Pamięci mgr. Anieli Kluzekówny
w dowód głębokiej wdzięczności za
zaprzyjaźnienie mnie ze światem
roślin pracę tę poświęcam —

autor

Jan Kornaś

CHARAKTERYSTYKA GEOBOTANICZNA GORCÓW

Caractéristique géobotanique des Gorces (Karpathes Occidentales Polonaises)

WSTĘP

Jedną z najchlubniejszych kart w dziejach polskiej geobotaniki two-
rzą badania flory i roślinności Karpat. Pomnikowe dzieła Kotuli
i Zapałowicza, obszerny dorobek innych florystów zeszłego stu-
lecia z niestrudzonym Wołoszczakiem na czele, pionierskie
studia Szafera, Kulczyńskiego, Pawłowskiego
i innych nad zespołami roślinnymi Tatry i Pienin, oraz nowsze prace Pa-
włowskiego i Walasa są trwałym i cennym dorobkiem na-
szej nauki, którego znaczenie wykracza daleko poza ramy lokalnej geo-
botaniki karpackiej.

Mimo to jednak znajomość szaty roślinnej Karpat polskich nie jest
jeszcze wystarczająca, a to na skutek nierównomiernego zbadania poszcze-
gólnych ich pasm. Tylko Tatry, Pieniny i Babia Góra doczekały się peł-
nego, nowoczesnego opracowania swych zespołów roślinnych. Podwzglę-
dem florystycznym dobrze poznane są także: Beskid Śląski i Sądecki <fnref n="1" />),
a w mniejszym stopniu również Beskid Żywiecki i Bieszczady Zachod-
nie; natomiast Beskid Mały, Wyspowy i Niski oraz Gorce były dotych-
czas terenem botanicznie niemal zupełnie nieznanym. Jeden tylko W o-
łoszczak nie ominął w swych wędrówkach także i tych ubogich
i na pozór mało interesujących obszarów, pozostawiając nam cenne
wprawdzie, lecz niestety bardzo szczupłe zapiski, dotyczące ich flory.
Uwaga większości naszych botaników skupiała się przez długi czas na te-
renach najbogatszych wprawdzie i najbardziej interesujących w obrębie
Karpat polskich, lecz równocześnie zajmujących tutaj stanowisko wyjąt-

<footnote n="1">¹) Przyjęto tutaj terminologię pasm karpackich według Sosnowskiego (1926), jako najczęściej używaną.</footnote>
kowe. Niższe pasma Beskidów, pomimo swej rozległości i wielkiego zna-
czenia gospodarczego, pozostawały dotychczas raczej na uboczu.

Terenem, który szczególnie zasługiwał na bliższe opracowanie, były
Gorce. Typowy dla Karpat fliszowych charakter tego pasma pozwalał
spodziewać się, że uzyskane tutaj wyniki będą miały bardziej ogólne zna-
czenie, a równocześnie lepszy niż gdzie indziej stan zachowania natural-
nej szaty roślinnej dawał podstawę do przypuszczeń, iż stosunki geobota-
niczne tego obszaru są jeszcze względnie mało zniekształcone przez człowieka.
Toteż kiedy łatem 1948 r. prof. Bogumił Pawłowski
wysunął myśl podjęcia badań florystycznych i fitosocjologicznych na tere-
nie Gorców z radością zgodziliśmy się wraz z żoną na tę propozycję. Plany
nasze uzyskały jak najżyczliwsze poparcie ze strony Kierownika Insty-
tutu Botanicznego U. J., prof. Władysława Szafera, dzięki
czemu mogliśmy od razu przystąpić do ich realizacji.

Badania terenowe prowadziliśmy bez przerwy przez cały okres od
1948 do 1953 r. W sumie odbyliśmy 26 dłuższych lub krótszych wyjazdów
w teren i przepracowaliśmy tam łącznie z górą 130 dni. Prace nasze roz-
ciągały się na cały czas trwania okresu wegetacji, od wczesnej wiosny
(kwiecień) do późnej jesieni (listopad); staraliśmy się przy tym zwiedzić
jak najdokładniej cały rozległy teren naszego pasma (ryc. 1). Wobec
trudnych warunków komunikacyjnych w Gorcach,那一ełnego braku
schronisk turystycznych i braku stałych osiedli w wyższych położeniach
nie było to łatwe: wszystkie nasze wędrówki musieliśmy odbywać pieszo,
nosząc ze sobą cały sprzęt botaniczny, żywność i ekwipunek osobisty.
Tym tłumaczą się po części liczne braki i niedociągnięcia naszej pracy.

Większość wycieczek odbywaliśmy sami; w czasie niektórych towa-
rzyszyli nam: prof. Jan Kiełpiński, któremu zawdzięczamy
nasze pierwsze zetknięcie się z szatą roślinną Gorców, oraz niektórzy
z naszych młodszych kolegów-botaników. Wszystkim im składamy w tym
miejscu serdeczne podziękowanie. Szczególną wdzięczność winni jesteś-
my pracownikom Zarządu Lasów Państwowych na terenie Gorców, prze-
de wszystkim przyjacielowi naszemu mgr inż. Wiesławowi
Dziewolskiemu (Ochotnica Górna), którego niestrudzonej po-
mocy zawdzięczamy możność bliższego zbadania doliny Ochotnicy i pas-
ma Lubania, a który ponadto pozwolił nam na wykorzystanie swych cen-
nych obserwacji, rękopisów i zbiorów zielnikowych. Wiele pomocy
i życzliwości doznaliśmy również ze strony inż. Mariana Pie-
traszkiewicza (Hucisko koło Koninek) oraz ze strony Leśnictwa
L. P. w Łopusznej. Przez cały sześćioletni okres naszych wędrówek ko-
rzystaliśmy wielokrotnie z gościnności miejscowych Górali. Im to
w pierwszym rzędzie zawdzięczamy możliwość wykonania prac w terenie,
im więc należą się szczególnie gorące słowa wdzięczności. We wszystkich wsiach, przysiółkach i bacówkach spotykaliśmy się zawsze z tą samą gościnnością i serdecznością. Nie mogąc wymienić tutaj wszystkich imieniny, wspomnimy tylko o Jakubie Białoniu z Kowańca i Tomaszu Kołodziejczyku z Rzek.

W czasie badań terenowych korzystaliśmy z pomocy finansowej Komitetu Badań Fizjograficznych b. Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Zakładu Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. W ciągu lat 1952—53 jedno z nas (J. Kornaś) pobierało sty-

<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Ryc. 1. Trasy zbadane przez autora pod względem florystycznym w Gorcach. Fig. 1. Tracés examinés par l'auteur sous l'égard floristique dans les Gorces.</figcaption></figure>

pendium Komisji Popierania Twórczości Naukowej i Artystycznej przy Prezydium Rady Ministrów na wykonczenie niniejszej pracy. Wszystkim tym Instytucjom składamy podziękowanie za okazaną nam pomoc.

Zebrane materiały opracowywaliśmy w Instytucie Botanicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, pod kierownictwem naukowym prof. Władysława Szafera i prof. Bogumiła Pawłowskiego, którym winni jesteśmy szczególnie głęboką wdzięczność za okazywaną nam wielką życzliwość, opiekę nad tokiem pracy i cenne wskazówki, a prof. Pawłowskiego m. ponadto za oznaczenie naszych materiałów z rodzaju Alchemilla, sprawdzenie oznaczeń
w niektórych innych krytycznych grupach oraz zezwolenie na korzystanie z rękopisu pierwszego tomu „Flory Tatr". Wielką pomocą była dla nas wycieczka naukowa Instytutu Botanicznego U. J. w Gorce, zorganizowana z inicjatywy prof. Szafera w czerwcu 1951 r. Przedyskutowano wtedy w terenie szereg zagadnień, wiążących się z naszą pracą.

Dziękujemy również: prof. Janowi Kiełpińskiemu, prof. Mieczysławowi Klimaszewskiemu, prof. Władyśławowi Milacie imgr. Ludwikowi Watysze za cenne informacje, dotyczące terenu Gorców oraz udostępnienie nam odnośnej literatury i rękopisów, dr Jerzemu Szweykowskiego za oznaczenie zebranych wątrobowców, doc. Bronisławowi Szafranowi za sprawdzenie oznaczeń niektórych mchów, mgr Adamowi Jasiewiczowi za oznaczenie materiałów z rodzaju Melampyrum i z gatunku zbiorowego Ranunculus auricomus s. l., mgr Tadeuszowi Tacikowi za sprawdzenie oznaczeń w rodzajach Campanula i Epilobium, mgr Wiktorowi Micherdzińskiemu za dane, dotyczące składu chemicznego wód w Gorcach i w Tatrach, p. Wandzie Kulczyńskiej z Zakładu Przyrody PAN za wiele okazanej nam pomocy, dr Józefowi Dudzie (Opava) za cenne informacje o występowaniu gatunków górskich w Beskidach Morawskich oraz wszystkim innym tym, z których życzliwości i wiedzy fachowej wielokrotnie korzystaliśmy.

Opracowanie nasze składać się będzie z trzech części: pierwsza zawiera ogólne omówienie stosunków geobotanicznych Gorców, druga obejmie wykaz roślin naczyniowych znalezionych na badanym terenie (wraz ze stanowiskami), trzecia wreszcie poświęcona będzie przeglądowi zespołów roślinnych. Autorem dwu pierwszych części jest J. Kornaś; trzecią część opracowaliśmy wspólnie. Niezależnie od tego osobne studium, poswięcone lasom Gorców, wykonała A. Medwecka-Kornaś (msk.).

Badaniami naszymi objęliśmy cały obszar, rozciągający się od Przełęczy Sieniawskiej na zachodzie po beskidzki przełom Dunajca na wschodzie. W granicach jego znalazły się nie tylko Gorce w ściślejszym znaczeniu (tj. grupa Turbacza wraz z Kudłoniem i Gorcem), lecz także i pasmo Lubania, uważane niejednokrotnie za samodzielną jednostkę fizjograficzną. Takie ograniczenie terenu podyktowane było względami natury praktycznej: chcieliśmy mianowicie nawiązać bezpośrednio do zbadanych uprzednio obszarów Sądeczyzny (Pawłowski 1925) i Pienin (Kulczyński 1928 a). Dopiero w trakcie prac terenowych zorien towaliśmy się, że mamy do czynienia z dwiema jednostkami, odrębnymi do pewnego stopnia także i pod względem geobotanicznym. Wskutek te-
go opracowanie nasze straciło nieco na jednolitości, równocześnie jednak bardzo wzbogaciła się jego problematyka. Różnice, zachodzące w szacie roślinnej pomiędzy Lubaniem, a pozostałą częścią Gorców, są zresztą natury drugorzędnej, możemy więc obszar naszych badań traktować jako pewną naturalną całość.

# I. HISTORIA BADAŃ GEOBOTANICZNYCH W GORCACH

Dorobek dotychczasowych badań nad florą i zespołami roślinnymi Gorców jest raczej skromny. Wprawdzie już pierwsi badacze flory karpackiej, poczynając od Wahlenberga (1814), przejeżdżali w czasie swych wycieczek w Tatry i Pieniny bądź przez sam teren naszego pasma, bądź w jego bezpośrednim sąsiedztwie, nie poświęcili mu jednak prawie żadnej uwagi (Ascherson, Engler, Fritze, Ilse, Reinmann i in.). Pierwsze wzmianki o florze okolic Nowego Targu, nie posiadające zresztą niemal żadnej wartości naukowej, podali Dzierkowski i Siennicki (1824—26 — cyt. wg Knappa 1872). Herbich (1834) zanołował kilkanaście gatunków roślin w beskidzkim przełomie Dunajca koło Tylmanowej.

Pierwszym badaczem, który zwiedzał dokładnie teren Gorców, prawdopodobnie w latach 1850—60, był Feliks Berdau. Rezultaty swych poszukiwań ogłosił on we „Florze Tatr, Pienin i Beskidu Zachodniego”, napisanej już przed rokiem 1860, a wydanej z wielkim opóźnieniem dopiero w roku 1890. Obok pokaźnej liczby gatunków, wymienionych ogólnikowo z całych Beskidów Zachodnich, podaje Berdau około 40 gatunków ze stanowisk położonych w Gorcach lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Niestety, ze względu na ciężkie koleje losu, jakie przechodził zarówno autor i jego zbiory, jak i samo dzieło, daty te nie zawsze są całkowicie pewne.

W latach 60-tych zeszłego stulecia zajmował się florą i roślinnością Beskidów Zachodnich Antoni Rehman, który jednakże, poza podaniem bardzo wątpliwego stanowiska Gentiana verna na Obidowej (1866, 1868), żadnych danych z Gorców nie ogłosił.

W roku 1887 prowadził badania florystyczne w Kotlinie Nowotarskiej Marian Raciborski. Przy tej okazji odwiedził on także pasmo Turbacza i zebrał obfite, jak się zdaje, materiały zielnikowe. Niestety, z wycieczki swojej nie opublikował Raciborski, poza łakonicznymi wzmiankami o występowaniu modrzewia, Ledum palustre i Luzula luzulina w Gorcach (1887, 1888, 1890, 1891, 1911) żadnych zapisków florystycznych, a zbiory jego wcielono do głównego zielnika Ogro-
du Botanicznego U. J. w Krakowie, tak że dzisiaj trudno nawet ocenić,
ile gatunków znalazł na naszym terenie ten znakomity florysta.

W latach 1881-97, w okresie największego ożywienia badań fizjograficznych na terenie byłej Galicji, ukazują się najważniejsze prace, dotyczące flory Gorców. Serię ich rozpoczyna Bronisław Gustawicz (1881, 1894), który z okazji swych badań w Pieninach odwiedził kilkakrotnie przyległe części pasma Lubania i zanotował tam szereg gatunków roślin naczyniowych. Daty te są, jak się zdaje, na ogół poprawne, ponieważ zaś część zbiorów Gustawicza znajduje się do dziś w zielniku b. Komisji Fizjograficznej PAU w Krakowie, istnieje możliwość sprawdzenia niektórych oznaczeń. Znacznie mniej zaufania budzą prace drugiego badacza flory Pienin, Józefa Zubrzyckiego (1894), obejmujące również swym zasięgiem południowo-wschodnią część pasma Lubania. Będąc słabym florystą, popełniał Zubrzycki (jak to wykazali Gustawicz 1894 i Pawłowski 1925) liczne błędy, toteż wartość jego danych jest stosunkowo niewielka.

Największe zasługi na polu poznania flory Gorców położył Eustachy Wołoszcza k, który poświęcił częściowo naszemu terenowi dwie spośród swych licznych rozpraw (1895, 1897). W pierwszej z nich, traktującej o Karpatach Sądeckich, wymienia obok roślin znalezionych w Beskidzie Sądeckim i Pieninach, także 77 gatunków z terenu pasma Lubania; w drugiej, będącej opracowaniem flory obszaru, położonego między Dunajcem a b. granicą śląską, podaje 102 gatunki z Gorców (głównie z Turbacza, który nazywa „Kluczkami" i z Gorca) oraz 280 gatunków ogólnikowo z całego badanego obszaru. Prace Wołoszcza k, który był doskonałym i niezmiernie sumiennym florystą, posiadają do dziś bardzo poważną wartość naukową. Niestety jednak właśnie Gorce backał on stosunkowo krótko i skutkiem tego pobieżniej niż inne pasma karpackie, a ogłoszone daty są po części tak ogólnikowe, że nie wiadomo, czy odnoszą się one do naszego terenu czy do obszarów sąsiednich.

Nawisko Wołoszcza k zamyka już właściwie szereg flory-
stów, którzy interesowali się Gorcami. Przez całe następne pięćdziesięcio-
lecie botanicy nasi odwiedzali to pasmo tylko dorywczo, z okazji krótko-
trwałych wycieczek; nieliczne ogłoszone w tym czasie przyczynki opie-
rają się niemal wyłącznie na materiałach zielnikowych, pochodzących
z poprzedniego okresu (Zapałowicz 1906—14, Zahn 1911,
Szafer 1923, Pawłowski 1937 i in.). Także i badania fitoso-
cjologiczne, rozwijające się bujnie w polskich Karpatach od roku 1920,
nie objęły wcale Gorców. Duże natomiast znaczenie dla zrozumienia sto-
sunków geobotanicznych naszego terenu mają prace, prowadzone w tym
czasie w sąsiednim Beskidzie Sądeckim (Pawłowski 1922, 1925,
1928 b, 1950), a także w Tatrach (Szafer, Kulczyński, Pawłowski i in. 1923—28), w Pieninach (Kulczyński 1928 a) i na Babiej Górze (Wala s 1933). Nowoczesne opracowanie flory Sądecyzny przez Pawłowskiego dostarczyło cennych materiałów porównawczych do prac nad florą Gorców, a wprowadzenie metod fitosocjologicznych w badania roślinności polskich gór przez Szafera, Kulczyńskiego i Pawłowskiego stworzyło podstawę dla tego rodzaju studiów i na naszym terenie.

W związku z utworzeniem rezerwatu leśnego im. Władysława Orkana na północnych stokach Turbacza w 1927 r. ogłoszono szereg artykułów okolicznościowych (Motyka 1930, Świerz-Zaleski 1930). Poważne znaczenie dla poznania szaty leśnej naszego pasma ma praca Jarosza (1935), analizująca lasy Gorców z geograficznego, historycznego i gospodarczego punktu widzenia i przynosząca szereg cennych danych o rozmieszczeniu drzew i drzewostanów na naszym terenie. Wala s (1938 a, b), badając wędrówki roślin wzdłuż rzek tatrzańskich, odwiedzał również kamieńce Dunajca u podnóża Gorców i podał stąd kilka gatunków wysokogórskich.

W ostatnich latach pracowali na naszym terenie: Kiełpiński (1952), który przeprowadził niezmiernie interesujące badania łąkarskie na halach Turbacza, i Dziewolski (msk.), który zajmował się sukcesją zbiorowisk leśnych w dolinie Ochotnicy. Krótką wzmiankę, dotyczącą rezerwatu dla żubrów w Łopusznej, ogłosiła Medwecka-Kornaś (1951), a niektóre wyniki naszych poszukiwań florystycznych podali: Kornaś (1953) i Pawłowski (1952, 1954). Nie można tutaj pominąć również prac Szafera (1946, 1947, 1952; Klimaszewski, Szafer, Szafran, Urbański 1950) i Srodonia (1952 a, b), które nie dotyczą wprawdzie współczesnej szaty roślinnej omawianego terenu, lecz za to rzucają światło na jej genezę i przeszłość historyczną.

Jak widać z naszego przeglądu, dotychczasowe badania geobotaniczne w Gorcach miały charakter dorywczą. Znajomość flory tego terenu ograniczała się tylko do wiadomości o występowaniu tutaj stu kilkudziesięciu roślin naczyniowych, co stanowi niespełna ¼ całej flory Gorców, a zespoly roślinne naszego pasma były zupełnie nie opracowane.

## II. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA TERENÓW

Piśmiennictwo geograficzne, dotyczące Gorców, jest skromne; dane te rozsiane są w rozmaitych, często trudno dostępnych pracach specjalnych, a ogólniejszego opracowania, obejmującego całokształt stosunków
<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Ryc. 2. Szkie topograficzny Gorców. 1 — granica badanego terenu, 2 — granica pomiędzy dwoma odcinkami geobotanicznymi Gorców.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 2. Esquisse topographique des Gorces. 1 — limite du terrain examiné, 2 — limite entre deux endroits géobotaniques des Gorces.</caption>
fizjograficznych pasma, brak. Krótką charakterystykę naszego terenu (bez grupy Lubania) podaje Jarosz (1935) dobry opis topograficzny znaleźć można w publikacjach Sosnowskiego (1912, 1926), a morfologię Gorców i ich stanowisko na tle podziału Karpat Zachodnich omawiają prace Klimaszewskiego (1946, msk.). Szereg danych, dotyczących naszego pasma, zawiera również monografia Podhala Leszczyckiego (1938), która jednakże obejmuje swym zasięgiem tylko zachodnią, południową i wschodnią część Gorców, a pomija ich część północną. Wydaje się więc rzeczą konieczną podanie tutaj krótkiej charakterystyki badanego przez nas terenu; szczególny nacisk położono przy tym na te jego rysy, które odegrały istotną rolę w kształtowaniu się szaty roślinnej. Natomiast szczegółowego opisu topograficznego Gorców nie podajemy, gdyż zastępują go: mapka badanego terenu (ryc. 2) oraz słowniczek używanych przez nas nazw miejscowych, jaki dołączony zostanie do drugiej części niniejszej pracy, poświęconej florze.

## 1. POLOŻENIE I GRANICE GORCOW

Gorce wchodzą w skład fliszowego łańcucha Beskidów Zachodnich, będącego najbardziej zewnętrznym z pięciu łańcuchów zachodnio-karpackich (ryc. 3), i wykazują wszystkie jego typowe rysy fizjograficzne. Z trzech stron graniczą z innymi pasmami beskidzkimi: rozległe obniżenie Bramy Sieniawskiej oddziela je od Pasma Babiogórskiego; na północy stykają się z Beskidem Wyspowym; na wschodzie przełomowa dolina Dunajca oddziela je od pasma Radziejowej w Beskidzie Sądeckim. Tylko od południa sąsiadują Gorce z obszarami, których nie zalicza się już w obręb Beskidów Zachodnich: z Kotliną Nowotarską i skalicowym pasmem Pienin.

Wszystkie te granice, z wyjątkiem północnej, są na ogół wyraźne; prześledzenie ich przebiegu w terenie nie napotyka na większe trudności. Jako linię, zamykającą obszar naszych badań przyjęliśmy (ryc. 2): na zachodzie rzekę Rabę od wsi Skalisne (koło Raby Niżnej) aż po źródła, Przełęcz Sieniawską (przez którą przechodzi kolej z Chabówki do Nowego Targu) oraz linię kolejową na jej odcinku pomiędzy tą przełęczą a mostem na Dunajcu; na południu Dunajec na przestrzeni od Nowego Targu po Kluszkowce, przełęcz Snoskę pomiędzy Żarem a wzgórzami czorsztyńskimi oraz potok Krośnicę po jej ujście do Dunajca; na wschodzie wreszcie przełom Dunajca od Krościenka po ujście rzeki Kamienicy.

Większe wątpliwości budzić może wyznaczanie północnej granicy naszego terenu; po pewnych wahaniach wytyczyliśmy ją wzdłuż linii: Skalisne — Olszówka — Poręba Wlk. — Niedźwiedź — Konina — Lubo-
mierz — przełęcz Przysłop nad Rzekami, tędy bowiem przebiega wybitna linia krajobrazowa, oddzielająca lesiste i strome stoki naszego pasma od łagodnych i bezleśnych wzgórz Potoczkowej i Witowa, które skłonni

<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Ryc. 3. Położenie Gorców (obszar obwiedziony grubą linią) na tle łańcucha Karpat. Tereny wzniesione ponad 1000 m rpm. zakreskowano.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 3. Situation des Gorces (le territoire encadré) sur le fond de la chaîne de Karpathes. Les terrains élevés au-dessus de 1000 m sont hachurés.</caption>

je s'estimez zaliczyć już do Beskidu Wyspowego. Dalej ku wschodowi granicę
Gorców stanowi rzeka Kamienica aż po jej ujście do Dunajca. Pominę-
liśmy w naszych badaniach pasmo Mogielicy wraz z Jasieniem, zaliczane
już powszechnie do Beskidu Wyspowego, chociaż być może lepiej byłoby
je tutaj raczej uwzględnić.
## 2. RZEŻBA TERENU

Tak ograniczony obszar, o łącznej powierzchni około 550 km², stanowi jednostkę mniej więcej naturalną i jednolitą pod względem fizjograficznym. Krajobraz ma tu w przeważającej części charakter górski i odznacza się, podobnie jak gdzie indziej w Beskidach, formami łagodnymi i zaokrąglonymi w partiach szczytowych i grzbietowych, a bardziej stromymi i dzikszymi w dolinach potoków (fot. 1—6, 19, 20). Ku otaczającym obniżeniom grzbiety te opadają kilku stopniami o spłaszczeniach leżących w wysokościach 900—1000 i 700—800 m.

Główny trzon Gorców tworzy grupa Turbacza, mającego postać rozrogu (ryc. 2): od kopulastego szczytu tej najwyższej na naszym terenie góry (1311¹ — fot. 6) wybiegają we wszystkich kierunkach szerokie i płaskie ramiona, oddzielone od siebie licznymi głęboko wciętymi dolinami o wąskich dnach, stromych zboczach i wybitnie stromych, niekiedy nawet nieco skalistych lejach źródłowych (Klimaszewski msk.) Ramiona, ciągnące się ku zachodowi i wschodowi, są dłuższe; ramiona północne i południowe wybitnie krótkie i strome. Skutkiem tego całe pasmo zyskuje charakter rozległego i mocno rozczłonkowanego wału o równoleżnikowym przebiegu. Długość jego dochodzi do 40 km, największa szerokość do 15 km. Ramię wschodnie, najdłuższe i najwyżej wznięsione, tworzy rdzenny grzbiet Gorców (fot. 1) i ciągnie się poprzez Kiczorę k. Turbacza (1284), Jaworzynę k. Turbacza (1288) i Przysłop k. Gorca (1187) aż po Gorc (1229), po czym skręca ku północy i, obniżywszy się znacznie, sięga aż po szczyt Polanki (1007) nad przysiółkiem Białe, tworzący najdalej ku północy wysunięty punkt naszego terenu. Od ramienia tego odchodzą ku południowi i południowemu wschodowi liczne boczne odgałęzienia; pierwsze z nich, biegnące od Kiczory k. Turbacza poprzez Cioski (1088) i Piekiełko (986), łączy się w Przełęczy Knurowskiej (846) z pasmem Lubania: dalsze pooddzielane są od siebie głębokimi dolinami lewych dopływów rzeki Ochotnicy. Obniżenie pomiędzy dolinami Młynnego a Zasadnego (przełęcz Wierchmłynne — około 740) odcina od reszty Gorców małe pasemko Twarogów (z najwyższym szczytem tej nazwy 845), stanowiące najdalej ku wschodowi wysuniętą część naszego terenu, a odznaczające się niezwykłą stromością i skalistością swych południowych zboczy (fot. 24).

Dalszymi ramionami, wybiegającymi ze szczytu Turbacza są: ku południowi ramię Waksmundzkiej Góry (1105), ku południowemu zachodowi ramię Bukowiny (1138), ku zachodowi ramię Gorca (1114) i ramię Obidowca (1102). To ostatnie rozwidla się w miejscu, gdzie leży

<footnote n="1">¹) Liczby przy nazwach szczytów podają wzniesienie npm. w metrach.</footnote>
polana „Stare Wierchy“, na dwie odnogi, z których południowo-zachodnia sięga poprzez Skałkę (907) po szczyt. Obidowej (840), a północno-zachodnia biegnie poprzez Bardo (995) i Wierchową (940) aż ponad Rabkę, tworząc zachodnią część głównej osi Gorców. Ku północy wysyła Turbacz krótkie ramiona Średniego (1073) oraz Turbaczyka (1091) z Wasielką (1023), na koniec ku północnemu wschodowi najpiękniejsze ze wszystkich ramię Kudłonia (1276), które w przełęczy Przysłop nad Rzekami (około 750) łączy się ze wspomnianym poprzednio pasmem Mogielnicy w Beskidzie Wyspowym.

<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Ryc. 4. Hipsometria Gorców.
Fig. 4. Hypsométrie des Gorces.</figcaption></figure>

Inny nieco charakter ma pasmo Lubania (fot. 2), biegnące od Przełęczy Knurowskiej na wschód poprzez Bukowinkę (936), Kotelnicę (921), Runek (1005), Kudów (1020), Lubań (zachodni szczyt 1211, wschodni 1225) i Marszałek (828) aż po Dunajec. Grzbiet jego jest stosunkowo wąski i silnie falisty, stoki strome i pocięte krótkimi dolinami o przebiegu południowym, a boczne ramiona niemal zupełnie niewykształcone. Dopiero na wschodnim skrzydle pasma odchodzi od szczytu Lubania ku północnemu wschodowi krótkie odgałęzienie Tokarni (1098).

Na obrzeżach naszego terenu krajobraz traci swój górski charakter i zyskuje rysy krajobrazu pogórskiego (Klimaszewski 1946). Tak jest przede wszystkim na zachodnim skrzydle, gdzie wznoszą się łagodne i kopulaste szczyty Piątkowej (714) i Rabskiej Góry (783), nale-
żące już raczej do Obniżenia Sieniawskiego, niż do właściwego obszaru
Gorców, oraz na skrzydle północno-wschodnim, koło Rabki, gdzie leżą
wzgórza Bani (Pilnej — 607) i Grzebienia (679), a na mniejszej prze-
strzeni także i na obrzeżu południowo-zachodnim (między Lepietnicą
a Dunajcem), południowo-wschodnim (od Maniów i Mizernej po Krościen-
ko) i północnym (koło Olszówki, Niedźwiedzia i Lubomierza — fot. 3).

Na koniec odrębny cha-
rakter ma rzeźba dolin
większych rzek, przede
wszystkim Dunajca. Na
odcinku pomiędzy Nowym
Targiem a Czorsztynem
występują także i na le-
wym jego brzegu niewiel-
kie przestrzenie niskich,
wyrównanych teras aku-
mulacyjnych (np. na
wschód od Łopusznej lub
pomiędzy mostem drogo-
wym koło Dębna a uj-
ściem potoku Mizerna),
które wypadałoby już mo-
że zaliczyć do Kotliny No-
wotarskiej. Natomiast poniżej Krościenka płynie Dunajec malowniczą
przełomową doliną o stromych, miejscami nawet nieco skalistych zbo-
czach (fot. 25, 26).

Ryc. 5. Krzywa hipsometryczna Gorców.
Fig. 5. Courbe hypsométrique des Gorces.

