przyjętych tradycyjnie zwrotów²⁸², zdarzało się też składanie jej sądowi na piśmie²⁸³. W sprawach, w których występował więcej niż jeden oskarżony, czasami propozycję wygłaszano w stosunku do każdego z nich z osobna²⁸⁴.

W propozycji opisywano czyn lub czyny zarzucane oskarżonym²⁸⁵, doma-

przestępczynię bożego przykazania" (APKr./W. AD 67, s. 89-90 (1729)); „Thomas Kaleba z Skrzynki jako instygator uskarżał się na pomienzonego Thomasa Łukę" (APKr./W. AD 67, s. 106 (1735)). Zob. też ASWiśn., s. 66 (nr 14, 1638); APKr./W. AD 67, s. 10 (1699), 12 (1700), 20 (1700), 25-26 (1701), 40-41 (1702), 51 (1702), 58 (1704), 71 (1715), 84 (1728), 91 (1731), 103-104 (1735), 109 (1736). Podobnie w Miechowie: „której skargi przysłuchawszy się, Pstrowski przyznał się" (BJ 86, k. 56 (1632)); zob. też BJ 86, k. 42-42v. (1613), 61 (1645), 80v.-81 (1683), 84v.-85 (1700). Z kolei w 1666 r. w Nowym Wiśniczu powód oświadczał, iż wnosi do sądu „żałosną skargę" (APKr. IT 2059, s. 6); por. też APKr. IT 2059, s. 20 (1688), 48 (1695). W 1778 r. w Krakowie zapisano, że powód „uskarza się na zbrojnego Franciszka Soleckiego, garnizonu miasta niniejszego kaprala" (APKr. AMKr. 889, s. 6-7). Niewykluczone, że czasami na oznaczenie skargi używano też słowa „protestacja". W 1689 r. w Nowym Wiśniczu zapisano, że przyszedł do sądu ławnik i właśnie protestację wniosł („intitulit protestationem”) przeciwko Justynie Sukienniczce, podejrzanej o czary (APKr. IT 2059, s. 27). Na ogół słowa tego używano jednak na określenie wstępnego oświadczenia o doznanych krzywdach i zapowiedzi dalszego procedowania (zob. APKr. IT 229 b (Nowa Góra), s. 12 (1679), 58-59 (1682), 122-124 (1686), 126-127 (1687), 131-132 (1687)).

²⁸² Np. w Nowym Wiśniczu w 1665 r. powód wygłaszał swą żałobę, „w te słowa mówiąc: Moi Łaskawi Panowie Sędzia, uskarżam się na tego Piotra Dzianika, winowację swego, któregom tu podał do sądu Waszmościom" (APKr. IT 2059, s. 1). W 1673 r. w Bieczu Waclaw z Potoka Potocki, sędzia grodzki biecki a zarazem znany poeta, zaczynał propozycję w ten sposób: „Mnie Wielce Łaskawy Panie Wójcie z Wiernym Prawem Waszmości. Skarzę się na poddanego mego Łukasza Potrawkę, iż od dwudziestu lat mnie samego i moich ludzi kradzieżą szkodował" (APKr./W. AD 6, s. 376). W 1702 r. w Dobczycach zaniesiono skargę na złoczyńców „o to, że oni nie pomnąć na przykazanie boskie i miłość bliźniego, także i na ostrość prawa pospolitego, ważyli się gwałtownym i zbójeckim sposobem z spólnikami swemi na dobra i zdrowie w nocy naszedszy naszえ" (APKr./W. AD 67, s. 40-42). Z kolei w 1691 r. w Bieczu oskarżyciel kończył swoją propozycję słowami dotycząymi oskarżonego: „aby był za ten uczynek swój świątobliwym dekretem karany i żeby wynał z czyjej informacyi na mnie zwodził Rusnaków, na co zarazem interrogatoria podaję, aby był wprzód dobrowolnie pytany, jako się zna do wszystkich punktów czyli nie?" (APKr./W. AD 6, s. 461). Jest oczywiście możliwe, że czasami obywano się bez rozbudowanej i uroczystej formy skargi. W 1664 r. w Bieczu zapisano np. bardzo krótką propozycję: „Iż ten człowiek niezbożny żebca mi ukradł" (APKr./W. AD 6, s. 273).

²⁸³ Tak było w 1675 r. w Bieczu (APKr./W. AD 6, s. 403-406) i podobnie chyba w Wiśniczu w 1655 r., gdzie zapisano: „będąc przyprowadzony do sądu, obwiniony Piotr Dzianik, przeczytawszy mu żałobę pomienzonego instygatora" (APKr. IT 2059, s. 1). Zob. też tamtejszą sprawę z 1649 r. (ASWiśn., s. 138 (nr 30), a także przykłady z Krakowa (APKr. AMKr. 869, nienumerowana kartka między s. 20 a 21 (1693)) i Bochni (APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 121 (1709)).

