Gratulowano mi ze wszystkich stron, ściskano mi ręce, całowano, obdzaniano mnie czapeczkami, a potem zaprzysiągłem uroczyście rotę, składającą się z trzech punktów, które są pozornymi sprzecznościami. Niestety punktów tych wyjawić nie mogę, bo to są tajemnice każdego z nas (tj. członków Bractwa) ze sobą samym, a przed wszystkimi.

Zabraliśmy się zaraz do pracy. P. Acheronta, wszedłszy znowu na trybunę, oznajmił:

— Bracia dyskretni! Teraz wytrzyszczać oczy! Przystąpimy do głosowania Klapy Bezpieczeństwa!

Przed nim leżała na stole wielka mapa z mnóstwem kółek połączonych ze sobą odpowiednimi liniami. Każde kółko przedstawiało duszę ludzką. A p. Acheronta wrzasnał:

— Zbliż się teraz, szlachetna denuncjantko i wyjmij szpilkę z pięknych loków swoich!

Hermina tak uczyniła, a śliczne jej włosy spłynęły aż do stóp. W palcach jej zabłysła diamentowa szpilka, którą trzymała obróconą w dół, nie dotykając nią jednak mapy, a utkwiwszy wzrok w niebo. Wnet na kilku punktach mapy kółka zaszły krwią. Serce mi się ścisnęło bolesnym przeczuciem, a jednak kiedy potem przyszło do głosowania i moje jedyne «veto» zrównoważyć mogło wszystkie inne głosy, ogarnęło mnie poczucie solidarności i obowiązku. Zemdlałem tylko z żalu, lecz na pocieszenie ożeniono mnie jeszcze tej samej nocy z Herminą.

## VIII

Życie Marii Dunin gasło powoli, a nie można było poznać, skąd pochodzi siła, która ją zabija. Było to tak, jakby konała pod wpływem wyziewów zatrutych, które tylko ją dosięgały. Ale ona cieszyła się jak obłąkana i rada była z tego rozkładu ciała i duszy, który się w niej odbywał. I jakby jej nie dość było tego powolnego zanikania, godzinami wpatrywała się w słońce, aż jej wzrok zupełnie ociemniał. Ja i Hermina staliśmy się przeciwodnikami skazanej, wciąż zatopionej egoistycznie w swoich snach i marzeniach.

Kiedyś raz z ośleplą wyszli na pagórek i podziwiali wspaniały zachód słońca, ona, zwykle milcząca, zerwała się i wyciągnąwszy przed siebie ręce, zaczęła wołać, że oto teraz dla niej wschodzi czarne słońce wiecznej nocy, a na tej tarczy, roztaczającej ciemność wokoło, błyszczy biała plama geniuszu. Daremnie uspokajaliśmy ją; wreszcie z przekory czy z coraz większego osłabienia straciła także mowę. Nie wspominałem
l'un de ceux qui l'avaient condamnée ? Avec toute la force de la jeunesse, j'aimais
à présent Hermina dont le visage me rappelait les traits autrefois tant aimés de
Maria et, dans des jardins en fleurs, naissait entre nous l'idylle ancestrale de deux
cœurs qui s'aiment, tandis que la présence de cette Sibylle aveugle, sur laquelle
planait l'ombre de la mort, donnait à notre romance un charme étrange.

Puis Maria Dunin mourut. On décomposa par des procédés chimiques son
corps, qui avait déjà commencé à pourrir bien avant qu'elle ne meure, en divers
éléments et on brûla en même temps le livre qui avait prétendument été écrit
par un moine moyenâgeux. Dans les souterrains du clocher, on fit frapper sur
une paroi de métal, en souvenir de sa mort, son nom et son prénom, sa date de
naissance et celle de sa mort, ainsi qu'un poème funèbre :

Diritto pe blek, ja geniosa ilia,
Usol mi cortu, pajto beni filia.

Ce qui veut dire : Arrachée à la pureté, à peine née... (il y a ensuite une tour-
nure grossière qu'il est impossible de traduire en polonais)... la fille du démon
muet.

Pour me récompenser de mes hauts faits, la Confrérie m'envoya prêcher sa
parole à travers le monde. Beaucoup de temps s'est écoulé depuis, j'ai oublié
Hermina et la Confrérie dont les louables principes avaient tant pénétré mon
âme. Je n'ai jamais essayé de retrouver la demeure de ces honnêtes gens et
j'ignore ce qu'ils sont devenus. Je préfère les garder comme un souvenir du passé
car ce souvenir me rend plus noble.

Le sort de cette malheureuse Maria occupa mon esprit encore longtemps
après. Je ne pouvais oublier son amour qu'un mystérieux hasard avait détruit,
et son histoire pèse aujourd'hui encore sur moi comme une vision de cauchemar
passée trop près de moi pour que je ne puisse y croire, mais trop vague pour me
remplir d'effroi, tandis que dans mon âme elle a laissé comme une étrange mise
en garde que l'indifférence recouvre peu à peu.

Aujourd'hui, je n'ai plus peur que quelque chose de ce genre se reproduise.
Les seuls événements qui se gravent dans mon esprit sont ceux conformes à mes
principes, et j'ai développé une formidable faculté pour me débarrasser de toute
sensation qui me serait désagréable. Mes facultés exceptionnelles et l'étendue
de mes connaissances ont été reconnues auprès d'autorités compétentes. J'ai
été nommé bibliothécaire du roi, ce qui était mon idéal depuis longtemps.
M'occupant d'archéologie, je fais des listes de parchemins anciens dans lesquels
je découvre divers secrets, mais durant mes heures perdues, j'élabore en grand
nombre de faux palimpsestes et les glisse dans des vieilleries, laissant aux arai-
gnées le soin de les recouvrir de leurs toiles grises et répugnantes.
jej już więcej o mojej miłości, bo czyż nie byłem jednym z tych, którzy ją skazali? Całą siłą młodzieżcej duszy kochałem teraz Herminę, w której twarzy odnalazłem tak dawniej kochane rysy Marii, i rozpoczęła się między nami w kwitnących ogrodach odwieczna idylla dwóch kochających się serc, a obecność tej oślepłej Sybilli, otoczonej cieniami śmierci, przydawała naszemu romansowi dziwnego uroku.

Wreszcie umarła Maria Dunin. Ciało jej, które gniło już przed śmiercią, rozłożono chemicznie na pierwiastki, a równocześnie spalono ową książkę, napisaną rzekomo przez średniowiecznego mnicha. Na pamiątkę zaś jej zgonu wykuto w podziemiach dzwonnicy na metalowej ścianie jej imię i nazwisko, daty urodzenia i śmierci tudzież złowrogi wiersz:

> Diritto pe blek, ja geniosa ilia,
> Usol mi cortu, pajto beni filia.

To znaczy: Oderwana od białości, nie urodzona prawie... (tu następuje zwrot pogardliwy, nie dający się przetłumaczyć na polskie)... córka niemego zła.

W nagrodę moich przysług wysłało mnie Bractwo celem propagandy w szeroki świat. Od tego czasu upłynęło wiele wody, zapomniałem o Herminie i o Bractwie, którego szczytne zasady tak mi w duszę wrosły. Nie próbowałem nigdy odszukać siedziby tych zacnych ludzi i nie wiem, co się z nimi stało, lecz wolę myśleć o nich jako o wspomnieniu, bo czuję, że mnie to wspomnienie uszlachetnia.

Co się tyczy Marii, to los tej nieszczęśliwej długo dręczył jeszcze moje sumienie; długo nie mogłem zapomnieć jej miłości ku mnie, zniszczonej przez tajemniczy przypadek, a cała jej historia cięży na mnie jak zmora senna, która przesunęła się zbyt blisko, żeby w nią nie uwierzyć, a za niewyraźnie, żeby strachem napoić, a w duszy zostawiła tajemnicze memento, które się obojętnością pokrywa.

Dziś nie ma obawy, żeby mi się coś takiego przytrafiło. W moim umyśle zapisują się tylko te wypadki, które przystają do moich zasad, a wyrobiłem w sobie podziwienia godną zdolność odrzucania wrażeń niewygodnych. Moje niepospolite zdolności i rozległa wiedza zdobyły mi uznanie sfer kompetentnych; zostałem mianowany bibliotekarzem królewskim, co od dawna było moim ideałem. Zajmuję się archeologią, prowadzę spisy starożytnych pergaminów i wyczytuję z nich różne tajemnice, w wolnych zaś chwilach sporządzam sztuczne palimpsesty na wielką skalę i wsuwam je między rupiecie, pozwalając pająkom osnuwać je szarą i brudną przełęzą.
154

Karol Irzykowski, *Les Rêves de Maria Dunin. Palimspeste*

Et celui-ci se distingue des autres palimpsestes par son habileté, car je suis le membre le plus éminent de la Confrérie de la Grande Cloche !

FIN

Septembre 1896
Karol Irzykowski, *Sny Marii Dunin. Palimpsest*

155

A z owych palimpsestów ten właśnie celuje wyrafinowaniem, bo ja sam jestem najznakomitszym z Bractwa Wielkiego Dzwonu!

KONIEC

We wrześniu 1896
<figure><img src="image_160.png" /></figure>

<figure><img src="image_161.png" /></figure>
<figure><img src="image_162.png" /></figure>

<figure><img src="image_163.png" /></figure>
<figure><img src="image_164.png" /></figure>

<figure><img src="image_165.png" /></figure>
Résumé de l'œuvre

Fils adoptif d'un noble, Piotr Strumieński, après la mort de son « père » et de son « frère » (Robert), prend la possession des biens de la famille se situant à Wilcza. Lors d'un voyage en Italie, il rencontre Angelika, une femme peintre allemande qu'il épouse et qu'il ramène dans sa propriété. L'amour fou que vivent les jeunes mariés s'effiloche peu à peu dans le quotidien monotone du petit manoir, perdu dans une province reculée dans la partie occidentale de la Galicie autrichienne. Angelika se trouve enceinte et vit mal sa future maternité qui ne correspond pas à l'image qu'elle veut donner d'elle-même (ange pur, femme spirituelle et artiste indépendante). Lorsqu'elle met au monde un enfant mort-né, la jeune femme tombe dans un état proche de la folie et se suicide en se jetant dans un puits. Elle laisse derrière elle une série de tableaux, dont un portrait « magique » (présentant en apparence un paysage marin, mais vu sous un angle différent, il devient l'autoportrait de la jeune femme) et une lettre (dont le contenu n'est révélé au lecteur qu'à la fin du roman et dont la véracité est fortement remise en doute) qui accuse son mari d'être responsable de sa mort.
Après la mort d'Angelika, Piotr Strumieński se met à élaborer un véritable mythe autour de sa première femme et de leur amour idéal. Il feint plus qu'il ne vit vraiment une période de deuil, longue et pénible ; dans une ancienne chapelle se trouvant dans son parc, il crée un « musée » consacré à sa femme, contenant ses tableaux et toutes sortes de souvenirs de leur vie commune. Même une fois remarié avec Ola (Aleksandra), une cousine lointaine de son père adoptif, une femme dans laquelle il veut voir l'exact contraire d'Angelika, il continue à perpétrer l'idéal de son premier amour en lui trouvant des formes constamment renouvelées : il écrit un livre censé immortaliser cette liaison « exceptionnelle », partage le « secret d'Angelika » avec son fils aîné, Pawelek, dans lequel il voit l'héritier spirituel de sa première femme, prétend rester fidèle à son amour de jeunesse, même s'il vit avec une autre.

Tout au long de sa vie, Strumieński est en proie à des sentiments contradictoires : d'une part, il met toute son énergie dans la création du « mythe » d'Angelika, de l'autre, il veut rejeter le « poids » d'un « éternel veuvage » dans lequel il perçoit lui-même une grande part d'artifice et de pose. Poussé par l'envie de rompre avec cette vie conditionnée par un passé idéalisé, il commence à tromper sa femme (pour « tromper » Angelika et se libérer de son souvenir), d'abord avec une actrice de passage, Berestajka, puis avec la gouvernante de ses enfants, Paulina. Au contraire, en essayant de se libérer du souvenir de sa première femme, Stumieński entretient le mythe de cet amour idéalisé et donne ainsi à sa vie un sens et une logique aux événements qu'il pousse jusqu'à l'absurde.

Kinga Siatkowska-Callebat
## I. Le lieu

Dans un district de Galicie, là où l'on s'écarte du grand chemin et où l'on emprunte ce qu'on appelle une « route polonaise », à travers une forêt qui s'étend sur plusieurs lieues et où de jeunes noisetsiers effleurent de leurs branches le visage de celui qui voyage en calèche, on trouve le village de Wilcza. Il appartient à la noble famille des Strumieński. Son dernier propriétaire en date, Piotr Strumieński, est le principal sujet de mon étude biographique. Avant que d'aller plus avant, il m'apparaît indispensable de décrire d'abord en quelques mots le lieu où se sont déroulés les événements, en l'occurrence le manoir de Wilcza et ses environs. D'une part, je le fais pour ne pas avoir à y revenir plus tard, d'autre part, pour que le lecteur puisse d'emblée situer de manière exacte les événements dont il est question, et n'ait pas à faire appel, comme cela se produit trop souvent, au souvenir de lieux qui se seraient fixés dans sa mémoire on ne sait ni quand, ni comment. Pour mieux se représenter ce cadre, je l' invite donc à se reporter au plan qui se trouve dans la partie « Remarques ». Le plan est reproduit en annexe (p. 266).

A désigne le manoir, qui se trouve à peu près à un kilomètre de Wilcza. Le village se trouve quelque part au fond, à gauche quand on regarde le plan. D'indique la route en face de laquelle se trouve la façade du manoir et le perron (G). Les cercles devant le perron désignent la pelouse (B) au milieu de laquelle se dresse un immense tilleul centenaire. Selon une ancienne coutume, celui qui voulait arriver avec panache devant le portail (C) faisait trois fois le tour de la pelouse. Le manoir est séparé en deux ailes, qui communiquent par un petit couloir d'où un escalier en colimaçon conduit à une petite mansarde, située au milieu du bâtiment. L'aile droite est destinée, dans sa plus grande partie, aux domestiques qui peuvent, de cet endroit, facilement accéder aux diverses dépendances (Z). L'aile gauche est réservée aux maîtres des lieux. La dernière pièce, le salon (S) possède un côté en demi-cercle. Là, se trouve une porte vitrée qui donne sur le jardin (O). Après avoir descendu quelques marches, on se trouve devant des parterres de fleurs et des plates-bandes, concentrés autour de deux immenses sapins plantés de manière symétrique face aux ailes du manoir. Plus loin, le jardin
## I. Miejscowość

W pewnym powiecie w Galicji, tam gdzie zboczywszy od głównego gościńca, jedzie się tak zwaną polską drogą przez długi na parę mil młody las, pełny leszczyny, która gałęziami muska po twarzy jadącego wózkiem podróżnego, znajduje się wieś Wilcza, własność szlacheckiej rodziny Strumieńskich. Ostatni właściciel, Piotr Strumieński, jest głównym przedmiotem niniejszego studium biograficznego. Zanim przystąpię do rzeczy, uważam za stosowne opisać najpierw pokrótce teren wypadków, mianowicie dwór w Wilczy i jego otoczenie. Czynię to raz dlatego, żeby potem do tej materii nie wracać, po wtóre, żeby czytelnik umiejscawiał sobie opisane wypadki natychmiast we właściwy sposób, a nie posługiwał się w tym względzie – jak to zwykle mimo woli bywa – miejscowościami, które gdzieś kiedyś utkwiły mu w pamięci. Dla uplaty stycznienia nich posłuży załączona w «Uwagach» mapka.

A oznacza dwór, położony od wsi o jaki kilometr odległości. Wieś jest gdzieś w głębi na lewo od patrzącego. D oznacza drogę, naprzeciw której leży front dworu z gankiem (G). Koła przed gankiem oznaczają gazon (B), w pośrodku którego wznosi się ogromna stara lipa. Kto chciał z fantazją zajechać przed bramę (C), objeżdżał wedle jakiegoś tam tradycyjnego zwyczaju trzy razy ów gazon naokoło. Dwór dzieli się na dwa skrzydła połączone małym korytarzem, w którym kręcone schody prowadzą na pięterko, czyli tak zwaną facjatkę, umieszczoną na budynku w środku. Prawe skrzydło dworu przeznaczone w większej części dla domowników, którzy stąd mają blisko do różnych zabudowań gospodarczych (Z); lewe dla państwa. Ostatni pokój, salon (S), posiada z jednej strony kształt półkolisty. Tu są drzwi oszklone, prowadzące do ogrodu (O); schodzi się z nich po kilku stopniach i ma się przed sobą gazony pełne kwiatów i klomby, skupione pod dwoma dużymi świerkami, rosnącymi symetrycznie naprzeciw skrzydeł dworu. Ogród dalej
devient verger ; à cet endroit, une pergola (a) marque la fin du verger. Aux alen-
tours de M, les arbres, de plus en en plus denses, deviennent forêt ; les plus hauts
d'entre eux poussent tout près d'une haie qui longe la route. M désigne la cha-
pelle construite par de pieuses aïeules à un endroit d'où l'on a vue sur le cimetière
(E), symbole de la vanité du monde. L'allée centrale, notée par un double trait,
mène au portillon (F) ; les principaux chemins sont notés par des traits en poin-
tillés. Lorsqu'on descend l'un de ces chemins pour accéder aux champs nus, on
ne remarque pas forcément, en ouvrant la porte près de N, un puits profond,
couvert par les branches de quatre charmes, disposés autour en carré, lieu
ombreux de mort et de silence. Derrière le jardin, de longs champs monotones
s'étendent à perte de vue ; on y trouve à peine quelques poiriers qui servent de
points de repère sur cette surface vierge. À un quart d'heure de marche du
manoir, les champs disparaissent et cèdent la place à des dunes couvertes d'osiers,
derrière lesquelles se trouve la rive sablonneuse de l'un des plus longs cours d'eau
de Galicie (R).

L'affluent de cette rivière, le Wontok (W), descend dans sa partie haute de petites cascades comme des marches, au coeur d'un ravin boisé. Sur la rive droite du Wontok se trouvent des rochers, appelés Orgues (OO) ; sur la rive gauche, sur le plateau dont les falaises surplombent la rivière, s'étend un parc nouvellement créé (P), au milieu duquel est érigé un palais (p). Le parc comporte de nombreuses buttes et de nombreux vallonnements ; l'un de ces vallons sert de réceptacle à un étang, traversé par un autre affluent de la rivière R, dont le sens du courant est indiqué à l'aide d'une flèche.

Voilà à quoi ressemblent le manoir de Wilcza et ses environs.

III. L'intrus

Après la mort de son père, à double titre putatif, Piotr Strumieński fut
contraint de conserver la même attitude que ce dernier à l'égard de sa famille.
On le tint pour un intrus, un imposteur qui avait perfidement abusé de l'esprit
malade du vieux Strumieński. S'appuyant sur un prétendu testament oral, on
engagea un procès pour récupérer son héritage. On fouilla dans le passé des
parents de Piotr, on souleva la question de ses origines « roturières » ; un des
Strumieński, duelliste notoire, chercha, par tous les moyens, à l'acculer à un
affrontement à arme blanche. Entraînés par la famille de Mariusz, les voisins
adoptèrent eux aussi une attitude hostile à son égard, et, lorsque après avoir
recueilli son héritage, il rendit quelques visites à son entourage, on le reçut avec
une excessive courtoisie partout où il n'y avait pas de filles à marier. Les moins
malveillants lui reprochaient son origine infamante. « Bâtard », « fils de garde
forestier ou de palefrenier », on prononçait ces deux inconciliables vérités sans
se poser de questions.
przechodzi w owocowy; tu jest altanka (a), za którą sad się kończy. W okolicy M różne drzewa stoją coraz gęściej, przybierając charakter lasu; najwyższe z nich rosną tuż przy żywopłocie, ciągnącym się równolegle z drogą. M jest to kaplica, zbudowana przez pobożne prababki w miej- scu, z którego można widzieć cmentarz (E) jako symbol znikomości świata. Główna aleja, wyznaczona podwójną linią, prowadzi aż do furty (F); ważniejsze ścieżki oznaczone są liniami wykropkowanymi. Jedną z tych ścieżek, wiodącą w dół, wychodziło się na czyste pola; nie każdy jednak, kto otwierał furtkę przy N, dostrzegał w pobliżu głęboką stud- nię, zakrytą gałęziami czterech grabów w kwadrat przy niej rosnących – ocienione ciche miejsce śmierci. Za ogrodem rozciągają się dalekie równe pola, zupełnie nieurozmaicone, zaledwie bowiem kilka grusz pol- nych, samotnie rozstawionych, daje punkty wytyczne na gładkiej prze- strzeni. O kwadrans drogi piechotą od dworu równie przechodzą w wydmy pokryte wiklinami, za nimi piaszczysty brzeg jednej z większych rzek galicyjskich (R).

Dopływ tej rzeki, Wontok (W), w górnym biegu płynie jakby po schodach małymi kaskadami, wśród lesistego jaru. Po prawej stronie Wontoku są skały, zwane Organami (OO); na lewo, na wyżynie, której stoki miejscami urwiskowo spadają ku rzece, rozciąga się świeżo zało- żony park (P), z pałacem (p). w środku. Park ma liczne wzniesienia i zagłębienia terenu; jedno z zagłębień jest naczyniem stawu, przez który przepływa inny dopływ rzeki R w kierunku oznaczonym strzałką.

Tak wygląda dwór w Wilczy i jego otoczenie.

### III. Intruz

Po śmierci swego podwójnie pozornego ojca Piotr Strumieński zmu- szony był dalej prowadzić jego taktykę wobec rodziny. Ogłoszono go za intruza, za łotra, który podstępnie wyzyskał niedołęstwo umysłu starego Strumieńskiego, i wszczęto proces spadkowy, powołując się na rzekomy ustny testament. Wygrzebano różne rzeczy z przeszłości rodziców Piotra, poruszono kwestię jego «chamstwa», a jeden ze Strumieńskich, znany pojedynkowicz, czyhał na sposobność zmuszenia go do walki na białą broń. Również sąsiedzi, obrobieni przez Mariuszów, przybrali wobec niego nieprzyjazną postawę, a gdy objąwszy spadek pojechał złożyć wizyty ceremonialne, przyjęto go z impertynencką grzecznością wszędzie, gdzie w domu nie było córek na wydaniu. Ci, co byli łagodniejsi, mieli mu za złe jego grzeszne pochodzenie. Bękart, syn jakiegoś tam gajowego czy for- nala – te dwie sprzeczności wypowiadano jednym tchem.
À l'image de son père adoptif, le jeune Strumieński se trouvait isolé au milieu de gens jaloux et malintentionnés – et il ignorait qu'il est anormal que de mauvaises dispositions personnelles, sans raisons profondes, peuvent persister. Les vexations du temps de sa jeunesse et le souvenir du manque de nourritures spirituelles lui apprirent à apprécier le pouvoir de l'argent à sa juste valeur, ainsi que les choses matérielles qu'il est facile de convertir en choses de l'esprit et du sentiment, et le contraignirent à garder ces trésors acquis par bonne fortune avec une grande vigilance et un égoïsme absolu. Certes, il essaya dans un premier temps de se rapprocher de la famille de Mariusz et de trouver le moyen de s'endre avec eux, mais rebuté par la violence de leur première attaque, il battit immédiatement en retraite. Quand ils eurent ensuite pris conscience de la fragilité du fond du procès, ils émirent à leur tour les premiers signes d'une volonté de réconciliation, tandis que lui feignait de ne pas comprendre et tirait satisfaction du fait que la responsabilité de leur différend ne pouvait lui être imputée. Il quitta ainsi son rôle passif de solitaire pour endosser le rôle actif d'un homme qui écarte de son chemin tout ce qui peut l'empêcher de bâtir une vie à sa mesure. « À sa mesure », cela comprenait aussi les intentions dont il ne voulait pas véritablement prendre conscience ; le simple fait de se trouver subitement à une certaine hauteur et de regarder au loin les chemins de la liberté partir dans différentes directions de la vie lui procurait une sensation de bonheur. Pendant un certain temps, il garda au fond de lui cette retenue solennelle et hautaine quant à la direction à donner à ses pas, ce respect que ressent un paysan lorsqu'il foule pour la première fois un précieux tapis tissé de fausses fleurs qu'il prend pour vraies.

À cet endroit de mon étude portant sur la vie de Strumieński, je devrais présenter mon propre point de vue quant au caractère et à l'esprit de l'individu en question, afin de justifier ses futurs faits et gestes, et créer ainsi, dans une perspective génétique, sa personnalité présente et à venir, non seulement à partir de la vie du personnage, mais aussi des idées de notre époque. Pour des raisons que j'expose ailleurs, je ne me sens pas à la hauteur d'une entreprise si scrupuleuse et j'annonce d'ores et déjà que je ne m'occuperai de ceci que de manière superfi cielle ; pour le moment, je me limiterai seulement à quelques indications.

J'ai déjà évoqué l'influence des enseignements du vieux Strumieński touchant la supériorité de l'esprit sur le corps. Les choses n'ayant à ce jour guère évoluées, il est inutile de préciser que les gens d'intelligence moyenne restaient à cette époque enfermés dans une dichotomie grossière. « Idéalisme » et « réalisme », parfois « matérialisme », étaient des termes employés à tort et à travers, non dans leur sens savant, mais dans leur acception usuelle. À l'époque où il étudiait les œuvres de nos poètes les plus illustres, Piotr Strumieński s'était lancé
Tak złożyło się, że młody Strumieński, podobnie jak jego przybrany ojciec, stanął izolowany wśród ludzi nieprzychylnych mu i zawistnych – a nie wiedział, że we wrogim usposobieniu bez żadnych głębszych, osobistych przyczyn nikt wytrwać nie ma potrzeby. Upokorzenia z czasów młodzieńczych, pamięć własnego niedostatku wśród wyższych potrzeb kulturalnych poznawanych wówczas nauczyły go cenić potęgę pieniędzy jako wartości materialnych, dających się łatwo zamienić na intelektualne i uczuciowe, i nakazały mu strzec czujnie a z bezwzględnym egoizmem tych tak szczęśliwie nabytych skarbów. Zrazu próbował wprawdzie zbliżyć się do Mariuszów i wejść na drogę ugody, ale odepchnięty ich pierwszym gwałtownym atakiem, cofwał się natychmiast, kiedy zaś potem oni, przekonawszy się o chwiejności podstaw procesowych, okazywali z daleka skłonność do nawiązania powtórnie pojednawczych nici, on udawał, że się na tym nie poznaje, i był zadowolony, że wina nieporozumienia nie spada na niego. Tak z roli biernej odosobnionego przeszedł do roli czynnej człowieka usuwającego ze swego horyzontu wszystko to, co mogło mu przeszkadzać w urządzeniu sobie życia po swojemu. To «po swojemu» obejmowało zamiary, których sobie nie chciał całkiem uświadamiać, na razie bowiem samo znalezienie się raptem na pewnej wyżynie i patrzenie stamtąd na wolne dalekie drogi w różne strony życia napawały go błogim uczuciem radości. Miewał jeszcze krótki czas tę pełną przesady uroczystą trwożliwość o jakość dalszych swych kroków, ten respekt, jaki odczuwa chłop, gdy pierwszy raz w życiu ma stąpić na bogaty dywan, utkany sztucznymi kwiatami, które za prawdziwe uważa.

