# Sociaal leren in het gemeentehuis: obstakels en oplossingen om het maximum te halen uit de Brusselse gemeenteraden

*Apprentissage social à l'hôtel de ville : obstacles et solutions pour tirer le meilleur parti des conseils communaux à Bruxelles*

*Social learning in the city hall: obstacles and solutions to make the most of municipal councils in Brussels*

Mohamad-Amin Alomar, Nadège Carlier et Stéphane Moyson

Traducteur : Annelies Verbiest (AV Translations)

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

**Édition électronique**

URL : https://journals.openedition.org/brussels/7887

DOI : 10.4000/12fcf

ISSN : 2031-0293

**Cet article est une traduction de :**

Social learning in the city hall: obstacles and solutions to make the most of municipal councils in Brussels - URL : https://journals.openedition.org/brussels/7847 [en]

**Autre(s) traduction(s) de cet article :**

Apprentissage social à l'hôtel de ville : obstacles et solutions pour tirer le meilleur parti des conseils communaux à Bruxelles - URL : https://journals.openedition.org/brussels/7905 [fr]

**Éditeur**

Université libre de Bruxelles - ULB

**Référence électronique**

Mohamad-Amin Alomar, Nadège Carlier en Stéphane Moyson, «Sociaal leren in het gemeentehuis: obstakels en oplossingen om het maximum te halen uit de Brusselse gemeenteraden», *Brussels Studies* [Online], Algemene collectie, nr 196, Online op 06 octobre 2024, geraadpleegd op 28 novembre 2025. URL: http://journals.openedition.org/brussels/7887; DOI: https://doi.org/10.4000/12fcf

Ce document a été généré automatiquement le 28 novembre 2025.

<figure><img src="image_2.png" /></figure>
# Sociaal leren in het gemeentehuis: obstakels en oplossingen om het maximum te halen uit de Brusselse gemeenteraden

Apprentissage social à l'hôtel de ville : obstacles et solutions pour tirer le meilleur parti des conseils communaux à Bruxelles

Social learning in the city hall: obstacles and solutions to make the most of municipal councils in Brussels

Mohamad-Amin Alomar, Nadège Carlier et Stéphane Moyson

Traduction : Annelies Verbiest (AV Translations)

## NOTE DE L'AUTEUR

Dit artikel is tot stand gekomen met de steun van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest – Innoviris, beurs 2019-PRB-34.

## Inleiding

1. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest telt negentien gemeenten met 695 gemeenteraadsleden [BISA, 2022], die telkens een mandaat van zes jaar uitoefenen. Ze stemmen over gemeentelijke verordeningen en besluiten, begrotingen en jaarrekeningen en benoemen het college van burgemeester en schepenen. De gemeenteraadsleden zijn gewoonlijk georganiseerd door de politieke partijen en het college wordt gesteund door een of meerdere politieke fracties die een meerderheid vormen. De gemeenteraden komen minstens tien keer per jaar samen. Deze zittingen zijn openbaar, maar burgers mogen niet spontaan het woord nemen. Ze dienen de
specifieke interpellatieprocedures in het huishoudelijk reglement van de gemeenteraad te volgen. Tijdens de vergaderingen van de gemeenteraadscommissies komen enkele leden van alle fracties bijeen. De besprekingen focussen op de technische details van de volgende agendapunten. Er kunnen ook interne of externe deskundigen aanwezig zijn. Fractievergaderingen worden door elke politieke fractie gehouden. Ze vinden doorgaans vóór de gemeenteraadszittingen plaats om de standpunten vast te leggen en de rollen toe te wijzen voor de volgende zitting. Meestal vergaderen de meerderheidsfracties samen, terwijl de fracties van de oppositie apart vergaderen.

2 Terwijl het publieke wantrouwen ten aanzien van de verkozenen en de representatieve democratie toegenomen is, wat geleid heeft tot het ontstaan van participatieve benaderingen van politiek en beleid [Ianiello et al., 2019; Tan en Taeilhagh, 2020; Voorberg et al., 2015], vestigen we in dit artikel de aandacht weer op de verkozen (lokale) politici. We onderzoeken meer bepaald de openbare beraadslagingen tussen Brusselse gemeenteraadsleden vanuit de invalshoek van sociaal leren. Onder openbare beraadslaging verstaan we een “debat en bespreking gericht op het produceren van redelijke en weloverwogen meningen, waarbij de deelnemers bereid zijn om hun voorkeuren te herzien op basis van gedachtewisseling, nieuwe informatie en argumenten van andere deelnemers [Chambers, 2003, p. 309; Habermas, 1984]. In de ideaaltypische vorm volgens Habermas houdt beraadslaging in dat mensen met verschillende opvattingen en belangen openlijk de “redenen” [Habermas, 1984] voor hun standpunt over een publieke kwestie en hun voorkeursoplossingen onder woorden brengen, terwijl ze ook luisteren naar de standpunten van de andere deelnemers [Mansbridge et al., 2012]. Openbare beraadslaging is een proces van wederzijdse rechtvaardiging, waarbij de deelnemers hun standpunten motiveren, naar anderen luisteren en hun voorkeuren heroverwegen [Ercan et al., 2019]. Met andere woorden, beraadslagen gaat intrinsiek gepaard met leren. Leren is een proces van constante verwerving of wijziging van cognitieve constructen [Vandenbos, 2007], dat (al dan niet) kan leiden tot veranderingen in gedragsintenties en feitelijk gedrag [Heikkila en Gerlak, 2013; Moyson en Scholten, 2018; Dunlop en Radaelli, 2013]. Volgens deze conceptuele verduidelijkingen verwijst sociaal leren in het kader van de beraadslagingen van gemeenteraden naar de cognitieve en sociale dynamiek die ervoor zorgt dat de gemeenteraadsleden hun politieke overtuigingen en voorkeuren mettertijd herzien of versterken en dienovereenkomstig beslissingen nemen.

3 Aangezien gemeenteraden bedoeld zijn voor gemeenteraadsleden om te beraadslagen, zouden ze de plaats bij uitstek moeten zijn voor sociaal leren. De beraadslagingen van gemeenteraden verschillen echter aanzienlijk van het ideaal van het “ongedwongen debat” volgens Habermas. Fundamentele verschillen qua belangen en waarden of zelfs qua interpretaties van de situatie maken collectieve besluitvorming bijna altijd tot een conflictueus proces, waarbij de deelnemers tegenstrijdige beleidslijnen verdedigen [Fairclough, 2015]. In gemeenteraden worden politieke fracties en hun leden er bovendien meestal van verdacht een statische rol te spelen: de fracties van de oppositie drukken een andere “kijk op de wereld” uit, stellen alternatieven voor en vormen een tegenwicht voor het college en de politieke acties van de meerderheid, terwijl de meerderheidsfracties doorgaans het college steunen en zijn politieke acties verdedigen. Met andere woorden, de verkozenen wonen de gemeenteraadszittingen bij met als hoofddoel om vooraf vastgelegde standpunten te verdedigen [Dinsart, 2019]. Bijgevolg
kunnen de gemeenteraadsleden spreken zonder daarom per se naar elkaar te luisteren [de Beer de Laer, 2012], wat het sociaal leren in de weg staat.

4

Beslissingen die het resultaat zijn van sociaal leren binnen gemeenteraden zijn uiteraard daarom nog niet beter. Politiek is immers een kwestie van zowel "puzzelen" als "poweren" [Heclo, 1974]. Toch blijven beraadslaging en sociaal leren tijdens gemeenteraadszittingen wenselijk om minstens drie redenen. Ten eerste kunnen echte beraadslagingen die aanzetten tot sociaal leren het mogelijk maken dat alle belangen op een gelijkwaardigere manier in aanmerking genomen worden. Daardoor wordt het moeilijker om argumenten met betrekking tot bekrompen eigenbelang te verdedigen [Lindell en Ehrström, 2020, p. 3], wat het politieke vertrouwen ten goede komt [Goovaerts en Marien, 2020]. Ten tweede is sociaal leren een indicator dat beraadslagingen echt wel de deelname bevorderen van gemeenteraadsleden (en degenen die ze vertegenwoordigen) die anders uitgesloten worden van de besprekingen achter gesloten deuren voor en na de zittingen. Ten derde kan sociaal leren beschouwd worden als essentieel voor een goed werkende democratie waarbij de beleidsvoorkeuren - waarop democratische beslissingen gebaseerd zijn - geïnformeerd en authentiek zijn [Barabas, 2004, p. 687].

