantes de ces données.

Aux petites altitudes, la température annuelle moyenne atteint + 6°, et sur les sommets + 2° ou + 3°. Les amplitudes annuelles des températures diminuent avec l'altitude, et au contraire, les grandes amplitudes de 24 heures et les bonds brusques des températures, d'un jour à l'autre, sont caractéristiques pour le climat des endroits situés plus haut. Sur les sommets des Gorces il gèle et il neige encore au mois de mai, et en octobre il recommence. La saison de végétation indiquée d'après la phénologie des plantes <fnref n="1" />) dure au pied des monts de cette chaîne 7—8 mois (à partir du mois de mars jusqu'à octobre et sur les lieux les plus élevés 5 — 6 mois (du mois d'avril ou de mai, jusqu'au mois de septembre ou d'octobre).

Sur notre terrain les différences locales, en conditions thermiques sont aussi d'une grande importance. Les sommets et les crêtes semblent montrer des températures moins extrêmes. Les vallées insolées (par exemple: la vallée d'Ochotnica) ont les minima et les maxima de températures plus extrêmes, et les vallées ombragées ont toutes leurs températures distinctement plus basses que leur entourage. De celles-ci la plus froide est la vallée de Kamienica, ce qui prouve que la neige la couvre tard au printemps.

<footnote n="1">¹) Le commencement: la floraison du *Crocus scepusiensis*, du *Galanthus nivalis*, du *Petasites albus* et autres; la fin: le jaunissement entier des feuilles sur les hêtres.</footnote>
Les précipitations atmosphériques sont très abondantes et fréquentes; le plus grand nombre de pluies tombe aux mois d'été (maximum en juillet), le plus petit nombre en hiver. En été, les précipitations atmosphériques sont aussi les plus fréquentes. Les localités situées au pied du mont Est et Sud-Est, de cette chaîne de montagnes (p. e. Maniowy, Czorsztyn, Ochotnica — tab. 1), ont à peu près 100 mm moins de précipitations atmosphériques que le reste du terrain, parce que les montagnes les abritent des vents d'Ouest et de Nord-Ouest qu'il apportent des pluies.

La couverture de neige reste aux pieds des Gorces du mois de décembre jusqu'au mois de mars et dans les endroits situés plus haut du mois de novembre jusqu'au mois d'avril. Les vents sont fréquents et très forts, le plus souvent ce sont les vents d'Ouest.

Les données météorologiques semblent montrer que le territoire des Gorces appartient à deux différentes régions climatiques (comparer Romer 1949): la partie occidentale (le groupe du Turbacz) appartient au domaine du climat montagneux que caractérisent les moins grandes amplitudes de températures, les plus grandes précipitations atmosphériques et la couverture de neige qui reste bien longtemps. La partie orientale (le groupe du Lubań et la vallée d'Ochotnica), appartient au domaine du climat des coins tranquilles abrités par les montagnes où les amplitudes des températures sont plus grandes et les précipitations atmosphériques moins abondantes, et où la couverture de neige disparaît plus vite. A ces deux différentes régions climatiques correspondent différentes conditions géobotaniques dans les groupes du Turbacz et du Lubań.

## La structure géologique des Gorces est monotone.
Leur territoire tout entier est occupé par les formations paléogènes de flysch (dans une partie il y a aussi des formations crétacées), en forme de grès, de conglomérats et de schistes, en général pauvre en CaCO₃. Les couches plus riches en carbonate de calcium ne paraissent que par places.

Toutes ces formations sont peu résistantes à la décomposition et à cause de cela on ne rencontre presque pas les rochers nus, dans ces montagnes. Une exception c'est le versant gauche de la partie inférieure de la vallée d'Ochotnica, avec ses escarpements pittoresques de grès, où se trouvent des localités d'une flore xerothermique bien intéressante (phot. 24; comparer p. 165).

Les sols des Gorces appartiennent à la catégorie des sols de montagne, pierreux, argileux-sablonneux, ou argileux que caractérisent l'épaisseur mince du sol (à peu près d'un mètre), et les dimensions des abondantes particules de squelette très variées. Ces sols sont pauvres en CaCO₃ et moyennement riches en composants alimentaires. Leur réaction est en principe faiblement, médiocrement ou fort acide. Malgré que le contenu
de carbonate de calcium est très petit, le procès de leur podzolisation est peu avancé; l'emportent ici des profils du type de terre brune, cryptopodzoliques ou faiblement podzolisées, plus rares sont des sols médiocrement podzolisés (Medwecka-Kornaś msc.).

L'hydrologie a une grande influence sur les conditions édaphiques de notre territoire. Grâce au relief bien varié, des eaux superficielles et souterraines ne sont nulle part stagnantes. Leur réaction est à peu près neutre (pH 6,5—8,3; en général environ 7,5) et le contenu du carbonate de calcium assez important (la dureté du carbonate est 4,2—8,1‰ allemands, d'ordinaire à peu près 8°). Il y a seulement des exceptions dans les conditions du régime d'eau ombrophile où, sur les parties de sommets, plates et les plus élevées, il se forme des sols tourbeux et des fragments de groupements de plantes de tourbière (Kiczora près du Turbacz — phot. 16).

L'action de l'homme commence dans les Gorces, au XII-e et XIII-e siècles. La colonisation avait d'abord le caractère agricole et ne s'étendait qu'aux pieds du mont. Cependant il a commencé bientôt à se développer le pâturage saisonnier, sur les clairières défrichées des crêtes et des sommets. L'exploitation des forêts n'a atteint les dimensions plus grandes qu'au dernier siècle. Actuellement l'agriculture c'est la branche la plus importante du régime, et dans les parties situées plus haut, ce sont surtout l'exploitation des forêts et le pâturage saisonnier. Les habitations rurales agglomérées se trouvent jusqu'à l'altitude de 600—700 m, et les hameaux dispersés à celle de 800 m environ (maximum 940 m). La limite supérieure de la surface unie des champs cultivés atteint l'altitude de 700—800 m (tab. 4), la limite supérieure de la culture de terre à peu près 950—1050 m (tab. 3), et les forêts dominent au-dessus de 700—800 m.

Les forêts des Gorces malgré qu'elles étaient dévastées à la fin du XIX-e siècle, par l'exploitation capitaliste, ont encore conservé (sur de grands territoires) la composition naturelle et ont gardé les espèces indigènes des arbres, car on ne faisait pas ici de coupes rases et les arbres repoussaient en général par le rajeunissement naturel. Dans les parties les plus inaccessibles, se sont conservés encore des fragments de forêts presque primitifs.

Quand il s'agit du pâturage, on pâturait d'habitude des brebis et des boeufs, par saison; maintenant cette forme d'exploitation disparaît comme trop primitive. Jusqu'aux dernières années le lieu principal du pâturage c'était la forêt. On traitait souvent de nombreuses clairières comme des prés à faucher. On les fumait par le parcage (c. à. d. on y mettait des parcs portatifs où les bestiaux étaient enfermés pendant la nuit).

L'exploitation primitive et souvent ruineuse qui durait dans ces montagnes plusieurs siècles a mené quelquefois à un état déplorable. A cause
de la destruction de la forêt sur les versants abrupts, la retention d'eau du terrain a remarquablement diminué, en provoquent une érosion violente des sols et des catastrophes d'inondation (phot. 23). En ce moment il est nécessaire alors de reformer rapidement et radicalement ce système économique aux Gorces, en s'appuyant sur les bases de la nature et en gardant la richesse naturelle du pays, surtout quand il s'agit des lieux situés dans les parties plus basses de cette chaîne de montagnes, exploités depuis longtemps et fort surpeuplés.

### III. CARACTÈRE DE LA VÉGÉTATION ET SON ETAGEMENT

L'image générale de la disposition verticale de la végétation. La végétation de la chaîne des Gorces a le même caractère que les autres parties des Beskides Occidentales. La flore y est très pauvre et les groupements végétaux sont très uniformes. Tout cela est causé par les altitudes absolues peu importantes, par le relief doux du pays et par une petite variété dans la structure géologique du terrain. Les pieds de cette chaîne jusqu'à 700—800 m environ, présentent le paysage d'une contrée cultivée où la végétation est presque complètement transformée par l'homme. Il n'y a ici que les champs cultivés agrémentés de petits bois, de prés et de pâturages, plus haut cependant, au lieu des champs on trouve de grandes forêts où on rencontre seulement ici et là, une clairière ou un pré à faucher (phot. 1—7, 10—14).

L'étagement de la végétation. En appliquant la méthode phytosociologique qui distingues les étages de la végétation en se basant sur la distribution verticale des associations végétales climatiques, on peut remarquer, dans les Gorces, si bien que dans les autres chaînes de Karpathes (Pawłowski 1925, 1927, 1928a, 1948, Walas 1933), les étages suivants d'altitude (tab. 6):

1. L'étage submontain, dès les pieds du mont jusqu'à 600 m, c'est le domaine des forêts mixtes caducifoliées (de l'association du Querceto-Carpinetum), maintenant occupé presque entièrement par la culture de terre.

2. L'étage montagnard inférieur s'étend de 600 m, jusqu'à 1150 m (1200 m). Auparavant il été couvert de forêts de sapin et de hêtre (Fagetum carpaticum) où il y avait aussi des forêts naturelles de sapin (Piceetum tatricum abietetosum). En ce moment le territoire, situé au-dessous de 700—800 m, est couvert de champs, pendant que plus haut, on trouve aussi à côté des forêts naturelles les plantations d'épicéas. Cet étage se divise en deux horizons. Les forêts de sapin jouent un grand rôle dans la partie plus basse (600—800 m), pendant que l'association de
hêtre est peu répandue; dans la partie plus élevée (800—1150 [1200] m), domine exclusivement le *Fagetum carpaticum* (phot. 8).

