F. X. SKUPIEŃSKI

Institut de Botanique Générale
de l'Université de Varsovie.

## QUELQUES RÉMARQUES SUR LYCOGALA FLAVO-FUSCUM ROST.

Lycogala flavo-fuscum Rost. est une de plus rares espèces parmi les Myxomycètes ce qui est constaté par tous les collectionneurs de ces organismes et mentionné dans toutes les monographies.

Rostafiński dans sa belle Monographie sur les Myxomycètes <fnref n="1" />), en parlant de la distribution de Lycogala flavofuscum, dit seulement qu'elle a été récoltée par lui à Klódno aux environs de Varsovie, par Ehrenberg à Berlin, par de Bary à Halle, par Wallroth en Turinge et par Cauvin à Pontiny; mais il ne parle pas sur quel substratum elle a été trouvée. Dans la Monographie bien connue de Lister <fnref n="2" />) nous trouvons déjà beacoup plus de renseignements sur la distribution géographique de cette espèce et sur le caractère du milieu sur lequel on l'avait trouvée.

Ainsi en Angleterre, où cette espèce est largement distribuée, on l'avait trouvé dans différentes contrés sur le bois pourri et spécialement dans les creux des troncs d'Orme. A part la Suède, la France, l'Allemagne, la Pologne et l'Australie, cette espèce fut également récoltée dans la Pro-

<footnote n="1">¹) J. Rostafiński: Śluzowce, 1875.</footnote>

<footnote n="2">²) Arthur et Gulielma Lister: A Monograph of the Mycetozoa, 1925.</footnote>
vice du Cape, au Ceylan, au Japon et en Amérique du Nord et du Sud.

<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Fig. 179.
Fructifications de *Lycogala flavo-fuscum* Rost. Grandeur naturelle.</figcaption></figure>

Au sujet de la distribution de *Lycogala flavo-fuscum* en Amérique du Nord Macbride<fnref n="1" />) écrit qu'elle est la plus abondante dans la Vallée de Mississipi, mais il ne dit pas un mot au sujet du substratum, sur lequel on l'a récoltée dans cette partie du monde.

Les publications de ces dernières années sur *Lycogala flavo-fuscum* sont peu nombreuses et elles nous fournissent des renseignements modestes sur la fréquence et la distribution de l'espèce en question. Je puis seulement citer deux travaux celui de: J. Jarocki et de Frank A. Gilbert, *parus*

<footnote n="1">1) Thomas H. Macbride: The North American Slime-Moulds, 1922.</footnote>
<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Fig. 180.
Portion de capillitium de *Lycogala flavo-foscum* Rost. × ± 100.</figcaption></figure>

l'un en 1924 et l'autre en 1927. Jarocki<fnref n="1" />) en décrivant les Myxomycètes récoltés par lui à Puszcza Białowieska (Pologne) fait la remarque suivante: *Lycogala flavo-foscum* Rost. très rare et en exemplaires isolés. Partie réservée, parcelle 370, sur le tronc de *Carpinus betulus*, X-1922, parcelle 315 sur le tronc pourri de *Carpinus betulus*, 25-VIII-1923.

Franc A. Gilbert dans sa note sur les Myxomycètes récoltés à Massachusetts oriental <fnref n="2" />) dit que *Lycogala flavo-foscum* est rare dans cette région; il a récolté des éthaliums simples sur une souche morte d'Acer rubrum, cinq pieds au dessus de la terre.

