<figure><img src="image_1.png" /></figure>

HAL
open science

# Datu berriak Araba-Nafarroetako euskararen historiarako: Eulateko dotrina (XVIII-XIX. m.)

Ekaitz Santazilia

<figure><img src="image_2.png" /></figure>

## ► To cite this version:

Ekaitz Santazilia. Datu berriak Araba-Nafarroetako euskararen historiarako: Eulateko dotrina (XVIII-XIX. m.). Euskera ikerketa aldizkaria, 2023, 68 (1), pp.221-318. 10.5986/eia.v1i68.256. artxibo-04163743

HAL Id: artxibo-04163743

https://artxiker.ccsd.cnrs.fr/artxibo-04163743

Submitted on 23 Jul 2023

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

Public Domain
Datu berriak Araba-Nafarroetako
euskararen historiarako: Eulateko dotrina
(XVIII-XIX. m.)

Nuevos datos para la historia del euskera en Álava y
Navarra: La doctrina de Eulate (siglos XVIII-XIX)

Nouvelles données pour l'histoire du basque en Alava
et en Navarre : La doctrine d'Eulate (XVIIIe-XIXe
décès)

New dates for the history of Basque in Alava and
Navarra: The doctrine from Eulate (18th-19th
centuries)

SANTAZILIA, Ekaitz

Nafarroako Unibertsitate Publikoa (UPNA/NUP)

ekaitz.santazilia@unavarra.es

ORCID: https://orcid.org/0000-0003-1158-821X

DOI: https://doi.org/10.59866/eia.v1i68.256

Noiz jasoa: 2023-02-15

Noiz onartua: 2023-04-19

EUSKERA ikerketa aldizkaria. 2023, 68, 1. 221-318. Bilbo

ISSN 0210-1564
Lan honetan berriki agertu den XVIII-XIX. mendeko Ameskoagoieneko euskal testu bat dut hizpide. Hango mintzo galduaren testigantza bakana dugu hau. Dokumentua deskribatu, eta noizkoa etanorena den argitu dut, baita testuaren transkripzioa eta edizioa egin ere. Hizkuntza-azterketa egiteko, inguruko hizkeretako testu-corpus historikoa hartu dut erkagai. Ondorioztatu dut Eulaten euskara bizirik zegoela orduan, eta hizkera linguistikoki mendebaldera eta mugakide duen Arabara begira egon dela.

**Gako-hitzak:** Eulate (Ameskoagoiena), euskal testuak, XVIII-XIX. mendeak, Arabako euskara, Nafarroa mendebaldeko euskara.

En este trabajo trato un texto euskérico de Améscoa Alta del siglo XVIII-XIX, recientemente hallado. Es uno de los pocos testimonios del euskera hablado allí, hoy desaparecido. He descrito el documento y resuelto quién y cuándo lo escribió. Para realizar el análisis lingüístico, he tomado como referencia el corpus textual histórico de las hablas circundantes. He llegado a la conclusión de que en aquel entonces, el euskera estaba vivo en Eulate y que, en lo lingüístico, miraba al oeste y al territorio limítrofe de Álava.

**Palabras clave:** Eulate (Améscoa Alta), textos vascos, siglos XVIII-XIX, euskera de Álava, euskera de Navarra occidental.

Ce travail concerne un texte basque de la Haute Amescoa, qui date des XVIIIᵉ-XIXᵉ siècles, et trouvé récemment. Il s'agit-là d'un des rares témoignages du basque parlé là-bas et désormais disparu. J'ai réalisé un scriptif du document et trouvé qui l'a écrit et de quand il date. Pour effectuer son analyse linguistique, j'ai pris comme référence le corpus historique des parlers avoisinants. Je suis arrivé à la conclusion qu'à cette époque le basque était parlé à Eulate et que la varieté linguistique était orientée vers l'ouest et vers le territoire limitrophe d'Alava.

**Mots-clés :** Eulate (Haute Amescoa), textes basques, XVIIIᵉ-XIXᵉ siècles, basque d'Alava, basque de la Navarre occidentale.

In this work, I study a recently appeared 18th-19th-century Basque text from Higher Amescoa. It is a unique testimony of the lost variety spoken there. I describe the document, and I show who wrote it and when. I also transcribe and edit the text. In the linguistic analysis, I compare it with the historical text corpus from the surrounding varieties. I conclude that Basque was still alive in Eulate at that time, and that such variety was linguistically related to western and the bordering Alavese Basque.

**Keywords:** Eulate (Higher Amescoa), Basque texts, 18th-19th century, Basque from Alava, Basque from Western Navarre.

SANTAZILIA, Ekaitz (2023). «New dates for the history of Basque in Alava and Navarra: The doctrine from Eulate (18th-19th centuries)», *Euskera ikerketa aldizkaria*, 68, 1: 221-318.
Mandabelarrak ebatsitako hilaurttoari

## 1. Sarrera<fnref n="1" />

Nafarroako Errege Artxibo Nagusiak berriki hartu du dohaintzan Fermin eta Aingeru Irigarai aita-seme euskaltzale nafarren funtsa (ik. Santazilia 2022a, 2022b). Bilduma horretan, bestelako dokumentuen artean, estalkian «Procede de Eulate» dioen euskal testu zahar bat dago. Jatorria zein izan zezakeen ikusita, deigarria da irigaraitarrek izkribuari arreta berezirik paratu ez izana. Hura zatekeen Ameskoako euskara galdua ezagutzeko orduan zegoen testigantza bakarra, onomastikak eta hango gaztelanian txertatutako euskal substratuko hondar-hitzek ekar zezaketenaz harago.

Guztiarekin ere, ez dezagun pentsa Aingeru Irigarai zendu zenetik, 1983tik, ibar hartako euskal ondare dokumentala bereziki ugaldu den. 2001ean agertutako Artatzako katiximatxoa (Gartzia de Albizu 2004; Salaberri 2004) aurkikuntza handia da. Haatik, testigantza horren bakartasunean, lan honetan aztergai dudan testua, Ameskoako hizkeraren ordezkari fidagarria bada –eta, ikusiko dugunez, badelakoan nago–, Nafarroako mendebaldeko euskara aski ezezagunaren historian ez ezik, Arabakoan ere sakontzeko material preziatua dugu.

Hartara, lan honetan jatorrizko dokumentuaren deskribapena egin dut lehenik (§ 2). Dokumentuak ez baitu ez datarik ez sinadurarik, testuaren egilea zein den eta idazkia noiz egin zuen azaldu dut ondoren (§ 3). Gero, testuaren edizioa heldu da (§ 4). Horren ondotik, dokumentua aztertzeko erabilitako testu-corpusa deskribatu (§ 5) eta hizkuntza-azterketa egin dut (§ 6). Eulateko eta Ameskoako egoera soziolinguistikoari buruzko datuak eman (§ 7), eta ondorioak atera ditut testuaren hizkeraz eta mintzo horren kokapen dialektalaz

<footnote n="1">¹ Testu honek asko zor die Iñaki Caminoren, Ricardo Gómez-Lópezen, Patxi Salaberri Zaratiegiren, Blanca Urgellen eta Eneko Zuloagaren iruzkin mamitsuei. Eskerrik asko, gainera, lan hau aurkezteko Monumenta Linguae Vasconum ikerketa-taldeak antolatutako mintegira bertaratu zirenei, bai eta bi iruzkingile anonimoei ere, testua arras hobetu duten ekarpenak egin baitizkidate. Ikerketa hau Zientzia eta Berrikuntza Ministerioak diruz hornitutako «Monumenta Linguae Vasconum 6: avances en cronología de la historia y la prehistoria de la lengua vasca» proiektuaren barnean dago (PID2020-118445GB-I00).</footnote>
(§ 8). Erreferentzien gibeletik (§ 9) dokumentuaren irudiak heldu dira (1. eranskina), eta hizkuntza-ezaugarrien aurkibidea buruenik (2. eranskina).

## 2. Dokumentuaren gordailua eta deskribapena

Eskuizkribuak 150 x 210 milimetroko lau folio ditu, erditik josita eta tolestuta: 150 x 105 milimetroko zortzi orriko koadernotxoa osatzen dute (ik. 1. eranskina).