3. L'étage montagnard supérieur, au-dessus de 1150—1200 m, est couvert de forêts d'épicéa (*Piceetum tatricum subnor-male*) (phot. 9).

Sur notre terrain il est impossible de marquer une limite plus exacte, entre l'étage submontain et l'étage montagnard inférieur, à cause de la destruction des forêts au pied de la chaîne des Gorces. Peut-être cette limite ne se trouvait pas à l'altitude de 600 m, mais un peu plus bas (à peu près 500 m?). Le rôle du *Querceto-Carpinetum*, dans l'étage sub-montain et sa relation avec l'association du *Pineto-Quercetum* (*Quercetum medioeuropaeum* auct. polon.) et avec les groupements de l'ordre des *Vaccinio-Piceetalia* exigent aussi qu'on continue les recherches.

La limite entre l'étage montagnard inférieur et supérieur existe en-
core dans plusieurs endroits du territoire examiné. Cette limite passe
à peu près à l'altitude de 1165 m, elle dépend de l'exposition et se lève
au-dessus de 1200 m, sur les versants du Sud, mais elle ne franchit pas
1160 m, sur ceux du Nord.

Aucun sommet des Gorces n'atteint la limite supérieure climatique de
la forêt qui passe en moyenne à l'altitude de 1350—1400 m, dans les Be-
skides Occidentales. A cause du phénomène apical („Gipfelphenomen"),
le sommet du Turbacz se met déjà nettement auprès de cette limite, l'air
caracteristique des épicéas le prouve dans sa partie au-dessus de 1250 m.

La superficie due aux étages particuliers de la végétation est fort iné-
gale (l'étage submontain occupe environ 1/4 du territoire entier; l'étage
montagnard inférieur environ 3/4 de celui-ci, et l'étage montagnard supé-
rieur seulement 4%).

La distribution verticale des associations végétales se fait voir sur le tableau 8 (comparer avec le tab. 7). Les limites altitudinales de tous les groupements naturels et semi-natu-rels harmonisent tout à fait bien avec l'étagement de la végétation fore-stière, mais les groupements synanthropiques s'en échappent.

Les données générales numériques concer-
nant la flore. La flore des Gorces compte 849 espèces de plantes
vasculaires, il y en a 712 (c. à d. 85%0) espèces indigènes et 127 (15%0) espè-
ces synanthropiques, naturalisées déjà sur notre terrain. Ces nombres sont
semlables à ceux des autres chaînes de Beskides Occidentales (tab. 9).
Ils expriment fort bien la pauvreté floristique des Karpathes flyscheuses
qui apparaît surtout en comparaison avec la flore de Tatra et de Pienines.

Les espèces montagnardes, dans la flore des
Gorces. Le problème de la division de la flore de Karpathes, selon les
groupes d'espèces, en dépendance de leur distribution verticale, a été tiré
au clair, grâce aux travaux de Pawłowski (1925, 1948, msc.) et de
Walas (1938). Conformément à la conception de Pawłowski
(1948), on peut distinguer dans les Gorces les éléments altitudinaux suivants:

A. Les espèces montagnardes dont le centre principal de la distribution sur le territoire de l'Europe Centrale a lieu dans les montagnes.

1. Les espèces alpines — leur centre principal se trouve à l'étage alpin ou en même temps, à l'étage alpin et celui du Mughetum (voir l'énumération p. 40 du texte polonais).

2. Les espèces subalpines dont le centre principal se trouve à l'étage du Mughetum ou bien, à celui du Mughetum et à l'étage montagnard supérieur (p. 40).

Les espèces qui appartiennent au 1-er et 2-e groupe, sont nommées tout ensemble, des espèces de hauts étages de montagnes (orophytes).

3. Les espèces de bas étages de montagnes ont leur centre principal à un ou deux étages de forêts (p. 41).

4. Les espèces montagnardes dont le centre de répartition verticale n'est pas nettement défini, mais leur distribution est très étendue et contient plusieurs étages altitudinaux (p. 42).

B. Les espèces non-montagnardes n'ont pas de centre précis de distribution dans les montagnes.

En somme, sur le territoire des Gorces, il pousse 135 espèces montagnardes qui constituent environ 18% de toute la flore. Dans ce nombre il y a seulement 43 espèces des plantes de hauts étages de montagnes. Nous voyons alors que la flore montagnarde est ici, comme d'ailleurs dans les autres chaînes des Beskides très pauvre.

#### IV. DISTRIBUTION VERTICALE DES ESPÈCES

Depuis 70 ans la distribution verticale de la flore, dans les parties particulières des Karpathes c'est le sujet des études détaillées des botanistes polonais (Zapałowicz 1880, 1889, Kotula 1883, 1890, Pawłowski 1925 et les autres). Ces recherches presque inconnues à l'étranger, basées sur des dizaines de milliers de mesures altitudinales, constituent un des acquis les plus précieux en géobotanique polonaise.

Les Gorces malgré une altitude peu importante, constituent le territoire favorable pour examiner la distribution altitudinale des plantes.
L'uniformité de la structure géologique et des sols, ainsi que le relief doux du pays laissent supposer que la distribution verticale des espèces s'est formée ici d'une manière bien simple selon les facteurs qui dépendent directement de l'altitude (surtout des facteurs climatiques). Nos recherches n'ont pas confirmé cette hypothèse (comparer p. 164).

La méthodique des recherches. En déterminant la distribution verticale des espèces nous avons suivi la même méthodique que nos prédécesseurs, c. à d. en faisant nos recherches dans le terrain, nous avons noté le plus grand nombre possible de localités pour chaque espèce, en déterminant en même temps l'altitude à l'aide d'un baromètre altimétrique (holostérique, compensé de la maison PHNB). Pour toutes lectures on a calculé des corrections par interpolation linéaire. On a obtenu des nombres avec une erreur pas plus grande que ± 10 m (maximum ± 20 m). En somme, on a recueilli environ 16000 notes c. à d. en moyenne 19 notes pour une espèce. Comme base de la statistique de la distribution verticale de la flore nous avons pris les extrêmes altitudinaux des espèces particulières que nous avons notés. Nous n'avons pas calculé „des extrêmes moyens“ (mittlere Höchstzahlen — Rübel 1922 p. 255), parce que cette façon exige une très grande quantité de notes altitudinales pour chaque espèce, et quand il s'agit des plantes plus rares, elle est impossible à appliquer. Nous n'avons pas introduit de „corrections“ concernant les expositions particulières etc., comme Sendtner 1854 (voir Rübel 1. c.), car leur application s'appuie sur le principe tout à fait faux, notamment que toutes les espèces réagissent de même manière, par leur distribution verticale, aux différences du milieu, ce qui devrait nous conduire à de mauvais résultats.

La liste des extrêmes altitudinaux des espèces particulières (dans les bandes de 50 m) se trouve sur la p. 48 (maxima) et sur la p. 58 (minima) <fnref n="1" />). On a pris en considération seulement 823 espèces et on a passé outre 26 espèces rares ou celles qui montraient de grandes anomalies de la distribution (liste dans le texte pononais p. 46). Sur le tableau de minima (p. 58), d'abord on a indiqué la liste des espèces montagnardes lesquelles sur notre terrain ne possèdent pas la limite inférieure de la distribution parce qu'elles s'étendent sur les terrains voisins au-dessous du point le plus bas du terrain examiné.

<footnote n="1">¹) Explications des signes: ! — espèces des bas étages de montagnes et espèces montagnardes sans un centre de répartition bien défini; !! — espèces alpines et subalpines; * avant les noms des plantes — espèces synanthropiques; * après les chiffres — maxima synanthropiqus des espèces indigènes; tous les chiffres indiquent les altitudes en mètres.</footnote>
La statistique de la distribution verticale de la flore <fnref n="1" />) sur le terrain examiné, laisse constater des phénomènes suivants:

a) Avec l'augmentation de l'altitude, la flore devient de plus en plus pauvre parce que l'accroissement du nombre des espèces montagnardes ne peut pas compenser la diminution des espèces non-montagnardes (Pawłowski 1925). Ce phénomène observé aussi dans les autres parties des Karpathes (tab. 11, fig. 9), a en principe, en toutes chaînes de flysch le même processus, mais dans la Tatra, la flore par rapport à l'altitude s'appauvrit beaucoup plus levement, ce qu'on traduit par la plus grande variété de son relief et de sa structure géologique.

b) Le pourcentage des espèces montagnardes dans les Gorces, augmente depuis les pieds du mont vers les sommets (tab. 12).

c) Près des limites des étages de végétation, dans les bandes entre (500) 600 et 650, 750 et 800, et aussi entre 1100 et 1200 m, on observe une concentration des limites verticales de plusieurs espèces. Il en est de même dans les autres chaînes de Karpathes (tab. 13), où les étages de végétation qu'on distingue sur la base phytosociologique sont en même temps bien caractérisés au point de vue de la flore.