W tym punkcie mej rozprawy na tle życia Strumieńskiego powinien bym roztoczyć moje wyobrażenia o charakterze i umysłowości badanego osobnika, aby uzasadnić dalsze jego postępowanie, umysłowość zaś jego, tak w teraźniejszym stadium, jak w dalszych, wyprowadzić genetycznie także z idei poruszających i nurtujących dobę współczesną, a nie tylko z jego własnych przejść życiowych. Z powodów jednak, które gdzie indziej wyłuszczam, nie czuję się zdolnym do takiej sumienności i zapowiadam, że będę się z tym załatwiać dość powierzchownie, na razie zaś ograniczę się do kilku wskazówek.

Wspomniałem już o wpływie nauk starego Strumieńskiego o wyższości ducha nad ciałem. Że w owym czasie ludzie przeciętnej inteligencji tkwili w grubym dualizmie, o tym bym wspominać nie potrzebował, bo i teraz nie jest o wiele lepiej. Idealizm i realizm, względnie materializm – tymi terminami szastano nie w ich naukowym, ale w popularnym znaczeniu. – Swego czasu, studiując razem z kolegami dzieła naszych najwybitniejszych poetów, wdawał się też Piotr Strumień-
avec ses amis dans des considérations historiosophiques et patriotiques, et autres profondeurs superficielles du même genre. Il s'imprégna des idées propres à la noblesse : fierté d'être propriétaire terrien, d'être citoyen, de posséder un manoir, des chiens, des chevaux, d'organiser des parties de chasse et de perpétuer des traditions respectables, d'avoir des paysages décrits dans des livres et des paysans. Strumieński luttait contre ces aspirations qui avaient germé en lui à l'époque où il fréquentait encore Robert [son frère adoptif], mais il les combattait avec une amertume secrète, car elles convenaient à son tempérament et lui donnaient un sentiment d'ordre, de clarté, de confiance en soi. Étant considéré comme un intrus, il était cependant trop amer pour attacher de l'importance aux privilèges officieux mêmes de son nouvel état. Il avait quitté un milieu pour un autre qui ne l'acceptait pas, qu'il l'ait voulu ou non. Il se trouvait entre les deux, en porte-à-faux, ce qui le conduisit à développer un goût prononcé pour des modes de vie où il n'est pas question de « milieux » ; autrement dit : il « se dévoya ».

Il emprunta à Robert de nombreux schémas de pensées – Robert qui, de manière générale, avait jeté une ombre particulière sur le développement de sa personnalité. On pourrait voir là une sorte d'imitation, d'assimilation, mais il serait plus juste d'attribuer à ce phénomène la conséquence d'une adaptation mutuelle de deux amis qui avaient passé ensemble de nombreuses années, adaptation qui ne pouvait se faire sans ces affrontements silencieux qui n'ont pas encore trouvé leur Homère. C'est de cette façon que Strumieński s'était familiarisé avec de nouvelles armes, ou plutôt, qu'il se les était forgées : méfiance, résistance aux blessures psychologiques, brutalité dissimulée, et puis hypocondrie et pessimisme, caractères qui, chez Robert, résultaient naturellement de sa malformation.

Parallèlement à son goût pour les plaisirs réservés aux nobles, ou plutôt aux hobereaux, naquirent en lui des idées et des penchants romantiques. Il convient de prendre cet adjectif dans son acception usuelle, et donc d'avoir à l'esprit avant tout l'amour. Strumieński avait une haute opinion des femmes, du fait peut-être qu'il avait passé la majeure partie de sa première jeunesse à Wilcza, dans la demeure d'un vieillard qui vivait comme un sauvage, où il n'avait jamais vu de femmes belles et intelligentes ; il les connaissait seulement par ses lectures et s'imaginait à leur sujet des choses fabuleuses. Cette époque déposa dans son âme un fond de romantisme, qu'il conserva en lui, après même qu'il se fût familiarisé avec la vie en ville et qu'il eût élargi, grâce à quelques amis, le champ de ses expériences sexuelles, se dotant de cette manière d'un vernis de cynisme qu'il était toutefois facile de gratter. La modestie et la timidité de son tempérament, qu'il attribuait, peut-être à tort, aux conditions dans lesquelles il avait été élevé, l'autorisant seulement à ne songer qu'à des relations platoniques avec des femmes respectables, le conduisirent à n'aimer ces dernières qu'à peu près selon les préceptes de Mickiewicz :
ski w kombinacje historiozoficzne i narodowe, i inne tym podobne płyt-
kie głębokości. Dalej wymienię zakres idei szlacheckich: dumę z tego,
że się posiada ziemię, jest się obywatelem, ma się dwór, psy, konie, polo-
wanie i porządne tradycje, swoje zaintabulowane w księgach krajobrazy
i swój lud. Ale Strumieński oddalał od siebie te upodobania, których
zarodki zasiały się w nim jeszcze za czasów obcowania z Robertem –
czynił to z pewnym kryjomym żalem, gdyż właśnie one przypadały mu
do temperamentu, dawały poczucie prostoty, porządku, pewności siebie.
Skoro go jednak uważano za intruza, to był za cierpkim, by przywiązy-
wać wagę i do nieurzędowych przywilejów swego nowego stanu. Pod-
niesiony z jednej sfery, wypchnięty własną i cudzą wolą z drugiej, zawisł
niejako w powietrzu między jedną a drugą, a wskutek tego przyciągnęły
go sposoby życia, przy których nie ma mowy o «sferach», czyli mówiąc
krótko a źle: «wykoleił się».

Bardzo wiele takich i innych zawiązków myślenia przejął Piotr od Roberta – Robert w ogóle rzucił pewien osobliwy cień na urobienie się jego charakteru. Można by w tym widzieć naśladownictwo, upodobanie się, można by jednak przypisać to raczej długoletniemu przystosowywa-
niu się do siebie obu przyjaciół, które się nie obeszło bez tych cichych walk, które nie mają swojego Homera. W nich to Strumieński przyswoił lub wykształcił sobie pewne bronie: podejrzliwość, baczność na urażenia psychiczne, skrytą brutalność, a w ślad za nimi nauczył się hipochondrii i pesymizmu, które u Roberta były naturalnym wynikiem jego fizycz-
nego upośledzenia.

Równocześnie z upodobaniami szlacheckimi, a raczej hreczkosiej-
skimi, wsiąknęły weń pojęcia i nastroje romantyczne. I to słowo trzeba
brać w znaczeniu popularnym, a więc przede wszystkim mieć na myśli
miłość. O kobietach miał Strumieński bardzo pochlebne mniemanie,
być może wskutek tego, że pierwsza część jego młodości upłynęła prze-
ważnie w Wilczy, we dworze zdziczałego starca, gdzie pięknych i mąd-
rych niewiast wcale nie widywał, znał je więc tylko z książek i wyobrażał
sobie o nich cudowne rzeczy. To wytworzyło stały osad romantyzmu w
jego duszy, który pozostał nawet wtedy, gdy Strumieński zetknął się z
życiem miasta i przy pomocy przyjaciół rozszerzył zakres swych płcio-
wych doświadczeń, otrzymując w ten sposób w dodatku pewien pokost
cynizmu, który się łatwo zeskrobywał. Skromność i nieśmiałość uspo-
sobienia, którą może i mylnie przypisywał tylko stosunkom, w jakich się
chował, nie pozwalały mu na zbytnią natarczywość w platonicznych
miłostkach z porządnymi kobietami, więc kochał się w nich mniej więcej
według recepty Mickiewicza:
Oh! J'ai une telle adoration pour ce petit tableau muet
Que je n'ose pas profaner de mes lèvres ses lèvres désarmées,
Et quand je lui dis « bonsoir » à la clarté de la lune
Ou bien quand la lampe brûle encore dans la chambre,
Je n'ose pas découvrir ma poitrine ni défaire le foulard de mon cou
Avant de lui couvrir les yeux de feuilles de cyprès<fnref n="1" />.

Seuls les derniers vers ne pouvaient être vérifiés dans la pratique, car il lui était difficile de se procurer une feuille de cyprès, et il ne portait pas de foulard, mais des vêtements autrement plus proches du corps, comme par exemple des caleçons.

La timidité est souvent cause de raillerie entre jeunes. Lorsque Strumieński en fit l'expérience, il en fut vexé et, guidé par son instinct, il trouva le moyen de donner à cette faiblesse le sceau de la vertu. Alors, à l'époque où il s'était jeté dans « des fleuves de joies impures<fnref n="2" /> » (Mickiewicz), lorsque « le Mont de Vénus lui ouvrait son giron profané<fnref n="3" /> » (Kasprowicz), il élabora, après quelques désilusions, une théorie selon laquelle il ne pouvait faire la « chose » sans s'abandonner totalement à son médium, au risque de se salir, en particulier au moment fatidique. « Saint est le coït », se disait-il. C'était sa théorie, même si en fin de compte il n'était ni très vertueux, ni très exigeant, et qu'à chaque occasion qui se présentait à lui, il aimait faire déborder la coupe qui était pourtant déjà trop pleine. Il n'avait pas encore appris à s'embarrasser de ce genre de contradictions. Sa théorie était, entre autres, confortée par la conscience qu'il avait de sa beauté, beauté qu'il idolâtrait, y voyant quelque chose d'hellénique, car c'était du reste la seule chose précieuse dont on ne pouvait lui contester la propriété. Il est vrai que Robert critiquait le visage de Piotr qu'il trouvait inexpressif d'un point de vue artistique, mais il s'agissait clairement de jalousie. Pour garder un corps harmonieux (tout aussi hellénique que son visage), Strumieński se rendait dans sa forge pour y battre le fer, il essayait de soulever des poids, tandis que chez lui il coupait du bois, comme l'ont fait, à travers l'histoire, de nombreux représentants des grandes familles royales. Son arrogance était une revanche sur ses origines modestes, surtout à l'époque où Robert était encore en vie. Il se comportait, du moins en pensée, comme s'il réservait sa personne pour un amour incroyable, hors du commun. Car en réalité, cet idéal d'amour, né de ses lectures, s'était trouvé sur son chemin, comme une chose certes superflue mais qui devait tout de même être réalisée au nom d'un but supérieur, comme un postulat qui, sur le

<footnote n="1">1. A. MICKIEWICZ, *Dziady IV*, v. 555-560. Pour la traduction française *Les Aieux*, op. cit., p. 108.</footnote>

<footnote n="2">2. *Ibid.*, v. 173; trad., p. 90.</footnote>

<footnote n="3">3. Citation inexacte de *Venus Vulgivaga* tiré du recueil *Amina Lachrymans*. Jan KASPROWICZ (1860-1926), poète et traducteur, l'un des plus grands représentants de la Jeune Pologne.</footnote>
Ach! ja tak ją na martwym ubóstwiam obrazku,
Że nie śmiem licem skazić jej bezbronnych ustek,
I gdy dobranoc daję przy księżyca blasku
Albo jeśli w pokoju lampa jeszcze płonie,
Nie śmiem rozkryć mych piersi, z szyi odpiąć chustek,
Nim jej listkiem cyprysu oczu nie zasłonię.

Tylko ostatnich wierszy nie mógłby zastosować w praktyce, gdyż i o listek cyprysu było dość trudno, a zamiast chustek mogła być mowa o częściach ubrania bliższych ciała, np. kalesonach.

Nieśmiałość młodzieńców jest znanym celem szyderstw rówieśni-
ków. Gdy to spotkało Strumieńskiego, uczuł się ukłutym i, wiedziony
instynktem charakteru, wynalazł sposób, za pomocą którego temu bra-
kowi nadał piętno cnoty. Oto w czasie, w którym się rzucił «w brudne
uciech rzeki» (Mickiewicz), gdy «Venus Vugivaga otwierała mu swoje
skalane łono» (Kasprowicz), po pewnych rozczarowaniach ułożył sobie
teorię, że nie można tego robić bez pewnego rodzaju całkowitego odda-
nia się swemu medium, co w chwili paroksyzmu zwłaszcza stanowi
tajemnicę skalania się. Spółkowanie jest święte – powiedział sobie. Taką
miał teorię, chociaż w gruncie rzeczy nie był właściwie ani tak cnotli-
wym, ani tak wybrednym i przy nadarzającej się sposobności lubił pod-
kładać iskierkę pod beczkę zanadto nagromadzonego prochu. Nie nau-
czył się jednak jeszcze kłopotać takimi sprzecznościami. Teorię jego
wzmacniało i to, że wiedział, iż jest pięknym, piękność tę w sobie ado-
rował, uważał ją za coś helleńskiego, bo zresztą była to jedyna cenna rzecz
stanowiąca jego niezaprzeczoną własność. Wprawdzie Robert krytyko-
wał jego twarz z malarskiego punktu widzenia jako twarz bez wyrazu,
ale była to oczywista zazdrość. Aby zaś całe ciało utrzymać w harmonii
(helleńskiej), chodził Strumieński do swej kuźni, kuł żelazo, próbował
podnosić ciężkie młoty, a u siebie rąbał drzewo – naśladując w tym his-
toryczne przykłady osób z domów panujących. Zwłaszcza póki Robert
żył, zarozumiałości te były rodzajem wewnętrznego odwetu za brak dóbr
materialnych. Więc np. w myślach przynajmniej zachowywał się Piotr
Strumieński tak, jakby rezerwował swoją osobę dla jakiejś specjalnej,
nadzwyczajnej miłości. Ale bo też w istocie ideał takiej miłości, wyszedł-
szy ku niemu z książek, zastąpił mu drogę życia, jako rzecz zbędna
wprawdzie, jednak mająca być urzeczywistnioną w imię pewnej wyższej
modèle de l'impératif catégorique, contenait en lui le fondement de son existence et de son devoir. Cependant, Strumieński avait tiré cet idéal de ses lectures, sous cette forme, non parce qu'il était romantique et immature, mais parce qu'il avait trouvé le mot « amour » utilisé dans tous les livres dans un sens absolu, ce que j'expliquerai mieux dans le chapitre XIX, quand je serai en mesure de m'appuyer sur des faits qui sont des preuves en soi. J'ajouterai seulement ici que des personnes âgées de soixante-dix ans commettent la même erreur – théorique – dans leur appréhension de l'amour, bien qu'elles aient agi durant toute leur vie comme si elles ne connaissaient que le véritable sens, relatif, de ce mot. Strumieński différait d'eux en ce que certaines expériences et certaines circonstances l'avaient conduit à prendre l'amour très au sérieux.

Et la plus importante de ces circonstances était que, pendant toutes ces années où il avait été orphelin, le temps passé dans une société douteuse et perfide, parmi des gens sauvages et très peu instruits, étranges et monstrueux, avait formé goutte après goutte dans son cœur un océan de manque et fait naître en lui le désir de réparer toutes les peines subies dans le passé, toutes ses humiliations et toute sa solitude; mais ce désir, qui jusque-là l'avait empêché d'agir, se transforma en un violent besoin d'amour qu'il chercha à assouvir de manière extraordinaire.

## IV. Angelika

Après avoir pris possession de l'héritage, ce qui ne fut pas sans lui causer divers problèmes et lui faire éprouver des impressions variées, Strumieński décida de partir en Italie – ce pays où la nature fait des courbes classiques – par cette même route qu'il avait déjà empruntée en compagnie de Robert. Mais à l'époque, lié au malade par une soi-disant amitié, il n'était pas en mesure de profiter pleinement du voyage, d'autant plus que Robert, jaloux, réduisait par ses caprices la majeure partie de son plaisir, tandis que lui allait même jusqu'à feindre qu'il ne cherchait aucunement à ressentir des impressions quelconques ou bien qu'il n'était pas en mesure de les apprécier. Il souhaitait désormais se rappeler et approfondir ses souvenirs premiers, et s'attela à cette tâche avec un certain zèle. Autant par piété pour son « ami » défunt que pour éprouver la satisfaction d'être libéré de lui, il s'arrêtait précisément dans les mêmes lieux, les mêmes auberges et les mêmes chambres qu'avec Robert, il visitait les régions, vantées par lui, mais qu'il n'avait pas eu le temps de voir.

Plus Strumieński s'éloignait du pays, plus il avait l'impression que sa valeur personnelle croissait : personne ne reconnaissait en lui le roturier ; on le prenait même parfois pour un comte polonais. Durant ce voyage, il hésitait dans son attitude entre deux poses : celle du « Slave délicat » et celle de l'« Européen
konsekwencji – jako postulat, który na wzór kategorycznego impera-
tywu zawiera sam w sobie rację swego bytu i rozkazu. Wyciągnął go zaś
Strumieński w tej formie z książek nie dlatego, żeby był głową niedo-
jrzałą i romantyczną, lecz dlatego, że znalazł on słowo «miłość» uży-
wane we wszystkich książkach w pewnym absolutnym znaczeniu, które
jeszcze bliżej objaśnię w rozdziale XIX, gdy będę już mógł powołać się
na materiał dowodowy zawarty w faktach. Tu dodam tylko, że ten sam
błąd (teoretyczny) w pojmowaniu miłości popełniają nawet ludzie
70-letni, pomimo że w praktyce całe życie postępowali tak, jakby znali
jedynie właściwe, względne znaczenie tego wyrazu; Strumieński zaś
różni się od nich tym, że pewne okoliczności i podniety wyzwały go do
brania miłości bardzo na serio.

A z tych okoliczności najważniejszą była ta, że przez całe lata osiero-
cenia, życia wśród stosunków towarzyskich wciąż tak zdradliwych i nie-
pewnych, a wśród ludzi bądź to niższych wykształceniem, bądź też zdzi-
czałych, dziwacznych i monstrualnych – kroplami uzbierało się w nim
morze tęsknoty, powstawała żądza wynagrodzenia za te wszystkie chwile
przykrości, poniżeń i osamotnień, ta zaś żądza, wyciągnawszy wreszcie
skrępowane dotychczas ramiona, przerodziła się w gwałtowną potrzebę
miłości i szukała nadzwyczajnego zaspokojenia.

IV. Angelika

Po objęciu spadku i przebyciu różnych wrażeń i kłopotów związanych z tym faktem, postanowił Strumieński pojechać do Włoch – do tego kraju klasycznych zaokrągleń natury – tym samym szlakiem, który już poznał w towarzystwie Roberta. Wówczas jednak, przykuty do chorego niby przyjaźnią, nie mógł napoić się wrażeniami podróży, zwłaszcza że zazdrosny Robert uszczupłał mu swymi kaprysami wielką część przyjemności, a on – z przyjaźni – udawał nawet, że tych wrażeń nie pragnie lub że się na nich poznać nie umie. Chciał więc teraz odświeżyć i poprawić te swoje pierwsze wspomnienia na większą skalę, a wziął się do tego z pewną pedanterią. Zarówno z pietyzmu dla zmarłego «przyjaciela», jak dla odczuwania satysfakcji, że jest od niego uwolnionym, zatrzymywał się akuratnie w tych samych miejscowościach, gospodach i pokojach, co Robert, zwiedzał okolice, które Robert sobie zachwalał, ale których już ujrzeć nie zdążył.

Im bardziej Strumieński oddał się od kraju, tym więcej – jak mu
się zdawało – czuł, że wartość jego osobista rośnie: nikt nie poznawał
w nim plebejusza, a niekiedy nawet uważano go za polskiego hrabiego.
Zachowanie się jego w podróży było wahaniem się między pozą: «typ
cultivé », aux nerfs sensibles à la beauté. Cette seconde pose, il avait pu l'observer chez Robert. Utilisant son prénom, il accéda aux cercles artistiques, dans lesquels on avait déjà entendu parler de lui, mais on attacha moins de malveillante importance qu'en Pologne au problème de sa légitimité. Les artistes l'accueillirent les bras ouverts, voyant en lui un mécène potentiel. Strumieński aurait en réalité préféré rester l'un des adeptes de l'art, il aurait souhaité faire les mêmes études que Robert, pour lesquelles il se sentait davantage de vocation que ce prétentieux. Mais son héritage et ses nouvelles « responsabilités », auxquels il ne souhaitait aucunement renoncer, le dispensaient en quelque sorte du devoir de devenir un bon peintre ; d'un autre côté, le fait d'avoir accès à des œuvres importantes, dont il n'avait autrefois même pas idée, et la peur d'avoir à fournir de très gros efforts l'amenèrent à qualifier sa lubie de « faux appétit ». Il cessa donc de peindre et se félicita de ce renoncement raisonnable – qui le faisait souffrir en secret à cette époque, mais également par la suite – il se résignait à endosser le rôle de connaisseur et d'amateur d'art, bien qu'il eût conscience du ridicule et du handicap que constituait cette nouvelle fonction. À l'origine de cette décision, il y eut un incident qui ouvrit aux puissances originelles de son âme de nouvelles écluses.

Lors d'une exposition de peinture, il découvrit les paysages d'une Allemande, Angelika Kauffmann – le fait qu'elle portât le même nom que la célèbre peintre du XVIIIe siècle n'était qu'une coïncidence – et il les jugea « tristes à mourir », et de d'autant plus après avoir (ou : pour avoir ?) entendu une anecdote pour le moins surprenante à propos de celle qui les avait peints. Qu'en l'occurrence cette femme était folle, qu'elle s'appelait « la virginale Artémis », qu'elle était belle, mais froide, incapable de faire naître la flamme de l'amour ni en elle ni chez les autres, et qu'elle avait un hymen cornutum : c'est là que résidait l'étrangeté du talisman de son talent ! Tout ceci l'intéressa, mais il ne put faire autrement que de se ranger à l'opinion publique et, une fois qu'il l'eût aperçue de loin, il devina son tempérament à partir de prétendus détails anatomiques, il s'amusait à ses dépens et, en l'observant, il émit le verdict suivant : « Décidément, elle a en elle quelque chose de très peu féminin. » La réalité démentit rapidement ses préjugés pseudo-scientifiques car Angelika était tout à fait différente.

Ils firent connaissance à l'époque où Strumieński croyait encore en son talent de peintre. Apprenant qu'Angelika dispensait des cours de dessin, il lui demanda de lui en donner, pressentant que c'est de cette manière qu'il pourrait remplacer sa folie de la peinture par une autre folie. Angelika, habituée à n'enseigner qu'à des débutants, devina qu'il tenait à rester discret – ce fut là leur premier moment de complicité. De son côté, elle essayait d'obtenir sa sympathie, en se souciant un peu trop de sa formation artistique, et trahissant devant lui les arcanes de
łagodnego Słowianina» a «typ kulturalnego Europejczyka» nb. o czu-
łych na piękno nerwach. Tę drugą pozę podpatrzył u Roberta. Posługu-
jąc się imieniem Roberta, wszedł w koła artystyczne, w których już pier-
wej o nim wiedziano, ale sprawą jego legalności nie zajmowano się tak
złośliwie jak w kraju. Artyści przyjęli go z otwartymi ramionami jako
materiał na nowego mecenasa sztuki. Strumieński właściwie byłby wolał
zostać jej adeptem, byłby wolał próbować tych studiów, które dawniej
podpatrywał u Roberta i do których czasami czuł się bardziej powoła-
nym niż zarozumialec Robert. Ale majątek i odziedziczone nowe «obo-
wiązki», których bądź co bądź zrzekać się nie chciał, uwalniały go
poniekąd od obowiązku zostania dobrym malarzem, z drugiej zaś strony
poznanie dzieł imponujących, o jakich dawniej nie miał pojęcia, i obawa
podjęcia się olbrzymich trudów sprawiły, że nazwał swoją chętkę «fał-
szywym apetytem». Zaprzestał więc malować i winszując sobie tej
rozumnej rezygnacji – wskutek której cierpiał tajemnie i teraz, i później
– przyuczał się od biedy do roli znawcy i miłośnika, jakkolwiek czuł jej
śmieszność i upośledzenie. Głównie jednak wpłynął na taką decyzję
Strumieńskiego wypadek, który rdzennym władzom jego duszy nadał
inny upust.

Na jakiejś wystawie obrazów ujrzał pejzaże Niemki Angeliki Kauffmann – była to tylko imienniczka słynnej malarki z XVIII wieku – i uznał je za «smutne jak śmierć», tym bardziej kiedy (a raczej: dlatego że?) usłyszał frapujące szczegół o osobie ich autorki. Że mianowicie ta kobieta to wariatka, nazywa się «niepokalaną Artemidą», piękna, lecz zimna, niezdolna wzbudzić żaru miłosnego ni w sobie, ni w innych, i że ma hymen cornutum: tak dziwacznym jest talizman jej talentu! To wszystko go zainteresowało, lecz nie mógł się zdobyć na inny sposób sądu jak opinia publiczna i raz po ujrzeniu jej z daleka, wnioskując z domniemanych szczegółów anatomicznych o jej temperamencie, zabawił się tanim kosztem w obserwatora i zawyrokował: «Ma ona w sobie stanowczo coś niekobiecego». Tym przesądom pseudonaukowym rzeczywistość udowodniła wkrótce kłamstwo, bo Angelika była zupełnie inną.

Znajomość ich zaczęła się w czasie, gdy Strumieński pielęgnował
jeszcze swój talent malarski. Dowiedziawszy się, że Angelika udziela lek-
cji rysunków, prosił ją o naukę, przeczuwając, że w ten sposób najprędzej
zastąpi szał malarski innym szałem. Angelika, przyzwyczajona do ucze-
nia tylko początkujących, domyśliła się, że idzie mu o dyskrecję – to było
pierwszą ich serdecznością. Ona starała się pozyskać jego sympatię,
przejmując się jego wykształceniem malarskim bardziej na serio, niż było
l'art ; lui essayait de la séduire, découvrant son absence totale de talent et parvenant à la conviction que son ardeur pour l'art n'était que de l'ardeur tout court. Rapidement se produisit ce à quoi il aspirait : il tomba amoureux. Qu'Angelika fut plus âgée que lui de quelques années ne le gênait en rien, et même, cela procurait à ses yeux un charme particulier à leur relation. C'était un calcul sentimental : il pensait qu'Angelika le récompenserait davantage à cause de la différence d'âge et qu'elle lui montrerait qu'une autre femme, plus jeune, plus fraîche, ne l'aimerait pas autant qu'elle. Sa pauvreté ne le dérangeait pas non plus ; il espérait trouver en elle une parfaite compagne dans cette situation étrange et transitoire qui était la sienne depuis qu'il avait hérité. Angelika l'impressionnait non seulement par sa beauté mais aussi par son intelligence, il n'en avait encore jamais rencontrée de telle, et une souplesse d'esprit qu'elle avait acquise, paraît-il, en vivant parmi les artistes et les gens cultivés. Elle le saisissait en particulier par le fait qu'il distinguait dans son intelligence quelque chose qu'il tenait pour de la naïveté, de l'innocence, et qu'il prit plus tard pour de la folie. De toute façon, Strumieński par nature se laissait terroriser par tout, ne laissant pas s'exprimer les doutes qui naissaient en lui.