Bi zati ditu, eta letrakera desberdina da bi zatietan. Lehen zatia lehen folioaren aurkian hasi eta seigarrenaren aurkian amaitzen da. Bigarrena seigarren folioaren aurkian berean hasi eta zortzigarrenaren aurkian bukatzen da. Horrezaz gain, beste folio bat du, modernoagoa, estalki moduan.

Esan bezala, izkribua Fermin eta Aingeru Irigarairen funtsean dago. Orain, beraz, jatorrizkoa ikusi nahi duenak, Nafarroako Errege Artxibo Nagusiko familia funtsen artean, irigaraitarrenera jo behar du (1. kaxa, 3. karpetatxoa, signaturarik gabe-4).<fnref n="2" />

Testua galde-erantzun bidezko kristau dotrina da, eta Asteterena du oinarri.<fnref n="3" /> Lehen zatia Juan Irazusta Hernialdeko erretore alkizarraren dotrinaren zati baten kopia zuzena da, aztertuko ez ditudan aldaketatxo batzuk bazter utzita. Irazustarenak hasieran dakartzan sarrera, otoitzak, mandamentuak eta artikulu fedezkoak falta dira eskuizkribuan. Ondotik galde-erantzun bidezko dotrina heldu da Irazustarenean. Bada, horren lehendabiziko lau zatiak kopiatu ziren eskuizkribuan. Honako izenburua daramate Irazustaren 1739ko lehen edizioan: *Doctrina Christianaren declaracioa galdetcen, eta erantzuten dala; Doctrina Christianaren Particioa; Doctrina Christianaren leenengo partea ceñean declaratcen diraden Credoa eta Articuluac, eta Doctrina Christianaren bigarren partea, ceñean declaratcen dan cer escatu bear dan, eta Eliza Ama Santuaren Oracioa.* Hirugarren partearen (ceñan declaratcen dan cer obratu bear dan) izenburua eta hasierako esaldia baino ez ziren kopiatu.

<footnote n="2">² Artxiboak izendatzeko, honako laburdurak erabili ditut: AEA: Arabako Elizbarrutiko Artxiboa; CEA: Calahorrako Elizbarrutiko Artxiboa; NEAN: Nafarroako Errege Artxibo Nagusia; IEA: Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboa. Bihoakie esker ona artxibozain guztiei.</footnote>

<footnote n="3">³ Baina ez da Asteterena zuzen-zuzenean. Bigarren mailako iturriren batetik edan duela dirudi; zein, ordea, ez dakit.</footnote>
Ezagun denez, Irazustaren testuak edizio ugari izan zituen. Aitzinatu dudanez, lehena Iruñean atera zen, 1739an, Jose Joakin Martinezenean. Leturiagak (2022: 143-144) argitalpenen zerrenda eman du, horretara den-denak bildu ez baditu ere. Ezagutzen ditugun lehen edizioetatik hurrengoetara, testua nabarmen ukitu zuten (Lakarra 1985: 43). 1742ko bigarren edizioko alerik ez dut eskuztatzerik izan,<fnref n="4" /> baina bai Benito Coscolluelak Iruñean XVIII. mendearen azken laurdenean inprimatutakoa,<fnref n="5" /> baita 1784an La Lamak Tolosan argitara emandakoa ere.<fnref n="6" /> Gure eskuizkribua, haatik, 1739ko lehen ediziotik kopiatua ez bada, Iruñean ateratako ondokoei jarraiki zitzaien, ez 1784an Tolosan ateratakoei edo ondokoei. Ikus letrakera lodiz nabarmendu ditudan bi hitzen alderaketa, 1. taulan.

1. **taula.** Irazustaren dotrinaren alderaketa (neronek egina)

<table><thead><tr><td>Eskuizkribua</td><td>1739ko edizioa (Iruñea, Martinez)</td><td>XVIII. mendeko edizioa (Iruñea, Coscolluela)</td><td>1784ko edizioa (Tolosa, La Lama)</td></tr></thead><tbody><tr><td>E. iru gurutce eguitea <b>escueco</b> escuaren aurreneco beatzarequin, lenengoa <b>bellarrean</b>, bigarrena aoan, irugarrena bularrean, itcegitandala Jaungoyco gure Jaunarequin.</td><td>E. iru Gurutce eguitea <b>escueco</b> escuaren aurreneco beatzarequin, leenengoa <b>belarrean</b>, bigarrena aoan, irugarrena bularretan, itzeguiten dala Jaungoyco gure Jaunarequin.</td><td>E. Iru Gurutce eguitea <b>escueco</b> escuaren aurreneco beatzarequin, leenengoa <b>belarrean</b>, bigarrena aoan, irugarrena bularretan, itzeguiten dala Jaungoyco gure Jaunarequin.</td><td>E. Iru gurutce eguitea <b>escuico</b> escuaren aurreneco beatzarequin, leenengoa <b>becoquian</b>, bigarrena aoan, irugarrena bularretan, Itz eguiten dala Jaungoico gure Jaunarequin.</td></tr></tbody></table>

<footnote n="4">⁴ Aurkitu dudan ale bakarra Berlingo *Staatsbibliothek* delakoan dago (Zr 32392).</footnote>

<footnote n="5">⁵ Edizioak ez du datarik, baina inpimategia 1774. eta 1794. urteen artean aritu zela badakigu (Iturbide 2015).</footnote>

<footnote n="6">⁶ Horiezaz gain, 1793, 1797, 1814, 1826, 1830, 1832 eta 1837ko edizioak ere ikusi ditut, eta de-nak lotzen zaizkio 1784koari, alderatu dudan zatitxoan bederen.</footnote>
Eskuizkribuaren bigarren partea heldu da gero, 6r-8r orrialdeetan dagoe-
na, eta nik hori baino ez dut aztertuko lan honetan. Hala ere, 1. eranski-
nean dokumentu osoaren irudiak eman ditut.

Bigarren zati hori ez da Irazustarenetiko kopia. Lehenik, galdera eta eran-
tzunen bidezko zati bat du; gero, konfesio orokorra eta akto (edo auto)
kontriziozkoa. Galdera eta erantzunen zati hori bitxia da: Asteteren dotri-
nan atal beregaina duen dotrinaren zatiketa, lehen partearen zatiak eta bi-
garrenarenak, denak nahasian emanak dira.

Bigarren zati honek, Irazustarenetik kopiatutako lehen partearekin alde-
ratuta, letrakera diferentea du eta beste euskara bat dakar, Eulaten mintza-
tuko zenetik aise hurbilago dagokeena, ikusiko denez. Are gehiago, adieraz-
garria da Irazustaren dotrinak eta, oro har, XVIII. mendeko euskarazko
produkzioak ez zuela, irudiz, testuan herexa esanguratsurik utzi.

3. Egilea eta data

Testua denboran kokatzeko, eskuizkribuaren lehen zatiko Irazustaren
dotrinaren lehen edizioaren *post quem* data dugu (1739). Letrakerak, gaine-
ra, XVIII. mendekoaren eta XIX. mende hasierakoaren eitea du (ik. 1.
eranskina). Argudio historiografikoen sailean, badakigu Gabriel Menendez
de Luarcak 1787. urte inguruan gehiketa garrantzitsuak egin zizkiola Aste-
teren dotrinari, eta horiek letrakera zuzena erabiliz bereizi zituela jatorriz-
kotik (Resines 1981: 81-82). Aztertu dugun eskuizkribuaren bigarren zatiak
Luarcaren gehiketaren aurreko bertsioa dirudi atal batzuetan, baina beste
batzuetan Luarcaren testuaren moldaketa dugula ematen du (ez hitzez hi-
tzeko itzulpena). Hori hala, eta iturrien azterketa zehatza beste baterako
utzita, *post quem* data XVIII. mende hondarrera eraman beharko genuke.<fnref n="7" />

Hori gutxi balitz bezala, ondotik gehitutako goarda horretan, arkatzez idatzia, «Procede de Eulate» irakur daiteke, baita irakurgaitz suertatu zaidan beste hitz

<footnote n="7">⁷ Oikiako dotrinan (Lakarra 1987) ere ageri dira Luarcarenak bide diren pasarteak. Testua 1759koa ez dela pentsatzeko Segurolak (2013) emandako argudioei hau ere gainera dakieke.</footnote>
bat ere. Goarda horretan berean, bolalumaz oraingoan, «-Bakedano- / [Olazti?]->» ere idatzita dago, ustez Aingeru Irigarairen kaligrafian.<fnref n="8" /> Ik. 1. irudia.