La liaison entre la distribution verticale des espèces et des étages de la végétation. Dans les Gorces la limite entre l'étage submontain et l'étage montagnard inférieur c'est en même temps la limite supérieure de la végétation et la flore non-forestière de plaine qui à cette altitude disparaît en laissant sa place à la végétation et à la flore monotone et pauvre des bas étages de montagnes. Jusqu'à cette limite s'étendent les groupements suivants: des prés (Arrhenatheretum, Molinion) et des roselières (Phragmitetalia) des groupements aquatiques flottants (Potametalia) et las autres; il y a aussi de nombreuses espèces, caractéristiques pour ces unités phytosociologiques, qui atteignent ici leurs maxima verticaux (fig. 10, 11, 29, 30). A leur place apparaissent, parmi d'autres des prés montagnards (Gladioleto-Agrostidetum), avec une série des espèces montagnardes propres à eux (fig. 12, 13). La végétation et la flore forestière ne changent pas d'une manière remarquable; au lieu du Querceto-Carpinetum, apparaît le Fagetum, l'association qui appartient au même ordre des Fagetalia. Grâce à cela une série des espèces forestières neutrophiles qui sur les lieux situés plus bas sont particulières pour l'association du Querceto-Carpinetum, apparaît au-dessus de 600 m, en Fagetum carpaticum; seulement en Picee-

<footnote n="1">¹) Dans ce chapitre on ne parle que de la distribution verticale des espèces indigènes, dans le VIII-e chapitre on a parlé des synanthropes.</footnote>
tum abietetosum dont la répartition commence aussi au-dessous de 600 m, poussent en grand nombre des espèces montagnardes forestières (acidophiles) qu'on ne rencontre pas à l'altitude moins élévée (fig. 40).

La concentration des limites altitudinales de plusieurs espèces, près de la limite entre l'horizon inférieur et supérieur de l'étage montagnard inférieur (700—800 m), constitue partiellement un phénomène naturel qui est provoqué par l'apparition à cette altitude, de premiers individus des groupements montagnards, fontinaux (Cratoneureto-Cardaminetum), mегaphorbiées (Arunceto-Doronicetum) etc. Partiellement alors, ce phénomène a le caractère anthropogène et il est en rapport avec la limite supérieure de la surface unie des champs cultivés qui passe par là. A cause de cela beaucoup d'espèces semi-synanthropiques atteignent leur limite dans cette bande.

La limite entre l'étage montagnard inférieur et supérieur constitue surtout une limite supérieure de la flore et de la végétation neutrophile forestière. 32 espèces caractéristiques pour les forêts caducifoliées (de la classe des Querceto-Fagetea), dont on a donné la liste (p. 68 du texte polonais), atteignent la limite supérieure des hêtraies (1100—1200 m), et ici elles disparaissent brusquement. L'étage montagnard supérieur c'est le domaine où il n'y a que des groupements acidophiles de l'ordre des Vaccinio-Piceetalia. Medwecka-Kornaś (msc.) explique ce phénomène en se basant sur les analyses pédologiques. A une altitude où le hêtre cesse de dominer dans les fôrets, à cause du climat, et cède la place à l'épicéa qui rivalise avec lui, le caractère des sols subordonnés biotique-ment change, et en conséquence le caractère de toute la flore subit une transformation rapide.

La distribution verticale des associations et les extrêmes altitudinaux des espèces. Comme on pouvait prévoir d'avance, les espèces caractéristiques pour des associations (alliances, ordres etc.) sur le terrain examiné atteignent le plus souvent leurs extrêmes altitudinaux justement en individus de ces groupements, plus rarement dans leurs fragments ou dans les autres groupements les plus rapprochés, au point de vue systématique et écologique, et par exception, seulement, dans les groupements plus éloignés. Cette conformité ce n'est pas une simple conséquence causée par la distinction des associations d'après la base floristique, sans doute celle-ci exprime de réelles liaisons écologiques et historiques qui surviennent entre des composants particuliers de la même association.

La dépendance de la distribution verticale des espèces selon les facteurs locaux du milieu, se manifeste par l'existence des agglomération de localités extrê-
mes de nombreuses espèces aux endroits particulièrement avantageux pour elles.

Parmi les facteurs orographiques le plus important est l'exposition. La plupart des espèces atteignent leur limites supérieures, plus haut sur les versants du Sud que sur ceux du Nord (Carpinus betulus à l'exposition du Sud jusqu'à 665 m, aux autres au-dessous de 500 m; Fagus silvatica — comparer tab. 5 etc.) Quelques plantes thérmophiles de plaine, ne poussent guère sur notre terrain qu'à l'exposition du Sud (Viscaria vulgaris fig. 47, Vincetoxicum officinale fig. 43, Melica transsilvanica fig. 45 et autres). Il se manifeste ici l'influence thermique de l'exposition; les plantes des rayons plus bas „cherchent” les endroits les plus chauds, en proximité de leurs limites supérieures de répartition. Cependant, les espèces montagnardes apparaissent, dans les localités situées le plus bas, presque toujours sur les versants du Nord (par exemple Soldanella carpatica à l'expositon NE dès 935 m, aux autres expositions seulement dès 1100 m, fig. 41; Orchis sambucina à l'exposition N dès 760 m, à l'exposition S dès 950 m, fig. 37) et même quelques-unes n'aiment que l'exposition du Nord pour se fixer (p. e. Cystopteris montana fig. 36, Cortusa Matthioli).

Avec l'augmentation de l'inclinaison des versants, augmente aussi l'influence de l'exposition; le plus grand nombre de localités extrêmes des espèces on rencontre sur les versants les plus abruptes.

Le rapport entre les limites altitudinales des plantes particulières et le parcours des crêtes et des vallées est très frappant dans les Gorces. Les localités les plus élevés des espèces qui atteignent la limite supérieure de leur distribution, sur notre terrain se trouvent en principe sur les crêtes et les sommets ou à leur proximité (fig. 19, 34, 40-2, 44-2, 47-2 et autres) <fnref n="1" />), au contraire, les localités de plusieurs espèces montagnardes situées à la proximité de leurs limites inférieures s'agglomèrent presque exclusivement dans les fonds des vallées profondes et étroites (fig. 22, 27, 38-1, 39-1, 43-1 etc.). Dans ce cas, c'est sans doute aussi l'influence du climat local, plus chaud sur les crêtes, plus froid et plus humide dans les vallées ombragées. Il faut souligner que plus qu'une quatrième partie de toutes les espèces alpines et subalpines, trouvées dans les Gorces a ses localités, situées le plus bas, dans la vallée de Kamienica, la plus froide de toutes sur notre terrain. Le microclimat semble être ce facteur le plus important qui permet à ces plantes de persister dans les localités de ce genre. Le plus souvent elles doivent leur apparition aux migrations le long des torrents (comparer plus bas p. 162).

<footnote n="1">¹) A l'exception des plantes qui ne se fixent qu'aux bords des rivières (fig. 14, 15).</footnote>
L'influence des facteurs édaphiques se manifeste, entre autres, par l'augmentation remarquable des maxima altitudinaux des plantes eutrophes et palustres au Turbacz (tab. 14, fig. 34), ce qui est en rapport avec une grande quantité de petites sources, riches en substance dissoutes, dans les parties voisines aux crêtes de cette montagne. Cette influence se manifeste aussi par l'apparition des localités isolées, situées bien haut, des plantes acidophiles de tourbières bombées à Sphaignes, sur le sommet de Kiczora près du Turbacz (tab. 15, fig. 16, 17), où dans le conditions de l'accumulation de l'eau ombrogène, se sont formés des sols tourbeux et des fragments de la végétation de tourbière. Les espèces acidophiles caractéristique pour l'ordre des Vaccinio-Piceetalia possèdent sur notre terrain deux centres altitudinaux distincts, l'un à l'étage montagnard supérieur, où elles se montrent en Piceetum tatricum subnormale, le second, dans la partie plus basse de l'étage montagnard inférieur, où elles se font connaître en Piceetum tatricum abietetosum et dans les plantations d'épicéa. Par contre, dans les endroits situés plus haut à l'étage montagnard inférieur, alors celui du meilleur développement des hêtraies, ces espèces sont extrêmement rares (fig. 18). Ce phénomène a aussi des raisons édaphiques, et il se traduit par le manque de sols forestiers à humus brut („Rohhumus”) dans les parties de l'étage montagnard inférieur, situées plus haut.

Les facteurs locaux particuliers qui influencent le parcours des limites verticales des espèces agissent tout ensemble et réciproquement l'un sur l'autre.

La dynamique des limites verticales des espèces. Dans les Gorces les limites altitudinales d'une série de plantes subissent des décalages causés par les migrations verticales de ces plantes lesquelles surviennent actuellement. De nombreuses espèces montagnardes descendent le long des torrents, des endroits de la chaîne situés plus haut sur les lieux situés plus bas (comparer fig. 22, 27, 38-1, 39-1, 43-1) en se fixant surtout dans les localités de rivage où elles ne doivent pas rivaliser avec la végétation compacte aborigène. Sur notre terrain, ce phénomène se passe de même manière qu'aux bords de rivières prenant leurs sources dans la Tatra, où il était minutieusement examiné par Walas (1938). Il y a alors une seule différence: le long des bancs de graviers, larges et ensoleillés, des rivières de Tatra cheminent surtout les plantes heliophiles, d'éboulis et de rocher, résistantes à la sécheresse pendant que dans les vallées des torrents des Gorces, ombragées et humides, on rencontre surtout les espèces alpines et subalpines hygrophiles et oligothermiques (de groupement fontinaux et megaphorbiés etc.).