<footnote n="1">1) J. Jarocki: Śluzowce Puszczy Białowieskiej Część I. Śluzowce z rezerwatu Północnego, Acta Soc. Bot. Pol., 2, Nr. 3, 1924.</footnote>

<footnote n="2">2) Frank A. Gilbert; Notes on Myxomycetes from eastern Massachusetts, Rhodora, 29, 1927.</footnote>
J'ai eu l'occasion de trouver par trois fois des éthaliums bien formés de l'espèce en question sur le territoire polonais. Pour la première fois je les ai ramassés au mois d'août 1924 dans le district de Łęczyca sur l'écorce de Saule vivant, à la bordure d'une route et à 2 mètres environ audessus de la terre. C'était un seul exemplaire de forme complètement ronde et mesurant environ 1 cm et demi de diamètre. Pour la deuxième fois j'ai trouvé dans le district de Sierpc au mois de juillet 1927 deux éthaliums bien distincts en forme ronde, sur le tronc vivant d'un pommier, à la hauteur d'un mètre et demi de la terre; un exemplaire mesurait 1 cm et l'autre 1 cm et demi de diamètre.

Pour la troisième fois j'ai eu l'heureuse occasion de trouver au mois de septembre 1934 une véritable colonie d'éthaliums, composée d'une dizaine d'exemplaires de différentes grandeurs et de différentes formes sur le tronc vivant d'Acer negundo, dans la cour de l'Université de Varsovie, à 4 mètres au dessus du niveau de la terre.

Toutes ces fructifications ont pris naissance sur la portion morte et pourrie du tronc, à la suite du détachement forcé d'une branche par l'orage. Les plus petites mesuraient 1/2 centimètre de diamètre et les plus grandes 3 centimètres de diamètre.

Au point de vue de la structure des éthaliums de *Lycogala*, trouvés par moi, celle-ci correspond exactement à la description fournie par la Monographie de Lister; je considère par conséquent superflu d'en donner des détails.

Mais ce qui a attiré particulièrement mon attention c'est le caractère du milieu dans lequel tous les collectionneurs ont rencontré les éthaliums de *Lycogala flavo-fuscum*: le bois des arbres à feuilles constitue, comme nous le voyons, l'unique substratum au myxomycète en question.

En comparaison avec cette espèce, *Lycogala epidendrum* apparaît de préférence sur les troncs morts des Conifères.
Z. WÓYCICKI

Zakład Botaniki Ogólnej Uniw. Warszawskiego.

(Wplywnęło 26.X.1934).

O KOMÓRKACH KRYSZTAŁOWYCH I RAFIDOWYCH
U ASPIDISTRA ELATIOR.

(Über die Raphiden-und Kristallzellen bei Aspidistra elatior).

Wstęp.

Arthur Meyer, opisując wyniki swych badań nad komórkami rafidowemi u *Anthericum ramosum*, wyraźnie podkreśla, że wiadomości naszych, dotyczących rzeczonych komórek, w żadnym razie nie możemy uważać za wyczerpane. Główny zaś nacisk kładzie pomieniony autor na zagadnienia, dotyczące stosunku plazmy do kryształów w zupełnie starych komórkach, które to pytanie pomimo badań Kohla (1899) i własnych uważał za całkowicie nierozstrzygnięte<fnref n="1" />).

Starali się odpowiedzieć na nie Becker i Ziegenspeck (1931) w badaniach nad komórkami rafidowemi u *Anthurium* i *Cissus*. Zdaniem ich plazmatyczne przęsła, na których zawieszone są wiązki kryształów, w ostatnich fazach rozwoju komórek rafidowych zanikają wraz z plazmą przyścienną i jądrem w niej spoczywającem<fnref n="2" />).

<footnote n="1">¹) Pisze on: „Vorzüglich müszte die Frage, ob die Raphidenbündel auch in ganz alten Zellen noch an Zytoplasmafäden aufgehängt sind, an gefärbten Mikrotomschnitten entschieden werden”. L. c., p. 379.</footnote>

<footnote n="2">²) L. c., p. 91.</footnote>
Obaj autorowie są tego zdania, że pierwszą oznaką wy-
różnicowywania się komórki rafidowej jest bardzo intensywna
emisja z jąderka pewnych substancyj w postaci ziaren na te-
ren jądra <fnref n="1" />). Później lub równocześnie z powyższem zjawis-
kiem następują zmiany w plazmie, prowadzące do tego, że
nabiera ona charakteru bardzo regularnej siatki <fnref n="2" />). Bezpośred-
nio po tem w plazmie występuje śluz, w którym wybuchowo
powstają rafidy <fnref n="3" />). Na ten fakt autorowie kładą specjalny na-
cisk mówiąc „Es sei aber noch einmal ausdrücklich betont,
dass die Raphiden nicht „in unmittelbarer Kernnähe“ ihren
Ursprung nehmen, sondern im Schleime“ <fnref n="4" />).