5

Wat zijn de voorwaarden voor sociaal leren binnen gemeenteraden? Om deze onderzoeksvraag te beantwoorden, werd een kwalitatief, multimethodologisch onderzoeksontwerp geïmplementeerd [Creswell, 2015], dat een "rijker" verslag, meer "betrouwbaarheid" en een "betere onbevooroordeelde" analyse zou moeten opleveren [Mik-Myere, 2020]. Na uitnodigingen te hebben verstuurd naar alle negentien gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, hebben we eerst semigestructureerde interviews afgenomen met zeventien algemeen directeurs van gemeentebesturen (ambtenaren) en voorzitters van gemeenteraden (verkozenen), die ermee instemden om tussen mei 2020 en oktober 2020 deel te nemen aan het onderzoek (zie Tabel 1)¹. We hebben hen vragen gesteld over de dynamiek, drijfveren en obstakels van sociaal leren tijdens de vergaderingen van de commissies en fracties en over de gemeenteraad zelf. De gegevens hebben we thematisch geanalyseerd [Paillé en Mucchielli, 2016] met behulp van de software NVivo (versie 12). Daarbij hebben we een inductieve methode toegepast door de onderzoeksbevindingen te laten voortkomen uit de frequente, dominante of significante thema's die eigen zijn aan de onbewerkte gegevens [Thomas, 2006]. We hebben de ontvangen gegevens opgesplitst in thema's en subthema's, die georganiseerd waren volgens categorie van omstandigheden.

<table><caption>Tabel 1. Lijst van de interviews (GV = gemeenteraadsvoorzitter; AD = algemeen directeur)</caption><thead><tr><td>Gemeente</td><td>Maand</td><td>Geïnterviewde(n)</td></tr></thead><tbody><tr><td>Oudergem</td><td>Oktober 2020</td><td>AD</td></tr><tr><td>Stad Brussel</td><td>Oktober 2020</td><td>AD</td></tr><tr><td>Etterbeek</td><td>Oktober 2020</td><td>AD</td></tr><tr><td>Ganshoren</td><td>Oktober 2020</td><td>AD</td></tr><tr><td>Elsene</td><td>Oktober 2020</td><td>AD & GV</td></tr></tbody></table>
<table><tr><td>Jette</td><td>Juni 2020</td><td>AD</td></tr><tr><td>Koekelberg</td><td>Mei 2020</td><td>AD & eerste schepen</td></tr><tr><td>Sint-Gillis</td><td>Oktober 2020</td><td>AD</td></tr><tr><td>Schaarbeek</td><td>Oktober 2020</td><td>GV</td></tr><tr><td>Ukkel</td><td>Oktober 2020</td><td>AD</td></tr><tr><td>Watermaal-Bosvoorde</td><td>Oktober 2020</td><td>AD & GV</td></tr><tr><td>Sint-Lambrechts-Woluwe</td><td>Oktober 2020</td><td>AD & GV</td></tr><tr><td>Sint-Pieters-Woluwe</td><td>Oktober 2020</td><td>AD</td></tr></table>

6 Vervolgens hebben we deze resultaten beoordeeld op basis van vier focusgroepen [Morgan, 1998] met de leiders van politieke fracties in de gemeenteraden van twee Brusselse gemeenten. We hebben twee focusgroepen georganiseerd met zes leiders van meerderheidsfracties (twee uit Jette en vier uit Koekelberg) en twee andere focusgroepen met zes leiders van fracties in de oppositie (drie uit elke gemeente)². We hebben daarbij een analytische benadering toegepast die deductie en inductie combineert. Enerzijds hebben we elk citaat omtrent een van de factoren die we in onze thematische analyses geïdentificeerd hebben, in NVivo onder hetzelfde thema gecodeerd. Anderzijds werd elke factor van sociaal leren die in de semigestructureerde interviews niet aan bod kwam thematisch geanalyseerd en onder een aparte code toegevoegd³. In het algemeen is deze studie een analyse van de subjectieve percepties van de deelnemers aan het onderzoek over de dynamiek van sociaal leren tijdens de beraadslagingen van de gemeenteraden in de Brusselse gemeenten.

7 Deze studie biedt zowel theoretische als praktische meerwaarde. Los van verkiezingen [bijvoorbeeld Pitseys en Sägesser, 2018] en de activiteiten die er direct op volgen [bijvoorbeeld Nassaux, 2002], is er tot nu toe erg weinig onderzoek verricht naar de gemeenteraden in Brussel en daarbuiten, en dan vooral hun beraadslagingen [voor uitzonderingen, zie Delwit, 2005; de Maesschalk, 2009; van Haute et al., 2018]. Deze studie naar de sociale leerprocessen in de gemeentelijke context is dan ook extra vernieuwend.

8 In de volgende delen van dit artikel gaan we dieper in op de voorwaarden voor sociaal leren binnen de gemeenteraden van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. We baseren ons op citaten uit de focusgroepen, omdat de resultaten van de thematische analyse op basis van de semigestructureerde interviews als zodanig reeds gebruikt zijn in een andere, meer theoretische publicatie [Alomar et al., 2023].
# 1. Politiek

## 1.a. Een politiek spel dat nauwer aanleunt bij rivaliteit en conflict dan bij samenwerking

9. Wanneer openbare beraadslaging beschouwd wordt als een proces van wederzijdse rechtvaardiging, wordt het verondersteld te leiden tot sociaal leren onder de gemeenteraadsleden. In dit geval motiveren de gemeenteraadsleden hun eigen standpunten, luisteren ze naar de standpunten van de anderen en nemen ze op basis van nieuwe informatie en argumenten hun voorkeuren opnieuw in overweging [Chambers, 2003; Ercan et al., 2019]. Dit leidt tot de uitwisseling, verwerving en assimilatie van nieuwe informatie over publieke kwesties en de beleidsoplossingen die door andere gemeenteraadsleden voorgesteld worden.

10. Uit de semigestuctureerde interviews met de algemeen directeurs en de gemeenteraadsvoorzitters blijkt echter dat de gemeenteraadsleden de Brusselse gemeentepolitiek over het algemeen eerder zien als een spel dat nauwer aanleunt bij rivaliteit en conflict dan bij samenwerking. Na de verkiezingen bereiken de gemeenteraadsleden van de meerderheid een akkoord over een politiek programma en geven ze eerder voorrang aan de uitvoering van dat programma dan aan samenwerking met de oppositie [Alomar et al., 2023], maar ze hekelen daarom niet alle ideeën van de oppositie.

11. De focusgroepen met de fractieleiders bevestigen deze interpretatie: "We werken niet samen (...), alleen soms voor moties (...)."⁴ De gemeenteraadsleden van de meerderheid hebben de neiging om hun politieke macht aan te wenden om hun agenda en projecten op te leggen: "Wij zijn de meerderheid en dat is democratie." De meerderheidscoalitie vindt het niet nodig om de steun van de oppositie te krijgen, vooral in gemeenten waar de meerderheidspartij duidelijk overheerst en stabiel is. In dergelijke situaties voelen de gemeenteraadsleden van de oppositie zich "vergeten (...) Ik kan me niet herinneren dat ik door de meerderheid ooit gevraagd ben om deel te nemen aan een motie." Anderzijds probeert de oppositie haar goede ideeën niet te delen met de meerderheid, uit vrees dat die met de eer zou gaan lopen voor deze projecten, al is het maar om meer steun van het publiek te krijgen tijdens de volgende verkiezingen.