<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>Ryc. 5. Krzywa hipsometryczna Gorców.
Fig. 5. Courbe hypsométrique des Gorces.</figcaption></figure>

Stosunki hipsometryczne naszego terenu ilustrują w przybliżeniu ry-
ciny 4 i 5. Najniższy punkt znajduje się u ujścia Kamienicy do Dunajca
(375); położenia niskie poniżej 600 m zajmują łącznie około ¼ całej po-
wierzchni Gorców. Podstawa pasma leży z różnych jego stron na różnych
wysokościach: około 400 m od wschodu (przełom Dunajca), około 500—
600 m od południa (Kotlina Nowotarska) i około 450—500 m od północy
(doliny Raby i jej dopływów). Wskutek tego największe wysokości względ-
ne wykazuje nie pasmo Turbacza, gdzie znajduje się najwyższe wznie-
sienie naszego terenu (1311), lecz pasmo Lubania od strony Dunajca i do-
liny Ochotnicy (ponad 800 m różnicy wzniesień). Są to liczby, jak na nasze
Beskidy, bardzo pokażne, jeśli się zważy, że wysokość względna Babiej
Góry od strony Zawoi nie przekracza 1200 m. Dzięki temu Gorce, mimo
swej niezbyt dużej wysokości bezwzględnej, stanowią dogodny teren do
badań nad zróżnicowaniem pionowym roślinności i flory.
### 3. SIEC WODNA

Gorce leżą w obrębie dorzeczy dwóch dopływów wiślanych: Raby i Dunajca; obie te rzeki płyną na obrzeżach naszego terenu, tworząc na znacznej przestrzeni jego granice.

Wnętrze pasma odznacza się, podobnie jak całe Beskidy, wielką obfi-
tością potoków, które biorą początek w licznych i wysoko położonych
źródłach i wyciekach wodnych (znajdujących się nierzadko zaledwie kilka-
dziesiąt metrów poniżej linii grzbietowych), łączą się ze sobą na dnach
lejów źródłowych i płyną dalej w krótkich zazwyczaj dolinach poprzecz-
nych o niewyrównanym dnie i dużym spadku, tworząc liczne bystrza,
wodospady i głębokie banie. Tylko trzy dopływy Dunajca: Lepietnica
(fot. 5, 6), Ochotnica (fot. 4) i Kamienica wyżlobiły sobie na naszym te-
renie doliny podłużne, dochodzące do większych rozmiarów. Najdłuższa
i najpiękniejsza w całych Gorcach jest dolina Kamienicy (32 km); rzeka
ta w górnych 2/3 swego biegu zachowała jeszcze niemal zupełnie natu-
ralny charakter brzegów i towarzyszącej im roślinności (fot. 19—21).
W przeciwieństwie do tego sąsiednia dolina Ochotnicy uległa daleko idą-
cemu zniszczeniu na skutek nieracjonalnej gospodarki ludzkiej: potok
płynie tu po rozległych, pozbawionych roślinności żwirowiskach, ulega-
jących ustawicznym powodziom (fot. 23). Podobne zjawiska obserwujemy
i w innych dolinach: obszar kamieńców jest zwykle tym większy, im
silniejszemu zniszczeniu uległa roślinność nadbrzeżna i zbocza doliny.
Także i pionowy zasięg żwirowisk nadbrzeżnych jest nad różnymi poto-
kami różny: najwyżej spotyka się je nad Kamienicą (do 1000 m); nad
Lepietnicą i niektórych dopływami Ochotnicy sięgają po 800 m, nad
innymi potokami nie przekraczają na ogół poziomicy 600 m.

Obfitość nawodnienia Gorców przejawia się również w istnieniu licz-
nych młał, tj. miejsc podmokłych, powstających na skutek wycieków
wodnych zarówno na dnach dolin (fot. 11), jak i na zboczach, a nawet
w partiach przygrzbietowych. Na polanach zaznaczają się one latem już
z daleka jako białe łany owocujących wełnianek (płaty zespołu Valeria-
neto-Caricetum flavae). Natomiast brak na naszym terenie niemal zupełnie
wód stojących i związanej z nimi roślinności wodnej. Jeśli nie liczyć
małych stawków w starych korytach rzecznych Raby i Dunajca, mamy
w obrębie Gorców tylko cztery tego rodzaju niewielkie zbiorniki: dwa
stawki (tzw. „Jeziora“) na północnych stokach Runka od strony doliny
Ochotnicy (około 775), płytki i zarośnięty stawek na grzbiecie biegnącym
spod Ciosków ku południowi (około 950) i wreszcie małński stawek u stóp
Polanek nad Białem (około 660).
### 4. KLIMAT

Dane klimatyczne, dotyczące Gorców, są nadzwyczaj skąpe i fragmentaryczne. Poza kilkuletnimi notowaniami opadów na szczycie Turbacza wszystkie obserwacje odnoszą się do stacji położonych u podnóża pasma, co oczywiście nie może nam dać wyobrażenia o właściwościach klimatu wyższych położení. W braku lepszego materiału musimy jednakże wziąć tutaj za podstawę rozważań te szczupłe dane, uzupełniając je pewnymi wnioskami, wyprowadzonymi z ogólnych reguł zależności klimatu od wzniesieniaCHO. I, rzeźby terenu oraz dorywczymi własnymi obserwacjami fenologicznymi.

Średnia temperatura roczna jest w Gorcach, podobnie jak w innych częściach Karpat, stosunkowo niska. Podczas gdy dla Krakowa (232 mCHO) wynosiła ona (w latach 1881-1930 — Ermich 1951) 8,2°, dla Nowego Targu zanotowano w tym czasie już tylko 5,6° (tab. 1a). Dalej ku górze klimat jest oczywiście jeszcze chłodniejszy. Przyjmując, że na鐵ażde 100 m wzniesienia średnia temperatura roczna obniża się o około 0,5°, otrzymamy dla Turbacza orientacyjną wartość 2—3°. Liczba ta dość dobrze zgadza się ze średnimi, obserwowanymi faktycznie na podobnych wysokościach w innych częściach Beskidów (np. Babia Góra + 0,9° — Leszczycki 1938) i w Sudetach (schronisko ks. Henryka 1415 m CHO, +1,1° — Ermich l. c.).

Roczny przebieg temperatury u podnóży Gorców podaje tab. 1. Z mięsięcy zimowych najniższą ciepłotę wykazuje styczeń, z letnich najgorętszy jest lipiec. Wiosna bywa zawsze chłodniejsza od jesieni, co tłumaczy się wpływem pokrywy śnieżnej. W wyższych położeniach przebieg temperatury jest zapewne podobny, z tym jedynie, że wszystkie pory roku są tu znacznie chłodniejsze: najwyraźniej lato, a najmniej stosunkowo zima (nierzadkie inwersje temperatur).

Amplitudy roczne są największe w niższych położeniach, ku górze wyraźnie maleją. Natomiast znaczne dobowe wahania temperatury oraz gwałtowne jej skoki z dnia na dzień są charakterystyczną właściwością klimatu położení wyższych.

Wedle nowszych poglądów najważniejszym z czynników termicznych, kształtujących zasięgi roślin, są temperatury skrajne. Na ten temat brak dokładniejszych danych z naszego terenu. Letnie maksima i zimowe minima osiągają bardziej skrajne wartości u podnóża pasma niż na szczytach. Zwiększa kotlina Nowotarska odznacza się wyraźnym wzrostem kontynentalizmu w porównaniu z otaczającymi ją pasmami górskimi (Leszczycki 1938). Tak np. w okresie 1903-1909 zanotowano (Świerz-cyt. wg. Leszczyckiego 1938) następujące ekstrema absolutne: Nowy Targ minimum — 35,4° maksimum + 35,2°; Maniowy
minimum — 39,2º, maksimum + 32,1º. Dorywcze obserwacje wskazują, że szczególnie dotkliwie dają się we znaki roślinności w Gorcach niskie temperatury wiosenne i wczesne przymrozki jesienią (por. tab. 2c). W wyższych położeniach nierzadkie są mrozy i opady śnieżne jeszcze w maju i już w październiku. Bardzo znamienna była pod tym względem wiosna 1952 roku, kiedy to od 14 maja nastąpił długotrwały okres mrozów i śnieżyc, który spowodował m. in. zupełnie obmarznięcie liści na bukach, niemal całkowicie już o tej porze rozwiniętych. Jeszcze do końca czerwca tego roku buczyny stały prawie bezlistne, a runo ich było miejscami nie- mal zupełnie wyschnięte na skutek bezpośredniego przenikania promieni słonecznych na dno lasu.

W obrębie tak urozmaiconego obszaru jak Gorce istnieją niewątpliwie również ważne lokalne różnice w rozkładzie temperatur; o tym jednakże dane meteorologiczne mówią nam znowu bardzo niewiele. Stoki południowe pasma zdają się być, jak to zauważył Jarosz (1935), nieco chłodniejsze niż północne (por. np. średnie roczne dla Rabki i Maniów w tabeli 1b — różnica ich wynosi blisko 1º, podczas gdy ze względu na różnicę wzniesienia npm. nie powinna przekraczać 0,5º). Taki układ termiczny byłby zgodny z poglądem Romera (1912), że stoki północne są w Karpatach cieplejsze, szczególnie zimą, od południowych. Mimo to jednak dla roślinności rzecz ma się wręcz odwrotnie: korzystniejsze są stoki południowe, na których większość gatunków sięga znacznie wyżej niż na północnych. Przypuszczalnie decydują o tym nieco wyższe temperatury wiosenne i letnie, silniejsze nasłonecznienie oraz wcześniejsze zanikanie pokrywy śnieżnej na wiosnę. To ostatnie zjawisko mieliśmy możliwość obserwować niejednokrotnie w czasie wycieczek: tak np. 20.IV. 1952, gdy północne stoki Kudłonia i Turbacza pokryte były jeszcze grubą warstwą śniegów, po stronie południowej kwitły już na tych samych wysokościach nie tylko Galanthus nivalis i Crocus scepusiensis na polach, lecz nawet pierwsze okazy Dentaria glandulosa w buczynach.

Wielkie różnice w stosunkach termicznych zachodzą zapewne na naszym terenie, podobnie jak wszędzie w górach, pomiędzy dolinami a szczytami i grzbietami (por. Geiger 1942, Sapożnikowa 1950). Partie szczytowe i grzbietowe odznaczają się z reguły mniej skrajnymi ekstremami temperatur, doliny miewają klimat różny w zależności od kierunku ich przebiegu i stopnia nasłonecznienia: w silniej nasłonecznionych zarówno minima, jak i maksima temperatur bywają skrajniejsze niż na grzbietach, w ocienionych wszelkie temperatury są wyraźnie niższe niż w pozostałych częściach terenu.

Przykładem takiej silnie ocienionej doliny w Gorcach może być dolina Kamienicy. Wąska, głęboka, osłonięta od południa wysokim grzbietem Turbacz — Gorc i zamknięta od północy wskutek gwałtownej zmiany
kierunku biegu potoku z północno-wschodniego na południowo-wschodni, stanowi nieckę, w której zbierają się masy zimnego powietrza a słońce dociera tylko w słabym stopniu. Jest to niewątpliwie najzimniejsza partia naszego terenu: jeszcze 19.IV.1952 obserwowaliśmy ją całą zasłaną śniegiem, podczas gdy na zboczach o 200 m wyżej kwitły już *Dentaria glandulosa*, *Amemone nemorosa*, *Galanthus nivalis* i in., a w pobliskim Lubomierzu na poziomie niewiele niższym od dna doliny Kamienicy odbywała się orka wiosenna.

W przeciwieństwie do tego sąsiednia, silniej nasłoneczniona dolina Ochotnicy zdaje się mieć klimat znacznie cieplejszy, zwłaszcza na swych lewych, wystawionych ku południowi stokach. Dowodzi tego m. in. rozmieszczenie sadów owocowych, które na naszym terenie sięgają najwyżej właśnie na lewym zboczu doliny Ochotnicy. Szczególnie wysokie wartości zdają się tutaj osiągać letnie maksima temperatury: w upalny, pogodny dzień letni dolna część doliny, a zwłaszcza skaliste południowe stoki pasma Twarogów sprawiają wrażenie rozpalonego pieca, podczas gdy w tym samym czasie w partiach wyższych (ponad 800—1000 m rpm.) panować może wietrzna i chłodna pogoda.

Stosunki cieplne innych dolin zależą również nie tylko od wzniesienia nad poziom morza, lecz także i od całego szeregu innych czynników — niestety nie można ich bliżej scharakteryzować, nie mając danych cyfrowych. Nie ulega wszakże wątpliwości, że te różnice klimatyczne są jednym z najważniejszych czynników, decydujących o lokalnym rozmieszczeniu wielu gatunków na terenie naszego pasma.

Długość okresu wegetacji w Gorcach można podać tylko w przybliżeniu. Pewną orientację pod tym względem daje nam liczba dni bez przymrozków (tj. takich, w których temperatura minimalna nie spada poniżej 0° — por. Ermich 1951); dla Krakowa wynosi ona około 250 dni, dla podnóży Gorców tylko około 230 dni (tab. 2c). W wyższych położeniach okres wegetacji opóźnia się oczywiście i skraca. Opierając się na pojawach fenologicznych w świecie roślinnym, można by za jego początek uważać zakwitanie pierwszych krokusów (*Crocus scepusiensis*), *Galanthus nivalis*, *Petasites albus* i in., za zakończenie zaś całkowite żółknięcie liści na bukach i pierwsze śniegi. Tak ograniczony okres wegetacji rozpoczyna się u podnóży naszego pasma z końcem marca lub z początkiem kwietnia, a w wyższych położeniach z końcem kwietnia, kończy zaś w wyższych położeniach już z początkiem października, u podnóży z końcem października lub w listopadzie; czas jego trwania wynosi więc około 7—8 miesięcy w niższych położeniach, a około 5—6 miesięcy w wyższych. Natomiast z punktu widzenia rolnictwa okres wegetacji jest jeszcze krót szy, przy czym rozpoczęcie robót wiosennych u podnóża pasma przypada o co najmniej 1 miesiąc wcześniej niż na polach u górnej granicy uprawy.
Opady w Gorcach są, podobnie jak wszędzie w dziedzinie górskiej naszych Karpat, obfite i częste, wzrastają wraz z wysokością i zależą, może w większym jeszcze stopniu niż temperatura, od rzeźby terenu i związanej z nią cyrkulacji powietrza. Także i pod tym względem materiał obserwacyjny jest szczupły, pozwala już jednak na stwierdzenie niektórych zależności, ważnych z punktu widzenia szaty roślinnej (tab. 1 c, d, 2 a). Turbacz, a zapewne i pozostałe partie szczytowe, mają opady znacznie wyższe, niż miejscowości, leżące u podnóża Gorców. Wyraźnie mniejszą ilość opadów, niż reszta terenu, wykazują stacje, położone na południowowschodnim skrzydle pasma (por. np. wartości dla Ochotnicy i Rabki, leżących na mniej więcej tych samych wysokościach, w tab. 1 d, lub dla Czorsztyna i Maniów z jednej strony, a Rabki, Klikuszowej i Nowego Targu z drugiej w tab. 1 c). Taki rozkład opadów tłumaczy się wystawieniem stoków zachodnich i północno-zachodnich, zwłaszcza w grupie Turbacza i Kudłonia, na działanie zachodnich i północno-zachodnich wiatrów, przynoszących deszcze, przy równoczesnym zasłonięciu pasma Lubańia, a zwłaszcza jego podnóży, które leżą w wyraźnym „cieniu meteorologicznym”.

Największa ilość opadów przypadą w Gorcach na miesiące letnie, głównie na lipiec (tab. 1 c, d), najmniejsza na okres zimowy. Wartości, zanotowane dla wiosny, są zazwyczaj niższe, niż dla jesieni; pomimo to wilgotność gleby jest na wiosnę, dzięki topnieniu śniegów, bardzo wysoka. Opady, zwłaszcza letnie, są nie tylko obfite, lecz na ogół także i bardzo częste: w okresie od lipca do września deszcz pada przeciętnie co drugi dzień, a w czerwcu na dwa dni z opadem przypada tylko jeden bez deszczu. Nierzadkie są także gwałtowne burze i ulewy (Leszczycki 1938 str. 35).

Dane co do okresu zalegania oraz grubości pokrywy śnieżnej są znowu bardzo skąpe (tab. 2 b, c) i niestety nie dotyczą szczytu Turbacza. Pierwszy śnieg spada u podnóży pasma w październiku (w Nowym Targu przeciętnie 24.X.); trwała pokrywa śnieżna pojawia się w grudniu, po czym grubość jej rośnie aż do lutego, osiągając w tym miesiącu swe maksimum. W maju nigdzie na dole nie ma już śniegu. Inaczej jest w wyższych położeniach: tutaj pokrywa śnieżna pojawia się już w listopadzie, narasta jeszcze w marcu i utrzymuje się do kwietnia: pojedyncze płaty śnieżne zalegają na wysokości ponad 1000 m jeszcze w maju, a w wyjątkowo silnie zacienionych miejscach nawet do czerwca (Dziewolski msk.). Krótkotrwałe śniegi spadają na szczytach Gorców z reguły jeszcze w maju (w Nowym Targu ostatni śnieg przeciętnie 26.IV.) i już w październiku — obfitsze opady śnieżne o tej porze powodują niejednokrotnie katastrofalne śniegołomy, którym ulegają przede wszystkim świerki (wiosną 1952 roku także i buki).
Mimo znacznych opadów zachmurzenie bywa w Gorcach mniejsze niż na niżu; najsilniejsze jest ono latem, najśabsze zimą, a ze wzrostem wzniesienia nad poziom morza wyraźnie maleje. Szczególnie małe zachmurzenie wykazuje południowo-wschodnie podnóże pasma Lubania (Leszczycki 1938).

Wielkie znaczenie dla stosunków klimatycznych Gorców mają wiatry, które są tu znacznie częstsze i silniejsze niż w obszarach pozakarpackich. Niestety dysponujemy tylko bardzo skąpymi danymi meteorologicznymi na ten temat. Ogólnie panują niewątpliwie wiatry zachodnie (por. Leszczycki 1938 tab. 1), o czym świadczy między innymi kierunek sztandarowych świerków na Turbaczu i Kiczorze lub buków na Eukowinie k. Turbacza. Wpływ takich wiatrów jest, jak to już wspomniano, najsilniejszy na zachodnim skrzydle, najśabszy zaś we wschodnich częściach naszego terenu, osłoniętych wysokimi grzbietami Turbacza, Kudłonia i Gorca. Dużą rolę w klimacie Gorców odgrywają zapewne także i wiatry halne, działające tutaj silnie wobec bliskości Tatr. O lokalnych stosunkach termicznych w obrębie grzbietów i dolin decyduje cyrkulacja powietrza pomiędzy nimi, a zwłaszcza spływ zimnego powietrza w niższe partie wzdłuż dolin potoków. Osłonięte od zachodu kotlinki śródgórskie są o wiele bardziej zaciszne niż reszta terenu (np. kotlina Rabki — Leszczycki 1938 tab. 2).

Z przedstawionych danych, nadzwyczaj niestety szczupłych, zdaje się wynikać, że Gorce są obszarem niejednolitym pod względem klimatycznym. Znalazło to wyraz także i w najnowszej mapie Romera (1949), na której teren nasz zaliczono do dwóch odrębnych regionów: regionu klimatu górskiego, który obejmuje całe niemal Gorce, i regionu zaciszy śródgórskich, sięgającego od Kotliny Spiskiej i Pienin na południowo-wschodnie skrzydło naszego pasma. Klimat górski cechuje „niska średnia roczna temperatury, małe stosunkowo jej amplitudy, znaczna ilość i częstotliwość opadów, długotrwałe uśnieżenie, małe zachmurzenie, częste i silne wiatry” (Leszczycki 1938 str. 39). Natomiast klimat zaciszy, leżących na południowo-wschodniej części naszego terenu odznacza się mniejszą ilością opadów (o około 100 mm rocznie), krótszym zaleganiem pokrywy śnieżnej, wcześniejszą i, jak się zdaje, cieplejszą wiosną itd. Tym dwom odmiennym regionom klimatycznym Gorców odpowiadają odmienne stosunki florystyczne w pasmie Turbacza i Lubania.

## 5. BUDOWA GEOLOGICZNA

Budowa geologiczna Gorców jest na pozór mało urozmaicona. Niemal cały ich teren zajmują utwory fliszowe wieku paleogeńskiego, a po małej części także i kredowego, w postaci piaskowców, zlepieńców i łupków,
przeważnie ubogich w węglan wapnia. Uległy one sfałdowaniu w oligoce-
nie lub starszym miocenie, tworząc cały szereg płaszczowin; Gorce, za
wyjątkiem najbardziej północnej części, leżą w obrębie płaszczowiny
magurskiej, która buduje także i inne najwyższe wzniesienia Beskidów
Zachodnich.

Flisz beskidzki jest utworem niejednorodnym, odznaczającym się du-
żym zróżnicowaniem litologicznym; charakterystyczną jego cechą jest
naprzemianległe ułożenie osadów rozmaitych typów: piaskowców, złe-
pieńców i łupków, które przegradzają się często nawzajem. W dotychcza-
sowych badaniach geobotanicznych w Karpatach nie zwracano na to więk-
szej uwagi, zapewne dlatego, że dane, dotyczące budowy geologicznej
Beskidów były na ogół bardzo skąpe i niewystarczające. Podobnie było
i w czasie naszych prac terenowych, przy czym zasugerowaliśmy się rzek-
komą jednolitością budowy Gorców, przedstawioną na mapach S z a j-
n o c h y (1893, 1903), jak się potem okazało nieścisłych i przestarza-
łych. Tymczasem różne utwory fliszowe dają początek nieco różnym gle-
bom, co może wywierać pewien wpływ także i na charakter szaty roślin-
nej. Dlatego warto by w przyszłości zwrócić baczniejszą uwagę na te za-
gadnienia i, w oparciu o dobrą, nowoczesną mapę geologiczną, prześledzić
związki, zachodzące pomiędzy zróżnicowaniem fliszu, a rozmieszczeniem
roślinności w Beskidach.

W obrębie Gorców wyróżnianych bywa co najmniej 6 grup osadów fliszowych: 1) warstwy magurskie, 2) warstwy podmagurskie górne, 3) warstwy podmagurskie dolne, 4) warstwy hieroglifowe, 5) łupki pstre, 6) warstwy inoceramowe. Dokładniejsza charakterystyka tych utworów jest bardzo trudna, gdyż opublikowane dotychczas dane geologiczne, dotyczące naszego pasma, są szczupłe (Bieda 1951, Książki wicz, Samsonowicz 1953, Małkowski 1922, Nowak 1921, Szajnocha 1893, 1903); dlatego opieramy się tutaj przede wszystkim na ustnych informacjach, udzielonych nam przez mgr Ludwika Watychę.

Najważniejszą rolę odgrywają w Gorcach eoceńskie i oligoceńskie utwory, zaliczane dawniej (Szajnocha 1893, 1903) do warstw magurskich, a ostatnio rozdzielone na magurskie, podmagurskie i hieroglifowe (Watycha msk.). Warstwy magurskie, najmłodsze spośród nich, występują obficie na zachodnim skrzydle grupy Turbacza (koło Rdzawki, Sieniawy i Klikuszowej) i ciągną się stąd dwoma wąskimi pasami na wschód, tworząc partie stokowe po południowej i północnej stroń pasma (Suchora, Turbaczyk, północne stoki Mostownicy, Kudłonia i Gorca, Twarogi), a ponadto budują cały grzbiet pasma Lubania. Składają się one niemal wyłącznie z piaskowców, przeważnie gruboławicowych
i mało wapnistych; z rzadka tylko pojawiają się wśród nich wstawki bar-
dziej wapniste i warstwy łupków lub iłołupków. Utwory podmagurskie
górne okalają wąskim pasem w pasmie Lubania i w południowej części
pasma Turbacza miejsca występowania warstw magurskich; w północnej
części pasma Turbacza ciągną się dość szeroką wstęgą od Starych Wier-
chów poprzez stoki Wasielki, Kudłonia i Gorca aż na północne stoki Twa-
rogów. Pod względem litologicznym przypominają warstwy magurskie,
z tym jedynie, że pośród piaskowców występują tu częściej wstawki ila-

<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Ryc. 6. Rozmieszczenie niektórych gatunków wapieniolubnych na tle zasiegu południowego obszaru występowania warstw hieroglifowych w Gorcach. 1 — *Galium boreale*, 2 — *Carex Davalliana*, 3 — *Laserpitium latifolium*, 4 — *Bupleurum falcatum*, 5 — przybliżone granice południowego obszaru występowania warstw hieroglifowych. Teren zajęty przez utwory hieroglifowe szczególnie zasobne w CaCO₃ zakreskowano.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 6. Distribution des quelques espèces calciphiles sur le fond de la distribution des couches hiéroglyphiques dans les Gorces. 1 — *Galium boreale*, 2 — *Carex Davalliana*, 3 — *Laserpitium latifolium*, 4 — *Bupleurum falcatum*, 5 — limites approximatives du terraine méridionale où se montrent des couches hiéroglyphiques. On a haschuré le territoire occupé par les couches hiéroglyphiques particulièrement riches en CaCO₃.</caption>

stych margli i łupków marglistych. Ku dołowi przechodzą w warstwy pod-
magórskie dolne, które ciągną się bardzo wąskimi pasami u południowego
podnóża pasma Lubania i północnego podnóża pasma Turbacza, a ponad-
to budują południową część najwyższych wzniesień rozrogu Turbacza
(szczyt Turbacza, Gorzec, Bukowinę k. Turbacza, Waksmundzką Górę,
Cioski i Kiczorę) i stąd sięgają poprzez Suchą, Borsuczyny, Magurkę
i środkową część doliny Ochotnicy aż na północne stoki Tokarni. W skład ich wchodzą na przemian zespoły zlepieńcowo-piaskowcowe i piaskowcowo-lupkowe, przy czym udział tych ostatnich ku dołowi wyraźnie wzrosła. Piaskowce bywają często nieco wapniste. Warstwy hieroglifowe, najstarsze z całej omawianej serii, zalegają wąskim pasem u południowego podnóża pasma Turbacza; w pasmie Lubania budują również najniższe położenia od południa, przy czym na wschód od Żaru zajmują dość znaczną przestrzeń w dolinie Krośnicy i Grywałdzianki, a zwłaszcza na południowych stokach Marszałka. Największy obszar tworzą one jednakże w północnej części pasma Turbacza, budując szczyty Obidowca, Czoła Turbacza, Mostownicy i Kudłonia, grzbiet od Jaworzyny k. Turbacza po Gorc, górną część doliny Kamienicy od źródeł aż po Spaleniec oraz górną część dolin potoków Jamne i Jaszcze i całą dolinę Potoku Gorcowego. Warstwy hieroglifowe składają się, podobnie jak warstwy podmagurskie dolne, z naprzemianlegle ułożonych ławic piaskowców i zlepieńców oraz piaskowców i łupków. Zlepieńce i piaskowce mają spoiwo słabo wapniste; łupki bywają nierzadko wapniste, a w miejscach silnie zaburzonych tektonicznie występuje obficie tzw. „strzałka kalcytowa“, tj. cienkie żylki kalcytu, sklejające potrzaskaną skalę. Szczególnie zasobne w CaCO₃ są utwory hieroglifowe południowych stoków Marszałka — tym zapewne tłumaczy się fakt występowania tutaj szeregu roślin wapieniolubnych, gdzie indziej w Gorcach nie spotykanych.

W północno-zachodnich i północno-wschodnich częściach naszego terenu (np. koło Rabki, Zarytego i Skalisnego oraz koło Szczawy, Rzek, na Kiczorzce nad Rzekami itd.) występują czarne ilaste margle i stre (m. in. czerwone) łupki eoceńskie, a dalej ku północy górnokredowe warstwy ino-ceramowe; u północnego podnóża pasma (koło Olszówki, Poręby i Lubomierza) pojawiają się już warstwy krośnieńskie.

Zawartość CaCO₃ w poszczególnych utworach fliszowych w Gorcach nie była dotychczas dokładnie badana; wydaje się, że jest ona dość zmienia, i to nawet w obrębie utworów, należących do tego samego poziomu stratygraficznego. Tak np. warstwy hieroglifowe u południowego podnóże pasma są w okolicy Nowego Targu bardzo ubogie w CaCO₃, a w okolicy Krościenka znacznie bogatsze (ryc. 6). Dlatego nie można się doszukać wyraźnych związków pomiędzy rozmieszczeniem rosnących w Gorcach roślin wapieniolubnych a występowaniem poszczególnych jednostek stratygraficznych; zależność tych gatunków od zasobności podłoża w CaCO₃ można by uchwycić jedynie drogą żmudnych analiz chemicznych.

Utwory młodszego wieku niż paleogeńskie, a więc pochodzące z okre-sów, kiedy Gorce weszły już w fazę lądową, nie odgrywają tutaj żadnej
wybitniejszej roli. U południowych podnóży pasma Lubania, koło Mize-
nej, Kluszkowiec i Krośnicy, występują mioceńskie andezyty, które budu-
ją m. in. piękny stożek Żaru. Na terasach nadrzecznych spotykamy żwiry
i inne osady plejstoceńskie i holoceńskie, a w okolicy Rabki pojawiają się
gliny o właściwościach zbliżonych do lessu.

Budujące nasz teren utwory skalne są na ogół miękkie i mało odporne
na wietrzenie. Wskutek tego nie spotyka się w Gorcach jakichś większych
kompleksów nagich skałek;jątek stanowią tylko południowe stoki pas-
ma Twarogów, od strony doliny Ochotnicy, gdzie na znacznej przestrzeni
wychodzą na powierzchnię magurskie i podmagurskie piaskowce podłoża,
tworząc malownicze urwiska i rumowiska skalne o interesującej roślin-
ności (fot. 24). Niewielkie skałki andezytowe występują na południowych
stokach Żaru, a pojedyncze, śródleśne skałki i grechoty piaskowcowe spo-
tyka się dość często zarówno na szczytach (Kudłoń, Lubań itd.), jak i w do-
linach potoków (skaliste brzegi nad Olszowym Potokiem, Kamienicą, Ło-
puszną itd.) — flora ich jest zawsze bardzo uboga.