En ce qui concerne Angelika, elle perdit également la maîtrise de son propre cœur, chose dont elle se croyait tout à fait incapable. Au début, ce « vigoureux Slave » simplement lui plaisait. Elle développait alors à son égard toute la puissance de sa qualité qui, d'ailleurs pas tellement à propos, aurait pu être qualifiée de conversationnelle. Elle était capable, de manière très habile, de jouer avec la réalité, la tourner en dérision ou bien la transformer en faits illusoires, appartenant à un complexe imaginaire fantastique, et elle évitait consciemment de dépasser tout ce qui aurait pu détruire l'atmosphère créée avec ses mensonges et ses plans. Celui qui n'entrait pas dans le cercle de cette comédie soit s'ennuyait soit, après quelques tentatives pour la tourner en dérision, émettait un jugement méchant, qu'elle serait meilleure poétesse que peintre. Par chance, Strumieński réagissait à la perfection à cet aspect de son caractère et comme l'appareil fabulocomversationnel d'Angelika était en fin de compte calculé pour les affaires érotiques, Strumieński, pris dans le fil doré des mensonges d'Angelika, finit par devenir sa « victime ».

Il était alors sa victime : il lui semblait qu'elle se tenait à distance des oasis fantastiques dont elle nourrissait son imagination à lui. En réalité, Angelika faisait semblant de ne pas être naturelle. Elle feignait d'être indifférente et hautaine, comme si elle se trouvait sur des sommets glacés, inaccessibles à l'amour humain, elle inventait pour Strumieński toutes sortes d'épreuves comme pour un chevalier moyenâgeux, mais, d'un autre côté, de peur qu'il ne se fâchât, elle savait au moment critique, comme de manière involontaire, trahir à l'aide de mots, de gestes et de regards une tout autre sphère de sentiments en elle et ouvrir des pers-
potrzeba, dyskredytując przed nim tajniki sztuki – on kokietował ją, odkrywając przed nią zupełnie brak zdolności w sobie i przychodząc do przekonania, że jego zapał do sztuki był tylko zapałem w ogóle. Wkrótce też miał już to, do czego dążył: zakochał się. Że Angelika była odeń starша o lat kilka, to mu nie przeszkodziło, owszem, przez to stosunek nabierał w jego oczach szczególnego uroku. Było tu wyrachowanie uczucia: że Angelika z wdzięczności wynagrodzi go osobno za różnicę wieku i pokaże mu, iż inna kobieta, młodsza, świeższa, nie kochałaby go tak, jak ona. Tak samo nie zrażało go jej ubóstwo, owszem, dzięki temu ubóstwu spodziewał się mieć z niej doskonałą uczestniczkę w tej dziwnej przejściowej sytuacji, jaką mu zgotowało odziedziczenie majątku. Angelika zaś imponowała mu nie tylko pięknością, ale i niespotykaną przezeń dotychczas nigdzie inteligencją i giętkością umysłu, którą nabyła podobno przez życie wśród artystów i uczonych. Ujmowała go szczególnie tym, że na jej inteligencji dostrzegał coś, co mu się wydawało naiwnością, dziecięcością, a co później uznał za wariactwo. Zresztą Strumieński i tak z natury pozwalał się wszystkiemu terroryzować, nie dopuszczając do głosu zastrzeżeń, jakie się w nim budziły.

Co do Angeliki, to i ona wnet straciła władzę nad swym sercem tak, jak sie tego po sobie sama nie spodziewała. Z początku podobał jej się tylko strasznie ten «gorący Słowianin», rozwinęła więc wobec niego całą potęgę pewnego przymiotu, który by – nie bardzo trafnie – można nazwać konwersacyjnym. Oto umiała w sposób niezmiernie zróżniczy igrać z faktami rzeczywistości, wyszydzać je lub zamieniać na fakta iluzoryczne, należące do jakiegoś urojonego fantastycznego kompleksu, przy czym świadomie unikała lub wymijała wszystko, co by mogło popsuć nastrój wywołany za pomocą jej kłamstw i projektów. Kto nie chciał wejść w koła takiej komedii, ten albo nudził się, albo po kilku pojedynkach na szydrostwa wydawał złośliwy sąd, że byłaby z niej lepsza poetka niż malarka. Trafem Strumieński doskonale reagował na ten objaw jej charakteru, a ponieważ wspomniany aparat bajkowo-konwersacyjny Angeliki był w gruncie rzeczy obliczony na sprawy erotyczne, więc też i Strumieński, osnuty złotą przędzą kłamstw Angeliki, stał się jej «ofiarą».

Ofiarą zaś był na razie dlatego, ponieważ, jak mu się zdawało, Angelika trzymała się sama z daleka od tych fantastycznych oaz, którymi jego wyobraźnię łudziła. W istocie Angelika na pozór zachowywała się sztucznie. Udawała obojętność i wyższość, przebywanie na szczytach lodowatych, niedostępnych dla ziemskiej miłości, wymyślała dla Strumieńskiego różne próby jak dla rycerza średniowiecznego, lecz z drugiej strony, w obawie, by nie zraził się, w krytycznej chwili umiała niby nie-
pectives lointaines à ses espoirs. La raison de cette tactique se trouvait dans une honte exagérée de son anomalie anatomique, le dégoût devant la nécessité d'une opération future et, en même temps, l'orgueil, qui la poussait à conserver le plus longtemps possible cet état exceptionnel, qui la rendait digne de son nom. Strumieński connaissait aussi la possibilité de supprimer cet obstacle par une intervention ; pourtant il lui convenait davantage de considérer l'affaire dans l'esprit d'Angelika, autrement dit, de l'aimer comme s'ils ne pouvaient se posséder l'un l'autre. Devant les yeux de son âme, s'ébauchait le tableau « idéal » d'un amour pur, qui méritait d'être réalisé, merveilleux, mais imprécis, et ce détail anatomique, il le considérait comme un symbole sacré, comme une indication secrète des âmes sur la manière dont il convenait de comprendre ce « secret ».

Angelika devint alors la compagne de ces idées et ils échangèrent leurs vœux de chasteté. Mais cette expérience fut « gâchée » par la nature. Après un temps, lorsque la passion retomba, et que le fait de passer du temps ensemble créa entre eux des centaines de liens et des concessions, impossibles à décrire, ils cherchèrent alors tous deux diverses solutions pour créer un substitut du facteur physiologique.

Le fruit de cette première étape, de ces mois de lune de miel assez atypiques, fut une série de tableaux peints par Angelika dans lesquels, abandonnant les sujets tristes qu'elle avait peints jusqu'à présent, elle se mit à peindre des paysages représentant le ciel. Un ciel avec les reflets du soleil, un ciel pendant la tempête, couvert de nuages noirs dans la lumière des éclairs, un ciel nocturne, silencieux et profond, couvert d'étoiles et de voies lactées ou bien des ciels peuplés de créatures étranges, ne ressemblant à aucune des divinités de l'Olympe. Strumieński l'aidait dans ses travaux de ses conseils et de ses encouragements, lui apportait diverses informations sur les phénomènes météorologiques et optiques et recueillait pour elle de nombreux documents savants. La deuxième étape s'avéra cependant moins riche en épisodes pouvant être mis en peinture, mais les oiseaux de l'Adriatique pourraient en dire quelque chose, qui dans leur vol près des colonnes de marbre dans les jardins ombragés voyaient deux corps brûlant de passion, se tenant l'un contre l'autre sous les volutes exubérantes de fleurs du sud parfumées.

Ils finirent par prendre la décision d'abaisser leur amour de quelques ciels et ils firent comme s'ils venaient de découvrir que dans ce genre de cas Esculape pouvait aider Aphrodite. Angelika mit un masque pour se rendre chez un médecin qui la débarrassa de son anomalie physique. Ce fut en Italie, dans ce pays où la nature fait des courbes « classiques ».

Ils se tenaient à présent penchés au-dessus d'une rivière qui soi-disant descendait d'un paradis lointain, ils jugulaient de violents soupirs et s'enivraient de langueur. Et même dans cette entreprise il y avait un calcul instinctif : de fait, ils
umyślnie zdradzać za pomocą słów, gestów czy spojrzeń całkiem inną sferę uczuć u siebie i otwierać jego nadziejęjom dalekie perspektywy. Powodem tej taktyki był wygórowany wstyd jej błędu anatomicznego, wstręt przed konieczną w przyszłości operacją, a zarazem duma, dążąca do zachowania jak najdłużej tego wyjątkowego stanu, który ją uczynił godną jej imienia. Także Strumieński wiedział o możliwości usunięcia przeszkody za pomocą operacji, mimo to bardziej mu dogadzało trak- tować sprawę w duchu Angeliki, to znaczy kochać się z nią tak, jakby siebie wzajemnie nigdy w życiu posiąść nie mogli. Przed oczyma jego duszy majączył mu godny urzeczywistnienia, wspaniały, ale niewyraźny obraz «idealnej», czystej miłości, a ową drobnostkę anatomiczną uwac- żał za święty symbol, za tajemniczą wskazówkę duchów, jak tę «zagadkę» pojmować należy.

Wnet stała się Angelika wspólniczką tych pomysłów i zawarli ze sobąślub czystości. Ale eksperyment ten «zepsuła» natura. Po pewnym cza- sie, kiedy pierwszy zapał ostygnął, a przebywanie razem wytworzyło mię-dzy nimi setki nie dających się określić węzłów i pobłažliwości, wpadali już oboje na rozmaite pomysły, jakby sobie stworzyć surogat w miejsce brakującego czynnika fizjologicznego.

Wyrazem pierwszego etapu tych rzadkiego rodzaju miodowych mie-
sięcy była seria obrazów Angeliki, w których ona, porzuciwszy swe
dotychczasowe smutne tematy, zaczęła malować krajobrazy przedsta-
wiające niebo. Niebo pełne refleksów słońca, niebo podczas burzy,
zasiane czarnymi chmurami w oświetleniu błyskawic, niebo nocne, ciche
i przepaściste, pełne gwiazd i dróg mlecznych lub pełne dziwnych istot
je zamieszkujących, niepodobnych do bóstw żadnego Olimpu. Przy tych
pracach pomagał jej radą i zachętą Strumieński, wywiadywał się sam pil-
nie o różne zjawiska z meteorologii i optyki i zbierał potrzebny dla niej
materiał naukowy. Drugi etap atoli mniej zawierał epizodów nadających
się do malarstwa, ale mogłyby o nim coś opowiedzieć ptaki Adriatyku,
które w locie swoim koło kolumn marmurowych w ogrodach cienistych
widziały dwa ciała rozżarzone namiętnością, tulące się do siebie pod
zwojami bujnych, wonnych kwiatów południa.

Skończyło się to na tym, że przecież zdecydowali się obniżyć poziom
swej miłości o parę nieb i niby to dopiero teraz dowiedzieli się, że w tym
przypadku Eskulap może pomóc Afrodycie. Angelika w masce udało się
do lekarza, który usunął fizyczny warunek wyjątkowości. Stało się to w
Italii, w tym kraju «klasycznych» zaokrągleń natury.

Stali teraz pochyleni nad rzeką płynącą niby to z dalekiego raju, tłu-
mili gwałtowne westchnienia i nasycali się tęsknotą. Ale i w tym było
voulaient effacer de leur mémoire l'intervention d'un prosaïque élément médi-
cal, mais pour ne pas avoir l'impression que c'était la seule chose qui importait,
ils remplirent cette pause d'une guirlande de nouvelles impressions et de nou-
velles idées. Il apparut alors qu'il restait à régler une question importante : la
faillite de l'amour platonique. Ils furent finalement contraints de l'admettre, de
le justifier d'une façon ou d'une autre devant eux-mêmes, de changer quelque
chose. Ils décidèrent alors que l'amour platonique ne disparaissait pas, mais qu'il
annexait un autre domaine, qu'il s'élargissait, qu'il platonisait l'élément sensuel.
Et quand enfin ils eurent traversé le pont, ils essayèrent de se convaincre qu'ils
ressentaient une jouissance qui leur semblait on ne peut plus divine. Ils ne se
demandaient pas si l'élément sensuel avait vraiment était platonisé, les impres-
sions qu'ils avaient l'un de l'autre étaient si nouvelles et si élémentaires que, par
chance, leurs esprits étaient incapables de les maîtriser ni de les classer. Dans ce
type de jouissance, il y a des conséquences physiques qu'on ne peut éviter ou
modifier de manière délibérée.

Le fruit de la troisième étape de leur relation fut *Le Livre de l'Amour*, sorte de journal érotique en images, pour lequel Strumieński avait tenu à écrire un texte. La création de ce livre était liée à une idée extraordinaire qui, comme toutes leurs idées, fut par la suite escamotée par le silence ou bien inachevée. Alors Angelika et Strumieński en vinrent à découvrir les points morts de l'amour sensuel et prirent peur du fait de leur existence. Ils étaient les signes annonciateurs de la fin de leurs illusions, l'illustration de l'uniformité de la matière qu'ils uti-lisaient.

Ils décidèrent alors de se battre contre ce facteur, qui menaçait leur amour réformé, élargi, d'un nouveau fiasco. Dans leur exaltation, ils finirent par se convaincre que l'amour est un problème, un cryptogramme du monde qu'il est nécessaire de déchiffrer, et qu'ils déchiffreraient eux, les serviteurs de l'amour. Seulement cette énigme ne pouvait être résolue que par une mort commune au nom de l'amour. Mourir par excès de vie, ne pas attendre le lent épuisement de l'amour, tourner en dérision cette mort affreuse qui voudrait peut-être emporter l'un sans l'autre. La manière dont cela devait arriver était l'objet de leurs converssations dans les moments les plus intenses, la culmination de leurs âmes et de leurs corps, leur dernier triomphe, le plus grand. Était-il question d'un état d'extase qui dure, d'une contemplation mutuelle immobile, d'une hypnotisation par le regard et par la pensée, sans possibilité de se réveiller, ou bien un tel déploie-ment de l'imagination s'accompagnait-il d'une indifférence à toutes les autres choses, au point d'apporter la faim, ou bien un épuisement physique total, ou bien fallait-il une intervention extérieure (un revolver, du poison) ? – ni l'un ni l'autre ne le savaient, mais ils se rassuraient en se disant que s'ils ne le savaient pas, c'était précisément pour avoir une raison de vivre (contradiction !), quelque
instynktowne wyrachowanie: oto bowiem chcieli zapomnieć o wme-
szaniu się prozaicznego lekarskiego żywiołu, ale żeby się nie wydawało,
iż im tylko o to chodzi, zapełnili tę pauzę girlandą nowych wrażeń i
pomysłów. Pokazało się wówczas, że jest do załatwienia jedna ważna
kwestia: bankructwo miłości platonicznej. Musieli się wreszcie przyznać
do tego, usprawiedliwić to jakoś przed sobą, zmienić. Uradzili więc, że
miłość platoniczna nie znika, lecz tylko anektuje nową dziedzinę, roz-
serza się, platonizuje pierwiastek zmysłowy. A kiedy wreszcie przeszli
po tym moście na drugą stronę, wmwiali w siebie, że odczuwają rozko-
sze nie wiedzieć jak niebiańskie. Nie mówili jednakże o tym, czy pier-
wiastek zmysłowy istotnie został splatonizowany, wrażenia bowiem,
które mieli wzajemnie ze siebie, były tak nowe i elementarne, że na szczę-
ście nie mogli ich umysłem opanować ani zaklasyfikować. W tego
rodzaju rozkoszy są pewne fizyczne konsekwencje, których dowolnie
omijać lub zmieniać nie można.

Wyrazem tego trzeciego etapu w ich stosunku była *Księga Miłości*,
rodzaj pamiętnika erotycznego w obrazach, do którego Strumieński chciał
tekst napisać. Powstanie owej księgi wiązało się z pewnym nadzwyczajnym
pomysłem, który podobnie jak wszystkie inne ich pomysły został potem
albo zeskamotowany milczeniem, albo niewykonany. Oto Angelika i
Strumieński wnet przyszli do poznania martwych punktów w miłości
zmysłowej i przerazili się ich obecnością. Były one zapowiedzią końca
ich urojeń, wykazaniem jednostajności materiału, którym rozporządzali.

Postanowili więc walczyć z tym czynnikiem, który ich zreformowa-
nej, rozszerzonej miłości zagrażał nowym fiaskiem. Wśród egzaltacji
przyszli sobie do przekonania, że miłość jest problemem, kryptogramem
świata, który należy rozwiązać, który rozwiążą oni, kapłani miłości.
Odcyfrowaniem zaś tej zagadki wydawała się im wspólna śmierć przez
miłość. Umrzeć z nadmiaru życia, nie czekać na powolne wyczerpywanie
się miłości, wydrwić tę straszną śmierć, który by może mogła zabrać
jedno bez drugiego. W jaki sposób ma się to stać, to miało być przed-
miotem ich narad w najszczytniejszych chwilach, najwyższą kulminacją
ich duchów i ciał, ich ostatnim największym tryumfem. Czyby to był
jakiś stan trwałej ekstazy, nieruchomoego zapatrzenia się w siebie, zahip-
notyzowania się wzajemnego wzrokiem i myślą, bez możności przebu-
dzenia się, czy takie rozigranie się fantazji, połączone z obojętnością na
wszystkie inne sprawy, żeby aż głód sprowadziło, czy zupełnie wyczerpa-
nie się fizyczne, czy też trzeba by było koniecznie pomóc jakimś środ-
kiem z zewnątrz (rewolwerem, trucizną) – tego oboje nie wiedzieli, ale
uspokajali siebie, że jeżeli nie wiedzą, to właśnie tylko dlatego, aby mieli
chose à quoi penser, de quoi alimenter un désir infini dans leur amour. Ils se disaient même que cela serait mal s’il savait « comment », car en même temps qu’eux le monde entier saurait que cette possibilité existe, alors qu’eux seuls étaient censés la découvrir, parce qu’ils étaient venus sur terre pour cette raison. Ainsi, ils devaient décrire dans *Le Livre de l’Amour* leur voyage vers la mort et le laisser en héritage, en même temps que le secret de la découverte funeste, à tous les couples d’amoureux à venir qui souhaiteraient les imiter.

Ils se délectaient de ce genre de détails comme de musique, mais ils étaient trop prudents pour dire clairement s’ils les prenaient au sérieux ou non. D’ailleurs, malgré toutes ces escapades dans les domaines de l’impossible, ils revenaient toujours avec beaucoup de conviction sur les sentiers battus de l’existence pratique. Strumieński se disait qu’il faudrait retourner au pays où l’appelaient ses affaires ; Angelika accepta cette décision, mais pour d’autres raisons.

De même qu’un moucheron qui tombe dans un œil grand ouvert contem-
plant l’azur en toute quiétude nous oblige à le fermer avec des battements fré-
nétiques, l’horizon de son bonheur s’est assombri pour une bagatelle et à nous
agiter, l’horizon de son bonheur s’assombrit à cause d’une petite chose. Angelika
se compromit sur le plan artistique : les experts l’accusèrent de plagiat. Ce juge-
ment, qui toutefois n’était pas sans fondement, était tout de même un peu exa-
géré car le plagiat chez Angelika n’avait pas ses sources dans la volonté de trom-
per le public, mais dans le manque de résistance de son esprit, et répondait à un
certain besoin. Angelika était parfois si enthousiaste et éprouvait tant d’émotion
face aux idées et aux effets des autres qu’elle ne pouvait résister à l’impulsion de
les reproduire, en toute innocence, et son talent apparaissait dans la pureté de
l’imitation. Strumieński, voulant prendre sa défense, publia une petite brochure,
dans laquelle il soutenait que dans les arts plastiques il ne pouvait être question
de plagiat, car tout dépendait de l’exécution et que l’imitation pouvait même
dépasser l’original, comme le prouvaient justement les tableaux d’Angelika. On
rétorqua qu’il débarquait comme un chien dans un jeu de quilles pas car ses
copies étaient justement ratées. Toujours est-il que cette polémique lui causa de
nombreux soucis – même du côté d’Angelika – et précipita son retour au pays
vers des préoccupations non artistiques.

Angelika, lassée de l'Italie à cause de ce malheureux épisode, pensait alors de
la sorte : là-bas, dans cet endroit paisible, loin du tumulte du monde, leur amour
pourrait se renouveler et revêtir des habits neufs. Les paysages dépouillés, et pas
si obsédants, ne détourneraient plus son attention de leur amour et Angelika se
retrouverait à nouveau sur un piédestal. Et surtout, c'est là-bas que reviendrait
sa foi ébranlée en son talent.
po co żyć (sprzeczność!), o czym myśleć, żywić jakieś nieskończone pragnienie w swojej miłości. Mówili sobie nawet, że to by było źle, gdyby wiedzieli «jak» bo przecież z nimi razem wiedziałby o takiej możliwości i cały świat, podczas gdy właśnie znaleźć ją mają tylko oni oboje, bo po to przyszli na świat. Otóż w *Księdze Miłości* mieli opisać tę swoją podróż ku śmierci i pozostawić ją wraz z tajemnicą śmiercionośnego wynalazku w spuściźnie wszystkim miłosnym parom, które by ich naśladować pragnęły.

Takimi pomysłami raczyli się jak muzyką, ale byli zbyt ostrożni, żeby kiedykolwiek jasno się deklarować, czy je biorą na serio, czy nie. Zresztą mimo tych wszystkich spacerów w dziedziny niemożliwości wracali zawsze z wielką pewnością na ubitą drogę praktycznego żywota. Strumieński przemyśliwał nad tym, że trzeba by przecież wrócić do kraju, dokąd go powoływał stan interesów, Angelika zaś przychyliła się do tego z innych powodów.

Podobnie jak w oko, szeroko otwarte i z zaufaniem wpatrzone w błękit, wpada czasem mała muszka i zmusza je do zamknięcia się i gwałtownych drgawek, tak samo i horyzont jej szczęścia zaciemnił się przez głupstewko. Oto Angelika skompromitowała się na polu artystycznym: znawcy zarzucili jej plagiaty. Sąd ten, chociaż niebezpodstawny, był jednak za surowy, bo plagiowanie u Angeliki miało źródło nie w chęci oszukania publiczności, lecz w nieodporności jej umysłu, było niejako jej potrzebą. Angelika tak się nieraz zachwycała i przejmowała urokiem niektórych cudzych pomysłów i efektów, że nie mogła się oprzeć popędowi odtwarzania ich na nowo, niemal niewinnie, a o talencie jej świadczyła tylko czystość naśladownictwa. Strumieński, chcąc ją bronić, wydał broszurkę, w której utrzymywał, że w sztukach plastycznych w ogóle nie może być mowy o plagiacie, ponieważ wszystko zależy od wykonania i naśladownictwo może nawet przewyższać oryginał, tak jak tego dowodem były podług niego właśnie obrazy Angeliki. Odpowiedziano mu, że wyrwał się jak Filip z Konopi, gdyż właśnie owe kopie są nieudolne. Dość, że polemika ta przysporzyła mu nieprzyjemności – nawet ze strony Angeliki – i przyspieszyła powrót do kraju, na łono zajęć nieartystycznych.

Angelika, zniechęcona do Włoch tym epizodem, mówiła sobie teraz tak: Tam, w ustroniu, z dala od zgiełku świata odświeży się ich miłość, przywdzieje nowe szaty. Biedne, nie tak natarczywe wrażenia przyrody nie odwrócą już od tej miłości jego uwagi i Angelika stanie znowu na piedestalu. Nienawiść ludzi naokoło, o której opowiadał, będzie czarnym tłem tego piedestalu. A przede wszystkim tam wróci jego zachwiana wiara w jej talent.
Elle ignorait qu'il souhaitait l'amener sur son terrain pour mieux la dominer et clarifier certains aspects de la vie avec elle qu'il avait entraperçus auparavant, dans les moments inattendus, et qu'il notait au fond de son âme. Il y avait une sorte de « reste » de son caractère qu'il était incapable de décrire, qu'il ne ressentait que dans les moments où il s'impatientait de manière exagérée, alors qu'il essayait de résoudre des différends entre elle et lui, dans les moments d'incompréhension, peu nombreux mais tout de même importants, car ils lui faisaient comprendre qu'il pouvait y avoir des réserves et des issues dangereuses, à travers lesquelles l'amour d'Angelika pourrait s'échapper. De cette façon, l'un guettait l'amour de l'autre, et le surveillait, et cette réciprocité n'était que leurre et subterfuge : secret qui, dans l'histoire de chaque amour, joue un rôle immense. – Pour ne pas laisser le lecteur dans le doute quant à ce « reste », que Strumieński était incapable (?) de comprendre, je vais dire moi-même de quoi il était à peu près question. Par exemple, il commençait alors à se rendre compte qu'elle mentait (cette tendance à mentir était chez elle liée à la tendance au plagiat) et il était incapable de comprendre comment et pourquoi cette femme si intelligente agissait ainsi. Ensuite : il voulait prendre les idées et les rêves au sérieux, mais il ne bénéficiait d'aucune aide de sa part, il constatait avec déception qu'elle n'avait pas l'intention de croire en ces plans fantasques et les considérait comme de la pure fantaisie. La différence d'âge pouvait également jouer. Enfin, sous l'apparence de la platonisation de la sensualité, il était parfois inassouvi et trop désinvolte, et il en voulait à Angelika quand elle lui faisait comprendre que dans cet amour disparaissait sa dignité humaine et qu'elle devait veiller sur la fraîcheur du charme de l'amour. – Je le répète, Strumieński n'analysait pas ces différences, au contraire, il régnait une « merveilleuse harmonie de pensée entre eux deux », ils avaient même leur langue de clichés commune. « Harmonie » – déjà dans cet euphémisme se cache la signification de la discorde et de la disharmonie, et en ce qui concerne ce langage commun, les noms étaient en effet les mêmes, mais chacun d'eux se les représentait de manière différente et y mettait des espoirs différents ; parfois ils utilisaient leurs théories érotiques pour se quereller à propos de choses sans importance, mais concrètes.

Ils étaient donc à Wilcza et, conformément aux prévisions d'Angelika et de Strumieński, leur amour acquit une force nouvelle, prit une coloration particulière. Ils avaient l'impression de se trouver dans un temple ou au milieu d'une forêt pleine d'animaux et de sauvages. Une telle coloration de leur relation s'était développée dans leurs âmes par l'analogie des lieux à une échelle bien moindre : en l'occurrence, lorsque Strumieński décida de transformer la chapelle de ses arrière-grand-mères, qui se trouvait dans la partie boisée du jardin, en un formidable atelier pour sa femme et qu'il l'appela le musée d'Angelika.

