ANDRZEJ B. ZAKRZEWSKI (Warszawa)

Paradoksy unifikacji prawa i ustroju Wielkiego Księstwa
Litewskiego i Korony XVI-XVIII w.

W ciągu kilkuset lat istnienia związków polsko-litewskich, o różnej zresztą intensywności, można zaobserwować zbliżanie się ustrojów, w mniejszym stopniu również praw, Korony i Litwy. Na proces ten składało się zarówno upodabnianie wynikające ze zbliżonych potrzeb, jak i recepcja. Litwa, podobnie jak Polska i wiele innych państw, uzyskiwała tym ostatnim sposobem niektóre instytucje prawne i ustrojowe. Początkowo przyjmowała je z podległych litewskim władcom ziem ruskich, później – z sąsiedniego państwa krzyżackiego<fnref n="1" />. Wielkie Księstwo Litewskie, wiążąc się z Koroną, zapożyczało niektóre rozwiązania funkcjonujące na jej terytorium<fnref n="2" />. Nie zawsze były to instytucje polskie: w 1387 r. Wilno przejęło prawo niemieckie z Krakowa. Czasem znów, wedle słów Stanisława Kutrzeby: *pod formą już zachodnią spodyka się rdzennie ruską treść<fnref n="3" />*. Kwestia recepcji rozwiązań zastosowanych podczas kilkusetletniej modernizacji Wielkiego Księstwa rodzi więc wiele wątpliwości<fnref n="4" /> i jest nader poważnym problemem badawczym.

Pierwszym paradoksem było to, że reformy ustrojowe przeprowadzone w celu wyrównania pozycji Litwy wobec Korony upodabniały do siebie obie części federacji. Stwarzało to warunki sprzyjające unifikacji.

Proces unifikacji prawno-ustrojowej nabrał tempa w połowie XVI wieku. Było to po części efektem długotrwałego nacisku szlachty litewskiej, żądają-

<footnote n="1">¹ Kwestie krzyżackiej genezy poszczególnych instytucji – jak choćby dziakła czy służby – budziły jednak żywą dyskusję, zob. J. Jurkiewicz, *Powinności włójcian w dobrach prywatnych w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI-XVII wieku*, Poznań 1991, s. 30 n., 52 n.</footnote>

<footnote n="2">² Stąd też – z pewną przesadą – epokę od końca XIV wieku do 1569 r. Stanisław Kutrzeba, *Historia ustroju Polski w zarysie*. t. II: *Litwa, Lwów 1914*, s. 2, nazwał, okresem recepcji urządzeń polskich. Określenie to obwarował jednak szeregiem zastrzeżeń, op. cit., s. 33.</footnote>

<footnote n="3">³ St. Kutrzeba, *Unia Polski z Litwą. Problem i metoda badania*, Kraków 1911, s. 17.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Zwróciła na nie uwagę I. P. Starostina, *Sudiebnik Kazimira 1468 g.*, „Driewniejszyje gosudarstwa na tierritorii SSSR” R. 1988-1989, s. 243–279.</footnote>
cej dla siebie praw szlachty koronnej<fnref n="5" />. Od 1566 r. wprowadzono w Wielkim Księstwie strukturę sądownictwa, wzorowaną na koronnej. Zaznaczyła się wówczas racjonalność – typowa dla litewskiej recepcji, a nieosiągalna w Koronie. Wtedy też ujednolicono skomplikowaną strukturę jednostek podziału terytorialnego. Wprowadzono powiat – okręg nie tylko, jak w Koronie, sądowy, ale również sejmikowy, administracyjny i wojskowy. Zaledwie trzy lata po Polakach Litwini uzyskali Trybunał<fnref n="6" />.

Konstytucje z lat 1589–1590 zapowiadały, jak sądzi Anna Filipczak-Kocur – rewizję nadań, były więc próbą wprowadzenia do Wielkiego Księstwa egzekucji dóbr, zabronionej przez unię lubelską. Zauważył to z niepokojem Krzysztof Despot Zenowicz, sporządzając w 1611 r. testament: A to dla przysszych ściślejszych wieków, które nastawają, iż jako mówią: movent lapidem ludkowie wichrowaci, kancerując prawa i szlacheckie przywileje. K'temu i tego się obawiam, a jako bym już na to i patrzył sam, to jest egzekucyi, która się do Litwy wkradywa et per fors wyrywa (dla słabej ostrożności starzych naszych) – —<fnref n="7" />. Wskutek oporu zainteresowanych panów litewskich próba ta, pomimo zaangażowania szlachty, upadła<fnref n="8" />.

Z dużymi oporami przyjmowali też Litwini reformy podatkowe, zwiększające ich obciążenia fiskalne. Kwarta, sporadycznie wypłacana za Zygmunta III, jako podatek stały pojawiła się za Władysława IV, nie przynosząc zresztą skarbowi założonych wpływów. Choć niektóre sejmiki akceptowały ten podatek, zwyciężył opór dzierżawców królewszczyzn, przeważnie magnackiego pochodzenia<fnref n="9" />.

Dopiero po śmierci Zygmunta III Litwa przyjęła organizację bezkrólewia, analogiczną do koronnej. W tej epoce wyrównano też kompetencje referen-darzy koronnych i litewskich. Ci ostatni otrzymali również głos doradczy w senacie i własną jurysdykcję<fnref n="10" />. W 1635 r. – po wcześniejszych staraniach Litwinów<fnref n="11" /> – przyznano piecztarzom: kanclerzowi i podkanclerzemu Wiel-kiego Księstwa miejsce w senacie, po marszałku wielkim litewskim, przed marszałkami nadwornymi. Było to zresztą powtórzenie postanowień unii lubelskiej<fnref n="12" />. Wtedy też, wskutek żadań szlachty litewskiej, chcącej wyrównania

<footnote n="5">⁵ Zob. A. Sucheni-Grabowska, Zygmunt August król polski i wielki książę litewski, 1520–1562, Warszawa 1996, s. 290.</footnote>

<footnote n="6">⁶ V. Raudeliūnas, H. Wisner, Z dziejów Trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego 1581–1648, „Kwartalnik Historyczny” (dalej: KH) LXXXIII: 1986, z. 4, s. 947 n., tamże literatura.</footnote>

<footnote n="7">⁷ U. Augustyniak, Testamenty ewangelików reformowanych w Wielkim Księstwie Litewskim, Warszawa 1992, s. 110–111.</footnote>

<footnote n="8">⁸ A. Filipczak-Kocur, Skarb litewski za pierwszych dwu Wazów, 1587–1648, Wrocław 1994, s. 13–20.</footnote>

<footnote n="9">⁹ A. Filipczak-Kocur, op. cit., s. 40–43.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ T. Wasilewski, Wielkie Księstwo Litewskie w dobie Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1569–1795), „Lithuania” nr 1: 1990, s. 72.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Zob. J. Seredyka, Rzeczpospolita w ostatnich latach panowania Zygmunta III (1629–1632), Opole 1978, s. 88.</footnote>

<footnote n="12">¹² Volumina Legum (dalej: VL) III, 866, VL II, 777.</footnote>
hierarchii urzędów ziemskich obydwu części Rzeczypospolitej, wprowadzono nowe – analogiczne do koronnych – urzędy: podczaszego, cześnika, skarbnika, miecznika i podstolego<fnref n="13" />. Litwini chętniej przyjmowali urzędy i tytuły istniejące już w Koronie, niż pozbywali się własnych i dawnych. Uporczywie bronili więc na sejmie 1638 roku tytułów starożytnych – używanych przez kniaziów Wielkiego Księstwa przed unią lubelską. Magnaci litewscy potraktowali propozycję ich zniesienia jako zamach na warunki unii lubelskiej, choć chodziło przecież o ich partykularne interesy<fnref n="14" />. Szlachta litewska domagała się z kolei, aby dla porównania Narodu<fnref n="15" /> obsadzano opróżnione urzędy litewskie, jeśli nadano – analogiczne – koronne.

Ustrój obu państw upodabniał się, jak już wspomniano, nie tylko drogą recepcji. Podobne problemy prawnoustrojowe rozwiązywano w sposób zbliżony. Tym sposobem omal równocześnie spisano w prawie litewskim (w 1588 r.) i koronnym (1589 i 1591 r.) zasady ustroju i funkcjonowania sejmików relacyjnych<fnref n="16" />. Kilkadziesiąt lat później stworzono, w obu częściach państwa prawie jednocześnie, urząd starszego nad armatą<fnref n="17" />. Również w następnym stuleciu, w obu członach federacji niektóre inne kwestie rozwiązywano w sposób podobny<fnref n="18" />. Dlatego też sejmiki Wielkiego Księstwa żadały, podając sposób finansowania armii podatkami, aby ad instar koronnych była repartita na województwo i powiaty<fnref n="19" />.

Walka o zapewnienie marszałkowi wielkiemu litewskiemu pozycji nie gorszej od koronnego kolegi trwała długo – od 1569 do 1647 roku<fnref n="20" />. Decyzja zwiększająca uprawnienia tych urzędników litewskich jednak, jak przypuszcza Tadeusz Wasilewski: *nie weszła w życie*<fnref n="21" />. Również później sejmiki litewskie domagały się, aby urzędy wszystkie w Koronie i w Koronie porównane były [...] adaequalitare należy Księstwu Litewskiemu z Koroną<fnref n="22" />.