²⁸⁴ Tak APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 377-378 (1673); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 102-103, 106 (1680).

²⁸⁵ Por. np. ASWiśn., s. 42 (nr 7, 1632), 50-51 (nr 10, 1633), 93 (nr 20, 1641), 241-242 (nr 42, 1662); APKr. AMKr. 869, s. 49 (1692), 51 (1692), 54 (1692), 101 (1692), 106 (1692), 172-173 (1693); APKr. AMKr. 873, s. 133 (1718); APKr. AMKr. 874, s. 13 (1721), 429-430 (1727); APKr. AMKr. 883, s. 30 (1764); APKr. AMKr. 889, s. 6-7 (1778); APKr. AMKr. 897, s. 29 (1659); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 116-117 (1659); APKr. IT 229 b (Nowa Góra), s. 133 (1687); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 157-158 (1649), 162 (1650), 174-175 (1652), 198-200 (1653); APKr./W. AD 67 (Dobczyce), s. 51 (1702), 84 (1728), 91-92 (1731), 109 (1736); APKr./B. AMBoch. ASB 60, s. 50-56 (1650), 56-58 (1650), 150-151 (1651); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 3-7 (1676). Tu również zdarzała się odpowiednio bogata i uroczysta szata słowna. Np. w 1598 r. w Krakowie podkreślono w skardze, że oskarżony dopuścił się zabójstwa, „zapomniawszy bojaźni bożej" (APKr. AMKr. 864, s. 279). W Miechowie w 1627 r. oskarżano „winowajców, którzy nie pamiętając na uczciwe swoje", ukradli pieniądze (BJ 86, k. 48v.).
gano się ich przesłuchania²⁸⁶, czasem proszono o zastosowanie tortur²⁸⁷, wnioskowano też inne dowody, które mogłyby pomóc w ustaleniu prawdy²⁸⁸. Zdarzało się, że oskarżyciel w swej propozycji żadał, by obwiniony wydał swych współników²⁸⁹. Proszono wreszcie sąd o wymierzenie złoczyńcy kar²⁹⁰ lub, z rzadka, w przypadku przestępstw przeciwko mieniu – domagano się, by zwrócił on skradzione przedmioty²⁹¹. Końcowa formuła mogła też przybrać postać kierowanej do sądu prośby „o święta sprawiedliwość”²⁹².

W Nowym Wiśniczu w 1643 r. oskarżyciel opisywał „uczynek [...] straszny a bodaj niesłychany, niezbożnego Jana Barana z Gierczyc, iż on zapomniawszy Pana Boga Wszechmogącego i dekretu Jego strasznego, duszę swoją w ręce czartowskie poleciwszy, od wiary chrześcijańskiej zbłdziwszy jako owca błądząca, chciał się puścić i odstąpić Boga Wszechmogącego” i przyjmując Komunię, „wypuścił Przenajświętszy Sakrament z ust” (ASWiśn., s. 98-99 (nr 22)). W Dobczycach w 1728 r. podkreślono, że złoczyńcy, „nie pamiętając na przykazanie Boże i na surowość prawa [...], ważyli się nocnym spo sobem, prawie zbójecim” napaść na dom (APKr./W. AD 67, s. 81).

²⁸⁶ W Bieczu w 1653 r. w propozycji znalazła się prośba, aby oskarżony „według porządku prawnego [...] był opytany” (APKr./W. AD 6, s. 200). W 1665 r. w tymże mieście do prośby o przesłuchanie od razu dołączono przygotowane na piśmie pytania czyli interrogatoria (APKr./W. AD 6, s. 316-317). W Krakowie w 1692 r. w propozycji pojawiło się wyraźne wskazanie, by wypytać oskarżoną, „jako doszła pieniędzy, wiele wzięła, kiedy i jeżeli z parobkiem wybierała” (APKr. AMKr. 869, s. 65). Zob. też ASWiśn., s. 61 (nr 12, 1636), 177 (nr 36, 1655), 242 (nr 42, 1662); APKr. AMKr. 869, s. 18 (1691), 21 (1691), 40 (1691), 51 (1692), 128 (1693), 134 (1693), 135 (1693), 151 (1693), 161 (1693); APKr. AMKr. 873, s. 136 (1718); APKr. AMKr. 897, s. 227 (1700); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 116-117 (1659); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 470 (1692); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 56 (1678).

²⁸⁷ APKr. AMKr. 869, s. 49 (1692), 114 (1693); APKr. AMKr. 897, s. 29 (1659); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 116-117 (1659); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 7 (1676).