Jądro według Ziegenspecka i Beckera początkowo nie pozostaje w żadnej styczności ze śluzem i dopiero wówczas kontakt taki daje się zaobserwować, kiedy zostanie zużyta dzieląca je od siebie plazma <fnref n="5" />).

W zakończeniu autorowie dodają, że brak ściśle okre-
ślonego udziału jądra w tworzeniu wiązki rafidowej nie po-
winien nas dziwić, gdyż chodzi tu, ich zdaniem, o zjawisko
prostej „unbelebten“, jak się wyrażają — krystalizacji w wa-
runkach dotychczas jeszcze bliżej nam nieznanych <fnref n="6" />).

Nieco inaczej wyglądają opisane stosunki w wynikach
badań Robynsa (1928), który został przez Beckera i
Ziegenspecka nawet w wykazie literatury pominięty.

Zdaniem Robynsa pierwszą oznakę tworzenia się
w komórce kieszonki („poche“) rafidowej stanowi pojawienie
się wakuoli; komórka taka powoli wzrasta, wydłuża się i jed-
nocześnie wyłaniają się z wakuoli pierwsze kryształy szczaz-
wianu wapnia pod postacią wiązki rafidowej <fnref n="7" />).

Co do jądra, to substancja jego, — jak twierdzi Ro-
byns — stopniowo ulega rezorbcji, a dzieje się to w miarę
zwiększania się liczby kryształów. Wreszcie w komórkach

<footnote n="1">1) L. c., p. 88.</footnote>

<footnote n="2">2) L. c., p. 89.</footnote>

<footnote n="3">³) Dosłownie brzmi to tak: „Die nächste Umgestaltung des Plasma-
körpers zeigt sich in einer zentralen rundlichen oder ovalen Aufhellung
(die als Schleim gedeutet wird), in welcher dann plötzlich die Raphiden
zu sehen sind”. L. c., p. 90.</footnote>

<footnote n="4">4) L. c., p. 90.</footnote>

<footnote n="5">5) L. c., p. 90.</footnote>

<footnote n="6">6) L. c., p. 93.</footnote>

<footnote n="7">7) L. c., p. 178.</footnote>
starych, w których otorbienie rafidowe jest już bardzo silnie rozwinięte, cytoplazma tworzy delikatny woreczek primordjalny, jadro zaś — wtłoczone w jeden z kątów komórki — stanowi zbiór ziaren, barwiących się słabo. Najbardziej interesującem zagadnieniem, poruszonem w pracy Robynsa była sprawa struktur, które autor określił terminem „ergastoplasme vrai”. Opisuje on je w postaci stref cytoplazmatycznych („taches ou zones cytoplasmatiques”), które w komórkach młodych ściśle przylegają do tworzącej się wakuoli <fnref n="1" />).

W komórkach starszych strefy rzeczone są wykształcone znacznie silniej i występują na dwóch przeciwnych biegunach kieszeni rafidowej. Robyns podkreśla ponadto, że jedna z nich leży obok jadra i zwykle pozostaje z nim w ścisłym kontakcie <fnref n="2" />). Za najlepszy utrwalacz uważa Robyns płyn Bendy (mitochondrjalny, w którym strefy „ergastoplazmy istotnej” są zupełnie homogene i nie wykazują żadnych wiodocznych struktur <fnref n="3" />). Pod wpływem natomiast utrwalaczy, zawierających kwas octowy, strefy rzeczone podlegają lamellizacji i przypominają wówczas to, co opisywano pod mianem ergastoplazmy <fnref n="4" />).