Dans ce musée, Angelika peignit de nouvelles toiles, le Livre de l'Amour s'en-
Nie wiedziała, że i on pragnie ją mieć na swoim terenie, aby nad nią lepiej zapanować i rozjaśnić sobie pewne szczegóły pożycia z nią, które spostrzegał niekiedy, w nagłych momentach, i notował na dnie swej duszy. Była to jakaś «reszta» w jej charakterze, której by nie miał określić, a którą odczuwał tylko w chwilach zbytniej niecierpliwości w przełamywaniu nieporozumień między nią a sobą, nieporozumień drobnych, ale ważnych, bo wskutek nich wydawało mu się, że są pewne zastrzeżenia i niebezpieczne furtki, przez które jej miłość uciec może. W ten sposób jedno czyhało na miłość drugiego i pilnowało jej, a wzajemność miała charakter podstępu i wyłudzania: sekret, który w historii każdej miłości odgrywa wielką rolę. – Żeby nie pozostawiać czytelnika w wątpliwości co do owej «reszty», której sobie Strumieński nie mógł (?) uświadomić, powiem już teraz sam, o co tu mniej więcej chodziło. Oto np. zauważył jej kłamstwa (pociąg do kłamstwa łączył się u niej z pociągiem do plagiatowania) i nie miał sobie zdać sprawy, jak i po co robi to kobieta tak inteligentna. Po drugie: on chciał brać pomysły i marzenia na serio, lecz nie miał z jej strony pomocy, wiedział z niezadowoleniem, że ona nie chce udawać wiary w te projekta cudackie i traktuje je tylko jako fantazję. Mogła tu grać rolę także różnica wieku. Wreszcie on – pod pozorem platonizowania zmysłowości – stawał się czasem nienasyconym i za swobodnym i miał Angelice za złe, gdy mu dawała do zrozumienia, że w takiej miłości ginie jej godność czysto ludzka, i gdy mówiła, że ona musi stać na straży świeżości miłosnego czaru. – Jeszcze raz powtarzam, że tych różnic Strumieński nie analizował, przeciwnie, między obojgiem panowała «cudowna harmonia myśli», mieli nawet wspólny język frazesów. «Harmonia» – już w tej eufemistycznej nazwie mieściło się zaznaczenie niezgodności, a więc dysharmonii, co zaś do wspólnego języka, to rzeczywiście nazwy były wspólne, ale każdy łączyło z nimi nieco inne wyobrażenia i nadzieje, a czasami używali swoich teorii erotycznych na polemikę o rzeczy błahe, ale konkretne.

Są jednak już w Wilczy. Tu stosownie do przewidywań Angeliki i Strumieńskiego miłość ich nabrała nowej siły, uzyskała odrębny koloryt. Zdawało się im, że są w jakiej świątyni wśród lasu pełnego dzikich ludzi i zwierząt. Takie zabarwienie ich stosunku wywołane było w ich duszach li tylko przez analogię miejscowości na skalę o wiele drobniejszą: mi-nowicie, gdy Strumieński rozkazał kaplicę po prababkach, położoną w lesistej części ogrodu, przerobić na wspaniałe atelier dla żony i nazwał je muzeum Angeliki.

W tym muzeum powstają nowe obrazy, tam *Księga Miłości* wzbogaca
richit de nouveaux chapitres. Strumieński prenait dès lors une part de plus en plus grande aux travaux artistiques d'Angelika, il la dépassait dans l'invention des mensonges, il lui suggérait des sujets dont elle se saisissait et qu'elle exécutait, il l'incitait à avoir ses propres idées et la surveillait pendant qu'elle travaillait. Il l'entourait de tout le confort et de tout le luxe possibles : Angelika n'aura plus à peindre pour les autres, mais pour lui, pour lui seul, ou plutôt pour eux deux. L'amour et l'art – car l'amour, c'est aussi de l'art, n'est-ce pas ? – les enfants n'en sont que le hasard nécessaire, non une œuvre. Ah, quelles œuvres pourrait-on obtenir de l'alliance de l'un et de l'autre ! Quand les autres aiment, des flammes les plus ardentes ne restent que les cendres de la mémoire que le temps emporte ; leur amour devrait-il donc être immortel ? Ne devrait-il pas plutôt créer des souvenirs dans lesquels seraient inscrits tous les moments magiques, leurs improvisations, inspirés d'une adoration réciproque, et les mélodies entendues dans les extases de la jouissance ? Si la nature dans son avarice n'avait donné à l'amour qu'un seul instrument, vulgaire, ne convenait-il pas de l'améliorer et dans un monde au-delà des sens en construire un autre pour de nouvelles possibilités, pour des âmes et des corps meilleurs, plus purs... Voilà le coït à tous les niveaux ! Voilà la victoire légendaire sur l'élément animal en l'homme, voilà le lent processus de spiritualisation de la psyché humaine qui tend, libérée des portes de l'enfer, vers les horizons célestes, etc.

En dépit de ces théories angéliques, les sujets du *Livre de l'Amour* tenaient davantage de l'enfer que du ciel. Ce même caractère comportait également certains éléments présents dans leur amour, et constituait pour Strumieński et Angelika ce lien secret dont ni l'un ni l'autre ne voulait parler de manière délibérée, mais qui les liait le plus.

Il ne pouvait en être autrement car ils ressentaient que, malgré leurs efforts communs, des malentendus subsistaient entre eux, et ceci à propos de questions qui leurs semblaient être assez banales, parce qu'ils ignoraient qu'elles avaient pour cause les racines les plus profondes de leurs caractères. Ce fut ainsi que par exemple Strumieński voulut qu'Angelika apprît assez le polonais pour qu'elle pût, avec son aide, découvrir ses livres préférés et les comprendre, et non pas seulement entendre des mots suaves et cajoleurs qu'il disait dans cette langue pour rire ou par oubli. Perdant patience après quelques tentatives, elle mit un terme à ses leçons désagréables et difficiles, se plaignant qu'il voulait qu'elle s'acclimatât. Strumieński protestait, lui reprochant de l'accuser à tort de faire des tours de philistin. Mais Angelika ne se trompait pourtant pas tellement. Son secret espoir était que son mari vendît son patrimoine et partît avec elle en voyage. En son for intérieur elle s'ennuyait à Wilcza, elle se disait que la monotonie des payages agissait de manière mortelle sur son talent et que son talent éprouvait une sorte de nostalgie pour leur véritable beauté. Strumieński comprenait à travers
się nowymi rozdziałami. Teraz Strumieński bierze w artystycznych pra-
cach Angeliki coraz większy udział, przewyższa ją w wymyślaniu
kłamstw, poddaje jej tematy, które ona chwyta i wykonuje, pobudza ją
do snucia jej własnych pomysłów i pilnuje przy pracy. Otoczy ją wszel-
kimi wygodami i zbytkami, Gela nie będzie już więcej malować dla
innych ludzi, tylko dla niego, wyłącznie dla niego, a raczej dla nich
obojga. Miłość i sztuka – bo wszakże miłość jest także sztuką, niepraw-
daż? Dzieci są w niej koniecznym przypadkiem, nie dziełem. Ach, jakież
dzieła można by uzyskać ze zespolenia jednej i drugiej! Gdy inni ludzie
kochają, z najlepszych żarów zostaje im tylko popiół pamięci, który czas
rozwiewa; miałaby ich miłość nie być nieśmiertelną? czyby raczej nie
powinna stworzyć pamiątek, w których by zaklęte były wszystkie urocze
chwile, ich natchnione improwizacje wzajemnego uwielbienia i melodie
słyszane w ekstazach rozkoszy? Jeżeli skąpa natura dała dla miłości tylko
jeden, niewybredny instrument, czyż nie należało jej poprawić i w świe-
cie nadzmysłowym zbudować drugiego świata dla nowych możliwości,
dla lepszych, czystszych dusz i ciał... Oto jest spółkowanie na wszystkich
polach, oto jest legendowe przezwyciężenie zwierzęcego pierwiastku w
człowieku, powolny proces uduchowienia się ludzkiej psychy od bram
piekielnych do horyzontów niebieskich itp.

Stało się jednak, że pomimo takich bardzo anielskich teorii tematy
*Księgi Miłości* trzymały się więcej piekła niż nieba. Ten sam stosunek przy-
bierały do siebie także odpowiednie pierwiastki w kochaniu, i to właśnie
stanowiło dla Strumieńskiego i Angeliki ten tajemniczy węzeł, o którym
oboje naumyślnie prawie nie wspominali, ale który ich łączył najwięcej.

Nie mogło jednak być inaczej, skoro czuli, że mimo obopólnych sta-
rań powstają między nimi wciąż nieporozumienia, i to w sprawach, które
im się wydawały dość prymitywnymi – dlatego, bo nie wiedzieli, że z
nimi są związane najgłębsze korzenie ich charakterów. I tak np. chciał
Strumieński, by Angelika nauczyła się bodaj tyle po polsku, żeby mogła
przy jego pomocy poznawać ulubione mu książki polskie i rozumieć, a
nie tylko odczuwać pieszczotliwe i słodkie słowa, które żartem lub przez
zapomnienie wypowiadał do niej w tym języku. Ona, zniecierpliwiona
po kilku próbach, przerwała te niemiłe i trudne lekcje skarżąc się, że on
widocznie chce ją tu zaaklimatyzować; Strumieński zaprzeczał, robił jej
wyrzuty, że go obwinia o jakieś filisterskie przesądy – a przecież Angelika
nie tak bardzo się myliła. Jej tajnym życzeniem natomiast było, żeby mąż
sprzedał majątek i wyjechał z nią w podróże. Po kryjomu nudziła się w
Wilczy, mówiła sobie, że jednostajność krajobrazu działa na jej talent
zabijająco, że ten talent odczuwa niemal nostalgię za prawdziwym pięk-
quelques allusions ce qu'elle avait en tête, il lui reprochait son manque de sincé-
rité et de confiance, il lui promettait que les choses changeraient, qu'il lui était
impossible de vendre ses biens pour le moment et qu'ils étaient plutôt bien là
où ils se trouvaient, dans ce petit coin tranquille, comme s'il était fait pour
l'amour. Il n'était plus question de la mort par amour, d'autant plus que Stru-
mieński s'occupait de la gestion de ses biens comme s'il devait continuer à vivre,
et cela prenait une tournure telle qu'il lui était impossible d'y mettre un terme
ni de l'interrompre. Jour après jour, il repoussait le souhait d'Angelika, il atten-
dait que se produisît quelque chose qui lui faciliterait la prise de cette décision,
par exemple que les rapports avec la famille de Mariusz et les voisins se dégra-
dassent au point que son séjour dans sa patrie ne devînt impossible. Mais, d'un
autre côté, il avait de la peine à l'idée de quitter Wilcza, il ne voulait pas que cela
se produisît ; par ailleurs, jouer le rôle de l'imprésario d'Angelika ne lui disait
rien. Il voulait disposer de quelque chose qui lui aurait permis de dominer mora-
lement Angelika, quelque chose qu'il aurait pu opposer à son talent et à son
intelligence. Il continuait à la considérer comme une femme exceptionnelle,
même si ce respect se mêlait à un manque de considération pour son art : consé-
quence des critiques qu'il avait pu entendre à son propos. Ce manque de consi-
dération, à laquelle elle avait droit, Angelika le ressentait dans la tutelle sous
laquelle Strumieński avait placé ses œuvres ; par ailleurs, elles soupirait en son
for intérieur car Strumieński avait pris trop au sérieux son renoncement aux
apparitions publiques, ce qui n'était qu'une pose. Ainsi, elle aimait, surtout en
plaisantant, mettre un frein à ses emportements théoriques exagérés. De plus, il
lui semblait que, en tant qu'artiste professionnelle, elle pouvait se permettre de
s'en passer. Elle avait entendu quelque part que « grau ist jede Theorie<fnref n="1" /> ». Mais mal-
gré ce que lui soufflait son ambition, elle mesurait que ses forces et que ses
connaissances techniques n'étaient pas à la hauteur des nouvelles exigences qu'ils
s'étaient fixées dans l'art. Elle lui disait alors qu'elle ressentait un manque de
talent, mais lui se comportait comme s'il voulait lui faire ce reproche : tu fais
semblant pour ne pas avoir à te soumettre à mon influence.

Mais tout cela n'épuisait pas le jeu des causes ; il fallait les chercher encore plus loin. Il convient de signaler ici encore une fois que toutes ces petites causes ne froissaient leur existence qu'à peine en surface, ils provoquaient de petites disputes, autant de prétextes à de nouvelles séries de baisers, après quoi tous deux affirmaient qu'ils s'aimaient davantage de jour en jour. Ils formaient un célèbre couple de fous, un couple qui s'était rendu célèbre, et dans les alentours on racontait des légendes à propos de leur vie commune, dans lesquelles, sous le masque de la dérision, se cachaient une admiration et une jalousie comparables à celles qu'on ressent à l'égard des suicidés.

<footnote n="1">1. All. « Grise [...] est toute théorie », extrait de Faust de Goethe, I, v. 2037-2039.</footnote>
nem przyrody. Strumieński wyczuwał z lekkich aluzji, o co jej idzie,
zarzucał jej brak szczerości i zaufania, przyrzekał, że to się jakoś zmieni,
mówił, że sprzedać majątku tak zaraz nie można i – że przecież tutaj
dobrze, taki zaciszny mają kącik, jakby stworzony dla miłości. O śmierci
przez miłość nie było już mowy, tym bardziej że Strumieński tak właśnie
regulował swoje gospodarskie interesa, jakby miał ciągle żyć, a zajęcia
tak mu się układały, że ich nie mógł ani zakończyć, ani przerwać. Z dnia
na dzień zwlekał więc z załatwieniem życzenia Angeliki, czekał na przy-
padek, który by mu decyzję ułatwił, np. na zaostrzenie się stosunków z
Mariuszami i sąsiadami do tego stopnia, by pobyt jego w ojczyźnie stał
się niemożliwym. A przecież, z drugiej strony, żal mu było Wilczy, nie
chciał, by taki przypadek nastąpił, przy tym nie uśmiechała mu się rola
impresaria Angeliki. Chciał mieć coś w rękach, czym by moralnie góro-
wał nad nią, co by przeciwstawił jej inteligencji i talentowi. Wciąż
bowiem jeszcze uważał ją za niezwykłą kobietę, jakkolwiek jednocześnie
z tym respektem łączył się w jego duszy brak respektu dla jej artyzmu –
ślad ujemnych krytyk, które o niej słyszał. Ten brak należytego respektu
odczuwała Angelika w kurateli, którą roztaczał Strumieński nad jej twór-
czością, a przy tym miewała westchnienia w duszy, że zbyt na serio wziął
jej pozę zrzeknięcia się dalszych występów publicznych. Dlatego też
lubiła – nb. żartem – hamować zbytnie jego zapały teoretyczne, nadto
zdawało jej się, że jako fachowa, jako twórczyni, może je sobie lekcewa-
żyć. Słyszała gdzieś, że «grau ist jede Theorie». Atoli mimo tych podszeptów
ambicji miarkowała, że jej siła i wiedza techniczna nie dorastają tych
nowych zadań, jakie sobie w sztuce stawiali. Mówiła mu wtedy, że czuje
brak talentu, lecz on zachowywał się wobec tego tak, jakby chciał jej
zarzucić: Udajesz naumysłnie, aby nie poddawać się mojemu wpływowi.

Lecz to wszystko nie wyczerpuje całej gry motywów; sięgały one jesz-
cze głębiej. Tu jednak wypada mi zaznaczyć ponownie, że wszystkie te
motywki praktycznie z lekka tylko marszczyły powierzchnię ich życia,
wywoływały małe sprzeczki, jako preteksty do nowych serii pocałunków,
po czym oboje stwierdzali, że z każdym dniem kochają się coraz bardziej.
Wszak tworzyli słynną, a raczej osławioną parę wariatów, a w okolicy
mówiono o ich pożyciu legendy, w których pod maską szyderstwa ukry-
wał się taki podziw i zazdrość, jakie bywają wobec samobójstwa.
Il se produisit tout de même quelque chose qui ouvrit un fond secret dans le bateau de leur amour, qui naviguait comme à l'aveugle dans les contrées de l'il- lusion. Angelika tomba enceinte et cet état entraîna de nombreux changements dans ses dispositions psychiques, qu'elle préparait d'ailleurs depuis fort long- temps. Tout d'abord, il lui semblait qu'elle perdait son talent, ainsi que son envie pour le travail artistique. Cela n'était peut-être que de l'autopersuasion, car Angelika avait autrefois lu dans les livres que les aspirations artistiques n'appa- raissaient d'habitude que chez les femmes qui avaient mis de côté leur destinée de femme et qu'elles disparaissaient si ces femmes devenaient épouse et mère. La conviction qu'il en était de même avec elle était confortée par la crainte de perdre son influence intellectuelle et familiale chez les Strumieński car, imbue d'elle-même, elle pensait que son talent seul suffisait à constituer une dot. Elle n'avait pas uniquement à l'esprit l'aspect extérieur des choses, à savoir que Stru- mieński n'eût pas honte d'elle devant les gens, mais aussi le fait que, comme elle le pensait avec un certain mépris pour son mari, son don artistique était à la base de leur relation, et en même temps la garantie de l'amour de Strumieński car il lui donnait l'illusion d'accéder à cette discipline qu'il quittait à regret. Si l'unique cause de cet amour avait été sa beauté, alors elle, Angelika, serait des- cendue au rang de ces femmes qu'elle qualifiait fièrement de médiocres et qu'elle détestait autant qu'elles la détestaient.

L'inquiétude d'Angelika s'abreuvait à une source qui, avant sa rencontre avec Strumieński, jaillissait très haut, et qui ensuite disparut, mais sans s'assécher. À cette époque, lorsque son corps – et dans la mesure du possible – ses pensées étaient « pures », elle pratiquait de manière fanatique le culte de son propre corps, de sa propre beauté et de la fierté virginale pour laquelle l'amour d'un homme aurait été la plus grande des ignominies. Comme on le sait, cette vision extrême était provoquée chez elle par une particularité physiologique. C'est à ce moment qu'on la surnomma, de manière quelque peu railleuse, la « virginale Artémis » ; elle essaya même de fonder le « club des Amazones », composé uni- quement de vierges belles et intelligentes, mais le club ne vit jamais le jour en raison de difficultés diverses et du fait que son initiatrice perdit rapidement son audace. Mais les souvenirs de cette époque cristalline de sa vie, liée par ailleurs à l'éclosion de son talent, reprirent vie dans l'esprit d'Angelika, quand elle vit son corps privé de ses courbes merveilleuses, un visage ridé (dans le miroir de son imagination) et qu'elle sentit en elle disparaître la veine artistique. En de tels moments, elle éprouvait une certaine rancœur à l'égard de Strumieński car il était celui qui l'avait arrachée à son état « anormal ». Elle avait conscience de l'infondé et de l'injustice de cette rancœur, qu'elle ne parvenait cependant pas à contenir, en particulier lorsque ses indispositions physiologiques lui faisaient de plus en plus penser à ses horribles souffrances à venir et à l'éventualité de sa
Zaszedł jednak wypadek, który otworzył ukryte ruchome dno w tym statku miłości, płynącym niby na oślep w krainę ułudy. Na Angelikę przyszedł czas ciąży i wywołał różne zmiany w jej psychicznych dyspozycjach, od dawna zresztą przygotowywane. Najprzód zdawało jej się, że czuje, iż coraz bardziej traci talent i ochotę do artystycznej pracy. Była to może tylko autosugestia, bo Angelika wyczytywała swego czasu z księżek, że aspiracje artystyczne występują zwykle tylko u tych kobiet, które chybiły swego właściwego, kobiecego powołania, i że gasną, jeżeli taka kobieta zostanie żoną i matką. Przekonanie, że tak samo jest i z nią, wzmacniała w niej obawa o swój intelektualny, a w następstwie i towarzyski wpływ w domu Strumieńskiego, bo mniemała zarozumiale, że bądź co bądź talent jest posagiem. A nie szło jej tylko o zewnętrzną stronę sprawy, tj. o to, by Strumieński nie wstydził się jej przed światem, lecz i o to, że jak sądziła, z pewną ujmą dla męża, jej kunszt malarski jest główną podstawą ich stosunku, a zarazem rękojmią miłości Strumieńskiego, bo umożliwia mu złudzenie dostępu do twórczości, czyli do tej dziedziny, którą z takim żalem porzucał. Gdyby jedynym czynnikiem tej miłości pozostała jej piękność, to ona, Angelika, spadłaby do rzędu tych kobiet, które dumnie nazywała przeciętnymi i tak nienawidziła, jak one ją.

Niepokój Angeliki nasycał się z pewnego źródła, które przed jej poznaniem się ze Strumieńskim biło bardzo wysoko, a potem schowało się, lecz nie wysychało. Oto wówczas, kiedy jej ciało i – o ile możności – myśli były «czyste», uprawiała ona fanatycznie kult własnego ciała, własnej piękności i dziewiczej dumy, dla której miłość mężczyzny byłaby największą hańbą. Jak wiadomo, przyczyną takich ostateczności u niej był pewien szczegółik fizjologiczny. Wtedy to obdarzono ją na wpół szyderczym przydomkiem «niepokalanej Artemidy», wtedy próbowała nawet założyć «klub Amazonek» złożony z pięknych tylko i mądrych dziewic, lecz klub ten nie wszedł nigdy w życie i wskutek szykan, i wskutek tego, że sama inicjatorka wnet straciła kontenans. Ale wspomnienia z tej kryształowej epoki życia, złączonej nadto jak najściślej z pierwszym rozkwitem jej talentu, odżyły teraz w Angelice, kiedy widziała swoje ciało pozbawione pięknych kształtów, pomarszczoną (w lustrze imaginacji) twarz i czuła zanik weny artystycznej. W takich chwilach ogarniał ją żal do Strumieńskiego za to, że wyrwał ją z jej poprzedniego «anormalnego» stanu. Czuła bezsensowność i niesprawiedliwość tego żalu, a jednak nie mogła mu się oprzeć, zwłaszcza wtedy, gdy rozpoczynające się przypadłości fizjologiczne coraz bliżej nasuwały jej myśli o strasznych cierpieniach i o możliwej śmierci. Z drugiej zaś strony wiedziała, że stan
mort. D'un autre côté, elle savait que son état devait être pour elle « béni », qu'elle devrait éprouver de la joie et du bonheur, alors qu'elle ne ressentait que de l'angoisse devant le processus qui s'accomplissait à l'intérieur de son corps, comme s'il devait lui arriver quelque chose de différent de ce qui arrive aux autres femmes. Comme elle n'avait pas préparé ses pensées et son cœur à cet événement, elle se sentait brutalisée, utilisée par la nature pour remplir une fonction inférieure. Son inquiétude et sa honte secrètes provenaient du fait qu'elle n'aimait pas son fœtus comme elle aurait dû l'aimer, et elle tremblait de peur que son époux, et le futur père de son enfant, ne s'en aperçût. Elle faisait de grands efforts pour se conformer à une attitude qu'elle avait pu observer chez toutes les heuresuses futures mères et, par l'exercice de l'imagination, poussa cette attitude jusqu'à l'exaltation. Un tel mélange de sentiments contradictoires, ajouté à sa santé fragile et sa manie d'arborer devant Strumieński une autre surface de son âme, causèrent chez elle une irritation nerveuse, ou bien était-ce plutôt la manifestation psychologique d'une irritation déjà présente en elle depuis longtemps, causée par des changements physiologiques.

À la première évocation de cet incident, Strumieński se conduisit comme s'il avait oublié que cela pouvait arriver, ensuite il se jeta à ses pieds et implora son pardon, les larmes aux yeux. Cela ne lui traversa pas l'esprit qu'il pouvait être importun, il la suivait sans cesse et la surveillait avec l'aide de sa vieille tante (car sa mère était déjà morte), la questionnait sur ses maux, poursuivait à sa place les pensées qu'elle avait à propos de l'enfant, et lorsqu'elle lui parlait avec humour de son insistante sollicitude, lui disant qu'il était plus perspicace que son médecin, il répondait avec humour également qu'il prenait exemple sur le mâle du pigeon qui remplace la femelle pendant la couvaison et qui remplit cette fonction avec un sérieux et une attention bien plus grands qu'elle. De cette façon, Strumieński confirmait les suppositions d'Angelika : de même qu'avant il lui impo-sait ses idées artistiques, il la considérait à présent comme un récipient destiné à mettre au monde son enfant.

Quand Angelika se fut habituée à son état, ses pensées quittèrent leur trajec-toire pour en emprunter une autre. Bientôt, dans le chaos de ses sentiments, une chose était particulièrement claire : elle « l'aimait infiniment ». Toutes ses atten-tions lui semblèrent, en raison de leur douce exagération, incroyablement belles et touchantes. Elle frappait alors l'hydre de l'égoïsme et de l'orgueil qui se cachait au fond d'elle, nourrie par des années d'existence solitaire. Toutefois, ce fut une rumeur qui joua un rôle décisif dans ce revirement psychologique : naguère la famille de Mariusz, dans le but de résoudre le problème de la succession, avait eu l'intention d'introduire Strumieński dans leur branche familiale par le biais d'une union avec l'une de leurs jeunes filles. Cela lui fit immédiatement prendre conscience de quel trésor elle avait pris possession, et ajouta à l'attirance physique
jej ma być dla niej «błogosławionym», że powinna odczuwać radość i szczęście, gdy tymczasem ona odczuwała tylko grozę przed procesem odbywającym się we wnętrzu jej ciała, jakby się z nią miało stać coś innego jak z innymi kobietami. Pochodziło to stąd, że dawniej nie przygotowywała myśli swych i serca na tę epokę, i teraz czuła się zbrutalizowaną, użytką rzez naturę do podrzędnej funkcji. Tajemnym jej zmartwieniem i wstydem było, że nie kocha swego płodu tak, jakby kochać powinna, i drżała, by on, mąż a przyszły ojciec, tego nie dostrzegł. Wprawiała się więc wysiłkiem woli w usposobienie, jakie by według znanych jej szablonów posiadała każda szczęśliwa przyszła matka, i fantazją doprowadzała to sztuczne usposobienie do egzaltacji. Takowe miotanie się sprzecznych uczuć, przy wątłym jej zdrowiu i przy ciągłym nałogu do mistyfikowania Strumieńskiego inną powierzchnią swej duszy, wywołało u niej znaczne rozdrażnienie nerwowe – lub raczej może było psychologicznym wykładnikiem rozdrażnienia istniejącego już wskutek zmian fizjologicznych.

Strumieński na pierwszą aluzję Angeliki o wypadku zachował się tak, jakby zapomniał, że to się w ogóle stać mogło, a potem padł jej do stóp i ze łzami w oczach przepraszał. Nie przeczuwając, że może się stać naprzykrzonym, skwapliwie strzegł jej i pilnował przy pomocy swej starej ciotki (bo matka już była umarła), wypytywał o dolegliwości, rozwijał dalej jej myśli o dziecku, a gdy ona mu żartem wytknęła tę natarczywą troskliwość, mówiąc, że jest mądrzejszym od jej lekarza, odparł również żartem, że bierze sobie przykład z samca gołębia, który luzuje samiczkę w wysiadywaniu jaj i bodaj czy nie z większą pompą i namaszczeniem spełnia tę funkcję niż ona. Przez to zaś właśnie potwierdzał Strumieński przypuszczenia Angeliki, że podobnie jak pierwej narzucił jej swoje idee artystyczne, tak teraz uważa ją za naczynie do urodzenia jego dziecka.

