# Bước đầu tìm hiểu độc giả của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1945-1975

Lê Quốc Hiếu

► To cite this version:

Lê Quốc Hiếu. Bước đầu tìm hiểu độc giả của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1945-1975. Nghiên cứu văn học, 2020, 584 (10), pp.45-61. 10.5281/zenodo.5774589. hal-04670106

HAL Id: hal-04670106

https://hal.science/hal-04670106v1

Submitted on 21 Aug 2024

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>
BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU ĐỘC GIẢ
CỦA VĂN HỌC HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945-1975

LÊ QUỐC HIẾU(*)

**Tóm tắt:** Biblioteca viensextremista, Bái viết bước đầu tìm hiểu một số đặc điểm của độc giả của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa giai đoạn 1945-1975. Nếu như văn học miền Nam (1954-1975) có thể coi là sự tiếp nối của nền văn nghệ tiền chiến (1932-1945) ở một số phương diện thì văn học miền Bắc lại diễn ra sự “đứt gãy”, chấm dứt của nền văn nghệ tiền chiến để mở đầu cho một nền văn nghệ mới: Văn nghệ kháng chiến với sự hình thành của một hệ hình độc giả mới. Biblioteca tập trung vào đối tượng độc giả quần chúng như là hệ quả của một thực thể bộ ba có tính lai ghép giữa: các cơ quan kiểm duyệt của Đảng, các nhà văn được Đảng trực tiếp lãnh đạo, và quần chúng như là người đọc.

**Từ khóa:** độc giả văn học, văn học cách mạng 1945-1975, văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, văn nghệ tiền chiến.

**Abstract:** This article explores some characteristics of the readership of socialist realist literature (1945-1975). Southern literature (1954-1975) can in some ways be considered as a continuation of pre-war Vietnamese art and literature (1932-1945), whereas Northern literature puts an end to this type of art and literature in order to open a new era of resistance art and literature, which formed a new type of readership. The article emphasizes this group of reader-people as a trilogy of factors: Party censorship, Party-directed writers, and the people as readers.

**Keywords:** reader-people, revolutionary literature 1945-1975, socialist realist literature, pre-war art and literature.

Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, thành công của Cách mạng tháng Tám năm 1945 được xem như một “mốc son chói lợi”, mở ra một kỷ nguyên mới của dân tộc. Tuy nhiên, cũng kể từ đây dân Việt Nam tiếp tục trải qua nhiều cuộc biến động và xáo trộn do cách mạng và kháng chiến, chia cắt và thống nhất đất nước. Vì thế, dấu mốc này còn có ý nghĩa quan trọng đối với việc phân chia giai đoạn văn học và văn hóa. Vấn đề người đọc như là một khâu trọng yếu của quá trình tiếp nhận chỉ thực sự được

quan tâm khi nền lý luận phệ bình văn học bước sang hệ hình hiện đại, hậu hiện đại. Nhiều công trình lí luận về người đọc đã được dịch và xuất bản trong thời gian qua. Tuy vậy, vấn đề độc giả của văn học Việt Nam nói chung, văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa (XHCN) 1945-1975 nói riêng vẫn còn chưa được quan tâm đúng mức. Ở miền Bắc, trên diễn đàn văn nghệ, báo chí, những đánh giá thường thấy về độc giả của giai đoạn này vẫn chủ yếu “nương theo” ý thức hệ thống soát cũng như “sử quan” của “người thăng cuộc”... Nếu như văn học miền Nam (1954-1975) có thể coi là sự tiếp nối của nền văn nghệ tiền chiến

<footnote>(*) ThS. - Viên Văn học.
Email: hieulequoc@gmail.com</footnote>
(1932-1945) ở một số phương diện thì văn học miền Bắc lại diễn ra sự “đứt gãy”, chấm dứt của nền văn nghệ tiền chiến để mở đầu cho một nền văn nghệ mới, văn nghệ hiện thực XHCN, chưa hề có trước đó trong lịch sử văn học Việt Nam.

Việc nghiên cứu độc giả của giai đoạn này có những đặc thù riêng. Các cuộc thảo luận về độc giả của nền văn học mới, tình trạng học vấn, giáo dục và sinh hoạt văn nghệ cũng như các chính sách văn hóa văn nghệ thời kì này sẽ được tìm hiểu để thấy được cơ chế hình thành cũng như diện mạo của độc giả giai đoạn này. Tuy nhiên, do đặc thù của bối cảnh văn hóa, chính trị giai đoạn 1945-1975 cho nên diện mạo thực sự của độc giả văn học là một vấn đề thức tạp. Độc giả thực sự nghĩ và muốn gì? Tại sao việc độc giả tự cất lời lại trở nên hiểm thấy trên các diễn đàn văn học nghệ thuật trong văn học XHCN, thay vào đó là xu hướng tự tuyên ngôn và tự cảm nghĩ về quần chúng văn nghệ của giới văn nghệ sĩ và giới lãnh đạo văn nghệ? Kiểm thảo một số tài liệu văn nghệ khác của giai đoạn này, chúng tôi hiểm thấy các bài viết đề cập trực tiếp đến độc giả văn học miền Bắc. Tương tự vậy, những hồi đáp, cũng như tâm tư nguyện vọng của độc giả hầu như vắng bóng. Tuy nhiên, các thông tin có tính gián tiếp về tình trạng xuất bản, các chính sách văn nghệ cách mạng, các thiết chế văn hóa, các đợt sóng phê bình báo chí về một số hiện tượng văn học “gây bão”... có thể giúp suy luận ở mức độ dè dặt một vài sắc diện của công chúng văn học miền Bắc giai đoạn này.

Khảo sát diện mạo của độc giả văn học trong suốt 30 năm văn học cách mạng ở miền Bắc cần phải đặt đối tượng này trong

bối cảnh văn hóa chung của thời đại. Văn học Việt Nam giai đoạn 1945-1975 được định hướng theo văn hóa XHCN. Trong báo cáo Chủ nghĩa Mác và văn hóa Việt Nam, Trường Chinh nêu rõ lập trường văn nghệ của Đảng Cộng sản: “Về xã hội, lấy giai cấp công nhân làm gốc. Về chính trị, lấy độc lập dân tộc, dân chủ nhân dân và chủ nghĩa xã hội làm gốc. Về tư tưởng, lấy học thuyết duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm gốc. Về sáng tác văn nghệ, lấy chủ nghĩa hiện thực XHCN làm gốc” [7, tr.31]. Cụ thể hơn, trong bài viết Mấy vấn đề cụ thể trong văn nghệ, Trường Chinh lí giải rõ hơn khái niệm chủ nghĩa hiện thực XHCN: “Theo chúng tôi, hiện thực xã hội chủ nghĩa là một phương pháp sáng tác văn nghệ tả những sự thật trong xã hội. Nhưng trong sự thật khách quan, phải làm nổi bật lên “những tính cách điển hình trong những trường hợp điển hình” (Ăng-ghen). Hơn nữa, nó làm cho người ta thấy được cái lẻ chuyển biến tất nhiên của xã hội, cái khuynh hướng khách quan của sự vật tiến hóa” [15, tr.46]. Với đường lối hoạt động này, có thể coi văn học 1945-1975 là một trường hợp đặc biệt bởi tất cả khâu sáng tác, phê bình, xuất bản văn hóa văn học đều nằm trong kế hoạch và đường lối của Đảng. Thông qua các thiết chế văn nghệ khác nhau được hình thành một cách chặt chẽ và có hệ thống thứ bậc, Đảng và Nhà nước đã lập chính sách, kế hoạch, theo dõi và chỉ đạo việc hiện thực hóa các chính sách này. Nhìn chung, ý thức hệ thống soát của Đảng Cộng sản chi phối và có sức ảnh hưởng tận gốc rễ đời sống văn hóa xã hội. Mặt khác, thực trạng xã hội thập niên đầu sau Cách mạng tháng Tám (1945-1955) hết sức phức tạp. Một mặt, chiến tranh diễn ra liên miên khắp cả nước, tình trạng
kinh tế và mức sống eohim sau nạn đói năm 1945 ở miền Bắc, điều kiện ấn loát và tuyên truyền văn học cũng như việc nâng cao tri thức văn hóa và nghiệp vụ sáng tác của nhà văn còn gặp nhiều hạn chế... Tất cả những điều kiện trên đều tác động trực tiếp và gián tiếp đến sự hình thành và đặc điểm của độc giả quần chúng.