<footnote n="13">¹³ A. Rachuba, Kandydaci Piotra Kochlewskiego do nowych urzędów litewskich w 1635 roku, KH XCIX: 1992, z. 1, s. 91.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Zob. A. Tomaszek, *Sejm 1638 r. w obronie szlacheckiej równości*, „Czasopismo Prawno-Historyczne” (dalej: CPH) XXXIX: 1987, z. 2, s. 27–29.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ K. Aviżonis, Bajorai valstybiniame Lietuvos gyvenime Vazu laikais, Roma 1975, s. 460.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ St. Płaza, *Sejmiki i zjazdy szlacheckie województw poznańskiego i kaliskiego*. Ustrój i funkcjonowanie (1572-1632), Kraków 1984, s. 51–53.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ Zob. H. Wisner, *Władysław IV Waza, Wrocław 1995*, s. 69. Nieco inną datę podają H. Lulewicz i A. Rachuba, *Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego*, Kórnik 1994, s. 37.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Zob. J. Michałski, Studia nad reformą sądownictwa i prawa sądowego w XVIII w., cz. I, Wrocław-Warszawa 1958, s. 56–57, 103–104, 254, 266.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego (dalej: BUWil), rkps F 7–12; 15/5963a (księga grodzka trocka za lata 1683–1686), k. 1106 v.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Akta unii Polski z Litwą 1385–1791, wyd. St. Kutrzeba i Wl. Semkowicz, Kraków 1932, nr 161, 162, 169–171, 174–176. Zob. A. Šapoka, *Lietuva ir Lenkija po 1569 metų Liublino unijos*, Kaunas 1938, s. 146–170.</footnote>

<footnote n="21">²¹ T. Wasilewski, *Wielkie Księstwo*, s. 73.</footnote>

<footnote n="22">²² Akty izdawajemyje Wilenskoju Kommissijeju dlia Razbora Drewnich Aktow (dalej: AWAK) IV, Wil’na 1870, s. 54, instrukcja sejmiku brzeskiego na konwokację 1669 r.</footnote>
W 1673 r. konstytucja sejmu pacyfikacyjnego postanowiła, iż podczas sejmu – **propozycję od tronu** przedstawiać mają pieczętarze koronni w koronnych, a W.X.Lit. w interesach X.L<fnref n="23" />. Na tej podstawie w 1676 r. **propozycję przedstawiali kanclerze:** koronny – Jan Leszczyński i litewski – Krzysztof Pac<fnref n="24" />. Najpoważniejszym – jednorazowym – przedsięwzięciem zbliżającym prawo i strój obydwu części Rzeczypospolitej była coaequatio iurium z 1697 r. Ponnieważ zagadnienie doczekało się stosunkowo obfitej literatury<fnref n="25" /> można tylko wskazać najważniejsze postanowienia aktu. Były to: zakaz apelacji od wyroków Trybunału do sądów zadwornych, likwidacja obowiązku zatwierdzenia banicji lub infamii przez pieczętarzy, jak też szereg modyfikacji – na wzór koronny – procedury. Istotnym novum było też ograniczenie władzy hetmanów. Najwyraźniejszą, choć nie najważniejszą zmianą, było – wymuszone przez kilkadziesiąt lat praktyki, zastąpienie dekretów pisanych po rusku – pisanymi po polsku. Likwidowało to, jak wykazuje analiza zawartości ksiąg sądowych, rażący anachronizm – wyroki pisane alfabetem niezrozumiałym dla większości odbiorców<fnref n="26" />.

Naturalnie starania o wprowadzenie niektórych rozwiązań koronnego prawa i ustroju do praktyki litewskiej nie były wstępem do zatracenia odrębności. Przeciwnie: doraźnie zwalczały one – rzeczywiste lub urojone – upośledzenie Wielkiego Księstwa i służyły zaakcentowaniu, że nie jest ono gorsze od Korony. Tendencje takie występowały już w XVI wieku – choćby z okazji poprawy brzeskiej II Statutu<fnref n="27" />. Dobitnie ujął to w 1698 r. sejmik wileński: jakoby Wielkie Księstwo Litewskie podobnym sposobem w prawach i zwyczajach swoich in toto z Koroną Polska porównać się mogło<fnref n="28" />. Również w latach 1698 i 1726 wprowadzono w Trybunale litewskim szereg roz-

<footnote n="23">²³ VL V, 108.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Wł. Czapliński, *Sejm w latach 1587-1696*, [w:] *Historia sejmu polskiego*, t. I pod red. J. Michalskiego, Warszawa 1984, s. 259. Rotacji nie zawsze przestrzegano, H. Olszewski, *Sejm Rzeczypospolitej epoki oligarchii* 1652-1763, Poznań 1966, s. 227 n.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ J. Malec, *Coaequatio iurium stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną Polską*, „Acta Baltico-Slavica” XII: 1979, s. 204-215; T. Wasilewski, *Walka o zrównanie praw szlachty litewskiej z koronną od unii lubelskiej do początku XVIII wieku*, „Zapiski Historyczne” (dalej: ZH) LI: 1986, z.l, s. 45-62, G. Sliesoriūnas, *Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės ir Lenkijos Karalystes teisių sulyginimo – coaequatio iurium – įstatymo priemimas* 1697 metais, [w:] *Lietuvos valstybė XII-XVIII a.*, red. Z. Kiaupa, A. Mickevičius, J. Sarcevičienė, Vilnius 1997, s. 325-338.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ W końcu XVII wieku przejście na język polski nie wynikało – jak sądzi M. B. Topolska, *Z dziejów kultury Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do XVIII wieku*, [w:] *Litwa i jej sąsiedzi od XII do XX wieku*, pod red. G. Błaszczykai i A. Kijasa, Poznań 1994, s. 173 – ze zintegrowania się klasy rządzącej w obliczu rosnącego niebezpieczeństwa ze strony Rosji. Wręcz przeciwnie – wśród panów litewskich zaczęło kształtować się stronnictwo prorosyjskie, zob. G. Sliesoriūnas, *Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės didikų prorusiškos grupuotes formavimosi pradžia*, „Lituanistica” nr 1 (25): 1996, s. 15-38.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ Zob. H. Wisner, *Polityczne uwarunkowania poprawy brzeskiej drugiego Statutu WXL* [w:] 1566 *Mełų Antrasis Lietuvos Statutas*, Vilnius 1993, s. 26.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ AWAK VIII, s. 344.</footnote>
wiązań podług zwyczaju koronnego<fnref n="29" />. Niejako przy okazji pacyfikowano na-
stroje litewskiej szlachty, chcącej zmniejszenia przewagi magnatów. Niektó-
re odrębności prawa i ustroju (jak choćby urzędy marszałka czy ciwuna) prze-
trwały do końca Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Niekiedy spontaniczne
procesy unifikacyjne budziły jednak sprzeciw Litwinów. W 1699 r. szlachta
brzeska protestowała: chociaż WXLit muneribus et oneribus subiacemus,
miara jednak łokciowa i waga różnych towarów polska, a nie litewska w uży-
waniu u kupców servatur: zaczym in posterum to inconveniens nie było<fnref n="30" />.

Drugim paradoksem było to, że Litwa zachowując – prawnie – równo-
rzędność wobec Korony, w coraz większym stopniu przesuwała się – fak-
tycznie – na pozycję jednej z trzech, obok Małopolski i Wielkopolski, pro-
wincji Rzeczypospolitej<fnref n="31" />.

W czasie pierwszych dwóch bezkrólewi Litwa domagała się pełnej rów-
norzędności z Koroną. Żądano m.in. aby sejmy odbywały się kolejno: w Ko-
ronie i w Wielkim Księstwie<fnref n="32" />. Conventus in Polonia et Lituania alternatim
fiant [...]. Celebrandis conventibus loca assignentur, una vice Petricoviae,
altera Vilnae, sive Varsoviae et Grodnae, aut Lublinae et Brestae<fnref n="33" />. Jednak
śmierci Stefana Batorego instrukcja Wielkiego Księstwa żadała: Król Pan
nasz aby to asz trzecie[g]o roku w Litwie mieszkał, a dwie w Polszcze, bo
tesz skarb nasz dobrze mniejszy za odeszcziem Wołynia i Podlaszia<fnref n="34" />. Postu-
lat ten powtarzano również w XVII i XVIII stuleciu<fnref n="35" />. W 1632 r. Litwini wy-
raźnie już żądali co trzeciego sejmu u siebie<fnref n="36" />. Dopiero w 1673 r. postano-
wiono, iż sejm taki miał się odbywać w Grodnie. W czasie sejmów grodzień-

<footnote n="29">²⁹ J. Michalski, *Studia nad reformą*, s. 94 n.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ AWAK IV, s. 63.</footnote>

<footnote n="31">³¹ Polityczne podłoże procesu, zwracając przy okazji uwagę na niekonsekwencje terminolo-
giczne polskiej historiografii, omówił Z. Kiaupa, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės politi-
nes būklės Abiejų Tautu Respublikoje ir jos raidos 1569–1774 metais problemas, [w:] Lietu-
vos valstybė XII-XVIII a., s. 383–394. Krytyczną ocenę ujęcia przez część literatury związku obu
państw dala J. Kiaupienė, The Grand Duchy of Lithuania in East Central Europe or once
again about the Lithuanian-Polish Union, „Lithuanian Historical Studies” II: 1997, s. 56–71.
W tym kontekście, trafna uwaga G. Błaszczyka, Rzeczpospolita w latach 1569–1795. Wę-
złowe problemy stosunków polsko-litewskich, ZH LXIII:1998, z. 1, s. 64: Litwa była prowincją
Rzeczypospolitej, wspólnego państwa polsko-litewskiego, ale nie była prowincją polską.</footnote>

<footnote n="32">³² J. Lappo, 1588 metų Lietuvos Statutas, t. I, cz. 1, Kaunas 1934, s. 326–327; I. I. Łap-
po, Wielikoje Kniażestwo Litowskoje za wriemia ot zakliuczenija Liublinskoj Unii do smierti
Stefana Batorija (1569–1586), S. Peterburg 1901, s. 148.</footnote>

<footnote n="33">³³ Źródła dziejowe, t. IV, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1877, s. 34. Pisownię Varsoviae poprawiono wedle kopii: Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej: AGAD), Archiwum Radziwiłłów (dalej: AR) II, supl. nr 31</footnote>

<footnote n="34">³⁴ AGAD, AR II supl., nr 63 (1).</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Zob: A. Šapoka, Lietuva ir Lenkija, s. 13 n., H. Wisner, *Rozróżnieni w wierze, Warszawa 1982, s. 57; M. Jučas, Parlamentaryzm litewski w XVIII wieku*, [w:] *Spoleczeństwo obywatelskie i jego reprezentacja (1493–1993)* pod red. J. Bardacha i W. Sudnik, Warszawa 1995, s.123.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ H. Wisner, *Rozróżnieni w wierze*, Warszawa 1982, s. 58.</footnote>
skich pieczętarze litewscy mieli odpowiadać marszałkowi sejmowemu na witanie oraz – po zakończeniu obrad – na pożegnanie izby poselskiej<fnref n="37" />. Postanowienia te zapadły pomimo oporu posłów koronnych i – zilustrowanego znaną fraszką Wacława Potockiego<fnref n="38" /> – braku warunków w miejscu obrad<fnref n="39" />. Ustaleń nie zawsze przestrzegano, co powodowało nader ostre w tonie żądania, aby alternata prowincji WX Litewskiego obserwowana była<fnref n="40" />. Marginalizację polityczną Grodna za Augusta II w pewien, niedoskonały, sposób ilustruje nikły odsetek – 4,7% – odbytych tam rad senatorskich<fnref n="41" />. Również w czasach stanisławowskich sejmy odprawiano w Grodnie rzadziej, niż nakazywała to wspomniana wyżej konstytucja<fnref n="42" />. Odrębności Wielkiego Księstwa Litewskiego sprzyjały także, funkcjonujące w XVI i XVII wieku konwokacje wileńskie<fnref n="43" /> czy, już rzadziej – litewskie rady senatu<fnref n="44" />.

