# Μορφολογική επεξεργασία: από τη γλωσσολογική περιγραφή στον πειραματικό σχεδιασμό

Madeleine Voga, Despoina Stefanou

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

► To cite this version:

Madeleine Voga, Despoina Stefanou. Μορφολογική επεξεργασία: από τη γλωσσολογική περιγραφή στον πειραματικό σχεδιασμό. Μελέτες (Studies in Greek Linguistics), 2021, 41, pp.35-44. <hal-04974768>

HAL Id: hal-04974768

https://hal.science/hal-04974768v1

Submitted on 10 Mar 2025

HAL is a multi-disciplinary open access archive
for the deposit and dissemination of scientific re-
search documents, whether they are published or not.
The documents may come from teaching and research
institutions in France or abroad, or from public or pri-
vate research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est des-
tinée au dépôt et à la diffusion de documents scien-
tifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant
des établissements d'enseignement et de recherche
français ou étrangers, des laboratoires publics ou
privés.

<figure><img src="image_2.png" /></figure>

Distributed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
# Μορφολογική επεξεργασία : από τη γλωσσολογική περιγραφή στον πειραματικό σχεδιασμό

## Résumé

Une multitude de recherches en différentes langues examinent le traitement morphologique chez le lecteur expert, très souvent grâce au protocole de l'amorçage masqué. Dans la présente contribution, l'accent est mis sur trois questions qui définissent l'interaction complexe entre approche théorique et réalisation sur le plan méthodologique de ce type d'expérience : a) les choix différents qu'opèrent les approches sous-lexicales versus celles fondées sur le mot et les relations paradigmatiques dans le lexique mental ; b) la prise en compte variable de certaines caractéristiques fondamentales des modèles connexionnistes à représentations localistes, en l'occurrence, du fait que les connexions entre neurones peuvent être excitatrices ou bien inhibitrices et que la somme des deux émerge en tant qu'effet observable ; c) la prise en compte du facteur locuteur, cantonnée, la plupart de fois, à un type précis de participant. Ces questions représentent des enjeux liés à la validité écologique ainsi qu'à la cohérence épistémologique du domaine concerné.

## 1. Εισαγωγή

Όπως έχουμε δει σε προηγούμενες πειραματικές εργασίες (π.χ. Βόγκα 2017 : 129-133, 2015 : 106-113), ένας μεγάλος αριθμός μελετών σε διάφορες γλώσσες εξετάζει την επεξεργασία και αναγνώριση μορφολογικά δομημένων λέξεων, πολύ συχνά μέσω μιας τεχνικής, αυτήν της κεκαλυμμένης προτεραιοποίησης (masked priming, κ.π. στο εξής), την οποία έχουμε ήδη περιγράψει και η οποία θα μας απασχολήσει και αυτή τη φορά, από μια διαφορετική όμως σκοπιά. Πριν προχωρήσουμε στις παραγράφους που αφορούν τον πειραματικό σχεδιασμό και τον τρόπο που αυτός επηρεάζει τα γλωσσικά δεδομένα, θα ήταν καλό να θυμίσουμε μερικές βασικές παραδοχές σχετιζόμενες με τη μελέτη της γλωσσικής αναπαράστασης και, στην περίπτωση που θεωρούμε ότι κάτι τέτοιο υφίσταται στο νοητικό λεξικό, με τη μελέτη της μορφολογικής αναπαράστασης.

Ο όρος νευρωνική μεταφορά (neural metaphor), όρος που χρωστάει την αναγνωρισιμότητά του στους ερευνητές που έβαλαν τη θεωρία της μεταφοράς στο προσκήνιο (π.χ. Lakoff 2014), βασίζεται στην αναλογία μεταξύ του ανθρώπινου εγκέφαλου, που αποτελεί το κέντρο των πνευματικών διεργασιών, και της μηχανής, η οποία χάρη στα μέρη της και στην οργάνωσή της, καταφέρνει να αντιλαμβάνεται και να αποκωδικοποιεί τα γλωσσικά ερεθίσματα. Το αποτέλεσμα αυτό πραγματοποιείται σε πολύ γρήγορο χρόνο, και κυρίως χωρίς καμία - συνειδητή - προσπάθεια, δεδομένου ότι οι διεργασίες στις οποίες βασίζεται η αναγνώριση και επεξεργασία των γλωσσικών ερεθισμάτων είναι παντελώς ασύνειδες και αυτοματοποιημένες, τουλάχιστον για τον ενήλικα που κατέχει την ανάγνωση στην πρώτη του γλώσσα (Γ1). Βασιζόμενοι λοιπόν σ' αυτή τη μεταφορά, θεωρούμε ότι οι αναπαραστάσεις που περιέχονται στο νοητικό λεξικό και που σχετίζονται με τα διάφορα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης, αρχίζοντας από τα εισαγωγικά (π.χ. ορθογραφικές) και φτάνοντας στα κεντρικά επίπεδα (π.χ. σημασιολογικές αναπαραστάσεις, c.f. Mulder, Dijkstra & Baayen 2015), παίρνουν σάρκα και οστά χάρη στους νευρώνες (και στις ομάδες νευρώνων) που αποτελούν τη φυσική υπόσταση του εγκέφαλου. Οι νευρώνες συνδέονται μεταξύ τους με διάφορες μορφές συνάψεων. Τα ερωτήματα που σχετίζονται μ' αυτήν τη συνδεσιμότητα, αποτελούν αναμφίβολα τα πιο πολυσυζητημένα και οι απαντήσεις σε αυτά έχουν προεκτάσεις σε πολλούς τομείς της γνωστικής επιστήμης. Ένα από αυτά τα ερωτήματα, σχετικό με τη γλωσσική αναπαράσταση, αφορά το εξής : κατά πόσο πρέπει να θεωρήσουμε ότι η γνώση των λέξεων είναι καταχωρημένη στον εγκέφαλο, σε αυτό που αποκαλούμε νοητικό λεξικό, και που αποτελεί μέρος της μνήμης (Long Term Memory, LTM)
ή, αντιθέτως, κατά πόσο μπορούμε να θεωρήσουμε ότι οι υψηλής απόδοσης υπολογιστικές δυνατότητες του εγκεφάλου καθιστούν περιττή την ύπαρξη ενός ξεχωριστού χώρου (locus) που περιέχει αυτές τις αναπαραστάσεις ;