## 1.b. Groepsdruk

12. In gemeenteraden zijn de meeste stemmingen hoofdelijk in plaats van anoniem. De geïnterviewden wijzen erop dat de groepsdruk groot is, vooral onder de gemeenteraadsleden van de meerderheidsfracties die het college steunen. Bijgevolg is hun autonomie beperkt door het standpunt van de fractie of fractieleider [Alomar et al., 2023]. In theorie zijn gemeenteraadsleden vrij om hun mening te uiten en te stemmen volgens hun politieke voorkeur, maar in de praktijk is het niet gemakkelijk om af te wijken van het standpunt van hun fractie. De dominantie van de fractie kan leiden tot frustratie bij de gemeenteraadsleden die afwijkende voorstellen zouden willen doen: "Soms zou ik een bericht willen uitsturen, maar dan krijg ik te horen dat het niet het juiste moment is (...). Ik begrijp het wel, maar toch is het frustrerend (...). Ik wilde iets voorstellen, maar op het laatste moment kreeg ik te horen dat het niet mogelijk was."
13 Alleen in zeldzame gevallen staat de fractieleider uitdrukkelijk een vrije stemming toe en kunnen de gemeenteraadsleden volgens hun eigen voorkeuren stemmen, wat het sociaal leren aanzienlijk bevordert. In een van de gemeenten beslisten de meerderheidsfracties bijvoorbeeld dat elk van hun gemeenteraadsleden individueel mocht stemmen – in plaats van een fractiediscipline te volgen – over een motie die de oppositie voorgesteld had. Niet alleen werd de motie goedgekeurd, maar “iedereen was vrij om te stemmen zoals hij of zij wilde (...) ondanks het feit dat het via een videoconferentie was”, en het leidde tot “een goed debat”.

14 De impact van groepsdruk op beraadslagingen is duidelijk volgens de deelnemers aan het onderzoek, die verklaarden dat de fracties niet samenwerken: “Individueel is het natuurlijk moeilijk om samen te werken met andere gemeenteraadsleden buiten interpersoonlijke relaties om (...). Er is altijd een groepsdynamiek.” Gemeenteraadsleden uit de meerderheidsfracties ervaren groepsdruk echter anders dan gemeenteraadsleden uit fracties in de oppositie. Gemeenteraadsleden in de oppositie lijken zich immers vrijer te voelen in de besluitvormingsprocessen, terwijl van gemeenteraadsleden uit de meerderheid wordt verwacht dat ze het college en het meerderheidsakkoord – namelijk de lijst met doelstellingen en maatregelen die ze overeengekomen zijn – steunen. Zoals een deelnemer aan de focusgroep zei: “Voor een gemeenteraadslid of fractieleider in de meerderheid is er een lijn waaraan ze zich moeten houden, namelijk het meerderheidsakkoord en de bestaande coalitie. Onze cruciale rol is om ervoor te zorgen dat deze meerderheid goed functioneert.” Een dergelijk politiek klimaat biedt niet veel mogelijkheden voor sociaal leren onder gemeenteraadsleden.

## 2. Individuele kenmerken van gemeenteraadsleden en sociale dynamiek onder hen

### 2.a. Niet alle gemeenteraadsleden zijn gelijk voor de dynamiek van sociaal leren

15 Er zijn verschillende profielen van gemeenteraadsleden in Brussel. Voor zover wij weten, is er geen onderzoek dat deze diversiteit verduidelijkt, die nochtans een impact kan hebben op sociaal leren. Ten eerste geven de algemeen directeurs en de gemeenteraadsvoorzitters aan dat niet alle gemeenteraadsleden even gemotiveerd zijn om langdurige besprekingen aan te gaan over complexe kwesties, vooral tijdens commissievergaderingen. De (bruto)vergoeding per commissievergadering of gemeenteraadszitting schommelt meestal tussen 75 en 200 euro en is niet in overeenstemming met de hoeveelheid werk en motivatie die nodig is om dergelijke vergaderingen en zittingen voor te bereiden. Of men aanzienlijke middelen kan besteden aan de voorbereiding van de gemeenteraden hangt ook af van de mate van professionalisering. Sommige gemeenteraadsleden leggen zich enkel toe op het bespreken van gemeentelijke kwesties, terwijl andere gemeenteraadsleden professionele politici met nog mandaten op andere bestuursniveaus zijn. Zij kunnen zich even hard toeleggen op gemeentelijke kwesties en het sociaal leren wordt nog versterkt als ze input krijgen van hun politieke partij. Maar hun betrokkenheid kan evengoed ook beperkt zijn als ze hun gemeentelijk mandaat slechts zien als een springplank naar mandaten op andere bestuursniveaus. Tot slot doen heel wat gemeenteraadsleden deeltijds aan politiek en oefenen ze daarnaast dus nog een job uit.
Zij zien de politiek misschien eerder als een vorm van vrijwilligerswerk. Deze beperkte beschikbaarheid maakt het moeilijker om een uitgebreid sociaal leerproces te bevorderen.

16 Ten tweede zijn niet alle gemeenteraadsleden even geneigd om te beraadslagen en om naar consensus en compromissen te zoeken. De voornaamste verklaringen die daarvoor genoemd werden, zijn in het openbaar durven te spreken, de vele technische documenten snel kunnen lezen en begrijpen, en vloeiend Frans of Nederlands kunnen spreken. In dezelfde geest wordt enige politieke ervaring beschouwd als een voordeel: "Ik denk dat wie al wat politieke ervaring heeft, of dat nu op lokaal, gewestelijk of nationaal niveau is, zich veel meer op zijn gemak voelt om in het openbaar te spreken en daardoor ook sneller en effectiever zal tussenkomen." We vermoeden dat dergelijke gemeenteraadsleden sneller de dynamiek van sociaal leren zullen aangaan. Deze intuïtie wordt gedeeld door enkele fractieleiders die aan de focusgroepen deelnamen: "Als je daarna gemeenteraadslid bent, en gezien de grote waaier aan gemeentelijke bevoegdheden, moet je je kunnen aanpassen en bijleren over onderwerpen die niet meteen binnen je competentieveld liggen. Dat vraagt een groot leervermogen." Tegelijkertijd benadrukte een geïnterviewdewe dat sommige gemeenteraadsleden met een juridische opleidingsachtergrond de neiging hebben om te focussen op formele kwesties en procedures in plaats van op de inhoud van de besprekingen [Alomar et al., 2023].

17 Tot slot werd aangegeven dat leeftijd van invloed is op de competitiegeest van de gemeenteraadsleden, ook ten opzichte van leden van hun eigen fractie. Het heeft een effect op hun bereidheid om deel te nemen aan politieke besprekingen, vooral in verkiezingstijd: "Als je een jonge politicus bent, heerst er echt een heel bijzondere en onaangename sfeer, namelijk een sfeer van concurrentie (...), van individualiteit binnen de groep en van groepvorming binnen andere groepen (...)."⁵

## 2.b. Het opbouwen van relaties tussen gemeenteraadsleden

18 Het opbouwen van relaties tussen gemeenteraadsleden is van cruciaal belang om informele bijeenkomsten en besprekingen over gemeentelijke kwesties te stimuleren. Dit zorgt voor een gevoel van vriendelijkheid onder de gemeenteraadsleden, bevordert de interacties en kan leiden tot sociaal leren, vooral in kleine gemeenten [Alomar et al., 2023]. Interpersoonlijke relaties blijken belangrijk te zijn om obstakels voor sociaal leren te overwinnen. De deelnemers aan de focusgroepen benadrukten dat wanneer gemeenteraadsleden eerder al een relatie opgebouwd hebben, zij makkelijker informeel zullen samenkomen en zullen deelnemen aan besprekingen, wat het vertrouwen in de samenwerking vergroot: "Het zou me helpen om met anderen samen te werken, als ik hen zou kennen (...). Als je iemand kent, heb je meer vertrouwen om met hen samen te werken." De taalkundige en culturele verschillen tussen Frans- en Nederlandstaligen werden ook genoemd als een belangrijke factor die sociaal leren in de weg staat. Sommige gemeenteraadsleden zijn niet tweetalig, waardoor ze niet kunnen communiceren met collega's die de andere taal spreken.