6. OGOLNA CHARAKTERYSTYKA GLEB GORCOW

Nasze dotychczasowe wiadomości o glebach karpackich są szczupłe,
a teren Gorców należy do najsłabiej zbadanych pod tym względem. Sche-
matyczny obraz rozmieszczenia gleb w polskich Karpatach Zachodnich
podaje mapa (1:600 000) Dobrzańskiego i Malickiego
(1950); krótkie wzmianki o niektórych właściwościach gleb łąkowych na-
szego pasma znaleźć można w pracach Wodzickiej (1936 — 4 ana-
lizy chemiczne) i Kiełpińskiego (1952 — liczne oznaczenia pH);
szereg obserwacji z obszaru doliny Ochotnicy podaje Dziewolski
(msk.). Pewne znaczenie dla poznania stosunków glebowych Gorców mo-
gą mieć również prace z terenów sąsiednich (Ralski 1930, 1931,
Lazar 1952 i in.). Wszystkie te dane są jednak bardzo skromne; dla-
tego staraliśmy się zebrać w terenie przynajmniej orientacyjne spostrze-
żenia, dotyczące gleb poszczególnych zbiorowisk roślinnych — będą one
przedstawione w trzeciej części pracy, poświęconej zespołom. Dokładniej-
sze badania, przeprowadzone w lasach naszego pasma, są tematem osob-
nej publikacji (Medwecka-Kornaś msk.). Tutaj ograniczam się
tylko do podania krótkiej ogólnej charakterystyki gleb badanego obszaru.

Podobnie jak budowa geologiczna, także i gleby Gorców są mało uroz-
maicone; zróżnicowanie ich zależy przy tym głównie od dwóch czynni-
ków: rodzaju skały macierzystej oraz rzeźby terenu. Dobrzański
i Malicki (1950) zaliczają wszystkie gleby naszego pasma do gleb
górskich i wyróżniają w ich obrębie gleby kamieniste, gliniasto-kamieniste
i ilasto-pylaste. Wszystkie trzy kategorie powstały przez wietrzenie utworów fliszowych; pierwsze dwie zajmują cały obszar Gorców, zbudowany z warstw magurskich, podmagurskich i hieroglifowych, przy czym w wyższych położeniach występować mają gleby kamieniste, a w niższych gliniasto-kamieniste; gleby pylasto-ilaste ograniczone są do północnej części terenu i przywiązane do miejsc występowania warstw inoceramowych i krośnieńskich. Oczywiście taki podział jest bardzo schematyczny. W rzeczywistości materiał zwietrzelinowy w obrębie warstw magurskich, podmagurskich i hieroglifowych bywa w zależności od rodzaju skały macierzystej dosyć zmienny: na piaskówcach gliniasto-piaszczysty lub nawet piaszczysty, na łupkach gliniasto-pylasty (Watycha msk.) — długого skład mechaniczny gleb nawet w wysokich położeniach jest bardzo zmienny. Także i ich głębokość zmienia się nie tylko z wysokością nad poziom morza, lecz zależy również od rzeźby terenu: w lejach źródłowych grubość płaszcza zwietrzeliny przekracza zwykle 1 m, na zboczach i grzbietach wynosi zaledwie kilkadziesiąt cm (Watycha msk.).

Według Medweckiej-Kornasiowej (msk.) gleby leśne wyższych położeń Gorców mają na ogół niewielką miąższość (najczęściej około 1 m) i są bardzo kamieniste. Pod względem składu mechanicznego odznaczają się wielką obfitością szkieletu i różnoziarnistością; udział procentowy poszczególnych frakcji każe je zaliczyć do utworów gliniastych lub gliniasto-piaszczystych. Pod względem chemicznym są to gleby ubogie w CaCO₃, a jak się zdaje średnio zasobne w składniki pokarmowe (np. fosfor); odczyn ich bywa z reguły słabo, średnio lub silnie kwaśny. Pomimo małej zawartości węglanu wapnia ulegają dość powoli bielicowaniu, a to na skutek swej szkieletowości i bliskości podłoża skalnego. Skutkiem tego najczęściej spotyka się na naszym terenie profile typu gleb brunatnych, skrytobielicowych lub słabo zbielicowanych, rzadsze są gleby średnio zbielicowane.

W miejscach, gdzie naturalna szata leśna uległa zniszczeniu pod wpływem gospodarki ludzkiej, zmieniają się również i gleby. Na polach uprawnych i nadmiernie spasionych pastwiskach podlegają one z łatwością erozji, stają się płytsze i bardziej kamieniste; na łąkach wykształcenie ich zależy od rozmaitych zabiegów uprawowych, zwłaszcza nawożenia.

Obok tych panujących na naszym terenie rodzajów gleb spotykamy także niewielkie przestrzenie zajęte przez gleby zupełnie odmienne i purośnięte szczególną roślinnością. Należą do nich przede wszystkim podmokłe gleby młak, zalegające z reguły na nieprzepuszczalnych ilach i występujące na nieco większych przestrzeniach przy dnach dolin potoków (np. Jamne), a w maleńkich skrawkach także i na zboczach i grzbietach; dalej gleby torfowe, rozwinięte wyłącznie w szczytowych partiach Kiczory
i Jaworzyny k. Turbacza, wybitnie skaliste gleby stoków Twarogów i Żaru itd.

Ważne dla stosunków edaficznych naszego terenu jest również jego nawodnienie. Dzięki urozmaiconej rzeźbie wody powierzchniowe i w głębne są tu wszędzie ruchome; ich odczyn jest zawsze bliski obojętnego, a zawartość węglanu wapnia z reguły dość znaczna. Tymi właściwościami wody źródeł i potoków w Gorcach bardziej zbliżają się do wód Tatr wapiennych niż do wód Tatr granitowych (Micherdziński — informacja ustna) <fnref n="1" />), co niewątpliwie w dużym stopniu decyduje o charakterze roślinności hygrofilnej naszego terenu. Tylko wyjątkowo, w warunkach ombrofilnej gospodarki wodnej (szczytowe partie Kiczory i Jaworzyny k. Turbacza) może dojść do wytworzenia się gleb torfowych i fragmentów wysołokotorfowiskowych zbiorowisk roślinnych

## 7. GOSPODARKA LUDZKA

Gospodarka ludzka w Gorcach sięga w odległą przeszłość. Jarosz (1935) daje krótki rys dziejów osadnictwa na naszym terenie. Dotarło ono do podnóży Gorców dwiema drogami: doliną Dunajca (nie później jak w XII w.) i doliną Raby (w XIII w.), i miało charakter od początku rolniczy, jak na to wskazują źródła archiwalne. W XIV w. istnieją już liczne wsie u podnóża pasma; później osady ludzkie wdzierają się w doliny ważniejszych dopływów Dunajca i Raby, a z czasem przechodzą także i na niższe położenia stoków. Ziemię pod uprawę zdobywano oczywiście kosztem naturalnej szaty leśnej. Równocześnie na grzbietach i w wyżej położonych partiach stokowych zaczyna się rozwijać sezonowa gospodarka pasterska, dla której terenów dostarcza karczowanie polan, znowu na miejscach pierwotnie zalesionych. Niszczenie lasów na dużą skalę trwa w Gorcach jeszcze do XVIII w., kiedy to wreszcie odpowiednie ustawy ograniczają, a w końcu kładą kres „wyrabianiu" polan na pożytek pasterstwa. Od tej pory stosunek powierzchni leśnej do bezleśnej na naszym terenie mniej więcej ustala się. Natomiast wiek XIX przynosi ze sobą okres gwałtownej eksploatacji zasobów drewna w lasach. Największe nasilenie osiąga rabunkowa trzebież w drugiej połowie zeszłego stulecia, kiedy to ofiarą

<footnote n="1">¹) Według nie opublikowanych analiz, wykonanych przez mgr W. Micherdzińskiego, wody źródlane w dolinie Łopusznej wykazują odczyn wahający się w granicach pH 6,5–8,3 (zazwyczaj 7,5), a twardość węglanową 4,20–8,12 stopni niemieckich (zazwyczaj około 8°). Podobne wartości stwierdzono w wodach Tatr wapiennych (np. Potok Młyniska: pH 7,0, twardość węglanowa 8,12°); w Tatrach granitowych są one znacznie niższe (np. Potok Bystry: pH 6,0, twardość węglanowa 3,08°).</footnote>
siekierzy padły ogromne przestrzenie pierwotnych drzewostanów we wszystkich łatwiej dostępnych patriach Gorców.

Ten rozwój stosunków gospodarczych na naszym terenie pozwala zrozumieć aktualny ich stan. W niższych położeniach pasma podstawową gałęzią gospodarki jest rolnictwo. Cechuje je wielkie rozdrobnienie gospodarstw chłopskich, prymitywizm i zacofanie techniczne. U podnóża Gorców uprawia się wszystkie cztery rodzaje zbóż, w wyższych położeniach wyłącznie owies, ziemniaki i len. Wielkie przełudnienie wsi gorczańskich i związany z nim głód ziemi doprowadziły do tego, że górna granica uprawy na naszym terenie podniesiona była do niedawna do ostatecznych możliwych granic, dopiero w ostatnich dziesięcioleciach zaczęła się nieco obniżać, ustępując miejsca powierzchni leśnej, jak o tym świadczą między innymi obserwacje Jarosza (1935) lub porównanie maksymalnych wzniesień pól uprawnych zanotowanych przez Wołoszcza ka (1897: na szczycie Gorca 1180, na „Kluczkach“, tj. Turbaczu 1200 m) z naszymi zapiskami (tab. 3). W chwili obecnej najwyżej położone pola nie przekraczają wysokości 1050—1100 m rpm., i to tylko przy szczególnie korzystnych ekspozycjach; granica zwartego ich obszaru przebiega znacznie niżej, bo około 700—800 m rpm.

W wyższych położeniach Gorców, ponad tą granicą, najważniejszą formę gospodarki ludzkiej stańowi gospodarka leśna, drugą, niegdyś niezmiernie ważną, a dziś już zanikającą gałęzią jest pasterstwo sezonowe.

Lasy Gorców, mimo iż ucierpiały ogromnie w okresie rabunkowej eksploatacji zeszłego stulecia, zachowały się jeszcze na wielkich przestrzeniach w stanie bliskim naturalnego, a małe ich skrawki w najbardziej niedostępnych partiach terenu (dolina Turbacza, Potaszni, południowe stoki Kudłonia nad doliną Kamienicy itd.) mają nawet charakter niemal pierwotny. Dążenie do wprowadzenia w reglu dolnym monokultur świerkowych, które tak fatalnie odbiło się np. na stanie lasów Żywiecczyzny, w słabszym stopniu zaznaczyło się w Gorcach: lasy tutejsze odnawiały się na ogół po zniszczeniach eksploatacyjnych drogą samosiewu, zachowując mniej więcej naturalny skład gatunkowy. Toteż w chwili obecnej przebudowa drzewostanów, oparta na podstawach przyrodniczych, napotyka tu na znacznie mniejsze trudności niż w innych pasmach Beskidów.

Bliższe dane, dotyczące gospodarczych typów lasów w Gorcach, ich rozmieszczenia w terenie oraz przeszłości, podaje Jarosz (1935).

Sezonowa gospodarka pasterska, niegdyś bujnie rozwinięta na naszym terenie, dziś już zanika. Przed przeszło 30 laty, w okresie jej znacznego jeszcze nasilenia, badał ją Kubijowicz (1927 — por. także Hubi-Pacewiczowa 1930, Flizak 1936). Od tego czasu stonsunki uległy już pod wielu względami zmianom, jednakże dla zrozumienia
roli, jaką odegrało pasterstwo w kształtowaniu się szaty roślinnej Gorców, trzeba niejednokrotnie sięgać pod te dane z przeszłości.

Sezonowy wypas owiec i wołów w wyższych położeniach naszego pasma trwa mniej więcej od połowy maja do września. Jako pastwisko użytkowoano do ostatnich jeszcze lat w pierwszym rzędzie las; polany, na których owce spędzają noc w przenośnym ogrodzeniu, tzw. „koszarze“, traktuje się na naszym terenie z reguły jako łąki kośne: wypas na nich odbywa się co najwyżej tylko po sianokosach, przypadających tutaj w drugiej połowie lipca. Koszarzenie jest prymitywnym sposobem nawożenia polan i wyzwala na nich charakterystyczną sukcesję zbiorowisk łąkowych, od wybitnie megatroficznych w pierwszym roku po założeniu koszaru ku coraz uboższym i mniej zasobnym. Po kilku latach koszarzenie powtarza się i cykl rozpoczyna się na nowo. Siano, zebrane na polanach, zwozi się niemal zawsze w dół, do wsi, i zużywa jako paszę zimową dla inwentarza.

Jak widać, gospodarka szałaśnicza w Gorcach była w swej dotychczasowej postaci nadzwyczaj prymitywna i nieracjonalna, gdyż po pierwsze opierała się na wypasie w lesie, co jest z punktu widzenia leśnictwa niedopuszczalne, a po wtóre prowadziła do coraz wyraźniejszego wyjałowania polan, gdyż gleby ich ponosiły ustawiczne straty na skutek zwożenia siana w dół, a koszarzenie, jako nawożenie wybitnie jednostronne, nie mogło strat tych wynagrodzić. Jest rzeczą oczywistą, że przebudowa pasterstwa w Gorcach i oparcie go na racjonalnych podstawach stały się nagłącą koniecznością. Z chwilą kiedy to nastąpi, ulegną niewątpliwie daleko idącym przemianom także i występujące na naszym terenie zbiorowiska łąkowe, przede wszystkim *Gladioleto-Agrostidetum deschampsietosum, Hieracieto-Nardetum i Poëto-Veratretum Lobeliani*, których istnienie związań jest nierozłącznie z obecnymi, prymitywnymi formami gospodarki halnej.

W ostatnich latach nasilenie pasterstwa sezonowego na naszyni terenie wyraźnie zmalało. Około roku 1920 były Gorce najważniejszym w całych Beskidach Zachodnich i drugim z kolei co do ważności po Tatrach ośrodkiem pasterstwa w polskich Karpatach Zachodnich. Ilość czynnych szałaśów dochodziła do 50, przy czym w znacznej części były to szałasy duże (owczarnie liczące niejednokrotnie ponad 300 owiec — *Kubijowicz* 1. c.). Skupiały się one przede wszystkim w pasmie Turbacza, natomiast na Lubaniu szałaśnictwo już wtedy było słabo rozwinięte. Nie mamy niestety nowszych danych, które można by zestawić z tymi liczbami — w każdym razie w latach powojennych, kiedy wreszcie, dzięki przejęciu lasów przez Państwo, zlikwidowany został wypas w lesie, liczba bacówek, czynnych na naszym terenie, zmniejszyła się kilkakrotnie.
Ważne znaczenie dla stosunków geobotanicznych Gorców ma również rozmieszczenie osad ludzkich. Jedynym miastem, leżącym częściowo w granicach naszego obszaru, jest Nowy Targ; charakter małych miasteczek mają Rabka i Krościenko. Wszystkie trzy, połączone stałymi liniami komunikacyjnymi z resztą kraju, stanowią ośrodki promieniowania flory synantropijnej na teren Gorców (p. str. 148). Oprócz nich leżą u podnóża pasma liczne wsie. „Osady południowe skupiły się tuż pod załamaniem się Gorców na fizjograficznej granicy gór i równego Podhala i są zwarte i gromadne; na N, W i E ciągną się wzdłuż dolin jako długie łańcuchówki” (Kubijowicz 1927 str. 30). Wsie te, niejednokrotnie trudno dostępne, zwłaszcza jeśli leżą z dala od szos i jedynej linii kolejowej naszego terenu (Mszana Dolna — Chabówka — Nowy Targ), dochodzą do około 600—700 m rpm. Wyżej spotyka się tylko małe przysiółki, nie przekraczające zazwyczaj poziomicy 800 m. Najliczniejsze są one w dolinie Ochotnicy, nieco mniej liczne na południowych stokach naszego pasma, a na stokach północnych nie występują prawie zupełnie. Najwyższą stale zamieszkałą osadę stanowi prawdopodobnie przysiółek Kudów na grzbiecie między Lubaniem a Runkiem (około 940 m), należący do wsi Mizerna. Szczytowe położenia Gorców są już tylko obszarem sezonowego osadnicctwa pasterskiego.

Prymitywna, a częstokroć przy tym rabunkowa gospodarka ludzka zarewno rolna, jak leśna i pasterska, trwająca w Gorcach już od kilku wieków, doprowadziła w wielu miejscach do opłakanych skutków. Odnosi się to zwłaszcza do niższych położeń pasma, od dawna eksploatowanych gospodarczo i przeludnionych. Zniszczenie lasów na stromych zboczach zmniejszyło wybitnie retencję wodną terenu (por. Medwecka-Kornaś msk.), wyzwoliło gwałtowną erozję gleb i doprowadziło do katastrofalnych powodzi. Najsmutniejszy obraz przedstawia dolina Ochotnicy (fot. 23) wraz z niektórymi bocznymi dopływami: strome i kamieniste jej zbocza pokrywają na wielkich przestrzeniach najlichsze pastwiska i nieużytki, zaś dnem — poprzez rozległe, nagie żwirowiska — płyne potok, zmieniający po każdej powodzi swe koryto. Na mniejszą skalę można obserwować podobne zjawiska i w innych partiach naszego terenu. Erozja gleb na stromych, kamienistych stokach, gwałtowne wahania stanu wód w potokach, zniszczenie lasów, zwłaszcza chłopskich, przez wypas i nadmierny wyrąb, wyjałowienie polan itd. wskazują na konieczność szybkiej i radykalnej przebudowy gospodarki w Gorcach, w oparciu o przyrodnicze podstawy i ochronę zasobów naturalnych terenu. Na szczęście wszystkie te niepokojące zjawiska występują przede wszystkim w niższych położeniach pasma, nie zaznaczają się natomiast w położeniach wyższych, o zachowanej do dziś szacie leśnej.
### III. CHARAKTER ROŚLINNOŚCI I JEJ UKŁAD PIĘTROWY

#### 1. OGÓLNY OBRAZ ROZMIESZCZENIA ROŚLINNOŚCI

Szata roślinna Gorców ma, podobnie jak całokształt panujących tu waurunków fizjograficznych, charakter typowy dla naszych Beskidów Zachodnich. Najwybitniejszym jej rysem jest wielka jednostajność zbiorowisk roślinnych i wyraźne ubóstwo flory, wynikające z trzech głównych przyczyn: nieznacznych wysokości bezwzględnych, łagodnej rzeźby terenu i małego urozmaicenia w budowie geologicznej (w pierwszym rzędzie braku wapieni). Jedynie tam, gdzie rzeźba lub budowa geologiczna odbiegają nieco od przeciętności, spotykamy pewne ożywienie tej nużącej monotonii (np. na skałkach piaskowcowych w Dolnej Ochotnicy lub na andeyztach Żaru). Tylko pod jednym względem różnią się Gorce wyraźnie od większości pozostałych pasm zachodnio-beskidzkich: ich szata roślinna zachowała jeszcze w dość znacznym stopniu swój naturalny charakter, przynajmniej w wyższych położeniach terenu.

Ogólny obraz rozmieszczenia roślinności na omawianym obszarze jest następujący (fot. 1, 2, 3): podnóże pasma po około 700—800 m rpm. zajęły pola uprawne, urozmaicone niewielkimi skrawkami leśnymi w postaci tzw. „przylasków”, zachowanymi przeważnie wzdłuż potoków, oraz drobnymi partiami łąk na dnach dolin i płatami jałowych pastwisk, tzw. „tłoków”, na suchych, kamienistych zboczach (fot. 4, 5, 11). W tym pasie skupiły się osady ludzkie. Roślinność naturalna uległa tu prawie zupełniemu zniszczeniu: poza wspomnianymi resztkami lasów zachowały się tylko skupienia roślinności nadrzecznej, nieco lepiej wykształcone nad Dunajcem i Rabą, bardzo fragmentarycznie rozwinięte nad pozostałymi rzekami i potokami. Krajobraz niższych położeń naszego terenu jest więc typowym krajobrazem kulturalnym, o szacie roślinnej niemal całkowicie przekształconej ręką ludzką.

Dopiero poczynając od 700—800 m rpm. ulega on zasadniczej zmianie (fot. 6, 7): miejsce pól zajmuje zwarty płaszcz lasów, poprzerywany jedynie tu i ówdzie polanami, użytkowanymi jako kośne łąki (fot. 10, 12—14), a w niższych położeniach częściowo także i jako uprawy rolne. Najważniejszą rolę odgrywają tutaj jeszcze po dziś dzień naturalne zbiorowiska leśne: lasy jodłowo-bukowe (fot. 8), niewielkie płaty jedlin, a w najwyższych położeniach świerczyny (fot. 9). W najmniej zniszczonych partiach naszego terenu, takich jak np. doliny potoków, przecinających północne stoki Turbacza i Mostownicy, niektóre partie doliny Kamienicy, zwłaszcza na stokach Kudłonia itd., naturalne zespoły leśne panują jeszcze niemal niepodzielnie; gdzie indziej występują obok sztucznych świerczyn i zbiorowisk łąkowych na polanach. Tylko w najbardziej zniszczonych częściach Gorców, takich jak np. grzbiet od Barda i Jaworzynki przez Stare Wier-
chy po Obidowiec, południowe stoki pasma Lubania od Runka po Prze-
łęcz Knurowską itd., szata leśna uległa już tak daleko idącym zniekształ-
ceniom, że trudno doszukać się nawet śladów zbiorowisk o składzie zbli-
żonym do naturalnego.

Roślinność wyższych położeń naszego pasma jest na ogół uderzająco
monotonna, zwłaszcza w partiach szczytowych i grzbietowych. Występuje
tu tylko niewielka ilość zespołów roślinnych; płaty ich rozciągają się nie-
jednokrotnie na znacznych przestrzeniach. Równolegle z tym idzie ubóstwo
florystyczne. Dlatego wędrując grzbietami Gorców spotyka się na ogół
wszędzie te same zbiorowiska i te same gatunki roślin, należące przeważ-
nie do najpospolitszych ubikwistów. Jedynie strome zbocza i dna dolin
wykazują większą rozmaitość pod tym względem: występują tam. m. in.
małenkie wprawdzie, lecz interesujące skrawki zbiorowisk ziołoroślowych
(fot. 17, 18), źródliskowych i in., które są siedliskami rzadkich gatunków
górskich.

Dolna granica zwartej powierzchni leśnej leży w różnych częściach
Gorców na rozmaitej wysokości (tab. 4). Jarosz (1935), analizując
jej przebieg w pasmie Turbacza, stwierdził zależność od całego szeregu
czynników natury fizjograficznej i gospodarczej. Na ogół zwarta po-
wierzchnia leśna rozciąga się niżej w dolinach, otwartych ku północy i pół-
nocnemu wschodowi (np. w dolinie Poręby, Koninek, Kamienicy i Głę-
bieńca-Zasadnego), niż w otwartych ku południowi, niżej w dolinach wą-
skich i głęboko wciętych, o zboczach silnie rozczłonkowanych przez po-
toki (np. w dolinie Kowańca-Łopusznej), niż w dolinach szerokich, o zbo-
czach słabo rozczłonkowanych (np. w dolinie Lepietnicy), a najwyżej wzno-
si się na grzbietach. Jednakże decydującą rolę w przebiegu tej granicy
odegrały czynniki gospodarcze, a zwłaszcza stosunki własnościowe: naj-
niższe położenia osiąga ona na terenach, które należały dawniej do wiel-
kiej własności (np. w dolinie Łopusznej i Kamienicy), a najwyższe na te-
renach, stanowiących drobną własność chłopską (np. w przeludnionej do-
linie Ochotnicy).

W podobny sposób ukształtowała się dolna granica zwartej powierzchni leśnej w pasmie Lubania (którego Jarosz nie badał), z tą jedynie różnicą, że leży tu przeciętnie o około 100 m niżej (tab. 4), co tłumaczy się niższym położeniem podstawy i większą stromością zboczy w tej części Gorców. Również i tutaj obserwujemy najsilniejsze wyniszczenie lasów na zboczach doliny Ochotnicy, co jest tym bardziej uderzające, a gospodarczo absurdalne, że chodzi tu o zbocza o ekspozycji północnej! Co prawda na przeciwległych, wystawionych na południe zboczach doliny dolna granica powierzchni leśnej przesunięta jest jeszcze o średnio 140 m ku górze (fot. 1, 4).
## 2. PIĘTRA ROSLINNOSCI

Istnienie tak wybitnej linii wegetacyjnej w krajobrazie Gorców mogłoby nasuwać przypuszczenie, że stanowi ona granicę dwóch odrębnych pięter wysokościowych: jakiegoś „piętra uprawy" po 700—800 m rpm. i „piętra leśnego" powyżej. Podział taki byłby jednakże nieuzasadniony, gdyż, jak to wykazał Pawłowski (1925, 1927), nie można przy odzielaniu naturalnych pięter roślinnych w górach brać za podstawę zjawisk związanych z gospodarczą działalności człowieka. W szczególności odnosi się to do dolnej granicy zwartej powierzchni leśnej w Gorcach, która, jak to stwierdziliśmy powyżej, zależy w znacznie większym stopniu od czynników gospodarczych niż fizjograficznych. Dlatego wyróżnienie naturalnych pięter roślinnych na badanym terenie oprzemy na zastosowanej po raz pierwszy w Karpatach przez Pawłowskiego (1927, por. także 1948) metodzie fitosocjologicznej, analizując rozmieszczenie pionowe naturalnych zespołów roślinnych, przede wszystkim zespołów względnie najtrwalszych, uwarunkowanych klimatem ogólnym (tzw. „klimaksowych"), a więc w naszym przypadku leśnych.

Na tej podstawie można, zgodnie z Jaroszem (1935), wyodrębnić w Gorcach, podobnie jak i w innych pasmach karpackich (Pawłowski 1925, 1927, 1928 a, 1948, Walas 1933) następujące piętra wysokościowe:

1. Piętro pogórza od podnóża pasma do wysokości 600 m rpm., będące z natury dziedziną panowania mieszanych lasów liściastych (zespół Querceto-Carpinetum), z dębem, lipą drobnolistną i innymi drzewami, osiągającymi tutaj górną granicę swego występowania, dziś zajęte niemal wyłącznie pod uprawę roli.

2. Piętro regla dolnego sięgające od 600 po 1150 (1200) m rpm. Dawniej panowały tu mieszane lasy jodłowo-bukowe (zespół Fagetum carpaticum), prawdopodobnie z domieszką naturalnych jedlin (Piceetum tatricum abietetosum); dziś obszar poniżej 700—800 m zajmują, podobnie jak piętro pogórza, pola, wyżej zaś występują, obok lasów o składzie naturalnym, rozległe przestrzenie sztucznie wprowadzonych kultur świerka.

Piętro to rozpada się na dwa wyraźne stopnie:

a) w części niższej (odpowiadającej niższej krainie górskiej Pawłowskiego 1925), od 600 do 800 m rpm., dużą rolę odgrywają (i odgrywały przypuszczalnie zawsze) jedliny, a zespół buka jest mało rozpowszechniony;

b) część wyższa, rozciągająca się od 800 do 1150 (1200) m rpm. (stanowiąca odpowiednik wyższej krainy górskiej Pawłowskiego 1. c.), jest dziedziną niepodzielnego panowania Fagetum carpaticum, któ-

<figure><img src="image_7.png" /></figure>
re zachowało się tutaj do dziś w postaci licznych i rozległych, niekiedy jeszcze zupełnie naturalnych płatów (fot. 8).

3. Pietro regla górnego powyżej 1150 (1200) m rpm. zajmują karpackie bory świerkowe (Piceetum tatricum subnormale — fot. 9).

Wyznaczenie na naszym terenie przebiegu granicy pomiędzy piętrem pogórza a reglem dolnym nie jest możliwe z powodu zniszczenia naturalnej szaty leśnej podnóża Gorców. Z zachowanych do dziś skrawków lasów

<figure><img src="image_8.png" /><figcaption>Ryc. 7. Rozmieszczenie niektórych gatunków wyróżniających zespół Querceto-Carpinetum na terenie Gorców. 1 — Cornus sanguinea, 2 — Hedera helix.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 7. Distribution de certaines espèces differentielles de l'association du *Querceto-Carpinetum* dans les Gorces.</caption>

oraz z rozmieszczenia poszczególnych gatunków drzew, krzewów i roślin
runa (ryc. 7) można jedynie wnioskować, że granica ta przebiegała nie ni-
żej, niż 450 m i nie wyżej, niż 600 m rpm. — prowizorycznie ustalono ją
tutaj za Pawłowskim (1925, 1927) na wysokości 600 m. Nie jest
jednakże wykluczone, że należałoby raczej umieścić ją nieco niżej (około
500 m): zdaje się o tym świadczyć m. in. statystyka rozmieszczenia piono-
wego gatunków na naszym terenie (por. str. 63) oraz obserwacje M o t y-
k i (1953 str. 141) w Beskidach Grybowskich — sprawa ta wymaga jed-
nak jeszcze dalszych, szczegółowych badań fitosocjologicznych i glebo-
znawczych w różnych częściach Pogórza Karpackiego i niższych Beskidów.
Na zbadanie czeka również zasięg pionowy zespołu *Pineto-Quercetum*
(= *Quercetum medioeuropaeum*), szeroko rozpowszechnionego w niektó-
rych przynajmniej częściach Pogórza i odgrywającego tam daleko większą rolę, niż Querceto-Carpinetum, oraz stosunek Pineto-Quercetum do górskich zespołów leśnych z rzędu Vaccinio-Piceetalia (zwłaszcza jedlin). Dopiero po wyjaśnieniu wszystkich tych zagadnień będzie można podać ścisłą charakterystykę geobotaniczną piętra pogórza oraz sprecyzować bliżej górną jego granicę, także i na naszym terenie.

Piętro pogórza było, jak się zdaje, wykształcone w sposób typowy tylko po północnej i wschodniej stronie Gorców; w dolinie Dunajca poniżej Krościenka i w dolinach jego większych dopływów, Ochotnicy i Kamienicy, oraz po stronie północno-zachodniej, w dolinie Raby; nic natomiast nie wskazuje, by istniało ono po południowej stronie pasma, w Kotlinie Nowotarskiej, gdzie regiel dolny sięgał przypuszczalnie aż po samo podnóże. Bliższe omówienie tych zagadnień podane będzie w trzeciej części niniejszej pracy, poświęconej zespołom roślinnym Gorców.