Wykształcona drogą praktyki – stosunkowo szybko, bo już w dobie batańskacej – alternata laski marszałka sejmowego oznaczała, że co trzecim sejmem kierować będzie obywatel Wielkiego Księstwa<fnref n="45" />. O wyborze marszałka izby poselskiej powiadamiali króla i senatorów trzej posłowie – po jednym z każdej prowincji<fnref n="46" />. W komisjach sejmowych trzecią część składu stanowili zwykle Litwini<fnref n="47" />. Również w deputacjach do konstytucji lokowano po jednym senatorze z każdej z trzech prowincji<fnref n="48" />. W obradach izby poselskiej, przynajmniej niekiedy, zwyczaj był pięć głosów do jednej materii dawać (z Wielkiej Polski i Małej Polski po dwóch i jednego Litwina)<fnref n="49" />. Również jeśli chodziło o wotowanie na marszałka obowiązywała zasada alternaty: na poszczególnych sejmach głosowanie zaczynały pierwsze województwa poszczególnych prowincji, a więc krakowskie, poznańskie i wileńskie<fnref n="50" />. Szlachta li-

<footnote n="37">³⁷ VL V, 108.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ J. Bardach, *Krewo i Lublin*, [w:] tegoż, Studia z prawa i ustroju Wielkiego Księstwa Litewskiego*, Warszawa 1970, s. 60.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ H. Olszewski, *Sejm*, s. 185. Por. J. Lileyko, *Przebudowa Starego Zamku w Grodnie na cele sejmowe w latach 1673-1678*, [w:] *Kultura artystyczna Wielkiego Księstwa Litewskiego w epoce baroku*, pod red. J. Kowalczyka, Warszawa 1995, s. 129-145.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ Diariusze sejmowe z wieku XVIII, t. III, wyd. Wl. Konopczyński, Warszawa 1937, s. 50 n.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ M. Markiewicz, *Rady senatorskie Augusta II (1697-1733)*, Wrocław 1988, s. 25.</footnote>

<footnote n="42">⁴² R. Łaszewski, *Sejm polski w latach 1764-1793*, Warszawa-Poznań 1973, s. 93-94.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ Literaturę podaje H. Wisner, *Sejmiki litewskie w czasach Zygmunta III i Władysława IV. Konwokacja wileńska oraz sejmiki przedsejmowe i relacyjne*, [w:] *Miscellanea Historico-Archivistica III*: 1989, s. 51-52.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ T. Wasilewski, *Litewskie rady senatu w XVII wieku*, [w:] *Studia z dziejów Rzeczypolskiej szlacheckiej*, Acta Universitatis Wratislaviensis nr 945, Historia LXVI, s. 45-62.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Zob: A. Śapoka, *Lietuva ir Lenkija*, s. 108 n.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ K. Avižonis, *Bajorai*, s. 127.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ S. Hołdys, *Praktyka parlamentarna za panowania Władysława IV Wazy*, Wrocław 1991, s. 99-100.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ H. Olszewski, *Sejm*, s. 241.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ H. Olszewski, *Sejm*, s. 285.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ H. Olszewski, *Sejm*, s. 209.</footnote>
tewska domagała się w 1641 r.: *a jako unius corporis membra inferentis oneribus trzeciej części podlega Wielk[ie] X.Lit tak aby też gospód część trzecia podczas sejmu Wielkiemu X. Litewskiemu należała*<fnref n="51" />. Nie był to bynajmniej problem marginalny. Podczas elekcji 1674 r. spór o gospody między Litwinami a Koroniarzami spowodował bójkę i zatarg na tyle poważny, że – jak pisał z pewną przesadą ówczesny pamiętnikarz: *ledwo nie przyszło do rozerwania Księstwa Litewskiego z Koroną*<fnref n="52" />.

Stosunkowo niewielki odsetek przedstawicieli Wielkiego Księstwa podczas obrad sejmowych nie oznaczał<fnref n="53" />, że ich głosu nie słuchano<fnref n="54" />. O zmajorzyzowaniu Litwinów nie mogło być mowy. Skutecznie zapobierała temu zasada zgody, niezbędnej do podejmowania uchwał. Stąd w 1652 r. wysłuchano nawet – wypowiedzianego przyciszonym głosem – zdania, które przyniosło Władysławowi Sicińskiemu pewną, nienajlepszą, sławę...

Od 1673 r. izba poselska miała wybierać deputatów do konstytucji, aby tylko po dwóch ex gentibus iuxta antiquas consuetudines bywało<fnref n="55" />. W praktyce bywało różnie, zarówno wcześniej jak i później, z parytetem prowincji w tych deputacjach<fnref n="56" />. W 1654 r. do sądu sejmowego nad Filipem Obuchowiczem – za poddanie Smoleńska – wybrano 24 deputatów: z każdego narodu po ośmi. Było to, jak deklarowała konstytucja, rozwiązanie jednorazowe<fnref n="57" />. Niemniej stosowano je – jak wykazują badania Zbigniewa Szcząski – również przez cały wiek następny<fnref n="58" />. W pierwszej kapitule Orderu Niepokalanego Poczęcia miało być – wedle planów Władysława IV – ośmiu Koroniarzy i czterech Litwinów<fnref n="59" />. Na pole elekcji w 1632 r. prowadziły trzy bramy symbolizujące trzy główne prowincje Rzeczypospolitej<fnref n="60" />. W 1686 r. wojewoda poznański Krzysztof Grzymułtowski, zawierając pokój z Rosją, uzy-

<footnote n="51">⁵¹ AGAD, AR II, nr 1202, s. 6.</footnote>

<footnote n="52">⁵² J. A. Chrapowicki, *Diariusz, cz. I: lata 1656-1664*, Warszawa 1978, opr. T. Wasilewski, wstęp: s. 56.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ Chocł – jak zauważyli A. Filipczak-Kocur i Wl. Czapliński, *Udział senatorów w pracach sejmowych za Zygmunta III i Władysława IV*, „Przegląd Historyczny” (dalej: PH) LXIX: 1978, z. 4, s. 670, 674, senatorowie litewscy wykazywali stosunkowo dużą aktywność polityczną i w przeważającej ilości wypadków zjawiali się w liczbie większej niżby to wypadało z ich procentowego udziału w senacie.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Zob. S. Hoidys, *Praktyka*, s. 104–107, 115.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ VL V, 101.</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ H. Olszewski, *Sejm*, s. 295.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ VL IV, 479. Zob. W. Klaczewski, *W przededniu wojny domowej w Polsce. Walka sejmowa lat 1664-1665*, Lublin 1984, s. 74.</footnote>

<footnote n="58">⁵⁸ Z. Szczącka, *Sąd sejmowy w Polsce od końca XIII do końca XVIII wieku, CPH XX:1968, z.1, s. 101, 112, 114, 118; tegoż, Sądy sejmowe w Polsce w II połowie XVIII wieku, mszps., Biblioteka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego*, s. 168 n.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ Zob. H. Wisner, *Władysław IV Waza*, Warszawa 1995, s. 127.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ W. Kaczorowski, *Sejmy konwokacyjny i elekcyjny w okresie bezkrólewia 1632 r.*, Opole 1986, s. 204. Podobnie było i w 1669 r., zob. J. A. Chrapowicki, *Diariusz, cz. II, opr. A. Rachuba i T. Wasilewski, Warszawa 1988*, s. 508.</footnote>
skał obietnicę wypłaty 900 000 zł. Korona miała z tej sumy otrzymać 600 000 zł., Litwa zaś – 300 000 zł.<fnref n="61" />

Taka pozycja Wielkiego Księstwa wynikała, przy podobieństwie ustroju i – w znacznie mniejszym stopniu – prawa, z przyczyn demograficznych i ekonomicznych. W dobie pierwszych dwóch Wazów dochody i wydatki skarbu Korony przewyższały – w przybliżeniu – trzykrotnie dochody i wydatki skarbu litewskiego<fnref n="62" />, później zaś proporcje te były – dla Litwy – jeszcze mniej korzystne<fnref n="63" />. Podczas sejmu w 1703 r. posłowie litewscy postulowali wystawienie przez Koronę 36 tysięcy wojska przez Litwę zaś – 12 tysięcy<fnref n="64" />. Podczas sejmów posłowie koronni, niekiedy z pewną przesadą, wypominali jej przedstawicielom tę dysproporcję dochodów<fnref n="65" />.