## Vài nét sơ lược về độc giả tiền chiến

Để có thể nhận diện rõ hơn nét khác biệt của độc giả văn học 1945-1975, thiết nghĩ cần có một vài nét sơ lược về độc giả tiền chiến. Trước hết, độc giả cũng như văn học tiền chiến vốn được tạo dựng nền tảng từ trước đó trong giai đoạn văn học giao thời 1900-1932. Văn học chữ quốc ngữ và độc giả của nó được hình thành song song, gắn với sự ra đời của báo chí và xuất bản. Nhờ quá trình truyền bá chữ quốc ngữ của các tu sĩ dòng Tên người Bồ Đào Nha từ đầu thế kỉ XVII, tiếp đến là quá trình áp chế ngôn ngữ và văn hóa<fnref n="1" /> của

để quốc Pháp đối với nền giáo dục Nam kỳ rồi Trung kỳ, Bắc kỳ, đã tạo ra tiền đề, đưa chữ quốc ngữ trở thành ngôn ngữ phổ biến trong mọi lĩnh vực xã hội. Thêm nữa, nhờ sự hậu thuẫn to lớn từ công nghệ in ấn và xuất bản đầu thế kỉ XX, tác phẩm văn học được sản xuất và in ấn hàng loạt, được hàng hóa hóa, cung cầu hóa và do đó, độc giả trở thành “đối tượng tiêu thụ”. Từ đây, một hệ hình độc giả báo chí, văn học quốc ngữ đa dạng về đối tượng (cựu học, tân học; học sinh, sinh viên; tiểu tư sản; công nhân, thương gia, thợ truyền; thị dân, công chức, nội trợ...), giới tính, độ tuổi cũng như khuynh hướng thẩm mĩ được hình thành. Tuy nhiên, theo David Mar, tác giả cuốn Vietnamese Tradition on Trial 1920-45, vào cuối thập niên 30 của thế kỉ XX, chỉ khoảng 10 phần trăm dân số Việt Nam biết chữ (khoảng 1.8 triệu người) [10, tr.34], còn theo Phan Trọng Báu, số lượng người được đi học ở các hệ thống giáo dục Pháp năm 1936 chỉ chiếm 1% dân số [4, tr.187]. Từ đây có thể suy luận về số lượng rất ít ỏi của độc giả văn học giai đoạn này. Phần đông họ là dân thành thị và trí thức tiểu tư sản. Họ được đi học (phần lớn ở mức độ tiểu học và trung học) để có khả năng đọc viết và dư dật về tài chính để có thể mua báo chí.

Giai đoạn văn học tiền chiến 1932-1945 chứng kiến sự lớn mạnh của hai kiểu độc giả chính. Thứ nhất là, bộ phận độc giả yêu thích hoặc thù ghét lối thơ

<footnote n="1">¹ Quá trình áp chế văn hóa và chính trị của thực dân Pháp được thực thi dưới nhiều chính sách, hình thức khác nhau nhằm xóa bỏ nền giáo dục phong kiến và củng cố, mở rộng nền giáo dục Việt Nam theo hướng Tây học. Trong số này, chương trình giáo dục phổ cập của thực dân Pháp (mở trường lớp, cái cách chính sách, chương trình học...) một mặt giúp giảm dần tỉ lệ mù chữ ở Việt Nam mặt khác giúp hình thành và xây dựng cộng đồng độc giả có trình độ, mà cộng đồng này bắt đầu từ số lượng ngày cang lớn học sinh, sinh viên ở các hệ thống cấp trường. Theo Phan Trọng Báu trong công trình Giáo dục Việt Nam thời cận đại, bất cứ học sinh nào khi đã đổ tú tài phần thứ nhất muốn thi tú tài phần thứ hai để lấy được bằng tú tài "bản xử" - có giá trị tương đương với tú tài Pháp, đều phải thi cả văn học và khoa học. Nhìn chung, chế độ giáo dục phổ thông của thực dân Pháp đối với Việt Nam giai đoạn trước năm 1945 rất coi trọng môn Văn học. Bên cạnh đó, học sinh còn được trang bị kiến thức phong phú về lịch sử và triệt học. Đó là</footnote>

<footnote>chương trình phổ thông. còn ở chương trình cao đẳng, cũng theo Phan Trọng Báu, môn Văn học Pháp, triết học, sử và địa cũng rất được chú trọng. Có thể thấy, các chính sách giáo dục của thực dân Pháp chính là tiền đề cho sự hình thành tầng lớp trí thức tân học, và cũng là cộng đồng độc giả văn học ở hai miền Bắc Nam.</footnote>
mới vốn được Phan Khôi khởi xướng từ bài viết Một lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ đăng trên báo Đông Tây, Tập văn Mùa xuân (1932). Theo Lại Nguyên Ân, bài báo này của Phan Khôi “là một bước đi liên tục của ông trong việc can dự vào “duy tân”, “cải lương” nền quốc văn của người Việt” [2] do đó, nó hoặc là được hồ hởi đón nhận như một luồng gió đầy mới la, hoặc là bị phản đối như là một lối làm thơ đầy dị.họm. Tuy nhiên, như lịch sử đã cho thấy, mặc dù các cuộc tranh luận giữa phái thơ mới và thơ cũ nổ ra liên tục, phần lớn công chúng thời bấy giờ hưởng ứng nhiệt tình và sôi nổi phong trào Thơ mới và chủ nghĩa lăng mạn. Các chuyên mục sáng tác thơ mới xuất hiện ngày càng dày đặc trên báo chí khắp cả nước, và tỏ ra thắng thế, áp đảo hoàn toàn so với thơ cũ. Thứ hai là, bộ phận độc giả ủng hộ cải cách xã hội (giải phóng tình cảm, tôn thò cá nhân; chủ trương hưởng thụ, đề cao tình yêu trai gái...) như là hệ quả của quá trình tiếp nhận ồ ạt văn hóa phương Tây từ đầu thế kỉ. Phần đông kiểu độc giả này gắn với hiện tượng Tự lực văn đoàn và cơ quan ngôn luận của nó là báo Phong Hóa và Ngày nay. Sở dĩ tác phẩm của Tự lực văn đoàn và báo Phong Hóa bán chạy, “đắt như tôm tơi” [40, tr.127]<fnref n="1" /> [26, tr.58]<fnref n="2" /> là

do nhóm văn học này đã “đánh trúng” (chữ dùng của Mai Thảo) vào thị hiếu của độc giả. Thông qua nghệ thuật trào lộng, hí họa (các hình tượng gây cười như: Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh), qua việc khai thác những vấn đề “rất hợp thời trang” [tr.5] (phê phán những thói hụ tật xấu, tập tục hủ lậu; hô hào Âu hóa; ủng hộ lối sáng tác mới), báo Phong Hóa đã chiếm được cảm tình của đông đảo quần chúng lao động, bình dân (giai đoạn đầu) [40, tr.127]<fnref n="3" /> và cả giới trí thức, tiểu tư sản thành thị. Nhìn chung, hai độc giả văn học tiền chiến vẫn là sự tiếp nối ảnh hưởng của văn hóa phương Tây từ giai đoạn giao thời và họ là đối tượng tiếp nhận các sản phẩm văn hóa vốn có xu hướng nhằm hạn chế tầm ảnh hưởng của truyền thống cựu học, phổ biến ảnh hưởng văn hóa phương Tây (chủ yếu là Pháp).

Ngoài ra, còn phải kể đến đối tượng độc giả nữ được các mục báo, tờ báo chẳng hạn: mục “Nhời đàn bà” (trong các tờ báo ở Hà Nội: Đại Nam đăng cổ từng báo, 1909; Đông Dương tạp chí, 1913, Tân Bắc Trung Văn, 1915), Nữ giới chung (Sài Gòn, 1918), Phụ nữ tân văn (Sài Gòn, 1929), Phụ nữ thời đàm (Hà Nội, 1930-34; 1938), Phụ nữ tân tiến (Huế, 1932), Đàn bà mới (Sài Gòn, 1934), Việt nữ (Hà Nội, 1937), Nữ giới (Sài Gòn, 1938), Đàn bà (Hà Nội, 1939), Bạn gái (Hà Nội, 1945)...

<footnote n="1">¹ Theo Nguyễn Vỹ trong công trình Văn thi sĩ tiền chiến: “Tuần báo Phong Hóa số 1, trê con ôm đi bán rong, vừa chạy vửa la inh ỏi, khắp các phố phường Hà Nội. Thiên hạ tò mò mua xem “bán chạy như tôm tơi”. Lý do: báo Phong Hóa đăng đầy những bức vẽ, những mục khôi hái, chế giễu tập tục “phong hóa An Nam” [40, tr.127].</footnote>

<footnote n="2">² Theo Hoàng Văn Quang, “Ngay từ những số đầu tiên, Phong Hóa đã thổi một luồng gió mới đầy sinh khí vào lòng bạn đọc, được đông đảo nhân dân, đặc biệt là tầng lớp tiểu tư sản, trí thức thành thị khắp 3 kì hoan nghênh, ủng hộ. Báo in 8 trang</footnote>

<footnote>khổ lớn. Mặc dù bán giá khá cao so với những tờ báo cùng thời (7 xu), nhưng Phong Hóa liên tục phải tăng lượng in. Báo thường in 5000 bản nhưng có những số phải in tới 1 vạn bản (ki lục bấy giờ) mà vẫn bán hết veo” [26, tr.58].</footnote>

<footnote n="3">³ Cũng theo Nguyễn Vỹ, “công chúng bình dân, từ cô sen, cậu bồi, đến các lớp học sinh thanh niên nam nữ, và công tư chức đều rũ rỌu khi đọc những mầu chuyện hóm hình và nhìn những bức vẽ rất tức cười, chế nhạo...” [40, tr.127].</footnote>
hướng đến. Về cơ bản, các tờ báo trên có
sứ mệnh nâng cao vị thế, tiếng nói của nữ
giới trong gia đình và xã hội, đồng thời
thể hiện một số quan niệm cấp tiến về nữ
giới. Đáng lưu ý là việc quan tâm đến độc
gia nữ và hành vi m,uợn tiếng nói nữ giới
dể tuyên ngôn của các cây bút nam giới.
Xu hướng này cho thấy nhu cầu hình thành
một cộng đồng độc giả nữ đầu thế kĩ XX
và tinh thần kháng cụ văn hóa phong kiến
hà khắc vốn hạ thấp vai trò của nữ giới.
Hầu hết các tờ báo nói trên đều bị chấm
dứt số phận của nó từ trước 1945.