²⁸⁸ W 1652 r. w Bieczu powołano się na wcześniejsze zeznania złożone w Bobowej (APKr./W. AD 6, s. 166-167). W tymże Bieczu, w tym samym roku w innej skardze znalazło się stwierdzenie: „której to propozycjejo mejko takowej, konfesatami [...] przed sądem [...] położonemi dowodzę *et obiecuta* utwierdzam” (APKr./W. AD 6, s. 174-175). Z kolei w 1653 r. zgłoszono tam gotowość poprzysiężenia winy oskarżonego, żeby potem, na tej podstawie został on „na tortury lepsze skazany” (APKr./W. AD 6, s. 200). W 1657 r. w Nowym Sączu odnotowano, jak to powodowie w swej propozycji oskarżonego „omni meliori modo probatus sese declararunt” (APKr. AD 116, s. 63-64). Por. Też obszerną argumentację prawną przedstawioną w Nowym Wiśniczu w 1633 r. (ASWiśn., s. 55-56 (nr 11)).

²⁸⁹ W Dobczycach w 1699 r. instygator domagał się, aby oskarżony „nie tylko o ten uczynek był pytany i sądzony, ale i o inne sprawy spółników swoich i o wydanie ich” (APKr./W. AD 67, s. 3). Por. też APKr. AMKr. 883, s. 30 (1764).

²⁹⁰ Np. w 1598 r. w Krakowie domagano się, „aby takowy rozbójnik wedle prawa pospolitego był karany” (APKr. AMKr. 864, s. 279). Zob. również APKr. AMKr. 869, s. 21 (1691), 37 (1691), 40 (1691), 51 (1692), 54 (1692), 93 (1692), 106 (1692), 128 (1693), 132 (1693), 161 (1693), 172-173 (1693), 190 (1693); APKr. AMKr. 883, s. 30 (1764); APKr. AMKr. 889, s. 6-7 (1778); APKr. AMKr. 897, s. 29 (1659); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 298 (1664); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 167 (1652), 340 (1727); APKr./B. AMBoch. ASB 60, s. 55-56 (1650), 56-58 (1650); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 7 (1676), 33 (1676), 40 (1678).

²⁹¹ W Miechowie w 1627 r. pełnomocnik oskarżycieli oświadczył, że u obwinionych znalazła się część skradzionych pieniędzy i dodał, że „strona powodowa [...] się na karanie ich nie swkapia”, domaga się, „aby ostatek tylko wrócieli” BJ 86, k. 48v.). W 1641 r. w Nowym Wiśniczu jeden z oskarżycieli, zarzucając obwinionemu kradzież zwierzęcia, oświadczył: „nie instyguję mu na gardło, tylko proszę nagrody za tego wołu” (ASWiśn., s. 94 (nr 20)). Zob. też APKr. AMKr. 869, s. 37 (1691), 128 (1693); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 7 (1676).

²⁹² Np. w 1687 r. w Bieczu oskarżyciel zakończył swe wystąpienie słowami: „zaczym proszę, aby ten winowajca według sprawiedliwości świętej i przykazania boskiego był sądzony i surowo
Niewykluczone, że czasami domagano się, by skarga potwierdzona była dodatkowo przysięgą²⁹³. Dodajmy też, że bardzo często występujący ze skargą powód określał jej kryminalny charakter²⁹⁴, co w znacznym stopniu decydowało o charakterze późniejszego postępowania²⁹⁵.

Można by zatem sądzić, że wygłoszenie propozycji stanowiło zwieńczenie wstępnych czynności procesowych, a zarazem było uroczystym rozpoczęciem rozprawy sądowej. Praktyka okazuje się jednak znacznie bardziej skomplikowana. Owszem, bardzo często (chyba nawet z reguły) z opisywaną skargą występowano na samym początku i w aktach odnotowywano ją zaraz

karany" (APKr./W. AD 6, s. 449). W 1698 r. w Dobczycach oskarżyciele żadali „z pomienionego gwałtownika świętej sprawiedliwości" (APKr./W. AD 67, s. 1-2). Zob. też ASWiśn., s. 15 (nr 1, 1629), 19 (nr 3, lata 1629-1632), 51 (nr 10, 1633), 74 (nr 16, 1639), 110 (nr 25, 1645), 144 (nr 32, 1651), 261 (nr 43, 1662), 267 (nr 44, 1664); APKr. AMKr. 864, s. 257 (1585), 280-281 (1597); APKr. AMKr. 865, s. 36 (1589), 38 (1589); APKr. AD 67 (Nowy Sącz), s. 182 (1627); APKr. IT 229 b (Nowa Góra), s. 133 (1687); APKr. IT 229 g (Nowa Góra), s. 10 (1677); APKr. IT 2059 (Nowy Wiśnicz), s. 1 (1665), 6 (1666); APKr. /W. AD 6 (Biecz), s. 155 (1649), 157-158 (1649), 162 (1650), 193-194 (1653), 259 (1663), 263 (1663), 274-275 (1664), 312-313 (1665), 340 (1727), 375 (1673), 377 (1673); APKr./W. AD 67 (Dobczyce), s. 10 (1699), 12 (1700), 15 (1700), 23 (1701), 26 (1701), 36-37 (1702), 42 (1702), 48 (1702), 51 (1702), 76 (1718), 81 (1727), 84 (1728), 90 (1729), 96-97 (1732), 106 (1735), 107 (1736), 109 (1736); APKr./B. AMBoch. ASB 60, s. 150-151 (1651); BJ 86 (Miechów), k. 44v. (1617), 48 (1623).