Wśród Litwinów istniało jednak poczucie przygniatania przez Koroniarzy<fnref n="66" />. W styczniu 1635 r. Albrycht Stanisław Radziwiłł pisał: baczę, by dbać o prerogatywy Księstwa Litewskiego, które, przyznaję nie bez bólu, niszczęją każdego dnia<fnref n="67" />. Owo baczenie miało nader różne kształty. Krzysztof Radziwiłł nakazał posłowi upickiemu na sejm warszawski 1618 r.: – – Gdy o compositii gatka będzie, starać się, aby do namawiania sposobów przy koronnych posłach litewscy też byli deputowani, i żeby równo ta compositia Polakom jako i Litwie służyła. W czym zakładać się instruktiami i dawną narodu naszego affectatią. Nawet i prawem, które się tu pociągnąć może<fnref n="68" />. Janusz Radziwiłł podczas sejmu 1637 r. groził jego zerwaniem, jeśli nie weźmie on pod uwagę dezyderatów Litwy<fnref n="69" />. Krzysztof Chodkiewicz swój podpis na akcie elekcji Jana Kazimierza opatrzył zastrzeżeniem: salvis iuribus Ecclesiae Catholicæ Romanae et immunitatibus Magni Ducatus Lithaniae<fnref n="70" />. A. St. Radziwiłł z kolei nie chciał przyłożyć pieczęci do przywileju na podczaszostwo litewskie dla, świeżo ożenionego z litewską wdową, Ko-

<footnote n="61">⁶¹ Zb. Wójcik, *Epilog traktatu Grzymultowskiego w roku 1686*, [w:] *Trudne stulecia. Studia z dziejów XVII i XVIII wieku*, pod red. Ł. Kądzieli, W. Kriegseisenai Z. Zielińska, Warszawa 1994, s. 30. O sumach moskiewskich: J. Maroń, *Echa traktatu Grzymultowskiego na sejmach 1688 i 1688/1689 r.*, [w:] *Studia z dziejów nowożytnych*, pod red. K. Matwijowskiego, Acta Universitatis Wratislaviensis 1059, Historia LXXI, s. 95–103.</footnote>

<footnote n="62">⁶² A. Filipczak-Kocur, op. cit., aneks: wykresy 1–4.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ R. Rybarski, *Skarb i pieniądze za Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, Warszawa 1939*, s. 501–502.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ J. Poraziński, *Sejm lubelski w 1703 r. i jego miejsce w konfliktach wewnętrznych na początku XVIII wieku*, Warszawa 1988, s. 82.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ J. Seredyka, *Sejm zawiedzionych nadziei*, Opole 1981, s. 79, przyp. 11.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Przykładowo: A. St. Radziwiłł, *Pamiętnik o dziejach w Polsce*, t. 2: 1637–1646, wyd. A. Przyboś i R. Żelewski, Warszawa 1980, s. 215.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ A. St. Radziwiłł, *Pamiętnik*, t. 1: 1632–1636, s. 413.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ AGAD, AR II, supl. 293.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ J. Dzięgielewski, *Radziwillowie posłami sejmów w czasach Władysława IV*, [w:] *Miscellanea Historico-Archivistica III*: 1989, s. 31.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ H. Wisner, *Wielkie Księstwo Litewskie – Koroną Polsku – Rzeczpospolita*, PH LXVII:1976, z. 4, s. 577.</footnote>
roniarza – Krzysztofa Potockiego<sup>71</sup>. Wiązało się to z, wyrażaną stale od czasu unii lubelskiej, obawą przed wyparciem Litwinów z urzędów przez mieszkańców Korony. Dlatego też tym pierwszym przyświecała, przypomniana niedawno przez Ewę Dubas-Urwanowicz, zasada: wżdym lepiej, że będziem miełli jakiego takiego Litwina na tym miejscu, niżby prawego Polaka<sup>72</sup>. Nie ma potrzeby omawiać znanej sprawy sporu o biskupstwo wileńskie dla Bernarda Maciejowskiego, gdzie Litwini postawili na swoim<sup>73</sup>. Takie stanowisko drażniło jednak mieszkańców Korony, dysponującej przecież liczniejszymi beneficjami. Ponad ćwierć wieku później – w 1632 r. Litwini prosili: Aby w Łuckiem i Kijowskiem biskupstwach względem zmniejszenia X. Lit. przez Unią i względem dobrej części iurisdictiej duchownej, którą te biskupstwa w Litwie mają, alternata była polskiego i litewskiego narodów<sup>74</sup>. Prymas Jan Wężyk odrzekł wówczas, że to niemożliwe, bo Korona strzec będzie swoich urzędów, tak jak Litwa swoich. Później Litwini powtarzali również i ten postulat<sup>75</sup>. W II połowie XVII wieku istniały tylko nieliczne- po trzy w każdym kierunku – przesunięcia z litewskich dygnitarstw i urzędów senatorskich na analogiczne koronne<sup>76</sup>. Wielkie Księstwo przestrzegało też alternaty infuły wendeńskiej<sup>77</sup>.

Wielkie Księstwo – w myśl hasła: *nie powinniśmy, Litwa, słuчаć pra-
wa koronnego*<sup>78</sup> – nie wszystkie konstytucje przyjmowało. Brakowało w tym
zacietrzewienia. W grę wchodziły interesy państwa, jego elity, czasem – Ko-
ścioła. Jeśli przepis je naruszał – prawo odrzucano<sup>79</sup>, jeśli zabezpieczał –
przyjmowano *in toto*<sup>80</sup>. Reguła korzystna dla jednych, nie zawsze zadowala-
ła innych. Stąd w 1637 r. lekarz królewski Maciej Vorbek-Lettow musiał zrzec
się urzędu ławnika wileńskiego, groziło to bowiem – w myśl konstytucji sej-
mu 1633 r.- utratą szlachectwa. *Rozumiem tedy, że allata hac constitutione,*
*żaden się statutem WXL zasłonić i bronić nie może*<sup>81</sup> – użalił się ten, nie tyl-

<footnote n="71">71 A. St. Radziwiłł, *Pamiętnik*, t. 2, s. 442.</footnote>

<footnote n="72">⁷² E. Dubas-Urwanowicz, *Stosunek Korony do unii z Litwą w latach 1562-1574*, „Studia Podlaskie” V: 1995, s. 18.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ Ostatnio: J. Rzońca, *Spór o biskupstwo wileńskie na sejmach schyłku XVI wieku* [w:] *Wilno-Wileńskszczyzna jako krajobraz i środowisko wielu kultur*, t. II, pod red. E. Feliksiak, Białystok 1992, s. 23–52.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ Biblioteka Kórnicka, rkps. 345, k. 46 v. Wspomina też o tym H. Wisner, *Rozróżnieni*, s. 137-138; tegoż, *Unia*, Warszawa 1988, s. 197.</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ AWAK IV, s. 54, sejmik brzeski 1669 r.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ Zob. St. Ciara, *Senatorowie i dygnitarze koronni w drugiej połowie XVII wieku*, Wrocław 1990, s. 17.</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ A. St. Radziwiłł, *Pamiętnik*, t. 2, s. 438.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ H. Wisner, *Rozróżnieni*, s. 65, V. Raudeliūnas, H. Wisner, *Z dziejów*, s. 953.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ Przykładowo: A. S. Radziwiłł, *Pamiętnik*, t.2, s. 431.</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ Zob.: VL III, 378; por. A. Lityński, *Prawnokarna ochrona Trybunału Koronnego*, „Studia i Materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza” XIII: 1979, z. 1, s. 112.</footnote>

<footnote n="81">⁸¹ M. Vorbek-Lettow, *Skarbnica pamięci*, opr. E. Galos i F. Mincer, Wrocław 1968, s. 113. Por. VL III, 806.</footnote>
ko lekarz, ale i niedokończony prawnik. Stopniowo, w końcu XVI w., poja-
wiła się praktyka, niekiedy zanikająca i nie wolna od wyjątków, uchwalania
odrębnych ustaw dla każdej części Rzeczypospolitej<fnref n="82" />. Jednak sprawy o za-
sięgu ogólnopaństwowym umieszczano w konstytucjach koronnych<fnref n="83" />. Niekie-
dy – jak w przypadku zwołania w 1651 r. pospolitego ruszenia, któremu Li-
twa była przeciwna, konstytucja koronna służyła do złamania oporu szlachty
litewskiej<fnref n="84" />. Niemniej – jak sądzi Henryk Wisner – odrębne konstytucje li-
tewskie mogły świadczyć co najmniej o trwającej odrębności Litwy i Koro-
ny Polskiej<fnref n="85" />.

Znane było przywiązanie obywateli Wielkiego Księstwa do III Statutu<fnref n="86" />.
Kodeks ten służył nie tylko do akcentowania litewskiej odrębności w Rzeczy-
pospolitej. Stanowił również – jak wyżej wskazano – barierę, prawda: niezbyt
szczelną, przed Koroniarzami szukającymi urzędów i nadań ziemskich.

Statutowe normy były korzystniejsze, od prawa koronnego, dla dysyden-
tów zamieszkujących Wielkie Księstwo, stąd też powoływali się na nie w są-
dach<fnref n="87" />. Wspominali to również podczas konwokacji 1632 roku<fnref n="88" />. Z biegiem
czasu, gdy polityczni protektorzy litewskich protestantów przyjmowali kato-
licyzm, czynnik ten tracił na znaczeniu. Wśród samych dysydentów litew-
skich żywa była, przynajmniej w I połowie XVII wieku, chęć zachowania od-
rębności, również w szczegółach liturgii, od współwyznawców z Korony<fnref n="89" />.
Przepisy III Statutu służyły również obronie uprawnień wyznawców prawo-
sławia<fnref n="90" />.

Akcentowały odrębność państw i praw odrębne deputacje do poprawy tych
ostatnich: koronna i litewska i to zarówno w XVII jak i XVIII<fnref n="91" /> stuleciu.

<footnote n="82">⁸² Zob.: A. Šapoka, *Lietuva ir Lenkija*, s. 128–144, H. Wisner, *Wielkie Księstwo Litewskie – Korona Polska*, s. 581–582.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ H. Olszewski, *Sejm*, s. 362.</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ H. Wisner, *Kilka uwag o sejmie i konstytucjach sejmowych I połowy XVII wieku*, CPH XXII: 1970, z. 2, s. 182–183.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ H. Wisner, *Konstytucje Wielkiego Księstwa Litewskiego w dobie Wazów*, CPH XXIX: 1977, z. 2, s. 211.</footnote>

<footnote n="86">⁸⁶ Zob. J. Bardach, *Statuty litewskie w ich kręgu prawno-kulturowym*, [w:] tegoż, *O dawnej i niedawnej Litwie*, Warszawa 1988, s. 67 n., J. Malec, *Walka szlachty litewskiej o zachowanie III Statutu w drugiej połowie XVIII wieku*, CPH XLIV: 1992, z. 1–2, s. 65–72.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ J. Łukaszewicz, *Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie*, cz. II, Poznań 1843, s. 129.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ J. Dzięgielewski, *O tolerancję dla zdominowanych*, Warszawa 1986, s. 30.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ U. Augustyniak, *Źródła do badania stosunków wyznaniowych i narodowościowych w Wielkim Księstwie Litewskim XVII w. w Archiwum Warszawskim Radziwiłłów*, [w:] *Miscellanea Historico-Archivistica* VII: 1997, s. 160.</footnote>