Nhìn chung, diện mạo độc giả văn học
giai đoạn này hầu như thiếu vắng sự hiện
dụn diện của tầng lớp nông dân, công nhân
và binh lính. Thân phận văn hóa đọc của
họ - độc giả của nền văn học mới chỉ thực
sự được hình thành từ quá trình thực thi
của các chiến dịch cách mạng văn hóa đại
chúng như: diệt giặc dốt, bình dân học vụ,
xóa nạn mù chữ, và sự vận hành nền văn
nghệ kháng chiến của Đảng Cộng sản như
được trình bày dưới đây.

Quan điểm của Đảng về văn nghệ
thuộc quần chúng

Về cơ bản, có thể coi nền văn hóa nghệ
thuật giai đoạn 1945-1975 là một nền văn
nghệ chính trị vốn đề cao vai trò của quần
chúng<fnref n="1" />: “Phàm cái gì phản đại chúng, xa
dại chúng, phải nhất luật san phảng” [15,
tr.27]. Định hướng văn nghệ này có nguồn
gốc từ tư tưởng của Lê-nin. Trong công
trình kinh điển Tổ chức đăng và văn học
của Đảng (Party organisation and party

literature), Lê-nin trình bày những nguyên
tắc của nền văn học của Đảng: “Văn học
phải trở thành một bộ phận của sự nghiệp
chung của giai cấp vô sản, “một răng cửa
(cog) và đinh ốc (screw) trong cỗ máy Xã
hội-Dân chủ vĩ đại duy nhất được đội tiên
phong có ý thức chính trị của toàn thể giai
cấp lao động lãnh đạo” [17, tr.45]. Từ đây,
lời phát biểu của Lê-nin có thể coi là cương
lĩnh lí luận về văn học nghệ thuật của nhiều
Đảng Cộng sản trên thế giới. Ở Việt Nam,
tư tưởng coi văn học như là một mặt trận
chiến đầu và lối sáng tác đề cao tính đảng,
tính đại chúng đã được các chính khách
nhiều lần tuyên ngôn. Trong Đề cương
văn hóa Việt Nam, Trường Chinh xác định
ba nguyên tắc xây dựng nền văn hóa mới
ở Việt Nam: Dân tộc hóa, Khoa học hóa
và Đại chúng hóa [11, tr.319]. Ở buổi nói
chuyện về cách viết cho một số anh em văn
nghệ báo chí, Hồ Chí Minh bàn luận về lối
viết hướng đến đối tượng quần chúng: “Vì
công nông binh mà viết. Viết phải nhằm
mục đích giáo dục, giải thích, cổ động, phê
bình. Viết cái gì cũng phải đứng trên lập
trường giai cấp, định rõ thái độ đối với bạn
và thù” [39, tr.322]. Tiếp theo, trong lá thư
gửi các họa sĩ ngày 10/12/1951, Hồ Chí
Minh xác định rõ đường hướng văn nghệ
cách mạng toàn quốc: “Văn hóa nghệ thuật
cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến
sĩ trên mặt trận ấy. Cũng như các chiến sĩ
khác, chiến sĩ nghệ thuật có nhiệm vụ nhất
dịnh, tức là: phụng sự kháng chiến, phụng
sự tổ quốc, phụng sự nhân dân, trước hết
là công nông binh. Để làm tròn nhiệm
vụ, chiến sĩ nghệ thuật cần có lập trường
vымп, tư tưởng đúng, nói tóm lại là phải
đặt lợi ích của kháng chiến, của tổ quốc,
của nhân dân lên trên hết, trước hết” [14,

<footnote n="1">¹ Khái niệm “quần chúng” và “đại chúng”: đông
dảo quần chúng lao động, đại đa số là công nông
binh, được vận dụng khá linh hoạt trong các công
trình có tính cương lĩnh về nghệ thuật của Đảng.</footnote>
tr.1]. Từ đây, tư tưởng “dân tộc, khoa học và đại chúng” và chủ nghĩa hiện thực xã hội (socialist realism) với những nguyên tắc sáng tác và thẩm mĩ cụ thể sẽ chi phối trực tiếp đến thực hành sáng tác của văn nghệ sĩ và diện mạo của độc giả văn học miền Bắc.

Văn học trong suốt giai đoạn 30 năm đặc biệt nhấn mạnh vai trò và sức mạnh của quần chúng công nông binh. Văn học được đưa vào quần chúng, xuất phát từ quần chúng, và phục vụ quần chúng. Văn học phải gắn liền với tâm tư nguyên vọng và tình cảm của quần chúng. Mọi nhận xét góp ý của quần chúng đều trở thành “kim chỉ nam”, “khuôn vàng thước ngọc”. Theo Trường Chinh, quần chúng “là quan giám khảo sáng suốt nhất”, “gồm nhiều tai mắt, óc khôn và cảm giác chung đấu lại” [6, tr.22] cho nên quần chúng không cần phải học nghệ thuật để có thẩm quyền phê bình nghệ thuật. Khẳng định lại quan điểm của Trường Chinh, Lê Trọng Lâm (bút danh khác của Hà Xuân Trường) cho rằng, chính quần chúng là nơi khởi sinh và tiếp nhận của “đường lối chính trị, quan niệm nghệ thuật”: “Người lãnh đạo lấy ý kiến already của quần chúng] phê phán lại, phân tích tập trung, nhào nặn, hệ thống hóa, rồi trả lại cho quần chúng, những nhà lãnh đạo chính trị, hay văn nghệ đối với quần chúng không phải chỉ có thể, họ còn phải giáo dục quần chúng, nâng cao trình độ quần chúng lên nữa, làm cho quần chúng quen với nghệ thuật, hay nói một cách khác là “đưa nghệ thuật vào giữa dân gian” (trong lúc đó, nghệ sĩ không quen học tập quần chúng, học tập kinh nghiệm xưa và nay, trong nước và ngoài nước để nâng cao

trình độ mình” [16, tr.572]. Do đó, trong quan điểm của văn hóa cách mạng, hay văn hóa hiện thực XHCN, quần chúng là thước đo sáng tác, là đối tượng phản ánh, tiếp nhận và là lực lượng chiến đấu trọng yếu của nền văn nghệ cách mạng. Vậy cơ cấu của độc giả quần chúng được xác định như thế nào?

## Cơ cấu độc giả của văn học hiện thực XHCN

Nền văn học hiện thực XHCN đánh dấu sự ra đời của một hệ hình độc giả mới: độc giả quần chúng (reader-people) mà đại đa số là tầng lớp công nông binh. Có thể thấy đây là khái niệm có tính nhất quán và phổ biến trong cộng đồng văn học của các nước “anh em” XHCN. Khái niệm độc giả quần chúng như là hệ quả của một thực thể bộ ba có tính lai ghép giữa: các cơ quan kiểm duyệt của Đảng (party censorship), các nhà văn cộng sản được Đảng trực tiếp lãnh đạo (party-directed “red” writers), và quần chúng như là người đọc (the people as readers) [29, tr.1]. Khái niệm “độc giả quần chúng” trong tư tưởng của văn học XHCN là sự cộng gộp theo tinh thần “thống nhất” của “cả những người chuyên môn và không chuyên môn”. Cụ thể, Trường Chinh trong công trình Chủ nghĩa Mác và văn hóa Việt Nam đưa ra quan điểm của Đảng Cộng sản về vai trò của quần chúng đối với văn nghệ và cách mạng: “Quần chúng gồm nhiều tai, mắt, óc khôn và cảm giác chung đấu lại... Có thể số đông quần chúng không giải về mặt kĩ thuật chuyên môn nào đó, nhưng quần chúng ta gồm cả những người chuyên môn và không chuyên môn. Cái mà người này không nhận ra, tất nhiên có người khác
nhận ra” [15, tr.45]. Cùng quan điểm với Trường Chinh, Lê Trọng Lâm, một tiếng nói khác nhân danh Đảng, trong bài viết có tính phản biện: “Quần chúng và phê bình nghệ thuật: Đọc bài “Học hay không học” của ông Tô Ngọc Văn (Văn nghệ số 10)” (Văn nghệ số 15 & 16) trình bày quan điểm về vấn đề này: “Không thể tách riêng nghệ thuật phụng sự quần chúng và nghệ thuật phụng sự nghệ thuật ra làm hai vấn đề riêng biệt, mà chỉ có nghệ thuật phụng sự dân tộc, đại chúng và khi phụng sự được dân, đại chúng là khi đạt tới mục đích nghệ thuật, và như thế tức là đã phụng sự nghệ thuật rồi. Quần chúng cần phải có giáo dục về nghệ thuật mới hiểu sâu nghệ thuật, nhưng quần chúng không bắt buộc phải học nghệ thuật trước rồi mới phê bình được nghệ thuật sau” [16, tr.573]. Ý kiến của những người không chuyên môn (chẳng hạn, giai cấp công nông binh, những người không được đào tạo về văn nghệ) được xem là “ý kiến quyết định” [16, tr.568]. Lê Trọng Lâm xác định rõ cơ cấu ba bộ phận của quần chúng: “bộ phận hăng hái, hiểu biết nhất, bộ phận vừa và bộ phận kém. Bộ phận trên ít, hai bộ phận dưới nhiều (nhưng bộ phận thứ ba ít hơn). Đứng về chính trị, bộ phận trên tức là bộ phận lãnh đạo hay quần chúng trung kiên của những người lãnh đạo. Đứng về văn nghệ cũng thế, bộ phận trên tức là những người tiên tiến, hiểu thấu vấn đề, có thể điều dắt quần chúng đi đúng hướng” [16, tr.572]. Từ đây, có thể suy luận, cơ cấu của độc giả quần chúng chủ yếu là giai cấp công nông binh, lực lượng vốn chiếm đại đa số trong xã hội, những người trực tiếp cầm súng ra chiến trường và những người “chiến đấu” trên mặt trận tư tưởng. Lực