²⁹³ Tak było w 1675 r. w Bieczu, kiedy dwaj smolacy oskarżali o rozbożo schwytanego człowieka, rodem z Węgier. Ich skarga poparta została przysięgą składaną zapewne wraz z pięcioma chłopami z różnych wsi. Rota owej przysięgi brzmiała: „Przysięgamy, że ten rozbójnik i zły człowiek, któregoś pojmali we wsi Ryczna za Bieszczadem, zły swój żywot prowadził, rozbojem i kradzieżą różną od kilkunastu lat bawił się i cale jest złoczyńcą. Tak nam Panie Boże dopomóž i Męka Twoja Święta" (APKr./W. AD 6, s. 431). W 1632 r. w Nowym Wiśniczu jeden z oskarżycieli oświadczył na koniec, że wszystko co wyrzekł, „to sumnieniem dobrym powiadam i gotowem tego przysięgą poprawić z bratem swym i ojcem żony swej i żoną moją" (ASWiśn., s. 42 (nr 7)). Por. też ASWiśn., s. 106 (nr 24, 1644) – tu już po wstępnym zapytaniu skierowanym do strony powodowej padło oświadczenie dotyczące oskarżonego: „którego my poprzysięgamy w uczynku jego świeżym”.

²⁹⁴ Zob. np. ASWiśn., s. 15 (nr 1, 1629), 61 (nr 12, 1636), 64-65 (nr 13, 1638), 66 (nr 14, 1638), 106 (nr 24, 1644), 121 (nr 27, 1646); APKr. AD 67 (Nowy Sącz), s. 128 (1608), 144 (1613), 152 (1614), 245 (1636), 303 (1645), 326 (1647), 336 (1647); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 51 (1655), 120 (1659), 149 (1661), 179 (1662), 293-294 (1664), 302-303 (1665), 313 (1665), 362-363 (1668), 392 (1670); APKr. IT 229 b (Nowa Góra), s. 19 (1679), 44 (1681), 119 (1686), 133 (1687); APKr. IT 229 g (Nowa Góra), s. 14 (1677); APKr. IT 2059 (Nowy Wiśnicz), s. 34 (1689); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 260 (1663), 264 (1663), 290-291 (1664), 310-311 (1664), 312 (1665), 314 (1665), 461-462 (1691); APKr./W. AD 67 (Dobczyce), s. 1 (2-1698), 12 (1700), 15 (1700), 20 (1700), 26 (1701), 51 (1702), 58 (1704), 61 (1704), 63 (1714), 71 (1715), 72 (1715), 75 (1714), 79 (1714 albo 1719), 84 (1728); APKr./B. AMBoch. ASB 18, s. 230 (1577); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 102-103 (1679); BJ 86 (Miechów), k. 55-56 (1632). Por. też zapisane w 1654 r. w Nowym Sączu zarzuty oskarżonego, wedle których skarga przeciwko niemu wniesiona nie może być skargą kryminalną – bo m.in. brak w tej sprawie pełnego dowodu, schwytania na gorącym uczynku itd. Zob. też spór tymi zarzutami wywołany (APKr. AD 116, s. 33-34). Z kolei w 1622 r. w Kazimierzu oskarżeni domagali się, by powódka zdecydowała się, „jako [...] będzie miała czynić, czy criminaliter, czy civiliter” (APKr. AMKaz. K 267, s. 146-147).

²⁹⁵ A także o wymiarze kary (zob. M. Mikołajczyk: *Przestępstwo i kara..., s. 139-114). Trzeba jednak pamiętać, że zmiana skargi kryminalnej na cywilną możliwa była także w toku postępowania przed sądem – zob. np. APKr. AMKr. 867, s. 133-134 (1684), 161 (1684); APKr. AMKr. 869, s. 43-44 (1691); APKr. AMKr. 892, s. 81 (1787).
po oddaniu oskarżonego do sądu<sup>296</sup>. Zdarzało się jednak, że propozycję powód wygłaszał później, czasami w całkiem zaawansowanym stadium postępowania, np. dopiero po przesłuchaniach oskarżonego, po torturach czy też po zeznaniach świadków<sup>297</sup>. W miastach, w których dzielono postępowanie