1. irudia. Eskuizkribuaren goardetan idatzirik heldu dena (NEAN, Irigarai funtsa, 1. kaxa, 3. karpetatxoa, signaturarik gabe-4)

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

Halakoek Nafarroako mendebaldera garamatzate, eta XVIII-XIX. mendetara. Testu erlijiosoa izanik, Eulateko parrokia-liburuetara jo dut, bataioak, heriotzak, ezkontzak, konfirmazioak eta halako sakramentuak eskuz

<footnote n="8">⁸ OEHk (s. v. belar 2) dio: «Hay bellarrea [sic] en un catecismo ms. que lleva en la portada la indicación ‘Baquedano’ (comunicación de J. J. Beloki)». Beloki hori Juan Jose Beloki (Tolosa, 1906-Donostia, 1980) euskaltzain urgazle eta Aranzadi Zientzia Elkarteko kidea izan daiteke, Koldo Mitxelenarekin batera Erronkaribarko mintzoaren azken printzak biltzen ibilitakoa. Koldo Mitxelena Kulturunean gordetzen dira Belokik Errenteriako hizkuntzalariari 1969 eta 1974 artean igorri gutunak, eta menturaz hor informazio gehiago eskuratu daiteke aipatu eskuizkribuaz. Zernahi dela ere, izkribu hori hona ekarri duguna bera baldin bada, «bellarrean» dakar bi aldiz, eta ez «bellarrea». Edonola ere, bi lekukotasunak lehen zatian daude; hots, Irazustaren dotrinatik kopia tutakoan, eta hura da, beraz, lehen mailako iturria.</footnote>
jaso zituzten herriko apezen letrakerek eta eskuizkribuarenak inoiz bat egi-
ten zuten begiratzera.<fnref n="9" />

Dudarik ez dago eskuizkribuaren bigarren zatia, aztergai duguna, Juan Migel Gartzia de Bakedano Eulateko (Ameskoagoiena) apezak eraman zue-la paperera.<fnref n="10" /> 2. irudian parrokia-liburu batetik ateratako orrialde baten adibidea bildu dut, gure testuaren letrakerarekin alderatzeko.<fnref n="11" /> Ikusiko du-gunez, ziur aski Eulateko erretore zela idatzi zuen testutxoa.

2. irudia. Juan Migel Gartzia de Bakedanoren letrakera (IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko bataiatuak 1750-1813, 138r)

<figure><img src="image_4.png" /></figure>

<footnote n="9">⁹ Gainera, Ameskoako (goieneko eta barreneko) gainerako herrietako parrokia-liburuak ere mia-
tu ditut, baita Olatzagutikoak ere.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ Ameskoagoiena hiru udalerrik osatzen dute: Aranaratxek, Larragoak eta Eulatek. Mendebaldera, Arabako Haraneko Kontrasta du mugakide; iparraldean, Urbasa eta Burunda; ekialdera Ameskoa-barrena, eta hegoaldera Lokiz mendia eta Lana. Ibarra administratiboki nafarra izan arren, histori-koki Calahorrako elizbarrutian egon da, 1955ean hiru udalerriak Iruñekoan sartu ziren arte.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Irazustari kopiatutako lehen partea ere Gartzia de Bakedanorena delakoan nago, letrakera desberdina izan arren. Parrokia-liburuetan begiratuta, lehen zati horren letrakera eta Bakedanok Larragoako defuntuen liburuan 1766. urtean darabilena (IEA, Parrokia-artxiboak, Larragoako defuntuak 1647-1908), esaterako, oso antzekoak dira.</footnote>
Juan Migel Gartzia de Bakedanori buruzko zertzelada biografiko zenbait ekarriko ditut jarraian (ik., orobat, Gartzia de Albizu 2022: 172). Juan Migel Gartzia de Bakedano Gartzia de Albizu Eulaten berean sortu zen, 1739ko maiatzaren 15ean, eta biharamunean bataiatu zuen Frantzisko Saenz de Jauregi apezak, herriko parrokian.<fnref n="12" /> Aita izen bereko Juan Migel Gartzia de Bakedano larragoarra zuen, eta Juana Gartzia de Albizu, aldiz, Eulateko ama. Aitaren aldetiko aitona-amonak Larragoako Juan Gartzia de Bakedano eta Maria Frantziska Saenz de Larramendi zituen, eta Juan Gartzia de Albizu eta Juana Saez de Jauregi eulatearrak ziren amaren gurasoak.

Juan Migelen gurasoak 1738ko maiatzaren 19an ezkondu ziren Eulaten. 24 urte zituen senarrak, eta 36 emazteak.<fnref n="13" /> Hortaz, urtebete ezkonduta egin eta berehala sortu zen Juan Migel. Lehen ume hori azkena ere izan zen amarentzat: erditzearen ondorioz, egun hartan berean hil zen, 37 urtetan.<fnref n="14" />

Juan Migelen aita berriz ezkondu zen, Paula Ruiz de Galarretarekin oraingoan, 1741eko abuztuaren 10ean. Emazte berriak, eulatearra bera, herri bereko Pedro Ruiz de Galarreta Okariz eta Maria de Urra zituen guraso.<fnref n="15" /> Bikote berriak beste hiru ume izan zituen, baina senarra, gure Juan Migelen aita, 1750eko uztailaren 16an hil zen, 36 urterekin,<fnref n="16" /> eta alargunak bere bizkar hartu behar izan zituen lau umeak: 11 urteko Juan Migel, eta beste hirurak.

Urte hartan berean, emakume alargunduak Matias Gartzia de Albizu hartu zuen senar,<fnref n="17" /> baita beste lau ume izan ere, harekin. Matias 1784an zendu zen eta Paulak, Juan Migelen amaordeak, 1788an eman zuen azken hatsa, sosik gabe.<fnref n="18" />

<footnote n="12">¹² IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko bataiatuak 1669-1749.</footnote>

<footnote n="13">¹³ IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko ezkonduak 1663-1808.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko defuntuak 1679-1806.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko ezkonduak 1663-1808.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko defuntuak 1679-1806.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko ezkonduak 1663-1808.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko defuntuak 1679-1806.</footnote>
Bistan denez, gure protagonistaren haurtzaroa ez zen erraza izan. Hori bai, familia zabala izan arren, guztiak Eulatekoak edo ingurukoak ziren. 1754an eman zion konfirmazioa Andres de Porras Calahorrako eta La Calzadako apezpikuak Agurainen, herriko beste ume batzuekin batera; tartean, anai-arreba batzuk.<fnref n="19" />

Lizarrako gramatika estudioan ikasteari ekin zion 1753ko urrian, 1757ko abuztura bitarte. Lizarran, Andres Gonzalez de Araiaren etxean hartzen zuen ostatu, eta Eulatera itzultzen zen udako oporretan, abuztu bukaeratik San Lukas egunera.<fnref n="20" />

Bestalde, teologia Gasteizko domingotarrekin ikasi zuen hiru urtez, Filosofia Calatayudeko jesuitekin beste hiru urtez, eta Moral ikasketak ere egin zituen urtebetez,<fnref n="21" /> baina ez dut jakiterik izan zein ordenatan eta zein data zehatzetan izan zen hori.