## 2.c. Te weinig vertrouwen onder gemeenteraadsleden

19 De geïnterviewden hebben aangegeven dat de manier waarop gemeenteraadsleden laten weten dat ze het niet eens zijn, van essentieel belang is om een positieve
omgeving voor communicatie op basis van wederzijds begrip en respect te creëren. Dit zet de deur open naar sociaal leren, omdat het de gemeenteraadsleden ontvankelijker maakt voor nieuwe informatie die door de andere partijen geproduceerd wordt tijdens de gemeenteraadszittingen of de voorbereidende vergaderingen. Dat kan dan weer leiden tot het corrigeren van kleine fouten, het herschrijven van bepaalde delen van besluitvormingsprojecten of zelfs het radicaal veranderen van de oorspronkelijke besluitvormingsprojecten [Alomar et al., 2023]. De focusgroepen bevestigden dat vriendelijkheid kan bijdragen tot het creëren van een gunstige omgeving voor sociaal leren en samenwerking: "Wanneer ik een interpellatie of motie indien en de PS - ook al is die het er niet echt mee eens - zich tijdens het stemmen onthoudt en niet gewoon tegen stemt en ze ook de moeite doet om te zeggen waarom (...), dan respecteer ik dat. Ik vind dat mooi."

20

Naast vriendelijkheid werd vertrouwen door meerdere geïnterviewden genoemd als een belangrijke drijfveer voor sociaal leren, en dit werd in alle focusgroepen bevestigd. Verrassend is dat niet, want aangezien individuen leren van mensen die ze vertrouwen, is de kans ook groter dat de actoren waarin men vertrouwen heeft, zullen leren van anderen, omdat die vrijer met hen zullen praten [Riche, 2019]. De gemeenteraadsleden zijn er echter van overtuigd dat de openbare zittingen van de gemeenteraad niet de juiste plaats zijn om vertrouwen op te bouwen en compromissen te sluiten, maar eerder een plaats zijn voor formele stappen in de regelgeving en andere werkzaamheden van de vergadering. De akkoorden moeten besproken worden, zodat er verder mee aan de slag gegaan kan worden: "Er zijn niet zoveel besprekingen in de gemeenteraad (...). Er gelden zeer strikte regels op het vlak van spreek tijd (...). De gemeenteraad is niet gemaakt om te debatteren, maar om de punten goed te keuren. De besprekingen dienen dus vooraf te gebeuren."

21

Niettemin zullen burgemeesters, schepenen en gemeenteraadsleden van de meerderheid doorgaans vermijden om informatie over hun projecten uit te wisselen met de oppositie, met de bedoeling om de kritiek van de oppositie in te dammen. Ze gaan er immers van uit dat de oppositie deze kritiek in het openbaar zal uiten tijdens de gemeenteraadszittingen om de meerderheid te schaden, in plaats van tijdens de commissievergaderingen om de beleidsoplossingen te verbeteren. Hetzelfde geldt voor de gemeenteraadsleden van de oppositie: zij zullen hun "goede ideeën" bewust niet vóór de gemeenteraadszittingen met gemeenteraadsleden van de meerderheid delen. Ze gaan er bijvoorbeeld van uit dat de gemeenteraadsleden van de meerderheid hun goede ideeën zullen stelen en ze zullen voorstellen alsof het hun eigen ideeën zijn. Met andere woorden, er is duidelijk een gebrek aan vertrouwen: "Als je een motie indient, wat doet de meerderheid dan? Ze bewerkt de hele tekst opnieuw en dient een amendement in, dat precies hetzelfde is als onze tekst. Maar doordat ze één woord aanpassen, eigenen ze zich onze motie toe. En dan willen ze dat wij constructief zijn!"

22

In bepaalde omstandigheden kan het nog ingewikkelder zijn om vertrouwen op te bouwen. Meestal kennen de gemeenteraadsleden elkaar niet zo goed, vooral in grote steden. En de coronapandemie heeft niet bepaald geholpen in dat opzicht: "Door het gebrek aan menselijke relaties en het kille scherm zijn we soms minder gevoelig voor emoties en gevoelens, blijven we zitten met onze frustraties, kunnen we niet uiten dat we blij zijn (...). Ik hoop dat de beperkingen gauw opgeheven worden, zodat we weer kunnen afspreken en een koffie kunnen gaan drinken met collega's."

23

Het is vrij verrassend dat het gebrek aan vertrouwen tussen gemeenteraadsleden niet noodzakelijk beperkt is tot de relatie tussen meerderheid en oppositie. Uit onze
bevindingen blijkt ook dat een gebrek aan vertrouwen een impact kan hebben op de
relaties binnen fracties van de oppositie, en dat maakt samenwerken erg moeilijk: "Voor
mij is vertrouwen het allerbelangrijkste in de interpersoonlijke relaties tussen
gemeenteraadsleden van de oppositie (...). Het gaat om erewoord: als je zegt dat je iets zal doen,
dan doe je het ook. (...) Het is soms onaanvaardbaar dat we de tijd nemen om punten telefonisch
te bespreken met collega's en we te horen krijgen dat ze vóór zullen stemmen (...). Maar in de
gemeenteraad stemmen ze dan toch anders."

3. Formele procedures, informele normen en de rol van de gemeenteraadsvoorzitters

24 De semigestructureerde interviews en focusgroepen bieden waardevolle inzichten in de formele procedures en de informele normen die het sociaal leren onder gemeenteraadsleden kunnen beïnvloeden. Ten eerste is de taakverdeling tussen gemeenteraadsleden binnen elke fractie meestal gebaseerd op hun expertise en belangen. Dit beperkt het scala aan perspectieven dat tijdens de commissievergaderingen besproken wordt, alsook de mogelijkheden voor de gemeenteraadsleden om hun overtuigingen te heroverwegen of te versterken naar aanleiding van nieuwe informatie, en dus om bij te leren.

25 Wat de gemeenteraad zelf betreft, wordt ten eerste de toegang van het publiek tot de besprekingen van de gemeenteraadsleden beschouwd als een cruciaal element dat het leren onder gemeenteraadsleden beïnvloedt. Besprekingen die niet toegankelijk zijn voor het grote publiek (bijvoorbeeld fractievergaderingen en voorbereidende vergaderingen) en die vóór de gemeenteraadszittingen plaatsvinden, worden beschouwd als bevorderlijker voor sociaal leren. Eén deelnemer beschreef de gemeenteraadszittingen als een "show" waar de gemeenteraadsleden naartoe komen met vooraf vastgelegde standpunten op basis van hun politieke kleur.

26 Ten tweede benadrukten de focusgroepen dat gemeenteraadsleden die het college challengen belet kunnen worden om daarop te reageren, waardoor ze niet kunnen voortbouwen op de punten die de burgemeester of schepen aanhaalt, en het leerproces belemmerd kan worden. De mogelijkheden voor nuttige uitwisselingen en constructieve dialoog zijn immers beperkt.

27 Ten derde kunnen de stemprocedures ook een belangrijke rol spelen in het leerproces. Het systeem van collectief stemmen, waarbij de fractieleider als woordvoerder fungeert en in naam van alle fractieleden stemt, kan het sociaal leren bijvoorbeeld ook belemmeren. De interviews en focusgroepen leverden echter uiteenlopende meningen over de impact van bepaalde procedures op. De geïnterviewden (algemeen directeurs en gemeenteraadsvoorzitters) suggereerden meer bepaald dat het feit dat de gemeenteraadsleden de agenda en documenten ontvangen moeten hebben binnen de wettelijke termijn van zeven volle dagen vóór de gemeenteraadszitting, geen belemmering vormt om zich terdege voor te bereiden op de beraadslaging. De deelnemers aan onze focusgroepen (leiders van politieke fracties) hadden daarover echter een andere mening: "Het voornaamste probleem is het tijdsbestek. Je hebt maar zeven dagen, maar niet iedereen is beschikbaar door hun job of andere verplichtingen. Het is dus vaak niet evident om binnen zo'n beperkte tijd een geschikt moment te vinden om als fractie samen te
komen.” Een andere deelnemer voegde daaraan het volgende toe: “Om beter en efficiënter samen te werken, zou het goed zijn om de interpellaties eerder in het proces te krijgen.”