Το παραπάνω ερώτημα συνοψίζει τουλάχιστον 40 χρόνια έρευνας, αρχής γενομένης από δύο αντικρουόμενες θεωρήσεις, αυτή του συμβολικού συνδετισμού (Interactive Activation Model, McClelland & Rumelhart 1981) και αυτή του κατανεμημένου συνδετισμού (Rumelhart & McClelland 1986, Parallel Distributed Processing). Η βασική διαφορά μεταξύ των δύο εντοπίζεται στη φύση των αναπαραστάσεων : στην περίπτωση του πρώτου, οι λεξικές μονάδες (λ.μ. στο εξής) αντιστοιχίζονται με εντοπιστικές αναπαραστάσεις (localist representations), οι οποίες είναι συνδεδεμένες μεταξύ τους βάσει των διάφορων χαρακτηριστικών τους. Στην περίπτωση του δεύτερου, οι αναπαραστάσεις είναι κατανεμημένες, δεν μπορούμε συνεπώς να τις αντιστοιχίσουμε με κάποιο συγκεκριμένο σημείο του νοητικού λεξικού. Λεξικού του οποίου η ύπαρξη καταντά αυτομάτως περιττή, δεδομένου ότι η αναπαράσταση αυτού του τύπου βασίζεται σε νευρωνικά δίκτυα που καθιστούν περιττή την αποθηκευμένη γνώση.

Ο σκοπός μας εδώ δεν είναι να επιλύσουμε αυτό το ερώτημα. Θα πρέπει βέβαια να υπογραμμίσουμε ότι πρόσφατα μοντέλα φιλοδοξούν να γεφυρώσουν το κενό ανάμεσα στις δύο αυτές θέσεις, αυτή που βασίζεται στην αποθήκευση (storage) και αυτή που βασίζεται στον υπολογισμό (computation), προτείνοντας διάφορες λύσεις ως προς την μεταξύ τους αναλογία. Το μοντέλο των Marzi κ.ά. (2016), για παράδειγμα, είναι ένα υπολογιστικό μοντέλο που αφορά την απόκτηση της κλιτικής μορφολογίας και συγκεκριμένα την κλίση των ρημάτων της Ιταλικής και της Γερμανικής. Βασίζεται σε νευρωνικά δίκτυα γνωστά ως TSOMs (Temporal Self-Organizing Maps, π.χ. Ferro, Marzi & Pirrelli 2011) τα οποία αναπτύσσουν μνημονικές αλυσίδες τύπου Markov, και είναι ικανά να αντικατοπτρίζουν διαβαθμισμένη μορφολογική δομή και αναδυόμενη παραδειγματική οργάνωση μετά από έκθεση σε απλές κλίσεις (για περισσότερες λεπτομέρειες, cf. Pirrelli κ.ά. 2020). Αυτή η νέα γενιά υπολογιστικών μοντέλων, την οποία οι Pirrelli κ.ά. (2020 : 37) περιγράφουν γλαφυρά με τον όρο « το υπό εξαφάνιση λεξικό » (the « dissappearing » lexicon<fnref n="1" />), αντιπροσωπεύει μια πολλά υποσχόμενη κατεύθυνση, παρά το γεγονός ότι προς το παρόν δεν έχει δώσει ακριβείς προβλέψεις όσον αφορά τα πειραματικά δεδομένα. Στην παρούσα εργασία θα περιοριστούμε, ελλείψει χώρου, σε σύντομες αναφορές ψυχογλωσσολογικών πειραματικών δεδομένων, δηλ. δεδομένων που αντανακλούν τη συμπεριφορά πραγματικών ομιλητών που συμμετείχαν σε πρωτόκολλα χρονομετρικού τύπου. Προσκαλούμε τον αναγνώστη να μελετήσει τις σχετικές δημοσιεύσεις για τα λεπτομερή πειραματικά αποτελέσματα και την ερμηνεία τους.

## 2. Διάδραση μεταξύ γλωσσολογικής θεωρίας/περιγραφής και μεθοδολογικών πρακτικών

Σε ό,τι αφορά την επεξεργασία των μορφολογικά δομημένων λέξεων, που θα μας απασχολήσει εδώ, πληθώρα πειραματικών εργασιών με δεδομένα από διάφορες γλώσσες, καταλήγουν σε συμπεράσματα που είναι πλέον αποδεκτά από όλους του ερευνητές, όπως π.χ. ότι ο μορφολογικός παράγοντας διευκολύνει την επεξεργασία και την αναγνώριση των δομημένων λέξεων, είτε πρόκειται για την κλίση, είτε για την παραγωγή. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις ευρεία γνωστές μελέτες των Marslen-Wilson κ.ά. (1994) για τα αγγλικά, των Drews & Zwitserlood (1995) για τα γερμανικά, των Giraudo & Grainger για τα γαλλικά (2001) που πραγματεύεται τον ρόλο της λεξικής συχνότητας, ή ακόμα αυτή των De Jong, Schreuder & Baayen (2000) που αναδεικνύει την επιρροή του παράγοντα μορφολογική οικογένεια. Όλες οι παραπάνω μελέτες χρησιμοποιούν την τεχνική της κ.π., τεχνική ευρέως

<footnote n="1">¹ Με εισαγωγικά στο κείμενο, πράγμα που υπαίνισσεται ότι το λεξικό δεν έχει αμετάκλητα εξαφανιστεί, τουλάχιστον κατά τη δική μας ερμηνεία.</footnote>
διαδεδομένη στον τομέα της μορφολογίας, και που έχουμε περιγράψει σε διάφορες εργασίες (π.χ. Dal Maso, Voga & Giraudo 2017). Τι εννοούμε όμως ακριβώς με τον όρο μορφολογικός παράγοντας; Το περιεχόμενο αυτού του όρου, στενά συνυφασμένου με τη μορφολογική θεωρία, έχει επιπτώσεις και στο επίπεδο της μεθοδολογίας, όπως θα δούμε παρακάτω (§2.1).