Lehen tontsura 1761ean erdietsi zuen,<fnref n="22" /> baina gainerako ordenak noiz jaso zituen dioen agiririk ez da gaurdaino iritsi. Ondoko urteetan izan bide zen. Hori bai, ordena nagusiak jaso ahal izateko, Eulaten berean kapilautza bat eman ziotela diote agiriek.<fnref n="23" />

Benefizio bat lortu zuen Larragoan, eta hura izan zuen, segur aski, ondorengo egoitza. 1763ko auzibide batean, han ageri da jadanik,<fnref n="24" /> eta 1764an benefizio erdi bat lortu zuen hango elizan.<fnref n="25" /> Ondotik hango abadetza lortu zuen. Parrokia-liburuetan 1766ko otsailaren 8an ageri da lehen aldiz haren sinadura.<fnref n="26" /> Geroxeago, 1768an, soldata apur bat osatzeko, eliza hartan berean libre zegoen benefizio erdi bat galdegin zuen, edo beste eliza batzuetan

<footnote n="19">¹⁹ IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko konfirmatuak 1737-1801.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ CEA, 12/469/7.</footnote>

<footnote n="21">²¹ CEA, 17/797-79.</footnote>

<footnote n="22">²² CEA, 12/469/7.</footnote>

<footnote n="23">²³ CEA, 17/768-49.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ CEA, 22/768-33.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ CEA, 15/239/4.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ IEA, Parrokia-artxiboak, Larragoako defuntuak 1647-1908.</footnote>
zerbitzatzeko eskubidea,<fnref n="27" /> eta urte hartan berean, herriak auzipetu zuen, Larragoako elizako ohiturak eta zereginak behar bezala betetzen ez zituela-ko.<fnref n="28" /> 1767ko abuztuaren 16an sinatu zuen azken aldiz parrokia-liburuan.<fnref n="29" />

Handik, Arabara jauzi egin zuen. Urabaingo parrokia-liburuetan 1767ko abenduaren 1ean ageri da bere letrakera eta sinadura lehenekoz,<fnref n="30" /> eta 1769ko ekainaren 27an, azkenekoz.<fnref n="31" /> Ondoko urteetan zertan aritu zen ez dakit, baina 1773ko ekainaren 14an bederen Bikuñako parrokian zerbitzatzen ari zen, parrokoa beste bat izanik ere,<fnref n="32" /> eta 1774ko azaroaren 7an parroko gisa sinatzen du jadanik.<fnref n="33" /> Bikuñako parrokia-liburuek 1776ko irailaren 24an jaso zuten Bakedanoren eskutiko azken agiria.<fnref n="34" />

Eulaten benefizio bat lortzeko oposizioa egin bide zuen gero, baina ez zuen eskuratu. Ez dut beste berririk aurkitu, 1783ko justizia-auzibide batean Eulateko benefiziadua dela esaten zaigun arte.<fnref n="35" /> Ondoren, erretoretza lortu zuen eliza hartan. Eulateko parrokia-liburuetan sinatu zuen lehen agiria 1786ko azaroaren 30eko heriotza bat izan zen.<fnref n="36" /> Han apez zegoela, eliza hartako San Joan Bataiatzailearen Kofradiaren kapilautza ere bazuen, baina ezin omen zituenez horrek eskatzen zituen zereginak behar bezala ase, kapilau-kargua uztea erabaki zuen 1789an.<fnref n="37" /> Parrokia-liburuan sinatu zuen azken agiria 1796ko maiatzaren 27ko bataio bat izan zen.<fnref n="38" /> Urte hartako uztailean zereginetatik salbuetsi zuten, bista- eta erreuma-arazoak zituela-

<footnote n="27">27 CEA, 17/768-49.</footnote>

<footnote n="28">28 CEA, 17/768-60.</footnote>

<footnote n="29">29 IEA, Parrokia-artxiboak, Larragoako bataiatuak 1714-1838.</footnote>

<footnote n="30">30 AEA, Parrokia-artxiboak, Urabaingo bataiatuak 1717-1875, 02671/001-01.</footnote>

<footnote n="31">31 AEA, Parrokia-artxiboak, Urabaingo bataiatuak 1717-1875, 02671/001-01.</footnote>

<footnote n="32">32 AEA, Parrokia-artxiboak, Bikuñako ezkonduak 1673-1830, 02781/001-002.</footnote>

<footnote n="33">33 AEA, Parrokia-artxiboak, Bikuñako bataiatuak 1671-1798, 02781/001-01.</footnote>

<footnote n="34">34 AEA, Parrokia-artxiboak, Bikuñako hildakoak 1674-1801, 02781/001-04.</footnote>

<footnote n="35">35 NEAN, Errege-auzitegiak, 315779.</footnote>

<footnote n="36">36 IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko defuntuak 1679-1806.</footnote>

<footnote n="37">37 CEA, 16/174/8.</footnote>

<footnote n="38">38 IEA, Parrokia-artxiboak, Eulateko bataiatuak 1750-1813.</footnote>
ko.<fnref n="39" /> Eulateko abadetzan egon zen urteetan, baina, ez bide zuen herritarrekin harreman ona izan. Datarik gabeko agiri batean Bakedanok berak salatu zuenez,<fnref n="40" /> herriko eliztarrek ez zioten apezari zor zaion begirunea eta maitasuna. Nonbait, gurasoek herentzian utzitako etxea eta ondasunak eskuratzeko egindako kudeaketa ez zen herritarren gustukoa izan. Bestalde, elizatik urrun bizi zela eta, eguraldi txarra zegoenean bidea zaldiz egin behar izaten zuela dio, eta, ondorioz, ezin zituela eliztarrak behar bezala artatu. Hartara, kargua Santiago Albizu benefiziadu gazte prestuaren eskutan para zezaten eskatzen du agirian. Jaramon egin bide zioten, 1796tik aurrera hura ageri baita parrokia-liburuen sinatzaile. 1797ko eta 1817ko auzibide banatan ikus daitekeenez,<fnref n="41" /> parrokiako benefiziadu izaten segitu zuen.

Gerra-giro hartan, halabeharrez egin behar ziren gizonen erroldak. 1775ekoan eta 1777koan ez da haren izenik ageri,<fnref n="42" /> eta 1786an herrian parroko bat eta hiru benefiziadu zeudela badakigu, baina agiriak ez dakar izenik.<fnref n="43" /> 1794koan aitoren semeak baizik ez ziren erroldara bildu eta, beraz, ez dago gure apezaren berririk.<fnref n="44" />

1790eko urriaren 1ean testamentua egin zuen Juan Migelek.<fnref n="45" /> Elizan zuen hobian lurperatzeko eskatu zuen eta, ohiturari jarraikiz, argizariak eta ogiak para zitzatela eskatu. Juan Lorentzo Gartzia de Arbizu iloba eta haren emazte Juana Ruiz de Galarreta izendatu zituen jaraunsle nagusi, baina bi-garren lehengusu zuen Bernarda Gartzia de Bakedano gasteiztarrari ere puskak ederra utzi zion, apezari eta bere etxeari emandako zerbitzua eskertzeko. Baliteke hura izatea Juan Migelen gelaria. Gainera, hari agindu zion heriotzaren orduan zereginez arduratzea, ez zitezen familiako jaraunsleak heren-

<footnote n="39">³⁹ CEA, 16/174/8.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ CEA, 1/50/29.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ NEAN, Errege auzitegiak, 139596 eta 157513.</footnote>

<footnote n="42">⁴² NEAN, izen-emateak, 3. sorta, 7. zk., 4. sorta, 6. zk.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ NEAN, izen-emateak, 7. sorta, 9. zk.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ NEAN, izen-emateak, 3. sorta, 11-4. zk.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ NEAN, Protokoloak, Lizarra, Los Arcos, Santos Lizuain not., 2130/1.</footnote>
tzia eske behar baino lehenago etor. 1819an testamentua moldatu zuen,<fnref n="46" /> iloba ezkonberriari ere zerbait uzteko. Testamentuetan, gainera, Kanpezun den Pierolako San Joango komentuari ere utzi zizkion ondasun batzuk. Han egon ote zen inoiz eskuizkribuaren egilea?

81 urte zituela, 1820ko abenduaren 18an, arratsaldeko ordu batean hil zen Juan Manuel Gartzia de Bakedano, hernia baten ondorioz. Testamentuan Eulateko San Martingo elizan atseden hartzea eskatu bazuen ere, San Joan Bataiatzailearenean (ermita gaur egun) ehortzi zuten, han baitzen helria behin-behinean.