28 Ten slotte kan sociaal leren (al dan niet) gestimuleerd worden door de gemeenteraadsvoorzitter – die niet per se de burgemeester van de betrokken gemeente is [Deffet, 2020] – afhankelijk van de manier waarop deze voorzitter anderen de kans geeft om het woord te nemen, oprecht luisteren aanmoedigt, het debat organiseert en uiteindelijk de uitwisseling van ideeën bevordert. In dezelfde lijn opperen de deelnemers aan de focusgroepen dat het mandaat van gemeenteraadsvoorzitter nog minder politiek mag zijn dan het al is: “Ik ben het eens met mijn collega: dit mandaat moet apolitiek zijn (...). We hebben een algemeen directeur die zijn werk heel goed doet, die geheel onpartijdig is (...). Waarom dan geen algemeen directeur die de gemeenteraadszittingen modereert?” Voorzitters die niet aan een partij gebonden zijn en die onderlegd zijn in het faciliteren van besprekingen, zouden opbouwende en onvooringenomen interacties kunnen bevorderen tijdens de gemeenteraadszittingen. Een neutrale figuur zou de aandacht verschuiven van vermoedens van politieke vooringenomenheid en agenda's naar het stimuleren van een open dialoog en doeltreffende leerprocessen.

## Conclusie: samenvatting van de resultaten en oplossingen om het maximum te halen uit gemeenteraadszittingen

29 Hoewel de voorbije jaren de meeste aandacht ging naar burgerparticipatie, blijft vertegenwoordiging het voornaamste systeem om aan politiek te doen en een beleid uit te stippelen in liberale democratieën. Er werd een multimethod design geïmplementeerd, bestaande uit enerzijds interviews met algemeen directeurs en gemeenteraadsvoorzitters en anderzijds focusgroepen met de leiders van politieke fracties, om de voorwaarden voor sociaal leren in de Brusselse gemeenteraden onder de loep te nemen. We vatten onze bevindingen samen en leggen het verband met bestaande studies. Daarnaast geven we een aantal pistes voor toekomstig onderzoek. Tot slot gaan we dieper in op verschillende mogelijkheden om de obstakels voor sociaal leren tijdens de activiteiten van de gemeenteraad weg te werken.

30 Ten eerste verschillen gemeenteraadsleden van elkaar op het vlak van motivatie, leeftijd, talenkennis en politieke en juridische ervaring. Bovendien zijn sommige professionele en andere deeltijdse politici. Gespecialiseerde opleidingen die georganiseerd worden door vzw's zoals de Vereniging van de Stad en de Gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (Brulocalis) kunnen helpen om de verschillen te verkleinen qua geneigdheid van gemeenteraadsleden om deel te nemen aan de uitwisseling en verwerving van informatie tijdens gemeentelijke beraadslagingen. Niettemin wijzen eerdere studies over openbare beraadslagingen op de impact van persoonlijke kenmerken, zoals verlegenheid [Boossabong en Chamchong, 2019], op de dynamiek van sociaal leren. In het kader van een Fins experiment met beraadslaging over immigratie [Lindell et al., 2017], bijvoorbeeld, leek enerzijds de matiging van standpunten vaker toegepast te worden door linkse, oudere deelnemers en anderzijds de polarisatie van standpunten vaker vastgesteld te worden bij vrouwelijke en ook oudere deelnemers. In lijn met het bestaande onderzoek over collaboratief bestuur [Baird et al., 2019] zouden er meer inspanningen geleverd kunnen worden om de
diversiteit bij gemeenteraadsleden te maximaliseren, aangezien diversiteit sociaal leren in de hand zou moeten werken. Deze inspanningen kunnen formele regels of gebruikelijke procedures van politieke partijen omvatten over de samenstelling van de kieslijsten.

31 In lijn met Prosser et al. [2018] benadrukken onze bevindingen ook het belang van eerdere relaties tussen gemeenteraadsleden om beraadslagingen gebaseerd op vertrouwen te bevorderen, wat uiteindelijk het sociaal leren ten goede komt. In dezelfde geest speelt vriendelijkheid een belangrijke rol bij sociaal leren tijdens openbare beraadslagingen, wat bevestigd wordt door de deelnemers aan ons onderzoek. Uit onze resultaten blijkt echter dat in gemeenteraden niet voldaan wordt aan de drie voorwaarden die Wahl [2018] stelt om vertrouwen op te bouwen onder de deelnemers aan openbare beraadslagingen. Wanneer er aanvankelijk wantrouwen bestaat onder gemeenteraadsleden, is de kans klein dat een van hen middelen van overtuiging zal inzetten ten aanzien van de anderen, terwijl die middelen van overtuiging net cruciaal zijn om ideeën uit te wisselen, kennis te verspreiden en overtuigingen bij te sturen. Tijdens besprekingen kan voor de partijen die zich ondermijnd voelen, zoals de gemeenteraadsleden van de oppositie, zware kritiek de enige doeltreffende manier lijken om in interactie te gaan met de machtigere partij. Hoewel dergelijke betwistingen van belang zijn bij beraadslagingen, kunnen ze het wederzijdse vertrouwen schaden dat noodzakelijk is om van elkaar bij te leren. Tot slot hebben de deelnemers aan beraadslagingen vaak vooraf bepaalde overtuigingen over elkaars standpunten en belangen. Wantrouwige deelnemers zullen wellicht niet het risico nemen om gevoelige informatie te delen met andere deelnemers.

32 Ten tweede is politiek een groot obstakel voor de dynamiek van sociaal leren binnen gemeenteraden. Het sociaal leren wordt gehinderd door een gebrek aan kansen om informatie en meningen uit te wisselen tussen gemeenteraadsleden van de meerderheid en gemeenteraadsleden van de oppositie. De autonomie van de gemeenteraadsleden en de besluitvormingsprocessen worden sterk gestuurd door groepsdruk. Hoewel er een aantal gevallen van vrije stemming bestaan, beperkt de dominantie van de fractie vaak het vermogen van individuele gemeenteraadsleden om een andere mening te uiten of om samen te werken en ideeën uit te wisselen over fracties heen, en dat staat sociaal leren in de weg. Dit probleem is nog groter bij gemeenteraadsleden van de meerderheid. Hun primaire rol is immers om het meerderheidsakkoord te volgen en het college te steunen [de Beer de Laer, 2012].

33 Er zijn verschillende manieren om de sociale dynamiek onder gemeenteraadsleden te verbeteren. Er moeten meer commissies of werkgroepen opgezet worden die gemeenteraadsleden van verschillende fracties van de meerderheid en de oppositie samenbrengen om rond specifieke problematieken te werken. Er kunnen ook sociale activiteiten, zoals uitstapjes, georganiseerd worden. Voor zover wij weten, zijn er – met uitzondering van enkele fracties – maar weinig gemeenten waar er sociale activiteiten, en dan vooral interfractieactiviteiten, georganiseerd worden voor de gemeenteraadsleden. Uiteraard zijn er beperkingen doordat bepaalde gemeenteraadsleden maar weinig tijd kunnen besteden aan lokale politiek. Bovendien ontmoeten gemeenteraadsleden elkaar soms buiten de gemeenteraadszittingen om, bijvoorbeeld wanneer ze door lokale actoren uitgenodigd worden voor een receptie, lunch of diner of om een problematiek te bespreken. Dergelijke activiteiten zijn daarom nog niet voldoende om echte relaties op te bouwen, maar de onderzoeksresultaten
tonen wel aan dat dit het sociaal leren tijdens en tussen gemeenteraadszittingen kan bevorderen. Deze inspanningen kunnen door Brulocalis ondersteund worden.

34

De formele regels voor de organisatie van commissievergaderingen en gemeenteraadszittingen zouden door het gewest en/of de gemeenten aangepast kunnen worden. Nieuwe regels zouden langere gesprekken tussen het college en de gemeenteraadsleden kunnen aanmoedigen en meer gemeenteraadsleden van zowel meerderheidsfracties als fracties van de oppositie kunnen stimuleren om het woord te nemen. Natuurlijk zouden deze regels alleen gelden voor bepaalde problematieken waarvoor langere debatten gerechtvaardigd zijn. Bovendien zijn de voorwaarden voor sociaal leren in de context van beraadslagingen tussen gemeenteraadsleden niet dezelfde als in de context van openbare beraadslagingen. Uit de resultaten van dit onderzoek blijkt dat de toegang van het grote publiek tot openbare beraadslagingen het moeilijker maakt om ideeën uit te wisselen, terwijl bij beraadslagingen tussen gemeenteraadsleden privébelangen de overhand kunnen krijgen. Er zouden meer mogelijkheden overwogen moeten worden om zonder publiek te spreken. Tot slot zou het voor bepaalde soorten kwesties, die bij zowel de gemeenteraadsleden van de meerderheid als de gemeenteraadsleden van de oppositie meer tijd vergen om erover na te denken en te overleggen, verplicht kunnen zijn om de voorbereidende documenten voor een gemeenteraadszitting langer op voorhand te bezorgen.