Gdy Angelika przyzwyczaiła się do swego stanu, myśli jej opuściły tor dotychczasowy i zeszły na inny. Wkrótce w chaosie jej uczuć jedno była dla niej bezpośrednio jasnym: że go «kocha nieskończenie». Wszystkie jego zabiegi wydawały się jej dzięki swej miłej przesadzie nad wyraz pięknymi i rozczulającymi; smagała wtedy ukrytą w głębi duszy hydrę egoizmu i pychy, którą wykarmiły w niej lata samoistnego życia. Najwięcej jednak do tego zwrotu psychicznego przyczyniła się pogłoska, iż swego czasu Mariusze celem załagodzenia sprawy spadkowej mieli zamiar wprowadzić Strumieńskiego w swoją rodzinę przez ożenienie go z jedną z panien Strumieńskich. To uprzytomniło jej zaraz, jaki skarb posiadła, i nadało jej fizycznemu upodobaniu w mężu cechę skąpstwa i chytrej gwałtownej zazdrości. Mniemała, że Strumieński musi żałować
qu'elle éprouvait pour son mari de l'avarice et une violente jalousie. Elle s'imaginait que Strumieński devait regretter que l'idée des Mariusz fût restée sans suite, et lorsqu'il protestait, elle lui disait qu'il se trompait, qu'il ne connaissait pas les secrets de son propre cœur. En même temps, ses pensées morbides – qui pouvait d'ailleurs se justifier par la situation – étaient de plus en plus fréquentes et ce d'autant plus qu'elle se savait de santé fragile. Elle élabora alors un plan pour que son image se fixe après sa mort dans l'âme de Strumieński, un plan pas tout à fait original d'ailleurs et n'ayant aucune chance d'être exécuté, mais qui par sa puissance fantasmagorique la fascinait tant qu'il lui apportait une certaine forme d'apaisement. Parfois c'est la fin même qui servait les moyens, et non les moyens la fin, tant cela l'enthousiasmait. Laissant à son mari l'enfant et son œuvre secrète, elle croyait que, pour quelques années au moins, elle s'assurerait la première place dans son cœur et avec cette croyance, même [si elle était] fausse, il lui serait plus facile de mourir. Ensuite il n'y aurait plus ces repoussants désirs et batailles qui salissent la pureté de l'âme, il n'y aurait même plus d'amour et, son âme, libérée de son corps, regagnerait les lueurs de la virginité.

Pendant ce temps, couchée dans son lit, elle jouait avec les cheveux bouclés de Strumieński à genoux auprès d'elle, et elle lui racontait comment, après sa mort, il se trouverait une toute jeune femme avec laquelle il se moquerait d'elle. Il voulait protester, il jurait qu'il ne survivrait pas à sa mort, mais elle lui ferma les lèvres avec une question : et qui donc vivra pour l'enfant ? Comme il répondit avec un empressement irréfléchi que dans ces conditions l'enfant devait être sacrifié, Angelika eut le courage d'aborder un sujet délicat : ne lui en voulait-il pas de songer à la mort au lieu d'afficher une joie confiante de vivre pour élever l'enfant ? Trouvait-il cela normal ? Strumieński fut très surpris, il n'avait rien perçu dans le comportement d'Angelika qui ne fût pas naturel. Cependant, cette question souleva, ou plutôt lui donna le courage de penser à une sphère de sentiments cachés. Leurs âmes se rapprochèrent alors comme encore jamais auparavant. Dans l'attente d'événements tragiques à venir, ils s'enfoncèrent l'un comme l'autre dans une atmosphère sombre de révélations de plus en plus profondes, puis de projets et d'accords étranges. Ils se dirent même à ce moment que la question de la mort par amour était devenue très actuelle, mais que son projet de départ ne pouvait être exécuté dans ces conditions ; ils décidèrent alors de le modifier de telle sorte que Strumieński pût encore rester en vie. Il s'agissait davantage de rêves que de décisions et le raffinement extraordinaire de ces rêves était de multiples prétextes à de nouvelles ivresses. Sous l'influence de telles conversations, faisant confiance à la force de son plan, dont elle ne disait pas un mot à Strumieński, Angelika attendait la mort avec impatience. Elle s'imaginait quitter la terre comme une étoile filante, laissant derrière elle une large traînée lumineuse, et que ce phénomène naturel, dans la nuit la plus sombre, n'était perçu que par un seul homme : lui.
tego, iż zamiar Mariuszów spełzł na niczym, a gdy on przeczył, mówiła mu, że się myli, że nie zna tajemnic własnego serca. Równocześnie jej rozpamiętywania o śmierci – uzasadnione zresztą przez sytuację – były coraz częstsze, tym bardziej że znała nieodporność swego zdrowia. Wówczas to ułożyła sobie pewien plan utrwalenia swego obrazu w duszy Strumieńskiego po swej śmierci, plan, nie całkiem zresztą oryginalny i nie mający szans upraktycznienia, ale który mocą swej fantastyki tak ją samą olśniewał, że dawał jej niemal zupełnie uspokojenie. W pewnych chwilach nawet cel był dla planu, a nie plan dla celu, tak ją to entuzjazmowało. Zostawiając mężowi dziecko i swój utajony konterfekt, wierzyła, że bodaj na parę lat zapewni sobie pierwsze stanowisko w jego sercu, a z tą wiarą, choćby i złudną, lekko będzie umierać. A potem nie będzie już tych brudnych, szpecących piękność duszy pożądań i walk, nie będzie nawet miłości, a jej duch, wyzwolony z ciała, wejdzie w blaski powracającego dziewictwa.

Tymczasem, leżąc w łóżku, bawiła się kędzierzawymi włosami klęczącego przy niej Strumieńskiego i opowiadała mu, jak to on po jej zgonie pojmie młodziutką żonę i będzie razem z nią obmawiać Gełę. Chciał protestować, zaklinać się, że jej zgonu nie przeżyje, lecz zamknęła mu usta pytaniem: A który będzie żył dla dziecka? Skoro zaś on z nierozważną pochopnością zawołał, że w takim razie i dziecko musi być poświęcone, odważyła się Angelika poruszyć delikatną kwestię: Czy też nie ma jej za złe, że ona przemyśliwa o śmierci, zamiast tchnąć radosną>pewnością, że żyć będzie, aby wychować dziecko? Czy uważa to za nie-naturalne? – Strumieński się zdumiał, nie zauważył bowiem dotychczas w zachowaniu się Angeliki nic nienaturalnego; lecz to jej pytanie trąciło w nim – a raczej uodważniło – pewną ukrytą sferę uczuć. Dusze ich zbliżyły się wówczas do siebie jak nigdy jeszcze. W oczekiwaniu bliskich zajść tragicznych pogrązyli się oboje w ciemną atmosferę coraz dalszych wynurzań, a potem dziwnych projektów i umów. Powiedzieli sobie i to, że teraz właściwie kwestia śmierci przez miłość stała się bardzo aktualną, ale że plan jej pierwotny nie da się w tych warunkach wykonać, uradzili więc zmienić go tak, że Strumieński miał jeszcze pozostać przy życiu. Były to bardziej marzenia niż postanowienia, a wyrafinowana niebiańskość tych marzeń miała w sobie liczne źródła nowych upojeń. Pod wpływem takich rozmów, ufając nadto w moc swojego odrębnego planu – o którym nic Strumieńskiemu nie mówiła – Angelika niecierpliwie oczekiwała śmierci. Wyobrażała sobie, że znika ze świata jak gwiazda spadająca, ciągnąc za sobą długą smugę świetlistą – i że ten fenomen przyrody wśród nocy ogólnej dostrzega tylko jeden człowiek, on.
Mais il en fut autrement. La délivrance d'Angelika eut lieu de manière pré-
maturée à un moment où Strumieński était momentanément absent de Wilcza.
L'enfant mourut brutalement, la mère resta en vie. On aurait pu l'appeler la mira-
culée si l'accouchement n'avait pas provoqué en elle une altération de son esprit,
entraînée par la mort de l'enfant et la déception vis-à-vis d'elle-même. Son ins-
tinct de conservation, sans cesse tourmenté et éprouvé par elle, finit par perdre
sa résistance.

Était-ce une comédie ou bien une tragédie, Strumieński ne parvint jamais à
s'expliquer ce qui se passait en elle. Angelika devint froide et distante à son égard
comme si elle avait oublié qu'il était et qu'il avait été son époux, elle dénigrait
aussi la peinture ; au lieu de cela elle passait son temps à chanter des airs italiens,
s'imaginant qu'elle était une diva d'exception. Strumieński observait avec effroi
le développement de l'« inconnu » en elle. Il se passait des choses qu'il aurait
été incapable d'imaginer. Pour y mettre un terme, il décida d'emmener sa femme
en Suisse dès qu'elle irait mieux. Mais elle, devançant ce projet, sortit une nuit
par le salon dans le jardin et se jeta dans un puits. Strumieński se rendit rapide-
ment compte de son absence et courut pour la retrouver. Pressentant un drame,
il organisa des recherches, après quoi, on la sortit de l'eau. Les tentatives pour la
réanimer se révélèrent vaines.

Sur sa poitrine, que la respiration ne soulevait plus, sous sa chemise de nuit
mouillée, Strumieński trouva une lettre qui lui était adressée. Une partie en était
illisible car l'encre s'était dissoute dans l'eau, mais ce qu'il parvint à déchiffrer,
et qui se terminait par ces mots : « agir ainsi ? » le bouleversa au plus profond
de lui-même. Après cela, il écrivit sur cette même lettre qu'il fallait « agir ainsi »
et, sans réfléchir, de sa propre initiative, il reposa la lettre sur la poitrine de la
morte au moment où son corps fut mis en bière, en guise de réponse ou bien de
dette éternelle.

VII. Nouvelle tentative pour atteindre les profondeurs

Il existe deux domaines que la pensée visite plus volontiers que le verbe. À la
fois objet d'amour et de haine, ils provoquent chez les individus des comporte-
ments fantasques.

Le premier concerne les particularismes employés pour parler des détails du
« paroxysme du plaisir », autrement dit de l'essence toute naturelle de l'amour,
devant lequel « Cupidon de la main se cache les yeux d'un air fripon »
(Goethe). Comme les mots reculent farouchement devant ce gouffre ! Pour
quelle raison ? Officiellement, on le contourne par des lieux communs ou bien
par des métaphores : « le bonheur », « le paroxysme du plaisir », « le vertige »,
« être au septième ciel », ou bien, misant sur l'imagination du lecteur, on choisit
Lecz stało się inaczej. W czasie chwilowej nieobecności Strumień-
skiego w Wilczy nastąpiło przedwczesne rozwiązanie Angeliki. Dziecko
umarło natychmiast, matka została przy życiu. Byłoby ją można nazwać
ocaloną, gdyby połóg nie wywołał w niej lekkiego zaburzenia umysło-
wego, podsyneconego rozdrażnieniem wskutek śmierci dziecka i dozna-
nego zawodu co do siebie samej. Jej instynkt samozachowawczy, nara-
żony ciągle na próby i gnębiony przez nią samą, utracił wreszcie wszelką
sprężystość.

Czy to była komedia, czy tragedia, co się teraz w niej działało, tego sobie Strumieński nigdy potem wytłumaczyć nie zdołał. Angelika stała się względem niego zimną i odpychającą, jakby zapomniała, że on jest i był jej mężem, gardziła również malarstwem, natomiast śpiewała całymi dniami włoskie pieśni, uroiwszy sobie, że jest znakomitą śpiewaczką. Ze strachem obserwował Strumieński ten rozwój «nieznanego». Działy się rzeczy, które przedtem wcale nie wchodziły w rachubę. Aby to jakoś zmienić, postanowił wywieźć żonę do Szwajcarii, skoro jej się tylko polepszy. Lecz ona, uprzedzając ten zamiar, pewnej nocy wyszła przez salon na ogród i wskoczyła do studni. Strumieński wkrótce spostrzegł jej nieobecność w domu, wybiegł za nią i tknięty przeczuciem zwołał ludzi, po czym ją z wody wydobyto. Próby cucenia okazały się daremnymi.

Na piersiach jej, niepodnoszących się już oddechem, pod zmoczoną koszulą znalazł potem Strumieński list do siebie. Część jego była nieczytelna, bo atrament rozpuścił się w wodzie, lecz to, co odczytał, zakończone pytaniem: «czy dobrze?», przejęło go do głębi. Pod tym wrażeniem napisał na tym samym liście przysięgę, że «dobrze», i bez namysłu z własnej inicjatywy złożył go znowu na piersiach zmarłej, gdy ją kładziono do trumny, niby odpowiedź, niby wieczny weksel.

VII. Nowa próba w głąb

Dwie są dziedziny, które myśl ludzka nierównie chętniej odwiedza
niż słowo. Jednocześnie umiłowane i wzgardzone, wyzywają ludzi do
dziwacznego zachowania się.

Pierwsza – to, przed czym sobie «Amor figlarnie zakrywa ręką
oczy» (Goethe), dziedzina szczegółów zmysłowych rozkoszy, przyro-
dzony materiał miłości. Jakże trwożliwie cofają się słowa przed tą prze-
paścią! – z jakiej przyczyny? Oficjalnie wymija się to ogólnikami lub
metaforami: «szczęście», «rozkosz», «przepaść», «utonęli w nie-
bie», wreszcie licząc na fantazję czytelników, daje się dyskretnie
d'utiliser en toute discrétion des points de suspension... on ne dépeint jamais
le « bonheur » en tant que tel. Le mot « amour » est un grand coffre qui ren-
ferme de nombreux petits animaux. S'il n'était pas un pur cliché et s'il renvoyait
systématiquement à son sens véritable, il serait peut-être interdit. Fermons à pré-
sent les yeux et quittons le mot « amour » pour survoler une contrée sans nom ;
nous y trouverons les marques d'un cynisme brutal, car pour les particularismes
du « bonheur », il n'y a pas de noms ordinaires, seulement des noms officiels,
scientifiques ou bien cyniques. Je vous prie de bien vouloir vous les remettre en
tête, là, tout de suite, de prêter une oreille attentive à leur sonorité ridicule, bru-
tale, et d'y entendre bien plus que de la dérision, peut-être même la haine qu'ils
contiennent. Qui sait, d'ailleurs, si ce cynisme n'est pas un mensonge instincti-
vement inventé par les hommes pour se cacher les uns aux autres sa trop profonde
implication ? Il n'y a sans doute aucune autre chose avec laquelle l'homme, en
tant qu'être humain, entretienne de relation plus vivace, plus étrange, plus
innommable. Il semblerait même que les mots appartenant à ce domaine ne
soient qu'une sorte de barrière grotesque destinée à décourager les hommes, gar-
dant jalousement l'accès à un paradis où la pensée, malgré la présence de l'autre,
séjourne de manière secrète et solitaire.

Le second domaine est celui des moments de rêverie solitaire qui s'addition-
nent, et qui produisent un sédiment permanent à l'intérieur de l'homme ; celui-
ci devient comme un violon dont les notes pénètrent dans la caisse de résonance
et s'enferment dans les particules de bois. On y trouve des soupirs, des senti-
ments, de saintes et tendres pensées, des paroles et des gestes fous, des caresses
avortées, des idées à peine conçues qui se demandent sans fin sur quelque bord
si leur heure arrivera un jour. Personne n'essaie vraiment de pleurer toutes ses
larmes, de pousser tous ses cris, de dire tout ce qu'il a à dire, le monde intérieur
ne prend jamais véritablement son essor, il est condamné d'abord à l'oubli,
ensuite à l'agonie. La timidité, la peur du ridicule, du pathos, le doute quant à la
complicité de l'autre, puis les désillusions successives et les malentendus en tout
genre séparent l'homme de l'homme. Il se peut que des obstacles majeurs à ce
qu'un individu puisse adapter le rythme de sa vie au rythme d'un autre individu
existent dans l'exercice même de la vie en commun. Sinon, pourquoi, lorsque
l'on regarde par hasard au fond de l'âme de l'autre et qu'on la surprend dans un
brûlant élan de la plus sincère confession qu'il se fait à lui-même – sa prière, sa
lettre, son monologue, son visage tourné vers le ciel, suscitent parfois en nous
bien plus que de l'indifférence – a-t-on honte, veut-on fuir et ne rien savoir ?
C'est ce qui arrive lorsque les gens n'entrent en contact les uns avec les autres
que par des régions inférieures, et non par les points culminants, leurs auréoles,
et que tout ce que nous avons coutume d'appeler « beau », « bon » ou
« vrai », ne se trouve que très rarement exprimé.
kropki...... «szczęścia» samego się nie maluje. «Miłość» – to słowo jest obszerną skrzynią, w której się trzyma rozmaite zwierzątka. Gdyby ono nie było takim liczmanem, lecz za każdym razem przypominało całą treść swoją, byłoby może zakazane. Od słowa «miłość» przelećmy z zamkniętymi oczyma ponad pewną bezimienną okolicą, a znajdziemy napisy brutalnego cynizmu – bo na szczegóły «szczęścia» zwykłych nazw nie ma, tylko albo urzędowe, naukowe, albo cyniczne. Proszę je sobie na jedną chwilę – zaraz teraz uprzytomnić, wsłuchać się w ich dźwięk śmieślny, brutalny, dosłuchać się w nim więcej niż szyderstwa, bo może nawet nienawiści. Kto wie zresztą, czy ów cynizm nie jest kłamstwem wymyślonym przez ludzi instynktownie po to, aby wzajemnie przed sobą ukrywali swój zbyt gorący współudział? Nie ma może rzeczy, do których by człowiek jako człowiek miał żywsy, dziwniejszy, bezimienniejszy stosunek. Prawie wydaje się, że słowa należące do tego zakresu to tylko żywopłot odstraszający, groteskowy, zazdrośnie otacząjący raj, w którym myśl ludzka przebywa tym bardziej samotnie i tajemniczo – nawet mimo wspólnika.

Druga dziedzina: Chwile samotnych marzeń sumują się, wytwarzają w człowieku stały osad i człowiek staje się podobnym do skrzypiec, w których tony wsiąkają w pudło i zamykają się w komórkach drzewa. Są westchnienia, uczucia, myśli święte i tkliwe, słowa i czyny szalone, pieszczoty niewykonane, pomysły na wpół pomyślane, które wiecznie czekają nad jakimś brzegiem, czy i na nie przyjdzie kiedyś pora? Ale nikt nie próbuje wykrzyczeć się, wypłakać, wygadać, zapomina o tym swoim świecie, ogranicza jego rozrost, skazuje go wreszcie na zamarcie. Wstydliwość, obawa przed śmiesznością, zarzutem patosu, niepewność co do współudziału drugich, wreszcie ciągłe zawody i nieporozumienia odcinają człowieka od człowieka. Być może, że w samej technice współżycia z ludźmi istnieją zasadnicze przeszkody, by jeden człowiek wpadł z taktem swego życia w takt drugiego. Bo dlaczegóż – gdy się przypadkiem zajrzy w głąb duszy drugiej, podsłucha ją na jakimś gorącym uczynku serdeczniejszego wybuchu wobec samej siebie: jej modlitwę, list, monolog, twarz zwróconą ku niebu, czuje się nieraz więcej niż obojętność, bo wstyd, chęć ucieczki i niewiedzenia o tym? – Tak dzieje się, że ludzie stykają się ze sobą tylko niższymi regionami, a nie szczytami swoimi, nie aureolami, i to wszystko, co popularnie nazywa się pięknym, dobrym i prawdziwym, to wszystko najrzadziej się wypowiada.
Il est indéniable que ce domaine est celui où l'homme apparaît le plus ridicule, où il se compromet le plus, et réclame par là même la plus grande indulgence, la plus grande sympathie, le plus d'amour, de bienveillance et de compréhension. Il est indéniable également que dans la plupart des cas, on peut lui reprocher son pathos, son sentimentalisme, son romantisme, réprouvant par la même occasion l'imitation, la malhonnêteté et, de manière générale, les abus de toutes sortes dans certaines explosions de sentiments qui se veulent sincères – mais chacun dispose-t-il de suffisamment de temps et de talent pour chercher une manière originale, qui lui soit propre, de s'exprimer ? Qui sait si une part des sentiments, peut-être les plus subtils, ne doit pas précisément son existence à son processus de formation et au mélange de plusieurs formules (la vie de l'âme dérivée<fnref n="1" />) : et même si elle s'appuie sur eux, n'en est-elle pas moins concrète et réelle, n'en cause-t-elle pas moins de douleur ?

Mes dénominations peuvent paraître quelque peu suspectes eu égard à ma façon poétique de m'exprimer – mais je donnerai moi-même le mauvais exemple si je ne parlais pas de ceci sans véhémence et de manière désordonnée. Pour résumer, je dirai seulement ceci : il existe deux prisons dans l'âme humaine, la première est pleine de voleurs, la seconde est pleine d'anges, ce qui signifie qu'il n'y a pas d'échappatoire pour la rêverie, qu'elle soit sensuelle ou intellectuelle.

Que ceci serve d'introduction aux futures péripéties de Strumieński, auquel il semblait que, dans ces deux domaines, Angelika était sa partenaire et sa compagne. Une telle introduction était d'autant plus nécessaire que, pour des raisons qu'on peut facilement comprendre, je dois laisser de côté certaines choses, qui auraient toutefois été bien utiles pour rendre compte de la véritable importance et de la signification d'états mentaux complexes. Ce n'est pas tout : il faut ajouter qu'aucun auteur, pas même moi, n'a suffisamment de courage à l'égard de son lecteur lorsqu'il s'agit de contourner les lieux communs et les facilités d'un pathos artificiel et de s'aventurer sur les eaux tumultueuses d'un pathos authentique, ce qui est toujours quelque chose de personnel... Si j'avais écrit, par exemple, que Strumieński et Angelika s'étaient construits une cabane au fond des bois, qu'ils s'aimaient comme les premiers hommes, qu'ils s'amusaien t à deviner leurs pensées, qu'elle peignait son portrait avec un pinceau fait de ses propres cheveux et bien d'autres idées de ce genre, toutes ces comédies que j'aurais pu inventer dépasseraient l'imagination et la capacité à s'émouvoir d'un esprit moyen : n'aurait-on pas dit alors que c'était un procédé précieux, déplacé, élitiste ? Et n'y aurait-il pas eu un peu de jalousie dans de tels reproches ? On aurait ri d'une telle exagération, mais « l'amour », si tant est qu'il doive être quelque

<footnote n="1">1. «Następcze życie duszy» que nous traduisons ici par « la vie de l'âme dérivée » fait partie du vocabulaire d'Irzykowski. Selon l'auteur, les faits inventés par l'homme échappent à son contrôle, deviennent en quelque sorte « autonomes » pour acquérir une vie propre dans l'esprit humain, et entraînent l'apparition d'un « monde dérivé d'événements », également désigné par la « vie de l'âme dérivée ».</footnote>
Nie ulega wątpliwości, że jest to dziedzina, w której człowiek najbardziej się śmiesznym wydaje, najbardziej się kompromituje, najwięcej tego wymaga pobłażliwości, sympatii, miłości, zrozumienia i rozumu. Nie ulega też wątpliwości, że w wielkiej liczbie wypadków zarzuty: patosu, sentymentalizmu, romantyczności, stosuje się słusznie, potępiając naśladownictwo, nieszczerość i w ogóle różne nadużycia w pewnych rzekomo serdecznych wybuchach uczuć – ale czyż każdy ma czas i zdolności, by szukać swojej odrębnej, oryginalnej formułki wypowiedzenia się? I kto wie, czy pewna część najsubtelniejszych może uczuć nie zawdzięcza swego istnienia właśnie wytworzeniu się pokomplikowaniu wielu formułek (następcze życie duszy), a chociaż oparta na nich nie mniej jest konkretna i żywa, nie mniej dolega?

Określenia moje są może nieco podejrzane wskutek poetyczności wysłowienia się – dalbym jednak sam zły przykład, gdybym w takiej sprawie nie mówił gorąco i niejasno. Streszczając się powiem: są dwa więzienia w duszy ludzkiej, jedno pełne złodzieci, drugie pełne aniołow, czyli że na marzenia zmysłowe i umysłowe nie ma odpływu.

Zrobiłem z tego rodzaj przedmowy do dalszych perypetii Strumieńskiego, któremu zdawało się, że w obu tych dziedzinach Angelika była jego partnerką i towarzyszką. Przedmowa taka tym bardziej była potrzebna, że z łatwo zrozumiałych powodów muszę opuszczać pewne rzeczy, które by były konieczne celem nadania właściwej wagi i barwy wielu psychicznym zawikłaniom. Oprócz tego wiadomego powodu jest jeszcze i ten, że żaden autor, nawet i ja, nie jest dość odważnym wobec swojego czytelnika, jeżeli chce ominąć utarte, wygodne obszary patosu, a wpłynąć na patos niebezpieczny, który zawsze musi być dość osobistym... Gdybym na przykład napisał, że Strumieński i Angelika zbudowali sobie sami chatkę w lesie i naśladowali kochanie się pierwotnych ludzi, że umówili się odgadywać swoje myśli, że ona malowała jego portret pędzlem z własnych włosów itp. Komedie, które bym mógł powymyślać, do których odgrywania i przejęcia się nimi trzeba by więcej siły umysłu, niż ma przeciętny człowiek: czyż nie powiedziano by, że to jest wyrafinowane, nieprzyzwoite, antyspołeczne? I czy nie byłoby trochę zazdrości w takich określeniach? Śmiano by się z takiej przesady – a przecież
chose, est l'exagération même, il se nourrit d'exagération et de démesure, bien que tout se passe davantage dans l'imagination et dans les pensées (il s'agit là d'un point important) que dans la réalité.

## VIII. *Naturam expellas furca...*<fnref n="1" />

L'idéal serait en effet de décrire la réalité directement, aux prises avec le présent, avec tous les détails qu'elle comprend, et de faire toutes ses remarques et ses observations à partir de cette matière première. Mais je considère cet exercice comme extrêmement difficile, d'autant plus difficile que le procédé romanesque employé jusqu'ici, qui consistait à présenter des tranches de vie mensongères, le plus souvent sous forme de dialogue et ou de description, nous a habitués à composer avec la réalité par de nombreux lieux communs et raccourcis de la réalité dont il est difficile de se débarrasser, et qui ont presque obstrué la perspective de vastes espaces vierges. Je préfère donc me contenter de résumer une matière censée se déployer dans sa totalité devant moi ; cependant, je la condense, la quadrille, la mets en pleine lumière, me servant souvent de notions abstraites, tantôt déjà existantes, tantôt de mon invention. Malgré cela, je m'efforce, dans *La Chabraque*, d'atteindre ces sphères de l'existence où cette dernière tourne l'abstraction en ridicule, échappe a toute possibilité de généralisation et se révèle difficile à résoudre, désespérée, inédite. Inédite, précisément en conservant les circonstances purement accidentelles, qui selon les préceptes d'esthètes connus à ce jour (en particulier, en ce qui concerne le drame) devaient être écartées afin qu'on puisse en tirer ce qu'il y a de soi-disant « éternel », d'« essentiel » et de « typique », en d'autres termes ce qu'il est impossible de comprendre ni de s'imaginer, donc ce qui n'existe pas et ce qui, qualifié de « transcendantal », devient un tourment que les poètes s'infligent à eux-mêmes. Nous percevons la dimension exceptionnelle, évoquée ci-dessus, dans les moments de souffrance et de jouissance, en particulier lors de déchirements intellectuels causés par des raisons personnelles qui nous obligent à quitter les catégories connues, qui éveillent chez nous la créativité, qui nous incitent à une acceptation sincère de tous les facteurs particuliers, dans laquelle se trouve notre unique chance d'un salut pratique. Dans ces moments-là, nous cessons de mentir pour un bref instant, nous sommes sincères, le fouet du sort au-dessus de nos têtes nous oblige à l'omniscience, au « génie », à une terrible et apaisante analyse, jusqu'à ce que nous nous arrêtons devant des atomes. Dans les atomes se trouve ce qui est sans nom, riche, réel, ce qui est divin, sans commune mesure, qu'on ne peut comparer avec rien, exceptionnel.