lượng này được dẫn dắt và định hướng bởi hai lực lượng cơ bản: Ban Tuyên huấn (đại diện là người làm công tác văn hóa, kiểm duyệt, phê bình văn nghệ; các hội đoàn văn nghệ...) và đội ngũ văn nghệ sĩ. Cụ thể hơn, phần viết dưới đây sẽ trình bày rõ hơn diện mạo của ba bộ phận độc giả văn học Cách mạng - hiện thực XHCN.

Ban Tuyên huấn và giới phê bình văn nghệ: Vai trò lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp và toàn diện của Ban Tuyên huấn và giới phê bình đối với văn học hiện thực XHCN có vai trò quyết định tinh thần và diện mạo của nền văn học giai đoạn này. Một đội ngũ các nhà tuyên truyền cách mạng, nhà phê bình “chiến lược” tham gia vào công tác có tính đồng nhất giữa tuyên truyền đường lối văn nghệ của Đảng và đánh giá các hiện tượng văn học cụ thể như: Hải Triều trước 1945, và sau này: Hà Xuân Trường, Như Phong, Tố Hữu, Vũ Đức Phúc, Hoàng Trinh...

Từ quan điểm của Hà Xuân Trường, có thể suy luận, ban tuyên huấn, những người kiểm duyệt/ phê bình cũng được coi là một bộ phận của độc giả quần chúng. Họ thuộc về “bộ phận hăng hái, hiểu biết nhất” hay còn gọi là “bộ phận trên” trong cơ cấu của quần chúng. Bộ phận độc giả quần chúng này đều thấm nhưn tư tưởng cách mạng, ý thức hệ Mác xít<fnref n="1" />. Với tư cách

<footnote n="1">¹ Các chính khách văn nghệ, những người giữ chức vụ trọng yếu trong Đảng Cộng sản như Tố Hữu, Như Phong... từng phát biểu về ảnh hưởng sâu deep của chủ nghĩa Mác: “Chúng tôi giácog chủ nghĩa Mác do nhiều nhân tổ, nhiều ảnh hưởng cộng lại. Một phần là do thân phận bị bạc đãi, hạnh phúc bị tổn thương. Một phần rất quan trọng do sự giáo dục của Đảng, của văn học cách mạng, văn học yêu nước tiến bộ. Chủ nghĩa cộng sản đến, hợp</footnote>
là người hoạch định chính sách văn nghệ, họ quản lý và theo dõi việc thực hành các chính sách, đồng thời với tư cách là người kiểm duyệt/ phê bình, họ còn là người đọc, người sáng lọc văn nghệ. Nói cách khác, họ là “những kiện tướng phê bình văn hóa để quốc nói chung và văn hóa thực dân Pháp nói riêng” [15, tr.48]. Họ chịu trách nhiệm giáo dục và truyền bá văn hóa XHCN đến hai thành phần còn lại trong cơ cấu của quần chúng: văn nghệ sĩ và quần chúng nhân dân.

Trong mỗi giai đoạn cụ thể, Đảng đều xác định những nhiệm vụ cụ thể của những người làm công tác văn hóa trên lĩnh vực tư tưởng. Theo Trường Chinh, trong giai đoạn 1945-1954, đường lối của Đảng xác định, đất nước còn “nhiều tàn tích phong kiến”, “bệnh mù chữ subtle trọng”, văn nghệ “phản đại chúng”, “xa đại chúng” đang tiếp diễn, cho nên nhiệm vụ của những người làm công tác văn hóa đó là “làm cho quần chúng nhân dân khỏi nạn mù chữ và giác ngộ chính trị mau, mặt khác tẩy trừ những khuynh hướng sai lầm trong văn nghệ, những bệnh cũ và mới của văn hóa nước nhà, hoặc lây truyền bởi văn hóa đổi trụy của thực dân Pháp” [15, tr.40-

với nguyện vọng của mình, vì chủ nghĩa cộng sản giải phỏng loài người có mình trong đó, gạt tất cả buôn [...]. Buổi đầu đến với chủ nghĩa cộng sản, với Đảng, tôi thấy nó như một thiền thần với hào quang lăng mạn và rất nhiều mộng tướng” (Tô H Ethics) [20, tr.20]; “Những tác phẩm văn học này được chúng tôi chuyển tay đọc đến nhà nát, đã vào trong những câu chuyện hàng ngày của chúng tôi, và ở một số bạn mà tôi biết, đã góp phần định đoạt cho cả một cuộc đời đấu tranh quên mình cho sự nghiệp cách mạng của Đảng” [23, tr.405] (Như Phong). Bộ phận quần chúng “lớp trên” này trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua văn nghệ sĩ tác động đến quần chúng phổ thông.

41]. Bước sang giai đoạn mới 1955-1957, ngày hòa bình lập lại và hai năm khôi phục kinh tế, Đảng xác định nhiệm vụ chung của những người làm công tác tư tưởng, văn nghệ ở miền Bắc là “góp phần thực hiện cuộc cách mạng văn hóa trong giai đoạn mới, góp phần xây dựng con người mới của xã hội mới, về mặt tư tưởng, trí tuệ, và tình cảm” [15, tr.54], đồng thời chống lại các tư tưởng “đổi trụy”, “phản động”, “chống cộng” trong văn học (đợt sóng phê bình Nhân văn Giai phẩm). Về cơ bản, các giai đoạn tiếp theo: Kế hoạch 3 năm (1958-1960), Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961-1965), Chiến tranh phá hoại lần I (1965-1968), Chiến tranh phá hoại lần II (1972-1973),... nhiệm vụ của người làm công tác văn nghệ là tham gia lao động, phục vụ sản xuất, góp phần vào việc nâng cao đời sống vui tưới, lành mạnh của quần chúng, đồng thời phê bình, lên án qua đó góp phần xóa bỏ tận gốc rễ những tàn tích của tư tưởng phong kiến, đế quốc và phi vô sản. Nhiều cán bộ làm công tác văn nghệ, nhất là phê bình văn học đã lên án chỉ trích nền văn nghệ “đổi trụy”, “phản động”, nền văn hóa thực dân mới của Mỹ ở miền Nam Việt Nam<fnref n="1" />.