Natomiast granica pomiędzy reglem dolnym a górnym, chociaż w wielu miejscach również zniszczona ręką człowieka, zachowała się przecież jeszcze w licznych punktach badanego obszaru, np. w dolinach Łopusznej, Olszowego Potoku i Turbacza (m. in. w obrębie rezerwatu im. Orkana), w dolinach Potaszni i Koniny, na stokach Kudłonia, w dolinie Kamienicy pod Mostownicą itd. Dzięki temu można jeszcze dziś stosunkowo łatwo odtworzyć jej przebieg w terenie.

Zestawienie pomierzonych górnych granic regla dolnego podaje tab. 5. Pozwala ona na stwierdzenie następujących faktów:

1. Regiel dolny sięga w Gorcach średnio do wysokości 1165 m npm., a więc podobnie jak w innych pasmach naszych Beskidów, a nieco niżej niż w Tatrach (tab. 6).

2. Istnieje wyraźna zależność pomiędzy wystawą zboczy a wysokością górnej granicy regla dolnego na badanym terenie: przy ekspozycji południowej i południowo-wschodniej granica ta wznosi się, zwłaszcza w miejscach zacisznych i osłoniętych przed północnymi i zachodnimi wiatrami, do 1200 m i wyżej, przy ekspozycji północnej nie przekracza nigdzie 1160 m. Skutkiem tego czapa regla górnego, spoczywająca na szczytach Gorców, nasadzona jest ukośnie, podobnie jak np. na Babiej Górze (Z apałowicz 1880), a inaczej niż w Sądeczyźnie, gdzie zjawiska tego nie stwierdzono (Pawłowski 1925); jej zasięg pionowy po stronie północnej jest wyraźnie większy niż po południowej. Tak np. na Turbaczu wynosi on od strony doliny Łopusznej w najwęższym miejscu zaledwie około 65 m w kierunku pionowym, od strony dolin Olszowego Potoku i Turbacza 165 m; na Lubaniu jak się zdaje regiel górny wykształcony był w ogóle tylko po północnej stronie.

Powierzchnia, jaka przypada w Gorcach na poszczególne piętra roślinne, jest bardzo różna. W przybliżeniu można obliczyć ją na podstawie
krzywej hipsometrycznej naszego terenu (ryc. 5), przyjmując jako granicz-
ne poziomice 600 i 1150 m. Piętro pogórza obejmuje tylko około 1/4 całego
obszaru, pozostałe 3/4 przypada niemal w całości na regiel dolny (z tego
około 40% na część dolną, a tylko około 30% na część górną tego piętra).
Regiel górny zajmuje jedynie maleńkie skrawki na najwyższych wznie-
sieniach pasma, w partiach wysoczyzn otaczających szczyt Turbacza od
Jaworzyny i Kiczory poprzez Turbacz i Czoło Turbacza po Mostownicę,
oraz na odosobnionych szczytach Kudłonia, Gorca i Lubania, o łącznej po-
wierzchni niespełna 20 km², co stanowi zaledwie 4% badanego terenu.

Piętra kosodrzewu w Gorcach brak. Jeden tylko Turbacz zbliża się tu-
taj do wysokości, w której mogłaby przebiegać klimatyczna górna grani-
ca lasu, jednakże jeszcze jej nie osiąga. W obrębie całych Beskidów Za-
chodnich przekraczają tę linię tylko: Babia Góra (1725) i Pilsko (1557). Na
Babiej Górze przebiega ona przeciętnie w wysokości 1336 m po stronie
północnej (minimum 1299 m) i 1410 m po stronie południowej (Zapa-
łowicz 1880, Walas 1933), na Pilsku w wysokości 1350—1400 m
(Zapałowicz l. c.). Odosobnione szczyty Policy (1367) w Pasmie Ba-
biogórskim i Romanki (1366) w Beskidzie Żywieckim leżą tuż poniżej gór-
nej granicy lasu (Zapałowicz l. c., Kawecki 1939), względ-
nie nawet już do niej dochodzą (Walas 1936 b), co jest niewątpliwie
rezultatem tzw. zjawiska wierzchołkowego, tj. obniżenia granic pionowych
na samotnych wierzchołkach (por. Sokołowski 1928 str. 102) <fnref n="1" />). Zjawisko takie wystąpiłoby na pewno również na Turbaczu — można więc przypuścić, że brak tutaj zaledwie 40—50 m do osiągnięcia górnej granicy lasu. Przypuszczenie nasze potwierdzają: charakterystyczny pokrój świer-
ków w szczytowych partiach Turbacza (Jaros 1935 str. 50) oraz nie-
zmiernie powolne i utrudnione odnawianie się lasu na zrębach pod szczy-
tem sąsiedniej Kiczory.

3. ROZMIESZCZENIE PIONOWE ZESPOŁOW ROSLINNYCH

Tabela 7 podaje schemat klasyfikacji ważniejszych zespołów roślin-
nych Gorców, tabela 8 obrazuje ich pionowe rozmieszczenie na badanym
terenie. Dostarcza ona dalszych argumentów, potwierdzających słuszność
przedstawionego powyżej wyróżnienia pięter roślinnych: rozmieszczenie
pionowe wszystkich zespołów naturalnych i na pół naturalnych (ląko-
wych) w Gorcach dobrze harmonizuje z układem pionowym roślinności

<footnote n="1">¹) Temu samemu zjawisku zawdzięcza przypuszczalnie swą bezleśność Łysa Gó-
ra (Lysa Hora) w Beskidzie Śląsko-Morawskim, przekraczająca, mimo swej nieznacz-
nej wysokości (1325 m) górną granicę lasu (Kolbenheyer 1862 str. 1189,
Pax 1898 str. 69, 1908 str. 143).</footnote>
leśnej. Z ogólnego obrazu wyłamują się tylko zbiorowiska synantropijne, których zasięgi są bezpośrednim wyrazem działalności gospodarczej człowieka.

Pietro pogórza odznacza się dużą stosunkowo rozmaitością zbiorowisk roślinnych, z których większość osiąga tu górne granice swego występowania. Do tych ostatnich, obok przewodniego dla pogórza zespołu Querceto-Carpinetum, należą: zarośla nadrzecznych wiklin (z rzędu Populetalia albae), fragmentarycznie już tylko wykształcone zbiorowiska wodne (rząd Potametalia) i szuwarowe (rząd Phragmitetalia) oraz pastwiska (Lolieto-Cynosuretum) i łąki typu niżowego, zarówno suche (Arrhenatheretum), jak i wilgotne (związek Molinion). Wspólne dla piętra pogórza i niższych położeń regla dolnego są niektóre podgórskie zbiorowiska nadrzeczne, jak fragmenty zbiorowisk żwirowiskowych (z rzędu Myricarietalia), olszyny z olszą szarą (Alnetum glutinoso-incanae) i łopuszyny <fnref n="1" />) (Petasitetum Kabilikiani — w piętrze pogórza już zubożałe).

Regiel dolny charakteryzuje się, obok panowania buczyn (Fagetum carpaticum — fot. 8), pojawieniem się kilku górskich zespołów roślinnych, których brak w niższych położeniach: naturalnych jedlin z runem zbliżonym do borów górnoreglowych (Piceetum tatricum abietetosum), zbiorowisk źródliskowych (zubożałego Cratoneureto-Cardaminetum) oraz ziołośli nad potokami śródleśnymi (Arunceto-Doronicetum — fot. 18). Dwa ostatnie zespoły, z których drugi należy już do wyraźnie wysokogórskiego związku Adenostylion alliariae, występują w typowej swej postaci dopiero w górnej części regla dolnego, podkreślając tym samym jej odrębność. Obok tych naturalnych zbiorowisk, nie odgrywających zresztą, za wyjątkiem jedlin, większej roli w krajobrazie Gorców, bardzo rozpowszechnione i znamienne dla regla dolnego są na pół naturalne zbiorowiska łąkowe, z których dwa, żyzna świeża łąka górska (zespół Gladioleto-Agrostidetum w podzespole typicum — fot. 10) i młaka turzycowa (Valerianeto-Cariceetum flavae — fot. 11), ograniczają się niemal całkowicie w swym występowaniu do tego piętra, trzeci zaś, jałowa sucha „psiara" (Hieracieto-Nardetum strictae — fot. 12, 15) pojawia się dopiero w wyższej jego części i sięga także i w regiel górny.

Na koniec pietro górnoreglowe odznacza się wielkim ubóstwem swych zbiorowisk roślinnych, co spowodowane jest w pierwszym rzędzie szczupłością terenu, jaki zajmuje, i związaną z tym małą różnorodnością warrunków siedliskowych. Poza Piceetum tatricum w podzespole subnormale (fot. 9) żadne ze zbiorowisk roślinnych nie jest przywiązane w Gorcach wyłącznie do tego piętra. Dwa rodzaje łąk, łąka kośna koszarzona (Gladioleto-Agrostidetum deschampsietosum) i kośne traworośla (Poëto-Vera-

<footnote n="1">¹) Termin wprowadzony przez Zapałowicza (1889).</footnote>
tretum Lobeliani — fot. 13, 14) mają tu co prawda centrum swego zasięgu pionowego, lecz przechodzą także i w najwyższe położenia regla dolnego, a fragmenty roślinności torfowiskowej (związku Sphagnion fu-sci — fot. 16) ograniczone są wprawdzie na badanym terenie do partii szczytowych między Turbaczem, Kiczorą i Jaworzyną, lecz ograniczenie to ma charakter czysto lokalny i spowodowane jest w pierwszym rzędzie rzeźbą tych miejsc, a nie ich wzniesieniem nad poziom morza.

Rozmieszczenie pionowe zbiorowisk synantropijnych omówiono w rozdziale VIII.

#### 4. OGÓLNE DANE LICZBOWE DOTYCZĄCE FLORY

Flora Gorców liczy 849 gatunków roślin naczyniowych, z czego 712 (tj. 85%) przypada na gatunki rodzime, a 127 (tj. 15%) na gatunki synantropijne, wyraźnie już zadomowione na naszym terenie. Ponadto znaleziono tutaj jeszcze kilkanaście wybitniejszych podgatunków i odmian, z których część uważana bywa niekiedy za samodzielne gatunki, z górą 20 międzygatunkowych mieszańców płciowych oraz ponad 30 gatunków synantropijnych przejściowo zawleczonych względnie przejściowo zdziwcanych z uprawy.

Liczby te nie są rzecz jasna ostateczne: przyszłe badania wzbogacą jeszcze na pewno listę flory Gorców, a zwłaszcza ich najniższych położeń (które przeszukaliśmy nieco mniej dokładnie niż resztę pasma). Prawdopodobnie uda się tutaj odnaleźć m. in. 20—30 gatunków, podanych z bezpośredniego sąsiedztwa naszego terenu z Sądeczyzny i Beskidu Wyspowego (Pawłowski 1925, Wołoszcza 1897). Natomiast położenia wyższe, ponad 800 m, są już dziś, jak się wydaje, na tyle dokładnie zbadane, że nie należy się spodziewać odszukania w nich więcej, jak kilku lub kilkunastu nowych dla flory naszego pasma gatunków <fnref n="1" />). Ogólna ilość gatunków w całym omawianym terenie nie przekroczy więc przypusczalnie 900.

Liczbą tą zbliżają się Gorce do innych pasm Beskidów Zachodnich (tab. 9) — wyraża się w niej dobitnie ubóstwo florystyczne naszych Karpat fliszowych, co szczególnie jaskrawo występuje przy porównaniu ich z Tatrami lub Pieninami. W Pieninach, na terenie kilkakrotnie mniejszym od Gorców i odznaczającym się mniejszą rozpiętością wzniesień nad poziom morza, rośnie ponad 900 gatunków roślin naczyniowych, a liczba ta na pewno nie jest jeszcze ostateczna! Szczególnie uboga jest flora wyższych

<footnote n="1">¹) Pomijając oczywiście te grupy, których systematyka nie została u nas dotychczas opracowana w sposób nowoczesny (np. rodzaj *Taraxacum*).</footnote>
położeń Beskidów, poczynając od górnej części regla dolnego wzwyż — zjawisko to omówione będzie dokładnie w rozdziale, poświęconym nowemu rozmieszczeniu gatunków (por. str. 62).

### 5. GATUNKI GÓRSKIE WE FLORZE GORCOW

Wielkie ubóstwo florystyczne Beskidów utrudnia w wysokim stopniu charakterystykę geobotaniczną poszczególnych pasm. Trudności te potęguje jeszcze fakt, iż po większej części spotykamy tu gatunki pospolite, szeroko rozpowszechnione, a przez to oczywiście mało znamienne. Stosunkowo największe różnice pomiędzy poszczególnymi pasmami stwierdzić można w występowaniu gatunków górskich, którym poświęciłem z tego powodu szczególnie baczną uwagę w naszych badaniach nad Gorcami.

Zagadnienie podziału flory karpackiej na grupy gatunków w zależności od ich zasięgów wysokościowych wyświetlone zostało dzięki pracom Pawłowskiego (1925, 1948 i msk.) oraz Walasa (1938 a). Zgodnie z ostatnim ujęciem Pawłowskiego (1948 str. 61) wyróżniam w Gorcach następujące elementy wysokościowe:

A. Gatunki górskie, tj. mające na terenie Europy Środkowej główne centrum swego rozmieszczenia w górach, nie pojawiające się na niżu, względnie występujące tam tylko na nielicznych i oderwanych stanowiskach albo obficiej, lecz tylko w bezpośrednim sąsiedztwie gór (Szafer 1930 a, b). Tu należą:

1. Gatunki alpejskie (halne) mające główny ośrodek występowania w piętrze alpejskim (halnym) względnie w piętrze halnym i piętrze kosodrzewu łącznie.

2. Gatunki subalpejskie (podhalne, kosinowe) mające główny ośrodek w piętrze kosówki (subalpejskim) lub też w piętrach kosówki i regla górnego łącznie.

Gatunki grupy pierwszej i drugiej razem obejmujemy nazwą gatunków wysokogórskich.

3. Gatunki reglowe o głównym ośrodku w jednym lub obu piętrach reglowych.

4. Gatunki ogólnogórskie, mające co prawda wyraźne centrum występowania w górach, lecz wykazujące na ich obszarze rozległy zasięg pionowy, obejmujący kilka pięter wysokościowych, bez wyraźnego ośrodka w którymkolwiek z nich <fnref n="1" />).

<footnote n="1">¹) Być może, że oprócz tych czterech grup należałoby jeszcze, jak to zrobili Pawłowski (1925) i Walas (1938) wyróżnić w obrębie gatunków górskich piątą, bardzo nieliczną zresztą, grupę gatunków podgórskich, mają-</footnote>
B. Gatunki niegórskie<fnref n="1" />), tj. nie posiadające u nas wyraźnego centrum rozmieszczenia w górach.

Przy zaliczaniu poszczególnych gatunków do określonej grupy wysokościowej korzystałem przede wszystkim z nowszych prac Pawłowskiego (1948 i msk.) i Walasa (1938). W przypadkach wątpliwych za podstawę zaliczenia służyła analiza zasięgu danej rośliny w Polsce i w krajach sąsiednich. Gatunki, których przynależność do odnośnej grupy nie została mimo wszystko wyjaśniona, oznaczono w wykazie (p. niżej) znakiem zapytania.

Wykaz gatunków górskich, występujących w Gorcach.

### 1. Gatunki alpejskie:

1. Alchemilla aequidens

2. A. flabellata

3. Cerastium fontanum

4. Epilobium anagallidifolium

5. Geum montanum

6. Gnaphalium supinum

7. Hieracium alpinum

8. Hypochoeris uniflora

9. Luzula sudetica

10. Lycopodium alpinum (typ)

11. Mutellina purpurea

12. Phleum alpinum

13. Poa alpina

14. Potentilla aurea

15. Sedum alpestre

16. Selaginella selaginoides

17. Taraxacum alpinum coll.

18. Thymus alpestris

19. Viola biflora

20. Veronica alpina

Tu należy ponadto 1 podgatunek gatunku niżowego: Solidago virgaurea ssp. alpestris oraz 3 gatunki, występujące na badanym terenie tylko na kamieńcach Dunajca jako przybysze, wędrujący z Tatr: Arabis alpina, Cerastium Tatrae i Thymus pulcherrimus.

### 2. Gatunki subalpejskie:

1. Adenostyles alliariae

2. Athyrium alpestre

3. Botrychium lanceolatum

4. Campanula napuligera

5. Cortusa Matthioli

6. Crepis conyzifolia

7. Doronicum austriacum

8. Epilobium alsinifolium

9. Gnaphalium norvegicum

10. Hierarcium prenanthoides

11. Leucanthemum rotundifolium

12. Leucorchis albida

13. Mulgedium alpinum

14. Pinus mugo (ssp. mughus)

cych główne centrum występowania w piętrze pogórza (do której można by przypuszczałnie zaliczyć spomiędzy roślin, znalezionych w Gorcach: Chamaenerion palustre, Equisetum maximum, Malaxis monophylla, Matteuccia struthiopteris i Salix da-phnoides). W dalszych rozważaniach gatunki te potraktowano w niniejszej pracy łącznie z reglowymi.

<footnote n="1">1) Używam celowo (za Pawłowskim 1925) terminu „gatunki niegórskie” w miejsce ogólnie przyjętego, a niezbyt ścisłego określenia „gatunki niżowe”.</footnote>
15. Poa Chaixii

16. Polystichum lonchitis

17. Ranunculus platanifolius

18. Ribes petraeum

23. Veratrum album (ssp. Lobelianum) <fnref n="1" />)

Lokalnie także *Geranium silvaticum* zachowuje się jak gatunek subalpejski.

### 3. Gatunki reglowe:

1. Abies alba

2. Acer pseudoplatanus

3. Aconitum moldavicum

4. A. variegatum (ssp. variegatum et ssp. gracile)

5. Alchemilla glaucescens (?)

6. A. Kornasiana

7. A. Walasii

8. Alnus incana

9. Aruncus vulgaris

10. Asplenium septentrionale

11. Calamagrostis pseudophragmites

12. Cardamine trifolia

13. Carduus personata

14. Carex pendula

15. Centaurea oxylepis

16. Chamaenerion palustre

17. Crocus scepusiensis

18. Cystopteris sudetica

19. Dentaria glandulosa

20. Dryopteris oreopteris

21. Equisetum maximum (?)

22. E. variegatum

23. Epipogium aphyllum (?)

24. Festuca altissima (?)

25. Galium rotundifolium

26. Knautia silvatica (ssp. dipsacifolia)

27. Listera cordata

28. Lonicera nigra

29. Lunaria rediviva (?)

30. Luzula luzulina

19. Rumex alpinus

20. R. arifolius (typ)

21. Sagina Linnaei

22. Senecio subalpinus

31. L. silvatica

32. Lysimachia nemorum

33. Malaxis monophylla

34. Matteuccia struthiopteris

35. Myricaria germanica

36. Orchis sambucina

37. Orobanche flava

38. Petasites albus

39. P. Kablikianus

40. Pheopteris Robertiana

41. Picea excelsa

42. Polygonatum verticillatum

43. Polystichum Braunii

44. P. lobatum

45. Potentilla puberula

46. Prenanthes purpurea

47. Rosa glauca

48. R. pedulina

49. Salix daphnoides (?)

50. S. eleagnos

51. Salvia glutinosa

52. Sambucus racemosa

53. Scrophularia Scopolii

54. Senecio Fuchsii

55. S. nemorensis

56. Stachys alpina

57. Streptopus amplexifolius

58. Symphytum cordatum

59. Traunsteinera globosa

60. Trifolium spadiceum

61. Veronica montana

Ponadto należą tutaj 3 podgatunki gatunków niżowych: *Anthyllis vulneraria* ssp. affinis, *Rubus hirtus* ssp. Güntheri i *Viola tricolor* ssp.

<footnote n="1">¹) Tu należy również *Centaurea mollis*, znaleziona przez nas w Gorcach dopiero w 1954 r.</footnote>
subalpina, a także, jak się zdaje, 1 podgatunek gatunku alpejskiego: *Lycopodium alpinum* ssp. *Issleri*.

### 4. Gatunki ogólnogórskie:

1. Alchemilla crinita

2. A. glabra

3. A. gorcensis

4. A. Kotulae

5. A. obtusa

6. A. plicata (?)

7. Allium victorialis

8. Asplenium viride

9. Calamagrostis varia

10. C. villosa

11. Caltha laeta

12. Campanula polymorpha

13. Cardaminopsis Halleri

14. Carex pauciflora

15. C. ornithopoda

16. Cirsium erisithales

17. Coeloglossum viride

18. Crepis mollis

19. Cystopteris montana

20. Dryopteris austriaca

21. Gentiana asclepiadea

22. G. polymorpha ssp. praecox

23. Hieracium aurantiacum

24. H. bifidum

25. Homogyne alpina

26. Lycopodium selago

27. Salix silesiaca

28. Sedum fabaria

29. Soldanella carpatica

30. Valeriana sambucifolia

### 31. V. tripteris

Tutaj również zaliczyć należy 1 podgatunek gatunku niżowego: *Cardaminopsis arenosa* ssp. *Borbasii* (występujący w Gorcach tylko na kamień-cach Dunajca).

W sumie rośnie na naszym terenie 135 gatunków górskich, co stanowi około 18% całej jego flory. Z liczby tej przypada na rośliny wysokogórskie tylko 43 gatunki, reszta to rośliny ogólnogórskie i reglowe, przy czym te ostatnie są stosunkowo najliczniejsze. Flora górska jest więc w Gorcach, podobnie jak i w innych pasmach Beskidów Zachodnich, raczej uboga, i to nie tylko w porównaniu z Tatrami, lecz także i z niewysokimi Pieninami, w których rośnie co najmniej 167 gatunków górskich (około 21% ogólnej liczby gatunków rodzimych).

Natomiast w obrębie samych Beskidów Zachodnich należą Gorce do terenów stosunkowo bogatszych: tylko pasma, których wierzchołki wznowią się ponad granicę lasu (Babia Góra, Beskid Żywiecki), mają flore górską lepiej wykształconą; Beskid Sądecki jest pod tym względem wyraźnie uboższy (115 gatunków górskich, tj. około 14% wszystkich gatunków rodzimych). Obok znacznej, jak na stosunki beskidzkie, wysokości bezwzględnej naszego terenu, dużą rolę odegrało tu niewątpliwie bliskie sąsiedztwo Tatr i Pienin z ich bogatą roślinnością wysokogórską.

Drugi obok ogólnego ubóstwa rys flory górskiej Gorców, a mianowicie przewaga gatunków reglowych nad wysokogórskimi, jest wspólny wszystkim pasmom naszych Karpat, nie przekraczającym górnej granicy lasu.
#### IV. ROZMIESZCZENIE PIONOWE GATUNKÓW

Zmiany w składzie flory, zachodzące w górach w miarę wzrostu wzniesienia nad poziom morza, są jednym z najbardziej uderzających zjawisk geograficzno-roślinnych; nic więc dziwnego, że badaniu ich poświęcano już od dawna wiele uwagi. Karpaty, a zwłaszcza Karpaty polskie, stanowią dzięki niezmiernie dokładnym studiom *Zapałowica* (1880, 1889), *Kotuli* (1883, 1890), *Pawłowskiego* (1925, msk.) i innych, jeden z najlepiej pod tym względem poznanych obszarów górskich na świecie. Również i w naszych badaniach w Gorcach jako jedno z głównych zadań postawiłem sobie prześledzenie pionowego rozmieszczenia gatunków i porównanie panujących tutaj stosunków ze stosunkami w innych pasmach Karpat, zbadanych już poprzednio przez innych autorów.

Gorce, pomimo swego nieznacznego wzniesienia nad poziom morza, stanowią obszar pod pewnymi względami bardzo korzystny dla studiowania zasięgów wysokościowych. Jednolitość ich budowy geologicznej i związana z tym mała rozmaitość gleb oraz łagodna rzeźba pozwalały z góry przypuszczać, że rozmieszczenie pionowe gatunków ukształtowało się tutaj w sposób szczególnie prosty i przejrzysty, że zasięgi wysokościowych roślin są tu w pierwszym rzędzie wyrazem czynników, istotnie sprzężonych z wysokością, przede wszystkim klimatycznych, natomiast modyfikująca rola innych czynników (mikroklimatycznych, edaficznych itd.) jest ograniczona do minimum. Badania nasze w małym tylko stopniu potwierdzają to przypuszczenie: wydaje się, że także i na omawianym terenie stosunki te nie są wcale proste.

##### I. METODYKA BADAN

Przy wyznaczaniu zasięgów pionowych poszczególnych gatunków posługiwałem się metodyką, od dawna przyjętą w tego rodzaju pracach przez naszych florystów (*Zapałowicz* 1880, 1889, *Kotula* 1890, *Pawłowski* 1925), notując w terenie możliwie jak największą liczbę stanowisk i oznaczając równocześnie wzniesienie nad poziom morza przy pomocy aneroidu. Oprócz takich specjalnie gromadzonych zapisków wykorzystałem również materiał, zawarty w 235 zdjęciach fitosocjologicznych <fnref n="1" />). Zebrane w ten sposób dane zestawiłem następnie w kartotekę gatunków, która stała się podstawą do opracowania zarówno niniejszego rozdziału, jak i flory badanego terenu.

Pomiary wzniesienia stanowisk nad poziom morza wykonywałem przy pomocy skompensowanego aneroidu firmy PHNB, o średnicy 7,5 cm

<footnote n="1">¹) Zdjęcia z lat 1953 i 1954 nie mogły już być w opracowaniu uwzględnione.</footnote>
i ruchomej skali wysokościowej, wycechowanej z dokładnością do 5 m. Przy odczytach wysokości posługiwałem się zazwyczaj 10-krotną lupą ręczną. Stan aneroidu sprawdzałem corocznie na początku sezonu, poprównując go z barometrem rtęciowym Obserwatorium Astronomicznego U.J. w Krakowie. W czasie badań terenowych kontrolowałem codziennie wskazania aneroidu przynajmniej dwukrotnie, rano i wieczorem, a często także i w ciągu dnia, na punktach o znanym wzniesieniu npm., wyszukanym przy pomocy mapy WIG w skali 1 : 100 000. Rankiem nastawiałem ruchomą skalę aneroidu na wysokość zgodną z wysokością punktu kontrolnego, odczytaną z mapy. O ile następnie wskazania wieczorne na drugim punkcie kontrolnym dowodziły, iż od rana zaszła zmiana ciśnienia atmosferycznego, obliczałem dla wszystkich zanotowanych w ciągu dnia wysokości poprawki bezpośrednio w metrach, stosując zwyczajną interpolację liniową (bez użycia tablic Gaussa i obliczania wysokości drogą pośrednią, z ciśnienia atmosferycznego). Uzyskane w ten sposób wyniki zaokrąglałem do najbliższych 5 m i kontrolowałem jeszcze przy pomocy mapy. Są one oczywiście mniej dokładne niż dane obliczone drogą ścisłego rachunku poprawek, jakim posługiwali się w swych badaniach np. Kotula (1890) lub Sokołowski (1928), jednakże z uwagi na niezbyt wielkie wysokości względne, z jakimi mamy do czytnienia w Gorcach <fnref n="1" />) oraz ze względu na to, że poranne i wieczorne punkty kontrolne wybierane były zazwyczaj na podobnej wysokości, nieścisłości, wynikające z tego uproszczenia rachunków, nie są istotne. Można przyjąć, że pomiary, na których opiera się niniejsza praca, obarczone są błędem w każdym razie nie większym niż ± 10 (wyjątkowo ± 20) m.

Bardziej dokładne oznaczanie wzniesienia pojedynczych stanowisk mija się z celem, gdyż bez porównania większe błędy popełniamy, odnajdując i rejestrując w terenie tylko niewielką część miejsc, na których rośnie dany gatunek. Dlatego prawdopodobieństwo zanotowania rzeczywistego ekstremum wysokościowego jest, zwłaszcza na tak rozległym obszarze jak Gorce, niewielkie: dla większości gatunków udałoby się tutaj na pewno odnaleźć, przy odpowiednio dokładniejszych poszukiwaniach, jeszcze bardziej skrajne punkty występowania. Skutkiem tego uzyskany obraz rozmieszczenia pionowego flory na badanym terenie jest (i pozostać musi zawsze) przybliżony, tym bardziej, że granice wysokościowe wielu gatunków nie są przecież w pełni ustabilizowane, lecz zdają się wykazywać stale pewne wahania (por. str. 81). Stopień wiarygodności tego obrazu zależy nie tyle od dokładności użytej metody pomiarów, ile raczej od liczby nagromadzonych zapisków. W naszym przypadku wynosi ona łącz

<footnote n="1">¹) W ciągu dnia przechodziliśmy zwykle nie więcej niż 500—600 m różnicy wzniesień.</footnote>
nie około 16 000, tj. średnio po 19 zanotowanych stanowisk dla jednego gatunku, przy czym dla gatunków rzadszych jest oczywiście mniejsza — dzięki temu na gatunki bardziej rozpowszechnionej przypada zazwyczaj 30—40, a niekiedy i więcej (do stu kilkudziesięciu) notowań. Obok obserwacji własnych uwzględniam również kilkadziesiąt zapisków wysokościowych z Gorców, podanych przez Wołoszcza (1895, 1897). Zwajyszy, że badany teren jest mniej rozległy i bardziej jednolity niż Tary, a występujące na nim wysokości względne bez porównania mniejsze, można przyjąć, że uzyskana tutaj dokładność jest mniej więcej tego samego rzędu, co dokładność danych, dotyczących flory tatrzańskiej, w pracy Kotuli (1890), w której na 1 gatunek przypada przeciętnie 45 zapisków.