<footnote n="90">⁹⁰ T. Chynczewska-Hennel, „Do praw i przywilejów dawnych”. Prawo jako argument w polemice prawosławnych w pierwszej połowie XVII w. [w:] Między Wschodem a Zachodem. Rzeczpospolita XVI XVIII w., pod red. T. Chynczewskiej-Hennel i in., Warszawa 1993, s. 53–60.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ Zob. W. Kaczorowski, *Sejmy konwokacyjny i elekcyjny w okresie bezkrólewia 1632 r.*, Opole 1986, s. 263–267, J. Michalski, *Studia nad reformą*, s. 57, 104, 254–275, 288.</footnote>
Wielkie Księstwo zachowało też ius legationis i znaczną samodzielność we wspólnych z Koroną poselstwach do Moskwy<fnref n="92" />. Poselstwami w tamtym kierunku, niekiedy też do Szwecji, wspólnie kierowali Koroniarz i Litwin<fnref n="93" />. Niechętne stanowisko polityków litewskich wobec unii hadziackiej wiązać na-leży nie tylko z obawą o uszczuplenie jego terytorium, ale również z odmien-ną polityką wobec Rosji<fnref n="94" />. Polityka zagraniczna Litwinów w XVII wieku mo-głaby nawet wskazywać – w skrajnym ujęciu Zbigniewa Wójcika – na pró-by zerwania unii jagiellońskiej<fnref n="95" />. Odrębność miała jednak swoje granice: szlachta litewska była – jak wykazał Andrzej Rachuba – w 1664 r. szczegól-nie czuła na dworskie próby oderwania Litwy od Korony<fnref n="96" />. W 1695 r. radzi-wiłowski klient Stanisław Niezabitowski wyraźnie odróżnił od niej Wielkie Księstwo, zapisując w swym dzienniku: *Jm. p. Sienicki stolnik chelmski od-jechał z Słucka do Polski*<fnref n="97" />. Tak więc pod koniec XVII stulecia Litwa zacho-wywała odrębność nie tylko w przekonaniu własnych obywateli, ale – co trud-niejsze – w oczach cudzoziemców. De Mongrillon – sekretarz poselstwa francuskiego w Polsce pisał wówczas: *Nie podlegając bowiem Polsce, Litwa jest z nią związana tylko unią, celem utworzenia jednego organizmu*<fnref n="98" />. W po-łowie następnego stulecia artykuł Lithuanie w Encyklopedii Diderota stwier-dzał jednak: *c'est un grand pays de l'Europe, autrefois indépendant, & présentement uni á la republique & á couronne de Pologne, avec titre de grand duché, następnie zaś referował dzieje kraju oraz warunki unii z Koroną*<fnref n="99" />. Artykuł Droit de Pologne istnienia odrębnego prawa litewskiego w ogóle nie zauważył. Błąd ten sprostowano w późniejszym wydaniu z Liworno<fnref n="100" />.

W epoce saskiej, ściślej: w ostatnim piętnastoleciu panowania Augusta II można – jak twierdzi Jacek Staszewski – zaobserwować w polityce kró-lewskiej [...] przywrócenie Litwie jej równorzędnego z Koroną miejsca w sys-

<footnote n="92">⁹² H. Wisner, *Posłowie i poselstwa litewskie w czasach Zygmunta III i Władysława IV*, KH LXXXVIII: 1981, z. 3, s. 629–645; *Historia dyplomacji polskiej*, t. II: 1572–1795, pod red. Zb. Wójcika, Warszawa 1982, s. 118, 119, 123, 261.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ *Historia dyplomacji polskiej*, s. 270. Niekiedy też wspólnie przyjmowali posłów mo-skiewskich, zob. A. St. Radziwiłł, *Pamiętnik*, t. 1, s. 422.</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ Zob. M. Szwaba, *Litwa wobec unii hadziackiej 1658 r.*, [w:] *Studia wschodnie, pod red. K. Matwijowskiego i R. Żerelika, Wrocław 1993*, s. 33–37.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ Z. Wójcik, *Wielkie Księstwo Litewskie wobec Szwecji, Rosji i powstań kozackich*, „Przegląd Wschodni” I: 1991, z. 3, s. 557–593. Por. tegoż, *The Separatist Tendencies in the Grand Duchy of Lithuania in the 17th Century*, „Acta Poloniae Historica” LXIX: 1994, s. 55–62.</footnote>

<footnote n="96">⁹⁶ A. Rachuba, *Litwa wobec sądu nad Jerzym Lubomirskim*, KH XCIII: 1987, z. 3, s. 691.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ St. Niezabitowski, *Dzienniki 1695–1700*, wyd. A. Sajkowski, Poznań 1998, s. 69.</footnote>

<footnote n="98">⁹⁸ M. de Montgrillon, *Pamiętnik sekretarza ambasady francuskiej w Polsce pod koniec panowania Jana III oraz w okresie bezkrólewia i wolnej elekcji po jego zgonie (1694–1698)*, wyd. Ł. Częściak, Wrocław 1982, s. 73.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ *Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, arts et des métiers...*, t. IX, Neuf-chastel 1765, s. 591–592.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ W. Wołodkiewicz, *Obraz systemu prawnego Polski w Encyklopedii Diderota* [w:] *Parlament, prawo, ludzie*, Warszawa 1996, s. 347–351.</footnote>
temie ustrojowym Rzeczypospolitej<fnref n="101" />. Kwestia ta godna jest chyba dogłęb-
niejszej analizy, zarówno na płaszczyźnie politycznej jak i ustrojowej<fnref n="102" />.
Wstępnie, przynajmniej jeśli chodzi o kwestie ustrojowe<fnref n="103" />, trudno przyjąć te-
zę toruńskiego badacza. Sami zaś Litwini, pod rządami kolejnego Wettina,
stwierdzili w instrukcji sejmiku kowieńskiego: *Litwa tylko tym się odróżnia
nie od jednej prowincji Korony, ale od obu razem, że ma swoich ministrów
wojennych. Ten sam sejmik deklarował też nierozdzielność prowincji litew-
skiej z prowincjami Wielką Polską i Małą Polską*<fnref n="104" />. Ówcześni pisarze poli-
tyczni przeznaczali Litwie rolę trzeciej części Rzeczypospolitej. Stanisław Du-
nin-Karwicki taką właśnie część sejmowych obrad planował na terenie Wiel-
kiego Księstwa<fnref n="105" />. Stanisław Leszczyński widział zaś w poszczególnych ra-
dach ministerialnych jednego ministra dla każdej z trzech prowincji, czym –
jak zauważył Władysław Konopczyński: *po cichu likwiduje dualizm polsko-
litewski*<fnref n="106" />. Łatwiej też podzielić pogląd Jerzego Michalskiego – dotyczące
epoki bezpośrednio następującej – w czasach panowania Stanisława Augu-
sta [...] Wielkie Księstwo Litewskie stawało się coraz bardziej jedną z trzech
prowincji Rzeczypospolitej, a nie jednym z dwóch złączonych unią państw<fnref n="107" />.
Przyjdzie to jeszcze łatwiej, jeśli uczynimy zastrzeżenie: stawało się prak-
tycznie jedną z prowincji, prawnie bowiem nadal było państwem sfede-
rowanym. Rozdwojenie to widać w ujęciu Wincentego Skrzetuskiego – auto-
ra ówczesnego *compendium* ustroju Rzeczypospolitej: *Podział jej polityczny,
czyli do prawa krajowego stosowany, jest na Wielką Polskę, Małą Polskę
i Litwę. Wszędy albowiem o trzech prowincjach i o trzech narodach wzmian-
ka, i we wszystkich rządu tyczących się okolicznościach, trzy te narody po-
rządek między sobą, przodkowania kolej i równość zachowują. Że zaś Li-
twa później do Polski przyłączona, ma swój osobny skarb, osobne wojsko,
osobny Trybunał, osobnych wojny i pokoju ministrów i osobne niektóre pra-
wa, stąd drugi polityczny Królestwa podział na Koronę i Wielkie Księstwo
Litewskie*<fnref n="108" />. Niekonsekwencję tę można również zauważyć w dobie Sejmu

<footnote n="101">¹⁰¹ J. Staszewski, „Postanowienie wileńskie” z 1701 r. i jego wpływ na unię polsko-litewską w czasach saskich, ZH LI: 1986, z. 1, s. 95.</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² Choć – oczywiście – akcentowała litewską odrębność szlachta zgromadzona w 1698 r. pod Puzewiczami, zob. B. Dybaś, *W sprawie traktatu puzewickiego z 1698 r.* i jego następstw, ZH LIII: 1988, z. 3–4, s. 93.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Jeśli chodzi o sztukę – przyjąć można poglądy J. Staszewskiego, op. cit., s. 95. Dodać należy, że *castrum doloris* wystawione w katedrze wileńskiej po śmierci Augusta II zawierało m.in. *portret króla Imci między herbami Koronnym, Litewskim i Saskim*, zob. M. Morka, *Uroczystości pogrzebowe w Wilnie po śmierci Augusta II*, [w:] *Kultura artystyczna Wielkiego Księstwa*, s. 157.</footnote>

<footnote n="104">¹⁰⁴ Cyt. za: M. Jučas, *Parlamentaryzm litewski*, s. 118.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ Wł. Konopczyński, *Polscy pisarze polityczni XVIII wieku*, Warszawa 1966, s. 38.</footnote>

<footnote n="106">¹⁰⁶ Wł. Konopczyński, *Polscy pisarze*, s. 112, zob. też: H. Olszewski, *Doktryny praw-noustrojowe czasów saskich (1697–1740)*, Warszawa 1961, s. 265, 273.</footnote>

<footnote n="107">¹⁰⁷ J. Michalski, *Zagadnienie unii polsko-litewskiej w czasach Stanisław Augusta*, ZH LI: 1986, z. 1, s. 97.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ W. Skrzetuski, *Prawo polityczne narodu polskiego*, t. I, Warszawa 1782, s. 13.</footnote>
Wielkiego: sejmik kowieński w 1790 r. zażadał zmniejszenia – w równych proporcjach – liczby koronnych i litewskich ministrów. Zastrzegł jednak: co zaś do krzeseł senatorskich i liczby posłów, te aby w równej każdej w koronnych prowincji (to jest w trzeciej części) były liczbie<fnref n="109" />.

Stan faktyczny symbolizowało wyznaczenie podczas elekcji Stanisława Augusta – podobnie jak i podczas wcześniejszych wyborów – trzech bram, osobno dla każdej prowincji<fnref n="110" />. Czasy stanisławowskie wyróżniły się również szeregiem koncepcji zacieśniających dotychczasowy związek, albo zgoła – li-kwidujących wszelkie odrębności.