Pod względem przeto sposobu i miejsca tworzenia się rafidów i Robyns i Ziegenspeck są o tyle zgodni, że obaj wbrew Kohlowi (1899) a częściowo i Meyerowi (1920) twierdzą, iż rafidy powstają w wakuoli, przyczem Ziegenspeck mówi wyraźnie o słuzie, Robyns zaś o „matière mucilagineuse”, która — w jego preparatach — ulegała rozpuszczeniu pod wpływem utrwalaczy. Rzeczone strefy „ergastoplazmy istotnej” są, zdaniem Robynsa — niczem innem, jak tylko porcjami plazmy głębinowej zupełnie wyraźnie odgraniczonej i impregnowanej przez specyficzną substancję chemiczną, która decyduje o wzmożonym stopniu jej

<footnote n="1">¹) W oryginale odpowiedni ustęp brzmi jak następuje: ...,la tache cytoplasmatique apparaît toujours moulée sur la vacuole en formation, sans interposition de cytoplasme entre elle et la vacuole, de telle sorte qu'une portion de la surface de la tache prend part à la délimitation de la vacuole elle même". L. c., p. 179.</footnote>

<footnote n="2">²) „Elles coiffent alors” — mówi Robyns — „la poche à raphides en deux pôles diamétralement opposés. De plus, l'une d'elle est située près du noyan et ordinairement en contact avec celui-ci”. L. c., p. 179.</footnote>

<footnote n="3">³) L. c., p. 180 i 187.</footnote>

<footnote n="4">⁴) L. c., p. 187.</footnote>
gęstości i która przypuszczalnie pozostaje w pewnym określenym związku z wydzielniczą czynnością komórki rafidowej <fnref n="1" />). W każdym razie charakteru jej nie można wytłumaczyć przez zmiany mniej lub więcej wyraźne chondriomu, gdyż w komórkach utrwalonych za pomocą utrwalaczy mitochondrjalnych elementy chondriomu są rozproszone równomiernie po całej cytoplazmie <fnref n="2" />).

Obecność zaś ergastoplazmy, czy plazmy głębinowej (protoplasme basal), jak ją jeszcze inaczej nazywa Robyns, tłumaczy on tem, że przyjmuje ona czynny udział w tworzeniu rafidów <fnref n="3" />), sama zaś powstaje przy wybitnym współdzialaniu jądra <fnref n="4" />).

Z niniejszego zestawienia i rozbieżnych wniosków, przytoczonych powyżej autorów wynika, że pytania poruszone przez Meyer a, Beckera i Ziegenspecka jako też przez Robynsa, wciąż jeszcze pozostaja, jeśli nie całkowicie, to przynajmniej częściowo pod znakiem zapytania.

# I. Rozkład komórek rafidowych i kryształowych w tkankach liści dolnych i organów kwiatowych Aspidistra elatior.

Aspidistra elatior należy do tych roślin, które analizowali Rothert i Zalenski (1899) z uwagi na występujące w niej „komórki kryształowe“ (Krystallzellen) <fnref n="5" />). Obaj autorowie w swej niezwykle sumiennej pracy stwierdzili, że komórki rzeczone występują w ogonku liściowym wraz z komórkami rafidowemi. Mamy jedne i drugie również i w blaszce liściowej, jako też w kłączu i korzeniach. Zasługą obu wymie-

<footnote n="1">¹) L. c., p. 188.</footnote>

<footnote n="2">²) L. c., p. 186.</footnote>

<footnote n="3">³) „Sa présence” — mówi on — „est en rapport avec la formation des raphides, à laquelle il participe d’une manière active”... L. c., p. 188.</footnote>

<footnote n="4">⁴) Według Robynsa: „...le noyau doit jouer un rôle important dans la formation de l'ergastoplasme vrai et probablement aussi dans le fonctionnement ultérieur de ce dernier”. L. c., p. 189.</footnote>