Η παρούσα εργασία φιλοδοξεί να αναδείξει τρία σημαντικά ζητήματα, άμεσα συνδεδεμένα με τη διάδραση μεταξύ γλωσσολογικής θεωρίας και περιγραφής, αφενός, και μεθοδολογικών πρακτικών αφετέρου, που αποκτούν πολλές φορές ειδική υπόσταση και βάρος, ειδικά όταν γίνονται κοινές και ακολουθούνται από μεγάλο αριθμό ερευνητών. Τα ζητήματα αυτά αφορούν τον πειραματικό σχεδιασμό, ο οποίος ξεκινά από το πρωτόκολλο που ο ερευνητής επιλέγει να πραγματοποιήσει, εξετάξει μία ή - συνήθως - περισσότερες ομάδες γλωσσικών ερεθισμάτων των οποίων τα χαρακτηριστικά ελέγχονται και μία - συνήθως - ομάδα ομιλητών. Όταν πια το πρωτόκολλο έχει ολοκληρωθεί, η ερμηνεία των αποτελεσμάτων αντανακλά βεβαίως τα αποτελέσματα που προκύπτουν από την ανάλυση των δεδομένων (εν προκειμένω χρόνοι αντίδρασης συγκεκριμένης ομάδας συμμετεχόντων σε συγκεκριμένα ερεθίσματα και υπό συγκεκριμένες συνθήκες), αλλά και τον θεωρητικό προσανατολισμό του ερευνητή. Τα ζητήματα που θα μας απασχολήσουν εδώ είναι τα εξής:

α) πρώτον, η επίδραση, ή και οι επιπτώσεις της προσέγγισης που πρεσβεύει (στην ακραία της εκδοχή) την υποχρεωτική και αυτόματη κατάτμηση των μορφολογικά δομημένων λέξεων σε μορφήματα, versus αυτής που βασίζεται, στην ακραία της εκδοχή, στην απαρίθμηση λέξεων (word listing).

β) δεύτερον, εφόσον μιλάμε, και στις δύο παραπάνω περιπτώσεις, για προσεγγίσεις που βασίζονται στο συμβολικό συνδετισμό, θα μας απασχολήσει η διάκριση μεταξύ διέγερσης (activation) και αναστολής (inhibition) μεταξύ εντοπιστικών λεξικών αναπαραστάσεων (localist representations) που βρίσκονται στο νοητικό λεξικό.

γ) τρίτον, ο τύπος του ομιλητή που συνήθως επιλέγεται για να συμμετάσχει στα πειραματικά πρωτόκολλα που διερευνούν τις μορφολογικές αναπαραστάσεις στο νοητικό λεξικό. Η γλωσσική και ψυχογλωσσολογική έρευνα έχουν μια έντονη τάση να επικεντρώνονται στον φοιτητικό πληθυσμό, και δη της Φιλοσοφικής Σχολής. Τέτοιου τύπου είναι οι περισσότερες έρευνες στις οποίες αναφερόμαστε σε αυτό το άρθρο, και γενικά στη βιβλιογραφία που αφορά τη μορφολογική επεξεργασία. Πέρα όμως από τις διαφορές που μπορεί να υπάρχουν μεταξύ των φύλων (Kimura 2000), διαφορές στο επίπεδο της χρήσης μεταξύ των ομιλητών μπορούν να οδηγήσουν σε εντελώς διαφορετική χρήση των δυνατοτήτων που προσφέρει η γραμματική της γλώσσας, όπως το θέτει ο Baayen (2014:100), σε ό,τι αφορά τη μελέτη της μορφολογίας και συγκεκριμένα της παραγωγής. Τα πειραματικά αποτελέσματα διαφέρουν αισθητά ανάμεσα στους διάφορους τύπους ομιλητών, ειδικά όταν εξετάζουμε πληθυσμούς των οποίων η επαφή με το γραπτό λόγο μπορεί να είναι περιορισμένη. Σε ό,τι αφορά τα ελληνικά και τα γαλλικά, έχουμε παρουσιάσει σε διάφορες έρευνες δεδομένα που αποδεικνύουν ότι τα αποτελέσματα μορφολογικής προτεραιοποίησης (κ.π.) διαφέρουν από πληθυσμό σε πληθυσμό, με τους πληθυσμούς αποτελούμενους από φοιτητές να παρουσιάζουν αποτελέσματα κοντινά σ' αυτα που περιγράφει η βιβλιογραφία (π.χ. Voga & Anastassiadis-Syméonidis 2018), και αυτά που προέρχονται από φοιτητές ΙΕΚ να διαφέρουν σε σχέση με τα πρώτα (βλ. προφορική ανακοίνωση στο ISMo 2017). Σε ό,τι αφορά τα γαλλικά, πρόσφατα δεδομένα που συγκρίνουν τους δύο παραπάνω τύπους πληθυσμούς με αυτόν των Γάλλων μαθητών σε σχολεία δεύτερης ευκαιρίας (écoles de 2nde chance) μάς οδηγούν να αναθεωρήσουμε ορισμένες παραδοχές σχετικά με την επεξεργασία της μορφολογίας. Πιο συγκεκριμένα, και χωρίς να επεκταθούμε περισσότερο σε ό,τι αφορά αυτό το θέμα, στα δεδομένα μας με τους μαθητές του σχολείου δεύτερης ευκαιρίας (Stefanou, Voga & Giraudo 2021), διαπιστώνουμε πλήρη απουσία μορφολογικού αποτελέσματος κ.π. για λιγότερο συχνόχρηστα γλωσσικά ερεθίσματα, π.χ. pluralisme-
pluraliste, réalisme-réaliste). Αντίθετα, τα ερεθίσματα (στόχοι κ.π.) αντίστοιχης συχνότητας με το επίθημα -ique (π.χ. monarchie-monarchique) οδηγούν σε στατιστικά σημαντική προτεραιοποίηση στις μορφολογικές συνθήκες (36ms) και στις συνθήκες επανάληψης (66ms). Αυτό το μοτίβο βρίσκεται σε αντιδιαστολή με τα ευρήματα από την ομάδα των φοιτητών, οι οποίοι μάλιστα επέδειξαν μορφολογική διευκόλυνση της τάξεως των 85 χλδ σε συνθήκες διαγλωσσικής κ.π. (Voga & Anastassiadis-Syméonidis 2018, με τα ίδια ερεθίσματα, π.χ. πλουραλισμός - pluraliste). Οδηγούμαστε, επομένως, στο συμπέρασμα ότι αυτό που θεωρούμε ως δεδομένο σε ό,τι αφορά τη μορφολογική αναπαράσταση μπορεί τελικά να αντιπροσωπεύει ένα μέρος μόνο του πληθυσμού, και μάλιστα όχι απαραίτητα το μεγαλύτερο.