35

Los van de formele regels zouden de debatten zodanig aangepast kunnen worden dat ze spontaner plaatsvinden, indien niet tijdens gemeenteraadszittingen dan toch op zijn minst tijdens commissievergaderingen. Zo zijn benaderingen op basis van collectieve intelligentie populair in het kader van burgerparticipatie [Brulocalis, 2023], maar toch worden ze nog altijd te weinig toegepast in de representatieve democratie, hoewel ze nuttig kunnen zijn [Boucher et al., 2023]. Technieken voor collectieve intelligentie zouden gemeenteraadsleden bewuster kunnen maken van vooringenomenheid tijdens beraadslagingen omwille van hun politieke waarden [zie Kaebnick, 2021]. Om de diversiteit aan meningen tijdens debatten te vergroten, zouden grote politieke fracties de gemeenteraadsagenda's kunnen opstellen op basis van de input van zowel deskundige als niet-deskundige leden. Barabas [2004] stelde dat deskundigen de neiging hebben om meer vast te houden aan hun standpunten dan niet-deskundigen. Daarnaast is er nog veel ruimte voor verbetering op het vlak van informatie- en communicatietechnologieën. De BOS-software die door de gemeenten gebruikt wordt, heeft het documentenbeheer natuurlijk wel verbeterd, maar er ontbreken nog functies zodat de gemeenteraadsleden gemakkelijker in gesprek kunnen gaan over de documenten.

36

De gemeenteraadsvoorzitters kunnen een cruciale rol spelen als discussieleider tijdens de beraadslagingen. Eerdere studies over openbare beraadslaging hebben het belang daarvan voor het modelleren van sociale leerprocessen bevestigd. Ze kunnen interne inclusie en pluralisme bevorderen, passieve leden aanmoedigen om deel te nemen en dominante leden terugfluiten als dat nodig is, zonder zich al te veel in de discussie te mengen [Lindell en Ehrström, 2020]. Onze bevindingen tonen echter aan dat verkozen gemeenteraadsvoorzitters deze rol misschien niet op zich kunnen nemen, omdat ze bij de meerderheid horen (als ze al geen burgemeester zijn). De invoering van apolitieke gemeenteraadsvoorzitters zou een veelbelovende piste kunnen zijn om in de toekomst te bestuderen en in de praktijk om te zetten.
37

Tot slot wijst een aanzienlijke stroom aan vakpublicaties op de essentiële rol van onderwijs bij de ontwikkeling van beraadslagende vaardigheden. Nieuwe pedagogische benaderingen, zoals de “deliberatieve pedagogie” [Manosevitch, 2019] en de “burgergerichte serious games [Fisher, 2000], zijn positief gerelateerd aan burgerbetrokkenheid en beraadslagende vaardigheden. Dit is belangrijk omdat ons onderzoek aantoont dat procedurele mechanismen voor beraadslaging op zich het leren niet kunnen bevorderen. Er zijn namelijk ook burgerschapscompetenties nodig, zoals vaardigheden om argumenten met redenen te omkleden en de openstelling voor verschillende gezichtspunten [Morse et al., 2005, p. 327].

38

Kortom, het onderzoek dat we in dit artikel toelichten, heeft bevestigd dat de gemeenteraad geen plaats is voor doeltreffende beraadslagingen. Hoewel sociaal leren het gemakkelijker maakt om tot consensus te komen en beslissingen te nemen en een gewenst resultaat van de beraadslagingen in gemeenteraden kan zijn, hebben we in dit artikel gewezen op de politieke en sociale obstakels en de formele procedures en informele normen die sociaal leren moeilijker maken, maar ook mogelijke oplossingen aangereikt om deze obstakels weg te nemen. Op die manier bieden we meer inzicht in de gemeentelijke politiek en beleidsvorming in Brussel.

Het onderzoek dat in dit artikel toegelicht wordt, kreeg de steun van Brussel Plaatselijke Besturen, het gewestelijk bestuur belast met de organisatie, het toezicht en de financiering van de gemeenten in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, België. De auteurs willen ook Rafaël Ritondo bedanken voor zijn ondersteuning bij het leiden van de focusgroepen.

## BIBLIOGRAPHIE

ALOMAR, M.A., AL SALEH, M., AUBIN, D. en MOYSON, S., 2023. The conditions of social learning in formal deliberative settings: A study of municipal councils in Brussels. In: ROUET, G. en CÔME, T. (Eds), *Participatory and digital democracy at the local level*. Cham: Springer. Pp. 177-192.

BAIRD, J., PLUMMER, R., SCHULTZ, L., ARMITAGE, D. en BODIN, Ö., 2019. How does socio-institutional diversity affect collaborative governance of social-ecological systems in practice? In: *Environmental Management*. 02/2019. Vol. 63, nr. 2. pp. 200-214.

BARABAS, J., 2004. How deliberation affects policy opinions. In: *American Political Science Review*. 11/2004. Vol. 98, nr. 4, pp. 687-701.

BAUER, P., 2015. *Three essays on the concept of trust and its foundations*. Doctoral dissertation, Bern: Universiteit van Bern.

BISA, 2022. Gemeenteraden: In: BISA, *Brussels Instituut voor Statistiek en Analyse* [online]. 06/2020. [Geraadpleegd op 22/12/2022] Beschikbaar op: https://bisa.brussels/themas/verkiezingen/gemeenteraden?

```
_gl=1*138b9dp*_ga*NzE1NDA1ODc2LjE3MjYyNDc3NzM.*_ga_QBV37EFV1X*MTcyNjI0Nzc3Mi4xLjAuMTcyNjI0Nzc3Mi4wLjAuMA..&_ga=
```
BOOSSABONG, P. en CHAMCHONG, P., 2019. The practice of deliberative policy analysis in the context of political and cultural challenges: Lessons from Thailand. In: *Policy Studies*. 17/05/2019. Vol. 40, nr. 5, pp. 476-491.

BOUCHER, S., HALLIN, C.A. en PAULSON, L., 2023. *The Routledge handbook of collective intelligence for democracy and governance*. New York: Routledge.

BRULOCALIS, 2023. Het Marokkaanse GIS-programma in de kijker op de Brussels Urban Summit. In: *Brulocalis* [online]. 20/06/2023. [Geraadpleegd op 10/08/2023] Beschikbaar op: https://brulocalis.brussels/nl/nieuws/het-marokkaanse-gis-programma-de-kijker-op-de-brussels-urban-summit

CHAMBERS, S., 2003. Deliberative Democratic Theory. In: *Annual Review of Political Science*. Vol. 6, pp. 307-326.

CRESWELL, J., 2015. *A Concise Introduction to Mixed Methods Research*. Thousand Oaks: Sage.

CRISP, 2020. Vocabulaire politique : Motion. In: *CRISP, Centre de recherche et d'information socio-politiques* [online]. 2020. [Geraadpleegd op 11/01/2023] Beschikbaar op: https://www.vocabulairepolitique.be/motion/

DE BEER DE LAER, H., 2012. Etre conseiller communal de la majorité : Pas une sinécure ! In: *Etopia* [online]. 12/06/2012 [Geraadpleegd op 10/08/2023] Beschikbaar op: https://etopia.be/blog/2012/06/12/etre-conseiller-communal-de-la-majorite-pas-une-sinecure/

DE MAESSCHALK, F., 2009. Het belang van de buurt: De woonplaats van de gemeenteraadsleden in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. In: *Brussels Studies*. 27/06/2009. Nr. 27. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/667

DEFFET, E., 2020. Pouvoirs locaux : les bourgmestres ne président plus. In: *Le Soir* [online]. 3/11/2020. [Geraadpleegd op 10/08/2023] Beschikbaar op: https://www.lesoir.be/335725/article/2020-11-03/pouvoirs-locaux-les-bourgmestres-ne-president-plus

DELWIT, P., 2005. The local political elite in Brussels region: A changing environment and new elites? In: *REYNAERTS, H., SEYVERS, K., DELWIT, P. en PILET, J.-B. (Eds.), Revolution or renovation. Reforming local politics in Europe*. Brugge: Vanden Broele. Pp. 343-372).