<sup>296</sup> Por. np. ASWIśn., s. 15 (nr 1, 1629), 17-18 (nr 2, 1629), 47 (nr 8, 1632), 50-51 (nr 10, 1633), 54-56 (nr 11, 1633), 66 (nr 14, 1638), 74 (nr 16, 1639), 85-86 (nr 19, 1641), 98-99 (nr 22, 1643), 110 (nr 25, 1645), 121-122 (nr 27, 1646), 141 (nr 31, 1650), 163 (nr 34, 1653), 241-242 (nr 42, 1662), 260-261 (nr 43, 1662); APKr. AMKr. 869, s. 49 (1692), 51 (1692), 93 (1692), 101 (1692), 114 (1693), 132 (1693), 151 (1693), 179 (1693); APKr. AMKr. 873, s. 3 (1717), 35 (1717), 77 (1718); APKr. AMKr. 874, s. 13 (1721); APKr. AMKr. 876, s. 27 (1737), 30 (1737); APKr. AMKr. 896, s. 74-75 (1793); APKr. AMKr. 897, s. 29 (1659), 227 (1700); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 15-16 (1654), 116-117 (1659), 149 (1661), 202-203 (1663), 239-240 (1664), 293-294 (1664), 298 (1664), 302-303 (1665), 335 (1666), 338 (1666), 362-363 (1668), 487 (1680), 492 (1681), 512 (1683), 518 (1684); APKr. IT 229 b (Nowa Góra), s.19 (1679), 44 (1681), 119 (1686), 133 (1687), 195 (1692); APKr. IT 229 g (Nowa Góra), s. 10 (1677), 14 (1677), 16 (1677); APKr. IT 2059 (Nowy Wiśnicz), s. 1 (1665), 6 (1666), 20 (1688), 34 (1689), 48 (1695), 60 (1697), 65 (1703), 77 (1715); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 127-129 (1644), 260 (1663); APKr./W. AD 67 (Dobczyce), s. 1-2 (1698), 3 (1699), 12 (1700), 15 (1700), 23 (1701), 25-26 (1701), 36-37 (1702), 40-42 (1702), 47-48 (1702), 58 (1704), 61 (1704), 63 (1714), 71 (1715), 72 (1715), 76 (1718), 79 (1714 albo 1719), 81 (1727), 83-84 (1728), 89-90 (1729), 91-92 (1731), 94 (1732), 103-104 (1735), 106 (1735), 107 (1736); APKr./B. AMBoch. ASB 18, s. 230-232 (1577); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 56 (1678), 63-64 (1679); BJ 86 (Miechów), k. 11-11v. (1599), 15 (1600), 42 bis v. (1617), 44v. (1617), 48-48v. (1627), 56v.-57 (1639), 60v.-61 (1645), 63v.-64 (1652), 66-66v. (1656), 76-76v. (1678), 78v.-79 (1682), 80v.-81 (1683), 82-82v. (1684), 84v.-85 (1700); MTarn. MT-H 505 (Tarnów), k. 16v. (1754), 33-33v. (1756), 37-37v. (1758), 43v.-44 (1759), 45-45v. (1759), 80-80v. (1765), 81v.-82 (1766). Być może też APKr. AD 67 (Nowy Sącz), s. 108-109 (1657), 144 (1613), 159 (1618), 182 (1627), 302 (1645), 303 (1645); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 108-109 (1657), 84 (1657), 97-98 (1657), 251-252 (1664), 420 (1672); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 150-151 (1649), 152 (1649), 155 (1649), 157-158 (1649), 162 (1650), 166-167 (1652), 173-175 (1652), 188 (1653), 193-194 (1653), 198-200 (1653), 262-263 (1663), 264-265 (1663), 273 (1664), 274-275 (1664), 279-280 (1664), 290-291 (1664), 296-297 (1664), 300-301 (1664), 310-311 (1685), 314 (1665), 334 (1693), 337 (1694), 340 (1727), 363 (1670), 374 (1672), 375 (1673), 382 (1673), 385 (1673), 388 (1673), 395 (1674), 399 (1675), 403-406 (1675), 408 (1675), 417 (1675), 421-422 (1675), 449 (1687), 461-462 (1691), 470 (1692).