## 2.1 Αντίπαλες προσεγγίσεις της μορφολογικής επεξεργασίας και των σχετικών με αυτή γνωστικών διαδικασιών

Σε ό,τι αφορά το πρώτο ζήτημα, σχηματικά μπορούμε να διακρίνουμε ανάμεσα στην προσέγγιση μορφηματικού τύπου, που θεωρεί ότι το μόρφημα είναι η δομική μονάδα του λεξικού και στην προσέγγιση παραδειγματικού τύπου. Σύμφωνα με την πρώτη, ο πρώτος και βασικότερος μηχανισμός για την αναγνώριση των λέξεων με μορφολογική δομή κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας είναι ο υποχρεωτικός και αυτόματος τεμαχισμός τού υπό αναγνώριση ερεθίσματος σε μορφήματα (ή και ψευδομορφήματα). Αυτή η θεώρηση αντιπροσωπεύεται κυρίως από τα υπολεξικά (sublexical) μοντέλα της δεκαετίας του '70 και τις νεότερες εκδόσεις τους (Taft & Forster 1976. Taft 2004, κ.α.), αλλά και από έναν εντυπωσιακό αριθμό δημοσιεύσεων, αρχικά για την αγγλική γλώσσα, οι οποίες, ακολουθώντας την προσέγγιση της Rastle (π.χ. Rastle, Davis & New 2004) παρέχουν δεδομένα για πολλές γλώσσες, συνήθως μέσω της τεχνικής της κ.π. (masked priming). Αυτή η προσέγγιση βασίζεται στον υποχρεωτικό τεμαχισμό (decomposition) όλων των ερεθισμάτων που είναι ή παρουσιάζονται ως διαιρέσιμα, ακόμα κι αν αυτά δεν αντιστοιχούν σε λέξεις.<fnref n="2" /> Είναι χαρακτηριστικό ότι τα πιο γνωστά αποτελέσματα υπέρ αυτής της θεώρησης δεν προέρχονται από λέξεις που χαρακτηρίζονται από μορφολογική σχέση, αλλά από ζεύγη λέξεων που έχουν μόνο ορθογραφική σχέση, π.χ. το γνωστό corner-corn effect (π.χ. Rastle κ.ά. 2004) ή baguette-bague effect 'μπαγκέτα-δαχτυλίδι' στα γαλλικά. Πολλά από τα βασικά αποτελέσματα αυτής της θεώρησης προέρχονται από πειράματα με ψευδολέξεις που έχουν δημιουργηθεί, έτσι ώστε η συχνόχρηση βάση, π.χ. sportation, quickify (Rastle κ.ά. 2004) να δημιουργεί διέγερση που να οδηγεί σε αυτό που οι Jacobs, Graf & Kinder (2003) αποκαλούν first-pass judgment ή fast-guess mechanism που οφείλεται σε καθαρά ορθογραφική διέγερση (bottom-up activation), χωρίς να υπάρχει επαφή με το περιεχόμενο της λεξικής μονάδας (Voga & Giraudo, 2017: 243).

Μπορεί λοιπόν κάποιος να αναλογιστεί το χάσμα που χωρίζει την παραπάνω προσέγγιση μ' αυτή που αποδίδει πρωτεύοντα ρόλο στα χαρακτηριστικά των λ.μ., όπως π.χ. στη λεξική συχνότητα (Giraudo & Grainger 2001) και σε άλλες μεταβλητές που θα δούμε αμέσως παρακάτω. Αυτή η προσέγγιση, που βασίζεται στη θεώρηση της μορφολογίας ως το σύνολο των συστηματικών αντιστοιχιών μεταξύ των λ.μ. που αναπαρίστανται στο νοητικό λεξικό, βασίζεται στους Aronoff (1994), Corbin (1987/1991) και, πιο πρόσφατα, Booij (2005· 2015). Απορρίπτει κατηγορηματικά την προσέγγιση που βασίζεται στον αυτόματο και τυφλό υποχρεωτικό τεμαχισμό που είδαμε παραπάνω, και υπογραμμίζει κάποιες μεθοδολογικές ρουτίνες που την χαρακτηρίζουν, όπως η απουσία ορθογραφικού ελέγχου στις συνθήκες προτεραιοποίησης, ή ακόμα η σύγκριση διαφορετικών ζευγών στόχου-ερεθίσματος προτεραιοποίησης (ερ.προτ. στο εξής), αντί των ίδιων, προκειμένου να εκτιμηθεί το μορφολογικό αποτέλεσμα (cf. Giraudo & Dal Maso 2016a: 4). Έχουμε υποστηρίξει (π.χ. Giraudo & Voga 2013) ότι αυτές οι μεθοδολογικές επιλογές οδηγούν σε αποτελέσματα που