## 4. Testua

Atal honetan, lehenik transkripzio-irizpideak finkatu ditut. Ondotik, testuaren edizioan, transkripzio semipaleografikoa eman dut eta oharrak orrialdearen peko aldean sartu.

### 4.1. Transkripzio-irizpideak

Testu honen transkripzioa egiteko, jatorrizko dokumentua eta berorri egindako argazkiak erabili ditut. Honako irizpide hauei lotu natzaie:

- Galderak eta erantzunak elkarren segidan heldu dira jatorrizkoan. Lerroka banatu ditut, errazago irakur daitezen.

- Hala letra larriak eta xeheak nola puntuazioa egungo ortotipografia-arauetara ekarri ditut, inolako oharrik egin gabe.

- Hitzen jatorrizko banaketari eutsi diot.

- Jatorrizkoan ez dagoen ezer gehitu badut, parentesi karratuen artean eman dut.

- Testua laburra baita, ez dut lerroen eta orrialdeen banaketa markatu.

<footnote n="46">⁴⁶ NEAN, Protokoloak, Lizarra, Artabia, Manuel Azcona not., 5929/2.</footnote>
– Kasu batzuetan, hitz edo hitz-zati batzuk azpimarraturik ageri dira eskuizkribuan. Berezitasun linguistikoak nabarmentzen ohi dituzte eta autoreak ez beste norbaitek egin dituelakoan nago: Irigaraik, apika. Beste tinta batez eginak ere badirudite. Edizioan, kendu egin ditut.

– Zuzenketak eta moldaketak oin-oharretan eman ditut, *forma aldatua* ]jatorrizko *forma* egitura erabiliz. Ohar paleografikoak eta bestelakoak ere oin-oharretan edirenen ditu irakurleak.

## 4.2. Edizioa

P[regunta].<fnref n="47" /> Ceimbat jangoico dago?

R[respuesta]. Vat.

P. Non dago Jaungoico?<fnref n="48" />

R. Lecu guztietan; especialmente ceruen,<fnref n="49" /> eta Aldaraco Sacramentu Santuen.<fnref n="50" />

P. Cer da Jaungoicoa?

R. Da jaunbat esan eta pensatu didiquen baino excelentiaba; jaunbat infinitamente ona, poderosoa, jaquinsua,<fnref n="51" /> justua, principio eta fin gauza guzciain.

P. Cembat persona dira?

R. Iru.

<footnote n="47">⁴⁷ P[regunta]: duda egin daiteke laburdura hauen gibelean gaztelaniazko hitzak ote dauden, ala euskarazko *pregunta* eta *respuestia* (*a* + *a* > *ea* eta *ea* > *ia* bilakabideez, ik. § 6.2.1.2 eta § 6.2.1.11). Kontuan izanda autore honek <r>-z hasten diren maileguetan protesia duela (cf. *errecibitu*, *erra-zoiezcora*...), eta beste euskal dotrina batzuetan ere halakoak erdaraz eman izan direla, erdaraz-kotzat jo ditut.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ *Jaungoico*: <n> gaineko lerroartean esku berak gehitua.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ *ceruen J cet ten*: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ *Santuen J Santen*: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ *jaquinsua J jaquinsa*: ik. § 6.1.1.</footnote>
P. Cenzuc<fnref n="52" /> dira?

R. Aita, eta Semia, eta Espiritu Santu jauna.

P. Aita da Jaungoico?

R. Bai, jauna.

P. Semia da Jaungoico?

R. Bai, jauna.

P. Espiritu Santu jauna da Jaungoico?

R. Bai, jauna.

P. Dira iru Jaungoico?

R. Ez, jauna, baice iru persona distinto, eta Jaungoico<fnref n="53" /> berdadero bat.

P. Cein persona einzan guizon?

R. Semia.

P. Non einzan guizon?

R. Ama Virginiaren<fnref n="54" /> entrainatan.

P. Noren obraz?

R. Espiritu Santu<fnref n="55" /> jaunaren obraz.

P. Ceimbat gauza obratu eben<fnref n="56" /> Espiritu Santu jaunac?

<footnote n="52">⁵² Cenzuc | Cenzut: hitz amaierako horzkaria erratatzat ala adizkiaren lehen hots horzkariarekiko asimilaziotzat jo behar den dudatu daiteke. Testuan ez dago testuinguru fonetiko bereko beste adibiderik konparagarri, baina d- ere idatzi izanak lehen aukeraren alde lerratu nau. Bestalde, beste euskal testu batzuetan ere grafikotzat jo beharreko halako alternantziak daude. Cf., adibidez, Añibarroren *deutsuc* ‘deutsut’ (Urgell 2001).</footnote>

<footnote n="53">⁵³ *Jaungoico* | *jaugoico*: ohart bedi lehenago ere akats bera egin eta autoreak berak zuzendu duela (ik. 48. oin-oharra).</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ *Virginiaren* | *Virgi-* / *giniaren*.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ *Santu*: gaineko erroartean esku berak gehitua.</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ *obratu eben* | *obratteben*: ik. § 6.1.1.</footnote>
R. Lau, jauna.

P. Cein dira?

R. Lenaingua, creatu eben<fnref n="57" /> arimia ecereceti.<fnref n="58" /> Bigarna, formatu eben<fnref n="59" /> gorpuza Ama Virginiaren odoleti.<fnref n="60" /> Irugarna, unitu eben<fnref n="61" /> arimia ta gorpuza alcarri. Laugarna, arima ta gorpuza alcarri unituric, juntatu eben<fnref n="62" /> vigarren personiari, ceindan Semia, eta gueldituzan jaun ta jaungoico einic.

P. Cerua<fnref n="63" /> ta lurra,<fnref n="64" /> eta mundu guztico gauzac noc eindau?

R. Jaungoicoac, jauna.

P. Non egoan Jaungoicoa cerua<fnref n="65" /> ta lurra eimbaino len?

R. Beregan, jauna.

P. Cembat gauza dago obligaturic christiaba jaquite,<fnref n="66" /> uso errazoiezcora elduazquero?

R. Lau gauza.

P. Cein dira?

R. Cer biardugun<fnref n="67" /> sinistatu, cer biar dugun escatu, cer biar dugun obra-tu eta cer biardugun errecibitu.

<footnote n="57">⁵⁷ creatu eben J creatteben: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="58">⁵⁸ ecereceti: hitz honen aurretik bigar idatzi zuen autoreak, eta gero ezabatu.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ formatu eben J formatteben: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ odoleti J odolete.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ unitu eben J unitteben: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="62">⁶² Juntatu eben J juntatteben: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ Cerua J Cetta: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ lurra: bigarren <r>-a gaineko lerroartean esku berak gehitua.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ cerua J cetta: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ gaquite J jaquite: usus scribendiari begiratuta (Cf. jaquinougu, *Jaquitougula* behin eta berriz).</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ biardugun J bian-/ dugun.</footnote>
P. Nola jaquinougu cer biardugun<fnref n="68" /> sinistatu?<fnref n="69" />

R. Jaquitougula Credoa, edo Articulo Fedecoac.

[P.] Nola jaquinougu cer biardugun escatu?