<sup>297</sup> Np. w Krakowie w 1589 r. po przesłuchaniach oskarżonego publiczny oskarżyciel domagał się, „niżby miał załobę czynić [...] , aby mu był czytany testament, który uczynił Piotr Kędzierski [obwiniony], gdy był przez mistrza pytany” (APKr. AMKr. 865, s. 10, por. też s. 7-9). Także w innej tamtejszej sprawie instygator wygłosił skargę o odczytaniu zeznania złożonych dobrowolnie i przed katem oraz potwierdzeniu ich przez obwinionego (APKr. AMKr. 865, s. 11-14). Również w Nowym Sączu w 1624 r. skargę zapisano dopiero po przesłuchaniu i torturach oskarżonego (APKr. AD 67, s. 177-180). W 1646 r. w tymże mieście najpierw przesłuchano świadków, a dopiero potem wygłoszona została propozycja (APKr. AD 67, s. 324-326). W Bochni w 1676 r. oskarżyciele wystąpili z propozycją po wcześniejszym przedstawieniu sądowi świadków (APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 3-7), zaś w 1678 r. nastąpiło to dopiero po złożeniu wyjaśnień przez oskarżonych, odesłaniu ich do więzienia oraz zasięgnięciu informacji o jednym z obwinionych w grodzie krakowskim (APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 47-48). Zob. też ASWIśn., s. 36-40 (nr 13, 1638), 102-105 (nr 23, 1643), 130-134 (nr 28, 1647), 193-194 (nr 38, 1658), 214-221 (nr 41, 1659), 273-278 (nr 45, 1664); APKr. AMKr. 865, s. 55-56 (1591); APKr. AMKr. 867, s. 69-70 (1681), 92, 93-94 (1683); APKr. AMKr. 874, s. 210-211 (1724); APKr. AMKr. 893, s. 190 (1789); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 392 (1670); APKr. IT 229 b (Nowa Góra), s. 161-162 (1688); APKr. IT 229 g (Nowa Góra), s. 72-73 (1698), 85-88 (1699); APKr. IT 2059 (Nowy Wiśnicz), s. 38-40 (1691), 72-73 (1704); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 159-161 (1649), 282-286 (1664), 420 (1675); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 28-29, 33 (1676), 41-42 (1678), 60-61 (1678), 102-103, 106 (1680), 121 (1709); BJ 86 (Miechów), k. 29-29v. (1606), 45v.-47v. (1623), 49v.-50v. (1628), 58-59 (1640); MTarn. MT-H 505 (Tarnów), k. 8v.-9v.,
karne między radę i ławę miejską, tak że pierwszy jego etap odbył się przed sądem radzieckim, zaś końcowe czynności przed sądem wójtowsko-ławniczym²⁹⁸, zdarzało się, że propozycję odnotowywano dopiero w tej drugiej fazie procesu, po przekazaniu sprawy wójtowi i ławie²⁹⁹. W miejscowościach tych w grę wchodziło zresztą i dwukrotne wygłaszanie skargi – najpierw przed radą miejską, a potem przed orzekającym sądem ławniczym³⁰⁰. Zdarzało się jednak, że i przed tym samym organem ponawiano propozycję³⁰¹; w Krakowie czyniono tak np. na kolejnych posiedzeniach sądu³⁰². Czasami posługiwano się w takiej sytuacji określeniem „reasumpcja propozycji”³⁰³.

Zwłaszcza w takich wypadkach klasyfikowanie skargi–propozycji jako jednego z elementów wszczęcia postępowania wydaje się nieco sztuczne, skoro wyraźnie wpłata się ona w ciąg późniejszych już czynności, np. załatwiania

10v.-11v. (1754), 18v.-19 (1754), 33v.-35, 36 (1757), 38v.-41v. (1758), 90-92v. (1771), 94-94v., 96-96v. (1771). Zob. też niezbyt jasną zapiskę z Nowego Wiśnicza z 1688 r., iż oskarżyciel wygłosił skargę in secunda inquisitione (APKr. IT 2059, s. 13). Późniejsze wygłoszenie propozycji mogło wynikać również stąd, że i sam oskarżyciel nie od samego początku brał udział w postępowaniu. W 1717 r. w Nowym Wiśniczu powód pojawił się w sądzie i wygłosił skargę dopiero po przesłuchaniach obwinionego i dekrecie skazującym go na tortury (APKr. IT 2059, s. 81-87). Przypomnijmy tu również sprawę z Nowej Góry z 1704 r. Józef Banicki, sługa pana Loreńskiego, właściciela czy też dzierżawcy wsi Morawica, oddał wtedy do sądu oskarżonych, „na których naprzed o więzienie proszono a potym o inkwizycję pierwszą dobrowolną”, zaś po jej przeprowadzeniu obiecano „instygatora stawić do sądu, jeżeli śmierci według sądu zaśłużą” I rzeczywiście, na następnym terminie wspomniany J. Banicki występował już jako „actor i instygator” (APKr. IT 229 g, s. 109-110).

²⁹⁸ Zob. M. Mikołajczyk: *Sądownictwo kryminalne*..., w druku.

²⁹⁹ AKKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 1 (1651), 48 (1655), 262 (1664), 433-435 (1675); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 149-150 (1645), 192-194 (1662 – tu zarówno prezentacja, jak i propozycja miały miejsce po remisji z sądu radzieckiego). W Bieczu w 1691 r. oskarżyciel najpierw prezentował oskarżonego i prosił o jego przesłuchanie. Po indagacji przeprowadzonej przed sądem złożonym radziecko-ławniczym, powód wygłosił propozycję – już przed samym sądem wójta i ławy (APKr./W. AD 6, s. 452).

³⁰⁰ Tak APKr./W. AD 67 (Nowy Sącz), s. 182-183 (1627) i chyba też APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 120 (1659), 274, 276 (1664).