DINSART, Y., 2019. Deux bonnes résolutions en matière de gouvernance pour 2019. In: *La Libre Belgique* (Contribution externe) [online]. 12/01/2019. [Geraadpleegd op 10/08/2023] Beschikbaar op: https://www.lalibre.be/economie/entreprises-startup/2019/01/12/deux-bonnes-resolutions-en-matiere-de-gouvernance-pour-2019-5R6BDONWYRGZBKA2BS2FAQKYMQ/

DUNLOP, C. A., en RADAILLI, C. M., 2013. Systematising policy learning: From monolith to dimensions. In: *Political studies*. 10/2013. Vol. 61, nr. 3, pp. 599-619.

ERCAN, S., HENDRIKS, C. en DRYZEK, J., 2019. Public deliberation in an era of communicative plenty. In: *Policy & Politics*. 01/2019. Vol. 47, nr. 1, pp. 19-36.

FAIRCLOUGH, N., 2015. *Language and power* (3e ed.). Londen: Routledge.

FISHER, J., 2020. Digital games, developing democracies, and civic engagement: A study of games in Kenya and Nigeria. In: *Media, Culture & Society*. 15/04/2015. Vol. 42, nr. 7-8, pp. 1309-1325.

GOOVAERTS, I. en MARIEN, S., 2020. Uncivil communication and simplistic argumentation: Decreasing political trust, increasing persuasive power? In: *Political Communication*. 23/05/2020. Vol. 37, nr. 6, pp. 768-788.

HABERMAS, J., 1984. *The theory of communicative action: reason and the rationalization of society, Volume 1*. Boston: Beacon Press.
HECLO, H., 1974. *Modern social politics in Britain and Sweden: From relief to income maintenance*. New Haven: Yale University Press.

HEIKKILA, T. en GERLAK, A., 2013. Building a conceptual approach to collective learning: Lessons for public policy scholars. In: *Policy Studies Journal*. 09/08/2013. Vol. 41, nr. 3, pp. 484-512.

IANNIELLO, M., IACUZZI, S., FEDELE, P. en BRUSATI, L., 2019. Obstacles and solutions on the ladder of citizen participation: A systematic review. In: *Public Management Review*. 19/02/2019. Vol. 21, nr. 1, pp. 21-46.

KAEBNICK, G. E., 2021. Civic learning when the facts are politicized: How values shape facts, and what to do about it. In: *Hastings Center Report*. 25/02/2021. Vol. 51, pp. S40-S45.

KRUEGER, R. en CASEY, M., 2014. *Focus groups: A practical guide for applied research*. Thousands Oaks: Sage Publications.

LINDELL, M., BÄCHTIGER, A, GRÖNLUND, K, HERNE, K., SETÄLÄ, M. en WYSS, D., 2017. What drives the polarisation and moderation of opinions? Evidence from a Finnish citizen deliberation experiment on immigration. In: *European Journal of Political Research*. 17/01/2017. Vol. 56, nr. 1, pp. 23-45.

LINDELL, M., en EHRSTRÖM, P., 2020. Deliberative walks: citizen participation in local level planning processes. In: *European Political Science*. 20/01/2020. Vol. 19, pp. 478-501.

MANOSEVITCH, I., 2019. Deliberative pedagogy in a conflicted society: Cultivating deliberative attitudes among Israeli college students. In: *Higher Education*. 26/02/2019. Vol. 78, pp. 745-760.

MANSBRIDGE, J., BOHMAN, J., CHAMBERS, S., CHRISTIANO, T., FUNG, A., PARKINSON, J. en WARREN, M. E., 2012. A systematic approach to deliberative democracy. In: PARKINSON, J. en MANSBRIDGE, J. (Eds.), *Deliberative systems*. Cambridge: Cambridge University Press. Pp. 1-26

MIK-MEYER, N., 2020. Multimethod qualitative research. In: SILVERMAN, D. (ed.), *Qualitative Research*. Londen: Sage. Pp. 357-374

MORGAN, D., 1998. *The focus groups guidebook*. Thousand Oaks: Sage.

MORSE, R., DUDLEY, L., ARMSTRONG, J., en KIM, D., 2005. Learning and teaching about deliberative democracy: On campus and in the field. In: *Journal of Public Affairs Education*. 10/2005. Vol. 11, nr. 4, pp. 325-336.

MOYSON, S. en SCHOLTEN, P., 2018. Theories on policy learning: Existing approaches and future challenges. In: DOTTI, N. F. (Ed.), *Knowledge, policymaking and learning for European cities and regions: From research to practice*. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, pp. 27-43.

NASSAUX, J.-P., 2002. La formation des coalitions dans les communes bruxelloises. In: *Courrier Hebdomadaire du CRISP*. 2002. Vol. 25, nr. 1770, pp. 5-39.

PAILLÉ, P. en MUCCHIELLI, A., 2016. *L'analyse qualitative en sciences humaines et sociales*. Parijs: Armand Colin.

PITSEYS, J. en SÄGESSER, C., 2018. Les résultats des élections communales du 14 octobre 2018 en Région bruxelloise. In: *Courrier Hebdomadaire du CRISP*. 2018. Vol. 23, nr. 2388-2389, pp. 5-62.

PROSSER, B., FLINDERS, M., JENNINGS, W., RENWICK, A., SPADA, P., STOCKER, G., en GHOSE, K., 2018. Pedagogy and deliberative democracy: Insights from recent experiments in the United Kingdom. In: *Contemporary Politics*. 4/01/2018. Vol. 24, nr. 2, pp. 210-232.
RICHE, C., 2019. To trust and to be trusted: The micro relational patterns of learning within collaborative networks in the Belgian public sector. In: *2019 Annual Conference of the Swiss Political Science Association*. Conference. ETH Zürich. 14-16/02/2019.

TAN, S., en TAEIHAGH, A., 2020. Smart city governance in developing countries: A systematic literature review. In: *Sustainability*. 25/01/2020. Vol. 12, nr. 3, 899.

THOMAS, D., 2006. A general inductive approach for analyzing qualitative evaluation data. In: *American Journal of Evaluation*. 06/2006. Vol. 27, nr. 2, pp. 237-246.

VAN HAUTE, E., DESCHOUWER, K., GAUDIN, T., JANSSENS, R., KAVADIAS, D., MARES, A. en TIBBAUT, A., 2018. Minder lokale mandatarissen in Brussel? Scenario's en impact. In: *Brussels Studies*. 8/10/2018. Nr. 128. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/1868

VANDENBOS, G., 2007. *APA Dictionary of psychology*. Washington: American Psychological Association.

VOORBERG, W., BEKKERS, V., en TUMMERS, L., 2014. A systematic review of co-creation and co-production: Embarking on the social innovation journey. In: *Public management review*. 30/06/2014. Vol. 17, nr. 9, pp. 1333-1357.

WAHL, R., 2018. The inner life of democracy: Learning in deliberation between the police and communities of color. In: *Educational Theory*. 27/06/2018.

## NOTES

1. Aangezien deze directeurs en voorzitters sleutelposities bekleden, hebben ze een zicht op de structuren en processen die sociaal leren onder gemeenteraadsleden kunnen bevorderen. Meestal hebben ze meer ervaring en bijgevolg meer inzicht in de uitdagingen en mogelijkheden van sociaal leren. Vergelijkbare argumenten gelden voor de keuze van de meerderheids- en minderheidsleiders in de focusgroepen (zie hieronder).