Jako podstawę dla opracowania statystyki pionowego rozmieszczenia flory oraz całych dalszych na ten temat rozważań przyjmuję zasadniczo obserwowane w terenie rzeczywiste ekstrema wysokościowe poszczególnych gatunków, pomijając jedynie stanowiska wyraźnie oderwane od głównego zasięgu i niewątpliwe anomalie zasięgowe (takie, jak np. występowanie tatrzańskich gatunków wysokogórskich, których brak na właściwym terenie Gorców, na kamieńcach Dunajca u ich podnóża). Posługiwanie się wartościami skrajnymi dla zobrazowania zasięgów pionowych, choć jest metodą, jak dotąd, powszechnie u nas stosowaną, budzić może słuszne zastrzeżenia. Stanowiska skrajne zawdzięczają bowiem często swe istnienie jakiemuś szczególnie korzystnemu splotowi czynników siedliskowych, a niekiedy także i historycznych; ich wysokość niewiele mówi nam nieraz o istotnym charakterze pionowego rozmieszczenia gatunku. Dlatego można by się tutaj posłużyć metodą obliczania „średnich ekstremów", tj. średnich arytmetycznych z wysokości pewnej liczby skrajnych stanowisk, tak jak to praktykowali np. niektórzy badacze flor alpejskich (por. Rübel 1922 str. 252) lub Fekete i Blattny (1914). Jednakże sposób ten wymaga bardzo dużej liczby zapisków wysokościowych dla każdego gatunku (w przeciwnym bowiem razie uzyskujemy dla maksimów wartości zbyt niskie, dla minimów zbyt wysokie) i dlatego nadaje się do użytku tylko w odniesieniu do roślin bardziej rozpowszechnionych, a w stosunku do rzadkich zawodzi. Nie można go więc użyć przy opracowywaniu rozmieszczenia pionowego całej flory jakiegoś terenu.

Nie stosuję również wprowadzonej przez Sendtnera (1854), używanej m. in. także i u nas przez Kotulę (1890), a zalecanej nawet przez nowszych autorów (np. przez Rüblach.) metody obliczania „poprawek" wysokościowych dla poszczególnych stanowisk w zależności od ekspozycji, urzeźbienia terenu itp., gdyż prowadzi ona do zastąpienia
wartości, rzeczywiście obserwowanych w przyrodzie, liczbami fikcyjnymi, oddalając na jedynie w ten sposób od prawdziwego obrazu pionowego rozmieszczenia gatunków, a przy tym, co gorsza, ustala wartość wszystkich poprawek na podstawie szczegółowej analizy rozmieszczenia jakiejś jednej, dowolnie wybranej rośliny (np. świerka w pracy Kotulí), opiera się więc na zupełnie fałszywym założeniu, że wszystkie gatunki reagują w ten sam sposób swym rozmieszczeniem pionowym na różnice siedliskowe.

Granice wysokościowe gatunków są, podobnie jak wszelkie granice zasięgowe, zjawiskiem zbyt złożonym i skomplikowanym, by dały się w prosty sposób wyrazić za pomocą jednej liczby. Zwracali na to uwagę już niejednokrotnie dawniejsi autorzy (por. np. rozważania Kotulí 1890 str. 98 i 116). Dopiero szczegółowe wyznaczenie przebiegu tych granic w terenie, najlepiej metoda kartograficzną, oparte o setki zanotowanych stanowisk i uzupełnione analizą wpływu rozmaitych czynników siedliskowych na ten przebieg, mogłoby nas bardziej zbliżyć do rzeczywistości. Metodyka taka, stosowana jak dotąd głównie w badaniach górnej granicy lasu (por. np. Sokołowski 1928, Srodoń 1948), jest oczywiście zbyt żmudna, by można się nią posługiwać w stosunku do całej flory jakiegoś obszaru. Dlatego, kładąc jako ważny postulat na przyszłość szczegółową analizę granic pionowych niektórych wybranych, najważniejszych gatunków, musimy nadal zadowolić się używaniem ekstremów wysokościowych przy rozważaniu rozmieszczenia pionowego całości flory na jakimś terenie.

## 2. ZESTAWIENIE EKSTREMOW WYSOKOSCIOWYCH POSZCZEGÓLNYCH GATUNKOW W GORCACH

W zestawieniu podano ekstrema wysokościowe dla 823 spośród ogólnej liczby 849 występujących w Gorcach gatunków roślin naczynionych. Ponadto uwzględniono, o ile pozwalają na to dane, zebrane w terenie, także i niektóre ważniejsze podgatunki, nie biorąc ich jednakże pod uwagę przy obliczaniu tab. 10 <fnref n="1" />). 26 gatunków trzeba było pominać, po części ze względu na zupełnie brak lub szczupłość danych, dotyczących ich zasięgów pionowych (Aconitum moldavicum, Cimicifuga europaea, Hepatica triloba, Hieracium echioides, Malaxis monophylla, *Melampyrum arvense, Potentilla alba, Thalictrum minus i Viola mirabilis — nie odnalezione przeze mnie, a podawane z terenu Gorców przez dawniejszych florystów, oraz Aconitum variegatum, Alchemilla Kornasiana, Crataegus monogyna i Hieracium bifidum z gatunków znalezionych przeze mnie), po części zaś

<footnote n="1">¹) Tylko z gatunku Rhinanthus glaber uwzględniono oba podgatunki: ssp. major jako roślinę rodzimą i ssp. apterus jako synantropa — dlatego suma gatunków w tab. 10 wynosi 824 zamiast 823.</footnote>
ze względu na ich rzadkość (*Alchemilla obtusa*, *Carex dioica*, *Epipogium aphyllum* i *Sempervivum soboliferum*) lub anormalny charakter zasięgu pionowego na badanym terenie (gatunki wysokogórskie, wędrujące wzdłuż kamieńców Dunajca z Tatr: *Arabis alpina*, *Cerastium Tatrae* i *Thymus pulcherrimus*, dalej *Bupleurum falcatum* i *Calamagrostis varia*, schodzące na wyjątkowo nisko położone stanowiska z sąsiednich Pienin, gdzie rośliny

<figure><img src="image_9.png" /><figcaption>Ryc. 8. Rozmieszczenie *Polygonum hydropiper* w Gorcach. 1 — stanowiska rodzime, 2 — stanowiska synantropijne.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 8. Distribution of *Polygonum hydropiper* dans les Gorces. 1 — localités naturelles, 2 — localités synanthropiques.</caption>

liny te mają znacznie wyższy zasięg pionowy, w końcu 4 gatunki wysokogórskie, znalezione w Gorcach tylko na oderwanych stanowiskach, położonych znacznie poniżej ich normalnego ośrodka występowania w naszych górach: *Campanula napuligera*, *Pinus mugo* ssp. *mughus*, *Polystichum lonchitis* i *Sedum alpestre*).

Wszystkie gatunki podzielono w zestawieniu na 3 grupy: gatunki górskie (123 — oznaczone w wykazie wykrzyknikami: ! = gatunki reglowe i ogólnogórskie, !! = gatunki wysokogórskie), gatunki niegórskie rodzime (564) oraz gatunki synantropijne (137 — oznaczone gwiazdką *). Do tych ostatnich zaliczono, obok synantropów bezwzględnych, także i 9 roślin, które są najprawdopodobniej w niższych położeniach Gorców rodzime, lecz mają tu dzisiaj bardzo wyraźne optimum występowania w zbiorowiskach synantropijnych, a zasięgi pionowe tak znacznie przesunięte ku górze i zniekształcone pod wpływem działalności człowieka, że nie można już obecnie odtworzyć ich naturalnego przebiegu (*Mentha arvensis*, *Myo-*)
sotis arvensis, Poa annua, Polygonum hydropiper — ryc. 8, P. minus, P. persicaria, Stachys palustris, Stellaria media). Wszystkie pozostałe apofity, łącznie z gatunkami występującymi z natury nisko, a zawlekanymi przez człowieka niekiedy (lecz rzadko!) w wyższe położenia, zamieszczono w grupie roślin rodzimych, oznaczając jedynie w wykazie tego rodzaju maksima synantropijne gwiazdką (po liczbie).

a. Maksima wysokościowe gatunków (zestawione w pasach 50-me-trowych):

poniżej 400 m

Libanotis montana 385

(Poa pratensis ssp. angustifolia 395)

Viola Riviniana 390

400 — 445 m

Bromus inermis około 400 (?)

Calystegia sepium ok. 400 (?)

Carex nemorosa 435

Dipsacus laciniatus ok. 400 (?)

Draba nemorosa 420

Elodea canadensis 445

Euphorbia dulcis 430

Evonymus europaea 440

Inula salicina 420

†Matteuccia struthiopteris 430

Myosotis stricta 420

Nasturtium officinale 420

Orobanche maior ok. 400 (?)

O. vulgaris ok. 400 (?)

Polygala amarella 420

(Polygonum lapathifolium ssp. nodo-sum 445)

Potamogeton pectinatus 420

Rumex aquaticus 420

Saponaria officinalis 420

Stellaria holostea 445

Tragopogon dubius ok. 400 (?)

Verbascum blattaria ok. 400

*Berteroa incana 420

*Lappula myosotis 415

*Cerinthe minor 415

*Lithospermum arvense 400

*Nepeta pannonica 440

450 — 495 m

Alnus glutinosa 495

Cardaminopsis arenosa typ. 490

†Chamaenerion palustre ok. 450

Laserpitium latifolium poniżej 500

Potentilla recta poniżej 500 (?)

Rorippa armoracioides poniżej 500

*Apera spica-venti 490 (przejściowo jeszcze 975)

*Epilobium adenocaulon 470

*Erysimum heiranthoides 470

*Atripex hortensis 475

*Euphorbia virgata 470

*Bromus tectorum 475

*Sisymbrium Loeselii 490

*Descurainia Sophia 490

*Solanum nigrum 480

*Diplotaxis muralis 490

*Tripleurospermum inodorum 480
500 — 545 m

Arrhenatherum elatius 535 (885*)

Baldingera arundinacea 540

Batrachium divaricatum 520

Brachypodium pinnatum 525

Carex stricta 520

Cerastium glutinosum 530

Crataegus calycina 540

Dipsacus sylvester 535

Geranium palustre 535

Inula britannica 530

Lemna minor 510

Mentha verticillata 545

Myriophyllum spicatum 530

*Arctium lappa 510

*Chenopodium polyspermum 530

*Digitaria sanguinalis 530

Pastinaca sativa 520

Potentilla canescens 545

Potamogeton crispus 510

P. pusillus 535

Quercus robur 540

Ribes Schlechtendali 525

Rorippa islandica 535

Rubus caesius 500

Salix triandra 530

S. viminalis 545

Scabiosa ochroleuca 525

Sparganium ramosum 530

Zannichellia palustris ok. 500 (?)

*Melilotus officinalis 510

*Papaver rhoeas 520

*Vicia dasycarpa 545

550 — 595 m

Alisma plantago-aquatica 560

Alopecurus geniculatus 560

Carex gracilis 550

C. pendula 585

C. vesicaria 550

Catabrosa aquatica 550

Cerastium semidecandrum poniżej 600 (?)

Cucubalus baccifer ok. 550

Epilobium obscurum 590

Ficaria verna 575

Gentiana pneumonathe 565

*Camelina silvestris 595

*Chenopodium glaucum 555

*Elsholtzia ciliata 555

*Geranium pyrenaicum 575

*Lamium album 595

Limosella aquatica 560

Lysimachia thyrtsiflora 550

Malachium aquaticum 560

Polygonum amphibium 560

Potamogeton natans 565

Ranunculus sardous 560

Rorippa silvestris 590

Rumex conglomeratus 560

Sanguisorba officinalis 595

Selinum carvifolia poniżej 600 (?)

Solanum dulcamara 550

Sparganium simplex 560

Typha angustifolia 565

*Lathyrus tuberosus ok. 550 (?)

*Malva pusilla 560

*Setaria glauca 590

*Valerianella rimosa 580

*Veronica hederifolia 560

600 — 656 m

Aquilegia vulgaris 645

Bidens cernuus 630

Bromus mollis 635 (1070 *)

Cerastium glomeratum 645

Convallaria maialis 600

Cornus sanguinea 645

*Cotoneaster melanocarpa 600

Crataegus oxyacantha 645

Geranium pratense 615

Glyceria nemoralis 640

Hedera helix 615

Melilotus albus 610
Odontites rubra poniżej 650
Polygonatum multiflorum 600
Populus nigra 620 (około 800 *)
Reseda lutea 640
Rhamnus cathartica 635

*Arctium minus* 640

*Bunias orientalis* 610

*Galeopsis pubescens* 620

*Galinsoga quadriradiata* 645

*Hyoscyamus niger* 625

*Impatiens parviflora* 610

*Kickxia elatine* 605

*Lamium amplexicaule* 625

*Lepidium campestre* 640

Rubus bifrons 640

Tilia cordata 645

T. platyphyllos ok. 600

Trifolium fragiferum 635

Turritis glabra 630

*Matricaria chamomilla* 620

*Senecio vulgaris* 615

*Silene dichotoma* 640

*Sisymbrium officinale* 610

*Tanacetum vulgare* 600 (przejściowo jeszcze 965)

*Verbena officinalis*

*Veronica agrestis* 640

*Vicia tetrasperma* 630

650 — 695 m

Alyssum calycinum 685
Artemisia vulgaris 670 *
Atropa belladonna ok. 660
Berberis vulgaris 670
Bidens tripartitus 690 (przejściowo jeszcze 1235)
Carex distans 685
Carpinus betulus 665
Dianthus armeria 685
(Galium palustre ssp. elongatum 680)
Helianthemum chamaecistus 670

*Aethusa cynapium* 680

*Arctium tomentosum* 690

*Armoracia lapathifolia* 685

*Chelidonium majus* 660 (przejściowo jeszcze 1210)

Hieracium laevigatum 655
Humulus lupulus 670 (825 *)
Hypericum tetrapterum 695
Melica transsilvanica 695
Peplis portula 675
Sambucus nigra 650
Sarothamnus scoparius 690
Sedum boloniense 660
S. maximum 695
Symphytum officinale 680 (890 *)
Veronica anagallis-aquatica 670

*Juncus macer* 660

*Malva neglecta* 660

*Nepeta cataria* 650

700 — 745 m

Agrimonia eupatorium 740
Agropyrum caninum 735
Agrostis canina 715
Arabidopsis Thaliana 705 *
Betonica officinalis 705
Brachypodium silvaticum 740
Campanula trachelium 730
Carex diandra 730
C. Oederi 735
Crataegus curvisepala ok. 700
Drosera rotundifolia 700
Epipactis sessilifolia 710
Eupatorium cannabinum 730

Euphorbia esula 720
Frangula alnus 720
Fraxinus excelsior 745 (835 *)
Isolepis setacea 735
Medicago falcata 730
Padus avium 740 (wyjątkowo jeszcze 1150)
Phragmites communis 720
Populus alba 730 (* ?)
Quercus petraea 715
Rosa coriifolia 720
R. eglanteria 715
R. tomentosa 725
1.Salix daphnoides 700

Trifolium arvense 725

Valeriana officinalis 720

*Atriplex patula 735 (przejściowo jeszcze 1155)

*Malva crispa 730

*Oxalis stricta 705

*Galinsoga parviflora 730

*Setaria viridis 725

*Galium spurium 715

*Sonchus oleraceus 700

*Geranium pusillum 720

*Urtica urens 710 (przejściowo jeszcze 1060)

*Lycopsis arvensis 725

750 — 795 m

Acer platanoides poniżej 800

Melampyrum nemorosum 790

Agrostis stolonizans 780

Menyanthes trifoliata 755

Angelica silvestris 760

Phleum nodosum około 760

1.Asplenium septentrionale 755

Picris hieracioides 770

Barbarea vulgaris 775

Potentilla anserina 780 (przejściowo jeszcze 1285 *)

Batrachium trichophyllum 775

P. argentea 790

Caltha palustris 750

Prunus spinosa 760

1.Carex ornithopoda 775

Radiola linoides 790

Centunculus minimus 755

Rubus plicatus 780

Chaenorrhinum minus 765

Salix fragilis 750

Filago arvensis 765

S. rosmarinifolia 760

Filipendula hexapetala 785

Scrophularia nodosa 790

Gentiana ciliata 770

Sedum acre 768

Glechoma hirsuta 790

Senecio viscosus 750

Herniaria glabra 760

Taraxacum laevigatum 765

Hypericum hirsutum 795

Torillis japonica 750

Lythrum salicaria 790

Vincetoxicum officinale 795

Lycopus europaeus 755

Viola hirta 750

*Avena strigosa 760

*Hypochoeris glabra 780

*Bromus arvensis 765

*Neslia paniculata 765

*Rhinanthus glaber ssp. apterus 780

800 — 845 m

Astragalus glycyphyllos 820

Filaoo minima 805

Betula obscura 820

Galium boreale 825

Calamintha acinos 810

G. Schultesii 835

Campanula persicifolia 828

Geum urbanum 820

Carex Davalliana 805

Hieracium piloselloides 820

Coronilla varia 810

Lonicera xylosteum 800

Cuscuta europaea 830

Medicago lupulina 830 (przejściowo 1235 *)

1.Cystopteris sudetica 815

Orobanche flava 830

Daphne mezereum 830

Polygala comosa 805

Epipactis atropurpurea 810

Pyrus communis 830 (przejściowo jeszcze 1120)

1.Equisetum maximum 835

E. pratense 800
Sambucus ebulus 825 *

Silene cucubalus 800

Solidago virga-aurea (typ.) 830

Stachys germanica 810 *

Viburnum opulus 820

*Camelina glabrata 815

*Cichorium intybus 810

*Euphorbia exigua 810

*Spergula maxima 815

850 — 895 m

Arenaria serpyllifolia 880

!Calamagrostis pseudophragmites 870

!Cardamine trifolia 860

Carduus acanthoides 875

I.C. personata 895

Carex digitata 870

!Centaurea oxylepis 880

Cerasus avium 850

Circaea intermedia 890

Cuscuta epithymum 885

Erophila verna 865

Euphorbia stricta 890

Filago germanica 890

Holcus lanatus 870

Hypericum perforatum 880

*Camelina alyssum 870

*Cuscuta trifolií 885

*Erodium cicutarium 885

*Lolium multiflorum 850

*Matricaria discoidea 865 (przejściowo 1235)

Juncus alpinus 860

Lolium perenne 855*

Luzula pilosa 880

Orchis ustulata 885

!Petasites Kablikianus 880

Plantago pauciflora 880*

Sagina nodosa 870

Salix alba 850

S. aurita 885

S. pentandra 870

!!Selaginella selaginoides 895

Senecio silvaticus 895

Succisa pratensis 875

Taraxacum palustre 870

Trifolium campestre 850

*Melandryum album 865

*Sonchus asper 865 (przejściowo jeszcze 1235)

*Tanacetum parthenium 860

*Thlaspi arvense 880

*Vicia villosa 890

900 — 945 m

Agrostis gigantea 910*

!Alchemilla plicata 945

!Alnus incana 900

Asplenium trichomanes 910

Cardamine impatiens 925

Carex contigua 900

Carlina vulgaris 945

!!Cortusa Matthioli 930

Epilobium roseum 905

Euphorbia cyparissias 940

Galium aparine 900*

Gentiana amarella 900

Gnaphalium uliginosum 935

Hieracium umbellatum 900

Lathyrus vernus 930

(!Lycopodium alpinum ssp. Issleri 905)

Lysimachia nummularia 935

Monotropa hypopitys 925

Ononis arvensis 915

Orchis morio 930

Origanum vulgare 915

Poa compressa 925*

Potentilla reptans 945

Rosa agrestis 920

R. canina 900

!R. glauca 920

Sanguisorba minor 925*

Senecio Jacobea 910

Tragopogon pratensis (ssp. orientalis) 900

Trifolium dubium 945

Trisetum flavescens 910 (980*)

Verbascum thapsus 900
*Anagallis arvensis 900

*Aphanes arvensis 920

*Avena fatua 900

*Chenopodium album 910 (przejściowo jeszcze 1235)

*Geranium columbinum 915

*G. dissectum 900

*Rhinanthus alectorolophus 900

*Polygonum aviculare coll. 910 (przejściowo jeszcze 1235)

*P. minus 910 (przejściowo jeszcze 1235)

*Silene gallica 925

*Sinapis arvensis 920 (przejściowo jeszcze 1155)

*Valerianella dentata 915

950 — 995 m

Agropyron repens 990*

Bromus Benekeni 960

Calamintha clinopodium 970

Campanula rapunculoides 965*

Cerastium arvense 965

Chaerophyllum aromaticum 970

Convolvulus arvensis 965*

Daucus carota 990*

Epilobium parviflorum 950

Euphrasia ericetorum 955

Festuca gigantea 970

Glechoma hederacea 960

Glyceria fluitans 950

Inula conyza 995

Larix polonica 995

!Lunaria rediviva 995

Lysimachia vulgaris 990*

Malus silvestris 975

Ramischia secunda 985

*Agrostemma githago 990

*Cuscuta epilinum 965

*Erigeron canadensis 990

*Lamium purpureum 970

*Lapsana communis 990 (przejściowo jeszcze 1155)

*Linaria vulgaris 975

*Lolium remotum 965

*Pisum sativum (ssp. arvense) 965

*Polygonum convolvulus 990 (przejściowo jeszcze 1235)

*P. Hydropiper 955 (przejściowo jeszcze 1235)

*Sonchus arvensis 990

*Stachys palustris 990

*Vicia angustifolia 970

*V. hirsuta 950

*Veronica persica 965 (przejściowo jeszcze 1235)

1000 — 1045 m

Ajuga genevensis 1040

!!Alchemilla flabellata 1005

Anthriscus silvester 1015

Campanula glomerata 1030

Carex caryophyllea 1040

Cirsium oleraceum 1005

Corydalis solida 1040

Dianthus deltoides 1020

Equisetum fluviatile 1025

E. variegatum 1015

Galeopsis bifida 1940*

Juncus bufonius 1030* (przejściowo jeszcze 1235*)

Juncus inflexus 1040

Luzula campestris 1040

Melica nutans 1010

Mentha longifollia 1030

Mercurialis perennis 1045

Potentilla norvegica 1020

!P. puberula 1040

Pteridium aquilinum 1005

Ranunculus polyanthemos 1000

Ribes uva-crispa 1020

Scirpus silvaticus 1025

!Senecio nemorensis 1045

Stachys silvatica 1025
*Anchusa officinalis 1005

*Anthemis arvensis 1040 (przejściowo jeszcze 1235)

*Centaurea cyanus 1010

*Chenopodium bonus-Henricus 1005

*Crepis capillaris 1040

*Euphorbia helioscopia 1040

*Mentha arvensis 1040

*Myosotis arvensis 1020

*Polygonum persicaria 1045 (przejściowo jeszcze 1235)

*P. lapathifolium ssp. tomentosum 1045 (przejściow 1235)

*Raphanus raphanistrum 1045 (przejściowo jeszcze 1155)

*Sherardia arvensis 1040 (przejściowo jeszcze 1235)

*Spergula arvensis 1045

*Veronica arvensis 1040 (przejściowo jeszcze 1235)

*Viola arvensis 1000

1050 — 1095 m

!Alchemilla gorcensis 1065

!A. Kotulae 1080

Anthyllis vulneraria 1075

Arabis hirsuta 1080

Carex flacca 1050

C. remota 1065

Centaurea scabiosa 1080

Crepis biennis 1090

Gladiolus imbricatus 1080

!!Hieracium alpinum 1080

!!H. prenanthoides 1080

Lathyrus silvester 1070

Moehringia trinervia 1080

Orchis mascula 1080

Pimpinella maior 1090

!Salix eleagnos 1080

!Salvia glutinosa 1080

Salvia verticillata 1080*

Spergularia rubra 1085*

Trifolium strepens 1055

Ulmus scabra 1060

!Valeriana sambucifolia 1085

Vicia cracca 1080

*Bromus secalinus 1050

*Fagopyrum tataricum 1050

*Lolium temulentum 1050

*Vicia sativa 1050

1100 — 1145 m

!Abies alba 1140

Actaea spicata 1120

Alchemilla xanthochlora 1140

Carex hirta 1140

Corydalis cava 1140

Cystopteris montana 1120

Digitalis grandiflora 1110

Dryopteris filix-mas 1115

Echium vulgare 1100

Elymus europaeus 1130

Epilobium palustre 1105

Equisetum arvense 1115

E. hiemale 1115

Euphorbia amygdaloides 1145

Gagea lutea 1140

Galeopsis speciosa 1100

Galium verum 1120

!Gentiana polymorpha ssp. austriaca 1120

!G. polymorpha ssp. praecox 1145

Geranium phaeum 1125

Hieracium caespitosum 1145

Hypochoeris radicata 1105

Isopyrum thalictroides 1140

!Knautia silvatica (ssp. dipsacifolia) 1115

Lathyrus pratensis 1105

!Myricaria germanica 1100

Neottia nidus-avis 1120

Orchis maculata 1105

!O. sambucina 1115

Pedicularis palustris ok. 1100

Petasites hybridus 1100

!Pheopteris Robertiana 1120
Platanthera bifolia 1135

!Polystichum Braunii 1100

Populus tremula 1120

Pulmonaria officinalis 1120

Rosa dumetorum 1140

Salix purpurea 1105

!Stachys alpina 1100

S. silvatica 1100

Tofieldia calyculata 1100

Trifolium hybridum 1140

Trifolium montanum 1100

!T. spadiceum 1100

Viola canina 1125

V. silvestris 1100

1150 — 1195 m

!Acer pseudoplatanus 1150

!!Adenostyles alliariae 1155

Adoxa moschatellina 1195

Aegopodium podagraria 1165

!Alchemilla glaucescens 1155

Alopecurus aequalis 1185

Asarum europaeum 1195

Asplenium ruta-muraria 1150

Botrychium lunaria 1150

Cardamine flexuosa 1195

C. pratensis 1195

Carex silvatica 1195

Coralliorhiza trifida 1165

!!Crepis conyzifolia 1150

C. paludosa 1195

Dentaria bulbifera 1195

!Festuca altissima 1150

!Galium rotundifolium 1195

Geranium Robertianum 1195

Hieracium auricula 1170

Hypericum humifusum 1150

Impatiens noli-tangere 1195

Lamium maculatum 1180

Lathaea squamaria 1195

!Lonicera nigra 1170

Milium effusum 1195

Mycelis muralis 1165

Myosotis silvatica 1195

Ophioglossum vulgatum 1190

Paris quadrifolia 1195

!Petasites albus 1175

!Polystichum lobatum 1195

!Prenanthes purpurea 1170

Pyrola minor 1180

!!Ribes petraeum 1150

Rosa pendulina 1150

Rumex crispus 1195*

Salix caprea 1190

Sanicula europaea 1195

!Scrophularia Scopolii 1180

Silene nutans 1155

Stellaria alsine 1165

Thalictrum aquilegiifolium 1150

Trifolium medium 1165

!Valeriana tripteris 1175

Verbascum nigrum 1195*

!Veronica montana 1195

Vicia sepium 1190

Viscaria vulgaris 1195

*Scleranthus annuus 1150

1200 — 1245 m

Ajuga reptans 1225

!Alchemilla glabra 1230

A. pastoralis 1230

A. subcrenata 1240

!A. Walasii 1220

Allium ursinum 1200

A. victorialis 1200

Alopecurus pratensis 1240

Anemone ranunculoides 1245

!Asplenium viride 1230

Astrantia maior 1220

Betula verrucosa ok. 1210

!!Botrychium lanceolatum 1220

Calamagrostis epigeios 1205

!Caltha laeta 1245

!Campanula polymorpha ponad 1200

Cardamine amara 1245

Carex paniculata 1200

Centaurea jacea 1230

Centaurium umbellatum 1200
Chaerophyllum hirsutum 1235
Chrysosplenium alternifolium 1220
Circaea alpina 1200
C. lutetiana 1200
!Cirsium erisithales 1245
!Coeloglossum viride 1220
Corylus avellana 1220
!Crepis mollis 1225
Cystopteris filix-fragilis 1230
Dactylis glomerata coll. 1220
!Dentaria glandulosa 1245
!!Doronicum austriacum 1245
!Dryopteris oreopteris 1240
D. spinulosa 1235 (?)
Eleocharis palustris 1220
E. pauciflora 1225
Epilobium montanum 1220
Epipactis latifolia 1230
E. palustris 1230
Equisetum palustre 1220
Euphrasia Uetrichtziana 1230
Fagus silvatica 1205
Festuca pratensis 1215
Filipendula ulmaria 1200
Galeopsis tetrachit 1210
Galium mollugo 1211
G. palustre 1220
G. uliginosum 1230
Geranium silvaticum 1225
Glyceria plicata 1225
!!Gnaphalium supinum 1230
Gymnadenia conopea 1225
Heracleum sphondylium 1205
!Hieracium aurantiacum 1205
H. Bauhini 1205
H. murorum 1225
!!Hypochoeris uniflora 1211
Juncus articulatus 1225
Juncus compressus 1215
J. conglomeratus 1235
J. effusus 1235
J. filiformis 1245
Knautia arvensis 1225

*Capsella bursa-pastoris 1240

Ledum palustre ponad 1200
Leontodon autumnalis 1235
!!Leucorchis albida 1230
Lilium martagon 1211
!Listera cordata 1245
Luzula nemorosa 1220
Lychnis flos-cuculi 1200
!!Lycopodium alpinum (typ) 1230
L. complanatum 1230
Melandryum rubrum 1205
Moneses uniflora 1245
!!Mulgedium alpinum 1200
Myosotis palustris 1230
Orchis majalis 1205
Pedicularis silvatica 1215
Phleum pratense 1225
Phyteum spicatum 1245
Pimpinella saxifraga 1211
Plantago media 1211
Poa nemoralis 1220
P. remota 1200
Polypodium vulgare 1230
Ranunculus flammula 1230
Rhinanthus minor 1230
Ribes alpinum 1205
Rubus hirtus 1240
Rumex acetosa 1200
!Sambucus racemosa 1211
!Sedum fabaria 1205
!Senecio Fuchsii 1220
!!S. subalpinus 1235
!Streptopus amplexifolius 1245
Stellaria nemorum 1245
!Symphytum cordatum 1245
S. tuberosum 1210
!!Taraxacum alpinum coll. ponad 1200
!Traunsteinera globosa 1220
Triglochin palustre 1245
!!Veratrum album (ssp. Lobelianum) 1245
!!Veronica alpina 1245
V. beccabunga 1225
Viola palustris 1220
V. tricolor 1205
*Stellaria media 1230