<footnote n="1">¹ Chẳng hạn, xem thêm cụm bài phê bình về các sáng tác của Chu Từ nói riêng và văn chương “phản động” miền Nam nói chung trên Tap chí Văn học: Phạm Văn Sĩ (1965), “Những nọc độc của văn chương suy đổi phương Tây trong cuốn Yêu của Chu Từ”, Tap chí Văn học tr.55-60, 83; Bội Lan, Phong Hiền (1967) “Chu Từ, một cây bút phản động và lưu manh ở Sài Gòn”, Tap chí Văn học tr.40-48; Nguyễn Đức Đàn (1969), “Đập tan những luận điều phản động trong văn chương Võ Phiến, một tên bồi bút anh chị ở Sài Gòn”, Tap chí Văn học tr.48-56; Trường Lưu (1969), “Từ ‘lý tưởng huy hoàng’ đến ‘rượu buôn lá heo’, nhân đọc tập ‘Thơ trắng’ của Đỗ Tấn, một cây bút phản động ở miền Nam”, Tap chí Văn học tr.57-63...</footnote>
Các thiết chế văn nghệ cách mạng: hội đoàn văn học nghệ thuật, báo chí hiện diện như là các cơ quan ngôn luận và kiểm duyệt với vai trò đại diện cho Ban Tuyên huấn tuyên truyền, điều phối ý thức hệ Mác xít, tư tưởng văn nghệ cách mạng của Đảng đến tầng lớp văn nghệ sĩ và quần chúng. Có thể kể đến một số hội đoàn văn học như: Hội Văn hóa cứu quốc (1943); Hội Văn nghệ Việt Nam (1948) và hậu thân của nó, Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Việt Nam (1957); Hội Văn nghệ giải phóng (1961)... Chính các cơ quan báo chí cũng có thể đóng vai trò như là những hội đoàn văn học, cơ quan ngôn luận. Hội Văn hóa cứu quốc và tạp chí *Tiên phong* đã góp phần tích cực trong việc “đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái lúc đó và giúp cho văn nghệ sĩ cũng như đông đảo bạn đọc, phần lớn đang hào húng nhưng bỡ ngỡ trước cuộc sống mới, hiểu được những vấn đề cơ bản của đường lối văn nghệ cách mạng của Đảng Cộng sản” [12, tr.650]. Theo thống kê và nhận định của Vũ Bằng, năm 1967 toàn miền Bắc “có 30 tờ báo ra hàng ngày, cách ngày, tạp chí nửa tháng và hàng tháng. Nhưng vì lý thuyết, vì đường lối, tất cả các báo đều phải đặt dưới quyền kiểm soát trực tiếp của Trung ương Đảng. Cơ quan lãnh đạo cao nhất bao trùm của ngành báo chí (thông tin, truyền thanh và xuất bản) là ban tuyên huấn nằm trong bộ chính trị Trung ương Đảng, cơ quan trực tiếp điều khiển ngành báo chí là Báo chí Vụ trong Ban Tuyên huấn. Mặt khác, các báo địa phương lưu hành trong địa giới từng tình hoặc liên tỉnh thì bị đặt dưới quyền điều khiển trực tiếp của Ban chấp hành Đảng bộ địa phương” [3, tr.55-56].

Nhìn chung, Ban Tuyên huấn, những người lãnh đạo văn nghệ đều thấm nhuần các tư tưởng đường lối của Đảng và ý thức hệ Mác xít. Họ đóng vai trò như là người điều phối ý thức hệ XHCN đến quần chúng thông qua các cơ quan đoàn thể và giới văn nghệ sĩ.

**Quần chúng:** Quần chúng ở đây là những người không thuộc giới lãnh đạo và giới văn nghệ sĩ. Giai đoạn 1945-1957, đa phần quần chúng đều thuộc giới công nông binh. Giai đoạn 1957-1975, bộ phận này được nâng cao về văn hóa, tri thức và khả năng cảm thụ văn nghệ.

**Giai đoạn 1945-1957:**

Đưa văn hóa văn nghệ vào quần chúng là chủ trương của Đảng nhằm qua văn hóa văn nghệ mà giáo dục tinh thần cách mạng cho quần chúng. Trong hoàn cảnh Việt Nam, là một nước thuộc địa còn nhiều tàn dư phong kiến và tư tưởng thực dân để quốc, mọi quyền hành kinh tế và chính trị hầu hết đều nằm trong tay để quốc và một số tư sản bản địa, do đó văn hóa văn nghệ được tạo ra cốt chỉ để phục vụ nhu cầu của giới này. Mặt khác, đông đạo quần chúng nhân dân bị mù chữ, trình độ văn hóa thấp, họ hầu như bị gạt ra khỏi đời sống văn hóa, nhất là ở các đô thị lớn. Trường Chinh nhận định: “Người ta viết, vẽ, đàn, hát, xây, nặn, cốt để cho bọn quyền quý thưởng thức chú! Mà cũng chỉ bọn họ mới đủ tiền tài và trí tuệ thưởng thức những sản phẩm văn hóa cao quý trong chế độ này. Hơn nữa, người ta viết, vẽ, đàn, hát, xây, nặn để ru ngủ quần chúng, làm cho quần chúng tin theo bọn quyền quý, hoặc mê tín ở họa phúc, mong đội ở Trời, Phật... Nền văn hóa
Việt Nam hiện nay hết sức xa đại chúng”
[8, tr.90]. Do đó, giáo dục quần chúng,
dưa văn nghệ vào trong quần chúng là
một trong những chủ trương trọng yếu
của Đảng xuyên suốt giai đoạn này.

Độc giả quần chúng là kết quả của
chương trình giáo dục các cấp, các
phong trào bình dân học vụ và xóa nạn
mù chữ... Không thể giác ngộ được quần
chúng, cũng như không thể xây dựng
được nền quần chúng/ văn nghệ kháng
chiến nếu tỷ lệ biết chữ chỉ chiếm một số
lượng rất nhỏ, và trình độ văn nghệ nói
chung của quần chúng còn hạn chế. Vì
thế, chỉ ít ngày sau khi thành lập chính
thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Hồ Chí
Minh đã ra lời kêu gọi Chống nạn thất
học: “Muốn giữ vững nền Độc lập. Muốn
làm cho dân mạnh nước giàu. Mọi người
Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của
mình, phải có kiến thức mới để có thể
tham gia vào công cuộc xây dựng nước
nhà, và trước hết phải biết đọc biết viết
chữ quốc ngữ” [13, tr.1]. Cần lưu ý rằng,
công cuộc chống nạn thất học đã chính
thức bắt đầu từ năm 1938 với sự ra đời
của Hội truyền bá chữ quốc ngữ. Từ đây,
hàng loạt các thiết chế giáo dục chữ quốc
ngữ<fnref n="1" /> được hình thành nhằm phát huy tối
da, sâu rộng sức mạnh và hiệu quả của

phong trào bình dân học vụ. Kết quả là
“từ năm 1947 đến năm 1948, chúng ta
đã thanh toán nạn mù chữ cho 1,2 triệu
người, trong đó đáng chú ý là ở các tỉnh,
khu đã có những đơn vị xã hoàn thành
thanh toán nạn mù chữ cho nhân dân địa
phương” [10, tr.42]. Theo Vũ Huy Phúc,
năm 1956, cả nước có 932.014 người
thoát nạn mù chữ [24, tr.41]. Từ đây, có
thể suy luận, độc giả văn học cách mạng
giai đoạn này ngày càng gia tăng bởi khi
đáp ứng được các tiêu chuẩn để được
coi là thoát nạn mù chữ<fnref n="2" />, cùng với chính
sách tuyên truyền bằng nhiều hình thức
(truyền khẩu, tờ roi, vận động đến tận
thôn, xóm, làng, bản...) và lối sáng tác
hướng đến đại chúng (the mass-oriented
literature) thì công chúng có thể dễ dàng
tiếp thu được đường lối cũng như tư
tưởng cách mạng được gửi gắm qua sáng
tác văn học.

Bởi vì độc giả quần chúng phần đông
đều có trình độ “văn nghệ kém” (Trường
Chinh) do “sống bao nhiêu năm trong chế
dộ áp bức, ngu dân của thực dân Pháp”
[15, tr.45] cho nên để có thể đạt được hiệu
quả cao nhất cho mục đích tuyên truyền
tình cảm cách mạng, văn nghệ XHCN

<footnote n="1">¹ Thành lập Nha bình dân học vụ (Chính phủ ban hành sắc lệnh số 17/SL, ngày 8/9/1945); Sắc lệnh số 20/SL cưỡng bách học chữ quốc ngữ trong cả nước; Các khóa huấn luyện sự phạm: Khóa Hồ Chí Minh (8/10/1945 - 7/10/1945) ở Hà Nội, Khóa Phan Thanh (15/11/1945 - 24/11/1945) ở Huế, Khóa Đông Kinh nghĩa thực (2/1945); hàng loạt các khẩu hiệu phong trào như: Chống mù chữ, chống xâm lăng; Đi học là kháng chiến, Mối giáo viên bình dân là một đội tuyên truyền kháng chiến... Xem thêm: Nguyễn Trọng Cổn [9].</footnote>

<footnote n="2">² Theo Vũ Huy Phúc: Bộ Giáo dục quy định những người có trình độ như sau được coi là thoát nạn mù chữ:
- Đọc: Đọc chữ viết in không phải đánh vần từng tiếng và đọc đúng con số có hàngnghìn.
- Viết: Viết chính tả một bài dài độ 80 tiếng trong 45 phút không mất nhiều lỗ và biết viết các con số có hàngnghìn.
Các dân tộc miền núi đã có văn tự riêng mà đọc viết chữ dân tộc đến trình độ quy định ở trên thì được công nhận là thoát nạn mù chữ.
Căn bản thoát nạn mù chữ là số người thoát nạn mù chữ đạt tỷ lệ từ 90% trở lên so với số mù chữ và từ 12 tuổi đến 50 tuổi” [24, tr.41].</footnote>
thường tránh việc sử dụng các lối sáng tác ẩn dụ, biểu tượng, đa nghĩa, lối thơ không vẫn gây khó nhớ, khó đọc. Trào lưu phê bình lối sáng tác không vẫn của Nguyễn Đình Thi là một minh chứng điển hình cho tư tưởng “đại chúng hóa văn nghệ”: “Tóm lại trong thời kỳ này, cần phải phục vụ quần chúng, thì không nên dùng lối thơ mà quần chúng không hiểu. Nên phổ biến lối thơ dễ nhớ, mà quần chúng có thể cảm thông với thi sĩ được” [37, tr.642]. Vấn đề này cũng được Nam Cao đặt ra khi bàn luận đến vai trò của văn nghệ trong công cuộc tổng động viên: “Công nông nước ta, nói chung, trình độ văn hóa còn thấp kém. Họ mới làm quen với sinh hoạt văn nghệ chưa được bao lâu. Họ chỉ có thể thưởng thức được những tác phẩm thật giản dị, thật dễ hiểu; những hình thức đã gần gũi, quen thuộc với họ ít nhiều” [5, tr.418].