Les plantes alpines et subalpines de pré, acidophiles et heliophiles qui apparaissent dans les Gorces sur les clairières situées à une altitude élevée, ne cheminent point en côtoyant les torrents. Les limites inférieures de
ces plantes, ont en général le parcours conforme à celui des izohypses (fig. 20, 24, 38-2). Les localités de ces espèces situées très bas qu'on ren-
contre quelquefois sur les clairières auprès des chemins, se sont formées
sans doute par l'entraînement des semences avec du foin, dès les prés plus
élevés, par l'homme. Surtout cela se fait remarquer quand on rencontre,
par exemple, le *Crocus scepusiensis*, sur les chemins forestiers de notre
terrain (fig. 37).

L'homme participe aussi indirectement à l'expansion des plantes mon-
tagnardes de pré, en remplaçant les parties boisées par les clairières à fau-
cher très propices pour elles. C'est presque sûr qu'à l'époque de défri-
chement des clairières par les bergers, une grande quantité de plantes
alpines et subalpines a augmenté son nombre et se sont abaissées les
limites de leur répartition dans ces montagnes.

C'est l'homme qui joue le rôle le plus importants, dans les migrations
des plantes, dès les pieds des Gorces vers les sommets; il traîne après
lui de nombreuses espèces synanthropiques et semisynanthropiques jus-
qu'aux chalets situés bien haut et en plus, contribue à l'expansion des
plantes de plaine, de pré (p. e. *Bromus mollis*) et des plantes qui se fixent
directement sur les cnemins (p. e. *Callitriche polymorpha* dans les mares).
Seulement quelques espèces peu nombreuses appartenant aux anémocho-
res et aux endozoochores se transfèrent, comme il semble, des lieux situés
plus bas à ceux situés plus haut, sans qu'un homme y prenne part (cette
migration a été constatée aux *Calamagrostis epigeios* et *Padus avium*) —
elles se fixet aussi aux places à la végétation plus ou moins déformée par
l'homme (terrains déboisés, clairières etc.).

Il semble que le facteur le plus important qui règle les migrations
verticales des plantes dans les Gorces soient de même qu'ailleurs, non
seulement les difficultés du transport des diaspores d'une loca-
lité à l'autre mais plutôt celles de la colonisation de nouveaux-
venus sur des places occupées déjà par la végétation (comparer Wulf
1933). Les conditions pour une telle colonisation ne puissent surgir que
lorsque l'état d'équilibre relatif qui règne dans la végétation naturel-
le a été troublé, en détruisant ou en endommageant cette dernière. En ce
moment, l'action économique c'est le facteur qui agit dans ce sens sur notre
terrain; elle permet largement aux espèces étrangères de se fixer aux
endroits auparavant inaccessibles pour elles. A cause de cela la distri-
bution verticale, contemporaine de la végétation et de la flore dans les
Gorces est sûrement fort défigurée par l'homme.

Les différences de la distribution verticale
des espèces dans les parties particulières des
Gorces, nous indiquent les tableaux 16, 17 et 18. Sur notre
terrain la répartition générale des limites verticales des espèces est oblique;
dans les situations plus basses elles sont élevées dans la chaîne du Lubań, et elles s'abaissent au Turbacz (fig. 19): ce fait est probablement en rapport avec les différences climatiques, (les pieds de mont de Sud-Est des Gorces ont le climat plus chaud et plus sec). Aux situations plus élevées on observe l'abaissement des limites au Lubań, et leur relèvement au Turbacz, ce qui reste probablement en relation avec l'orographie du terrain (le massif du groupe du Turbacz est plus grand).

La comparaison de la distribution verticale des plantes dans les Gorces et autres chaînes de Karpathes. Comme le montrent les travaux de Zapałowicz (1880, 1889), de Kotula (1883, 1890) et de Pawłowski (1925) et aussi nos recherches dans ces montagnes, la distribution verticale de la plupart des espèces dans les parties différentes des Karpathes de la Połogne est en général semblable (tabl. 19), surtout dans les chaînes de flysch (Babia Góra, Gorces, Beskides de Sącz, Bieszczady d'Ouest) malgré de grandes différences entre leur altitude absolue. Cependant dans la Tatra les limites altitudinales sont en général sensiblement relevées (en moyenne 200 m en comparaison avec les Gorces), ce qui se traduit par un plus grand massif, par un relief fort varié et par une structure géologique différente (il y a des calcaires). Ceci témoigne que les limites altitudinales dépendent surtout du caractère général physiographique de la chaîne de montagnes, de son relief et de sa structure géologique, et au second plan, de son altitude et du massif.

L'altitude absolue comme facteur de distribution verticale des espèces dans les Gorces. Les observations présentées en ce chapitre, semblent montrer que même sur un terrain tellement uniforme et peu varié comme les Gorces, l'influence de l'altitude sur les limites verticales des plantes ne peut pas se réduire à une simple action d'un facteur quelconque ou de plusieurs facteurs couplés directement avec l'altitude (facteurs macroclimatiques). Sur notre terrain, nous avons sans doute une série de limites altitudinales qui sont en rapport direct avec le climat général; mais nous réussissions de démontrer seulement exceptionnellement un tel caractère. Il l'arrive dans le cas des limites supérieures du sapin et du hêtre dont les arbres deviennent nains et perdent leur vitalité, ou quand il s'agit de mauises herbes ségétales, entraînées avec les grains de semis, dès leurs localités basses jusqu'aux champs situés en haut, où elles ne peuvent pas résister. En considérant plusieurs limites verticales sur notre terrain, nous pouvons supposer avec une grande probabilité qu'elles ne possèdent pas de caractère climatique général, mais elles dépendent de toute
série de facteurs orographiques, microclimatiques, édaphiques, biotiques, liés avec le mécanisme des migration des plantes etc.). On voit alors bien qu'un tel facteur phytogéographique que l'altitude absolue n'est rien d'autre, même sur notre terrain, qu'un complexe des facteurs différents. L'image de la distribution verticale de la flore serait ici bien compliquée et confuse si, comme il le semble, toutes les espèces de la même association ne réagissaient pas d'une manière semblable sur le complexe des facteurs du milieu. Grâce à cela nous pouvons observer la conformité de la distribution verticale, de la flore et de la végétation que nous avons souvent soulignée: en appliquant les notions phytosociologiques nous pouvons nous élaborer une image claire et logique de la distribution altitudinale des espèces.

## V. DISTRIBUTION HORIZONTALE DES ESPECES DANS LES GORCES

La distribution locale, plus de 100 espèces les plus importantes qui apparaissent dans ces montagnes, a été représentée sur les cartes géographiques dont une certaine partie a été publiée dans cet ouvrage (fig. 6—8, 11—50, 53—57; comparer aussi fig. 1). Ces cartes c'est la base de ce chapitre.

### La distribution des espèces montagnardes.
C'est évident que les espèces alpines et subalpines sont attachées aux altitudes plus élevés de notre terrain (fig. 20—28, 38, 39, 43-1). Leur nombre augmente sur ces sommets dont l'altitude absolue est plus grande (tab. 20, comparer aussi tabl. 24). On peut remarquer ici une particularité floristique, bien nette du groupe du Lubań (fig. 38, 39) qui se traduit par une situation isolée de ce groupe par rapport au reste du terrain examiné. Le phénomène semblable nous constatons dans la distribution des espèces de bas étages de montagne (fig. 37, 41, 42-1, 46-1). Ici cette particularité n'est pas causée par l'isolement de la chaîne du Lubań, mais probablement par son climat un peu différent.

### La flore des vallées de rivière.
Sur le terrain examiné, plusieurs espèces de plaine n'existent que dans les vallées de plus grandes rivières; ce sont le Dunajec et la Raba. Quelques-unes se montrent seulement sur les terrasses d'accumulation les plus basses, dans les localités liées directement avec la rivière. Leur distribution locale (tab. 21, fig 29—31) nous donne l'image de la pénétration de la flore de plaine, au fond des montagnes, le long des vallées de rivière. Les autres alors, apparaissent sur les terrasses plus anciennes et sur les pentes des vallées. Parmi celles-ci le groupe le plus intéressant forment les espèces
xerothermiques (la liste p. 100) qui existent exclusivement aux Gorces dans la percée du Dunajec et dans la partie inférieure de la vallée d'Ochotnica (fig. 32, 43-2, 45-2), où elles poussent par colonies de plusieurs espèces, sur les pentes rocheuses, ensoleillées et chaudes à l'exposition méridionale, atteignant l'altitude de 700 m. Ces plantes, comme Pawłowski (1922) nous l'a déjà montré, sont venues à notre terrain du côté du Sud, du bassin de Spisz et des Pienines, en cheminant le long de la gorge du Dunajec. Or, dans les Beskides Occidentales de Pologne, on les rencontre seulement en allant de cette rivière à l'Est, sur les terrains, où les cols bas et les percées de rivière ont facilité cette migration.