1250 m i wyżej

Achillea millefolium 1311
Agrostis alba 1270

A. tenuis 1311
Alchemilla acutiloba 1270
!!Alchemilla aequidens 1275

!A. crinita 1311

A. micans 1260

Anemone nemorosa 1300

Antennaria dioica 1275

Anthoxanthum odoratum 1395

!Aruncus vulgaris 1270

Asperula odorata 1280

!!Athyrium alpestre 1310

A. filix-femina 1280

Bellis perennis 1311

Blechnum spicant 1300

Blysmus compressus 1285

Briza media 1280

Calamagrostis arundinacea 1234

!C. villosa 1311

Callitriche polymorpha 1270*

Calluna vulgaris 1305

Campanula patula 1260

!Cardaminopsis Halleri 1270

Carex canescens 1275

C. flava 1300

C. Goodenoughii 1275

C. leporina 1311

C. pallescens 1260

C. panicea 1280

!C. pauciflora 1270

C. pilulifera 1260

C. rostrata 1280

C. stellulata 1280

Carlina acaulis 1260

Carum carvi 1311

Cerastium caestitosum 1311

!!C. fontanum 1285

Chamaenerion angustifolium 1311

Cirsium palustre 1270

C. rivulare 1275

C. vulgare 1285

!Crocus scepusiensis 1275

Cynosurus cristatus 1311

Deschampsia caespitosa 1311

D. flexuosus 1265

!Dryopteris austriaca 1310

!!Epilobium alsinifolium 1270

!!E. anagallidifolium 1270

E. collinum 1265

Equisetum silvaticum 1270

Erigeron acer 1310

Eriophorum angustifolium 1280

E. latifolium 1285

E. vaginatum 1280

Euphrasia brevipila (ssp. tenuis) 1275

E. Rostkoviana 1270

Festuca ovina 1255

F. rubra 1311

Fragaria vesca 1311

Galanthus nivalis 1275

Galeobdolon luteum 1275

Galium vernum 1265

!!Gentiana asclepiadea 1305

!!Geum montanum 1280

G. rivale 1255

!!Gnaphalium norvegicum 1305

G. silvaticum 1311

Hieracium Lachenalii 1305

H. pilosella 1311

Holcus mollis 1275

!!Homogyne alpina 1311

Hypericum maculatum 1283

Juncus squarrosus 1305

Juniperus communis 1305

!!Leucaanthemum rotundifolium 1270

L. vulgare 1255

Leontodon hispidus 1311

Linum catharticum 1285

Lotus corniculatus 1270

!!Luzula luzulina 1260

L. multiflora 1305

!!L. silvatica 1310

!!L. sudetica 1280

Lycopodium annotinum 1250

L. clavatum 1305

!!L. selago 1250

!!Lysimachia nemorum 1270

Majanthemum bifolium 1310

Molinia coerulea 1275

!!Mutellina purpurea 1250

Nardus stricta 1311

Oxalis acetosella 1310

Oxycoccus quadripetalus 1275

Parnassia palustris 1285

Phegopteris dryopteris 1280

Ph. polypodioides 1270

!!Phleum alpinum 1270

!!Picea excelsa 1311

Pinguicula vulgaris 1285

Pinus silvestris 1260

Plantago lanceolata 1260

!!Poa alpina 1270

!!P. Chaixii 1311
<table><tr><td>Poa pratensis 1311</td><td>S. procumbens 1260</td></tr><tr><td>P. trivialis 1270</td><td>!Salix silesiaca 1290</td></tr><tr><td>Polygala vulgaris 1270</td><td>Sieglingia decumbens 1260</td></tr><tr><td>Polygonatum verticillatum 1311</td><td>!Soldanella carpatica 1255</td></tr><tr><td>Polygonum bistorta 1305</td><td>Sorbus aucuparia 1311</td></tr><tr><td>!!Potentilla aurea 1311</td><td>Stellaria graminea 1311</td></tr><tr><td>P. erecta 1305</td><td>Taraxacum officinale coll. 1311</td></tr><tr><td>Primula elatior 1265</td><td>!!Thymus alpestris 1270</td></tr><tr><td>Prunella vulgaris 1285</td><td>Th. pulegioides 1260</td></tr><tr><td>Ranunculus acer 1311</td><td>Trientalis europaea 1280</td></tr><tr><td>R. auricomus coll. 1275</td><td>Trifolium pratense 1285</td></tr><tr><td>R. lanuginosus 1300</td><td>T. repens 1311</td></tr><tr><td>!!R. platanifolius 1280</td><td>Tussilago farfara 1285</td></tr><tr><td>R. repens 1311</td><td>Urtica dioica 1285*</td></tr><tr><td>Rhinanthus glaber 1270</td><td>Vaccinium myrtillus 1311</td></tr><tr><td>Rubus idaeus 1311</td><td>V. uliginosum 1275</td></tr><tr><td>Rumex acetosella 1311</td><td>V. vitis-idaea 1275</td></tr><tr><td>!!R. alpinus 1255</td><td>Valeriana simplicifoliola 1285</td></tr><tr><td>!!R. arifolius 1276</td><td>Veronica chamaedrys 1285</td></tr><tr><td>R. obtusifolius 1285*</td><td>V. officinalis 1311</td></tr><tr><td>!! Sagina Linnaei 1311</td><td>V. serpyllifolia 1311</td></tr><tr><td></td><td>!!Viola biflora 1285</td></tr><tr><td>*Cirsium arvense 1285</td><td>* Plantago maior 1311</td></tr><tr><td></td><td>*Poa annua 1311</td></tr></table>

b. Minima wysokościowe gatunków (zestawione w pasach 50-metrowych):

Następujące gatunki górskie nie posiadają w Gorcach dolnych granic
swych zasięgów pionowych, gdyż schodzą jeszcze niżej na sąsiednie te-
reny Sądeczyzny lub Beskidu Wyspowego: Abies alba, Acer pseudoplata-
nus, Alchemilla crinita, A. glabra, A. glaucescens, Alnus incana, Aruncus
vulgaris, Calamagrostis pseudophragmites, Carex ornithopoda, Centaurea
oxylepis, Chamaenerion palustre, Dentaria glandulosa, Equisetum ma-
ximum, E. variegatum, Matteuccia struthiopteris, Myricaria germanica,
Orobanche flava, Petasites albus, Picea excelsa, Potentilla puberula, Salix
daphnoides, S. eleagnos, Salvia glutinosa, Scrophularia Scopolii, Stachys
alpina, Symphytum cordatum.

Gatunki osiągające swe minimum w Gorcach poniżej 400 m

<table><tr><td>!Gentiana asclepiadea 395</td><td>!Polygonatum verticillatum 390</td></tr><tr><td>!Lonicera nigra 390</td><td>!Rosa pendulina 390</td></tr><tr><td></td><td>!Senecio nemorensis 390</td></tr></table>
400 — 445 m

!Asplenium viride 400

!Lysimachia nemorum 445

!Phaegopteris Robertiana 405

!Polystichum lobatum 445

!Prenanthes purpurea 400

!Senecio Fuchsii 435

!Valeriana sambucifolia 400

!V. tripteris 405

450 — 495 m

!Asplenium septentrionale 485

!Crocus scepusiensis 495

!Dryopteris oreopteris 455

!Galium rotundifodium 465

500 — 545 m

Blechnum spicant 500

!Knautia silvatica ssp. dipsacifolia 510

!Caltha laeta 525

!!Leucanthemum rotundifolium 525

!Dryopteris austriaca 530

!Salix silesiaca 500

550 — 595 m

!Carex pendula 565

!Luzula luzulina 550

Circaea alpina 585

!Rosa glauca 585

!!Doronicum austriacum 575

!!Sagina Linnaei 580

!!Senecio subalpinus 595

600 — 645 m

!!Alchemilla flabellata 600

!Petasites Kablikianus 645

!A. plicata 640

!Polystichum Braunii 620 (wyjątkowo jeszcze 445)

!A. Walasii 610

!Sambucus racemosa ok. 640

!Cardaminopsis Halleri 600

!Sedum fabaria 645

!Cystopteris sudetica 640

Thalictrum aquilegiifolium 630

!Gentiana polymorpha ssp. praecox 600

!Homogyne alpina 630

!Traunsteinera globosa 645

!Listera cordata 625

!Trifolium spadiceum 625

!Lycopodium selago 615

!Veronica montana 615

!!Viola biflora 605

650 — 695 m

!Alchemilla gorcensis 650

!Festuca altissima 695

!Anthyllis vulneraria ssp. affinis 670

Gymnadenia conopea 655

Lycopodium annotinum 655

Botrychium lunaria 695

!Carduus personata 650

!Luzula silvatica 675

!Coeloglossum viride 680

!!Ranunculus platanifolius 680

!Crepis mollis 655

!!Rumex arifolius 695

!Cystopteris montana 660

!!Thymus alpestris 675
700 — 745 m

!Cardamine trifolia 705

!!Epilobium alsinifolium 720

!!Potentilla aurea 720

750 — 795 m

Allium ursinum 780

!!Mulgedium alpinum 755

!!Cerastium fontanum 795

!Orchis sambucina 760

Corydalis cava 760

!!Poa alpina 780

!!Epilobium anagallidifolium 795

!!P. Chaixii 765

!!Gnaphalium norvegicum 775

Ribes alpinum 770

!!Lunaria rediviva 770

!!Selaginella selaginoides 765

Milium effusum 755

!!Streptopus amplexifolius 755

!!Veratrum album (ssp. Lobelianum) 755

800 — 845 m

!Alchemilla Kotulae 835

(!!Gentiana polymorpha ssp. austriaca 800)

!!Athyrium alpestre 845

Juncus filiformis 830

!!Cortusa Matthioli 845

(!!Lycopodium alpinum ssp. Issleri 300)

Equisetum hiemale 810

!!Phleum alpinum 820

Poa remota 840

850 — 895 m

Galanthus nivalis 895

!!Hypochoeris uniflora 870

!!Geum montanum 890

!!Lycopodium alpinum (typ.) 880

Elymus europaeus 880

Ophioglossum vulgatum 850

900 — 945 m

!!Adenostyles alliariae 915

!!Ribes petraeum 910

Geranium silvaticum 930

!!Rumex alpinus 920

(wyjątkowo jeszcze 690)

!!Soldanella carpatica 935

950 — 995 m

!Calamagrostis villosa 995

Deschampsia flexuosa 980

!!Cirsium erisithales ok. 950

!!Hieracium alpinum 985

(wyjątkowo jeszcze 450—500)

1000 — 1045 m

!!Crepis conyzifolia 1010

!!Leucorchis albida 1040

!!Hieracium aurantiacum 1040

(!!Solidago virga-aurea ssp. alpestis 1030)

!!H. prenanthoides 1010

Vaccinium uliginosum 1045
1050 — 1095 m

1100 — 1145 m

¹Allium victorialis 1105

!!Taraxacum alpinum coll. 1100

1150 — 1195 m

¹Campanula polymorpha 1195

!!Veronica alpina 1170

1200 m i wyżej

!!Alchemilla aequidens 1275

Juncus squarrosus 1235

!!Botrychium lanceolatum 1220

Ledum palustre ok. 1200

¹Carex pauciflora 1270

!!Luzula sudetica 1220

Eriophorum vaginatum 1245

!!Mutellina purpurea 1250

!!Gnaphalium supinum 1220

Oxycoccus quadripetalus 1245

Trientalis europaea 1240

### 3. STATYSTYKA ROZMIESZCZENIA PIONOWEGO FLORY

W oparciu o dane, przedstawione w poprzednim podrozdziale, opracowano tab. 10. Obrazuje ona zależność, jaka zachodzi na badanym terenie pomiędzy wysokością nad poziom morza, a liczebnością flory oraz ilością dolnych i górnych granic zasięgowych w poszczególnych 50-metrowych pasach. Ilość gatunków w każdym z pasów obliczono, idąc za wzorem Kotuli (1890), na podstawie ekstremów wysokościowych <fnref n="1" />). Jest to oczywiście uproszczenie, nie odbiegające jednak wiele od rzeczywistości. (Obraz uzyskany na podstawie faktycznie w terenie zanotowanych statnowisk, byłby bardziej zniekształcony, gdyż nagromadzone zapiski wysokościowe są, mimo stosunkowo pokaźnej ich liczby, jeszcze nie wystarczające do tego celu). W tabeli 10 potraktowano osobno gatunki rodzime, a osobno synantropy. Rozmieszczenie pionowe tych ostatnich omówione będzie w rozdziale VIII.

W odniesieniu do gatunków rodzimych tab. 10 ujawnia trzy zjawiska, zasługujące na bliższe omówienie:

a. ogólne ubożenie flory ze wzrostem wzniesienia npm.,

b. wzrost udziału gatunków górskich we florze wyższych położeń,

<footnote n="1">¹) Tzn. zakładając, że każdy gatunek występuje we wszystkich pasach od dolnej granicy swego zasięgu po górną.</footnote>
c. istnienie zagęszczeń granic zasięgowych w niektórych pasach wy-
sokościowych.

a) Ubożenie flory ze wzrostem wysokości npm.
Od dawna już wiadomo, że ilość gatunków spada w górach z reguły ze wzrostem wzniesienia, gdyż zachodzący przy tym „przyrost liczby gatunków górskich nie jest w stanie wynagrodzić ubytku niegórskich” (Pawłowski 1925). Porównując przebieg tego zjawiska w różnych pasmach karpackich (tab. 11, ryc. 9), stwierdzamy, że nie jest on wszędzie jednakowy: w Tatrach spadek liczebności flory ze wzrostem wzniesienia zachodzi bez porównania wolniej, niż we fliszowych Beskidach Zachodnich

i na Czarnohorze. Przy-
czyną tego jest w pewnej
mierze większa wysokość
bezwzględna i większa ma-
sywność Tatr, powodu-
jąca ogólne podwyższenie
wszystkich granic piono-
wych w tym pasmie, w
pierwszym jednak rzędzie
różnorodność jego rzeźby
i budowy geologicznej,
które stwarzają wielką
rozmaitość siedlisk i po-
zwalają w ten sposób licz-
nym roślinom, tak gór-
skim, jak i niegórskim, na
osiągnięcie tutaj znacznie
skrajniejszych ekstremów
wysokościowych niż w
Beskidach (por. Kotula
1890 str. 211—214). Do-
tychczas nie mamy nieste-
ty statystyki pionowego
rozmieszczenia gatunków
w Pieninach, wydaje się
jednak, że pod względem
omawianego zjawiska pa-
nują w nich, mimo nie-
znacznych wysokości nad
poziom morza, stosunki
zbliżone raczej do tatrzań-
skich.

<figure><img src="image_10.png" /><figcaption>Ryc. 9. Względne ubożenie flory ze wzrostem wzniesienia nad poziom morza w kilku pasmach karpackich. I — Tatry (Kotula 1890), II — Czarnohora (Zapałowicz 1889), III — Babia Góra (Zapałowicz 1880), IV — Gorce, V — Beskid Sądecki (Pawłowski 1925, 1950). Ilość gatunków, występujących pomiędzy 700 a 800 m przyjęto w każdym pasmie za 100%.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 9. Appauvrissement relatif de la flore avec l'accroissement de l'altitude dans quelques chaînes des Karpathes. I — Tatra, II— Czarnohora, III — Babia Góra, IV — Gorce, V — Beskides de Sącz. Le nombre d'espèces qui se montrent entre 700 et 800 m d'altitude on a pris dans chacque chaîne comme 100%.</caption>
Natomiast pozostałe porównywane pasma charakteryzują się szybkim ubożeniem flory z wysokością, przy czym tempo jego jest wszędzie w zasadzie podobne. Wyraźniejsze różnice zaznaczają się dopiero w wyższych położeniach (ponad 1000 m rpm.): poczynając odtąd, ubytek gatunków w pasmach niższych (Gorce, Sądeczyzna) staje się coraz gwałtowniejszy, podczas gdy w pasmach wyższych jest nadal mniej więcej jednostajny. Zjawisko to tłumaczy się w prosty sposób niewielką powierzchnią, jaką zajmują partie wzniesione ponad 1000—1100 m w Gorcach i Sądeczyźnie i związaną z tym małą różnorodnością siedlisk w najwyższych położeniach (Pawłowski 1925 str. 120).

b) Udział procentowy gatunków górskich we florze różnych pasów wysokościowych w Gorcach nie jest jednaki, lecz, jak się tego można było spodziewać, wzrasta od dołu ku górze, choć tylko do pewnych wysokości (tab. 12). Podczas gdy w piętrze pogórza nie przekracza on 10%, w wyższych położeniach regla dolnego (od około 1000 m) i w reglu górnym ustala się przy około 25% ogólnej liczby gatunków rozimych. W żadnym piętrze wysokościowym naszego terenu gatunki górskie nie uzyskują przewagi nad niegórskimi; ten zasadniczy zwrot w składzie flory zachodzi dopiero u górnej granicy lasu, która dzięki temu zyskuje znaczenie pierwszorządnej linii florystycznej (Kotula 1890).

c) Zagęszczenie granic zasięgów pionowych w niektórych pasach wysokościowych. Zmiany, jakie zachodzą we florze naszego terenu ze zmianami wysokości rpm., nie odbywają się w sposób jednostajny, lecz, podobnie jak to stwierdzono w innych pasmach karpackich (Zapałowicz 1880, 1889, Kotula 1890, Pawłowski 1925), mają charakter skokowy: w niektórych wysokościach są ołe o wiele gwałtowniejsze niż w sąsiednich. Zaznacza się to istniekiem wyraźnych zagęszczeń granic pionowych, przypadających w trzech pasach: pomiędzy (500) 600 a 650 m, pomiędzy 750 a 800 m i pomiędzy 1100 a 1200 m rpm., a więc mniej więcej na granicach pięter roślinnych, wyróżnionych na podstawie rozmieszczenia zespołów <fnref n="1" />). Taką zasadniczą zgodność pionowych linii florystycznych i wegetacyjnych stwierdzono również i w innych dokładnie zbadanych częściach Karpat (tab. 13). Florystyczna metoda wyznaczania granic pięter roślinności prowadzi więc do wyników zgodnych z rezultatami, uzyskanymi metodą fitosocjologiczną; poszczególne piętra odznaczają się nie tylko charakterystyczną kombinacją zespołów roślinnych, lecz także i składem swej flory. Postaramy się rozpatrzyć nieco szczegółowej stosunki, jakie pod tym względem panują na terenie Gorców.

<footnote n="1">¹) Zagęszczenia te wystąpiłyby przypuszczalnie jeszcze znacznie dobitniej, gdyby za podstawę naszych rozważań mogły posłużyć średnie ekstrema wysokościowe (a nie ekstrema absolutne — por. str. 45).</footnote>
4. ZWIĄZEK PIONOWEGO ROZMIESZCZENIA GATUNKOW Z PIĘTROWYM UKŁADEM ROSLINNOSCI

Piętro pogórza jest na naszym obszarze, podobnie jak w innych pas-
mach karpackich, jeszcze dziedziną niepodzielnego panowania flory ni-
żowej; udział gatunków górskich jest stosunkowo nikły, przy czym wy-
stępują tu wyłącznie rośliny reglowe (i ogólnogórskie); wysokogórskich

<figure><img src="image_11.png" /><figcaption>Ryc. 10. Rozmieszczenie niektórych gatunków charakterystycznych dla zespołu *Arrhenatheretum* w Gorcach. 1, 2 — *Arrhenatherum elatius* (1 — stanowiska rodzime, 2 — stanowiska synantropijne), 3 — *Trisetum flavescens*, 4 — *Geranium pratense*, 5 — *Pastinaca sativa*.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 10. Distribution de certaines espèces caractéristiques de l'association d'Arrhenatheretum dans les Gorces. 1, 2 — *Arrhenatherum elatius* (1 — localités naturelles, 2— localités synanthropiques), 3 — *Trisetum flavescens*, 4 — *Geranium pratense*, 5 — *Pastinaca sativa*.</caption>

właściwie brak. Dopiero na granicy pomiędzy pogórzem a reglem dolnym,
w pasie od 600 do 650 (700) m, zaznacza się pokaźny przyrost liczby ga-
tunków górskich, wciąż jeszcze przeważnie reglowych, i znaczniejszy, niż
to miało miejsce dotychczas, spadek ilości gatunków niegórskich <fnref n="1" />). Ta
zmiana we florze wiąże się ściśle ze zmianą zbiorowisk roślinnych, zacho-

<footnote n="1">¹) Spadek ten byłby jeszcze wyraźniejszy gdyby nie to, że w sąsiednim pasie od 500 do 600 m rpm. osiąga swe lokalne maksima wysokości 19 gatunków, towarzyszących dolinom większych rzek (Raby i Dunajca), np. *Calystegia sepium*, *Cucubalus baccifer*, *Malachium aquaticum*, *Myriophyllum spicatum*, *Rubus caesius*,</footnote>
dźącą w wysokości około 600 m TPM. (por. tab. 8): zastąpieniem przewodniego dla pogórza zespołu leśnego Querceto-Carpinetum przez dolnoreglowe Fagetum carpaticum, a po części także przez Piceetum abietetosum, zanikiem całego szeregu różnorodnych niżowych zespołów (względnie ich fragmentów), przywiązanych do piętra pogórza, i pojawieniem się górskich zespołów łąkowych (przede wszystkim Gladioleto-Agrostidetum).

<figure><img src="image_12.png" /><figcaption>Ryc. 11. Rozmieszczenie niektórych gatunków charakterystycznych dla związku Molinion w Gorcach. 1 — Succisa pratensis, 2 — Sanguisorba officinalis, 3 — Gentiana pneumonanthe.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 11. Distribution des certaines espèces caractéristiques de l'alliance du Molinion dans les Gorces.</caption>

Wiele gatunków, osiągających swe granice pionowe w pobliżu 600 m, to właśnie gatunki charakterystyczne dla tych zespołów, względnie wyższych jednostek socjologiczno-systematycznych, do których one należą. Tak np. maksima wysokościowe u górnej granicy pogórza osiągają: niektóre gatunki charakterystyczne (lokalnie) dla Querceto-Carpinetum (Tilia cordata, Cornus sanguinea ryc. 7, Hedera helix ryc. 7, a nieco wyżej także i sam grab — Carpinus betulus), dla Arrhenatheretum (np. Geranium pratense, Bromus mollis i in. — ryc. 10), dla związku Molinion (np. Gentiana pneumonanthe, Sanguisorba officinalis, Selinum carvifolia i in. — ryc. 11), dla rozmaitych zbiorowisk szuwarowych (rzędu Phragmitetalia:

<footnote>Saponaria officinalis i in. — por. ryc. 29—31). Ich górne granice na naszym terenie są, jak się zdaje, przynajmniej częściowo spowodowane brakiem odpowiednich siedlisk nadrzecznych w nieco wyższych położeniach.</footnote>
np. *Alisma plantago-aquatica* ryc. 29, *Sparganium simplex*, *Typha angustifolia*, *Carex gracilis*, *C. vesicaria*), dla zbiorowisk wodnych (rzędu Potametalia: np. *Polygonum amphibium*, *Potamogeton natans*) itd. Równocześnie dolne granice zasięgowe mają tu niektóre gatunki charakterystyczne dla *Fagetum* (np. *Polystichum Braunii*, *Veronica montana*), liczne rośliny, przywiązane w Gorcach do świerczyn i jedlin (charakterystyczne dla zespołu *Piceetum tatricum* i rzędu *Vaccinio-Piceetalia*) np. *Homogyne alpina*, *Listera cordata* ryc. 40, *Luzula luzulina*, nieco wyżej także Lyco-

<figure><img src="image_13.png" /><figcaption>Ryc. 12. Rozmieszczenie *Gentiana polymorpha* ssp. praecox w Gorcach.
Fig. 12. Distribution de *Gentiana polymorpha* ssp. praecox dans les Gorces.</figcaption></figure>

podium selago, *L. annotinum* i *Luzula silvatica*), wreszcie gatunki łąkowe, charakterystyczne lub wyróżniające dla *Gladioleto-Agrostidetum* (*Alchemilla Walasii*, *Cardaminopsis Halleri*, *Gentiana polymorpha* ssp. praecox ryc. 12, *Traunsteinera globosa* ryc. 13 i in.). Niewielkiej stosunkowo zmiennie przewodnich zbiorowisk leśnych — przejściu od *Querceto-Carpinetum* do *Fagetum*, zespołu o podobnej ekologii, należącego do tego samego rzędu *Fagetalia* — odpowiadają nieznaczne różnice we florze leśnej obu pięter. Natomiast zmiana roślinności i flory nieleśnej jest tutaj bardzo wybitna i ona to w pierwszym rzędzie decyduje o istnieniu wyraźnej granicy między pogórzem a reglem dolnym. Granicę tę można by więc określić jako górną granicę różnorodnej i bogatej nieleśnej roślinności i flory niżowej, która na tej linii ustępuje miejsca monotonnej i ubogiej florze i roślinności niższych położeń górskich.
Piętro regła dolnego zróżnicowane jest pod względem łorystycznym na dwa stopnie, odpowiadające dwu uprzednio już wyróżnionym jego częściom (por. str. 33). Część dolna odznacza się obfitym występowaniem gatunków reglowych (których liczba osiąga tutaj swą najwyższą wartość), przy niewielkiej jeszcze, lecz wzrastającej ku górze ilości roślin wysokogórskich; część górną charakteryzuje stosunkowo obfite występowanie gatunków wysokogórskich, a wyraźnie już obniżona liczebność roślin niżowych. Granica pomiędzy obu częściami, przypadająca w wy-

<figure><img src="image_14.png" /><figcaption>Ryc. 13. Rozmieszczenie *Traunsteinera globosa* w Gorcach.
Fig. 13. Distribution de *Traunsteinera globosa* dans les Gorces.</figcaption></figure>

sokości 750—800 m, zaznacza się szczególnie ostro jako górny kres znacznej liczby gatunków niegórskich, jako punkt największego zagęszczenia dolnych granic roślin wysokogórskich, wreszcie jako wysokość zwrotna, od której zaczyna się już ubożenie nie tylko flory niżowej, lecz także i górskiej na naszym terenie (por. tab. 10).

Pomimo wszystko jednak nie jest to linia florystyczna tak ważna, jakby się to mogło wydawać z liczb, przytoczonych w tabeli 10. Pamiętać należy, że pomiędzy 700 a 800 m przebiega na naszym terenie granica między obszarami zajętymi pod uprawę a zwartą powierzchnią leśną; zagęszczenie granic licznych gatunków na tej wysokości jest niewątpliwie zjawiskiem wtórnym, zawdzięczającym swe powstanie człowiekowi. Świadczy o tym m. in. fakt, że tu właśnie osiągają swe maksima liczne synantropy okolicznościowe i pólsynantropy, takie jak np. *Salix fragilis*, *Prunus spinosa*, róże (*Rosa coriifolia*, *R. eglanteria*, *R. tomentosa* — po-
między 700 a 750 m), *Potentilla anserina*, *Torillis japonica* i in. Tym niemniej nie można granicy pomiędzy dolną a górną częścią regla dolnego uważać za całkowicie wtórna: chociaż ogólne tło szaty leśnej poniżej i powyżej niej pozostaje to samo, zmienia się na tej wysokości wiele towarzyszących mu zbiorowisk. Tu m. in. pojawiają się typowo górskie zespoly źródliskowe (zubożałę *Cratoneureto-Cardaninetum*) i ziołoroślowe (*Arunceto-Doronicetum*) stanowiące siedliska dla licznych gatunków wysokogórskich, które na nich osiągają swe minima wysokościowe (w źródłiskach względnie w ich otoczeniu np. *Cerastium fontanum*, *Epilobium anagallidifolium* ryc. 38, niżej także *E. alsinifolium* ryc. 27; w ziołoroślach np. *Mulgedium alpinum*, *Streptopus amplexifolius* ryc. 42, *Veratrum album* ssp. *Lobelianum*, nieco wyżej także i *Athyrium alpestre* itd.).

Na wysokości 750-800 m przebiegała więc na naszym terenie naturalna linia florystyczna i wegetacyjna, chociaż o drugorzędnym znaczeniu; nałożenie się na nią sztucznej granicy pomiędzy obszarami bezleśnymi i zalesionymi uwypukliło tę linię do tego stopnia, że dziś sprawia ona na pierwszy rzut oka wrażenie granicy dwu wybitnych pięter roślinnych.

Zupełnie inny charakter ma granica pomiędzy reglem dolnym, a reglem górnym, przypadająca w pasie od 1100 do 1200 m rpm. Na linii tej następuje zasadnicza zmiana roślinności i flory leśnej: miejsce buczyn (*Fagetum carpaticum*) zajmują świerczyny (*Piceetum tatricum*), a wraz z bukiem znikają niemal wszystkie towarzyszące mu gatunki, przywiązane do lasów liściastych (klasy *Querceto-Fagetea*). Natomiast roślinność nieleśna nie ulega większym zmianom. Nic więc dziwnego, że na 94 gatunki, osiągające w Gorcach swe maksima wysokościowe pomiędzy 1100 a 1200 m 32, tj. ponad 1/3 stanowią gatunki charakterystyczne dla zbiorowisk klasy *Querceto-Fagetea*, takie jak np.: *Acer pseudoplatanus*, *Actaea spicata*, *Adoxa moschatellina*, *Aegopodium podagraria*, *Asarum europaeum*, *Corydalis cava*, *Dentaria bulbifera*, *Gagea lutea*, *Isopyrum thalictroides*, *Impatiens noli-tangere*, *Neottia nidus-avis*, *Paris quadrifolia*, *Polystichum Braunii*, *P. lobatum*, *Pulmonaria officinalis*, *Veronica montana*, *Viola silvestris* i wiele innych <fnref n="1" />). Jak wykazały badania glebowe (Medwecka-Kornaś msk.), ich górne granice mają tutaj przypuszczalnie, przynajmniej po części, charakter edaficzny: rośliny te, przywiązane do żyznych i słabo kwaśnych gleb buczyn, dochodzą gromadnie do kresu ich zasięgu i tu znikają nagle, nie znajdując już odpowiednich dla siebie wa-

<footnote n="1">¹) Liczba ta jest w rzeczywistości jeszcze wyższa, gdyż szereg dalszych gatunków charakterystycznych dla *Fagetalia* (np. *Allium ursinum*, *Anemone ranunculoides*, *Dentaria glandulosa*, *Rubus hirtus*, *Symphytum cordatum* i in.) przekracza co prawda poziomicę 1200 m, lecz tylko tam, gdzie wznoszą się ponad nią buczyny (por. str. 35). Gatunki te są więc również przywiązane do regla dolnego, chociaż w tab. 10 nalażyły się już w grupie roślin, osiągających maksima powyżej 1200 m.</footnote>
runków wyżej, na silniej kwaśnych i bardziej zbielicowanych glebach Piceetum.