<footnote n="2">² Οι Rastle & Davis (2008: 949), το θέτουν ως εξής: "morphological decomposition is a process that is applied to all morphologically structured stimuli, irrespective of their lexical, semantic or syntactic characteristics".</footnote>
αντανακλούν πρωτίστως την αντιληπτική ικανότητα του συστήματος να αντιλαμβάνεται άμεσα τα ορθογραφικά χαρακτηριστικά των γλωσσικών ερεθισμάτων (λέξεων ή ψευδολέξεων). Αφορούν, κατά συνέπεια, τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η πρώτη επαφή με τη λεξική αναπαράσταση σε συνθήκες κ.π., και όχι τα κεντρικά επίπεδα επεξεργασίας της λ.μ., δηλ. τη σημασία της. Η κριτική που έχουμε επανειλημμένα εκφράσει (π.χ. Giraudo & Voga 2013. Voga & Giraudo 2017. Giraudo & Dal Maso 2016a:2) συνοψίζεται στο εξής : τέτοιου τύπου αποτελέσματα δεν αντανακλούν την δομή και αρχιτεκτονική του νοητικού λεξικού, ούτε τις διεργασίες που οδηγούν στην αναγνώριση και κατανόηση της λ.μ..

Σε ό,τι αφορά αυτή τη δεύτερη προσέγγιση, που μπορεί να συνοψιστεί με τον όρο λεξική και παραδειγματική μορφολογία (word and paradigm morphology, Blevins 2016. Corbin 1987. Booij 2005), στην οποία κατατάσσονται τα μοντέλα μορφολογικής επεξεργασίας που προτείνουμε (Βόγκα 2015. Giraudo & Dal Maso 2016a. Giraudo & Voga 2013), τα δεδομένα αφορούν μεταβλητές τις οποίες η προσέγγιση του τυφλού και υποχρεωτικού τεμαχισμού αρνείται να εξετάσει. Οι μεταβλητές αυτές, που περιγράφονται αμέσως παρακάτω, σχετίζονται με διάφορες πτυχές των λ.μ. και των μεταξύ τους παραδειγματικών σχέσεων. Αφορούν την παραδειγματική δομή του νοητικού λεξικού η οποία αναδύεται, σύμφωνα με τις έρευνες των τελευταίων 15 χρόνων, ως ένας από τους βασικούς παράγοντες της γλωσσικής επεξεργασίας (Baayen 2007: 84)<fnref n="3" /> καθώς και το δίκτυο που σχηματίζεται βάσει αυτής, και συνοψίζονται γύρω από τρεις πόλους :

α) μεταβλητές που σχετίζονται με τη συχνότητα ή άλλα κατανεμητικά χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα η σχετική συχνότητα μεταξύ του στόχου της αναγνώρισης και του ερ. προτ. (βλ. 2.2). Για τα ελληνικά, μπορούμε να αναφέρουμε τα δεδομένα των Αναστασιάδη Συμεωνίδη & Βόγκα (2012), που εξετάζουν ως στόχους της κ.π. διαφορετικές μορφές των κλιτών τύπων ρημάτων β΄συζυγίας (-ώ και -άω), με το ερέθισμα κ.π. να είναι ο αοριστικός τύπος. Οι κλιτοί τύποι σε -ώ και -άω διαφέρουν όχι μόνο ως προς τα ορθογραφικά, μορφολογικά και γεωγραφικά τους χαρακτηριστικά, αλλά και ως προς την οικειότητα (Mackridge 1987: 263-264), πράγμα που επηρεάζει το αποτελέσματα.

Για την παραγωγική μορφολογία, ενδεικτικά αναφέρουμε τον ρόλο της παραγωγικότητας του επιθήματος. Οι Giraudo & Dal Maso (2016b) εξετάζουν τρία επιθήματα της ιταλικής (-tore, -ico και -etto), που παρουσιάζουν διαφορετικά κατανεμητικά χαρακτηριστικά, π.χ. το επίθημα -etto, π.χ. albergo 'πανδοχείο' - albergetto 'μικρό πανδοχείο' είναι επίθημα μόνο σε 40% των λέξεων που το περιέχουν, πράγμα που σύμφωνα με τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας, δυσχεραίνει την αναγνώριση της βάσης σε πρωτόκολλο κ.π. με ομιλητές Γ1, ενώ το -ico οδηγεί σε στατιστικά σημαντικά αποτελέσματα.

β) μεταβλητές που σχετίζονται με το μέγεθος της μορφολογικής οικογένειας (MFS, De Jong κ.ά. 2000. Mulder κ.ά. 2014. 2015), του οποίου ο ρόλος έχει αποδειχθεί σε πλήθος εργασιών σχετικές με το μονόγλωσσο και το δίγλωσσο λεξικό (για ελλ.-γαλλ., Βόγκα 2015. Voga, Gardani & Giraudo 2020). Ο ρόλος της οικογένειας λέξεων έχει επίσης μελετηθεί σε πειραματικό (π.χ. Dal Maso & Giraudo 2019) και θεωρητικό επίπεδο (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη 2021).