Trzeci paradoks stanowiło wskazanie, reformującemu się w tej epoce ustrojowi Korony gotowych już wzorców do naśladowania, funkcjonujących na Litwie. Raz było to rozwiązanie sprawdzone od dwóch stuleci: Stanisław Konarski i Hugo Kołłątaj zalecali wprowadzenie w Koronie, na wzór litewskiej praktyki, instytucji stałego marszałka sejmikowego<fnref n="111" />. Innym razem – sprawnie uchwalona ustawa o porządku sejmikowania w Wielkim Księstwie<fnref n="112" />. H. Kołłątaj stawiał też Koronie za wzór sposób sądzenia litewskiego Trybunału compositi iudicii<fnref n="113" />. Niedościgłym dla Korony wzorem była litewska struktura administracji terytorialnej – nawet Sejm Wielki nie zdołał całkowicie doprowadzić do jej unifikacji<fnref n="114" />. Podczas sejmu koronacyjnego 1764 r. na modelusz litewski – jak pisał Jędrzej Kitowicz – stworzono urzędy nowe, których przedtem nie było: jednego sekretarza koronnego świeckiego i trzech pisarzów wielkich koronnych świeckich<fnref n="115" />. Wątpliwości w tej materii nie pozostawiła i sama konstytucja tego sejmu: przyczyniamy urzędy [...] pisarzów świeckich w Koronie ad normam pisarzów W.X.Lit<fnref n="116" />. Wreszcie III Statut, zawierający przecież zapożyczenia również z prawa polskiego<fnref n="117" />, znano w Koronie<fnref n="118" />, a nawet stosowano bezpośrednio. Wyraźnie stwierdził to Teodor Ostrowski – znany pisarz prawniczy i wykładowca prawa w pisarskich kolegiach: prawo litewskie [...] w niedostatku koronnego, zawsze

<footnote n="109">¹⁰⁹ Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk, Wilno (dalej: BLAN), F. 233–126, s. 55.</footnote>

<footnote n="110">¹¹⁰ Zob. J. A. Chrościcki, *O polu elekcyjnym z roku 1764* [w:] *Entre cour et jardin, „Roczniki Humanistyczne: Historia Sztuki” XXXV: 1987, z. 4, s. 130.*</footnote>

<footnote n="111">¹¹¹ St. Konarski, *O skutecznym rad sposobie*, t. IV, Warszawa 1923, s. 268–269; H. Kołłątaj, *Listy Anonima i prawo polityczne narodu polskiego*, wyd. B. Leśnodorski i H. Wereszycka, t. I, Warszawa 1954, s. 346.</footnote>

<footnote n="112">¹¹² Zob. A. Lityński, *Sejmiki ziemskie 1764–1793*. Dzieje reformy, Katowice 1988, s. 60.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ H. Kołłątaj, op. cit., s. 260. Proponował on wszakże – dla odmiany – rozciągnięcie niektórych praw koronnych na Wielkie Księstwo, tamże, s. 205, 234.</footnote>

<footnote n="114">¹¹⁴ B. Leśnodorski, *Dzieło Sejmu Wielkiego*, Warszawa 1951, s. 334–336.</footnote>

<footnote n="115">¹¹⁵ J. Kitowicz, *Pamiętniki czyli historia polska*, opr. P. Matuszewska, Warszawa 1971, s. 156.</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ VL VII, 363.</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ K. Avižonis, *Lietuvos Statutai* [w:] *Rinktiniai raštai* II, Roma 1978, s. 75–76. Choć nie zawsze uwidocznione w tekście, zob. J. Lappo, *1588 metų Lietuvos Statutas*, t. I, cz. 2, Kaunas 1936, s. 138–139.</footnote>

<footnote n="118">¹¹⁸ Por. Z. Kolankowski, *Zapomniany prawnik XVI wieku Jan Łączyński i jego „Kompendium sądów Króla Jegomości”*, Toruń 1960, s. 48.</footnote>
w sądach naszych miewa swoją powagę<fnref n="119" />. On też, omawiając zbrodnię obrazy majestatu, zauważył: Brakuje jeszcze w prawie koronnym przepisu na takowych zbrodniów, ale ten niedostatek Statut Litewski [...] zastępuje<fnref n="120" />. Pisarz ten ocenił: w wielu artykułach prawodactwo koronne nie dorównywa doskonałości litewskiego: w tym lepszość jego i większa z zdrową polityką stosowność widocznie okazuje się<fnref n="121" />. Postulował również, aby w koronnym sądzie grodzkim zasiadało trzech sędziów za przykładem Prowincji Litewskiej, która zdawna władzę starościńską, na wzór swych sądów ziemskich, trzech sędziów powagą, prócz starosty, umiarkowała<fnref n="122" />. Niekiedy fascynacja uczonego pijara instytucjami Wielkiego Księstwa sięgała nawet zbyt daleko: nie zauważył bowiem popularnych w Koronie sądów polubownych<fnref n="123" />. Dlatego uznał, że sąd kompromisarski albo polubowny dawniej w Litwie tylko znany, dopiero w Koronie po roku 1776 na rozpoznanie spraw nawet ziemskich przyjęty i pro inappellabili poczytany<fnref n="124" />.

Szlachta koronna postulowała też wprowadzenie w kwestiach szczegółowych rozwiązań zaczerpniętych ze Statutu. Kodeks ten dwakroć przyjęto też za podstawę wspólnych prac kodyfikacyjnych<fnref n="125" />.

Od 1764 r. pojawiły się w zarówno w Koronie jak i w Litwie kolejne równoległe instytucje upodabniające ich strój, Komisje: Skarbowa i Wojskowa. Wówczas też proponowano idące w tym samym kierunku prace kodyfikacyjne- koronne i litewskie<fnref n="126" />.

Stanisław August był przecież Litwinem: Któren jako pierwszy dzień swój ujrzał w Litwie, tak bronić Jej prerogatyw winien – stwierdził podczas obrad Sejmu Wielkiego marszałek konfederacji litewskiej Kazimierz Nestor Sapieha<fnref n="127" />. Króla jednak, zgodnie z przytaczaną wielekroć opinią Władysława Konopczyńskiego: nęciła [...] sława pierwszego kontynuatora dzieć Zygmunta Augusta: bo przecież wszystko, co od XVI wieku zrobiono w tym kierun-

<footnote n="119">¹¹⁹ Cyt. za: J. Bardach, *Statuty litewskie*, s. 65.</footnote>

<footnote n="120">¹²⁰ T. Ostrowski, *Prawo cywilne narodu polskiego*, t. I, Warszawa 1787, s. 321. Wspomina o tym Z. Zdrójkowski, Teodor Ostrowski 1750–1802, Warszawa 1956, s. 204.</footnote>

<footnote n="121">¹²¹ Prawo kryminalne angielskie przez Wilhelma Blakstona zebrane a przez x. T. Ostrowskiego S.P. wytłumaczone i uwagami do prawa polskiego stosownemi pomnożone, t. II, Warszawa 1786, s. 295–296. Wspomina o tym Z. Zdrójkowski, op. cit., s. 204.</footnote>

<footnote n="122">¹²² Prawo kryminalne angielskie, t. II, s. 104. Problem ten wymaga jednak prześledzenia, Z. Zdrójkowski, op. cit. s. 181, nie kwestionuje wywodów T. Ostrowskiego.</footnote>

<footnote n="123">¹²³ Zob. ujęcie porównawcze: K. Sójka-Zielińska, *L'assistance dans la résolution des conflits dans les pays slaves du nord (rapport de synthèse)*, Recueils de la Société Jean Bodin LXV: 1998, s. 317–330.</footnote>

<footnote n="124">¹²⁴ T. Ostrowski, *Prawo cywilne*, t. II, Warszawa 1787, s. 95. Z. Zdrójkowski, op. cit., s. 66, również i tych wywodów nie podaje w wątpliwość.</footnote>

<footnote n="125">¹²⁵ J. Michalski, *Studia nad reformą*, s. 249, J. Bardach, *Statuty litewskie*, s. 67–69.</footnote>

<footnote n="126">¹²⁶ J. Michalski, *Zagadnienie*, s. 100 n.; J. Małec, *Próby ściślejszego zespolenia Litwy z Koroną w latach 1764–1786*, „Lituano-Slavica Posnaniensia” (dalej: LSP) II: 1987, s. 168 n. Józef Sanguszko proponował nawet ułożenie wspólnego kodeksu dla wszystkich trzech prowincji, Wł. Konopczyński, *Polscy pisarze*, s. 305.</footnote>

<footnote n="127">¹²⁷ Biblioteka Narodowa, Warszawa, rkps II 6687, k. 39 v.</footnote>
ku [...] polegało na ujednostajnieniu, a nie na zjednoczeniu administracji obu krajów<fnref n="128" />. Co najmniej równie ważnym motywem zachodzących przemian było – typowe dla Oświecenia – dążenie do stworzenia jednolitego państwa wolnego od partykularyzmów. Idący w tym kierunku projekt z 1766 r. – Ucalenie unii Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną przewidywał – najogólniej – złączenie komisji skarbowych i wojskowych oraz zniesienie rozdziału kompetencji pieczętarzy koronnych i litewskich. Ograniczałoby to władzę kanclerzy litewskich, dlatego też obydwaj urzędnicy, opuszczając na dłuższy czas Warszawę, zademonstrowali królowi swoją odeń niezależność i uniemożliwili wydawanie reskryptów i dokumentów dotyczących Wielkiego Księstwa Litewskiego<fnref n="129" />. Projekt – wobec perspektywy zgodnego sprzeciwu Litwinów – zarzucono<fnref n="130" />.

Do istniejących wcześniej instytucji, w których Litwa – dysponująca trzecią częścią konsyliarzy i senatorów – była tylko jedną z trzech prowincji, przybyła wówczas Rada Nieustająca. Wspólnym organem obu państw był też Departament Wojskowy Rady<fnref n="131" />. Całą Rzeczpospolitą obejmowała również działalność Komisji Edukacji Narodowej. Nie budziła ona sprzeciwu, wycزلonych na punkcie swej odrębności Litwinów<fnref n="132" />. Stanisław Kutrzeba wyjaśnił, iż komisja nie miała charakteru władzy. Stanowisko to skrytykował – szerzej nie uzasadniając – Bogusław Leśnodorski<fnref n="133" />. Można wskazać jeszcze jeden, nader istotny element. Do podziału dóbr pojezuickich powołano bowiem dwie odrębne, dla Litwy i Korony, Komisje Rozdawnicze<fnref n="134" />. One były chyba najważniejsze: dzieliły wśród szlachty – dla każdej prowincji osobno – majątki ziemskie.