³⁰¹ Por. np. ASwiśn., s. 167, 169, 174-175 (nr 35, 1654), 221, 235-236, 237 (nr 41, 1659); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 262 (1664), 168, 178 (1662); APKr. IT 2059 (Nowy Wiśnicz), s. 2, 5 (1665), 34-35 (1689); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 156 (1649), 166-169 (1652), 184-185 (1652), 286-287 (1664), 316-320 (1665), 389-394 (1674), 403-406, 411, 413, 414-416 (1675), 424-425 (1675); APKr./B. AMBoch. ASB 69, s. 41-42, 55 (1678), 63-64, 75 (1679), może też s. 40, 49-50 (1678); BJ 86 (Miechów), k. 49v.-50v., 51v.-52 (1628). Od takich przypadków trzeba odróżnić skargi wnoszone przeciwko nowym, „dołączonym do procesu” oskarżonym. Por. np. APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 320-322 (1665).

³⁰² Zob. np. APKr. AMKr. 867, s. 39 (1680); APKr. AMKr. 869, s. 3 (1691), 10, 13 (1691), 15 (1691), 23 (1691), 76 (1692), 83 (1692), 88 (1692), 96 (1692), 123 (1693), 136 (1693), 139 (1693), 165 (1693), 198 (1693), 201 (1693), 220 (1693); APKr. AMKr. 897, s. 29-30 (1659). Zob. też APKr. AMKr. 869, s. 33 (1691 – wystąpienie instygatora z powołaniem się na „propositionem anteriori contra Iwanowska” uczynioną „circa praesentationem”).

³⁰³ Por. np. APKr. AMKr. 867, s. 12 (1679), 70-71 (1681); APKr. AMKr. 869, s. 10 (1691), 13 (1691), 88 (1692), 201 (1693); APKr. AMKr. 870, s. 32 (1697), 62 (1698); APKr. AMKr. 873, s. 6 (1717), 85 (1718); APKr. AMKr. 874, s. 439 (1727); APKr. AMKr. 877, s. 195 (1743); APKr./W. AD 6 (Biecz), s. 414 (1675).
akcesoriów, postępowania dowodowego, czy też merytorycznego sporu sądowego i często nie tylko z nazwy zaczyna przypominać propozycję–induktę, która w procesie ziemskim otwierała stadium merytorycznej rozprawy<fnref n="304" />.

**XIII. Próba podsumowania.** Miejska praktyka sądowa w dziedzinie prawa procesowego była bardzo niejednolita. Nie ułatwia to niestety porządkowania naszych wiadomości, jak i wyciągania ogólniejszych wniosków.

W postępowaniu karnym można jednak zauważyć utrzymywanie się tradycyjnej formy wszczęcia procesu na podstawie skargi prywatnej. W niektórych miastach skarga taka wykazywała zresztą dużą żywotność i bardzo długo utrzymywała pozycję podstawowego sposobu inicjowania postępowania sądowego. Z drugiej jednak strony obserwujemy stopniowy, ale widoczny wzrost znaczenia zasady publicznoprawnej. Znamienne jest wszakże, że działało się to na ogół bez łamania zasady skargowości. Sposób postępowania był w tym wypadku dwojaki. W grę wchodziło bowiem wprowadzenie oskarżyciela publicznego-instygatora, jako podmiotu współdziałającego z prywatnym powodem-delatorem, albo wszczynanie spraw kryminalnych wyłącznie na podstawie skargi publicznej (instygatorskiej), gdy brakło prywatnej osoby gotowej popierać oskarżenie.

Zauważmy, że nawet wtedy, gdy władze miejskie uznały, iż zajęcie się jakąś sprawą jest konieczne, nawet gdy z urzędu zlecały przeprowadzenie wstępnych czynności sprawdzających, to i tak starano się, by właściwe postępowanie przed sądem toczyło się na podstawie skargi<fnref n="305" />.

Dominująca u progu postępowania zasada skargowości przejawiała się zresztą w aktywności strony powodowej, w opisywanym oddaniu oskarżonego do sądu, wygłaszaniu skargi–propozycji itd.

Wyjątkowe były natomiast sprawy wszczynane przez prowadzący postępowanie organ sądowy, sprawy, w których obywano się bez formalnego oskarżenia. Możemy nawet zaryzykować stwierdzenie, że wobec setek czy nawet tysięcy spraw o skargowym charakterze były to przypadki bez żadnego istotnego znaczenia. W dodatku nie mamy pewności, czy w opisanych sprawach rzeczywiście w grę wchodziła recepcja rozwiązań przyjętych w procesie inkwizycyjnym. Należy bowiem pamiętać, że sądy ówczesnych miast (a zwłaszcza rada miejska) były jednocześnie organami administracyjnymi, powołanymi m.in. do strzeżenia porządku. Przypomnijmy, że posunięcia, które można by odbierać jako inkwizycyjne wszczęcie postępowania z urzędu, zaobserwo-