Des plantes calcicoles et silicicoles. Malgré que le terrain de Gorces est complètement privé de calcaires, d'assez nombreuses espèces calcicoles se montrent ici <fnref n="1" />), de même que dans les autres chaînes de flysch, des Beskides (Pawłowski 1928 a, Walas 1933). La plupart ce sont des plantes rares, ou même très rares sur notre terrain. Elles apparaissent dans les localités particulières (p. e. dans les colonies xerothermiques, sur l'aile Est de cette chaîne); quelques-unes seulement appartiennent aux plus répandues (voir p. e. fig. 33, 34). Leur présence dans les Gorces est liée avec un certain contenu quelquefois même assez grand de CaCO₃, dans quelques formations de flysch et leurs localités ne se trouvent, en principe, que sur les lieux où le procès de la podzolisation du sol n'est pas très poussé (de petits rochers, les pentes abruptes des vallées des torrents etc.) L'abondance des cours d'eau riches en combinaisons solubles du Ca permet d'apparaître aux bryophytes calciphiles (p. e. Aneura pinguis) et aux phanerogames (Tofieldia calyculata et les autres) sur les marais et dans les groupements fontinaux des Gorces.

Les plantes silicicoles participent beaucoup dans la flore de notre terrain et plusieurs appartiennent aux éléments les plus importants des associations végétales de ce terrain (voir p. 111). Leur distribution locale est tout à fait contraire à celle des calcicoles, elles sont les plus abondantes sur les crêtes, sur les élévations plates, et dans les lieux semblables où le procès de la podzolisation du sol est le plus fort.

Deux endroits géobotaniques des Gorces. Les remarquables différences floristiques entre le groupe du Lubań (avec la vallée d'Ochotnica) et le reste de la chaîne des Gorces (fig. 37—48) nous

<footnote n="1">¹) Voir la liste p. 104—105; a — calcicoles exclusives et électives; b — calcicoles préférantes; ° — les espèces répandues sur les grès des Beskides; T — les espèces trouvées dans l'endroit géobotanique du Turbacz; Lb — les espèces trouvées dans l'endroit géobotanique du Lubań; * — les espèces synanthropiques.</footnote>
imposent de diviser le terrain examiné en deux unités géobotaniques, l'endroit du Turbacz et celui du Lubań (fig 2.) Il n'y a que 540 espèces indigènes (76% de la flore indigène) qui apparaissent dans les deux endroits, le reste c. à d. 72 espèces on n'a trouvées qu'au Turbacz (voir p. 118) <fnref n="1" />) ou bien seulement au Lubań (voir la liste p. 119; comparer tab 22).

Les différences géobotaniques entre les deux endroits sont les suivantes:

1. Le groupe du Turbacz possède la flore plus riche en espèces montagnardes surtout alpines et subalpines, c'est sans doute en rapport avec une plus grande altitude absolue et avec une étendue importante de ses parties de sommet.

2. Pour le groupe du Turbacz, les espèces montagnardes suivantes qui ne poussent pas au Lubań, sont particulièrement caractéristiques: *Centaurea oxylepis*, *Crocus scepusiensis*, *Epilobium anagallidifolium*, *Leucanthemum rotundifolium*, *Soldanella carpatica* et *Viola biflora*, et quand il s'agit des bryophytes p. e. *Hookeria lucens*.

3. On rencontre les fragments de tourbières bombées seulement sur le Turbacz.

4. Le groupe du Lubań est distinctement plus riche en flore, surtout dans les parties moins élevées. On le traduit par le territoire plus grand qu'occupe ici l'étage submontain, par la variété plus importante des localités, et aussi par l'existence d'une route propice pour les migrations du Sud et du Nord que constitue la percée du Dunajec.

5. Les espèces les plus caractéristiques qui se font remarquer dans ce groupe, ce sont les espèces xerothermiques: *Melica transsilvanica* et *Cotoneaster melanocarpa*, et montagnardes: *Hypochoeris uniflora*, *Orchis sambucina* et (venues des Pienines qui voisinent) *Alchemilla flabellata*, *Calamagrostis varia* et *Carex ornithopoda*.

6. Les colonies de la végétation xerothermique on rencontre seulement dans le groupe du Lubań.

7. Plus haut on a parlé déjà des différences, dans la distribution verticale des espèces dans les groupes du Turbacz et du Lubań (voir p. 163).

<footnote n="1">¹) a — les espèces trouvées au-dessus de 600 m;</footnote>

<footnote>b — les espèces qui n'apparaissent qu'au dessous de 600 m;</footnote>

<footnote>Δ — espèces de tourbières bombées à Sphaignes.</footnote>

<footnote>Le nombre après le nom de la plante indique la quantité des localités notées.</footnote>
## VI. CARACTÉRISTIQUE GÉOGRAPHIQUE DE LA FLORE ET DE LA VÉGÉTATION DES GORCES<fnref n="1" />)

Les traits caractéristiques des Karpathes et des Karpathes Occidentales de la flore et de la végétation dans les Gorces. Le fait que les Gorces appartiennent au secteur géobotanique des Karpathes (Szafer 1950 a) se fait marquer par l'apparition des endémiques, caractéristiques pour toute la chaîne des Karpathes (Thymus pulcherrimus) et les subendémiques (Aconitum moldavicum, Campanula napuligera, C. polymorpha, Centaurea mollis, Dentaria glandulosa, Leucanthemum rotundifolium, Symphytum cordatum, Arabis arenosa ssp. Borbasii). Les associations végétales de notre terrain ont aussi le caractère spécifique des Karpathes p. e. le Fageum carpaticum.

Dans le secteur des Karpathes, Pawłowski (1948) distingue deux sous-secteurs, l'un oriental, l'autre occidental. Les Gorces qui appartiennent au sous-secteur des Karpathes Occidentales, ont dans sa flore si bien les endémiques de Karpathes Occidentales (+Crocus scepusiensis, +Soldanella carpatica, Cerastium Tatrae, et peut être quelques-unes des espèces décrites récemment du genre d'Alchemilla, p. e. +A. aequidens, + A. gorcensis, A. Kotulae, A. Kornasiana, A. Walasii), que les espèces non-endémiques, grâce auxquelles la flore de Karpathes Occidentales diffère de celle des Karpathes Orientales (espèces montagnardes: + Cardamine trifolia, (+?) Centaurea oxylepis, Crepis mollis, Galium rotundifolium, Luzula luzulina, Potentilla puberula, Rumex arifolius ssp. arifolius et non-montagnardes: Betula obscura, Crataegus oxyacantha, Hypericum humifusum, Isolepis setacea, + Juncus squarrosus, Pedicularis silvatica, Radiola linoides, Sarothamnus scoparius — les espèces marquées par + ce sont celles qui atteignent la limite orientale de leur répartition justement sur notre terrain <fnref n="2" />). Cependant les espèces d'un caractère oriental qui apparaissent dans les Gorces ce sont seulement: Symphytum cordatum et Glechoma hirsuta. D'un caractère spécifique de Karpathes Occi-

<footnote n="1">¹) En égard au caractère local de nos recherches, dans ce chapitre et celui qui suit on ne va parler que des différences et des ressemblances entre la flore et la végétation des Gorces et celle des chaînes voisines de Karpathes et de leur genèse. Les questions plus générales, concernant la situation géobotanique des Karpathes comme un ensemble, les éléments géographiques et historiques de leur flore etc. franchissent les cadres de cet ouvrage. Elles étaient considérées par Pax (1898, 1908), Pawłowski (1929) et dernièrement par Popow (1949) et les autres.</footnote>

<footnote n="2">²) Il faut souligner que toutes les espèces qui atteignent la limite orientale de leur répartition sur notre terrain, n'apparaissent que dans le groupe du Turbacz, par contre, dans le groupe du Lubań elles n'existent point.</footnote>
dentales sont aussi les associations suivantes: *Piceetum tatricum*, *Arunce-
to-Doronicetum austriaci* (?), *Poëto-Veratretum Lobeliani*, *Valerianeto-
Caricetum flavae* et *Cratoneureto-Cardaminetum Opizii*.

La situation des Gorces sur le fond de la sub-
division géobotanique des Karpathes Occidenta-
les. En se basant surtout sur les travaux de Pawłowski (1925 et
ses données non publiées) et aussi sur les publications de Pax (1898,
1908), de Domin (1930, 1931), de Soó (1933) et de Novacký
(1943) et de certains auteurs polonais plus anciens (Kotula 1881,
Wołoszczak 1896, 1908, Zapałowicz 1906, 1909 et les autres)
on peut y distinguer 6 districts géobotaniques (fig. 51), trois d'entre eux se
trouvent partiellement sur le territoire de la Pologne.

I. Le district de Tatra et de Fatra (Bezirk der nördlichen Zentralkarpathen et Bezirk der südlichen Zentralkarpathen — Pax 1908; district 59. — 63. — Domin 1931; Tatricum, Subtatricum et Matricum — Soó 1933, župa subalpskeho a alpskeho pasma [sans la chaîne des Pienines] — Novacký 1943) distingué en cette forme pour la première fois par Pawłowski. Il contient les coins les plus élevés des Karpathes Occidentales (Tatra, Chocz, Mała et Wielka Fatra) où la flore alpine et subalpine est très riche et où il existe une série d'endémiques, dans la plupart d'un caratère des espèces bien distinctes (Saxi-fraga perdurans, Delphinium oxysepalum, Erigeron hungaricus et autres — Pawłowski 1928 a, Pawłowska 1953).

II. Le district de Pienines, malgré une superficie très petite et une altitude peu importante, est remarquable à cause, d'une grande richesse de la flore calcicole de rocher montagnarde comme xerothermique. Il y a ici beaucoup de survivants qui deviennent si bien des époques du climat chaud (Juniperus sabina) que de périodes glaciaires (Astragalus australis, Dryas octopetala); ce district possède les endémiques particuliers d'un caractère de menues espèces ou variétés (Taraxacum pieninicum, Erysimum pieninicum, Chrysanthemum Zawadzkii var. pieninicum et autres — Pawłowska 1953).