<footnote n="1">1. *Naturam expellas furca... tamen usque recurret.* (lat.) « Chasse la nature à coups de fourche, elle reviendra toujours au pas de course.», Horace, *Épitres*, I, X, 24. La suite de ce proverbe constitue le titre du chapitre X.</footnote>
«miłość» jeżeli w ogóle ma być czymś, jest właśnie przesadą, żyje z przesady i nadmiaru, jakkolwiek (i to jest punkt ważny) więcej sposobem zaznaczania i pomyślenia niż wykonywaniem.

## VIII. *Naturam expellas furca...*

Idealem byłoby właściwie opisywać bezpośdrną rzeczywistość, ze wszystkimi szczegółami – i na takim materiale dopiero wypowiadać swe spostrzeżenia i uwagi. Ale uważam to zadanie za niesłychanie trudne, tym trudniejsze, że dotychczasowa metoda powieściopisarska, polegająca na kreśleniu fałszywych wycinków z życia, przeważnie rozmówkowa lub nastrojowa, przyzwyczaiła nas do tyłu formułek i sposobów upraszczania rzeczywistości, z których trudno się otrząść, że prawie zatarasowała nimi widok na ogromne, nietknięte obszary. Dlatego zadowalam się streszczaniem jakiegoś materiału, który niby to leży w całości przede mną; streszczam go zaś, kratkuję, prześwietlam, posługując się często abstrakcjami, już to znanymi, już to wynalezionymi przeze mnie. Ale mimo to uśiłowaniem moim w *Palubie* jest docierać wciąż do tych warstw życia, gdzie ono abstrakcji urąga, spod uogólnień się usuwa i objawia się jako trudne do rozwikłania, rozpaczliwe, wyjątkowe. Wyjątkowe – więc właśnie z zatrzymaniem tych cech przypadkowych, które wedle recepty dotychczasowych estetyków (zwłaszcza w zakresie dramatu) odrzucać należało, aby niby wydobyć to, co jest «wieczne», «istotne», «typowe», a więc czego ani zrozumieć, ani wyobrazić sobie nie można – czyli co nie istnieje, a co zaopatrzone przymiotnikiem «transcendentalny» jest dobrowolną zgryzotą poetów. Wspomnianą wyjątkowość dostrzegamy w chwilach cierpienia i rozkoszy, a zwłaszcza podczas cierpień intelektualnych na tle zdarzeń osobistych, które zmuszają nas zapomnieć o znanych kategoriach, pobudzają do wynalazczości we własnym zakresie, do tego sprawiedliwego uwzględnienia wszystkich specjalnych czynników, w którym mamy jedyny środek praktycznego ratunku. W chwilach takich na chwilę nie kłamiemy, jesteśmy oryginalni, wiszący nad nami bicz losu pędzi nas do wszechwiedzy, do «genialności», do strasznej, uspokajającej analizy, aż wreszcie stajemy przy jakichś atomach. W atomach jest to, co jest bezimienne, bogate, rzeczywiste, to, co jest boskie, niewymierne, nie dające się z niczym porównać, wyjątkowe.
## X. Tamen usque recurret?<fnref n="1" />

Il ne s'agira pas, dans ce chapitre, de restituer l'ordre chronologique des événements ou d'étaler un quelconque talent narratif, mais plutôt d'étudier les strates psychologiques d'un nouveau complexe important. Si toutefois ses différents aspects n'apparaissaient pas au lecteur avec suffisamment de clarté, c'est parce que je veux présenter les faits comme ils apparaissent *a posteriori* dans la mémoire sélective et non dans l'imagination. Je pourrais comme tant d'autres vouloir piquer la curiosité du lecteur, multiplier les effets, dissimuler mon point de vue derrière une apparente objectivité, remplir chaque partie de mon histoire de scènes et de dialogues, au lieu de présenter en substance et de manière directe ce que je viens d'appeler « strates psychologiques », que je pourrais tout aussi bien appeler « essence » de tel ou tel événement. Bien entendu, j'accompagne toujours un résumé de la sorte d'une courte illustration, en écrivant « cela s'est passé comme ceci ou comme cela », car il m'importe de me confronter en permanence avec la réalité et de vérifier à chaque moment si mon résumé peut à nouveau être transformé en faits – tel est du moins mon objectif. Et cette méthode ennuyeuse qui est la mienne, qui consiste à fournir des strates, à réfléchir devant le lecteur au lieu de reproduire tout un théâtre, n'est pas seulement une rupture délibérée dans les habitudes, mais l'imitation la plus simple et la plus naturelle de la forme dans laquelle chaque individu se représente les événements réels. Prenez dans une bibliothèque des mémoires ou des biographies et comparez-les avec des romans. La manière dont les faits sont présentés dans les romans médiocres correspond peut-être à ce qui se passe vraiment, mais personne ne peut ni se rappeler ni considérer les scènes de sa vie sous cette forme ; seule la manière dont la vie s'organise dans des mémoires ou des autobiographies solides et rigoureux peut être pour l'auteur une indication importante qu'il convient de prendre au sérieux. Même à moi, il arrive souvent d'emprunter le style des mémoires, car il me donne une certaine garantie de véracité, la saveur la plus fidèle de la vérité. Il me semble que, comme un aimant, cette forme peut attirer à elle la meilleure trame, et c'est pour cette raison que, dans mon imagination, je façonne l'essentiel des faits dans la perspective du passé.

## XI. particule chabraquesque

Te voilà ma mystérieuse particule ! Tu viens jouer des tours à mon héros, toi, l'envoyée de la Déesse Réalité ? Mais il l'a bien mérité : pourquoi ne s'incline-t-il pas devant ta Maîtresse et ne l'adore-t-il pas, au lieu de peindre sur un miroir et de caresser son reflet égratigné, alors que la vérité, « laide » et nue, est bien plus belle et plus riche que l'illusion !

<footnote n="1">1. Cf. page 200, note.</footnote>
## X. Tamen usque recurret ?

I w tym rozdziale idzie mi nie o chronologiczny porządek zdarzeń lub o pokazywanie talentu narracyjnego, lecz tylko o psychologiczny przekrój nowego ważnego kompleksu. Jeżeli zaś przy tym szczegóły nie będą się może dość wyraźnie zarysowywały przed wyobraźnią czytelnika, to dlatego, że chcę opowiadać fakta tak, jak się one przedstawiają a posteriori, dla rozważającej pamięci, nie dla wyobraźni. Mógłbym wprawdzie i ja zaciekawiać, drobić efektami, w pozornej obiektywności ukrywać swój sąd, rozwałkowywać każdą część swego tematu na scenki i rozmówki, zamiast podawać treściwie i sucho to, co właśnie nazem psychologicznym przekrojem, a co bym mógł także nazwać esencją tego lub owego zdarzenia. Naturalnie, że zawsze obok takiego streszczenia daję jakąś krótką ilustrację, pisząc: «stało się np. tak a tak», bo mnie samemu idzie o to, żeby być w ustawicznym zetknięciu z rzeczywistością i co chwila próbować, czy moje streszczenie można zamienić na powrót na fakta – jest to przynajmniej moim dążeniem. I ta moja nudna metoda podawania przekrojów, myślenia przed czytelnikiem, zamiast urządzania przed nim teatru, nie jest wcale tylko dowolnym złamaniem przyjętego zwyczaju, lecz naśladowaniem najzwyklejszej, najnaturalniejszej formy, w jakiej każdy człowiek przedstawia sobie prawdziwe zdarzenia. Proszę wziąć bibliotekę pamiętników i życiorysów, i porównać je z powieściami. Tak jak się w przeciętnych powieściach opisuje fakta, tak może się one i dzieją, ale w tej formie nikt zajść swego życia nie pamięta ani nie rozważa; dopiero sposób, w jaki się życie układa w rzetelnych i rozumnych pamiętnikach lub autobiografiach, może być dla autora ważną wskaźzką, z której należy skorzystać. Otóż i ja często podchwytuję ten ton pamiętnikowy, bo on mi daje pewną gwarancję prawdy, bo on mi daje największy zapach prawdy; wydaje mi się, że ta forma jak magnes przyciągnie najlepszą treść, i dlatego już w wyobraźni urabiam fakta po największej części w perspektywie przeszłości.

## XI. pierwiastek pałubiczny

A tuś mi, tajemniczy pierwiastku! Przybywasz płatać figle mojemu bohaterowi, ty wysłańcze Bogini Rzeczywistości? Ale dobrze mu tak: dlaczego nie ukorzy się i nie uwielbia twojej Pani, ale maluje na lustrze i pieści się skaleczonym odbiciem, skoro naga, «brzydka» prawda piękniejsza jest od i obfitsza od złudzenia!
Comme les résonances de ce titre sont belles et étranges ! Quel nom délicieusement abominable et dissonant ! Quel succès de compassion chez les gens bien intentionnés !

Pendant que Strumieński écrivait ses mémoires, la XXe édition des *Rêves de Maria Dunin* voyait le jour. Comme nous le savons, l'auteur de *Maria Dunin* venait de mourir dans sa villa au bord de la mer Tuscarora, au faîte de sa gloire, des hommages, des cortèges à la lueur des torches ; sa tombe devint même un lieu de pèlerinage pour les décadents du monde entier. Strumieński et son épouse n'avaient pas eu connaissance jusque-là de cette œuvre célèbre ; ils s'y intéressèrent avec une passion hors du commun. Ola s'extasiait devant Maria Dunin comme s'il s'agissait d'un personnage réel, tout en déplorant l'absence de belles descriptions de la nature, disait que l'auteur ne lui était pas sympathique, qu'elle aurait écrit cela de manière tout à fait différente, et même, que si elle trouvait le temps, elle réécrirait une nouvelle *Maria Dunin* ; que son auteur n'avait pas expliqué, en fin de compte, ce qu'était l'amour. Elle perçut le roman comme l'aboutissement du culte de la virginité, sans tout de même la prendre autant au sérieux qu'Angelika, car elle aurait pris en mauvaise part le fait d'en tirer des conséquences pratiques. Le passage dans lequel l'auteur, « déchaîné », pénètre dans la chambre de Maria Dunin, traduisait parfaitement à ses yeux « la rapacité et la tyrannie » des hommes. Chez Strumieński, *Maria Dunin* suscitait des sentiments contradictoires. Au début, sans vraiment toutefois s'émouvoir de son cas, il lui porta un grand intérêt. Il aurait souhaité être solidaire d'elle, mais quelque chose l'en empêchait, si bien qu'il la condamna rapidement. De fait, la littérarité de *Maria Dunin* éclairait son monde souterrain et, pour cette raison, même Ola, saisissant au vol les points communs entre leurs deux situations, l'apela « Maria Dunin au masculin ». Pour elle, il s'agissait du simple constat d'une ressemblance, sans la moindre compassion, d'un constat dont l'indiscrétion l'offensait lui, d'autant plus qu'il était convaincu qu'Ola n'avait que faire de cette prétendue ressemblance. Lorsqu'il l'entendait dire qu'elle trouvait l'auteur anti-pathique, il prenait sa défense, mais seulement parce qu'il estimait qu'elle n'avait pas le droit de critiquer un écrivain aussi génial ; lui-même, en réalité, ne l'appréciait guère. Ce conflit était également alimenté par un sentiment de jalousie : il en voulait à l'auteur de l'avoir devancé, puis il s'en prenait à sa propre personne car, sans cet éclairage, lui-même n'aurait peut-être pas eu le courage de certains de ses anciens agissements et procédés, tant ils lui semblaient – et ce jusqu'à encore peu de temps auparavant – sentimentaux et démesurés. Il pensait également que dans la direction où allait Maria Dunin, « on » aurait pu (forme impersonnelle) aller bien plus loin ; d'un autre côté, il freinait l'enthousiasme grandiloquent d'Ola qui ne cessait de répéter tout ce qui avait été écrit au sujet
A jakże ślicznie i dziwacznie brzmi mi ten tytuł! Co za nazwa pysz-
nie szkaradna i niemuzykalna! Jaki sukces politowania u ludzi rozsąd-
nych!

W czasie, gdy Strumieński pisał swój pamiętnik, ukazało się 20
wydanie Snów Marii Dunin. Autor Marii Dunin, jak wiadomo, zmarł
niedawno w swojej willi nad morzem Tuscarora, syt sławy, zaszczytów i
korowodów z pochodniami, a do jego grobu odbywają pielgrzymki
dekadenci z całego świata. Strumieński i jego żona dotychczas nie znali
tego słynnego dzieła; zainteresowało one oboje nadzwyczajnie. Ola
zachwycała się samą Marią Dunin jakby osobą niepowieściową, ale
odczuwała brak pięknych opisów przyrody, mówiła, że autor jest jej nie-
sympatyczny, że ona by to całkiem inaczej napisała, że nawet, jak będzie
miała czas, napisze nową Marię Dunin i że autor ostatecznie nie wytłu-
maczył, co to jest miłość. Pojęła ona tę powieść zupełnie na tle teorii o
kulcie dziewictwa, których jednak nie traktowała tak na serio jak Ange-
lika, bo nawet za złe miałaby wszelkie wyciąganie z nich praktycznych
konsekwencji. Ustęp, w którym «rozbestwiony autor» wkrada się do
pokoju Marii Dunin, zdawał się jej bardzo trafnie kreślić «zachłanność
i tyranię» mężczyzn. – W Strumieńskim Maria Dunin wywołała bar-
dzo sprzeczne uczucia. Zrazu był nią zajęty, lubo nie przejęty, chciał się
z nią solidaryzować, ale coś go od tego odpychało, tak że niebawem sta-
nął do niej w opozycji. Wprawdzie literackość Marii Dunin nadawała
pewną sankcję jego podziemnemu światu i z tego powodu nawet Ola,
w lot pochwyciwszy wspólne znamiona sytuacji, nazwała go «męską
Marią Dunin». Dla Oli było to jednak tylko prostym stwierdzeniem,
w którym go nieco urażał brak dyskrecji, zwłaszcza że miał pewność, iż
Ola sobie z tego podobieństwa niewiele robiła. Kiedy słyszał, że nazy-
wała autora niesympatycznym, brał go w obronę, ale tylko dlatego,
ponieważ czuł, że ona nie ma prawa krytykować pisarza tak znakomi-
tego, sam zaś w duchu polemizował z nim żarliwie. Do polemiki pod-
niecała go i zazdrostka: miał żal do autora, że ten go uprzedził, a do siebie,
że bez takiej sankcji może by się nie odważył sam adoptować niektórych
swoich dawnych postępków i postępowań, tak mu się one – i to do nie-
dawna jeszcze – wydawały sentymentalnymi i przesadnymi. Sądził dalej,
że w tym kierunku, w którym idzie Maria Dunin, można by (forma nie-
osobowa) daleko więcej uczynić, z drugiej strony zaś hamował oficjalne
zachwyty Oli, która powtarzała to, co gdziekolwiek wyczytała o Marii
de Maria Dunin. Il disait donc que l'auteur, à l'époque où il avait écrit cette « chose », était apparemment encore inexpérimenté ; par exemple : « Tu te trompes, Ola, il n'avait pas du tout l'intention de porter aux nues de telles fantasmagories, il présente seulement une femme hystérique, une décadente ». Enfin, il manquait d'honnêteté en se servant de ses anciennes conclusions (voir le chapitre VIII) et dénigrait l'auteur en le présentant à Ola comme un romantique, un décadent, un neurasthénique qui idéalise une érotomane, etc.

C'est ainsi que transparaissait à l'extérieur son indécision, sa très provisoire récidive vers le scepticisme. Strumieński considérait l'idéal de contemplation et d'introspection décrit dans *Les Rêves de Maria Dunin* comme une chose impossible, et puisque Ola avait éveillé en lui son sens critique, il répétait, dès qu'il se trouvait en sa présence, que de tels rêves n'existaient pas. Le sommeil existe, mais des rêves aussi complets, littéraires et poétiques, c'est absurde ! En réalité, il sentait que la rêverie de Maria Dunin traduisait l'état dans lequel il se trouvait lui, Strumieński, durant le deuil, mais... avait-il battu en retraite ? Ne pouvait-il plus avancer ? D'une part, c'était pour lui un point douloureux à propos duquel il préférait éviter de se poser trop de questions ; d'autre part, il supportait mal que, dans *Les Rêves de Maria Dunin*, l'élément féminin humiliât l'élément masculin, et qu'en plus de cela, il confirmât, d'une certaine manière, les idées ridicules sur l'amour physique que sa femme partageait. Il taxait alors l'auteur de féminisme : mais de quoi s'agissait-il exactement ? Du fait qu'il avait des doutes quant à ses capacités intellectuelles, car il voyait chez l'auteur de *Maria Dunin* une forme caricaturale et idéalisée de la dévotion qu'il portait à Angelika, contre laquelle se révoltait cette autre idée, enracinée en lui, que l'homme devait toujours dominier la femme, et non pas être son satellite.

## XVI. Tentative de tentative

Le lendemain, Ola se réveilla après une nuit agitée. La matinée ne réussit pas à dissiper sa mauvaise humeur car son mari n'était toujours pas venu la voir et continuait à errer quelque part... C'est alors que le jardinier lui apporta un bouquet de roses de la part de Monsieur. Bien que ce fût un cadeau tout à fait banal, et somme toute convenu, elle y vit la marque de son amour.

Peu après, le rôle qu'elle voulait jouer fut précipité par un événement qui fit remonter à la surface des choses que tous deux gardaient secrètes. On pourrait l'interpréter de la sorte, chaque situation ne contenant-t-elle pas en elle mille possibilités, prêtes à tout moment à être exploitées et à se développer d'une manière
Dunin napisanego. Mówił więc, że autor w wieku, w którym tę rzecz napisał, był jeszcze widocznie bardzo niedoświadczonym; już to: «Mylisz się, Olu, on wcale nie miał zamiaru apoteozować takich fantastyczności, lecz przedstawił kobietę histeryczną, dekadentkę»; już też wreszcie korzystał nieszczerze ze swych dawniejszych poglądów (z rozdziału VIII) i starał się w oczach Oli poniżyć autora jako romantyka, dekadenta, neurastenika, który uświetnia erotomankę itp.

Tak wyglądały zewnętrzne objawy jego wewnętrznego niezdecydowania, jego maleńkiej chwilowej recydywy w kierunku sceptycyzmu, objawy dość świadomie nieszczere. Ideał kontemplacji, zatopienia się w sobie, przedstawiony w *Snach Marii Dunin*, uważał Strumieński za niemożliwy, ponieważ zaś Ola podnieciła jego krytycyzm, mówił w jej obecności, że takich snów nie ma; spanie istnieje, ale sny tak jednolite, tak literackie i poetyczne, to nonsens. A właściwie czuł, że rozmarzenie Marii Dunin jest właściwie tym samym stanem, w pobliżu którego był już on, Strumieński, w okresie żałoby, lecz – cof się? Nie mógł iść dalej? Tu był punkt przykry, który w myślach omijał. – To jedno, a drugie: Niemile uderzało go, że w *Snach Marii Dunin* żywioł kobiecy upokarza żywioł męski, a na domiar potwierdza poniekąd te śmieszne co do fizycznej miłości poglądy, którym hołdowała Ola. Przypisywał więc autorowi feminizm – ale cóż to właściwie było? To, że miał wyrzuty sumienia własnego intelektu na cudzy rachunek, bo u autora *Marii Dunin* widział w skarykaturowanej, wyidealizowanej formie to uwielbienie, które sam składał na ołtarzu Angeliki, a przeciwko któremu buntował się w nim ten inny zakorzeniony pogląd, że mężczyzna powinien zawsze górować nad kobietą, nie zaś być jej satelitą. – Ale grał tu rolę właściwie jeszcze jeden tajemniczy czynnik, który Strumieński skrupulatnie omijał, aż dopiero w wygodnej chwili użył go jako dynamitu.

## XVI. Próba próby

Gdy Ola obudziła się nazajutrz po niespokojnych snach, poranek nie rozwiał jej nastroju, bo mąż zawsze jeszcze nie zbliżał się do niej, kręcił się gdzieś... Wtem ogrodnik wręczył jej bukiet róż od pana. Był to dar częsty i stereotypowy, tym razem jednak widziała w nim znak, że on ją przecież kocha.

Stało się wkrótce coś, co ją w odegraniu przeczutej roli ubiegło i – czy może nadało energię ruchową ukrytym czynnikom? Tak by się to nazywało, ale w każdej sytuacji drzemie tysiąc czynników gotowych do zapłodnienia i rozwoju to tak, to owak. Nie nastąpiło więc coś, co
ou d'une autre ? Il ne se produisit pas une chose qui devait « fatalement » se produire, comme dans les tragédies imitées de Sophocle – à moins que nous ne parlions ici de cette fatalité tellement commune qu'elle n'est plus « fatalité » et qu'elle s'annule comme d'elle-même dans l'univers. Mais des choses nouvelles se produisirent et l'affaire, comment dire, ... s'éclaircit ? éclata au grand jour ? s'obscurcit ? Disons plutôt, pour nous moquer de l'auteur, qu'elle se chabraqua.

Il s'agit de la visite de deux personnages, fort excentriques, arrivés sur de magnifiques montures au manoir des Strumieński. L'homme était Monsieur Jelonek, un ami du jeune Truskawski, qui n'était pas si sot qu'on le disait. Il est vrai qu'il aimait dilapider sa fortune, qu'il portait une perruque et qu'il avait l'obsession de vouloir passer pour un homme toujours en voyage. La femme avait été actrice dans l'une des grandes villes de Russie, où elle avait traduit un drame historique tout à fait médiocre, puis elle avait « étudié » l'émancipation dans une université étrangère et s'était mise à jouer le rôle d'une personne aux idées politiquement suspectes et qui faisait croire qu'elle s'intéressait à la Galicie, réunissant des dates, des informations, des types humains et des paysages, pour un roman ou une étude sociologique. Cette pose avait toutefois ses raisons d'être, mais ce n'est pas là notre propos. Jelonek, avec lequel elle vivait dans une sorte de condescendance mutuelle, la suivait partout, en photographiant tout ce qu'il pouvait. Il voulait que tout le monde voie qu'il était de connivence avec une femme dangereuse, qui était peut-être même, qui sait, une anarchiste. Ils s'étaient arrêtés en chemin chez les Strumieński pour profiter de leur palais avant de reprendre leur inutile voyage l'après-midi même. Strumieński connaissait un peu Monsieur, mais l'ancienne actrice, Madame, ou plutôt Mademoiselle Berestajko (appelée plus simplement Berestajka), lui était parfaitement inconnue.

Remarquant des traces de larmes sur le visage d'Ola (détail sur lequel sa compagne avait attiré son attention), Jelonek décida de lui raconter les fort ennuyeuses péripéties de ses voyages, et de décrire par le menu les villes qu'ils avaient visitées. Et lorsqu'il se trouva qu'ils connaissaient tous deux Radom, ils entrèrent en grande conversation. Pendant ce temps, Strumieński s'occupait de Berestajka. Puisqu'il ne parlait pas français, ils communiquèrent dans une sorte de mélange d'ukrainien et de polonais, à défaut en russe, ce qui finit par créer entre eux une connivence pleine d'humour propice aux confidences secrètes. Strumieński trouvait cette femme intéressante (en tant que « type » et non pas en tant que « femme », se disait-il) et, par la même occasion, il se réjouissait d'avoir la possibilité, par le biais de leur conversation, de contrarier Ola. Au début, cette dernière considéra ses ardeurs avec stupéfaction, tant l'attitude de son mari contrastait avec ce qu'elle pensait de lui la veille. Elles l'absorbèrent à tel point qu'elle ne prenait même pas la peine de se débarrasser de Jelonek, ce qui n'aurait jamais pu se produire dans d'autres circonstances ; au contraire, distraite,
«koniecznie» tak być musiało – na wzór dramatów naśladujących Sofoklesa – chyba że mówimy o tej wspólnej wszystkiemu konieczności, tak wspólnej, że już nie jest koniecznością, bo znosi się we wszechświecie. Ot, przyszły nowe fakta i sprawa – skrystalizowała się? wybuchła? zagmatowała się? Powiedzmy, naśmiewając się z autora: spałubiła się.

Idzie o wizytę dwojga dość ekscentrycznych gości, którzy na pięknych koniach zajechali przed dwór Strumieńskich. Mężczyzna, przyjaciel młodego Truskawskiego, pan Jelonek, nie był tak głupim, za jakiego powszechnie go uważano z powodu, że puszczał pieniądze, nosił perukę i udawał człowieka wiecznie podróżującego. Kobieta była dawniej aktorką w jednym z większych miast rosyjskich, gdzie przetłumaczyła jakiś lichy dramat historyczno-społeczny, potem nauczyła się emancypacji na jakimś zagranicznym uniwersytecie, teraz zaś udawała osobę politycznie podejrzaną, udając, że pozornie bada Galicję i zbiera daty, wiadomości, typy i krajobrazy niby tylko do powieści czy też studium publicystycznego. Ta poza miała jednak swoje podstawy – ale to nas tu nie obchodzi. Jelonek, z którym miała stosunek wzajemnej dobroczynności, jeździł z nią wszędzie, narzucając się jej z fotografowaniem wszystkich i wszystkiego. Szło mu o to, by pokazać okolicy, że wdaje się w konszachty z kobietą tak niebezpieczną, kto wie, czy nie anarchistką. Zawitali do Strumieńskich w przejeździe, aby zobaczyć pałac, po południu zaś mieli się udać dalej w swoją jakąś tam niepotrzebną podróż. Panowie mało się znali, a owa eks-aktorka, pani czy panna Berestajko (czyli krótko Berestajka), była tu zupełnie obcą.