R. Jaquitougula Paternosterra, eta beste Elizaco oraicioac.

P. Nola jaquinougu cer biardugun obratu?

R. Jaquitougula Jaungoicoaren legueco mandamentuac,<fnref n="70" /> Elizacoac, eta obra misericordiaz coac.

P. Nola jaquinougu cer biardugun errecibitu?

R. Jaquitougula Elizaco zazpi sacramentuac.<fnref n="71" />

Confesatu baino len:

Jauna, emon<fnref n="72" /> veit vere grazia<fnref n="73" /> ondo confesatu nadin, ceregati izandidi-
que au nere azqueneco confesio.<fnref n="74" /> Ni, becataria,<fnref n="75" /> confesace naiz Jaungoico
guziz poderosoari, eta Maria Virgina veti bienaventuratuari,<fnref n="76" /> eta S[a]n
Mig[ue]l Arcangel bienaventuratuari,<fnref n="77" /> eta S[a]n J[ua]n Baptista, eta S[a]n
Pedro ta S[a]n Pablo apostoloai, eta santu guztiai, eta zuri, nere ayta espiri-
tuala, ceregati vecatu eindudan pensamentuz, izcez eta obraz, noure culpaz,
noure culpaz,<fnref n="78" /> noure gravisima culpaz. Eta, onegati, eregu eitout Maria

<footnote n="68">⁶⁸ *biardugun* ] *biardungun*.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ sinistatu: lehendabiziko <i>-k> puntua falta du.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ *mandamentuac* ] *mandamentac*: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ *sacramentuac* ] *sacramentac*: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="72">⁷² *emon*: <o> ez da ongi irakurtzen.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ *grazia* ] *grazza*: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ *confesio*: orban batek hitzaren hasiera ongi irakurtzea zailtzen du.</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ *becataria* ] *becatata*: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ *bienaventuratuari* ] *bienaventuratari*: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ *bienaventuratuari* ] *bienaventuratari*: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ *culpaz*: <u>-k> puntua edo orbana du gainean.</footnote>
Virgina bienaventuratuari,<fnref n="79" /> S[a]n Mig[ue]l Arcangel bienaventuratuari,<fnref n="80" /> S[a]n J[ua]n Bap[tis]ta, eta S[a]n Pedro ta S[a]n Pablo apostoloay, eta santu guztiay, eta zuri,<fnref n="81" /> nere ayta espirituala, eregu eindaizun neregati Jaungoyco<fnref n="82" /> nere jaunari. Amen.

Auto contriziozcoa:<fnref n="83" />

Nere Jesu Christo jauna, Jangoico ta guizon verdaderua, nere criadore ta erredentoria: berori dana gatic, eta cere gatic amacezaudan gauza guztiain gainen,<fnref n="84" /> damu dut, Jauna, damu dut vioz guztiz<fnref n="85" /> verori ofendizaitia. Emaitedraut iz ez yau ofendizeco, eta confesatu ta cumplizeco emaitedordain penitenzia,<fnref n="86" /> eta apartazaiteco vecatuaren<fnref n="87" /> ocassio guztietati: Eta ofrecizate draut nere vizia,<fnref n="88" /> obrac<fnref n="89" /> ta travajuac, bere Pasio Santuarequi batera, nere vecatuain<fnref n="90" /> satisfazcioraco.<fnref n="91" /> Esperanza daucat barcatuco dordazula guztiac, eta emonendordazula grazia<fnref n="92" /> aguinzaite dudanau cumplizaiteco. Amen.

<footnote n="79">⁷⁹ bienaventuratuari J bienaventurattari: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ bienaventuratuari J bienaventurattari: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="81">⁸¹ zuri J curi: usus scribendiak zuzenketaren alde egiten du. Ikuserro batzuk gorago, egitura berbera: eta zuri, nere ayta espirituala...</footnote>

<footnote n="82">⁸² Jaungoyco: <n> gaineko lerroartean esku berak gehitua, leku faltagatik.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ contriziozcoa J contizozcoa: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ gainen: hitz honen amaieran irakurgaitza den zerbait ezabatu zuen egileak.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ vioz guztiz: gaineko lerroartean esku berak gehitua.</footnote>

<footnote n="86">⁸⁶ penitenzia J penitenza: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ vecatuaren J vecattaren: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ vizia J vizza: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ obrac: <c> gaineko lerroartean esku berak gehitua.</footnote>

<footnote n="90">⁹⁰ vecatuain J vecattain: ik. § 6.1.1.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ satisfazcioraco] satisfazciaraco. Bigarren <c>-ren gainean puntua dago, aurreko <i>-ren okerreko eraginez.</footnote>

<footnote n="92">⁹² grazia J graza: ik. § 6.1.1.</footnote>
## 5. Corpusa

Hizkuntza-azterketa egiteko, arreta bereziz begiratu dut testu honetan ageri diren ezaugarriak zein beste lekutan dauden eta, ahalaz, noiztik. Horretarako, nola ez, testu zaharretara jo dut. Ameskoako euskal testuak txoil bakanak dira. Garrantzitsuena, ezbairik gabe, XVIII. mende hondarreko Juan Bizente Diaz Artatzako apez zudairiarrak idatzitako katiximatxoa da (Art; Gartzia de Albizu 2004; Salaberri 2004), geografian eta kronologian gurearen aski gertukoa baita. Gainerakoan, Ameskoako justizia-auzibideetan ediren daiteke euskarazko esaldirik, XVI. mendean. Larragoan 1526ko (Maiora 2018: 76) eta 1556ko (Maiora 2018: 91) testutxo bana ditugu, Zudairin 1539ko bat (Maiora 2018: 78-79), Bakedaon 1550. urteko ezkontza-fedea ere hor dugu (Satrustegi 1981: 90-91), eta beste pasartetxo bat 1566ko prozesu batean (Maiora 2011: 61-62). Justizia-auzibideetako ekarria, hala ere, tentuz erabili behar da, pasarteek darabilten mintzoa erlatiboki diatopikoa (Camino 2009: 313-318) izan daitekeelako (ik. honetaz Santazilia 2017, 2019; Urrestarazu 2022); alegia, eskribauek idatzirako erabili ohi zuten ereduaren eraginpekoa.<fnref n="93" /> Hori gutxi balitz bezala, esaldien ekoizleak, entzuleak, eta izkribuz jaso zutenak nongotarrak ziren behar bezala ikertzeko dago, eta Maiorak emandako transkripzioak ere, zenbaitetan, zuhur begiratu behar dira. Bestalde, ezaugarrien aldetik ez dira –kasu honetan eta testu hau aztertzeko– bereziki esanguratsuak. Buruenik, toponimia eta hondar hitzak ditugu Ameskoako hizkeraren datu-iturri. Gauza jakina denez, halakoetan, lexikoaz gaindiko ezaugarriak ediretea zaila da (Salaberri 2015: 239) eta alderdi kronologikotik kokatzea ere ez da lan erraza. Toponimiak, hondar hitzek eta auzibideek emandako datuak, beraz, bakan aipatuko ditut.

Urgellek (2020) Araba erdialde eta sartaldekotzat dituen testuei ere sistematikoki begiratu diet. Erdialdean, Landucciren hiztegia (Lan; Agud;

<footnote n="93">⁹³ Bestela da testu jakin bat hangoa edo hemengoa ezin izan daitekeela esatea, laburra denean batik bat. Hala, Belaskok eta Gartzia de Albizuk (2005: 11) Bakedaoko 1550eko ezkontza-zina Iruñe aldeko euskaran idatzirik dagokeela diote. Haatik, testutxo horretan ez dakusat nik ezaugarri bakar bat ere XVI. mendeko Ameskoan posible ez dena, orduko euskaraz dakigun apurrarekin. Bertze izan daiteke, agian, Ameskoan espero ez dugun gauza bakarra, baina Gamiz sabandoarrak eta Larragoako 1556ko prozesuak ere badakarte.</footnote>
Mitxelena 1958) eta Lazarragaren eskuizkribua (Laz; Bilbao et al. 2020) daude, XVI. eta XVII. mendeetan hurrenez hurren. Ekialdean, Gamiz saborandoar Iruñeratuaren bertsoak erabili ditut XVIII. menderako (Gam; Goikoetxea 1982), ahantzi gabe Iruñeko mintzoaren ezaugarriak ere izan ditzaketela, lehenekoz Knörrek iradoki bezala (1974: 218).<fnref n="94" /> Irizpide kronologikoari ezinbestean erreparatuta, eta gaia bera zein den ikusita, Gartzia de Albeniz araiarraren testua (Alb; Altuna 1995) ezin utzizkoa zait.