III. Le district des Karpathes flyscheuses (Bezirk der Beskiden — Pax 1908) contient une chaîne très étendue des Beskides; depuis la rivière de Morava à l'Ouest jusqu'au col de Łupków (Wołoszczak 1896, 1908, Pax 1898, 1908) ou bien celui de Dukla (Pawłowski 1948) à l'Est, il contient alors les Gorces. En outre, y appartiennent aussi les chaînes suivantes: Magura Orawska, Gubałówka et Magura Spiska, puis le bassin d'Orava et celui de Nowy Targ. Malgré sa grande étendue c'est une unité de peu de différences dont la flore est
très pauvre (surtout en espèces alpines et subalpines), où il n'y a pas d'endémiques spéciales quelconques et les groupements végétaux sont très monotones. Les associations forestières jouent ici le rôle le plus important (surtout le *Fagetum carpaticum*).

Ce district qui n'était pas jusqu'ici suffisamment examiné au point de vue géobotanique, on peut provisoirement diviser en 4 sous-districts:

a) Le sous-district des Beskides de Moravie contient les chaînes de montagne à l'Ouest de la rivière d'Olza. Malgré une altitude considérable de quelques sommets (Lysa Hora 1325 m) la flore alpine et subalpine y est très pauvre (tab. 23). Des espèces qui distinguent ce terrain du reste des Beskides, nous pouvons nommer: *Arnica montana*, *Valeriana montana* et *Thesium pratense* (voir Kolbenheyer 1862, Duda 1949 a, b).

b. Le sous-district des Beskides de Silesie et de Babia Góra, contient les montagnes qui s'étendent de la rivière d'Olza à l'Ouest jusqu'au groupe du Turbacz dans les Gorces à l'Est. Grâce aux altitudes, assez grandes et au voisinage de la Tatra, la flore montagnarde est ici beaucoup plus riche que dans les autres parties des Beskides (tab. 23). Quand il s'agit des endémiques de Karpathes, apparaissent, entre autres: *Crocus scepusiensis*, *Sodanella carpatica* et *Leucanthemum rotundifolium*; des espèces non-endémiques d'un caractère occidental: *Cardamine trifolia*, *Centaurea oxylepis* et *Luzula luzulina*. Les colonies des espèces xerothermiques méridionales n'existent point.

Le sous-district de Silésie et de Babia Góra se divise en plusieurs endroits géobotaniques, bien caractéristiques, ce sont: l'endroit des Beskides de Silésie (Beskid Śląski), l'endroit des Beskides de Żywiec (Beskid Żywiecki), l'endroit de Babia Góra et l'endroit du Turbacz. Dans ce dernier il manque quelques espèces occidentales, comme: *Dentaria enneaphyllos*, *Melampyrum silvaticum* et *Senecio crispatus*, et par contre, des espèces orientales, on trouve en abondance le *Symphytum cordatum*.

c. Le sous-district des Beskides de Sącz (Beskid Sądecki), contient les Beskides de Sącz et la chaîne du Lubań dans les Gorces. Il est remarquable qu'il n'y a pas ici d'espèces occidentales nommées précédemment, caractéristiques pour le district de Silésie et de Babia Góra, et il manque aussi une série des espèces alpines et subalpines qui apparaissent dès la chaîne du Turbacz vers l'Ouest. Quelques espèces orientales les remplacent (Glechoma hirsuta, Aposeris foetida, Cerastium silvaticum). Dans la percée du Dunajec et celle du Poprad, se montrent les colonies des espèces xerothermiques.

Ce sous-district se divise en deux endroits géobotaniques, celui du Lubań et des Beskides de Sącz (Pawłowski 1922, 1925, 1950).
d. Le sous-district de Dukla s'étend du col de Tylicz à l'Ouest jusqu'au col de Dukla (ou bien de Łupków) à l'Est. Il est caractéristique que la flore montagnarde y est très pauvre (tab. 23), car ici a lieu la disjonction infra-carpathique de plusieurs espèces. Des espèces orientales apparaissent, entre autres, les suivantes: *Carex transsilvana* et *Festuca drymeja* (Motyka 1955).<fnref n="1" />)

En considérant la situation des Gorces du côté de la subdivision géobotanique des Beskides Occidentales, nous constatons que la ligne floristique remarquable qui traverse notre terrain, en séparant l'endroit du Turbacz de celui du Lubań, a le caractère d'une limite entre deux sous-districts géobotaniques du district des Karpathes flyscheuses.

## VII. REMARQUES HISTORIQUES CONCERNANT LA FLORE ET LA VEGETATION DES GORCES

Les Gorces de même que les autres chaînes de Beskides Occidentales (excepté les sommets de Babia Góra et de Pilsko) n'ont pas subi les glaciations pléistocènes mais au moment de leur extension maximum, elles se sont trouvées dans la zone périglaciale, entre le front de la calotte glaciaire qui s'est appuyé sur les pieds du Nord des Karpathes et les glaciers de Tatra. Malgré cela il était peu possible que les survivants préglaciaires et interglaciaires persistent sur notre terrain parce que la limite des neiges éternelles dans les glaciations passait assez bas et le relief du pays n'était pas propice, (il n'y a pas de pentes très à pic et de rocs). Il est aussi peu probable que persistent ici les survivants des glaciations plus anciennes, ce devrait être les espèces alpines ou subalpines et justement la flore alpine de notre terrain est fort appauvrie en comparaison avec celle de Tatra et de Pienines. Pour quelques plantes comme p. e. le *Botrychium lanceolatum* (c'est une espèce boréale qui dans les Gorces a sa localité unique de Karpathes — Kornaś 1953) nous pouvons accepter la période pléistocène inférieure comme celle de leur arrivée sur notre terrain.

Comme Szafer l'a demontré (Klimaszewski, Szafer, Szafran, Urbański 1950) la dernière glaciation (Varsovien II — Würm) avait une importance décisive dans la formation de la végétation actuelle des Gorces. En ce temps-là, la limite supérieure de la forêt atteignait l'altitude de 250 — 300 m, et celle de la neige éternelle 1050 — 1150 m. La flore des Gorces devait avoir alors le caractère tout à fait alpin et

<footnote n="1">¹) En outre nous pouvons distinguer dans les Karpathes de Flysch encore quelques sous-districts dont la délimitation et la caractéristique attendent leur élaboration.</footnote>
très pauvre. Pendant la phase la plus chaude de l'inter-stade Alleröd, les forêts composées de *Larix*, de *Pinus cembra* et de *Pinus silvestris* envahissent notre terrain et atteignent près de 1050 m. Il est possible que *Larix polonica* dans la chaîne du Lubań c'est un survivant de cette époque.

Dans le dernier stade de la glaciation, la limite supérieure de la forêt s'abaisse encore une fois jusqu'à 500—550 m (Środoń 1952 a). Plus tard quand le climat devient plus chaud, commence l'histoire postglaciaire de la forêt dans les Gorces (voir: Dyakowska 1928, Szafer 1948, Środoń 1952 a, b, Medwecka-Kornaś—msc). Ses étapes les plus importantes c'était: l'envahissement des terrains de notre chaîne par les forêts claires, composées de *Pinus cembra*, de *Larix* et de *Pinus silvestris* avec *Pinus mugo*, l'envahissement de *Picea excelsa* et la formation de l'étage d'épicea à l'altitude de deux étages forestiers actuels, l'apparition des arbres caducifoliés (*Ulmus*, *Tilia*, *Alnus*, *Quercus* et les autres) qui refoulent les forêts d'épicea plus haut (optimum postglaciaire climatique), et enfin l'envahissement de *Fagus silvatica* et d'Abies alba (à la fin d'optimum), et la formation progressive de l'étagement actuel de la végétation.

En considérant toutes ces transformations on peut reproduire l'histoire des espèces alpines et subalpines, dans les Gorces, avec une certaine probabilité. Ces plantes dominaient sans doute sur notre terrain à la fin de la dernière glaciation. L'optimum post-glaciaire c'était pour elles une période critique lorsque leurs aires de distribution devaient se rétrécir aux dimensions beaucoup plus petites qu'actuellement. Dans les Gorces ces plantes alpines et subalpines pouvaient persister qui possèdent maintenant ici les localités dans les associations végétales naturelles (mégaphorbiées, groupements fontinaux, bords des torrents etc.) et qui descendent par les vallées en atteignant les localités plus basses. Nous pouvons les considérer comme les survivants de la fin de l'époque glaciaire dans la flore de notre terrain. Par contre, les plantes alpines et subalpines de pré, bornées actuellement, dans les Gorces, aux clairières à faucher, font l'impression de nouveau-venus, peut-être ont-elles penétré sur notre terrain avec la pâture, donc grâce à l'homme.

En sa genèse la flore alpine des Gorces (et de toute la chaîne des Beskides Occidentales) est liée avec la Tatra, comme le montrent entre autres, les limites en éventail de distribution de la plupart des espèces alpines et subalpines (voir tab. 23). Dans les époques chaudes interglaciaires la Tatra c'était sûrement le principal massif de refuge des plantes alpines et subalpines d'où partaient successivement les flots de migrations de ces espèces pendant les glaciations (Szafer 1950 b p. 46).
Les espèces xerothermiques se montant à la précée du Dunajec à travers les Beskides, ont probablement le caractère des survivants de la phase du début de l'optimum post-glaciaire, lorsque le climat chaud de ce temps-là leur a permis de franchir les colts qui séparent la vallée du Dunajec du bassin de Spisz.