Jelonek, widząc ślady leź na twarzy Oli – na co mu zwróciła uwagę jego towarzyszka – zaczął ją nudzić opowiadaniem swoich przygód podróżniczych i opisywaniem zwiedzonych miast, ale gdy się pokazało, że oboje znają dobrze Radom, rozmowa poszła im dość gładko. Tymczasem Strumieński zajął się Berestajką. Ponieważ po francusku nie umiał, porozumiewali się z sobą mieszaniną języka polskiego i ruskiego, względnie rosyjskiego, co stworzyło od razu między obojgiem atmosferę nieco humorystyczną, a zarazem bardzo wygodną do przemycania sobie przedwstępnych czułości. Strumieńskiego interesowała ta kobieta (mówił sobie: jako typ, nie jako «kobieta»), a przy tym rad był, że spo sobem rozmowy z nią może irytuje Olę. Ola patrzyła na jego umizgi z początku ze zdziwieniem, tak dalece ta scena odskakiwała od jej wczorajszego toku myśli, potem jednak obserwowała je z ogromną ciekawością, wśród której nie miała czasu załatwić się z Jelonkiem tak, jakby kiedy indziej uczyniła, owszem, udawała wskutek roztargnienia, że go
elle le séduisait, mais davantage pour imiter l'attitude de l'autre couple que par goût. Elle sentait que certains détails de la conversation de Strumieński lui étaient adressés, elle craignait presque que son mari ne fasse la cour à Berestajka uniquement par jeu et avec ironie, tellement ses ardeurs et son succès le rendaient par moments grand et beau à ses yeux ; jalouse de cette manière, elle éprouvait du plaisir dans sa jalousie et elle s'enivrait en secret de son amour pour lui.

On attribuait toute l'émotion de cette scène aux admirables paysages et aux conversations à propos de l'art : architecture, théâtre, art dramatique, photographie et autres sujets encore. On s'extasiait devant le palais, Jelonek le photographiait en exagérant à chaque fois son admiration pour sa situation, sa façade, etc. Chacun essayait, comme il pouvait, d'impressionner les autres. Ils jouèrent ensuite au lawn-tennis : d'un côté, Strumieński et la Russe, de l'autre, Ola et Jelonek. Le couple Strumieński jouait fort bien, Jelonek piètement, l'actrice, quant à elle, n'y entendait strictement rien, mais apprenait avec beaucoup d'application. Strumieński s'en amusait, Ola se réjouissait de pouvoir se dire : « Nous deux, nous jouons si bien que nous pouvons même faire de l'épate ! ». Elle était fière du lien qui les unissait, son mari et elle, et le signifia par une petite exclamation, que Berestajka garda dans sa mémoire.

La conversation porta ensuite sur le sport. Jelonek expliqua pourquoi il avait abandonné le vélo, activité ridicule et très mauvaise pour la santé, marque d'étroitesse d'esprit. Pour montrer à quel point elle était excentrique, Berestajka proposa à Strumieński une course à cheval jusqu'aux rochers, appelés « les Orgues », qui se trouvaient à proximité et qui avaient une forme très particulière. Strumieński monta sur le cheval de Jelonek et s'aperçut rapidement qu'il ne s'agissait pas d'une véritable compétition. Il se laissa donc, dans un premier temps, large-ment dépasser, puis, lorsqu'elle sentit qu'il était sur le point de la rattraper, au lieu de passer par le pont, elle se dirigea vers le ruisseau Wontok pour le contrarier et entra dans l'eau. Le cheval s'arrêta et se mit à boire. Strumieński ne tarda pas à arriver à sa hauteur, s'arrêta, étonné, et flatta l'encolure du cheval de Berestajka. Il remarqua alors qu'elle portait au doigt une bague et, voulant prendre sa main, lui demanda de la lui montrer. Elle la retira pour lui faire découvrir une inscription originale en russe qui y était gravée mais, en la lui tendant, elle la fit tomber dans l'eau. Ils se disputèrent pour savoir qui – de Monsieur ou de Madame – avait été maladroit. La Russe feignait une immense tristesse et suppliait Strumieński de tout faire pour retrouver sa bague. Il répondit qu'il allait organiser des recherches. Elle : « Il faut faire vite. Je n'ai guère le temps. C'est un souvenir, un talisman. » Il n'y avait personne autour d'eux ; pour Strumieński, la situation se compliquait. « Dois-je moi-même aller dans l'eau ? Sortez doucement, Madame, nous allons attendre un peu que l'eau s'éclaircisse, nous verrons peut-être mieux et pourrons ainsi la retrouver. – Vous aussi, Monsieur, sortez avec
kokietuje, więcej naśladując tamtą parę niż na serio. Czuła, że Strumień-
ski niektóre szczegóły rozmowy adresuje do niej, obawiała się prawie, że
on może tylko na żart i z ironią umizga się do Berestajki, jego umizgi
bowiem i powodzenie chwilami czyniły go w jej oczach imponującym i
pięknym; zazdroszcząc w ten sposób, miała przyjemność w zazdrości i
rozkoszowała się swoją ukrytą do niego miłością.

Wszystko to odbywało się na tle oficjalnego fabrykowania sobie wra-
żeń z rozmaitych rzekomo pysznych krajobrazów, tudzież rozmów o
sztuce budowniczej, dramatycznej, aktorskiej, fotograficznej itd. Oglą-
dano pałac, Jelonek fotografował go, zachwycając się po blagiersku jego
położeniem, fasadą itp. Każde się popisywało, czym miała. Wzięto się
potem do gry w lawn-tenisa: Strumieński z Rosjanką po jednej, Ola z
Jelonkiem po drugiej stronie siatki. Strumieńscy grali bardzo dobrze,
Jelonek licho, aktorka nie umiała wcale i dopiero teraz z zapałem się
uczyła. Wskutek tego Strumieński miał z nią zabawę, Ola zaś miała ucie-
chę, że «my oboje tak dobrze gramy i aż się popisujemy», uczuła miłą
sobie wspólność ze Strumieńskim i objawiła to nieznacznym wykrzyk-
nikiem, który Berestajka dobrze sobie spamiętała.

Mówiono potem o sportach. Jelonek opowiadał, dlaczego porzucił
rower – jako niezdrowy a zarazem nieszlachetny wynalazek, świadczący
o skarleniu ducha. Berestajka, aby dać próbkę swej ekscentryczności,
zaproponowała Strumieńskiemu wyścig konny do niedalekiej grupy skał
o szczególnej formacji, zwanych Organami. Strumieński siadł na wierz-
chowca Jelonka, wnet jednak zmiarkował, że to nie ma być wyścig na
serio. Dał się z początku daleko wyprzedzić, potem ona, widząc, że Stru-
mieński ją niebawem doścignie, z przekory, zamiast na most, skierowała
z drogi w bok do Wontoku i wjechała w wodę. Koń stanął i zaczął pić,
wkrótce przypędził Strumieński, dziwił się, a stanąwszy przy niej, klepał
jej konia po szyi. W tej chwili ujrzał na jej palcu pierścienie i chcąc ująć
jej dłoń swoją ręką, prosił o pokazanie pierścienia. Zdjęła z palca pier-
ścionek i pokazywała jakiś wyryty na nim oryginalny rosyjski napis, lecz
wtem, podając, upuściła go do wody. Sprzeczali się, kto niezgrabny –
pan, pani. Rosjanka udało wielki żal i prosiła Strumieńskiego na
wszystko w świecie, żeby je pierścionek wydobył. Powiedział, że każe
szukać. Ona: – Ale ja nie mam czasu, to pamiątka, to talizman. –
Nikogo nie było w pobliżu, dla Strumieńskiego nastąpiła kłopotliwa
sytuacja – czyż mam sam leźć do wody? – Niechże pani ostrożnie wyje-
dzie, poczekamy, aż się woda z mułu oczyści, może go dojrzymy i wydo-
będziemy. – Niech no tylko pan ostrożnie jedzie. – Wyjechali na brzeg,
ale w wodzie nic nie błyszczało, Strumieński nie wiedział, co robić z kap-
prudence. » Ils gagnèrent la berge, mais rien ne brillait dans l'eau. Strumieński ne savait que faire de cette femme capricieuse qui exigeait de lui qu'il allât immédiatement chercher la bague. Elle : « Je vois qu'il faut que je le fasse moi-même ! » Alors elle s'assit au bord du ruisseau, retira une chaussure et un bas sans manifester la moindre gêne, plongea son pied, et barbota dans l'eau. « Je sais ce que vous pensez de moi et cela m'importe peu. Moi, je n'y vois rien d'horrible. » Strumieński : « Mais moi non plus je n'y vois rien d'horrible, bien au contraire, ce que je vois est... – Ne me regardez pas de la sorte, retournez-vous et surveillez les chevaux ! » Il lui suggéra de prêter attention à ce qu'elle faisait : quelqu'un pouvait la voir ! « Ah, c'est donc cela ? ». Elle éclata de rire tandis qu'il continuait à la regarder. Lui, un peu décontenancé : « Vous vouliez juste montrer votre jolie jambe ? – Oui. – J'en ai vu de plus jolies. – J'en doute. En avez-vous vu beaucoup d'autres ? – Je crois que les choses vont un peu trop loin. – Pas encore assez loin à mon goût. – Vous me provoquez ? – Vous n'êtes qu'un gamin ! – Vous mettriez une scène comme celle-ci dans votre roman ? – Ne voyez-vous pas que je me moque de vous ? – Ce n'est pas ainsi que vous parviendrez à vos fins. – C'est ce que nous allons voir. ». Apparut alors une fillette, les pieds nus, un panier à la main ; elle s'appelait Agatka. Strumieński lui demanda de chercher la bague à l'endroit qu'il venait de lui indiquer. La Russe : « Cherche, ma petite, cherche bien, et si tu trouves, je te donnerai quelque chose. » Elle remit sa chaussure en prenant son temps. « Quel dommage ! » dit alors Strumieński. Elle ne demanda pas pourquoi, se doutant qu'il pensait à l'autre jambe, et elle avait envie qu'il soit déçu. Lorsqu'ils remontèrent sur leurs chevaux, Strumieński dit : « Si Agatka ne trouve rien, c'est moi qui la récompenserai. — Pour quelle raison ? ». Strumieński, s'appuyant sur la ressemblance entre son propre nom et le mot « strumień<fnref n="1" /> », lui raconta l'histoire d'un certain doge de Venise qui s'était fiancé avec la mer, et il lui dit qu'elle aussi, elle était désormais sa fiancée.

Ola avait observé toute la scène le cœur serré, à travers les jumelles de Jelonek qui pendant ce temps photographiait son fils Pawelek pour essayer de lui plaire, et s'apprêtait à faire la même chose avec un paysan dont le faciès lui paraissait particulièrement amusant. (Il avait cette manie d'esthète de flairer tout ce qui pouvait être comique).

Strumieński et la Russe s'approchèrent des Orgues en en faisant le tour. Il lui raconta d'abord deux versions de la légende qui circulaient à propos de ces rochers : le diable aurait joué de l'orgue dans une église avant que le ciel n'y fasse tomber la foudre ; ou alors le diable, ne pouvant supporter le son extraordinaire de ces orgues, les aurait volées dans l'église et les aurait fait tomber en chemin en les emportant avec lui... « C'est intéressant, dit Berestajka, j'écrirai à ce sujet

<footnote n="1">1. *Strumień* (pol.) « ruisseau ».</footnote>
ryśną kobietą, która nalegała na natychmiastowe szukanie pierścionka, ona zaś: – Widzę, że muszę tu sobie sama poradzić. – I siadłszy na brzegu, zaczęła energicznie bez ceregieli zdejmować bucik i pończochę, a obnażywszy jedną nogę, pluskała nią w wodzie. – Nie dbam o to, co pan sobie pomyśli – wiem z góry, co – nie widzę w tym nic okropnego. – Strumieński: – Ja też nie widzę nic okropnego, przeciwnie, to co widzę, jest... – A nie patrże pan na mnie, odwrócić się, pilnuj koni. – Upominał ją, co robi, a gdyby kto zobaczyćł! – Aha! Tuś mi! i zaczęła się śmiać na głos, gdy on patrzył dalej. On trochę urażony: – Czy mogła się pani pochwalić zgrabną nóżką? – Tak. – Znałem i zgrabniejsze. – Wątpię, a czy dużo? – Zdaje się, że się posuwamy za daleko. – Ja tak, pan nie. – Pani mnie wyzywa? – Dzieciak z pana. – Czy pani zamieściłaby taką scenę w swoim romansie? – Cóż znowu, czyż pan nie widzi, że się nim bawię? – A jednak nie osiągnie pani swego zamiaru. – Zobaczymy. – Wtem nadeszła mała bosa dziewczynka z pałką w ręce, nazywała się Agatka. Strumieński polecił jej szukać w tym miejscu zguby. Rosjanka: – Szukaj, szukaj, mała, dostaniesz coś ode mnie. – Z miernym pośpiechem obuwała nogę, a Strumieński rzekł: – Szkoda. – Ona nie pytała: czego? bo wiedziała, że szło mu o drugą, i mogła mu zrobić zawód. Gdy siedli na konie, rzekł Strumieński: – Gdy Agatka nie znajdzie, to dostanie coś ode mnie. – Dlaczego? – A Strumieńskiemu przyszła właśnie na myśl gra słów: strumień i Strumieński, wspomniawszy więc o zaślubinach doży weneckiego z morzem, wytłumaczył żartobliwie, że oto teraz ona z nim zaręczyła się w taki sam symboliczny sposób.

Całej tej scenie przypatrywała się Ola z bijącym sercem przez lunetę Jelonka, który tymczasem chcąc się jej przypodobać sfotografował Pawełka, a potem w tym samym celu ogładał jakiegoś parobka o facjacie, jego zdaniem, bardzo komicznej. (Miał estetycznego bzika, by wszędzie węszyć komizm.)

Strumieński z Rosjanką pojechali ku Organom, objeżdżając je dookoła. Opowiedział jej naprzód legendę przywiązaną od tych skał: że był jakiś kościół, w którym diabeł grał na organach, aż niebo, dowiedziawszy się o tym, zesłało piorun niszczący; czy też, że diabeł, nie mogąc znieść dźwięku tych cudownych organów, ukradł je z kościoła i uciekając
une nouvelle ou un drame en vers. – Pour moi, répondit Strumieński, l’histoire de la formation de ces roches, telle que nous l’indique la géologie, est bien plus poétique que ces légendes. Nous y voyons partout des traces antédiluviennes de l’époque pliocène ; là où vous êtes à présent, se trouvait une mer, au-dessus de nous nageaient des ichtyosauriens, des poissons monstrueux... » Et en poursuivant ainsi, il regardait avec malice en direction des excavations et des différents recoins au creux des roches qui se trouvaient de l’autre côté du chemin, c’est-à-dire là où ils ne pouvaient pas être vus du manoir. Ils allaient désormais l’un près de l’autre, sans échanger un mot, tenant leurs chevaux par les brides. « C’est ici, dans ces grottes et ces excavations, que vivaient ces poissons », poursuivait Strumieński. L’association d’idées fit resurgir de sa mémoire le paysage sous-marin peint par Angelika, et une bulle de lumière invisible flottant au-dessus de lui descendit et, pendant un instant, s’imprégna dans sa tête. Strumieński voulut lutter contre sa faiblesse et décida d’en faire part à la Russe (ce qui en même temps écarta la possibilité de la tentation du moment), lui disant : « Je voudrais vous montrer un tableau qui représente le fond d’une telle mer. — Cela m’intéresse beaucoup. — J’ai ici une collection de tableaux... — Ah oui ? J’en ai entendu parler. — Mais ce ne sont que des croûtes », répondit-il de manière évasive, car, l’espace d’un instant, il avait eu des remords. « Je préfère vous montrer la splendeur collection de coquillages que j’ai à la maison ; elle vous permettra de mieux connaître la faune et la flore antédiluviennes. »

Sur ce ils rentrèrent. Strumieński était en colère contre lui-même car il avait laissé passer l'occasion ; mais il avait été surpris par la situation ! Se rendant compte que cette hésitation lui avait été insupportable, il décida de prendre sa revanche le plus rapidement possible. Sa décision, qui avait été préparée par le flirt avec la cousine<fnref n="1" />, était désormais prise. Tant que le lien du mariage le rendait séduisant, il lui était agréable de jouer le rôle d'un captif, mais dès qu'il se sentit vraiment les poings liés... En ayant laissé passer sa chance, il pensait en avoir assez fait pour « l'idée » et c'était maintenant au destin d'éloigner de lui cette tentation, au cas contraire, il le percevrait comme un signe. Il n'était pas encore tout à fait conscient que cette troisième femme sauverait Ola, briserait le charme d'Angelika, et ferait ce qu'Ola ne parviendrait jamais à faire en tant qu'épouse légale et légitime. C'est ainsi qu'on pouvait interpréter l'entremêlement de ses pensées qui, comme toutes les pensées, ont un « moi » qui leur est propre.

Pendant le déjeuner, Berestajka prit conscience de le beauté d'Ola, de la différence sociale et morale qui séparait cette honnête citoyenne d'une actrice, de surcroît sans travail, ce qu'Ola n'hésitait pas à lui faire ressentir. « Attends un peu, tu vas me le payer ! », se dit Berestajka. « Ce bouquet (il se trouvait sur la table)

<footnote n="1">1. Ce passage fait référence à un épisode précédent durant lequel, lors de la visite de la cousine d'Ola, Strumieński comprit qu'en trompant sa femme, il tromperait en même temps Angelika.</footnote>
porzucił je po drodze... legenda miała kilka wersji. – To ciekawe – rzekła Berestajka – napiszę na ten temat nowelkę albo dramat wierszem. – Dla mnie – odparł Strumieński – o wiele poetyczniejszym jest powstanie tych skał takie, jak je tłumaczy geologia. Wszędzie tu widzimy ślady czasów przedpotopowych, epoka plioceńska, tu, gdzie się pani teraz znajduje, przelewało się morze, tu nad nami, wysoko, pływały sobie ichtiozaury, potworne ryby... Opowiadając o tym, spogladał chciwie na rozmaite wyżłobienia i zakątki skał znajdujące się po drugiej stronie, to jest tej, gdzie już od dworu nie mogli być widziani. Teraz stápali obok siebie w milczeniu, trzymając konie za uzdy. – Tu w tych dziuplach i jaskiniach gnieździły się owe ryby – mówił dalej Strumieński. W pamięci jego wynurzył się przez skojarzenie wyobrażeń krajobraz podmorski Angeliki i niewidzialny świetlany balon, który nad nim krążył, obniżył się i objął mu na chwilę głowę. Ale Strumieński chciał zwalczyć ów nastrojek, pośrednio więc podzielił się z nim z Rosjanką (lecz przy tym już także udaremniał obecną pokusę), mówiąc jej: – Mógłbym pani pokazać obraz, który przedstawia wnętrze takiego morza. – Bardzom ciekawa. – Mam tu zbiór obrazów... – Tak? Słyszałam coś o tym. – Ale to same bohomazy – rzekł Strumieński wymijając, bo na chwilkę pożałował. – Wolę pani pokazać mój ciekawy zbiór muszli morskich we dworze, to pani lepiej przypomni faunę i florę przedpotopową. –

I wrócili. Strumieński, zły na siebie, że wypuścił sposobność – ale bo też był zaskoczony! – uprzytamniał sobie nieznośność takiego wahania się i postanowił powetować je sobie jak najprędzej. Przygotowane to w nim było jeszcze wskutek flirtu z kuzynką, teraz zdecydowało się. Bo gdy go więzy zdobiły, dobrze było grać niewolnika, ale gdy uczuł ich zacisk na rękach... – Raz poświęciwszy jedną sposobność, mniemał że zrobił dość dla «idei», teraz los powinien był sam oddalić od niego pokusę, inaczej on wytłumaczy to sobie na swoją korzyść. Nie całkiem jeszcze wyraźnie działał w nim motyw: Może ta trzecia uratuje Olę, zedrze urok Angeliki, zrobi to, czego nie może zrobić Ola jako żona legalna i dozwolona. Tak wyglądałby rozmotany klębek jego myśli, klębek, który, jak w ogóle myśli, miał swoje «ja».

Przy obiedzie widziała Berestajka, że Ola jest ładna i że daje jej odczuć różnicę stanu i cnoty, jaka dzieli obywatelkę od nie zaangażowanej aktorki. – Czekaj, dam ja ci za to – myślała Berestajka. – Ten bukiet
m'a été offert par mon mari pas plus tard que ce matin », fit remarquer Ola. Strumieński fit alors une drôle de tête, et continua à manger. « Vous me permettez de prendre une fleur en souvenir ? », demanda Jelonek. « Mais voyons, Władysław, fit familièrement la Russe à son compagnon, ce n'est pas convenable, vous allez faire de la peine à la maîtresse de maison... — Pas du tout, au contraire ! », dit Ola en choisissant une fleur. « Vous en voulez peut-être une également ? », ajouta Strumieński. Berestajka prit alors la plus belle rose du bouquet et l'attacha à son corsage. Ola en eut les larmes aux yeux. Elle se promit de rappeler à son mari qu'on ne traitait pas de la sorte les dames qu'on ne connaissait pas et que c'était un manque de savoir-vivre que d'offrir des roses à une autre.

Peu après, Strumieński trouva Berestajka seule sur la terrasse ; il lui suggéra, comme pour récupérer la rose, qu'elle pouvait l'échanger contre une autre qu'ils iraient cueillir ensemble. Il cherchait n'importe quel prétexte pour toucher son corps. La situation se présentait de la manière suivante : debout sur la terrasse, Berestajka s'appuyait sur la rambarde, et Strumieński se trouvait en contrebas, sur une plate-bande du jardin. Lorsqu'il s'approcha pour prendre la rose, elle dégrafa son corsage d'un geste brusque et lui dit en français : « Je vous autorise seulement à m'embrasser ! » (la rose tomba alors par terre.) Quelque peu troublé, Strumieński obéit avec plaisir, lorsque l'actrice prit sa tête pour l'appuyer contre sa poitrine en jouant avec ses cheveux. Ils se ressaisirent après un bref instant et allèrent rejoindre les autres, inquiets qu'ils fussent peut-être à leur recherche.

[...]

Strumieński avait presque réussi à régler la question du « lieu ». L'idée l'obsédait de manière étrange : plus il inspectait les environs, plus il trouvait qu'il y avait trop de domestiques par-ci, trop d'enfants par-là, et plus le « lieu » lui apparaissait comme quelque chose d'unique. Il se persuada que voulant rompre avec sa « religion », il devait, par excès de zèle, commettre un crime, une sorte de sacrilège. Tous ensemble, pour la deuxième fois de la journée, se dirigèrent vers le palais en construction : Jelonek devait photographier les paysages des alentours à partir de l'extrémité supérieure de l'aile déjà achevée. Qu'y avait-il de vraiment exceptionnel ou de si beau dans ce paysage ? Jelonek aurait lui-même été incapable de le dire. « Ah, faisait-il, quel charmant petit manoir ! » Alors qu'ils marchaient ainsi, les enfants vinrent les rejoindre et Pawełek se proposa pour leur servir de guide. Strumieński les suivait avec Berestajka et il en profita, alors que la conversation portait sur les paysages, pour lui demander si elle avait déjà eu l'occasion d'admirer un paysage sous-marin. Elle évita avec pertinence de lui faire remarquer qu'il lui avait déjà posé la question et répondit simplement : « Non. — Alors, je vais vous montrer quelque chose de ce genre*, tout à fait exceptionnel. J'ai une galerie de tableaux là-bas, vous voyez, mais je ne peux
(stał na stole) z róż dostałam dziś rano od męża – rzekła między innymi Ola. Strumieński się skrzywił i włożył do ust kęs potrawy. – Pozwoli pani jedną wziąć sobie na pamiątkę? – spytał Jelonek. – Ależ panie Władysławie – rzekła doń Rosjanka poufale – nie wypada, zrobi pan krzywdę pani domu... – Ależ owszem, proszę – rzekła Ola, wybierając dłań kwiat. – To może i pani sobie jedną wybierze – rzekł Strumieński. Berestajka wyjęła najpiękniejszą i wpięła sobie w gors – Oli aż się na płacz zebrało, przyrzekła sobie jednak wytknąć mężowi, że dam nie traktuje się w ten sposób różami, bo jest to uchybienie zwyczajom salонo- wym.

Strumieński wnet potem, zastawszy Berestajkę samą na ganku, robił aluzje do tego kwiatu, niby dopominając się jego zwrotu w zamian za inną różę, która zaraz sami zerwą. Szło mu o byle jaki pretekst dotknięcia jej ciała. Sytuacja była taka, że Berestajka stała na ganku przechylona przez poręcz, Strumieński trochę niżej na grządce ogrodowej. Kiedy twarzą zbliżył się do niej, niby żeby wziąć różę, ona szybko rozpięła sta- nik z przodu i rzekła po francusku: – Wolno tylko pocałować! (Tym- czasem róża wypadła na ziemię). Strumieński spełniał rozkaz z przyjem- nością, a pewnego rodzaju wzruszeńko owładnęło nim, gdy aktorka, przycisnąwszy jego głowę do piersi, bawiła się jego włosami. Po chwili zerwali się i poszli do reszty towarzystwa, bojąc się, że ich może szukają.

[...]

Tymczasem Strumieński zdecydował się już prawie na «gdzie». Wystąpiło ono w jego umyśle z podejrzaną uporczywością, lecz im dłużej badał teren, rozważał, że tu się kręci służba, tam dzieci, tym bardziej jedynym mu się właśnie to wydawało. Wmawiał też w siebie, że chcąc być odstępcą od swojej religii, musi zarazem ze zbytniej sumienności popełnić zbrodnię, świętokradztwo. Szli teraz wszyscy czworo po raz drugi tego dnia ku budującemu się pałacowi: był bowiem projekt, że Jelonek z najwyższego szczytu już ukończonej części pałacu odfotogra- fuje cały krajobraz. Co w tym krajobrazie było ładnego lub nadzwyczaj- nego, na to by Jelonek sam nie mógł dać odpowiedzi. Aha – mówił mię- dzy innymi: – Co za pyszny szlachecki dworek! Gdy tak szli, obskoczyły ich dzieci, Pawełek narzucił się na przewodnika. Strumieński szedł za nimi z Berestajką i z okazji rozmowy o krajobrazach zapytał ją, czy widziała kiedy krajobraz podmorski. Ona pojętnie nie zdziwiła się, że on już drugi raz dzisiaj o tym mówi jakby na nowo, i odrzekła: – Nie. – A to ja pokazałbym pani doskonałe rzeczy w tym *genre*. Mam tu swoją
vous la montrer maintenant car tout y est sens dessus dessous. » Ola en fut profondément surprise et son visage s'empourpra. Alors, il voudrait ... ? Elle pensait déjà qu'il n'en serait rien ! Pas là-bas tout de même ?! C'était impensable ! Elle n'y comprenait plus rien. Elle commençait presque à adopter l'attitude de Jelonek, autrement dit, à faire comme si de rien n'était.