γ) μεταβλητές που σχετίζονται με το κατά πόσο τα γλωσσικά ερεθίσματα αποτελούν υπάρχουσες λέξεις ή όχι. Η προσέγγιση του υποχρεωτικού τεμαχισμού δεν κάνει τη διάκριση μεταξύ υπάρχουσας λέξης και ψευδολέξης<fnref n="4" />, έχει όμως αποδειχτεί ότι αυτός ο παράγοντας επηρεάζει τα αποτελέσματα κ.π. (π.χ. Giraudo & Voga 2016 για τη γαλλική. Voga 2020 για το δίγλωσσο λεξικό ελλ-γαλλ.).

<footnote n="3">³ "However, paradigmatic structure and its complexity is emerging from recent experimental studies as a genuine independent factor in lexical processing" (Baayen 2007: 84).</footnote>

<footnote n="4">⁴ Εδώ δεν αναφερόμαστε στους νεολογισμούς αλλά σε 'φτιαχτές' λέξεις, που δημιουργούνται έτσι ώστε να έχουν βάση και επίθημα, ακόμα κι αν ο συνδυασμός δεν σημαίνει απολύτως τίποτα.</footnote>
Η σύντομη αυτή επισκόπηση καταδεικνύει ότι παρά το γεγονός ότι το αντικείμενο της έρευνας, τα ερευνητικά ερωτήματα και η μεθοδολογία είναι τα ίδια (ή πολύ κοντινά), και παρά το ότι οι δύο παραπάνω προσεγγίσεις στοχεύουν στον ίδιο στόχο, να αναδείξουν δηλ. τις γλωσσικές διεργασίες (processes) στις οποίες βασίζεται η μορφολογική αναπαράσταση καθώς και την έδρα τους<fnref n="5" />, οι επιλογές των ερευνητών σε ό,τι αφορά τις υπό έρευνα υποθέσεις, τα γλωσσικά ερεθίσματα, τον πειραματικό σχεδιασμό και εντέλει, την ερμηνεία των αποτελεσμάτων, καθοδηγούνται σε μεγάλο βαθμό από τον θεωρητικό τους προσανατολισμό, σε βαθμό που μπορεί να καταστήσει τα πειραματικά αποτελέσματα μη συγκρίσιμα.

## 2.2 Διέγερση και αναστολή στη μορφολογική επεξεργασία

Τα μοντέλα διαδραστικής διέγερσης, καθώς και τα σειριακά μοντέλα της δεκαετίας του '70, αποδίδουν σημαντικό ρόλο στη λεξική συχνότητα. Στα νευρωνικά δίκτυα, ο νευρώνας, που δέχεται μηνύματα από άλλους νευρώνες, ανεξάρτητα από το σχήμα τους, το μέγεθος ή τη θέση τους, παράγει δυναμικά ενέργειας, όταν η εισερχόμενη δραστηριότητα υπερβεί κάποιο συγκεκριμένο όριο. Η συχνότητα είναι ο παράγοντας που ορίζει το κατώφλι (threshold) πέρα από το οποίο η διέγερση του νευρώνα θα επηρεάσει άλλους νευρώνες που συνδέονται με αυτόν : όσο πιο χαμηλό είναι αυτό το κατώφλι, τόσο πιο εύκολο είναι να το ξεπεράσει η εκάστοτε διέγερση, όταν όμως αυτό το κατώφλι βρίσκεται ψηλά, λόγω της χαμηλής συχνότητας της λ.μ., τότε απαιτείται μεγαλύτερη διέγερση έτσι ώστε να τεθεί σε δραστηριότητα ο νευρώνας. Μπορούμε να αποτολμήσουμε την υπόθεση ότι αυτός είναι και ο βασικός λόγος για τον οποίο πολλές έρευνες, ειδικά αυτές που καταλήγουν σε μορφολογικά αποτελέσματα με ψευδολέξεις (π.χ. Rastle et al. 2004) επιλέγουν να χρησιμοποιούν πάντα ως στόχο της αναγνώρισης στα πρωτόκολλα κ.π., το μέλος της οικογένειας (ή του παραδείγματος, αν μιλάμε για την κλίση) που είναι πιο εύκολο να ενεργοποιηθεί, δηλ. το πιο συχνό. Πρόκειται για συνηθισμένη πρακτική της οποίας η χρήση (όχι όμως και η κατάχρηση) μπορεί να δικαιολογηθεί από την ανάγκη τα αποτελέσματα να μην υπολείπονται σε στατιστική σημαντικότητα, πράγμα που φυσικά θα τα ακύρωνε, και, για να το πούμε πιο απλά, να είναι ξεκάθαρα.

Τί γίνεται όμως όταν ο στόχος της κ.π. δεν είναι το μέλος της οικογένειας το πιο εύκολο να ενεργοποιηθεί, αλλά κάποιο άλλο, με μικρότερη συχνότητα ; Σε προηγούμενες εργασίες έχουμε ασχοληθεί με τέτοιου είδους σχεδιασμό (π.χ. Voga & Giraudo 2005. Voga & Giraudo, 2017). Σε αυτού του τύπου τον σχεδιασμό, που δεν μελετάται συχνά, προκύπτουν διαφορετικά αποτελέσματα, π.χ. στο πείραμα 1α και 1β των Voga & Giraudo (2017), όπου οι σχετικές συχνότητες, μεταξύ δηλ. ερ. προτ. και στόχου, έχουν αντιστραφεί. Το σημείο που θέλουμε να υπογραμμίσουμε είναι ότι αυτού του τύπου ο σχεδιασμός καταδεικνύει ότι στα πρωτόκολλα κ.π. υπάρχουν δύο αντίπαλες δυνάμεις που θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη: η διέγερση και η αναστολή. Οι Grainger, Colé & Segui (1991) βρίσκουν ότι η ορθογραφική ομοιότητα μεταξύ ερ. προτ. (π.χ. *mûrir* ‘ωριμάζω’) και μορφολογικά δομημένου στόχου (π.χ. *mural* ‘που βρίσκεται στον τοίχο’) αναστέλλει την αναγνώριση του δεύτερου, όταν δεν υφίσταται μορφολογική σχέση μεταξύ των δύο. Το φαινόμενο αυτό δεν είναι άλλο από αυτό του ανταγωνισμού μεταξύ λ.μ. (π.χ. Hofmann & Jacobs 2014). Τα περισσότερα πρωτόκολλα κ.π. μελετούν τη διέγερση, και μάλιστα αυτή που σχετίζεται με την παρουσίαση λ.μ. που είναι πολύ συχνές, π.χ. *sport-sportation*, §2.1), πράγμα που επισκιάζει τον ρόλο της αναστολής και κατά συνέπεια τον ρόλο του ανταγωνισμού μεταξύ λ.μ. (Voga, 2020: 21-25). Αξίζει όμως να διερευνηθούν και πειραματικές συνθήκες που επιτρέπουν να εμφανιστεί η δυναμική μεταξύ διέγερσης και αναστολής, δεδομένου ότι αυτό που εμφανίζεται ως το αποτέλεσμα κ.π. δεν είναι παρά το άθροισμα αυτών των δυνάμεων, και θα πρέπει κατά συνέπεια να ερμηνεύεται κατάλληλα.