Độc giả quần chúng được chămخذ, giáo dục và định hướng trong mọi sinh hoạt văn hóa văn nghệ. Phong trào văn nghệ nhân dân ngày càng lớn mạnh đời hỏi sự huấn luyện văn nghệ để nhân dân tựa thân sáng tác. Các lớp dạy viết văn, huấn luyện ngành [21], các buổi sinh hoạt văn học nghệ thuật trong các đơn vị bộ đội, các cơ quan đoàn thể, các tổ đội văn nghệ thôn xóm làng bản... đã đóng góp một phần quan trọng vào việc giáo dục lòng yêu nước, tinh thần cách mạng đến độc giả quần chúng công nông binh. Chẳng hạn, giai đoạn này hình thành một nền văn nghệ (trong) bộ đội hay còn gọi là văn nghệ nhà binh với những sáng tác tràn đầy tinh thần cách mạng khỏe khoắn. Nguyễn Đình Thi nhận xét: “Điểm những sáng tác của bộ

đội, thấy ngay hai loại lớn. Một là những bài thơ nhiều vô kể của các báo tường, báo tay phần lớn là do anh em đội viên viết để đọc với nhau trong đơn vị, để “chơi”, để vui với nhau. Và hai là những bài văn thơ nhạc “định ý” làm văn nghệ, tác giả phần lớn là các cán bộ, nhiều khi là các anh em “công tác văn nghệ” trong bộ đội, có cả các văn nghệ sĩ đã tòng quân nữa” [34, tr.182].

Trình độ văn nghệ của độc giả quần chúng ngày càng được nâng cao nhờ đường lối, chương trình giáo dục vị dân của Đảng và Nhà nước. Quần chúng miền Bắc được định hướng tiếp nhận các kiểu sách thuộc dòng “người tốt việc tốt”, “truyện anh hùng”, “chiến sĩ thi đưa”,... nhằm xây dựng tình cảm cách mạng của quần chúng, lan tỏa những tấm gương “vì nước quên thân, vì dân phục vụ”. “Tổng kết trong ba tháng [của chương trình phát động], số lượng sách báo tiêu thụ ở một số xã đã phát động trong các tỉnh Thái Nguyên, Phú Thọ, Bắc Giang, Tuyên Quang, Yên Bái đã làm cho chúng ta tin tưởng vào tương lai của vai trò sách báo: báo Círu quốc bán trên 30 vạn tờ (66 số), báo Nhân dân 150.000 tờ. Tạp chí Văn nghệ được 3.770 tờ. Tổng số sách bán trong Việt Bắc là trên 80 ngân cuốn thì bán trong các xã phát động được 50.000 cuốn. Những cuốn Địa chủ giết hại gia đình tôi, Ai nuôi ai, Lực lượng vĩ đại của nông dân mỗi quyển tiêu thụ riêng ở Phú Thọ đã được trên 1.000 quyển mỗi thứ” [36, tr.527]. Đơn cử cuốn Sống như anh của Trần Đình Vân được chuyển ra miền Bắc in, phát hành với 302.000 bản ngay từ lần in thứ nhất (1965). Cuốn sách này còn đóng vai trò tiên phong trong việc quảng bá “nền văn học trẻ tuổi
tràn đầy sinh lực cách mạng ở miền Nam” [25, tr.106] đến nhân dân các nước Á - Phi - Mỹ la tinh: phát hành ở Trung Quốc với hơn 3 triệu cuốn, ở Cu Ba với 25.000 cuốn, ở Nhật Bản với 40.000 cuốn... [25, tr.106], từ đây giúp gắn kết “tình anh em” giữa các nước khối XHCN.

Nhìn chung, trong giai đoạn đầu 1945-1957, độc giả quần chúng đa phần đều là công nông binh, những người nhờ có các chính sách giáo dục và văn nghệ của Đảng mà từ đó biết đọc, viết và có khả năng tiếp nhận tư tưởng cách mạng. Dưới ánh sáng của học thuyết Mác xít, số phận văn hóa đọc của họ mới được hình thành một cách có hệ thống và rộng涉：“Học thuyết Mác xít vốn xa lạ với người nông dân Việt Nam, nhưng tác động của nó tới đông đảo quần chúng thật mãnh liệt và tức thì. Lần đầu tiên một học thuyết nổi danh dám suy tôn những người thất học và bần cùng là nhân vật chính của lịch sử hiện đại, là chủ nhân ông đích thực của đất nước họ trong hiện tại và trong tương lai. Rằng họ có sức mạnh dời non lấp biển, có thể đánh劣 mọi kẻ xâm lược và kiến tạo một xã hội công bằng nhất trong lịch sử loài người” (Dẫn theo Vũ Hồng Loan [20, tr.20]).

Giai đoạn 1957-1975:

Xu hướng tiếp nhận văn học, về cơ bản, là đơn tuyến của độc giả trong thập niên đầu sau năm 1945 đã dẫn chuyển sang xu hướng tiếp nhận văn học đa tuyến suốt thời gian sau này. Công chúng văn học có điều kiện tốt hơn để tiếp nhận có định hướng văn hóa văn học phe XHCN (Xô Viết [nhất là Nga], Trung Quốc). Có thể nói, đây là giai đoạn tiếp nhận mạnh

mẽ nhất các tư tưởng văn nghệ Xô Viết<fnref n="1" />. Từ quá trình tiếp nhận này một lực lượng trí thức xã hội hùng hậu chịu ảnh hưởng của văn hóa Xô Viết được hình thành, bổ sung cho đối tượng độc giả quần chúng vốn ít học.

Năm 1957, Đảng Lao động Việt Nam khẳng định tầm quan trọng của trí thức đối với công cuộc cách mạng: “Trí thức là vốn quý của dân tộc. Không có trí thức hợp tác với công nông thì cách mạng không thể thành công và sự nghiệp xây dựng một nước Việt Nam mới sẽ không

<footnote n="1">¹ Theo thống kê của Vũ Hồng Loan, những tác phẩm văn học Xô Viết được xuất bản nhiều nhất ở miền Bắc như sau: “... hai tập Sáng tạo, nghệ thuật, con người (M. Khravchenco) mỗi tập được in ra 62.000 bản, Mạnh hơn nguyên tử (G. Berotco) - 40.200 bản, Chuyện thường ngày ở huyện (V. Oveskin) - 23.000 bản. Nhưng số ấn bản lớn nhất phải kể đến là sách dịch dành cho lứa tuổi học sinh: mỗi tác phẩm in ra từ vài一分 đến vài chục一分: 30.000, 50.000, thậm chí lên đến 60.000, 80.000 bản, như tập truyên Volodia Ulianov (nhiều tác giả) - 60.085 bản, Dưới gốc nấm (V. Sucheev) - 70.300 bản, Mùa thu ở Khakhovca (Baklanov) - 80.000 bản, và ki lục nhất có lê là cuốn Xi-ôn-cốp-xki (K. Antaiski) - 120.300 bản”. Xét theo tác giả, M. Gorki, Erenburg, Polevoi, Solokhov là những tác giả có tác phẩm được dịch đa dạng nhất. “Tiêu biểu là Gorki - 22 ấn phẩm với nhiều lần tái bản: Trong từ (1946), Người mẹ (1946, 1955, 1966, 1967, 1976, 1984), Tối học viết như thế nào (1950, 1960), Vài đoạn lí luận văn học (1950), Các ông đứng về phe nào, hối các ông trùm văn hóa (1955), Tuyên tập thơ truyên (1956), Tập truyên ngắn (1957, 1970, 1985), Dưới đây (1957), Những mầu truyên nước Ý (1958), Thời thơ ấu (1959, 1964, 1971, 1976), Kiếm sống (1964, 1971, 1976), Những trường đại học của tôi (1964, 1971, 1976), Văn học Xô viết - báo cáo trước Đại hội Nhà văn Xô viết lần I (1961), Con chim sẻ nhỏ (1962), Bàn về văn học (1965, 1970), Foma Gordeev (1965), Ở Mỹ (1967), Những kẻ thù (1967), Bà vợ (1978), Truyên kì lạ của Epxâyca (1987)” [19, tr.96].</footnote>
hoàn thành được” [31, tr.6]. Do đó, đội ngũ trí thức được Đảng và Nhà nước chú trọng phát triển. Theo Lê Văn Thịnh, trong 41 năm (1950-1991), Liên Xô đã tiếp nhận và đào tạo gần 50.000 công dân Việt Nam [35]. Trong số này có hàng ngàn sinh viên, nghiên cứu sinh, thực tập sinh, cán bộ học tập và công tác trong các ngành văn hóa, chính trị. Nhiều người trong số này sau khi trở về nước lại tiếp tục các công việc dịch thuật, giới thiệu, giảng dạy và giảng bá văn hóa Xô Viết (cả trong sáng tác và phê bình văn học). Về cơ bản, người đọc quần chúng được “đào tạo”, định hướng bởi chính sách văn nghệ của Nhà nước, tiếp nhận văn học giai đoạn này xoay quanh quỹ đạo văn nghệ XHCN.