<footnote n="304">³⁰⁴ Por. Z. Zdrójkowski: *Proces ziemski*. W: *Historia państwa i prawa Polski*. T. II. Red. J. Bar-dach. Warszawa 1971, s. 389.</footnote>

<footnote n="305">³⁰⁵ Praktyka w miastach polskich nie sprzyjała zatem umacnianiu się inkwizycyjnej formy wszczynania spraw z urzędu. O zaobserwowanych na habsburskim Śląsku odwrotnych tendencjach, polegających na tym, że nawet proces wszczynany na podstawie skargi i tak nabierał potem cech inkwizycyjnych, zob. J. Koredczuk: *Ordynacja kryminalna Józefa I z 1707 roku. Z dziejów procesu karnego na Śląsku w pierwszej połowie XVIII wieku*. Wrocław 1999, s. 73.</footnote>
waliśmy wyłącznie w niewielkich miasteczkach, a więc tam, gdzie znajomość prawa była zapewne dość słaba i gdzie granice między postępowaniem sądowym w sprawach kryminalnych a działaniem na rzecz ładu i spokoju w mieście mogły ulegać zatarciu.

Wydaje się, że raczej rzadkie były też procesy, w których właściwą skargę zastępowało polecenie rozpoznania sprawy wydane przez właścicielą prywatnego miasta.

Niewykluczone, że tak mocną pozycję zasady skargowości w miejskim procesie kryminalnym ugruntowywał dodatkowo wpływ prawa ziemskiego. Istniał on niewątpliwie; świadczą o nim choćby przyjęte w prawie miejskim normy określające rolę delatora w postępowaniu<fnref n="306" />.

Oczywiście, należy zachować sporą ostrożność w formułowaniu ostatecznych wniosków. Badania utrudnia stan zachowania akt, objęto zresztą nimi na razie jedynie praktykę miast małopolskich. Nie możemy wykluczyć, że w innych regionach procedura wszczęcia postępowania kryminalnego mogła wyglądać nieco inaczej. Trudno byłoby też jedynie na podstawie ustaleń dotyczących wstępnych faz postępowania oceniać cały proces miejski, nie przesądząją one bowiem jeszcze o jego skargowo-kontradyktoryjnej czy inkwizycyjnej formie. W ostatecznej ocenie uwzględnić należy bowiem także dalsze etapy postępowania.

<footnote n="306">³⁰⁶ Wpływy prawa polskiego były zresztą niemal na pewno znacznie rozleglejsze. Np. prawdopodobnie z prawa ziemskiego zaczerpnięto określanie merytorycznej fazy postępowania jako stadium *directe respondendi*; (zob. np. APKr. AMKr. 883, s. 9 (1763); APKr. AMKr. 886, s. 25 (1778), 163 (1779); APKr. AMKr. 892, s. 79 (1787); APKr. AMKr. 895, s. 10 (1790); APKr. AD 116 (Nowy Sącz), s. 223-224 (1663); por. Z. Zdrójkowski: *Proces ziemski...*, s. 387, 389.</footnote>
L'OUVERTURE DU PROCES CRIMINEL DEVANT LES TRIBUNAUX DE VILLE
EN POLOGNE EN XVIe – XVIIIe SIECLES

Résumé

En «droit de terre» (prawo ziemskie, ius terrestre, «Landrecht») qui fut appliqué par la noblesse polonaise à l’époque moderne, le modele inquisitorial du procés criminel n’était pas connu. En Pologne la procédure inquisitoriale avec des modifications a été assimilé à la procédure employée par les tribunaux de ville qui depuis le Moyen Age utilisaient le droit de Magdebourg. Cette opinion s’est formée sous l’influence de la litérature juridique des Temps Modernes. Pourtant, il se pose une question, si les tribunaux de villes apliquaient exactement toutes les regles de la procédure inquisitoriale. La réponse ne pourrait être donnée qu’apres les recherches dans les sources de la pratique.

La plus importante question concerne le probleme de l'ouverture du procés criminel, à savoir s'il s'ouvrait d'office ou en résultat d'une plainte. L'examen, que l'auteur a fait dans les livres judiciaires des villes de la Petite Pologne (Małopolska) provenant de la période du XVIe - XVIIIe siecles, prouve que chaque procés criminal ne s'ouvrait qu'apres la deposition d'une plainte. Il était pourtant significatif que la plainte privée était remplacée de plus en plus par la plainte portée par l'officier public appelé *l'instigator*. Souvent en Pologne les tribunaux de villes employaient la forme intermédiaire qui consistaient à l'assistence commune de l'*instigator* et de l'accusateur privé le délateur (*delator*).

L'augmentation du rôle du principe de l'accusation publique dans le procés criminel n'a pas éliminé par le principe accusatoire. Dans le petit nombre des procés ont résigné des plaintes formelles et l'overture se faisait d'office. Cela justifie une constatation qu'en villes polonais l'overture du procés criminel ex officio n'a pas été reconnue à l'époque moderne.