<footnote n="5">⁵ Στο βαθμό που δεχόμαστε μια αρθρωτή οργάνωση του νοητικού λεξικού, π.χ. Fodor, 1983.</footnote>
Συμπερασματικά, οι τρεις παράγοντες που περιγράψαμε, δηλ., η έντονη επιρροή της προσέγγισης που βασίζεται στον υποχρεωτικό και τυφλό τεμαχισμό, το γεγονός ότι σημαντικές μεταβλητές δεν λαμβάνονται υπόψη παρά σε περιορισμένο αριθμό εργασιών, σε συνδυασμό με τη διαχρονική τάση να μελετώνται κυρίως φοιτητικοί πληθυσμοί, υπογραμμίζουν την ανάγκη μιας συνολικότερης προσέγγισης της μορφολογικής επεξεργασίας. Η νέα αυτή προσέγγιση καλό θα ήταν να βασίζεται περισσότερο στην παραδοχή του ρόλου βασικών χαρακτηριστικών των λέξεων και των ομιλητών, και λιγότερο σε μεθοδολογικές ρουτίνες των οποίων η επανάληψη τείνει να αναπαράγει τα ίδια αποτελέσματα.

## Βιβλιογραφία

Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Α. & Μ. Βόγκα. 2012. "Επεξεργασία ρημάτων β΄ συζυγίας της νέας ελληνικής: μια πειραματική προσέγγιση", *Μελέτες*, 32, 24-37.

Αναστασιάδη-Συμεωνίδη, Α. 2021. Pour un Dictionnaire de Familles d'unités (sous-)lexicales, στο Ζ. Gavriilidou, L. Mitits & S. Kiosses (επιμ.), *Proceedings of Euralex XIX*, Vol. 2, 553-566.

Aronoff, M. 1994. *Morphology by itself*. Καίμπριτζ: MIT Press.

Booij, G. 2002. *The morphology of Dutch*. Οξφόρδη: Oxford University Press.

Booij, G. 2015. "Construction Morphology", στο Α. Hippisley & G. Stump (επιμ.), *The Cambridge handbook of morphology*. Cambridge: Cambridge University Press. 424–448.

Baayen, R.H. 2014. "Experimental and psycholinguistic approaches", στο R. Lieber & P. Štekauer (επιμ.), *The Oxford handbook of derivational morphology*, 95-117. Οξφόρδη: Oxford University Press.

Blevins, J. 2016. *Word and Paradigm Morphology*. Οξφόρδη: Oxford University Press.

Βόγκα, Μ. 2015. "Προς μια υπερ-λεξική αναπαράσταση της μορφολογίας στο δίγλωσσο νοητικό λεξικό: δεδομένα από ελληνο-γαλλικά διαγλωσσικά ομότυπα", *Μελέτες*, 35, 106-130.

Βόγκα, Μ. 2017. "Μορφή, μορφολογική δομή και αναπαράσταση στο δίγλωσσο νοητικό λεξικό: Μεταφραστική προτεραιοποίηση με ελληνογαλλικά μεταφραστικά αντίστοιχα", *Μελέτες*, 37, 129-152.

Corbin, D. 1987/1991. *Morphologie derivationnelle et structuration du lexique*, vol. 2. Τύμπινγκεν/Βιλνέβ ντ΄ Ασκ: Max Niemeyer Verlag / Presses Universitaires de Lille.

Dal Maso, S. & H. Giraudo. 2019. On the interplay between family and series effects in morphological masked priming. *Morphology*, 29, 293-315.

Dal Maso, S., M. Voga & H. Giraudo. 2017. Du traitement de la morphologie à l'apprentissage du lexique L2 : Innover dans une perspective psycholinguistique paradigmatique. *Revue Méthodal* 1, 85-99.

De Jong, N., R. Schreuder & H. Baayen. 2000. The morphological size effect and morphology", *Language and Cognitive Processes* 15, 329-365.

Drews, E. & P. Zwitserlood. 1995. "Morphological and orthographic similarity in visual word recognition", *Journal of Experimental Psychology: Human Perception & Performance*, 21, 1098-1116.

Ferro, M., C. Marzi & V. Pirrelli. 2011. "A self-organizing model of word storage and processing: Implications for morphology learning", *Lingue e Linguaggio* 10(2), 209-226.

Fodor, J. A. 1983. *The Modularity of Mind: An Essay on Faculty Psychology*. Λονδίνο: MIT Press.

Giraudo, H., & S. Dal Maso. 2016a. "The Salience of Complex Words and their Parts: Which Comes First ? ", *Frontiers in Psychology*, 7, 1778.