Kokapen garbirik gabeko baina Araba ekialdeko edo Nafarroa mendebaldekoztat ditugunak ere kontuan hartu beharrez, XVII. mendeko Sevillako bertsoak (Sev; Ulibarri 2011) eta Iturberen lauko txikiak (Itu; Clare 1974) erabili ditut. Genero eta mende berekoa dugu Portalen testua (Por; Kerejeita 1991). Pace Aldai (2012), euskara Araba ekialdekoa izan daiteke (Urgell 2020) edo are Ameskoakoa bertakoa (Gartzia de Albizu 2004) ere.<fnref n="95" /> Simon Martinez de Otsoaren gabon-kantak (Ots; Knörr 1998), bestalde, ez dakar datu erabakigarririk gurerako.

Azkenik, Sakanako egungo hizkeraren datuak (Erdozia 2001, 2008; Zuazo 2010b), Betolatzaren eta besteren testuak, Nafarroako euskararen corpus historikoa (Camino 2003; Reguero 2019) eta hainbat monografiatan aipatutakoak ere erabili ditut alderaketan, han-hemenka.

<footnote n="94">⁹⁴ Haatik, hau esatea antzu samarra da, ez badugu argi zehazten zein ezaugarri diren Iruñean ikasiak eta zein sorterrikoak, kontuan izanik Sabandoko hizkerak ez duela zertan ezaugarri guztietan mendebaldera begira egon behar.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ Urgellek (2020) Portal araberaren eremukotzat jotzeko argudioak daudela erakutsi du, ezaugarri zerrenda baten bidez; baina, dioenez, ditugun testuekin nekez zehaztu daiteke espazio geografikorik, hizkuntzaz kanpoko argudiorik aurkitzen ez badugu bederen. Azken honetan, Gartzia de Albizuk (2004) erakutsi du, batetik, Mortal eta Portal deiturak (berbera omen da) oso ohikoak izan direla Ameskoan; eta, bestetik, Martin izena eta Mortal edo Portal deitura ohi baino maizago ageri omen direla elkarrekin Ameskoako dokumentazioan. Honakoak ez dira, nire ustez, argudio erabakigarriak –eta horretan bat nator Aldairekin (2012: 96)– Portalen testua ezbairik gabe Ameskoan kokatzeko, Belaskok eta Gartzia de Albizuk (2005) eta Aranak (2007) kokatu duten bezala.</footnote>
## 6. Hizkuntza-azterketa

Atal honetan testuak darabilen mintzoaren azterketa konparatua egin dut. Aztertutako ezaugarri guztien zerrenda 2. eranskinean heldu da. Ohar bedi, betiere, testuaren laburtasunak baldintzatzen duela, ezinbestean, do-kumentatzen diren ezaugarrien kopurua eta horietaz egin daitekeen azter-ketaren zehaztasuna.

### 6.1. Grafia kontu batzuk

Ez dut testuaren grafia-sistema xeheki aztertu. Bereziki mamitsuak diren bi kontu, ordea, aipatuko ditut: berezitasun grafiko bat eta txistukariak idazteko sistema.

#### 6.1.1. *Grafia berezia*

Esan bezala, berezitasun grafiko bat du testuak, inongo autorerengan edi-ren ez dudana. Fenomenoa <$t$>, <$s$>, <$z$> eta <$r$> ondoren *i* / *u*-z ha-sitako hiatoa dugunean gertatzen da. Halakoetan, hiatoaren lehen elemen-tua desagertu, eta aurreko kontsonantea bikoiztu ohi da. Gainera, kasu batean, ikusiko dugunez, espero ez dugun kontsonantea ageri da. Hitz ba-tzuetan nahiko sistematikoa da, eta salbuespenak ditu beste batzuetan.

Adibide gehienak <$t$>-z hasitako hots-sekuentziarekin ditugu. Hala, *bienaventuratari* dago bi aldiz, *bienaventurattari* beste bitan, eta *sacramentac* ere bai. Halaber, *vecattaren* eta *vecattain* dago. Bestalde, -tue- segida berre-raiki behar da digraforik gabeko *santen* 'santuen' forman (baina *santuare-quin*), baita *obratteben*, *formatteben*, *unitteben* eta *juntatteben* digrafodunetan ere. Azken sorta honetan digrafoak morfema-mugak gainditzen dituela ikus daiteke (ez hitz-mugak, ordea: *obratu eta*).

Txistukariei gagozkiela, *jaquinsa* apikalduna dugu behin, eta <$z$> eta <$zz$>-dun sekuentziak daude lepokarirako (are adibide berarekin ere), <$i$> ments dutenak: *contrizozco*, *penitenza*, *graza* 'grazia' ~ *grazza*, *vizza* 'bizia'. Haatik, *satisfazcio* eta *oraicio* ditugu.
Denetan bitxiena ttakaz abiatutako sekuentzia da; izan ere, <r>ren or-
dez, <t> edo <tt> dugu dauden adibide bakanetan. Digraforik gabea da
becatata 'bekataria', eta digrafodunak bitan ageri den cetta 'zerua' eta cetten
'zeruen'. Horiekin batera, salbuespentzat jo daitekeen verdaderua dago, bai-
ta erredentoria eta amoria ere.

Aitor dut ez dakidala gertakari hau nola interpretatu. Oinarri fonologi-
koa duela pentsatzeko argudioak egon badaude. Batetik, i / u abiaburu du-
ten hiatoetan baino ez dago. Bestetik, monoptongazioaren isla grafikoa izan
daiteke, formatteben eta halakoetan. Gainera, sistematikoegia da hutsa iza-
teko, eta autore beraren erdarazko testuetan ez dut inon aurkitu. Aitzitik,
ez dirudi ohiko laburduren artean halakorik ediren daitekeen. Azkenik,
salbuespen askotan, edo aurretiko bilakabide bat dugu (oa > ua edo ea >
ia), edo <zc> digrafoa. Becatata, cetta, bienaventuratari, vizza eta halako
adibideek, baina, monoptongazioaren aukera lausotu eta sistematikotasunik
gabeko oinarri grafiko hutsera inguratzen dute gertakaria. Azken aukera,
zera da: autoreak testua beste eskuizkribu batetik kopiatu izana, eta jatorriz-
koaren kaligrafia interpretatzean hutsak egitea. Hori hala izateko, edonola
ere, autorearen euskarak higatuxe beharko luke.

6.1.2. Txistukariak

Hots txistukariei gagozkiela, sabaikarien adibiderik ez dugu. Apikalari
doakionez, bistan dena, 
 dago sail frikarian. Afrikatuan zer dagoen
ezin jakin daiteke. Ez dago garbi adibideak frikaritzat edo afrikatutzat jo
behar diren; izan ere, ditugun adibideak ozen ondokoak dira (ez dago bokal
ostekorik) eta, garai hartan eta testuinguru fonologiko horretan, afrikatua-
ren aldeko neutraltzea erabat gauzatu gabe zegoela pentsatzeko zantzuak
daude (Urgell 2018: 619-620). Hala, pensatu eta persona maileguak dire-
nez, grafia (eta, apika, ahoskera) etimologiko frikaria izan dezakegu, baina
ez da ziurra. Azkenik, jaquinsa dakar testuak, guk jaquinsua eman duguna,
eta hori ere frikaria edo afrikatua den ez daiteke erraz jakin. Lepokarien
sailean dugu aniztasunik handiena. Frikarien sailean, txistukari lepokariak
ondotik /i/ duenean, <ci> dugu maileguetan (especialmente, errecibitu,
ofrecizaite...). Hortik landara, guziz dugu behin, baita gorago aipatu ditu-
gun <z> eta <zz> bereziak ere, guziz, graza, contizozcoa, vizza eta grazza adibideetan. Behin <zc> ere badugu, guzciain adibidean. Hala jokatu ez badut ere, ez dut baztertzen guziz eta guzciain hurrenez hurren guztiz eta guztiain zuzendu behar izatea, <t> atzendurik lehenean, eta bigarrenean, aurreko esku batek idatzitakoa kopiatzen ari, <t> hizkia <c> interpreta-tu izanaren ondorioz.<fnref n="96" /> Testu honetan guzti ageri da gainerako kasuetan, eta hala da inguruko autoreen testuetan ere (ik. § 6.7). Bestalde, berezia da <zc> digrafoa satisfazcioraco adibidean, baina <cc> karaktere sekuen-tziaren moldaketa izan daiteke. Sail afrikatua ez da frikaritik bereizten, eta ohiko dudak ageri dira hitz batzuen ahoskeraz, maileguen eta ozen ondo-rengo txistukarien kasuan (einzan, principio...). Lepokari afrikatuari /e/ jarraikitzen zaionean dugu aniztasun grafiko handiena; <c>, <z> eta <zc> (confesace ~ cumplizeco ~ izcez). Lehena da arruntena, bigarrena Auto contriciozcoan baino ez dago <c>-rekin batera, eta azken adibidea behin baino ez da ageri.