<footnote n="5">⁵) Cechy ich są następujące: 1) Kryształy w nich zawarte są to czterokątne przyzmy z bardzo swoiście wyksztalconemi końcami; 2) błona komórek jest skorkowaciała; 3) komórki są całkowicie lub prawie całkowicie wypełnione kryształami; 4) komórki takie są komórkami martwymi i prócz kryształu zawierają tylko powietrze i wreszece 5) w większości wypadków każdy kryształ spoczywa w skorkowaciałej pochewce.</footnote>
nionych badaczów jest dokładne określenie ich umiejscowienia w rzeczonych organach, jak również charakteru błon komórkowych i własności pochewek, otaczających kryształy. Poza tem Rothert wspólnie z Zalenskim wskazali na to, że w komórkach kryształowych naogół biorąc występuje plazma i jądro normalnej budowy dopóty, dopóki ich błona nie uległa skorkowaceniu; w komórkach natomiast o błonie skorkowaciałej „sichtbare Inhaltsreste" w postaci „fett-oder wachsartigen Substanz"<fnref n="1" />) występują tylko wyjątkowo; do takich właśnie wyjątków należą komórki kryształowe w ogonkach liściowych u Aspidistra.

Nawiasem dodać należy, że — zdaniem Rotherta —
„... scheinen lebende Krystallbehälter die Regel, abgestorbene
die Ausnahme zu bilden <fnref n="2" />).

Ponieważ i Zalenski i Rothert pozostawili na
uboczu sprawę występowania szczawianów wapnia w liściach
zarówno dolnych, jako też w organach kwiatowych, przeto
pozwalam sobie na tem miejscu przedewszystkiem te sprawy
poruszyć.

W łuskowatych liściach dolnych w tym czasie, w którym
otaczają one pochwiasto rozwijający się liść, rozmieszczenie
szczawianów mniej więcej odpowiada temu, co znalazł Ro-
thert w blaszkach liściowych. Mniej więcej—piszę dlatego,
że komórki kryształowe występują nietylko wzdłuż wiązek,
„an den Sklerenchymbelegen" — jak pisze Rothert, lecz
i w miękiszu (liczącym 4—5 warstw) liścia wspólnie z rafida-
mi. I jedne i drugie mogą tworzyć szeregi krótsze łub dłuż-
sze. Należy też dodać, że komórki kryształowe najliczniej
występują na granicy miękiszu zieleniowego i bezbarwnego
brzegu liścia <fnref n="3" />).

Dla zrozumienia stosunków panujących w kwiatach z ko-
nieczności muszę poświęcić parę słów opisowi tych organów,
gdzież ani rycina Baillona (1876, p. 294), ani też przerobio-
na, jak sądzę, z niej rycina Lotsego (1911, p. 827, Fig. 569)
nie odzwierciadlają rzeczywistego stanu rzeczy. Na rycinie
Baillona zarówno jak i na ryc. Lotsego liście okwiatu

<footnote n="1">1) L. c., p. 40.</footnote>

<footnote n="2">2) L. c., p. 42.</footnote>

<footnote n="3">³) Rothert mówi, że co do komórek kryształowych, to u Aspiditra ...fehlen sie in den oberflächlichen Schichten"... L. c., p. 98.</footnote>
mają brzeg w postaci grubej fałdy. Tymczasem, jak widać z ryciny 17 tabl. XIII, boki listków posiadają na swych brzegach od strony wewnętrznej specjalne listewki (ryc. 17 B) tak dopasowane, że w zamkniętych kwiatach mieszczą się one po 2 w odpowiednich zatokach (ryc. 17 D) parasolowatego znamienia. W zatoki te wchodzą oczywiście listwy dwóch sąsiednich listków okwiatu. Prócz listewek, będących w mowie, każdy liść posiada wzdłuż swej części brzusznej 2—3, rzadko więcej, fałdy (ryc, 17 A). które odpowiadają tyluż rynienkom (ryc. 17 C) wypukłych części znamienia. Bardzo często listewki boczne dzielą się na część górną, która w otwartych kwiatach odchyla się nazewnątrz, i część dolną, przegiętą do wewnątrz. W ten sposób dopasowanie różnych części kwiatu w pączkach *Aspidistra elatior* w chwili wyrastania ich z pod ziemi na powierzchnię jest niezwykle szczelne.