La dernière étape très importante en histoire de la végétation des Gorces c'est la période de l'activité économique de l'homme sur notre terrain où apparaissent les groupements synanthropiques.

## VIII. INFLUENCE DE L'HOMME SUR LA FLORE ET LA VÉGÉTATION DES GORCES

Les Gorces de même que les autres chaînes plus élevées des Karpathes appartiennent aux territoires à la végétation moins changée par l'homme que les autres districts de la Pologne. Comme toujours dans les montagnes l'influence de l'exploitation économique est la plus grande aux endroits moins élevés, et elle diminue dans les parties de sommet. Cette influence se manifeste:

1. Par la destruction des localités de certaines espèces indigènes et des groupements végétaux primitifs. Les associations forestières de l'étage submontain et de la partie basse de l'étage montagnard inférieur ont subi surtout cette destruction.

2. Par l'expansion d'autres espèces indigènes et la formation de groupements végétaux nouveaux, semi-naturels, composés d'espèces aborigènes. Comme exemple nous peuvent servir presque toutes les associations de pré (*Arrhenatheretum*, *Gladioleto-Agrostidetum*, *Hieracieto-Nardetum strictae*, *Poëto-Veratretum Lobeliani* et *Thymeto-Potentilletum pubulariae*).

3. Par l'introduction des espèces et des groupements synanthropiques segétaux et ruderaux (étrangers pour la végétation indigène).

Conformément à Linkola (1916), on peut diviser toutes les espèces, des plantes vasculaires dans les Gorces en trois groupes relativement à leur rapport à la culture humaine:

I. **plantes hemerophobes** — les espèces indigènes qui cèdent sous l'influence de la culture (exemples p. 139 du texte polonais);

II. **plantes hemeradiaphores** — les espèces indigènes qui restent indifférentes à la culture (voir p. 139);

III. **plantes hemerophiles** — les espèces qui se répandent sous l'influence de la culture a) indigènes (apophytes voir p. 140)
b) d'origine étrangère, introduites par l'homme (anthropophiles).

Dans les Gorces, de même que sur les autres terrains, peu changés par l'homme, la plupart des espèces ne subissent pas encore de pertes sous l'influence de la culture humaine, mais au contraire, grâce à elle le nombre de leurs localités augmente. Se manifeste la suprématie définitive des espèces hemerophiles sur les hemerophobes, surtout dans les situations plus élevées de la chaîne, où devant l'homme ne cèdent que quelques plantes sciaphiles de forêt et de megaphorbiées pendant que le groupe, fort nombreux, des plantes heliophiles, de pré et des espèces acidophiles forestières se répand. Par contre l'étage submontain est déjà partielllement entré au second étape de la transformation de la végétation par l'homme, caractéristique par l'appauvrissement de la flore. Les espèces plus nombreuses commencent à céder sous l'influence de la culture, en devenant des hemerophobes.

La participation des plantes synanthropiques, introduites (anthropophiles) dans la flore des Gorces, s'exprime par le nombre de 127 espèces (15% de toute la flore). Leur distribution verticale (tab. 10) n'indique pas un rapport direct avec l'étagement de la végétation indigène; au contraire on remarque ici une certaine disposition particulière des „étages de la végétation synanthropique" qui sont en rapport avec le parcours des limites verticales anthropogéographiques. Le nombre d'anthropophytes diminue très rapidement avec l'accroissement de l'altitude (400—450 m: 23,8% de la flore, 600—650 m: 16,6%, 800—850 m: 14,1%, 1000—1050 m: 6,6%, 1200—1250 m: 2,0% de la flore). Leurs limites altitudinales sont distinctement plus concentrées entre (650) 700—750 m (la limite supérieure des habitations rurales agglomérées et la limite supérieure des groupements ruderaux et de la plupart des espèces ruderales caractéristiques pour l'ordre des *Onopordetalia* — voir p. 142), entre 850—900 m (la limite supérieure des hameaux et la limite supérieure du reste des espèces ruderales, voir p. 143), entre 950—1050 m (la limite supérieure de la culture de terre, la limite supérieure des groupements séétaux et des espèces propres à eux, voir p. 143). Au-dessus de 1050 m se montrent seulement les plantes synanthropiques, peu nombreuses qui apparaissent au voisinage direct des chalets de bergers.

Les limites verticales des synanthropes subissent des fluctuations très grandes car ces plantes sont introduites des endroits plus bas vers ceux situés plus haut, grâce à la pâture et à l'agriculture. De cette façon il se forme passagèrement des colonies de mauvaises herbes autour des chalets sur les clairières situées bien haut (deux exemples de la composition des telles colonies ont été donnés p. 144 et 145). La dissémination des mauvaises
herbes avec les grains des plantes cultivées sur les champs est spécialement importante. Les analyses des échantillons du grain de semence, des blés et du lin, de la vallée d'Ochotnica (Kornaś — msc.) ont démontré que pratiquement toutes les mauvaises herbes ségétales qui se montrent aux pieds des Gorces, ont la chance d'être introduites même sur les champs très élevés. Les différences qui existent malgré cela dans la composition de la flore ségétale des situations plus basses et plus hautes, prouvent que sur notre terrain agissent quelques facteurs (probablement de nature climatique) qui ne permettent pas aux mauvaises herbes, bien nombreuses, entraînées de bas en haut, de se fixer au-dessus de certaines limites altitudinales, spécifiques pour chaque espèce.

Dans les Gorces l'histoire de la flore synanthropique n'a commencé qu'au début de la colonisation agricole au XII-e et XIII-e siècle. Les migrations les plus remarquables des synanthropes avaient lieu à la fin du XIX-e et XX-e siècle et elles sont en rapport avec l'établissement du chemin de fer et avec l'animation de la vie économique sur notre terrain. En ce temps il a paru, au moins, 18 espèces d'epoecophytes (terminologie d'après Thellung 1915, 1918/19) et un néophyte (dont la liste est donnée p. 147). Les cartes de la distribution locale des plantes synanthropiques nouveau-venues (fig 57 et 58) nous donnent une image bien claire de leur pénétration, sur notre terrain, en côtoyant les tracés de communication (des vallées et des lignes de chemin de fer) et de leur agglomération dans les petites villes d'où elles rayonnent au fond des montagnes, le long des vallées de rivière et des chemins de village.

BIBLIOGRAFIA

a) Piśmiennictwo dotyczące fizjografii Gorców

Bieda F., 1951, Starszy trzeciorzęd. Regionalna geologia Polski 1, z. 1: 113—155, Kraków, Polsk. Tow. Geol.

Dobrzański B., Malicki A., 1950, Gleby województwa krakowskiego i rzeszowskiego (Summ.: The soils of Cracow and Rzeszow provinces), Ann. Univ. M. C. S., Lublin sect. B. 4, z. 6 (1949): 117—134.

Ermich K., 1951, Wskazówki klimatyczne dla gospodarstwa leśnego w Polsce (Rés.: Indices climatiques pour l'économie forestière en Pologne), 35 str., Warszawa, I. B. L.

Flizak S., 1936, Życie owczarzy gorczańskich, Wierchy 14: 69—80.

Holub-Pacewiczowa Z., 1930, Z badań nad pasterstwem karpackim i alpejskim, Wierchy 8: 89—121.

Jahrbuch für die Gewässerkunde des Weichselgebietes — Generalgouvernement, 1941, Warschau, Hydrographisches Institut.
Kamińska E. W., 1912, Trwałość pokrywy śnieżnej na północnych stokach Karpat, Rozpr. Wydz. Mat.-Przyr. A. U., dz. A 52.

Klimaszewski M., 1946, Podział morfologiczny południowej Polski, Czasopismo Geogr. 17: 133-182.

Klimaszewski M., 1948, Polskie Karpaty Zachodnie w okresie dyluwialnym, Prace Wrocław. Tow. Nauk., ser. 3, 7: 1-233, mapy 1-8.

Klimaszewski M., msk., Gorce (opis morfologiczny).

Kosińska-Bartnicka S., 1927, Opady w Polsce, Prace Meteorol. i Hygraf. 5.

Książkiewicz M., Samsonowicz J., 1953, Zarys geologii Polski, 224 str. Warszawa, PWN.

Kubijowicz W., 1927, Życie pasterskie w Beskidach Magurskich, Kom. Etnogr. PAU. z. 2: 1-65.

Lazar J., 1952, Gleby karpackie piaskowcowe (Summ.: Carpathian sandstone soils), Roczn. Glebozn. 2: 112-137.

Leszczycki S., 1938, Region Podhala — Podstawy geograficzno-gospodarcze planu regionalnego (Rés.: Les bases géographiques du plan régional du Podhale), Prace Inst. Geogr. U.J. w Krakowie, 20: 1-286.

Małkowski S., 1922, Sprawozdanie z badań geologicznych wykonanych w roku 1921 w okolicach Krościenka nad Dunajcem, Posiedzenia Nauk. PIG. 2: 15-16.

Milata W., 1936, Mapa częstotliwości wiatrów dolnych w Karpatach Zachodnich, Kalendarz IKC 9: 158-159.

Milata W., 1937 a, Pokrywa śnieżna w Karpatach, Biul. Komisji Studiów Ligi Popierania Turystyki.