2. Van de focusgroepgesprekken tussen de deelnemers van verschillende politieke partijen werd verwacht dat ze interactionele effecten zouden teweegbrengen om ideeën te genereren die de individuele interviews op zich niet konden genereren. In het kader van deze studie worden de focusgroepen dus beschouwd als een extra onderzoekslaag. Dominantie-effecten en conformiteitsdruk werden beperkt doordat we aandacht gaven aan gespreksmoderatie en omdat alleen fractieleleiders (in plaats van "gewone" gemeenteraadsleden) deelnamen [Krueger en Casey, 2014]. Er werd verwacht dat door de meerderheidsleider van de minderheidsleiders gescheiden te houden, dit zou leiden tot minder vooringenomenheid als gevolg van politieke conflicten die geen verband houden met beraadslaging en sociaal leren. De deelnemers kregen de garantie dat hun deelname volledig anoniem zou blijven. In de analyse zullen we hen dus in geen geval identificeren.

3. De geïnterviewden en de deelnemers aan de focusgroepen kwamen uit dertien gemeenten die verschillen qua grootte, geschiedenis, bevolking, economie en politiek. Beide stappen van ons onderzoeksontwerp zijn echter gebaseerd op de perceptie die mensen uit de praktijk hebben van hun eigen gemeentelijke context: het zou kunnen dat ze niets gezegd hebben over bepaalde contextuele omstandigheden, zoals een sterkere traditie van samenwerking tussen de partijen die sociaal leren bevordert, omdat die voor hen evident leken.

4. Moties zijn schriftelijke verklaringen van een wetgevende vergadering, zoals een gemeenteraad, die niet rechtstreeks verband houden met de verdere ontwikkeling van de regelgeving. De doelen van moties houden eerder verband met het controleren van de burgemeester en schepenen in het college, bijvoorbeeld het bevestigen van het vertrouwen van
de gemeenteraadsleden van de meerderheid in het college, of met de organisatie van de werkzaamheden van de gemeenteraad, bijvoorbeeld het uitstellen van een debat of een zitting van de gemeenteraad [CRISP, 2020].

5. Merk op dat sommige individuele kenmerken vatbaarder zijn voor snelle transformaties van cognitieve constructen, zoals het leesvermogen, terwijl andere kenmerken waarschijnlijk de uitwisseling van informatie bevorderen, zoals het zelfvertrouwen om in het openbaar te durven spreken. Aangezien deze studie gebaseerd is op de percepties van de deelnemers aan het onderzoek, namelijk van algemeen directeurs en gemeenteraadsvoorzitters, ten aanzien van sociaal leren onder gemeenteraadsleden, is het niet altijd mogelijk om de effecten te ontwarren.

## RÉSUMÉS

Wat zijn de voorwaarden voor sociaal leren binnen gemeenteraden? Het publieke wantrouwen in de representatieve democratie heeft geleid tot participatieve benaderingen van politiek en beleid, maar nu vestigen we graag de aandacht weer op de beraadslagingen tussen gemeenteraadsleden in Brussel. Sociaal leren is een cognitieve en sociale dynamiek die het gemakkelijker maakt om tot gedeelde inzichten, consensus en beslissingen te komen. Voor ons onderzoek hebben we een multimethod design geïmplementeerd, bestaande uit enerzijds interviews met algemeen directeurs en gemeenteraadsvoorzitters en anderzijds focusgroepen met de leiders van politieke fracties. Ten eerste stellen we vast dat gemeenteraadsleden niet gelijk zijn op het vlak van sociaal leren wanneer we kijken naar hun motivatie, leeftijd, taalvaardigheden en politieke en juridische ervaring. Ten tweede wordt niet altijd voldaan aan de voorwaarden van vriendelijkheid en vertrouwen tussen gemeenteraadsleden, terwijl die net cruciaal zijn voor sociaal leren. Ten derde staat een politiek spel dat nauwer aanleunt bij rivaliteit en conflict dan bij samenwerking de uitwisseling van informatie tussen gemeenteraadsleden in de weg. Hun vrijheid om na te denken over politiek en beleid wordt beperkt door groepsdruk. Tot slot denken we na over oplossingen om deze obstakels voor sociaal leren binnen gemeenteraden weg te werken.

Quelles sont les conditions de l'apprentissage social au sein des conseils communaux ? Alors que la méfiance de l'opinion publique à l'égard de la démocratie représentative a favorisé l'émergence d'approches participatives en matière de politique générale et d'élaboration des politiques, nous remettons en perspective les délibérations entre conseillers communaux en région bruxelloise. L'apprentissage social est une dynamique cognitive et sociale qui facilite le développement de conceptions communes et de consensus, ainsi que la prise de décisions. Un modèle de recherche multiméthodes a été mise en œuvre, comprenant des entretiens avec des directeurs généraux et des présidents de conseil, ainsi que des groupes de réflexion avec les chefs des groupes politiques. Premièrement, nous constatons que les membres des conseils ne sont pas égaux vis-à-vis de l'apprentissage social eu égard à leur motivation, à leur âge, à leurs compétences linguistiques, ainsi qu'à leur niveau d'expérience politique et juridique. Deuxièmement, les conditions nécessaires à la cordialité et à la confiance entre les conseillers, qui sont déterminantes pour l'apprentissage social, ne sont pas toujours réunies. Troisièmement, un jeu politique plus proche de la rivalité et de la conflictualité que de la collaboration entrave les échanges d'informations entre conseillers. La pression de groupe limite leur liberté de
réflexion sur les politiques. En conclusion, nous envisageons des solutions pour surmonter ces
obstacles à l'apprentissage social au sein des conseils communaux.

What are the conditions of social learning within municipal councils? While public distrust towards representative democracy has fostered participatory approaches to politics and policies, we turn the spotlight back on deliberations between municipal councillors in Brussels. Social learning is part of the cognitive and social dynamics which facilitate the development of shared understandings, consensus and decisions. A multimethod design was implemented, involving interviews with general directors and council presidents, as well as focus groups with the leaders of political groups. First, we find that councillors are not equal vis-à-vis social learning in terms of their motivation, age, language skills and political and legal experience. Second, the conditions of cordiality and trust among councillors, which are decisive for social learning, are not always met. Third, a political game closer to rivalry and conflict rather than collaboration impedes information exchange among councillors. Their freedom to reflect on politics and policies is limited by group pressure. To conclude, we explore solutions to overcome these barriers to social learning in municipal councils.

INDEX

Financement http://dx.doi.org/10.13039/501100004744

Keywords : municipalities, institutions, political staff

Mots-clés : communes, institutions, personnel politique

Trefwoorden gemeenten, instellingen, politiek personeel

Thèmes : 2. statut de Bruxelles – fonctionnement institutionnel – vie politique

AUTEURS

MOHAMAD-AMIN ALOMAR

Mohamad Amin Alomar behaalde een diploma rechten aan de Universiteit van Damascus en vervolgens een master in openbaar bestuur en een doctoraat in de politieke en sociale wetenschappen aan de UCLouvain. Momenteel is hij onderzoeker en gastdocent aan de UCLouvain. Daarnaast staat hij aan het hoofd van de Belgian Academy of Research and Vocational Qualification.

mohamad-amin.alomar[at]

uclouvain.be

NADÈGE CARLIER

Nadège Carlier is doctoraatsstudente in de politieke en sociale wetenschappen aan het Institut de Sciences Politiques Louvain-Europe (ISPOLE) van de UCLouvain. In haar onderzoek focust ze op de dynamiek van sociaal leren binnen inrichtingen voor gezamenlijk bestuur op gemeentelijk niveau op basis van een vergelijkende benadering in Europa.

nadege.carlier[at]uclouvain.be

STÉPHANE MOYSON

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

IDREF : https://idref.fr/259253049

Stéphane Moyson is docent openbaar bestuur aan het Institut de Sciences Politiques Louvain-
Europe (ISPOLE) van de UCLouvain. Zijn recente onderzoek spitst zich toe op enerzijds het
bestuur van de lokale overheden en anderzijds de justitiële sector in België.

stephane.moyson[at]uclouvain.be

## TRADUCTEURS

## ANNELIES VERBIEST (AV TRANSLATIONS)