Liczba przykwiatków, które Engler nazywa również liśćmi dolnemi<fnref n="1" />) bywa różna.

Rafidy zajmują w nich specjalne komórki, wyróżniające się swą wielkością i graniczące z obu stron bezpośrednio ze skórką. Brzeg listków jest od nich wolny, gdyż składa się tylko z 2 warstw komórek skórki. Najliczniejsze skupienia komórek rafidowych występują u nasady liści. Komórki rafidowe o różnym kierunku swej podłużnej osi posiadają wymiary niejednakowe (czasami przenoszą swą długością 4 szeregi komórek miąższu) i rafidy układają się w nich w pozycjach najrozmaitszych, choć przeważają położenia równoległe do podłużnej osi komórki.

W okrywach kwiatowych występują tylko, o ile się nie mylę, komórki rafidowe. Lokalizują się one przeważnie w faldach listków okwiatu i w ich listewkach (p. rycina 181); fałdy te mają brzeg falisty, gdyż każda olbrzymia komórka rafidowa (lub ich skupienie) tworzy wraz z okrywającą ją skórką wyraźne wypiętrzenie (ryc. 15 tabl. XIII).

Czem wyżej szczytu listków tem fałdy na nich są słabsze i tem więcej jest w nich rafidów.

Później, w kwiatach już od dłuższego czasu otwartych,

<footnote n="1">¹) Engler, A. (1888, Bd. II, Abt. 4) wyraża się w ten sposób „Blütenzweig aus der Achsel eines Niederblattes, sehr verkürzt, mit einigen häutigen Niederbl.“ L. c., p. 82.</footnote>
w miejscach, w których występowały komórki rafidowe grupowo, powstają duże luki reksygenowego pochodzenia.

<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Ryc. 181.</figcaption></figure>

Szemat rozmieszczenia komórek krysztalonośnych po stronie grzbietowej i brzusznej w liściach okwiatu w pobliżu ich szezytów.

Schema der Verteilung der Oxalatkristallzellen auf der dorsalen und ventralen Seite der Perigonblätter in der Nähe der Blattspitzen.

Na stronie grzbietowej (zewnętrznej) listków okwiatu rafidy również występują, lecz są tu one daleko rzadsze jak o tem świadczą przekroje zarówno poprzeczne (rycina w tekście) jak i podłużne. Dodać też należy, że na grzbiecie listków koncentrują się one przedewszystkiem w okolicach wolnych ich brzegów (rycina 181, litera c); głębiej zaś — w miękiszu — tworzą często w pobliżu wiązek sitkowo-naczyniowych krótsze lub dłuższe szeregi.

Bardzo również licznie występują komórki rafidowe wzdłuż kanału szyjkowego; w okolicy zaś znamion, pod pokładem głosków, tworzą one w miękiszu podskórnym bądź pasma (ryc. 16 tabl. XIII), bądź gromadne skupienia.

Ściany załużni posiadają komórki rafidowe w znacznie mniejszej liczbie, występują one przeważnie w miękiszu, zwróconym ku zewnętrznej skórce. W okrywach załużków, zaopatrzonych w kutikulę, reagującą bardzo wydatnie z suda-nem III, rafidy nie stanowią rzadkości, za którą muszą już uchodzić w woreczkach załużkowych, gdzie obserwowała je zaledwie parę razy p. Gołaszewska. Co do przecików, to zarówno bardzo krótkie ich nitki, jak i ściany pylników są od rafidów (za nielicznemi wyjątkami) <fnref n="1" />) zupełnie wolne — o ile

<footnote n="1">¹) W tych wyjątkowych wypadkach rafidy lokalizowały się u podstawy nitek.</footnote>
mogłem to stwierdzić na dość obfitym materjale, którym rozporządzałem.