Milata W., 1937 b, Ilość dni z mrozem i przymrozkiem w Karpatach, Kalendarz IKC 10: 149.

Milata W., 1937 c, Wysokość warstwy śniegu w Karpatach, Ibidem, 10: 150.

Nowak J., 1921, Stosunki stratygraficzne rejonu Magórskiego w okolicy Rabki (Rés.: Sur la stratygraphie du district de Magóra aux environs de Rabka), Kosmos (Lwów) 46: 227-241.

Rehman A., 1895, Ziemie dawnej Polski i sąsiednich krajów słowiańskich opisane pod względem fizyczno-geograficznym. Cz. I. Karpaty, 657 str., Lwów, zasiłkiem A.U.

Romer E., 1895, Geograficzne rozmieszczenie opadów atmosferycznych w krajach karpackich, Rozpr. Wydz. Mat.-Przyr. A. U. 29: 266-282.

Romer E., 1912, Klimat ziem polskich. Encyklopedia Polska 1: 171-248, Kraków, nakł. A.U.

Romer E., 1930, The ice age in the Tatra Mts., Mém. Acad. Polon., Cl. Math.-Nat., Sér. A, 1 (1929): 1-253.

Romer E., 1949. Regiony klimatyczne Polski, Prace Wrocław. Tow. Nauk. ser. B, 16: 1-26, 2 mapy.

Sawicki L., 1911, Dunajcem z niziny nadwiślańskiej w Tatry, Przewodn. dla wycieczki krajozn. XI Zjazdu Polsk. Lek. i Przyrodn. 61 str., Kraków.

Smoleński J., 1934, Cracowie, vallé du Dunajec, Haute Tatra, Congr. Intern. Géogr. Varsovie 1934. Exc. A 3. 96 str., Varsovie, Kasa Mianowskiego.

Sosnowski K., 1912, Gorce, Pam. Tow. Tatrz., 33: 21-38.

Sosnowski K., 1926, Przewodnik po Beskidach Zachodnich, Wyd. II, str. 180-211, Kraków, „Orbis“.
Szajnocha W., 1893, Arkusz „Rabka i Tymbark“, Atlas Geol. Galicyi 5 (pas. 6, kol. III) Wyd. Wydz. Krajowego.

Szajnocha W., 1903, Arkusz „Nowy Sącz“, Ibidem, 11 (pas. 6, słup IV). Wyd. A. U.

Watycha L., msk., Stosunki geologiczne i geotechniczne na obszarze zlewni potoków Jaszcze i Jamne w Gorcach.

Wodzicka M., 1936, O udziale wapnia w sumie zaabsorbowanych zasad w niektórych kwaśnych glebach woj. krakowskiego (Rés.: La pourcentage des ions de calcium dans les bases absorbées par certains sols de voïévodie de Cracovie), Prace Roln. Leśn. PAU 18: 1–32.

b) Piśmiennictwo botaniczne

Balázs F., 1939. A Kárpátok endemikus növenyfajai, (Endemische Pflanzenarten der Karpathen), Tisia 3: 1–61.

*Berdau F., 1890. Flora Tatr, Pienin i Beskidu Zachodniego, 827 str., Warszawa, Kasa Mianowskiego.

Besser W., 1809, Primitiae Florae Galiciae Austriacae utriusque. I, II 399 i 424 str., Viennae.

Blattny F. — p. Fekete L.

Braun-Blanquet J., 1951, Pflanzensoziologie. Grundzüge der Vegetationskunde, 631 str., Wien, Springer-Verl.

Czeczott H., 1926, The atlantic element in the flora of Poland, Bull. Acad. Polon., Cl. Math.-Nat., sér. B I (1926): 361–407.

Czeczottowa H., 1928, Element atlantycki we florze Polski, Rozp. Wydz. Mat.-Przyr. PAU, ser. A/B, 65–66; 221–286.

Dahl E., 1951, On the relation between summer temperature and the distribution of alpine vascular plants in the lowlands of Fennoscandia, Oikos 3: 22–52.

Domin K., 1930, A new division of Czechoslovakia into natural geobotanical districts, Acta Bot. Bohem., 9: 55–58.

Domin K., 1931. Mapa geobotanická — Atlas Republiky Československé. — 13. Vegetace I. (Carte géobotanique — Atlas de la république Tchécoslovaque — 13. Végétation I.), Praha, Vyd. Česk. Akad. Věd a Um.

Dostál J., 1950, Květena Č. S. R., 2269 str., Praha, Přirodověd. Naklad.

Duda J., 1948, Rozšiření Luzula luzulina D. Torre na Moravě, ČS. Bot. Listy 1: 65.

Duda J., 1949 a, Přispěvek ke květeně Beskyd (Summ.: Contribution to the flora of Beskydy Mountains — NE Moravia), Ibidem 2: 43–45.

Duda J., 1949 b, Přispěvek ke květeně Slezska, Přirodověd. Sborn. Ostravsk. Kraje (Opava) 10: 27–51.

*Dziarkowski J., Siennicki K., 1824–26, Pomnożenie Dykcyonarza. X. Krzysztofa Kluka, 3 tomy, 263, 258 i 217 str., Warszawa.

*Dziewolski. W., msk., Sukcesje naturalne zespołów leśnych w dolinie rzeki Ochotnicy i ich zastosowanie do planowania leśno-hodowlanego, Praca dyplomowa wykonana na Wydziale Leśnym U. J. w Krakowie.

Fekete L., Blattny F., 1914, Die Verbreitung der forstlich wichtigen Bäume und Sträucher im ungarischen Staate, I, II. 845 i 150 str., Selmecbanya, Verl. A. Joerges.
F i e k E., 1881, Flora von Schlesien, 164 + 571 str., Breslau, J. U. Kern's Verl.

F i l a r s z ký F., 1898, Das Pieninen-Gebirge und seine Flora, Jahrh. d. Ungar. Karpathen-Ver., 25: 30-91.

F o r m á n e k E., 1887, 1892, Květena Moravy a rakouského Slezska. I, II. 824 i 825 str., Brno, nakl. spisovat.

G e i g e r R., 1942, Das Klima der bodennahen Luftschicht (Ein Lehrbuch der Mikroklimatologie), 436 str., Braunschweig, F. Vieweg & Sohn.

*G u s t a w i c z B., 1881, Przyczynek do flory pienińskiej, Pam. Tow. Tatrz. 6: 1-23.

*G u s t a w i c z B., 1894, Dodatek do flory pienińskiej, Spraw. Kom. Fizjogr. A. U., 29: 96-107.

H a y é k A., 1907, Pflanzengeographische Gliederung Österreiches-Ungarns, Verh. d. zool.-bot. Ges. Wien, 57: 223.

H e i n r i c h A., 1843, Der Teschener Kreis im Horzogthum Schlesien. Das pittoreske Österreich 27: 1-46 (cyt. wg Knappa 1872).

*H e r b i c h F., 1834, Botanischer Ausflug in die galizisch-karpatischen Alpen des Sandezer Kreises. Flora 17: 561-575, 577-587.

J a n o t a E., 1872, Dodatek do flory okolic Białej i Żywca, Spraw. Kom. Fizjogr. A. U. 6: (27).

*J a r o z s S., 1935, Badania geograficzno-leśne w Gorcach (Summ.: Geographical forest research in the Gorce), Prace Roln. Leśn. PAU 16: 1-125.

K a w e c k i W., 1939, Lasy Żywiecczyzny, ich teraźniejszość i przeszłość (Rés.: Les forêts de la région de Żywiec, leur état actuel et leur passée). Ibidem 35: 1-172.

*K i e ł p i n s k i J., 1952, Badania nad zawartością niektórych składników pokarmowych w przywrotnikach (Alchemilla sp.) jako elementach składowych siana górskiego w zależności od nawożenia użytków halnych (Summ.: Investigations on the content of some nutritional components in Lady's mantle [Alchemilla sp.] the constituent element of mountain hay as affected by the manuring of highlands pastures and meadows), Roczn. Nauk. Roln.-Leśn. 64: 53-82.

K l i m a s z e w s k i M., Szafer W., Szafran B., Urbański J., 1950, Flora dryasowa w Krościenku nad Dunajcem (Summ.: The Dryas-Flora of Krościenko on the river Dunajec), Biul. PIG 24 (2. wyd.): 1-87.

K n a p p J. A., 1869, Przyczynek do flory obwodów jasielskiego i sanockiego, Spraw. Kom. Fizjogr. A. U. 3: (74)-(109).

K n a p p J. A., 1872, Die bisher bekannten Pflanzen Galiziens und der Bukovina, 520 str., Wien, W. Braumüller.

K o c z w a r a M., 1925, Rola ekspozycji w geograficznym rozmieszczeniu roślin, Pokłosie Geogr. (księga pamiątkowa ofiarowana E. Romerowi), osobne odbicie, str. 1-15, Lwów.

K o c z w a r a M., 1930, Szata roślinna Beskidu Ustrońskiego, Wyd. Muzeum Śląsk. dz. III, 1: 1-66.

K o c z w a r a M., 1931, Barania Góra jako rezerwat przyrodniczy, Ibidem 4: 1-24.

K o l b e n h e y e r C., 1862, Vorarbeiten zur Flora von Teschen und Bielitz, Verh. d. zool.-bot. Ges. Wien 12: 1185-1220.

K o l b e n h e y e r C., 1872, Dodatek do flory okolic Białej i Żywca, Spraw. Kom. Fizjogr. A. U. 6: (15)-(26).