Độc giả trí thức: Trí thức là những người có “chuyên môn”, “hiểu thấu vấn đề” và có khả năng “dùi dắt quần chúng”. Với cơ chế sáng tác văn học hiện thực XHCN, trước hết, so với đại đa số quần chúng, trí thức văn nghệ sĩ là đối tượng tiếp nhận trước tiên nguyên tắc sáng tác văn hóa cách mạng từ các lãnh đạo tổ chức đoàn hội văn nghệ, từ Ban Tuyên huấn. Xét về vai trò, văn nghệ sĩ là trung gian môi giới và điều phối văn hóa, tư tưởng văn nghệ cách mạng đến đông đảo độc giả của họ. Việc giácogệ về vai trò vĩ đại của quần chúng nhân dân lao động, thái độ tựngDUYỆN, tự giác và hân hoan phụng sự giai cấp công nông binh là đặc điểm cơ bản của giới trí thức văn nghệ sĩ giai đoạn 1945-1975. Họ coi đây là trách nhiệm công dân, lương tâm nghệ sĩ. Thực tế là có nhiều văn nghệ sĩ tiền chiến giữ những chức vụ trọng yếu trong

các cơ quan đoàn thể văn nghệ và đồng thời, họ cũng tham gia vào quá trình phê bình sáng tác của các văn nghệ sĩ khác (trường hợp phê bình lối thơ không vần của Nguyễn Đình Thi). Nhìn chung, trí thức văn nghệ sĩ có khả năng thẩm văn tốt, hiểu nghệ thuật, nhưng khi viết vẫn phải “tự kiểm duyệt”. Đại đa số các sáng tác của họ đều tuân theo những đường lối sáng tác nhất định của Đảng nhằm phục vụ kịp thời các đời hỏi mới của đời sống sản xuất và chiến đấu của nhân dân.

Vị trí của trí thức văn nghệ dân tộc trong công cuộc giải phỏng dân tộc đã được Đảng Cộng sản đánh giá cao, nhất là trong bối cảnh trước 1945, các cuộc tranh luận về văn nghệ cũng như các nhóm trí thức văn nghệ (Thanh Nghị, Tri Tân, Xuân Thu nhã tập...) hoạt động sôi nổi và có những tác động xã hội đáng kể. Trước những chuyển biến mới của thời đại, Đảng xác định vai trò quan trọng, không thể thiếu của đội ngũ trí thức xã hội (nhất là văn nghệ sĩ) trong công cuộc đấu tranh giải phỏng dân: “Đảng cần phải có cán bộ chuyên môn hoạt động về văn hóa, đặng gây ra một phong trào văn hóa tiến bộ, văn hóa cứu quốc chống lại văn hóa phát xít thụt lùi” [11, tr.301]. Để có thể tập hợp được lực lượng văn nghệ sĩ, năm 1943, qua việc kết nối với một số văn nghệ sĩ đã có liên hệ với tổ chức Đảng trong thời kì Mặt trận Dân chủ như Đặng Thai Mai, Như Phong... Ban Cán sự Đảng Hà Nội đã tập hợp một số văn nghệ sĩ thành lập Hội Văn hóa cứu quốc. Có thể nói, đây là hội đoàn văn học đầu tiên của Đảng, thành viên của Mặt trận Việt Minh, đặt dưới sự lãnh đạo
của Đảng. Các hội viên - những chiến sĩ cách mạng của Hội trở thành lực lượng tiên phong, nòng cốt trên mặt trận văn hóa như Học Phi, Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyên Hồng và Nam Cao. Tuy nhiên, phần đông văn nghệ sĩ giai đoạn này đều có tư tưởng xa rời quần chúng, nghệ thuật vị nghệ thuật và thoát li thực tế, để có thể “luyện cho họ có một ngôn ngữ giống như ngôn ngữ cộng sản”, Đảng phải tổ chức các lớp chỉnh huấn, cải tạo tư tưởng. Vì thế, từ năm 1945 một cuộc đoạn tuyệt và khai tử văn nghệ tiền chiến đã diễn ra trên khắp miền Bắc. Để có thể hòa nhập vào/ với chế độ mới và ý thức hệ cộng sản, văn thi sĩ tiền chiến phải chia lìa với con người nghệ thuật, “đoạn tuyệt với quá khứ” [22, tr.24] và tác phẩm cũ của họ. Sau đó, nhờ có các chính sách khác nhau như: “cải tạo trí thức cũ”, các lớp chỉnh huấn... mà tầng lớp văn nghệ sĩ này mới “trưởng thành” về nhận thức và tình cảm với nhân dân và cách mạng, từ đó họ thực hiện các nguyên tắc sáng tác phục vụ quần chúng và kháng chiến. Tuy nhiên, việc thực hành các nguyên tắc sáng tác này đã làm nảy sinh những tranh luận về vấn đề tuyên truyền và nghệ thuật; phụng sự quần chúng và phụng sự nghệ thuật; quần chúng ít học và năng lực cảm thụ, đánh giá nghệ thuật... Các cuộc tranh luận về vấn đề “Quần chúng có cần phải học nghệ thuật rồi mới phê bình được không?”, hay cuộc tranh luận về thơ của Nguyễn Đình Thi đã cho thấy tính thức tập của nền văn nghệ phục vụ quần chúng. Từ sau trường hợp Nhân văn Giai phẩm, các chính sách cải tạo trí thức và văn nghệ sĩ tiếp tục được thực hiện.

Tuy nhiên, giai đoạn này vẫn có một bộ phận văn nghệ sĩ không đồng thuận với quan điểm văn hóa hiện thực XHCN của Đảng. Một số tư tưởng văn học “ngoài luồng”: hiện tượng Nhân văn - Giai phẩm, các sáng tác “trật đường ray”, “sai hướng”, “ngược chỉ thị”... đã cho thấy sự mâu thuẫn giữa tính phản văn nghệ chính trị (anti-political cultures) của một bộ phận tri thức văn nghệ sĩ thiểu số và quán tính tiếp nhận của độc giả quần chúng truyền thống. Với cơ chế bao cấp về văn nghệ, tư tưởng<fnref n="1" />, tình trạng áp chế ý thức hệ văn nghệ chính trị và “quốc doanh hóa văn nghệ”<fnref n="2" /> của Đảng Cộng sản cùng với các nguy cơ bị “nhắc nhở”, “cải tạo”, “giáo huấn” đã dẫn đến, ở mức độ nhất định, một nền văn nghệ cách mạng 30 năm ở miền Bắc có tính “minh họa”, tính “đồng phục”, tính “sử thi” lộ hiểu trong cách phản ánh, đánh giá và định hướng văn nghệ. Chính điều này biến nền văn nghệ cách mạng 30 năm ở miền Bắc thiếu đi tính dân chủ và đa nguyên. Các hiện tượng Nhân văn - Giai phẩm (1955-1958), một số sáng tác như: kịch Con nai đen (1961,

<footnote n="1">¹ Tình trạng bao cấp này được thể hiện một phần qua ngân sách chi tiêu cho văn nghệ ngày càng tăng. Đơn cử, ngân sách cho văn nghệ năm 1957 gấp 5 lần ngân sách năm 1956. Văn nghệ sĩ hoạt động trong các cơ quan nhà nước ngoài lương hàng tháng, họ còn được hưởng các trợ cấp theo quy định, mỗi năm được nghỉ hai hoặc ba tháng để đi thực tế. Tham thảo từ Tài liệu sưuimmer (1959), Bọn Nhân văn - Giai phẩm trước tòa án dư luận" [30, tr.11].</footnote>