O różnicach edaficznych pomiędzy *Fagetum* a *Piceetum* decyduje w pobliżu ich granicy skład warstwy drzew w tych zespołach. A zatem istnienie granicy pomiędzy obu reglami na naszym terenie i w całych Beskidach można by, zdaniem Medweckiej-Kornasiowej (l. c.), wyjaśnić w sposób następujący: w wysokości, na której buk traci swą siłę życiową <fnref n="1" />) i ustępuje w walce konkurencyjnej ze świerkiem, przestając tworzyć drzewostany, zmienia się biotycznie uwarunkowany charakter gleb, co ze swej strony pociąga za sobą zmianę charakteru całej flory leśnej. Granica pomiędzy dwoma reglami jest więc przede wszystkim granicą dwóch klas zespołów leśnych o zasadniczo odmiennej ekologii, górną granicą subneutrofilnej flory leśnej.

### 5. ROZMIESZCZENIE PIONOWE ZESPOŁOW A EKSTREMA WYSOKOSCIOWE GATUNKOW

Z przedstawionych spostrzeżeń wynika wyraźnie, że na badanym terenie zachodzi istotny związek pomiędzy rozmieszczeniem pionowym zbiorowisk a rozmieszczeniem gatunków, które wchodzą w ich skład. Związek ten jest najćiślejszy w przypadku gatunków charakterystycznych dla zespołów, mniej ścisły u gatunków charakterystycznych dla związków, rzędów i klas, a najmniej widoczny u gatunków towarzyszących. Tego rodzaju zgodności można się było zresztą z góry spodziewać, skoro wyróżnienie zespołów opieramy na podstawach florystycznych. Nie stanowi ona jednakże tylko mechanicznej konsekwencji tego rodzaju ujęcia — znajdują w niej niewątpliwie wyraz istotne powiązania ekologiczne i historyczne, jakie zachodzą pomiędzy poszczególnymi gatunkami, występującymi wspólnie w płatach tego samego zespołu. Wydaje się rzeczą niemal pewną, iż mamy tu do czynienia z zasadą ogólną, obowiązującą także i w innych pasmach górskich.

Równoległość rozmieszczenia pionowego zbiorowisk roślinnych i rozmieszczenia gatunków z nimi związanych nie jest zresztą wcale zupełnie. Podczas gdy większość roślin osiąga swe granice istotnie w pobliżu kresu pionowego zespołów, do których przynależą, pewne z nich zachowują się odmiennie, bądź nie dochodząc do tych wysokości, bądź też przekraczając je, niekiedy nawet bardzo znacznie. Przykładem pierwszego rodzaju może być rozmieszczenie pionowe dwóch gatunków charakterystycznych dla *Fagetum: Mercurialis perennis*, który sięga w Gorcach tylko do wy-

<footnote n="1">¹) Z przyczyn niewątpliwie w pierwszym rzędzie klimatycznych, czego dowodem jest jego coraz niższy wzrost i zmniejszanie się żywotności u górnej granicy zasięgu.</footnote>
sokości 1045 m, a więc o blisko 200 m poniżej maksimum wysokościwego zespołu, i *Galanthus nivalis*, który osiąga tutaj swą lokalną dolną gracicę na wysokości 895 m, a więc o blisko 300 m wyżej niż cały zespół. W przypadkach wykraczania gatunków ± charakterystycznych poza zasięg pionowy zespołu obserwujemy najczęściej ich występowanie na siedliskach, zbliżonych do tych, jakie zajmuje zespół w obrębie swego zasięgu, w płatach roślinności, które uważać można po prostu za zubożałe jego fragmenty. Tak np. *Campanula persicifolia*, *Vincetoxicum officinale*, *Laserpitium latifolium* i inne gatunki, charakterystyczne dla ciępłubnych zarośli rzędu *Quercetalia pubescentis*, pojawiają się na naszym terenie w skrajnie zubożałych fragmentach zbiorowisk zaroślowych, na najcieplejszych, eksponowanych na południe zboczach Twarogów i Marszałka, a liczne gatunki charakterystyczne dla suchych muraw (klasy *Festuco-Brometea*) rosną w ich fragmentach na miedzach, zboczach, łąkach i dawnych kamieńcach (np. *Brachypodium pinnatum*, *Filipendula hexapetala*, *Helianthemum chamaecistus* i *Scabiosa ochroleuca* na Marszałku, *Arabis hirsuta*, *Euphorbia cyparissias* i *Sedum boloniense* w ciałych Gorcach itd.). Znacznie rządziej obserwujemy przechodzenie gatunków charakterystycznych z jednego zespołu na granicy jego zasięgu pionowego do innego, z reguły najbliższego mu pod względem ekologii i stat nowiska systematycznego ze wszystkich, występujących w danym piętrze wysokościowym. Tak zachowują się np.: *Corydalis solida*, przywiązana w piętrze pogórza do *Querceto-Carpinetum*, a wyżej rosnąca we *Fagetum carpaticum*, lub liczne gatunki, charakterystyczne na pogórzu dla wilgotnych lasów łęgowych (związku *Alneto-Ulmion*), pojawiające się w reglu dolnym w wilgotniejszych miejscach w buczynach (*Circaea lutetiana*, *Gagea lutea*, *Stachys silvatica* i in.). Niekiedy obserwujemy takie przechodzenie w obrębie zbiorowisk bardziej odległych, np. *Ajuga genevensis*, charakterystyczna w niskich położeniach dla klasy *Festuco-Brometea*, pojawia się wyżej na suchych psiarach (*Hieracieto-Nardetum* — zwykle w płatach mniej typowych), *Orchis ustulata*, charakterystyczny również dla tej klasy, rośnie w suchszych postaciach zespołu *Gladioleto-Agrostidetum*, a *Gladiolus imbricatus*, charakterystyczny na niżu dla zespołu *Molinietum coeruleae* (B. Pawłowski informacja ustna), staje się na naszym terenie charakterystyczny dla *Gladioleto-Agrostidetum*. Na koniec niekiedy, choć bardzo rzadko, stwierdzamy, że gatunek, przywiązań w obrębie jednego piętra do jakiegoś zespołu, pojawia się niżej względnie wyżej zupełnie niespodzianie w zbiorowisku, od tego zespołu bardzo odległym, nie rośnie natomiast w jego bliskich odpowiednikach. Tak np. *Milium effusum*, roślina leśna, charakterystyczna dla rzędu *Fagetalia*, bardzo rzadko tylko rośnie w obrębie regla dolnego w buczynach, natomiast
często w ziołoroślach nad potokami (w zespole *Arunceto-Doronicetum*, na-leżącym do zupełnie odmiennej klasy — *Betulo-Adenostyletea*); podobnie zachowuje się *Festuca altissima*, charakterystyczna na naszym północnym niżu wprost do zespołu *Fagetum* (*boreatlanticum*), a *Equisetum hiemale* będące poza obrębem gór również rośliną typowo leśną, charaktery-styczną dla lasów łęgowych (związku *Alneto-Ulmion*), występuje na swych oderwanych stanowiskach pod Turbaczem w górnej części piętra dolnore-

<figure><img src="image_15.png" /><figcaption>Ryc. 14. Rozmieszczenie *Equisetum hiemale* w Gorcach. Fig. 14. Distribution of *Equisetum hiemale* dans les Gorces.</figcaption></figure>

glowego (ryc. 14) na słonecznych kamieńcach, we fragmentach zbiorowisk żwirowiskowych rzędu *Myricarientalia*. Byłoby rzeczą interesującą zbadać, czy w przypadkach tego typu nie mamy już do czynienia z odmiennymi ekotypami, różnymi od niżowych <fnref n="1" />).

Streszczając można więc stwierdzić, że w obrębie badanego przez nas terenu gatunki charakterystyczne dla pewnych zespołów (związków, rzędów etc.), osiągają najczęściej swe ekstrema wysokościowe właśnie w tych zbiorowiskach, rzadziej w ich fragmentarycznie wykształconych płatach lub w innych zbiorowiskach, najbardziej do nich zbliżonych, a wyjątkowo tylko w obrębie zbiorowisk bardziej odległych pod względem ekologicznym i systematycznym. W przypadku przechodzenia z jednego zespołu

<footnote n="1">¹) Okazy *Milium effusum*, zebrane w zbiorowiskach ziołoroślowych w Gorcach nie dadzą się zaliczyć do alpejskiej odmiany var. *violaceum* H & L, charakterystycznej dla rzędu *Adenostyletalia*, lecz zdają się należeć do typowej leśnej formy tego gatunku.</footnote>
w obrębie jakiegoś piętra wysokościowego do innego w piętrze sąsiednim gatunki takie stają się przy tym niekiedy charakterystyczne lokalnie (pionowo) dla tej nowej jednostki (por. Pawłowski, Walas 1949, str. 118).

## 6. ZALEŻNOŚĆ PIONOWEGO ROZMIESZCZENIA GATUNKOW OD LOKALNYCH CZYNNIKOW SIEDLISKOWYCH

Śledząc lokalne rozmieszczenie najniższych i najwyższych stanowisk poszczególnych gatunków w naszym pasmie, stwierdzamy, że nie są one bynajmniej rozsypane w sposób przypadkowy i chaotyczny, lecz zagęszczają się wyraźnie w pewnych punktach. Zjawisko to jest tak uderzające, że wykorzystywaliśmy je niejednokrotnie w czasie poszukiwań terenowych: chcąc znaleźć ekstremum wysokościowe jakiegoś gatunku o nieznanym nam rozmieszczeniu pionowym szukaliśmy go przede wszystkim tam, gdzie skupiają się liczne skrajne placówki innych gatunków o podobnych wymaganiach ekologicznych. Okazało się np., że obszarem szczególnie obfi-tującym w wysokie stanowiska roślin, przywiązanych do młak (Valerіa-neto-Căricetum flavae) i miejsc błotnistych są szczytowe polany Turba-cza, że bardzo liczne niżowe gatunki murawowe i zaroślowe (zwłaszcza ± termofilne i wapieniolubne) sięgają najwyżej na południowych i wschod-nich stokach Marszałka nad Krościenkiem, a gatunki wysokogórskie schodzą niespodziewanie nisko w dolinie Kamienicy itd. Częstokroć mamy przy tym do czynienia z omówionym już poprzednio zjawiskiem skupiania się ekstremów wysokościowych gatunków charakterystycznych dla jakiegoś zespołu roślinnego w jego najwyższych płatach (których występowanie jest oczywiście uzależnione ze swej strony od warunków siedliskowych). Tak np. w resztkach buczyn (zniszczonych ręką ludzką), jakie występują na południowo-wschodnich stokach Turbacza tuż poniżej drogi z Hali Dłu-giej na Kowaniec, w wysokości 1245 m, osiągają swe najwyższe w Gor-cach stanowiska liczne rośliny, związane z Fagetum carpaticum (Anemone ranunculoides, Dentaria glandulosa, Rubus hirtus, Symphytum cordatum i in.). Niejednokrotnie wszakże skrajne placówki różnych gatunków nie są skupione tak blisko siebie, lecz rozmieszczone na większej przestrzeni, w płatach należących do rozmaitych zbiorowisk roślinnych. Także i w tym przypadku ich lokalne zagęszczenia stoją zazwyczaj w wyraźnym związku z właściwościami terenu, na którym występują.

a. Wpływ czynników orograficznych i mikro-klimatycznych. Najłatwiejszy do prześledzenia w terenie jest wpływ czynników orograficznych, zwłaszcza ekspozycji. Mówiąc o ekspozycji zboczy w górach można mieć na myśli albo ogólną wystawę wielkich partii stoków („relief pierwszego rzędu” — S zenników 1950
str. 329), albo też lokalną wystawę poszczególnych ich części („relief drugiego rzędu“). I jeden, i drugi rodzaj ekspozycji wpływa na rozmieszczenie pionowe gatunków, pierwszy jest jednak ważniejszy, gdyż decyduje o bardziej ogólnych rysach tego rozmieszczenia, podczas gdy drugi zdaje się raczej modyfikować je w szczegółach.

Wpływ ekspozycji jest oczywiście najbardziej wyraźny w pasmach skalistych, o urozmaiconej rzeźbie, i to zwłaszcza powyżej górnej granicy lasu. Nic więc dziwnego, że poświęcańo mu tam od dawna wiele uwagi w badaniach geobotanicznych (por. np. omówienie tego zagadnienia w poręczniku Braun-Blanqueta 1951). Natomiast w górach niższych i mniej rozczłonkowanych, do jakich należą Gorce, rola ekspozycji o wiele mniej rzuca się w oczy, jednakże i tutaj nie jest ona bez znaczenia.

Cały szereg gatunków, posiadających na naszym terenie górne granice występowania, pojawia się na swych najwyższych placówkach tylko na stokach, zwróconych mniej lub więcej wyraźnie ku południowi, podczas gdy przy innych ekspozycjach rośnie dopiero znacznie niżej. Przykładami mogą tu być: *Carpinus betulus* (na południowych stokach Marszałka jeszcze w wysokości 665 m, przy innych wystawach nie wyżej niż 500 m), *Betula obscura* (na Twarogach pod szczytem od południa 820 m, na naprzeciwległych północnych stokach Lubania tylko do 615 m), wspomniane przednio gatunki lasu bukowego (pod Turbaczem od południowego wschodu po 1245 m, w innych położeniach dopiero poniżej 1200 m), a także i sam buk (por. uwagi o przebiegu granicy pomiędzy reglem dolnym a górnym str. 35) i wiele innych. We wszystkich tych przypadkach mamy prawdopodobnie do czynienia z termicznym wpływem ekspozycji na rozmieszczenie gatunków (Koczwara 1925): rośliny niższych położeń „wyszukują” w pobliżu swych górnych kresów zasięgowych przede wszystkim siedliska najlepiejsze. Zjawisko to szczególnie jaskrawo występuje u gatunków, które także i poza obrębem gór wykazują charakter mniej lub więcej wyraźnie ciepłolubny: są one mianowicie ograniczone w Gorcach wyłącznie do zboczy o ekspozycji południowej, przy czym niekiedy dochożą na nich do dość znacznych wysokości (np. *Viscaria vulgaris* na Lubaniu aż po 1195 m — ryc. 47, *Vincetoxicum officinale* na Marszałku po 795 m — ryc. 43, *Melica transsilvanica* na Twarogach po 695 m. — ryc. 45 — itd.) Natomiast u żadnego gatunku niżowego nie udało się stwierdzić wyraźnego ograniczenia najwyżej położonych stanowisk do miejsc o wystawie północnej.

Wręcz przeciwnie zachowują się gatunki górskie na swych najniższych placówkach: spotykamy je tutaj z reguły tylko na stokach północnych. Tak np. na stromym prawym zboczu doliny Ochotnicy w pobliżu ujścia tej rzeki do Dunajca rośnie tuż przy dnie doliny, na wysokości 395—420 m, licz-
na kolonia gatunków górskich, z których kilka posiada tutaj swe najniższe w Gorcach stanowiska (Aconitum variegatum ssp. gracile, Asplenium viride, Gentiana asclepiadea, Polygonatum verticillatum, Rosa pendulina, Senecio nemorensis), podczas gdy po przeciwległej stronie, na słonecznych południowych stokach Twarogów, jeszcze na wysokości 700 m spotykamy wybitnie ciepłolubne gatunki niżowe z Melica transsilvanica i Vincetoxicum officinale na czele (por. str. 101). Dalszymi przykładami z tej kategorii może być występowanie szeregu gatunków górskich na północnych stokach Grzebienia nad Zarytem (m. in. Polystichum Braunii tuż nad Rabą w ekspozycji NWN na wysokości 445 m — w innych częściach Gorców dopiero od 620 m), niskie stanowiska Soldanella carpatica na Jaworzynie k. Kudłonia (935 m przy wystawie NE — przy innych wystawach dopiero na Kudłoniu od około 1100 m — ryc. 41) lub rozmieszczenie Orchis sambucina w pasmie Lubania (od 760 m na stokach północnych, od 950 na stokach południowych — ryc. 37). Także i w tych przypadkach mamy przypuszczalnie do czynienia z pośrednim wpływem ekspozycji poprzez uwurunkowany nią klimat lokalny, przy czym czynnikami najważniejszymi dla roślin górskich zdają się być, obok stosunków termicznych (niskie temperatury maksymalne!), także zwiększona wilgotność gleby i powietrza, słabsze nasłonecznienie (ważne dla gatunków leśnych) itd. (por. S z y mkiewic 1923). Niektóre wybitnie hygrofilne gatunki górskie rosną na naszym terenie w ogóle tylko przy wystawie zbliżonej do północnej (np. Cystopteris montana ryc. 36, Cortusa Matthioli i in.).

Z wpływem ekspozycji łączy się ściśle wpływ nachylenia zboczy: im bardziej są one strome, tym wyraźniejsze stają się różnice mikroklimatyczne i florystyczne pomiędzy stokiem północnym a południowym. Łagodna rzeźba Gorców nie sprzyja wytwarzaniu się tak jaskrawych kontrastów, jak te, jakie obserwujemy np. na skałkach pienińskich; siedliska skrajne, takie jak słoneczne skałki południowego zbocza Twarogów lub zacienione urwiska przy dnach dolin (Olszowego Potoku, Kamienicy i in.) należą na naszym terenie do rzadkości. Warto podkreślić, iż właśnie w tego rodzaju miejscach skupiają się liczne skrajne stanowiska: maksima ciepłolubnych gatunków niegórskich na stromych zboczach południowych (Żar, Twarogi), minima gatunków górskich na stromych zboczach północnych (Grzebień, dolina Kamienicy).

Bardzo ścisły związek zachodzi pomiędzy przebiegiem granic wysokościowych poszczególnych roślin a układem dolin i grzbietów w Gorcach. Wysokie stanowiska gatunków, osiągających górny kres występowania na naszym terenie, znajdują się z reguły w partiach grzbietowych i szczytowych, jeśli zaś leżą na zboczu doliny, to z dala od jej dna; natomiast štanowiska wielu roślin górskich, położone w pobliżu ich dolnych granic, sku-
piają się niemal wyłącznie właśnie na dnach głębokich i wąskich dolin. Także i w tym przypadku mamy niewątpliwie do czynienia z wpływem klimatu lokalnego, cieplejszego (zwłaszcza w okresie wegetacji!) na grzbietach, zimniejszego i wilgotniejszego w zacienionych dolinach. Sprawa komplikuje się jednak o tyle, że równocześnie takie rozmieszczenie wielu gatunków związane jest z ich współczesnymi wędrówkami pionowymi — tę stronę zagadnienia omówimy później (por. str. 81).

<figure><img src="image_16.png" /><figcaption>Ryc. 15. Rozmieszczenie *Salix eleagnos* w Gorcach.
Fig. 15. Distribution de *Salix eleagnos* dans les Gorces.</figcaption></figure>

Rozmieszczenie wysokich stanowisk gatunków, dochodzących do swej górnej granicy zasięgowej, na grzbietach i w przygrzbietowych partiach stoków dobrze ilustrują ryciny: 19, 34, 35, 40-2, 44-1, 47-2 i in. Jest ono zjawiskiem bardzo powszechnym — tylko te rośliny, które ze względu na swe wymagania co do nawodnienia, właściwości gleby itp. w ogóle nie mogą rósć na grzbietach, osiągają swe maksima wysokościowe na dnach dolin (np. *Myricaria germanica*, *Salix eleagnos* ryc. 15, *S. purpurea*, *Equisetum hiemale* ryc. 14 itd.). Szczególnie interesujący jest przykład olszy szarej, która, choć jest drzewem wybitnie związanym z siedliskami nadrzecznymi, przecież najwyższe swe stanowiska posiada nie nad potokami, lecz na stronych zboczach z dala od dna dolin (np. na grzebiecie biegnącym spod Ciosków ku południowi 900 m, w sąsiedniej dolinie Potoku Spod Ciosków dopiero od 760 m w dół; na północnych stokach Twarogów po 800 m, nad potokami na tym samym terenie znacznie niżej itd.).

Jeszcze wyraźniejszy jest związek pomiędzy przebiegiem dolin i grzbietów a rozmieszczeniem gatunków wysokogórskich. Stanowiska tych roślin
tworzą wyraźne skupienia na najwyższych wzniesieniach Gorców, a wzdłuż wybiegających stąd dolin schodzą daleko w dół, niekiedy aż po granicę piętra pogórza. Tak zachowuje się ponad połowa występujących na naszym terenie gatunków alpejskich i subalpejskich (np. *Cerastium fontanum*, *Doronicum austriacum*, *Epilobium alsinifolium* ryc. 27, *E. anagallidifolium* ryc. 38, *Leucanthemum rotundifolium* ryc. 39, *Mulgedium alpinum*, *Poa alpina* ryc. 22, *Ranunculus platanifolius*, *Rumex arifolius*, *Viola biflora* ryc. 43 i in.). Ogółem na 22 gatunki wysokogórskie, schodzące po niżej 850 m, 17 gatunków występuje w niższych położeniach tylko nad potokami. Takie ich rozmieszczenie wiąże się niewątpliwie ściśle z mikroklimatem dolin: gromadzeniem się mas zimnego powietrza, niższymi maksimami termicznymi, większą wilgotnością gleby i powietrza, skróceniem okresu wegetacji na skutek długotrwałego zalegania śniegów itd. Swiadczy o tym między innymi sposób występowania gatunków wysokogórskich w poszczególnych dolinach w obrębie Gorców. Najbogatsza jest pod tym względem dolina Kamienicy, niewątpliwie najzimniejsza na naszym terenie i mająca najbardziej skrócony okres wegetacji (o czym świadczy m. in. jej wyjątkowo długotrwałe zaśnieżenie — por. str. 18). Tutaj właśnie osiąga swe minima wysokościowe 11 gatunków wysokogórskich, tj. połowa wszystkich schodzących w dół wzdłuż dolin potoków, a ¼ ogólnej ich liczby w Gorcach: *Leucanthemum rotundifolium* 525 m (ryc. 39), *Doronicum austriacum* 575, *Viola biflora* 605 (ryc. 43), *Ranunculus platanifolius* 680, *Rumex arifolius* 695, *Poa Chaixii* 765, *P. alpina* 780 (ryc. 22), *Cerastium fontanum* 795, *Epilobium anagallidifolium* 795 (ryc. 38), *Athyrium alpestre* 845 i *Veronica alpina* 1170; tutaj także ma swe najniższe placówki szereg dalszych gatunków górskich (ogólnogórskich i reglowych) m. in. *Dryopteris austriaca* 530, *Cystopteris sudetica* 640, *Festuca altissima* 695, *Gernium silvaticum* 695 i in. Natomiast w sąsiedniej dolinie Ochotnicy, znacznie suchszej i cieplejszej, stanowiska roślin wysokogórskich są uderzając o rzadkie, i to nie tylko w jej gęsto zaludnionej części dolnej i środkowej, gdzie roślinność uległa daleko idącemu zniszczeniu, lecz także i w górnej części oraz w dolinach bocznych lewych dopływów, już powyżej większych osiedli, w terenach stosunkowo mało zniszczonych. Warto przy tym podkreślić, że dolina Ochotnicy zajmuje w stosunku do najwyższych szczytów naszego pasma położenie podobne jak dolina Kamienicy. Analogiczne stosunki obserwujemy również i w mniejszych dolinach: gatunki wysokogórskie schodzą z reguły niżej wzdłuż potoków, spływających po zimniejszych (latem!) stokach północnych; dlatego szczególnie bogate w ich placówki są doliny: Olszowego Potoku, Turbacza, Koniny i in.

Znamienne jest również lokalne rozmieszczenie tych roślin w obrębie poszczególnych dolin: rosną one tutaj wyłącznie przy dnach, zwykle na
najniższych terasach nad potokiem, nie występują natomiast nigdy na sąsiednich zboczach i w dolinkach bocznych dopływów, mimo że także i tam trafiają się siedliska zupełnie podobne do tych, jakie spotykamy nad głównymi potokami, i mimo że chodzi tu niejednokrotnie o gatunki wiatrosiewne, a więc mogące się łatwo rozprzestrzeniać. Również i ten fakt wskazuje na przywiązanie omawianej grupy roślin do siedlisk o najzimniejszym i najbardziej wilgotnym mikroklimacie. Na przyczyny tego zjawiska

<figure><img src="image_17.png" /><figcaption>Ryc. 16. Rozmieszczenie *Oxycoccus quadripetalus* w Gorcach. Miejsca występowania na torfowiskach Borów Nowotarskich zakreskowano.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 16. Distribution of *Oxycoccus quadripetalus* dans les Gorces. Les localités sur les tourbières de Bory Nowotarskie sont hachurés.</caption>

pewne światło rzucić mogą wyniki nowszych badań nad rozmieszczeniem roślin górskich na niżu Skandynawii (D a h 1 1951), zdające się wskazwać na duże znaczenie maksymalnych temperatur letnich jako czynnika krytycznego, ograniczającego zasięgi wielu gatunków (np. *Athyrium alpestre*, *Epilobium alsinifolium*, *E. anagallidifolium*, *Gnaphalium norvegicum*, *G. supinum*, *Ranunculus platanifolius*, *Sagina Linnaei*, *Veronica alpina* i in.).

Swoisty mikroklimat zacienionych dolin zdaje się więc być najważniejszym czynnikiem, który umożliwia u t r z y m y w a n i e się nisko położonych placówek gatunków wysokogórskich. Natomiast swoje powstanie zawdzięczają tego rodzaju placówki najczęściej wędrówkom roślin wzdłuż potoków i dlatego to najliczniej występują w dolinach, biorących swój początek w najwyżej położonych partiach naszego terenu (doliny:
Kamienicy, Lepietnicy, Olszowego Potoku, Łopusznej, Turbacza itd.), a brak ich w dolinach potoków, spływających z niższych części pasma.

b. Wpływ czynników edaficznych. Także i wpływ tej grupy czynników na rozmieszczenie pionowe gatunków nie zaznacza się w Gorcach w sposób tak uderzający, jak np. w Pieninach czy w Tatrach, gdzie liczne rośliny osiągają zupełnie inne granice wysokościowe na wa-pieniach, a inne na podłożu bezwapiennym. Pomimo wszystko jednak rów-nież i na naszym terenie można stwierdzić pewne interesujące zależności tego rodzaju. Edaficzny charakter górnych granic niektórych gatunków, związanych z zespołem *Fagetum carpaticum*, podkreślono już przy oma-wianiu zagadnienia granicy pomiędzy reglem dolnym a górnym (por. str. 68). Dalszych podobnych przykładów dostarcza rozmieszczenie pio-nowe roślin błotnych i torfowiskowych na naszym terenie.

Liczne gatunki, przywiązane w Gorcach do młak (zespołu *Valerianetos Caricetum flavae*) pojawiają się na wyjątkowo wysokich placówkach na halach, położonych w szczytowych partiach Turbacza powyżej 1200 m (Hala Turbacz aż po Czoło, Hala Długa), podczas gdy w pozostałych częściach pasma rosną z reguły znacznie niżej (ryc. 34). Dla niektórych z nich te maksima wysokościowe są nawet większe, niż w Tatrach, chociaż wszy-stkie inne gatunki zachowują się z reguły przeciwnie, sięgając w Tatrach znacznie wyżej niż w Gorcach (por. str. 88). Kilka przykładów tego ro-dzaju zestawiono w tab. 14.

Skupienie wysokich stanowisk eutroficznych roślin błotnych na Tur-baczu zawdzięcza swe istnienie szczególnie korzystnemu splotowi warun-ków siedliskowych, przede wszystkim edaficznych, a mianowicie obecno-ści licznych wycieków zasobnej wody źródlanej w partiach przygrzbieto-wych Hali Długiej i Hali Turbacz, zbudowanych z utworów podmagur-skich dolnych i hieroglifowych. Nie bez znaczenia są tu także czynniki oro-graficzne (połoga rzeźba tych miejsc), klimatyczne (obfitość opadów) i związane z gospodarką ludzką (obecność rozległych kośnych polan). Inne szczyty Gorców (Kudłoń, Gorc, Lubań) są na tych wysokościach na ogół suche i pozbawione młak. Mamy tu więc do czynienia z ogólnym obniże-niem granic wysokościowych neutrofilnych gatunków błotnych: jedynie na Turbaczu rośliny te sięgają wyżej, dzięki korzystnym warunkom eda-ficznym. Czy osiągają tutaj swą górną granicę klimatyczną, ocenić oczy-wieście nie sposób, gdyż są to już najwyższe wzniesienia całych Gorców.

Jeszcze wyraźniejszy charakter edaficzny mają dolne granice szeregu acidifilnych gatunków błotnych, przede wszystkim wysokotorfowisko-wych, występujących w Gorcach bądź na rozległej, wzniesionej ponad 1200 m, płaskiej wysoczyźnie, obejmującej szczytowe partie Jaworzyny i Kiczory k. Turbacza, bądź także i na samym Turbaczu, a następnie po-
jawiających się dopiero po znacznej przerwie pionowej u podnóży pasma, na torfowiskach Borów Nowotarskich (tab. 15, ryc. 16, 17). Warunki występowania tych gatunków na szczytach Gorców omówione będą w rozdziale V (por. str. 113).