Agatka apparut alors sur le chemin. Elle fit le baisemain à tout le monde et annonça qu'elle n'avait pas trouvé la bague. « Alors j'ai perdu mon pari et je dois vous donner le coquillage que je vous ai promis. (Il avait eu l'idée de cette manœuvre car il s'était rappelé la promesse qu'il avait faite à Agatka de la récompenser.) Restez ici, continuez à prendre des photographies, nous allons nous en occuper. – Quels coquillages ? » demanda Ola, « Les coquillages se trouvent au manoir. Comment comptez-vous les prendre avec vous ? – Il m'en reste quelques-uns au musée, ce sera l'occasion de montrer à notre invitée le paysage d'Angelika, tu sais ma chérie, celui qui représente des fonds marins. Nous en avons parlé en visitant les Orgues », répondit Strumieński avec dédain. Ola essaya de le retenir : « Mais il est interdit d'y aller – Interdit ? Pourquoi donc ? », demanda joyeusement Berestajka. « Si c'est interdit, raison de plus pour y aller ! » Profitant du tapage des enfants, ils franchirent un des portillons qui séparaient le jardin de la cour ; ils marchèrent vite, les yeux baissés, sans se parler.

Lorsque les autres furent parvenus au point culminant du palais et que Jelonek eut réglé son appareil, il se produisit une chose amusante. Diana, la chienne préférée d'Ola, arrivée en courant au pied du bâtiment, aboya, vexée qu'on ne l'eut pas fait monter. Les enfants l'appelèrent, mais, au lieu de trouver un passage, elle aboyait d'en bas de plus belle. À ce moment, Jelonek mit sa tête sous la cape de son appareil, ce qui excita encore davantage la chienne, qui se mit à japper et sauter dans tous les sens. Tout le monde rit et Ola demanda s'il était possible de photographier la chienne suspendue dans les airs, avec tout ce qui se trouvait autour. Les enfants riaient en chœur, Ola, inquiète, faisait de même pour cacher son trouble car (et non pas « même si ») elle avait envie de pleurer, jusqu'à ce que Jelonek sorte de sous sa cape en disant que c'était fait.

Les autres qui, comme on l'a déjà dit, étaient partis admirer les paysages dans le jardin, finirent par les rejoindre. Ils revinrent comme ils étaient partis, muets, Berestajka marchant devant et Strumieński la suivant. Ola regarda son mari avec une sympathie empreinte de tendresse, dissimulant dans son regard le pardon qu'elle lui avait déjà accordé ; mais elle ne rencontra pas celui de Strumieński. Il était trop absorbé par la tournure inattendue et compromettante que prenait son amourette avec Berestajka. Il lui proposa de la voir plus souvent, lui demanda comment cela serait possible, etc. Il avait envie que les récents événements se reproduisissent à nouveau. Cependant, elle ignorait totalement ses avances et
galerię obrazów – ot tam – ale jej teraz nie pokazuję, bo tam wszystko poprzewracane do góry nogami – Ola zdziwiła się niezmiernie i zarumieniła. Jak to, on by chciał...? A już myślała, że z tego nic nie będzie! Ale przecież tam, właśnie tam; nie, to być nie może! Teraz już nic nie pojmowała, zaczęła już prawie wszystko widzieć tak jak Jelonek, tj. nie domyślać się niczego.

Wtem ujrzeli na gościńcu Agatkę, która pocałowawszy wszystkich w ręce, powiedziała, że pierścionka nie znalazła. – No to przegrałem zakład i muszę dać pani przyobiecaną muszlę. (Wykręt ten przyszedł mu na myśl wskutek przypomnienia, że miał wynagrodzić Agatkę.) Państwo sobie tu zostańcie, fotografujcie, a my tam pójdziemy. – Jakie muszle? – spytała Ola – muszle są we dworze i jakże to pani z sobą weźmie. – Mam ich kilka jeszcze w moim muzeum, a przy tym chce pokazać naszemu gościowi ten krajobraz Angeliki, wiesz, Olu, podmorski, bośmy dziś mówili raz o tym zwiedzając Organy – rzekł bezczelnie Strumieński. – Ależ tam nie wolno chodzić – wstrzymywała go Ola. – Nie wolno? Dlaczego? – spytała wesoło Berestajka. – O! To ja właśnie tam pójść muszę. – I korzystając z wrzawy, którą dzieci zrobiły, weszli przez najbliższą furtę z podwórza do ogrodu, a szli dość prędko, ze spuszczonymi oczyma, nie mówiąc nic do siebie.

Kiedy zaś tamci wstępili na najwyższy punkt pałacu, a Jelonek nastawił swój aparat fotograficzny, zdarzyła się zabawna przygoda. Diana, ulubiona suka legawa Oli, nadbiegłszy, szczekała z dołu, oburzona, że nie wzięto jej na górę. Dzieci ją wołały, lecz ona, zamiast szukać drogi, szczekała dalej. Wtem Jelonek schował głowę pod sukno aparatu fotograficznego; widząc to Diana zaczęła gwałtownie ujadać i podskakiwać. Śmieli się wszyscy, Ola pytała, czy się tego psa w powietrzu też odfotografuje, czy w ogóle – wszystko? Dzieci chichotały się chórem, Ola, nie-spokojna, wtórowała im, aby się oszołomić, bo (nie choć) jej się na płacz zbierało, aż wreszcie Jelonek wystawił głowę spod sukna, mówiąc, że już wszystko skończone.

Niebawem połączyła się z nimi reszta towarzystwa, która, jak wia-domo, wstąpiła do ogrodu oglądać sobie krajobrazy. Wrócili w usposob-bieniu tak samo ponurym, w jakim się oddalili, i zaszła tylko ta zmiana, że Berestajka szła przodem, a za nią Strumieński. Ola patrzyła ku mężowi z łagodną sympatią, kładąc na dnie oczu przebaczenie, lecz nie spotykała jego wzroku. Strumieński zajęty był teraz całkowicie niespodzianym i kompromitującym go obrotem swego przelotnego stosunku do Berestajki. Zaproponował on jej, żeby się częściej widywali, pytał, jak to będzie moż-live itd., to jest w ogóle chciał mieć sposobność powtórzenia z nią tego,
ne répondait pas. Elle était subitement devenue blessante et méprisante. Non seulement elle ne répondait pas à ses œillades, mais elle faisait en plus ouverte-ment la coquette auprès de Jelonek, avec un cynisme tout à fait incompréhensible pour Strumieński. Elle tutoya son compagnon comme par inadvertance, et insista pour qu'ils partent le plus vite possible. Strumieński finit par donner des signes d'énervement et d'agacement, et ne se reprit qu'au moment où il croisa par hasard le regard de sa femme. Ola était gênée à la place de son mari, et dit quelque chose à voix basse à Berestajka qui lui répondit, avec dédain : « Vous vous égarez dans vos présomptions, Madame. — Qu'est-ce que cela veut dire ? », s'écria Jelonek. « Rien, absolument rien. Je vous le dirai plus tard. » (Elle voulait lui faire croire que Strumieński avait tenté en vain de la séduire). N'ayant rien obtenu, au moment de prendre congé de ses hôtes et de prononcer les formules d'usage, Strumieński s'approcha de Berestajka qui était déjà assise sur son cheval et faisant semblant d'arranger sa selle, elle lui jeta : « Vous êtes ignoble... » ; discrètement, mais fermement, elle lui porta alors un coup de cravache sur les doigts. Les invités les saluèrent et ils partirent.

[...]

Je reviens à Strumieński. Ce dernier était trop absorbé par sa propre personne pour prêter attention à sa femme. Il pensait à Berestajka et se retenait de cracher dans sa direction. Il la comparait à une araignée qui tue son partenaire après l'ac-couplement ; il s'expliquait son attitude par le fait que toutes les femmes sont des sphinx. De fait, à travers ses lectures, la Russe avait appris à traiter les hommes comme des instruments que l'on abandonne après les avoir utilisés, mais cette fois-là sa motivation avait été bien plus simple : percevant les liens qui existaient entre Ola et son mari, en se servant de lui, elle avait voulu lui faire du mal à elle. Elle espérait aussi l'intriguer, lui démontrer sa supériorité et s'inscrire de manière durable dans sa mémoire. Elle était animée par ce besoin typiquement féminin (?) de toujours tourner une situation à son avantage, et de braver le paradoxe. En clair, Strumieński s'était trouvé dans une situation inconfortable sur la terrasse. Elle était ici, lui là, se rappelait-il. Lorsqu'il avait posé sa tête sur sa poitrine, il avait parfaitement senti sous son oreille le bord rigide de son corsage contre lequel elle l'avait serré, et lui faisait semblant d'être heureux, mais en réalité il s'était senti très mal. Il aurait pu être heureux, se corrigea-t-il, mais il ne l'était pas. Sa joue droite était posée sur sa poitrine moite. Et, pendant qu'il essayait de manifester son plaisir, il était impassible au point de pouvoir observer un énorme mille-pattes qui grimpait au bout de la rambarde le long du mur.
co się już raz stało. Ale ona nic na to nie odpowiadała, ignorowała go w sposób złośliwy i bolesny, a potem nie tylko nie korzystała z chwil dogodnych do porozumiewania się, w których on ją wzrokiem przyzywał, lecz nawet z niewytłumaczonym (dla niego) cynizmem zaczęła się zdradzać z poufałą kokieterią względem Jelonka, niby przez zapomnienie mówiła do Jelonka «ty» i nalegała, żeby natychmiast odjeżdżać. Z irytacją swoją i natręctwem musiał się w końcu Strumieński aż zdradzać i pohamował się dopiero, gdy mimo woli spojrzał na żonę. Wśród tego Ola, oburzona także w imieniu Strumieńskiego, przymówiła się po cichu do Berestajki, ta zaś odrzekła wyniośle: — Pani się zapominasz w domysłach. — Co to ma znaćzyć? — krzyknął Jelonek. — E nic, potem panu powiem. (Chciała mu składać, że ją tamten bezskutecznie namawiał.) — Kiedy wreszcie, nic nie wskórawszy, musiał Strumieński żegnać gości zwykłymi komplementami, przystąpił do konia, na którym Berestajka już siedziała, i udając, że coś poprawia u siodła, szepwał jej: «Podła...», ona nieznacznie, ale silnie trzasnęła go szpicrutą po palcach, po czym się goście ukłonili i odjechali.

[...]

Wracam do Strumieńskiego. – Strumieński był zanadto zajęty sobą, żeby zwracać uwagę na żonę. Myślał o Berestajce i wstrzymywał się od spluwania w stronę, w którą odjechała. Porównywał ją z pajęczycą, która po zapłodnieniu zabija pająka, tłumaczył sobie jej zachowanie się nikczemną sfinksowatością kobiet w ogóle. Istotnie, Rosjanka nauczyła się z książek traktować mężczyzn niby to jako narzędzia, którymi się potem pogardza, ale w tym wypadku grał rolę daleko prostszy motyw: ten, że odgadując jakowąś solidarność Oli z mężem, mogła dokuczyć jej przez dokuczenie jemu. Prócz tego mniemała, że go zaintryguje, zaimponuje mu i w pamięci głębiej mu utkwi, a nadto wiodła ją kobieca (?) potrzeba obrócenia kota ogonem, paradoksu w praktyce. Dość, że Strumieńskiemu było nieprzyjemnie na ganku. Tu stała ona, tu stał on – wyobrażał sobie. Kiedy kładł głowę na jej piersi, czuł wyraźnie pod uchem sztywny brzeg gorsetu, do którego go ona przyciskała – a on udawał, że mu z tym rozkosznie, chociaż właściwie było mu tylko niewygodnie. Rozkosznie mogło być – poprawił się – ale nie było. Prawym policzkiem dotykał jej spocnych piersi. A podczas tego zaznaczania przyjemności był tak obojętny, że mógł obserwować, jak po ścianie, w której tkwiła poręcz, spacerowała do góry duża stonoga.
## XIX. Le trio de l'auteur<fnref n="1" />

Mais toi, mon cher auteur, que penses-tu vraiment de tout cela ? Essayes-tu de te cacher derrière ton œuvre comme le font d'autres poètes, de feindre l'omniscience, de faire croire que ce que tu rapportes sont des faits réels, essayes-tu de nous impressionner par des subtilités psychologiques que tu dénonces parfois toi-même et que tu énonces sur un ton indécis, hésitant ? Je ne m'attendais pas à cela de ta part, cher auteur, ton récit contenait des accents qui me poussaient à croire que tu m'invitais à pénétrer dans les coulisses des coulisses de ton art. Tu m'y fais entrer ? Pour de vrai ? Alors, avant toute chose, dis-moi : aimes-tu Strumieński ? Fais-tu partie de ces auteurs qui se moquent de leurs personnages, qui les tournent en dérision dans le but de faire croire aux lecteurs qu'ils en savent plus qu'eux et qu'ils sont plus intelligents ? Ne serait-ce pas ton propre chaos que tu projettes sur Strumieński ? Et que penses-tu de ces expériences destinées à approfondir l'amour ? En ris-tu également ou bien tu... ?

Dois-je dire clairement que je suis du côté de Strumieński ? Si un tel individu existait et que je pouvais accéder à sa vie intérieure, il serait pour moi un être tout à fait passionnant, exceptionnel avec ses expériences effrayantes, je serais ravi de le rencontrer et de pouvoir parler avec lui. Et peut-être lui dirais-je : « Cher Strumieński, toi qui as essayé de donner la vie au cliché, dans quel chaos es-tu tombé ! Comment se fait-il que tu n'aies pas vu que ce n'était pas toi qui avais compromis l'idée, mais l'idée qui s'était compromise devant toi ! Il est impossible de faire autrement que les autres, et pourtant tu continuais à vivre attaché au pilori de cette idée fallacieuse que tu n'avais pas réalisée de ton plein gré ce qui te semblait le plus important, et que tu étais ainsi devenu le martyr de l'idée. Qu'auraient fait mille autres personnes à ta place ? Elles ne se seraient pas inquiétées du déclin des passions dans leurs cœurs ; elles se seraient contentées d'expressions toutes faites du regret, laissées par des gens qui avaient été capables autrefois d'éprouver des sentiments pour exprimer leurs états de manque et leurs douleurs insignifiantes. Elles auraient suivi le courant tandis que toi, tu essayais de nager contre, tu voulais intégrer le passé au présent et lui ériger un monument dans tes pensées, prolonger son existence pour toi et pour les autres – mais dans quel chaos es-tu ensuite tombé ! »

J'ai vu par exemple, que lorsque tu avais découvert en toi une part de comédie, tu avais su exploiter cette découverte, puis que tu avais reculé. Devrais-je t'en tenir rigueur ? Tu n'as fait que te heurter à ta propre sincérité. Car que signifie « comédie » ? Il s'agit d'une part essentielle de la nature humaine. Lorsque

<footnote n="1">1. *Trio* (italien) – passage central d’une danse qui diffère des autres parties par un tempo plus lent et un nombre réduit d’instruments. Irzykowski joue sur cette signification de ralentissement – ici, narratif – et la mise en scène de trois figures dans ce chapitre : auteur, narrateur et personnage. Ce chapitre s’éloigne de l’intrigue romanesque pour se concentrer uniquement sur des propos autoréférentiels.</footnote>
## XIX. Trio autora

Bo cóż sądzisz ty sam, szanowny autorze? Czy chcesz się kryć pod swoje dzieło jak inni poeci, udawać wszechmądrego, wmwiać w nas, że opowiadasz rzeczywiste wypadki, imponować nam swoimi subtelnościami psychologicznymi, które sam nieraz cofasz i takim niepewnym, szukającym tonem wypowiadasz? Nie, tego się po tobie nie spodziewałem, szanowny autorze, w twym opowiadaniu były takie akcenty, które mi się każą spodziewać, że wprowadzasz mnie za kulisy swej sztuki. Wprowadzasz? Ale czy naprawdę? Więć powiedz mi najprzód – jak ci się podoba Strumieński? Czy jesteś jednym z tych autorów, którzy wyszdzają, wydrwiwają swe postacie, aby przez to narzucić czytelnikowi opinię, że oni sami więcej wiedzą, że są mądrzejsi? Czy nie przerzucasz własnego chaosu na Strumieńskiego? A co myślisz o jego eksperymentach w celu pogłębienia miłości? Czy się z nich wyśmiewasz, czy...

Mamże wyraźnie powiedzieć, że jestem po stronie Strumieńskiego? Gdyby taki człowiek żył i gdybym mógł podglądnąć jego życie wewnętrzne, byłby dla mnie zjawiskiem imponującym, wyjątkowym ze swymi przerażającymi próbami, rad bym się z nim spotkał i pomówił. Powiedziałbym mu może: Panie Strumieński, ty, który chciałes urzeczywistnić frazes, w jakiż to wpadles chaos! Dlaczego ci nie przyszło na myśl, że nie ty skompromitowaś ideę, ale że idea skompromitowała się przed tobą! Nic innego nie można było tu stworzyć nad to, co ludzie robili, a ty żyeś wciąż pod pręgierzem fałszywej myśli, że dobrowolnie nie zrobiśeś tego, co ci się wydawało najwyższym, i tak stałeś się niekrwawym męczennikiem idei. Co zrobiłoby stu innych ludzi na twoim miejscu? Nie troszczyliby się o wygasanie uczuć w swych sercach; szablony żalu, pozostawione po jakichś dawnych czujących, wystarczają im na minimalne ich bole i tęsknoty. Płyną z falą – tyś chciał płynąć przeciw fali i wcielić przeszłość do teraźniejszości, próbowaешь jej we własnych myślach wystawić trwały pomnik, dać jej dalsze życie w sobie i w innych – lecz w jakiż potem popadles chaos!

Widziałem np., jak odkrywszy w sobie pewną warstwę komedii, zużytkowałem to odkrycie i wycofałem się. Mamże ci brać to za złe? Potknąles się tylko na własnej szczerości. Bo cóż to znaczy komedia? Pokazuje się, że jest ona niezbędną częścią działania ludzkiego; a jeżeli
l'individu choisit des formes d'existence supérieures, qu'il s'inspire de modèles ou de plans précis, il doit alors prendre conscience qu'il est en train de jouer un rôle, en particulier lorsqu'il s'agit de dépasser le point honteux<fnref n="1" /> ou d'exacerber des sentiments habituellement contenus en faible dose dans des circonstances dites « naturelles » (par exemple, en amour ou dans le regret), et lorsque doit intervenir une certaine finesse psychologique, le sacrifice de soi-même, qui ne devrait pourtant pas dérouter l'individu, et ne pas porter le nom de « comédie ». Tous ceux qui ont, par exemple, un jour prononcé un discours funèbre sur la tombe d'une personne célèbre qui leur était tout à fait indifférente savent exactement de quoi il s'agit. Dans un drame dont j'ai oublié le nom, un père qui éprouvait une vive souffrance après la mort de son fils, répétait ceci pour s'assurer que sa douleur ne décroisse pas : « Je pourrais aller jusqu'à haïr cette inclination pour la douleur, l'inclination étant encore du plaisir ! ». L'intention, la comédie, et même le ridicule, doivent dans une certaine mesure exister. Jacobsen, n'appréciant guère les lubies « poétiques » de son héros, n'a pas pris en compte cet aspect en écrivant *Niels Lyhne*<fnref n="2" />. Il était même affligé par ses comédies, et ne considérait pas son comportement comme une aspiration à des formes d'existence supérieures, mais comme une expérience fantastique. De même, Ibsen dans *Le Canard sauvage* ridiculise pour ainsi dire Hjalmar, parce qu'il repousse sans cesse l'échéance de la rupture avec Gina, et qu'il menace et prend des poses davantage qu'il n'agit. De manière générale, nous cédons trop facilement à la tentation de séparer deux notions antithétiques : l'apparence et l'essence des choses ; seul Goethe a eu l'idée de dire : « So lasst mich scheinen, bis ich werde <fnref n="3" /> ».

J'avais déjà remarqué que Strumieński était sincère tant qu'il en avait besoin pour déclencher un feu d'artifice ou satisfaire les exigences de son caractère – et c'est pour cette raison qu'il anéantit l'œuvre de sa vie. Une question subsiste cependant : était-il responsable du fait de ne pas être toujours sincère ? Je renvoie ici à la problématique déjà abordée dans le chapitre IX. Existe-t-il vraiment un point nébuleux<fnref n="4" /> où commence la responsabilité morale ? Ou bien, pour ne pas exagérer la portée éthique de toute cette affaire : existe-t-il un moment de dissimulation délibérée, d'ignorance voulue, de soumission préméditée, ce qui est plus agréable ou contient en soi un impératif – ou alors cette responsabilité n'existe pas du tout et existe, en revanche, cette impossibilité d'être le reflet exact

<footnote n="1">1. Le « point honteux » fait partie du vocabulaire de Karol Irzykowski. Il désigne le moment où l'on n'ose pas avouer les véritables raisons d'un comportement qu'on juge indigne d'une situation.</footnote>

<footnote n="2">2. *Niels Lyhne*, roman de Jans Peter Jacobsen, écrivain danois, publié en 1880 (traduction polonaise en 1892).</footnote>

<footnote n="3">3. « Laissez-moi cette apparence jusqu'à ce qu'elle devienne vérité ! » Irzykowski fait référence ici à la chanson de Mignon du chapitre II, chant VII des *Années d'apprentissage de Wilhelm Meister* de Goethe.</footnote>

<footnote n="4">4. « Punkt migotliwy » [le point nébuleux] signifie dans le vocabulaire d'Irzykowski, particulièrement riche en « points » de toutes sortes, un moment changeant et imperceptible.</footnote>
człowiek wybiera sobie wyższe formy życia, ma jakieś wzory lub plany przed oczyma, wówczas musi mu towarzyszyć uczucie roli. Zwłaszcza gdy idzie o przezwyciężenie punktu wstydliwego lub o natężenie pewnych uczuć, które zazwyczaj w tzw. naturalnych warunkach znajdują się w małej dozie (tu np. miłości, żalu), wtedy musi wejść w grę wyrafinowanie psychiczne, wyzyskiwanie samego siebie, ale ono nie powinno człowieka zmylić z tropu, nie powinno być nazwane komedią. Pojmie to każdy, kto np. choćby raz w życiu wygłaszał mowę pogrzebową nad mogiłą jakiegoś sławnego, ale osobiście obojętnego mu człowieka. W pewnym dramacie ojciec bolejący po śmierci syna chce zabezpieczyć rozpacz przed zmniejszaniem się jej i mówi między innymi: «Znienawidzilbym nawet pociąg do smutku, pociąg – to przecież przyjemność!» Musi być pewne stadium umyślności, komedii, śmieszności nawet. Tego nie uwzględnił Jacobsen, pisząc Nielsa Lyhne, gdyż nie docenia «poetycznych» zachcianek swego bohatera, rozczarowuje się jego komediami, w ogóle traktuje jego zachowanie się nie jako dążenie do lepszych form życia, lecz jako fantastykę. Również np. Ibsen w Dzikiej kaczce szykanuje poniekąd Hjalmara za to, że nie zaraz zrywa z Giną, lecz zwleka i więcej grozi, pozuje, niż działa. W ogóle zanadto się ulega rozróżnianiu dwóch kontrastów: pozoru i istoty rzeczy, a tylko Goethe miał myśl powiedzieć: «So lasł mich scheinen, bis ich werde ».

Zauważyłem już, że Strumieński był tylko o tyle szczerym, o ile mu było potrzeba czy to do fajerwerku, czy to dla dogodzenia swemu characterowi – i w skutek tego rozwiało się dzieło jego życia. Pytanie powstaje, czy niezupełność w szczerości jest jego winą. Tu nawiązuję do kwestii poruszonej już w rozdz. IX. Czy w ogóle w szczerości jest pewien punkt migotliwy, gdzie się zaczyna odpowiedzialność etyczna? Lub – żeby nie przesadzić etycznego znaczenia sprawy: czy jest chwila świadomego zatajania, postanowienie niewiedzenia, roz样的 uleganie czeamuś, co jest przyjemniejsze lub mieści w sobie nakaz – czy też ta odpowiedzialność nie istnieje wcale, istnieje zaś raczej niemożliwość tego,
de ses propres pensées lorsqu’en elles s’insinue quelque chose qui les tyrannise
et qui modifie leur cours.

C’est ainsi que, ne s’étant pas penché sur ces questions, Strumieński brouilla
l’affaire d’Angelika.

Enfin, il ne parvint pas à régler la question de l’opposition entre la nature et
l’artifice : craignant (à raison, d’ailleurs) qu’on lui reprochât d’être artificiel, il
décida d’agir en accord avec la nature et d’aimer comme il l’entendait. Mais quel
est le sens d‘< artifice » ? Au contraire, c’est justement (ce « justement » qui est
à l’origine de bien des philosophies) le fait qu’il agissait conformément aux ins-
tructions de la nature, en essayant d’élargir la perception de cette notion en créant
une autre nature dans la nature. Le mot « artifice » n’étant que la fausse trouvaille
des médiocres et des hypocrites, car on sait que dans les choses « artificielles » la
nature s’exprime parfois mieux que dans ses manifestations ordinaires. L’éman-
cipation de l’amour des « chaînes terrestres », expérimentée par Strumieński,
d’abord avec Angelika, ensuite par lui seul, était déjà une attitude naturelle en
soi, dans la mesure où ils étaient eux-mêmes des éléments de la nature et que, par
conséquent, leur attitude ne pouvait être que qualifiée de la sorte.

Le problème est tout autre si nous envisageons la nature comme une possibi-
lité. Deux questions se présentent à nous : que pouvait attendre Strumieński de
la poursuite de ses expériences ? Et ses efforts avaient-ils un sens quelconque ?

Considérons un instant le fait suivant : si Strumieński avait voulu tout rap-
porter ou rattacher à la question de l’amour, même l’infidélité, aurait-il mené
ses expériences à leur terme ? Pour mieux cerner le problème, transposons tout
d’abord la situation et imaginons simplement un couple idéal, d’une grande
finesse psychologique, qui tenterait de hisser l’amour à des sommets encore
jamais atteints – et en même temps (c’est l’apothéose de ce projet) de le rendre
absurde, en adoptant une attitude ironique à l’égard du créateur de l’amour pour
le défier. Ils décideraient alors d’essayer, par exemple, de surmonter le facteur
physique en se trompant mutuellement, de manière que la satisfaction d’avoir
été infidèle soit intégrée au trésor de l’amour jusqu’à cette part inavouée et
cachée, l’un éprouvant le plaisir apporté par la trahison de l’autre – en un mot,
des jeux d’anges incarnés en êtres humains, un jeu avec le feu. Pour franchir de
telles épreuves ou simplement tenter de les assimiler (Womela<fnref n="1" /> aurait appelé cela
une « ascension dans les nuages »), il faut avoir une force psychologique, une
sincérité, une intelligence et une perspicacité à toute épreuve. C’est ainsi que
nous pouvons le concevoir de manière théorique : en somme, il s’agit de la faculté
d’anticiper et de surmonter des événements qui brisent l’unité de l’existence (le

<footnote n="1">1. Stanisław Womela (1873-1911) : ami de jeunesse d'Irzykowski, écrivain et critique littéraire, passé à la postérité plus en raison de ses nombreuses références dans les écrits de l'auteur de *La Chabraque* que du fait de sa propre œuvre.</footnote>