## II. Treść komórek kryształowych i rafidowych.

Rothert i Zalenski (1889) stwierdzili, że w komórkach kryształowych u *Aspidistra* dopóki ich błona nie uległa skorkowaceniu — znajduje się plazma i jądro znacznych wymiarów i normalnej budowy <fnref n="1" />).

W komórkach zaś, w których błona już skorkowiała, występują — zdaniem rzeczonych autorów — resztki plazmy w postaci zwakuolizowanej, błyszczącej, jak już wyżej wspomniałem, substancji o charakterze tłuszczowym.

Analizując wszakże bliżej zarówno za życia, jako też i po utrwaleniu, komórki rafidowe i kryształowe w różnych organach u *Aspidistra* przekonałem się, że sprawa treści wymienionych komórek przedstawia się nieco inaczej.

## A. BADANIA ZA ŻYCIA.

Za życia w młodych komórkach czy to kryształowych, czy to rafidowych — zgodnie z obserwacjami A. Meyera nad *Anthericum*, Beckera i Ziegenspecka (1931) nad *Cissus* i *Monstera* — występuje jednorodna prawie plazma z dość dużem jądrem o niewyraźniej strukturze. Nieco później charakter treści komórek rafidowych i komórek kryształowych zmienia się dość różnie; w pierwszych z nich poczynają — wraz z pojawieniem się wiązki rafidowej a nawet i wcześniej — występować wakuole, które mają to do siebie, że nie barwią się czerwienią neutralną i pozostają w ciągłym ruchu; bądź to powiększają się i zlewają się z sobą, bądź to dzielą się na wakuole drobniejsze. Jednocześnie z powyższem zjawiskiem wiązka rafidowa zmienia swe położenie, a i jądro nie pozostaje niezmiennie na swem pierwotnym stanowisku.

Z biegiem czasu w komórkach obu kategoryj, a więc zarówno w kryształowych jak i rafidowych, zaczynają występować w plazmie błyszczące kropelki tłuszczu, których liczba powoli wzrasta. W komórkach kryształowych wreszcie wy-

<footnote n="1">¹) L. c., p. 39—40.</footnote>
pełniają one szczelnie teren płazmy. Krópelki te w komórkach kryształowych tak szybko płyną w strumieniach cyrkulującej zarodzi, że sfotografować ich niepodobna. Materiał zaś utrwalony niezupełnie wiernie charakter ich oddaje, gdyż w trakcie utrwalania część ich zlewa się ze sobą, tworząc krople znacznie większe od tych, które występują w komórkach żywych.

Ten, niezwykle wartki ruch zarodzi i zawieszonych w niej kropli tłuszczu, które ponadto wykonywują dość szybkie ruchy Browna, stanowi bardzo charakterystyczną cechę komórek kryształowych Aspidistry, cechę, która komórki rzeczowe wyróżnia w sposób swoisty od komórek rafidowych wymienionej rośliny. W tych ostatnich bowiem ruchy zarodzi są znacznie słabsze, a czasami trudne nawet do zauważenia.

Aby przeto charakter kropli tłuszczowych utrwalić na płycie fotograficznej w stanie możliwie niezmienionym powstrzymywaliśmy (z dr. Beckerem) ruch zarodzi, wywołując wewnętrzne zakłócenie jej struktury przez naciśnięcie szkiełka pokrywkowego bądź igielką, bądź też objektywem (ryc. 1 i 2 tab. XII).