Giraudo, H. & S. Dal Maso. 2016b. "Suffix perceptual salience in morphological masked priming", *Lingue e Linguaggio*, XV.1, 83-104.

Giraudo, H., & J. Grainger. 2001. "Priming Complex words: Evidence for Supralexical Representation of Morphology", *Psychonomic Bulletin & Review*, 81,127-131.

Giraudo, H., & M. Voga. 2013a. "Prefix Units in the Mental Lexicon", στο Ν. Hathout, F. Montermini και J. Tseng (επιμ.) *LINCOM Studies in Theoretical Linguistics* 51 (LSTL 51), 67-78.

Giraudo, H., & M. Voga. 2016. "Words Matter more than Morphemes: An Investigation of Masked Priming Effects with Complex Words and Nonwords", *Italian Journal of Linguistics*, 28.1, 49-78.

Hofmann M. J. & A. M. Jacobs. 2014. "Interactive activation and competition models and semantic context: from behavioral to brain data", *Neuroscience and Biobehavioral Reviews*, 46, 85-104.
Jacobs, A.M., R. Graf & A. Kinder. 2003. "Receiver-operating characteristics in the Lexical Decision Task: Evidence for a simple signal detection process simulated by the multiple read-out model", *Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory & Cognition*, 29(3), 481-488.

Lakoff, G. 2014. Mapping the brain's metaphor circuitry: metaphorical thought in everyday reason. *Frontiers in Human Neuroscience* 8(14).

Kimura, D. 2000. *Sex and Cognition*. Καίμπριτζ: MIT Press.

Mackridge, P. 1987. *The Modern Greek Language*. Οξφόρδη: Oxford University Press.

Marslen-Wilson, W.D., L.K. Tyler, R. Waksler & L. Older. 1994. "Morphology and meaning in the English mental lexicon", *Psychological Review*, 101, 3-33.

Marzi, C., M. Ferro, F.-A. Cardillo & V. Pirrelli. 2016. "Effects of frequency and regularity in an integrative model of word storage and processing", *Italian Journal of Linguistics*, 28.1, 79-114.

McClelland, J.L. & D.E. Rumelhart 1981. An interactive activation model of context effects in letter perception: Part 1. An account of basic findings", *Psychological Review*, 88, 375-407.

Mulder, K., T. Dijkstra & R.H. Baayen 2015. "Cross-language activation of morphological relatives in cognates: The role of orthographic overlap and task-related processing", *Frontiers in Human Neuroscience*, 9(16).

Mulder, K., T. Dijkstra, R. Schreuder & R. H. Baayen. 2014. "Effects of primary and secondary morphological family size in monolingual and bilingual word processing", *Journal of Memory and Language*, 72, 59-84.

Pirrelli, V., C. Marzi, M. Ferro, F.A Cardillo, R.H. Baayen & P. Milin. 2020. "Psycho-computational modelling of the mental lexicon", στο V. Pirelli, I. Plag et W. Dressler (επιμ.), *Word knowledge and word usage: A Cross-Disciplinary Guide to the Mental Lexicon*. Βερολίνο: Mouton De Gruyter, 23-82.

Rastle, K. & M. Davis. 2008. "Morphological decomposition based on the analysis of orthography", *Language & Cognitive Processes* 23, 942-971.

Rastle, K., M. Davis & B. New. 2004. "The broth in my brother's brothel: Morpho-orthographic segmentation in visual word recognition", *Psychonomic Bulletin and Review*, 11, 1090-1098.

Rumelhart, D.E. & J.L. McClelland. 1986. "On learning the past tenses of English verbs", στο *Parallel distributed Processing, Explorations in the Microstructures of Cognition* (Vol. 2): *Psychological and Biological Models*. Καίμπριτζ: MIT Press.

Stefanou, D., M. Voga & H. Giraudo. 2021. "Exploring morphological connexions within the mental lexicon: evidence from speakers from diverse educational backgrounds". Προφορική ανακοίνωση στο 3ο International Symposium of Morphology 2021 (ISMo 2021), 22-24 Σεπτ. 2021, UT2J, Τουλούζη.

ISMo_2021_paper_37.pdf (free.fr)

Taft, M. 2004. "Morphological Decomposition and the Reverse Base Frequency Effect", *Quarterly Journal of Experimental Psychology*, 57A, 745-765.

Voga, M., A. Anastassiadis-Syméonidis. 2018. "Connecting lexica in bilingual cross-script morphological processing: base and series effects in language co-activation", *Lexique*, 23, 160-184.

Voga, M., F. Gardani & H. Giraudo. 2020. Multilingualism and the Mental Lexicon. Insights from language processing, diachrony, and language contact, στο V. Pirelli, I. Plag & W. Dressler (επιμ.), *Word knowledge and word usage: A Cross-Disciplinary Guide to the Mental Lexicon*. Βερολίνο: Mouton De Gruyter, 506-552.

Voga, M. & H. Giraudo. 2017. "Word and beyond-word issues in morphological processing", *Word Structure*, 10 (2), 235-254.

Voga, M. & H. Giraudo. 2005. "Morphological priming with French verbs: the neglected role of orthographic neighbourhood", στο Κ. Erk, A. Melinger & S. Schulte im Walde (επιμ.), *Proceedings of the Verb Workshop 2005*, 139-144. Σααρμπρούκεν: Saarland University.

Voga, M. 2020. Lexical co-activation with prefixed cognates and non-cognates: evidence from cross-script masked priming. In M. Schlechtweg (ed.), *The learnability of complex constructions from a cross-linguistic perspective*. Berlin: Mouton De Gruyter, 7-38.

Λέξεις-κλειδιά: [μορφολογία] [πρωτόκολλα κεκαλυμμένης προτεραιοποίησης] [συμβολικός συνδετισμός]