Bardzo znamienne jest również rozmieszczenie pionowe innej grupy roślin acidifilnych, a mianowicie gatunków leśnych, przywiązanych do kwaśnej próchnicy (charakterystycznych dla rzędu Vaccinio-Piceetelia). Rosną one na naszym terenie w obrębie płatów zespołu Piceetum tatricum,

<figure><img src="image_18.png" /><figcaption>Ryc. 17. Zagęszczenie stanowisk gatunków wysokotorfowiskowych w Gorcach. Kojejne stopnie zakreskowania terenu w obrębie pasma oznaczają występowanie 1, 2—4 oraz 5 i więcej gatunków. Obszar zakreskowany u podnóża Gorców = Bory Nowotarskie.</figcaption></figure>

<caption>Fig. 17. La concentration des localités des especès de tourbières bombées dans les Gorces. Le territoire hachuré au pied de la chaîne ce sont les tourbières du bassin de Nowy Targ („Bory Nowotarskie“). Les lieux hachurés de plus en plus fort dans les Gorces marquent où se montrent: 1, 2—4 et 5 ou plus d'espèces.</caption>

a częściowo także i w sztucznych świerczynach. Liczne z nich, jak np. Blechnum spicant (ryc. 18), Homogyne alpina, Luzula luzulina, Lycopodium selago, Plagiothecium undulatum, Rhytidiadelphus loreus i in., posiadają przy tym dwa wyraźne ośrodki wysokościowe: jeden w reglu górnym, gdzie występują w Piceetum tatricum subnormale, drugi w niższych położeniach regla dolnego, w Piceetum tatricum abietetosum i sztucznych świerczynach. Natomiast w wyższych położeniach regla dolnego, w piętrze optymalnego rozwoju buczyn, gatunki te są uderzająco rzadkie. Także i to zjawisko uwarunkowane jest niewątpliwie czynnikami edaficznymi:
brakiem względnie rzadkością odpowiednio kwaśnych butwinowych gleb leśnych w wyższych położeniach regla dolnego.

Przytoczone przykłady są równocześnie doskonałą ilustracją powiąza-
nia zasięgów gatunków charakterystycznych z rozmieszczeniem zespołów,
do których gatunki te należą.

Do pewnego stopnia edaficzny charakter mają także przypuszczalnie
górne granice niektórych roślin wapieniolubnych, przywiązanych w Gor-
cach do strefy występowania wybitnie wapnistych utworów hieroglifo-

<figure><img src="image_19.png" /><figcaption>Ryc. 18. Rozmieszczenie *Blechnum spicant* w Gorcach.
Fig. 18. Distribution de *Blechnum spicant* dans les Gorces.</figcaption></figure>

wych na południowo-wschodnim skrzydle pasma Lubania. Gatunki te (Bu-
pleurum falcatum, Filipendula hexapetala, Helianthemum chamaecistus
ssp. ovatum, Laserpitium latifolium i in.) osiągają wskutek tego na naszym
terenie anormalnie niskie maksima w porównaniu np. z sąsiednimi Pieni-
nami (ryc. 6).

Jest rzeczą oczywistą, że czynniki lokalne, wpływające na przebieg
granic pionowych poszczególnych gatunków, nie działają w oderwaniu od
siebie, lecz w najściślejszym wzajemnym powiązaniu. Na związek pomię-
dzy rzeźbą terenu a mikroklimatem zwrócono już uwagę poprzednio; rów-
nie ścisłe powiązania zachodzą pomiędzy rzeźbą a procesami glebotwó-
czymi: powstanie gleb torfowych na Jaworzynie i Kiczorze było możliwe
tylko dzięki połogiemu ukształtowaniu tych szczytów. Rozmieszczenie ze-
spółów, tak niezmiernie ważne dla rozmieszczenia gatunków, jest oczywi-
ście jak najściślej sprzężone z całokształtem warunków siedliskowych;
z drugiej strony roślinność, modyfikując te warunki, wpływa również na przebieg zasięgów pionowych poszczególnych gatunków (por. np. uwagi o glebotwórczej roli buka i świerka i o rozmieszczeniu towarzyszącego im runa str. 68).

7. DYNAMIKA ZASIĘGÓW PIONOWYCH

Powszechnie wiadomo, że granice pionowe gatunków w naszych górach ulegały wielokrotnym przesunięciom w związku z przemianami klimatycznymi ubiegłych okresów. Obraz ich zmienia się jednak nie tylko na tak długiej fali: pewne drobne wahnienia zachodzą niewątpliwie także i współcześnie wskutek wędrówek szeregu gatunków i powstawania nowych ich stanowisk, wskutek znikania pewnych skrajnych placówek itd. (por. Paczoski 1933 str. 127). Zjawiska te wymykają się zazwyczaj spod naszej obserwacji, tak że możemy tylko snuć na ich temat mniej lub więcej prawdopodobne domysły; tylko w wyjątkowych przypadkach możemy śledzić je naocznie, jak to właśnie ma miejsce na naszym terenie z wędrówkami gatunków górskich w dół wzdłuż potoków oraz z zawlekaniem synantropów i półsynantropów z niższych położeń w wyższe przez człowieka.

a. Wędrowki roślin z wyższych położeń w dół. Lokalne rozmieszczenie szeregu gatunków wysokogórskich wskazuje, jak to już wspomniano poprzednio, na ich współczesną wędrówkę wzdłuż potoków (ryc. 22, 27, 38-1, 39-1, 43-1 i in.). Nisko położone stanowiska tych roślin występują tylko nad większymi potokami i to na siedliskach, znajdujących się w obrębie okresowego działania wód płynących lub w najbliższym ich sąsiedztwie: na kamieńcach, skalistych brzegach, źródliskach leżących przy dnach dolin itp. Niekiedy znajdujemy nawet bezpośrednie dowody wędrówki w postaci zniesionych przez wodę z wyższych położeń i powtórnie zakorzenionych żywych roślin (Polystichum lonchitis w olszynce na kamieńcu rzeki Ochotnicy na wysokości 420 m!) lub też w postaci młodych okazów, wyrastających z nasion względnie z wegetatywnych rozmóżek na świeżo naniesionych przez potok osadach żwiru i piasku (liczone stanowiska Epilobium anagallidifolium w dolinach Lepietnicy, Kamienicy i Furcówki, niskie placówki Poa alpina nad Kamienicą itd.).

W podobny sposób wędrują gatunki ogólnogórskie i reglowe, sięgając niekiedy bardzo daleko w głąb piętra pogórza (np. Symphytum cordatum wzdłuż Poniczanki po Rabkę, Valeriana tripteris, Lonicera nigra, Polystichum lobatum i w. in. wzdłuż Ochotnicy i Kamienicy po ich ujściu, Crocus
scepusiensis wzdłuż Poręby po Niedźwiedź, a wzdłuż Mszanki po Mszanę Górną <fnref n="1" />) — ryc. 37 — itd.).

Schodzeniem roślin górskich wzdłuż rzek tatrzańskich zajmował się Walaš (1938 a, b) — jego obserwacje co do przebiegu tego zjawiska znajdują potwierdzenie także i na naszym terenie. Rolę siły transportującej odgrywa tu przede wszystkim woda, chociaż i rozsiewanie przez wiatr może mieć także pewne znaczenie przy osiedlaniu się roślin na otwartych kamieńcach. Zniesione z góry nasiona, owoce, rozmńóżki, całe żywe rośliny itd. znajdują w bezpośrednim sąsiedztwie potoku siedliska nie zarośnięte lub słabo tylko zarośnięte i dzięki temu mogą się łatwo osiedlać, nie napotykając na konkurencję ze strony zwartych miejscowych zespółów roślinnych. Bardzo ważną rolę przy osiedlaniu się przybyszów z wyższych położeń na niskich placówkach odgrywają na naszym terenie, jak to już wspomniano, czynniki mikroklimatyczne. Pod tym względem wąskie, głębokie, cieniste i wilgotne doliny potoków w Gorcach (fot. 19—21) różnią się wybitnie od dolin rzek podtatrzańskich z ich szerokimi, słonecznymi i rozgrzewającymi się latem do bardzo wysokich temperatur kamieńcami. Dlatego zapewne na naszym terenie szczególnie rozpowszechnione są nad potokami wysokogórskie gatunki hygrofilne i zimnolubne, przywiązane do źródlisk, wilgotnych żwirków nadbrzeżnych i ziołorośli, podczas gdy wzdłuż rzek tatrzańskich wędrują przede wszystkim światłożądne i odporniejsze na suszę rośliny piargowe i naskalne, a wspomniane hygrofity są raczej rzadkie.

Te z roślin wysokogórskich, występujących w Gorcach, które przywiązane są do słonecznych i suchych polan, nie mogą, jako gatunki ± acidofilne i nie znoszące zacienienia, korzystać z dróg wędrowek wzdłuż potoków (Geum montanum ryc. 20, Hypochoeris uniflora ryc. 38, Leucorchis albida ryc. 24, Phleum alpinum ryc. 21, Potentilla aurea i in.). Toteż najniższe ich placówki znajdują się często nie w dolinach, lecz na polanach, leżących na zboczach i grzbietach górskich, a dolne ich granice nie tworzą daleko w dół schodzących języków, lecz mają przebieg ± zgodny z przebiegiem poziomic. Tak np. Geum montanum schodzi wszędzie do wysokości 1000—1100 m, Hypochoeris uniflora po 900—1000 m, Leucorchis albida po około 1050 m itd. Niekiedy jednak spotykamy uderzającego niskie placówki także i tych roślin (np. Phleum alpinum — ryc. 21 — w dolinie Łopusznej 820 m i w dolinie Małego Kowańca 830 m, Potentilla aurea w dolinie Obidowca u jego zbiegu z Lepietnicą 790 m i w dolinie Małego

<footnote n="1">¹) W ostatnim przypadku część niskich stanowisk leży w olszynach nadrzecznych, jest niewątpliwie naturalna i wiąże się przypuszczalnie z wędrowką wzdłuż potoków, część natomiast (w sadach i na łąkach po wsiach) zawdzięcza swe powstanie prawdopodobnie zawleczeniu nasion krokusa z sianem przez człowieka.</footnote>
Kowańca 770), przy czym leżą one wtedy zawsze na łąkach, przez które przechodzą drogi z wyżej położonych hal. Wydaje się, że i w tych przypadkach mamy do czynienia z wędrówką w dół, jednakże pośrednikiem jej jest albo człowiek, zwożący siano ze szczytowych polan, albo wypasające się w górze owce. O tym, jak doniosłą rolę odgrywa na naszym terenie rozsiewanie niektórych gatunków przy zwózce siana, świadczy między innymi powszechne występowanie pojedynczych okazów krokusa (Crocus scepusiensis) w lasach wzdłuż dróg, prowadzących z wyżej położonych polan, na których roślina ta masowo występuje, do wsi (np. przy drodze ze Starych Wierchów na Bardo, w rezerwacie im. Orkana wzdłuż drogi spod Czoła Turbacza i w w. in. miejscach — ryc. 37). Krokus rośnie tu tylko w bezpośrednim sąsiedztwie drogi, przy czym trafia się nawet w miejscach zupełnie zacienionych, wśród typowego runa leśnego, czego nigdzie indziej w Gorcach nie obserwujemy.

Człowiek nie tylko zawleka górskie gatunki łąkowe w niższe położenia naszego terenu, lecz także pośrednio przyczynia się do ich rozprzestrzeniania, stwarzając im przez utrzymywanie kośnych łąk odpowiednie siedliska w miejscach pierwotnie zalesionych. Jest rzeczą niemal pewną, że w okresie „wyrabiania” polan w Gorcach (por. str. 27) cały szereg roślin wysokogórskich, z natury tutaj rzadkich, wydatnie poszerzył i obniżył swe zasięgi.

W świetle tych spostrzeżeń wydaje się bardzo prawdopodobne, że niisko położone placówki roślin wysokogórskich są na naszym terenie stosunkowo młode. Czy oprócz nich istnieją także jakieś niskie reliktowe stanowiska, których powstanie należałoby odnieść do minionych, chłodniejszych okresów klimatycznych, ocenić trudno. W każdym razie brak w Gorcach typowych kilkugatunkowych reliktowych kolonii roślin wysokogórskich na odosobnionych i leżących z dala od współczesnych szlaków wędrówek miejscach, jakie spotykamy np. w sąsiednich Pieninach (Kornaś msk.). Wydaje się, że fliszowy teren Beskidów z jego łagodną rzeźbą i brakiem większych kompleksów skałek nie sprzyjał utrzymywaniu się tego rodzaju kolonii. Dlatego próby interpretacji nisko położonych placówek roślin wysokogórskich na tym obszarze jako reliktowych (Pawłowski 1925) należy traktować raczej krytycznie.

b. Wędrówki roślin z niższych położeń w wyższe. Również i ten rodzaj wędrówek daje się stwierdzić na naszym terenie, chociaż śledzenie go nie jest łatwe. Szereg gatunków łąkowych dostał się w wyższe położenie Gorców prawdopodobnie dopiero w okresie ostatnich kilkuset lat, w miarę rozwoju pasterstwa i powstawania kośnych polan. Wrażenie całkiem niedawnych przybyszów sprawiają: Trisetum flavescens na łąkach koło przysiółka Studzionki (910 m — naj-
bliższe stanowiska w dolinie Ochotnicy 650 m — ryc. 10), *Trifolium hybridum* na Polanie Gorc pod Kudłoniem (1140 m — najbliższe stanowiska w Rzekach 720 m) lub *Juncus compressus* na Turbaczu (1215 m — najbliższe stanowiska na Kowańcu 705 m) i in. Na pewno ostatnio zawleczone są niektóre gatunki, występujące na halach w otoczeniu szałasów lub też na miejscach, gdzie darń łąkowa uległa zniszczeniu (na kretowiskach, plackach po nawozie bydłecym itp.). Obok licznych synantropów (patrz str. 144) i półsynantropów (np. *Rušex crispus* i *Verbascum nigrum* na rui-nach schroniska na Lubaniu 1195 m — najbliższe co do wysokości stanowiska tych gatunków dopiero około 900 m; *Potentilla anserina* koło ruin schroniska na Turbaczu 1285 m — niżej dopiero od 780 m w dół — itd.) pojawiają się w takich miejscach gatunki łąkowe (np. *Bromus mollis* koło szałasów na południowych stokach Gorca 1070 m — niżej dopiero od 715 m w dół), które mogą następnie osiedlić się na sąsiednich polanach. Do tej samej kategorii przybyszów należą również gatunki, pojawiające się wprost na drogach, np. *Callitriche polymorpha* (w kałużach), *Spergularia rubra* i in.

We wszystkich tych przypadkach rolę czynnika, przenoszącego owoce i nasiona odgrywa człowiek (wraz ze swymi zwierzętami domowymi). W odniesieniu do chwastów polnych udało się to nawet wykazać bezpośrednio, drogą analiz ziarna siewnego z terenu Gorców (p. str. 145). Rzadziej dostają się rośliny, głównie anemochoryczne i endozochoryczne, z niższych położeń w wyższe bez udziału człowieka. Przykładem gatunku wiatrosiewnego, który na swe stanowiska w Gorcach przybył przypuszczalnie bardzo niedawno, jest *Calamagrostis epigeios*, występujący na zrębach leśnych pod szczytami Kiczory k. Turbacza (1205 m) i Lubania (1125 m). Najbliższe znane placówki tego niżowego gatunku leżą koło Zazrzecza nad Dunajcem (Pawłowski 1925 str. 319); w obrębie naszego terenu nigdzie poza Kiczorą i Lubaniem nie udało nam się go, mimo specjalnych poszukiwań, odnaleźć. Ptakom zawdzięczają swe pojawienie się w wyższych położeniach niektóre krzewy, np. *Padus avium* pod szczytem Lubania (1150 m — najbliższe stanowiska u podnóża tej góry w Krośnicy 570 m, Krościenku 420 m i Ochotnicy Dolnej 405 m, w odległości co najmniej 5 km w linii powietrznej) lub siewki *Crataegus* cfr. *monogyna* na tym samym miejscu (1120 m).

Także i te gatunki, wędrujące „na własną rękę", bez bezpośredniej pomocy człowieka, spotykamy w wyższych położeniach tylko w miejscach, gdzie roślinność naturalna uległa zniszczeniu lub wyraźnemu zaburzeniu: na zrębach, w młodnikach, na łąkach, polanach itp., natomiast naturalne zbiorowiska zdają się skutecznie opierać inwazji obcych przybyszów. Należy więc przypuszczać, że także i tego rodzaju wędrówki stały się mo-
żliwe względnie ogromnie zyskały na nasileniu dopiero dzięki zniszczeniu pierwotnej szaty roślinnej naszego terenu ręką ludzką.

Podczas gdy schodzenie gatunków górskich w dół odbywa się z reguły dolinami, posuwanie się roślin ku górze wzdłuż potoków wydaje się bardzo utrudnione. Świadczy o tym m. in. fakt, że chociaż na kamieńcach Dunajca u stóp Gorców występuje kilka wędrujących z Tatr gatunków wysokogórskich (Arabis alpina, Cardaminopis arenosa ssp. Borbasii, Cerastium Tatrae i Thymus pulcherrimus ze znalezionych przez nas, a ponadto według Walasza 1938 także Minuartia Kitaibelii i in.), żadna z tych roślin nie pojawia się w głębi naszego terenu; nie wchodzą one nawet w niższe odcinki dolin potoków, wpadających do Dunajca, mimo że występują tu nieraz dość rozległe żwirowiska. Z drugiej strony jednakże obecność na naszym terenie sporej liczby gatunków niżowych, ograniczonych w swym występowaniu do dolin większych rzek (por. str. 98), zdaje się wskazywać, że tego rodzaju wędrówka jest możliwa, przynajmniej tam, gdzie rzece, płynącej w szerokiej dolinie, towarzyszą rozległe i puszławione zwartej roślinności kamieńce. Natomiast mniejsze potoki, o znacznym spadku, zwłaszcza gdy płyną w wąskich i zalesionych dolinach, są jak się zdaje niemal zupełnie niedostępne dla roślin wędrujących z dołu ku górze.

Na tle przytoczonych spostrzeżeń nasuwają się pewne ogólniejsze uwarigi co do mechanizmu pionowych wędrówek roślin w górach. Wydaje się, że najważniejszym czynnikiem, regulującym ich natężenie, są nie tyle trudności w przenoszeniu się diaspor z jednych położeń w inne, ile raczej trudności osiedlania się nowych przybyszów w miejscach, już zajętych przez roślinność (por. Wulf 1930). Podkreślana częstokroć wielka odporność zbiorowisk naturalnych chroni je przed wtargnięciem obcych gatunków z zewnątrz (por. Paczoski 1933 str. 32, 113, 218—253; Szafer 1949 str. 127). Odnosi się to, jak się zdaje, nie tylko do zespołów zwartych, o wysokim stopniu organizacji, lecz także i do wielu zbiorowisk prymitywnych (por. Selander 1950 str. 114 i następne). Dlatego wędrówki pionowe roślin w górach polegają przypuszczalnie z reguły na przesuwaniu się całych zespołów. Warunki na osiedlanie się pojedynczych nowych przybyszów powstać mogą tylko przez naruszenie stanu względnej równowagi, panującego w obrębie płatów naturalnej roślinności, drogą ich uszkodzenia względnie zniszczenia. W chwili obecnej czynnikiem, który działa w tym kierunku na naszym terenie, jest gospodarka ludzka, otwierająca przez niszczenie naturalnych zbiorowisk roślinnych szerokie wrota dla inwazji gatunków obcych na
miejsca, zupełnie dla nich poprzednio niedostępne <fnref n="1" />). Skutkiem tego dźisiejszy obraz pionowego rozmieszczenia flory i roślinności na naszym terenie jest na pewno silnie zniekształcony przez człowieka i odbiega znacznie od stanu pierwotnego.

<figure><img src="image_20.png" /><figcaption>Ryc. 19. Rozmieszczenie *Potentilla puberula* w Gorcach.
Fig. 19. Distribution de *Potentilla puberula* dans les Gorces.</figcaption></figure>

8. RÓŻNICE W ROZMIESZCZENIU PIONOWYM GATUNKOW W POSZCZEGOLNYCH CZĘŚCIACH GORCÓW

Granice pionowe szeregu gatunków przebiegają w rozmaitych częściach Gorców na rozmaitych wysokościach. Wyraźne różnice zaznaczają się przy tym pomiędzy pasmem Lubania a zresztą naszego terenu. Nie dla wszystkich roślin możliwe jest przeprowadzenie odpowiedniego porównania. Jesli pominiemy gatunki, występujące wyłącznie na odcinku Lubania względnie Turbacza, gatunki znalezione tylko w piętrze pogórza (które jest na odcinku Turbacza słabo wykształcone) lub też osiągające swe maksima powyżej 1200 m (tj. w wysokościach, jakie zajmują w pasmie Lubania już tylko minimalną powierzchnię), na koniec gatunki o mniej dokładnie zbadanym rozmieszczeniu pionowym, otrzymamy liczbę 285 roślin, których zasięgi na Turbaczu i Lubaniu dadzą się ze sobą porównywać. Okazuje się, że 81 spośród nich osiąga swe górne granice na obu odcinkach

<footnote n="1">¹) W minionych okresach podobnie działać musiały wszelkie większe wahnienia klimatyczne.</footnote>
naszego terenu <fnref n="1" />) w tych samych mniej więcej wysokościach (różnice nie przekraczają 50 m), 99 sięga wyżej na Turbaczu a 105 na Lubaniu (tab. 16, 17). Zważywszy, że odcinek Turbacza zajmuje z górą ³/₅ całej powierzchni badanego terenu, a odcinek Lubania tylko ²/₅, dochodzimy do wniosku, że na ogół granice zasięgów pionowych są na Lubaniu nieco podwyższone w stosunku do Turbacza. Dzieje się tak pomimo tego, że pasmo Turbacza przedstawia znacznie większy masyw niż wąskie i smukłe pasmo Lubania.

Podwyższenie granic zasięgów pionowych na Lubaniu zaznacza się jednakże tylko u roślin, występujących wyłącznie w niższych położeniach, po około 1000 m. Przykładem może tu być *Potentilla puberula* (rys. 19), której stanowiska na odcinku Turbacza ograniczają się do dolin u podnóżi pasma, natomiast na odcinku Lubania sięgają nawet na wysokie polany grzbietowe (po 1040 m). Kilka dalszych przykładów zestawiono w tabelli 18 (p. także ryc. 35).

Najwięcej uderzająco wysokich stanowisk różnych gatunków skupia się pomiędzy 600 a 850 m na Żarze, Marszałku i Twarogach; w tych trzech miejscach zanotowano ponad połowę wszystkich maksimów, przypadających na odcinek Lubania, przy czym dotyczą one przede wszystkim gatunków ± ciepłolubnych. Różnice w rozmieszczeniu flory niższych położeń, zachodzące pomiędzy Lubaniem a resztą Gorców, są zapewne wynikiem cieplejszego i suchszego klimatu tej części naszego pasma (por. str. 21); pewne znaczenie ma tutaj także jego rzeźba (obecność skałek i stromych zboczy o południowej ekspozycji) oraz podłoże, zasobniejsze w CaCO₂.

Natomiast gatunki, sięgające w położenia ponad 1000 m rpm., rosną z reguły wyżej na Turbaczu niż na Lubaniu. Obok roślin błotnych, których maksima mają tutaj charakter edaficzny (por. str. 78), tak zachowują się m. in. liczne rośliny leśne (tab. 18). W tym przypadku wyższy przebieg ich górnych granic na Turbaczu niż na Lubaniu wiąże się przypuszczalnie z orografią terenu: na odosobnionym szczycie Lubania zdaje się już zaznaczać zjawisko wierzchołkowe; w przeciwieństwie do tego pasmo Turbacza wznosi się w znacznej swej masie ponad 1000 m i dzięki temu górne granice gatunków mogą przebiegać tu wyżej niż na Lubaniu. Oczywiście nie bez znaczenia jest i stosunek powierzchni, wzniesionych ponad 1000 m, na obu tych odcinkach.

Szereg roślin, przywiązanych do żwirowisk nadrzecznych, rośnie znacznie wyżej w pasmie Turbacza niż na Lubaniu (*Equisetum variegatum*, *Myricaria germanica*, *Salix eleagnos* ryc. 15 i in.), a to dlatego, że tutaj znaj-

<footnote n="1">¹) Rozgraniczenie dwu odcinków geobotanicznych Gorców podano w rozdziale V (por. str. 116, ryc. 2, 49, 50).</footnote>
dują swe najwyższe siedliska nad jedyną większą rzeką, przecinając wyższe położenia Gorców, tj. Kamienicą.

Ogólny rozkład pionowych granic zasięgowych na terenie Gorców jest więc ukośny: w niższych położeniach są one podwyższone w obrębie pasma Lubania, a obniżone na Turbaczu, co wiąże się przypuszczalnie z różnicami klimatycznymi; w wyższych położeniach rzecz ma się wręcz przeciwnie; na Lubaniu obserwujemy obniżenie granic, a na Turbaczu ich podwyższenie, co znowu stoi prawdopodobnie w związku z orografią terenu.

## 9. POROWNANIE ROZMIESZCZENIA PIONOWEGO ROŚLIN NACZYNIOWYCH W GORCACH I W INNYCH PASMACH KARPACKICH

Prace Zapałowicza (1880, 1889), Kotuli (1883, 1890) i Pawłowskiego (1925) dostarczają interesującego materiału poprównawczego co do rozmieszczenia pionowego roślin naczyniowych w różnych pasmach karpackich. Tabelaryczne zestawienie tych danych dla stu kilkudziesięciu najważniejszych gatunków podaje Pawłowski (l. c. tab. 22—25), który wyprowadza przy tym szereg wniosków natury ogólniejszej. Badania w Gorcach potwierdzają w zasadzie te wnioski (tab. 19).

Rozmieszczenie pionowe większości gatunków jest w różnych częściach naszych Karpat na ogół podobne. Zwłaszcza uderzające podobieństwa zachodzą pod tym względem pomiędzy poszczególnymi pasmami Beskidów, zarówno Zachodnich (Babia Góra, Gorce, Sądeczyzna) jak i Wschodnich (Bieszczady). Natomiast w Tatrach granice wysokościowe roślin kształtują się już odmiennie, są one bowiem tutaj znacznie podwyższone (średnio o około 200 m w porównaniu z Gorcami). Przyczyną tego zjawiska jest prawdopodobnie, jak już wspomniano przy omawianiu tempa ubożenia flory w różnych pasmach karpackich (por. str. 62), nie tylko większa masywność, lecz przede wszystkim odmienna rzeźba i budowa geologiczna Tatr.

W obrębie fliszowych Beskidów nie stwierdzamy większych różnic w rozmieszczeniu pionowym gatunków, mimo że rozpiętość wysokości bezwzględnych i masywności pomiędzy poszczególnymi pasmami jest znaczna. Zdaje się to świadczyć, iż zasięgi wysokościowe zależą w pierwszym rzędzie od ogólnego charakteru fizjograficznego pasma (rzeźby i budowy), a dopiero w dalszym stopniu od jego wzniesienia nad poziom morza i rozległości. Gorce wykazują nawet jak gdyby nieznaczne podwyższenie przeciętnych granic pionowych w porównaniu z wyższą od nich Babią Góra — przypuszczalnie różnice te są jednak tylko pozorne i wynikają z dokładniejszego zbadania naszego pasma. Natomiast niewątpliwie niżej niż w Gorcach leży większość granic wysokościowych w Beskidach Sądeckich, co wiąże się zapewne z mniejszym wzniesieniem nad poziom morza tych ostatnich.
Szereg gatunków odbiega swym rozmieszczeniem pionowym od tych ogólnych prawideł, wykazując w poszczególnych pasmach odchylenia i różnice, spowodowane zapewne różnym układem lokalnych stosunków fizjograficznych. Przykładem mogą tu być omówione poprzednio uderzającą wysokie maksima roślin błotnych (por. str. 78) oraz nadrzecznych gatunków żwirowiskowych (por. str. 87) w grupie Turbacza.

## 10. WZNIESIENIE NAD POZIOM MORZA JAKO CZYNNIK ROZMIESZCZENIA GATUNKÓW W GORCACH

Przedstawione w niniejszym rozdziale dane co do pionowego rozmieszczenia gatunków na terenie Gorców zdają się wskazywać, że nawet w obrębie tak jednolitego i mało urozmaiconego terenu wpływ wzniesienia nad poziom morza na zasięgi roślin nie da się sprowadzić do prostego działania jakiegoś jednego lub kilku czynników, sprzężonych bezpośrednio z wysokością, a więc natury makroklimatycznej. Niewątpliwie mamy na naszym terenie do czynienia z szeregiem granic wysokościowych ogólnoklimatycznych, jednakże tylko wyjątkowo można mniej więcej przekonywające wykazać taki ich charakter. Tak jest w przypadku górnych granic jodły i buka, u których drzewa te wyraźnie karleją i tracą żywotność lub w przypadku chwastów polnych, zawlekanych z niskich położeń na wysokie pola wraz z ziarnem siewnym, lecz nie mogących się tam trwale utrzymać (p. st. 145). I w tych przypadkach nie umiemy na razie związać granic wysokościowych roślin z jakimiś określonymi elementami klimatu, a to już choćby dlatego, że brak nam odpowiednich obserwacji meteorologicznych z wyższych położeń Gorców. O wielu granicach pionowych na naszym terenie możemy z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że nie mają one charakteru ogólnoklimatycznego, lecz jak się to starano wykazać powyżej zależą od całego szeregu czynników orograficznych, mikroklimatycznych, edaficznych, biotycznych, związanych z mechanizmem wędrówek roślin itd. Tak więc czynnik geograficzno-roślinny „wzniesienie nad poziom morza“ okazuje się w rzeczywistości nawet na naszym terenie splotem różnych czynników. Sprawa staje się oczywiście jeszcze bardziej zawikłana, gdy rozważamy stosunki, panujące na terenach bardziej urozmaiconych i bogatszych, takich jak np. Tatry. W całej pełni potwierdza się zdanie Wulfa (1930), iż „klimatyczne granice wysokościowe są wynikiem szczególnie skomplikowanej kombinacji czynników, często bardzo trudnych do uchwycenia”. Swiadczą o tym chociażby wyniki badań nad przebiegiem górnej granicy łasu (por. Sokołowski 1928, Środoń 1948 i cytowana tam literatura). W dodatku należy mieć zawsze na uwadze fakt, że różne gatunki zachowują się bardzo rozmaicie w stosunku do poszczególnych czynników