Od kropli tłuszczowych wolny jest tylko brzeg protoplastu, a więc plazma przyścienna, stanowiąca bardzo wątkie pasemko. Co do kryształów, — to zgodnie z obserwacjami Rotherta — liczba i charakter ich bywają różne (ryc. 1 i 2 tabl. XII). Przeważają w tych organach, które analizowałem, formy ucięte na brzegach (ryc. 1 tab. XII) a więc takie jakie podaje np. Rothert na ryc. 30 jako typowe dla *Phormium tenax*. Nie brak wszakże, jak wskazuje ryc. 2 tab. XII, i takich komórek, w których występują kryształy w postaci dzidy, tak charakterystyczne dla ogółu *Liljowatych* (*Liliaceenform Rotherta*) <fnref n="1" />).

Po okresie wzmoczonej produkcji tłuszczu zachowa nie się treści komórek kryształowych i rafidowych jest odmienne. W komórkach bowiem kryształowych rzeczy ograniczają się do tego, że liczba kropli tłuszczu maleje i krople te zlewają się ze sobą i wreszcie po degeneracji płazmy tworzą czasami wokół kryształu rodzaj błyszczącej powłoki, reagującej bardzo intensywnie z sudanem III. Takie samo zachowanie się treści komórek kryształowych Aspidistry

<footnote n="1">¹) L. c., p. 4 i fig. 17.</footnote>
obserwowałem przy hodowli jej tkanek w kroplach wiszących. I w tych bowiem warunkach po paru dniach (3-5) następuje degeneracja, której przejawem jest przedewszystkiem zatrzymanie ruchu płazmy, poczem następuje zlewanie się drobnych kropelek tłuszczu w krople duże (ryc. 3 tab. XII).

Co do t. zw. „Hüllen der Krystalle“ (Rotherta <fnref n="1" />), to w organach będących w mowie (a więc w liściach dolnych, przykwiatkach i organach kwiatowych), reakcje wskazane przez rzeczonego autora dają całkowicie negatywny rezultat; w ogonkach zaś liściowych sudan III i fuksyna amoniakalna dają reakcje barwne pod błoną cellulozową i wokół kryształu. Tu jednak możnaby uważać je raczej za odpowiednik płaszcza substancji tłuszczowej rozmazanej wokół kryształu w ostatnich fazach degeneracji treści komórkowej <fnref n="2" />).

Przechodząc obecnie do komórek rafidowych należy odrzu podkreślić, że z chwilą wzmożonej produkcji tłuszczów zaczyna się wokół wiązki szczawianów wapnia wytwarzać to, co ja nazywam „otorbieniem” śluzowem. Taki porządek procesów, będących w mowie, zgadza się całkowicie z twierdzeniem Hartwicha (1889), którego zdaniem „...enstehen die Raphiden... nicht im Schleim, sondern die Raphiden sind vor dem Schleim vorhanden“ <fnref n="3" />). W jak ścisłym związku ze sobą pozostają oba wymienione procesy, widać z ryciny 4 i 5 tab. XII. Na rycinie 5 mamy komórkę rafidową z liści dolnych Aspidistra, w której proces otorbienia wiązki rafidowej dopiero się rozpoczyna. Płazmę zapęlnia tu masa kropli tłuszczowych, znakomicie reagujących z sudanem III. Takie same stosunki ilustruje nam rycina 4 tab. XII, o tyle od poprzedniej różna, że tutaj pod wpływem traktowania preparatu sudanem III na gorąco krople tłuszczowe częściowo pozlewały się ze sobą.

Reaktyw Millona wywołuje wprawdzie bardzo silny skurcz treści komórki rafidowej (ryc. 6 tab. XII), lecz uwy-

<footnote n="1">¹) L. c., p. 35.</footnote>

<footnote n="2">²) Rothert mówi: „In welch enger Beziehung bei unseren Zellen die Verkorkung zur Kristallbildung steht, zeigt die folgende Thatsache: Bei manchen Objekten, besonders bei *Phormium* und *Aspidistra*, finden sich nicht selten Längsreihen von Krystallzellen durch einzelne Zellen unterbrochen, welche... keine Krystalle enthalten; solche krystallfreie Zellen bleiben stets unverkorkt und lebend“.</footnote>

<footnote n="3">³) L. c., p. 581.</footnote>