<footnote n="2">² Từ sau vụ Nhân văn - Giai phẩm, có rất nhiều các cơ sở xuất bản văn học nghệ thuật bị “quốc doanh hóa”, bị thu 彈, cắt giảm cơ cấu nhân sự, hoặc sáp nhập. Quốc doanh hóa là một trong những biện pháp, hình thức hữu hiệu để quản lí và chính trị hóa văn học ở khâu xuất bản và quảng bá văn học. Xem thêm bài viết của Lại Nguyên Ân [1].</footnote>
Nguyễn Đình Thi), tiểu thuyết Vào đời (1963, 1991, Hà Minh Tuân)<fnref n="1" />, tr wholesale vua Mạch nước ngầm (1959, Nguyên Ngọc), tập thơ Cửa mở (1970, Việt Phương), bài thơ Vòng trắng (1974, Phạm Tiến Duật)... nổi lên như một khuynh hướng phản chính trị văn nghệ. Đây là các hiện tượng văn học chấn động thu hút mối quan tâm rộng lớn của nhiều phe phái, đoàn thể văn hóa nghệ thuật, và một lực lượng đông đảo quần chúng. Từ các đợt sóng phê bình trên báo chí các tác phẩm nói trên, có thể thấy, quán tính tiếp nhận của một bộ phận độc giả quần chúng cách mạng khiến họ trở nên “dị ứng” với những tiếng nói khác lạ, với những hiện thực nằm ngoài hệ hình của văn học XHCN. Ở ngữ cảnh này, thiết nghĩ, cần có những khảo sát xã hội học để tìm hiểu thành phần và ý hướng thực sự của công chúng văn học, những người “phản ứng” với các sự kiện văn học “ngoài luồng” nói trên. Trong số độc giả quần chúng cất tiếng chống lại các sự kiện văn học này (chẳng hạn như thống kê trong cuốn Bọn Nhân văn - Giai phẩm trước tòa án dư luận<fnref n="2" />), có bao nhiêu phần trăm là công nhân, nông dân, và binh lính hay phần lớn là các cán bộ làm

công tác tư tưởng ở các tổ đội sản xuất, các binh đoàn địa phương; hay có bao nhiêu phần trăm những tiếng nói vô vị lợi?! Quần chúng công nông binh có thực sự quan tâm đến thời sự văn học, những câu chuyện “thanh trằng” trong nội bộ văn nghệ và hệ thống tuyên huấn?

Trên đây là một số nét khái quát về sự ra đời và hình thành của độc giả như là hệ quả tất yếu của nền văn nghệ cách mạng, nhất là trong bối cảnh bá quyền văn hóa và tư tưởng của Đảng Cộng sản. live lãnh đạo của Đảng với đường lối văn nghệ kháng chiến đã chấm dứt tính đa dạng về nhu cầu và thị hiếu thẩm mĩ của độc giả văn hóa văn học nước ta giai đoạn văn nghệ tiền chiến 1932 - 1945, tạo nên một nền văn nghệ miền Bắc tương đối thống nhất theo hướng dân tộc, khoa học và đại chúng. Nhìn chung, những đóng góp to lớn của độc giả quần chúng giai đoạn 1945-1975 đã tạo nên một nền văn nghệ phục vụ chính trị lớn mạnh. Từ đây, cả độc giả, nhà văn, giới lãnh đạo văn nghệ và thiết chế văn hoá nghệ thuật nói chung đều hướng đến tính đồng nhất giữa: văn nghệ và tuyên truyền chính trị/ ý thức hệ; nghệ thuật phụng sự quần chúng và nghệ thuật phụng sự nghệ thuật; sáng tác/ tiếp nhận văn nghệ và truyền bá/ thi hành chính trị. Tuy nhiên, việc quá đề cao tính quần chúng và độc giả quần chúng cũng để lại một số bất cập vốn là đặc trưng của nền văn nghệ phục vụ chính trị ở các nước XHCN [28], mặc dù chính sách này, nhìn chung là, có lợi cho hai mục tiêu cơ bản: xây dựng XHCN ở miền Bắc và giải phóng miền Nam thống nhất đất nước. Độc giả quần chúng tan rã dân dân trước sự suy tàn của chủ nghĩa hiện thực xã hội trong văn học sau 1975.

<footnote n="1">¹ Tiểu thuyết Vào đời của Hà Minh Tuân là một trong những trường hợp, sự kiện lẻ tẻ bị quy vào hồ sơ: “đấu tranh tư tưởng văn nghệ”, diễn ra sau vụ Nhân văn - Giai phẩm. Hàng loạt các bài phê bình trên báo chí tạo thành một làn sóng phản đối mạnh mẽ tác phẩm này. Nó bị quy kết với đủ tội danh: “tự sản đối trụ”, “những thị hiểu không lành mạnh”, tàn dư, nọc độc của tư tưởng Nhân văn - Giai phẩm... Xem thêm phần Tóm tắt hồ sơ vụ Vào đời của Lại Nguyên Ân [1].</footnote>

<footnote n="2">² Xem thêm “Một cao trào quần chúng áp đào bọn “Nhân văn - Giai phẩm” - Tiếng nói của đủ mọi tầng lớp nhân dân - Dư luận báo chí văn nghệ - Những người bị bọn “Nhân văn - Giai phẩm” lôi cuốn cũng lên tiếng” trong Tài liệu sưu tầm (1959), sđd, tr.227-305.</footnote>
## Tài liệu tham khảo

[1] Lại Nguyên Ân (2015), “Vụ Vào đời 1963, Dẫn giải vấn tắt”, nguồn: http://vanviet.info/tulieu/cc-tai-nan-van-chuong-29-vo-doi-1/, ngày truy cập: 13/07/2020.

[2] Lại Nguyên Ân (2009), “Phan Khôi với phong trào Thơ mới”, nguồn: https://phebinhvanhoc.com.vn/phan-khoi-voi-phong-trao-tho-moi/, ngày truy cập: 26/08/2020.

[3] Vũ Bằng (1967) “Báo chí Bắc Việt từ 1934 đến 1954”, Tạp chí Văn học số 74.

[4] Phan Trọng Báu (1994), Giáo dục Việt Nam thời cận đại, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.

[5] Nam Cao (1950), “Sáng tác kịp thời để đẩy mạnh tổng động viên” trong HỮU Nhuận sưu tầm (1999), Sưu tập Văn nghệ 1948-1954, tập 3/1950, Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội.

[6] Trường Chinh (1949), “Mấy vấn đề thắc mắc về văn nghệ”, Văn nghệ, số 6.

[7] Trường Chinh (1974), Chủ nghĩa Mác và văn hóa Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội.

[8] Trường Chinh (1987), T轩ẩn tập, Tập 1, Nxb. Sự thật, Hà Nội.

[9] Nguyễn Trọng Cổn (1979), “Vài nét về phong trào diệt giặc dốt ở Việt Nam trong 5 năm đầu kháng chiến chống Pháp (1945-1954), Nghiên cứu Lịch sử, số 3 (186).

[10] David Marr (1981), Vietnamese Tradition on Trial: 1920-1945, Berkeley and Los Angeles: University of California Press.

[11] Đảng Cộng sản Việt Nam (2000), Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 7: 1940-1945), Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

[12] Đỗ Đức Hiểu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn T馀u, Trần H馀u Tá (chủ biên, 2004), Từ điển văn học (bộ mới), Nxb. Thế giới, Hà Nội.

[13] Hồ Chí Minh (1945), “Chống nạn thất học”, Cứu quốc, ngày 4/10.

[14] Hồ Chí Minh (1952), “Thư Hồ Chủ tịch gửi các họa sĩ trong dịp khai mạc ‘Triển lăm hội họa 1951’”, Cứu quốc, số 1986, ngày 5-1.

[15] Hồ Chí Minh, Lê Duẩn, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Chí Thanh (1964), Bàn về văn hóa và văn nghệ (in lần thứ hai), Nxb. Văn hóa - Nghệ thuật, Hà Nội.

[16] Lê Trọng Lâm (1949), “Quần chúng và phê bình nghệ thuật: Đọc bài “Học hay không học” của ông Tô Ngọc Văn (Văn nghệ số 10)”, Văn nghệ số 15 & 16 trong HỮU Nhuận sưu tầm (1949), Sưu tập Văn nghệ 1948-1954, tập 2/1949, Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội.

[17] V.I. Lenin (1978), “Party organisation and party literature” in Lenin Collected Works, Trans by Andrew Rothstein, Progress Publishers, 1978, Moscow, Volume 10, pages 44-49.

[18] Phong Lê (chủ biên, 1995), Cách mạng, kháng chiến và đời sống văn học 1945-1954, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.

[19] Vũ Hồng Loan (2005), “Văn học Xô Viết trong bức tranh dịch thuật ở Việt Nam”, Khoa học (Đại học Sư phạm Tp. Hồ Chí Minh) số 5 (39).

[20] Vũ Hồng Loan (2005), Văn học Việt Nam tiếp nhận văn học Xô Viết, Luận án Tiến sĩ Văn học, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh.

[21] “Những lớp huấn luyện của các ngành trong năm 1949: Hội họa, Kiến trúc, Nhạc, Văn, Kịch” trong HỮU Nhuận sưu tầm (1999), Sưu tập Văn nghệ 1948-1953, tập 2/1949, Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội.

[22] Như Phong (1962), “Tri thức và văn nghệ sĩ miền Bắc Việt Nam, mầu i lăm năm dưới bóng cờ đỏ”, Bách Khoa, số 129.