W tej epoce Litwini, naturalnie, stale akcentowali odrębność Wielkiego Księstwa<fnref n="135" />. W 1764 r. posłowie Wielkiego Księstwa żądali utworzenia arcybiskupstwa wileńskiego. Uzasadniali to istnieniem archidiecezji dla Małopolski i Wielkopolski. Do realizacji tego postulatu wówczas nie doszło. Dziesięć lat później domagali się włączenia marszałków powiatowych do senatu<fnref n="136" />. Żądania zwiększenia liczby senatorów litewskich powtarzały się – nadal bezskupi

<footnote n="128">¹²⁸ Wł. Konopczyński, *Geneza i ustanowienie Rady Nieustającej*, Kraków 1917, s. 92.</footnote>

<footnote n="129">¹²⁹ J. Michalski, *Zagadnienie*, s. 103.</footnote>

<footnote n="130">¹³⁰ J. Malec, *Próby*, s. 172–175, J. Michalski, *Zagadnienie*, s. 104.</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ Wcześniej koncepcję Komisji Skarbowej i Wojska, składających się z – w równych porporcjach – przedstawicieli trzech *narodów*, przedstawił Szczęsny Czacki, zob. Wł. Konopczyński, *Polscy pisarze*, s. 309.</footnote>

<footnote n="132">¹³² Choć niekiedy sejmiki litewskie żadały rozdzielenia budżetów koronnego i litewskiego, zob. instrukcja sejmiku trockiego z 21 VIII 1786, Biblioteka Jagiellońska, rkps. 5103, 25°.</footnote>

<footnote n="133">¹³³ Dyskusję omawia J. Malec, *Próby*, s. 179–180.</footnote>

<footnote n="134">¹³⁴ Zob. K. Góźdź-Roszkowski, *Sytuacja prawna „dyplomatycznych” posiadaczy dóbr ziemskich pojezuickich w Polsce u schyłku XVIII wieku*, Łódź 1988, s. 9 n., 67 n.</footnote>

<footnote n="135">¹³⁵ Ostatnio: M. Jučas, *Działalność władz rosyjskich w dążeniu do zniesienia państwowości litewskiej na przełomie XVIII-XIX wieku* [w:] *Ziemie północne Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej w dobie rozbiorowej 1772–1815*, pod red. M. Biskupa Warszawa-Toruń 1996, s. 49.</footnote>

<footnote n="136">¹³⁶ J. Malec, *Próby*, s. 169–170, 180.</footnote>
tecznie – jeszcze kilkakrotnie aż po sejm grodzieński 1793 r.<fnref n="137" />. Uchwalone w 1768 r. prawa kardynalne petryfikowały stosunki Korony i Wielkiego Księstwa<fnref n="138" />. Litwa zwalczała konsekwentnie inne próby unifikacji: jej posłowie przyczynili się do odrzucenia na sejmie 1780 r. wspólnego dla całej Rzeczypospolitej projektu kodyfikacji przygotowanego pod kierunkiem Andrzeja Zamoyskiego – Zbioru praw sądowych<fnref n="139" />. Instrukcje sejmowe domagały się wówczas: Statut WXL we wszystkim quam strictissime et zelosissime utrzymać upraszamy<fnref n="140" />. Program walki o równouprawnienie Litwy był – jak świadczy przykład Antoniego Tyzenhauza – jednym z elementów zapewniających popularność wśród jej obywateli i ułatwiających karierę<fnref n="141" />. Należy zgodzić się z poglądem, który wyraził Mecislovas Jučas: idea odrębności Wielkiego Księstwa Litewskiego w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów była w XVIII wieku nadal żywa<fnref n="142" />. Słuszność ma jednak również J. Michalski, twierdzący, że partykularyzm Litwinów: ograniczony do pewnych drugorzędnych kwestii nie występował przeciw jedności państwa<fnref n="143" />. Odrębności te nie były – w skali Rzeczypospolitej – istotne: nominowanie senatorów litewskich do deputacji nie przez monarchę, lecz – w jego imieniu – przez kanclerza litewskiego, czy też zasiadanie – w czasie sejmów skonfederowanych – marszałków sejmowej konfederacji litewskiej obok ich koronnych odpowiedników<fnref n="144" />.

Poczucie jedności Rzeczypospolitej Obojga Narodów ostatecznie ukształtowało się za rządów pierwszego Wazy i – jak wykazują badania Edwarda Opalińskiego – wyraźnie narastało w chwilach zagrożenia<fnref n="145" />. Stąd w 1610 r. szlachta wiłkomierska uważała, że w sprawach podatków na wojnę inflancką nam z bracia naszą P.P. Poliaki jako in communi negotio trzeba się było słusznie porozumieć<fnref n="146" />. W II połowie XVII w. posłowie nowogródzcy Jan Kiersnowski i Jan Starliński, jadąc na sejm, przyrzekali m.in., że unum senire będziemy z Panami Koronnemi posłami et unionem sacrosancte ferma-re<fnref n="147" />. Marszałek sejmu konwokacyjnego 1733 r. – pisarz litewski Michał Mas-

<footnote n="137">¹³⁷ R. Łaszewski, *Sejm polski w latach 1764-1793*, Warszawa-Poznań 1973, s. 64.</footnote>

<footnote n="138">¹³⁸ Tamże, s. 176.</footnote>

<footnote n="139">¹³⁹ E. Borkowska-Bagieńska, „Zbiór praw sądowych” Andrzeja Zamoyskiego, Poznań 1986, s. 318, tamże literatura.</footnote>

<footnote n="140">¹⁴⁰ Litewskie Centralne Archiwum Historyczne, Wilno, SA 5918, k. 526 v.</footnote>

<footnote n="141">¹⁴¹ Zob. St. Kościałkowski, *Antoni Tyzenhauz, podskarbi nadworny litewski*, t. I, Londen 1970, s. 103, 133-134.</footnote>

<footnote n="142">¹⁴² M. Jučas, *Parlamentaryzm litewski*, s. 123.</footnote>

<footnote n="143">¹⁴³ J. Michalski, *Rzekoma próba oderwania Wielkiego Księstwa Litewskiego od Rzeczypospolitej po I rozbiorze*, [w:] *Parlament, prawo, ludzie*, s. 181.</footnote>

<footnote n="144">¹⁴⁴ Zob. R. Łaszewski, *Sejm polski*, s. 35-36, 88-89.</footnote>

<footnote n="145">¹⁴⁵ E. Opaliński, *Kultura polityczna szlachty polskiej w latach 1587-1652*, Warszawa 1995, s. 28-29. Współlistniało ono – chyba – z poczuciem jedności stanu szlacheckiego, tamże, s. 89.</footnote>

<footnote n="146">¹⁴⁶ BUWil, F7-13 887, k. 155.</footnote>

<footnote n="147">¹⁴⁷ AGAD, Zbiór Branickich z Suchej 124/147, s. 167. Podobne zlecenie dla posłów słonimskich z 1608 r., Biblioteka Czartoryskich, MNK 750c.</footnote>
salski wzywał wówczas: *Postępująca litewska Pogoń chwalebnym krokiem sprzężona z Orłem, gdzie starożytna podciwość i sława prowadzić Cię będzie, idź [...] nie zatartą piaskiem niepamięci drogą, ale znanym i utorowanym [...] traktem, strzeż się, ażebyś się nie potknął koniu, trzymajmy się razem, gdyż istnieje dużo niebezpieczeństw od obcej potencji*<fnref n="148" />. Dla Litwinów wspólne państwo to miła Ojczyzna nasza Korona Polska i W[ielkie]o Ks[ięstw]a Lit[ewskiego]<fnref n="149" />. Poczucie wspólnoty współistniało jednak ze świadomością odrębności Litwy historycznej. Stąd już w 1616 r. szlachta oszmiańska poleciła, aby jego posłowie wypełniali swój mandat całości i bezpieczeństwa Rzeczypospolitej, zwyczajów dawnych narodu naszego Wielkiego Księstwa Litewskiego pilno postrzegając<fnref n="150" />. Trzy lata później szlachta nowogródzka domagała się zaś, aby konstytucje sejmowe oddawano posłom Wielkiego Księstwa uwierzytelnione przez litewskich pieczętarzy<fnref n="151" />. Partykularyzmy były więc ważniejsze dla Litwinów<fnref n="152" />, dla Rzeczypospolitej jako całości były zdecydowanie mniej istotne, choć należało się z nimi liczyć.

Dopiero sytuacja międzynarodowa doby Sejmu Wielkiego pozwoliła na swobodę manewru i zmianę ustroju Rzeczypospolitej. Wówczas też zauważyć można ostatni już paradoks: gdy – zdawałoby się – idea państwa unitarnego zwyciężyła, jej zwolennicy musieli jednak wycofać się i zgodzić na szereg koncesji dla Wielkiego Księstwa. Konstytucja majowa – wnosząc wyłącznie z jej tekstu – milcząco znosła odrębność Wielkiego Księstwa Litewskiego w ramach państwa. *O Litwie i Litwinach nie ma w tekście mowy – stwierdził Juliusz Bardach – jeśli nie liczyć wzmianek o Wielkim Księstwie Litewskim w tytule monarchy oraz podpisu marszałka konfederacji litewskiej*<fnref n="153" />. Uchwalone 20 października 1791 r. *Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów podkreślało jednak równorzędność Korony i Litwy w ramach Rzeczypospolitej. We wspólnych komisjach wojska i skarbu zasiadać miała połowa Koroniarzy, połowa zaś – Litwinów. Obowiązywać miała tam alternata prezydencji. *Zaręczenie zachowywało też odrębną hierarchię – analogiczną jednak do koronnej – urzędników litewskich. Litwa miała również zachować własny skarb i sądownictwo skarbowe. Ponadto odrębne pozostały: Trybunał i aseoria, z siedzibą w Wilnie*<fnref n="154" />.

<footnote n="148">¹⁴⁸ Cyt. za: A. Lisek, *Litwini na sejmie elekcyjnym w 1733 roku*, [w:] *Z dziejów XVII i XVIII wieku*, pod red. J. Kwaka, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego nr 1627, s. 141–142.</footnote>

<footnote n="149">¹⁴⁹ BLAN, rkps F 198-4, k. 1 v., 11 VIII 1632 r.</footnote>

<footnote n="150">¹⁵⁰ H. Wisner, *Sejmiki litewskie w czasach Zygmunta III i Władysława IV*, s. 64.</footnote>

<footnote n="151">¹⁵¹ H. Wisner, *Przedsejmowy sejmik nowogrodzki w latach 1607-1648*, PH LXIX:1978, z. 4, s. 683.</footnote>

<footnote n="152">¹⁵² Szerzej: A. B. Zakrzewski, *Szlachta Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec odrębności Litwy w ramach Rzeczypospolitej*, [w:] *Senosios raštijos ir tautosakos sąveika: kultūrinė Lietuvos Didžiosos Kunigaikštystės patirtis*, red. D. Kuolys i in., Vilnius 1998, s. 261–277.</footnote>

<footnote n="153">¹⁵³ Podstawowe ujęcie: J. Bardach, *Konstytucja 3 maja a unia polsko-litewska*, PH LXXXII: 1991, z. 3-4, s. 383–410.</footnote>

<footnote n="154">¹⁵⁴ J. Michalski, *Zagadnienie*, s. 122 n.</footnote>
W epoce Sejmu Wielkiego unifikacja ustroju Litwy i Korony pogłębila się, nie została jednak ukończena. Litwa zachowała jednak swoją – colkwiek zmniejszoną – odrębność od Korony<fnref n="155" />. W okresie konfederacji targowickiej pojawiły się dążenia do powrotu do stanu sprzed konstytucji magowej lub – nawet – całkowitego wyodrębnnienia Wielkiego Księstwa od Korony<fnref n="156" />. Stąd brały się m.in. propozycje utworzenia osobnej Szkoły Rycerskiej dla Litwy<fnref n="157" />. Byłaby to zmiana w porównaniu ze stanem wcześniej-szym. W 1778 r. bowiem – jak to określił ks. Wojciech Bagiński: *W korpusie kadetów trzecią część szlachetnej młodzieży litewskiej pomieszczeno*<fnref n="158" />. Ostatecznie sejm grodzieński poprzał na zaznaczeniu dualizmu państwa przez wprowadzenie dwóch – a nie, jak poprzednio, trzech – prowincji i podziale Komisji Skarbowej. Przedsięwzięciom tym brakowało jednak konsekwencji – zachowano wspólne komisje: edukacji, policji i wojskową. Tak więc – jak stwierdził badający tę problematykę Jerzy Malec – odrodzenie się na Litwie dżeń do jej pełniejszej odrębności sprowadzało się [...] w praktyce do zapewnienia Litwinom większej samodzielności w komisjach rządowych<fnref n="159" />.

Wobec rychłego upadku państwa polsko-litewskiego nie miało to jednak w praktyce większego znaczenia.

Można pokusić się o wskazanie czynników, które w ciągu wieków upodabniania się prawa i ustroju obydwu części Rzeczypospolitej proces ten przyśpieszały i spowalniały.

Unifikację przyśpieszały:

1.º interesy szlachty litewskiej, chcącej – wzorem szlachty koronnej – rozluźnić zależność od magnaterii.

2.º interesy monarchy i potrzeby finansowe państwa łaknącego wyższych dochodów skarbowych – tu przydatne były rozwiązania fiskalne przejęte z Korony (pomiara włóczna, rewizja nadań, kwarta – donatywa na aparat wojenny).

Unifikację opóźniały:

1.º niechęć magnaterii obawiającej się utraty wpływów politycznych i ekonomicznych, wynikających z piastowania odrębnych urzędów litewskich

<footnote n="155">¹⁵⁵ W sejmie Litwa zachowała status jednej z trzech prowincji, zob. A. Šapoka, *Gegužės 3 d. Konstitucija ir Lietuva, „Lietuvos Praeitis”* I:1940, z. 1, s. 68. Również w pierwszą rocznicę uchwalenia *ustawy rządowej dziękowali królowi delegaci trzech prowincji*, W. Szczygiel-ski, *Referendum trzeciomajowe, Łódź 1994*, s. 387.</footnote>

<footnote n="156">¹⁵⁶ J. Malec, *Sejm grodzieński 1793 roku a unia polsko litewska*, [w:] *Parlament, prawo, ludzie*, s. 149.</footnote>

<footnote n="157">¹⁵⁷ Zob. Ł. Kądziela, *Między zdradą a służbą Rzeczypospolitej*, Warszawa 1993, s. 66, 88. Autor przedstawia też inne koncepcje, s. 109 n., 119, 126.</footnote>

<footnote n="158">¹⁵⁸ Rękopis X. Bagińskiego dominikana prowincji litewskiej (1747–1784), wyd. E. Tyszkiewicz, Wilno 1854, s. 94.</footnote>

<footnote n="159">¹⁵⁹ J. Malec, *Sejm grodzieński 1793*, s. 152.</footnote>
2° przywiązanie obywateli Wielkiego Księstwa – bynajmniej nie bezgraniczne – do własnego, dobrego prawa<fnref n="160" />.

3° w znacznie mniejszym stopniu – gwarancje bezpieczeństwa wszystkich świątyń chrześcijańskich zawarte w III Statucie<fnref n="161" /> jak też inne przepisy odpowiadające postulatom wyznań reformowanych<fnref n="162" />.

Niektóre elementy nowe satysfakcjonowały wszystkich: urzędy powstałe w 1635 r. dawały szlachcie litewskiej – splendor, królowi – możliwość nagrodzenia zasług i zobowiązania na przyszłość nimi obdarzonych. Podobne korzyści uzyskiwali i pośredniczący magnaci<fnref n="163" />.

Rodzi się pytanie: co spowodowało, że pomimo daleko posuniętej unifikacji ustroju Litwini nie zgodzili się na zlikwidowanie odrębności politycznej?

Zbliżeniu uległa przecież kultura polityczna, struktura ustrojowa państwa (tu Korona czerpała też z litewskich doświadczeń), jego dochody, upodobniła się – przynajmniej w pewnym stopniu – struktura społeczna. Polonizacja, przynajmniej językowa, objęła praktycznie całą szlachtę, spory odłam mieszczاناństwa i – niekiedy – włóżcian. Zjawiska te nie stały jednak na przeszko-dzie w zachowaniu i rozwinięciu poczucia odrębności narodu politycznego Litwy historycznej. W kulturze Wielkiego Księstwa po unii lubelskiej zauważyć można bowiem zjawisko lituanizacji. Polegało ono na nawiązywaniu w twórczości literackiej do dziejów Litwy, wprowadzaniu do sztuk teatralnych postaci z litewskiej historii – Giedymina, Olgierda i Jagiełły. Miał w tym pewien udział Kościół – przez propagowanie litewskich i ruskich błogosła-wionych i świętych. Do dziejów Litwy i jej – zwłaszcza znakomitszych obywateli – nawiązywano również w okolicznościowych kazaniach z okazji in-auguracji sesji Trybunału<fnref n="164" />. Powstawało tym sposobem, wedle określenia zajmującej się tym fenomenem Magdaleny Ślusarskiej: bardzo istotne z punktu widzenia świadomości zbiorowej poczucie więzi z przeszłością kraju, czyli Litwy<fnref n="165" />.

Czynniki te – i inne, które należy jeszcze zbadać – spowodowały że, aż do końca istnienia wspólnego państwa, Litwie daleko było do utraty odrębności w ramach Rzeczypospolitej.

<footnote n="160">¹⁶⁰ K. N. Sapieha stwierdził podczas sesji 28 VI 1791 r.: statut litewski stał się rzeczą świętą dla Litwy; nieco potrzebuje on odmiany stosownie do okoliczności teraźniejszych, ale całkowity grunt jego chce nienaruszenie zachować prowincja nasza, zob. A. Lityński, Nieznanne materiały do projektu kodeksu Stanisława Augusta, CPH XXX: 1978, z. 2, s. 227.</footnote>

<footnote n="161">¹⁶¹ W. Kriegseisen, Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej, Warszawa 1996, s. 26.</footnote>

<footnote n="162">¹⁶² Zob. J. Bardach, Statuty litewskie, s. 57.</footnote>

<footnote n="163">¹⁶³ Zob. A. Mączak, Klientela, Warszawa 1994, s. 143–144, 146.</footnote>

<footnote n="164">¹⁶⁴ M. Ślusarska, Litewskie kaznodziejstwo trybunalskie czasów stanisławowskich o „miłości ojczyzny, zgodzie i jedności obywatelów”, [w:] Lietuvos valstybė XII-XVIII a., s. 195, 214.</footnote>

<footnote n="165">¹⁶⁵ Tejże, Kultura literacka Wilna w dobie stanisławowskiej. Zarys wybranych zagadnień, „Wiek Oświecenia” XIV:1998, s. 111; tejże, „Co w Polszcze Naruszewicz, to ty jesteś w Litwie”, czyli o litewskich sentymentach Felicjana Wykowskiego [w:] Senosios raštijos, s. 279 n.</footnote>
LES PARADOXES DE L'UNIFICATION DU DROIT ET RÉGIME POLITIQUE DANS
LE GRAND DUCHÉ DE LITUANIE ET LA COURONNE DU XVIe AU XVIIIe S

Résumé

Pendant la durée de quelques centaines d'années de l'union entre la Couronne de Pologne et le Grand Duché de Lituanie les régimes politiques des deux États se sont fortement rapprochés, le droit – bien moins. Ce rapprochement se faisait par le truchement d'une réception du modèle polonais et de celui repris par la Pologne des pays occidentaux. Ces phénomènes s'accompagnaient de paradoxes. Voici le premier: la modernisation de la Lituanie au XVIe s. effaèa jusqu'à un certain point ses particularités dans la République. Le système juridique en Lituanie était équivalent de celui de la Couronne, mais en effet la Lituanie devenait l'une des trois provinces de la République commune, ce qui était le résultat de la moindre densité de la population et des moindres revenus de la trésorerie.

A l'époque des Lumières on s'apersçoit d'un deuxième paradoxe: les institutions copiées sur celles de la Couronne – comme les diétines, la structure de l'administration territoriale – se sont tellement développées qu'elles servirent d'exemple à la Couronne plus attachée à la tradition et moins susceptible à la modernisation. Le sentiment de particularité de la Lituanie toujours présent fit que du temps de la Grande Diète (1788-1792) la liquidation de ces differences n'a pas eu lieu. Les partisans d'un État unitaire étaient obligés d'accepter une représentation égale de la Couronne et du Grand Duché dans les organes du gouvernement et à conservation de certaines particularités du droit, des offices et des revenus de la trésorerie.