## 6.2. Hotsak

### 6.2.1. Bokalak

6.2.1.1. Bokal bikoitzik ez dago gure testuan (cf. gauzac, adibidez). Oro-bat gertatzen da Arten, eta Gamen. XVII. mendera jo behar dugu Arabako eta inguruko lekukotasunetan halakorik topatzeko: Lazek baditu, eta Sevek ere bai. Kontrastan, Larragoarekiko mugan den dermio bat, 1622an Urcaac-dirana izenpean ageri zaigu (Lopez de Gereñu 1983: 422), Urcahaedirana urte berean, Urcaaedirana 1642an, eta Urcaedirana jadanik 1646an (Gartzia de Albizu 2008: 161).<fnref n="97" /> Ez daiteke bazter, beraz, eremu honetan ere bokal bikoitzak XVII. mendean desagertu izana, baina bakanegiak eta ahulegiak dira datuak ezer ziur esan ahal izateko.

<footnote n="96">⁹⁶ Artatzako testuan ere guzci dago, eta Salaberrik (2004) guzi irakurri behar dela iradokitzen du, baina testu honetan ikusitakoa kontuan hartuta, baliteke hori ere guzti izatea.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ Bistan denez, <e> pro <c> dugu hauetan, dela jatorrizko dokumentuaren eskribauaren, dela datu biltzailearen erruz.</footnote>
6.2.1.2. $a + a > ea$ disimilazioa azkar dugu testuan: personiari, Virginiaren, arimia... Adibide posible guztiak, ordea, izen morfologiari dagozkio. Ez dago, beraz, erdialdeko berrikuntza zaharra datekeen $a + a > a$ (Reguero 2019: 506). Artek ez dakar fenomenoa dokumentatzeko testuinguru aproposik, baina Ameskoako toponimian ere badugu, XVII. mendetik bederen (Salaberri 1998: 52-53). Ezaugarria Porek ere ageri du, eta Lazek, Sevek, Ituk, Gamek eta Albek ere bai, besteak beste. Ezagun denez, egungo Burundan ere badago (Zuazo 2010b: 47 eta hur.). Funtsean mendebalde zabaleko berrikuntza da, agian Arabatik hedatutakoa (Zuazo 2010a, 2012, 2019; Aldai 2014; Urgell 2020; Ondartza 2022b; Zuloaga 2022), eta Zuloagarentzat, ziur aski, Mendebaldeko Euskara Zaharra definitzeko ezaugarri esanguratsuetan zaharrena. Testuan salbuespena dirudite arima ta gorpuza sekuentziako lehen elementuak, eta ayta hitzak ere bai, baina, lehen kasuan, pentsa daiteke mugatzailea koordinazioaren bigarren elementuari baino ez zaiola atxiki, Alben gertatu ohi den bezala (ik., gainera, ta / eta txandaketaz § 6.2.1.16 atalean esandakoa). Beste aldetik, Zuloagak (2020: 242-243) jaso bezala, erreferente bakarreko hitzetan, aytaren kasua baita, disimilaziorik ez gertatzea posible da, nahiz eta testu erlijiosoetan ohikoena disimilazioa izan. Porek eta Sevek forma disimilazioduna dakarte, baina gabea da Arten, Gamen eta Alben. Disimilazio hori bera adizkietan ere gertatzen da, baina bestelako hedadura du: Bizkaian dago indartsu (Zuloaga 2020: 254 eta hur.), eta oso banakan ageri da Araban (Lazen) eta Gipuzkoa mendebaldean (Ondartza 2022b: 134). Gure testuan ez dago bilakabidea izan dezakeen adizkirik, baina, banaketa ikusita (Arten ere diranac dago, ez direanac), ez dugu Eulaten espero.

6.2.1.3. Aurreko fenomenoaren ondorioz, hiperzuzenketak gertatu ohi dira. Halakoa da gure testuan dagoen aldaraco, eta halakotzat du Salaberrik (2004: 548) Arteko baga. Ameskoako gaztelanian, gainera, bitxilora esaten omen da (Lapuente 1975: 395; Belasko; Gartzia de Albizu 2005: 18). Ameskoaren inguruan, Burundan badira halakoak egun (Zuazo 2010b: 48-49). Lehenagoko denboretan, Lazek eta Sevek badakartzate, eta geroagoko Gamen eta Alben ere ez dira falta. Zuloagaren ustez (2020: 266), disimilazioa Araban indartsua zela erakusten dute halakoek.

6.2.1.4. Ez dago ei > ai bilakabiderik (cein, ceimbat, ein, veit). Haatik, toponimian Urraitz (< *urreitz? 'hurritz') eta Araitz (< *areitz? 'haritz')
nasai ditugu Ameskoan XVII eta XVIII. mendeetako lekukotasunetan (Salaberri 1998: 66). Burundan fenomeno azkarra da egun (Erdozia 2008: 226; Zuazo 2010b: 51 eta hur.), baina Goñerriko, Gesalazko, Olloibarko, Izarbeibarko eta Oltzako testuetan ere badago, eta Larraungo eta Basaburuko minztotetan ere bada alerik (Camino 2003: 85). Araban, Albek edozain bat du; gainerakoetan, -ei- beti. Bilakabide irregularra eta poligenetikoa dela dirudi.

6.2.1.5. Sistematikoa da eu > ou (> o) bilakabidea aditzetan eta izenordainetan: *Jaquitougula* (< *jaquiteugula* ‘jakiten dugula’), *eitout* (< *eiteut* ‘egiten dut’), *jaquinougu* (< *jaquineugu* ‘jakinen dugu’), *noure* ‘neure’, *dordain* (< *drodain* < *draudain*), *dordazula*. *Draut* ere badago, baina, kasu horretan, baliteke -u- datiboko morfema izatea (ik. honetaz § 6.4.6.3). Arten ere ugari dago (*gouren*, *esperazougula*...). Salaberrik (2004: 539) eu > ou bilakabidearen erdian *au* izan daitekeela proposatzen du, eu > au eta au > ou bilakabideak batera daudelako Altsasun, esaterako (cf. *euli* > *auli* ~ *gaur* > *gour*). Eu > au, gainera, oso zabaldurik dago Burundan (Zuazo 2010b: 53-54) eta hego-nafarreran, are hizkeraren mendebaldeko ertzean dagoen Gesalatzen, baita Goñibarren, Oltzan eta Olloibarren ere (Camino 2003: 68-69, 125, 133). Zehazkiago, aditz nagusia eta laguntzailea batzean, -endu- > -edu- > -eu- > -au- bilakabidea ohikoa da Nafarroan, gutxienez Imozko zati batean, eta Atetz, Ultzama, Anue, Txulapain, Oltza, Aezkoa eta Baztan ibarretan (Apalauza 2010: 283). Au > ou (> o) urratsa gure testuan izenordainetan eta aditz morfologian baino ez da gauzatu (cf. *gauzac*). Sakanan eta Aezkoan indartsu dago egun, baina Bakedaoko ezkontza fedeak, *Porek*, *Lazek*, *Gamek* eta *Albek*, besteak beste, ez dute. Geografiko-ki urrunxko egonik ere, Apalauzak Orokietan gure testuko bilakabidearekin bete-betean bat egiten duten adizkiok ediren ditu: *erratote*, *kantatzote*, *yotzoute*. Caminok (1999: 41, 2000: 162) ere, Goñerrian (eta Aezkoan) *zoden*, *zoude* eta halakoak ere badirela dakarkigu gogora. Hala ere, bilakabidea azkar dagoen eremuan, Sakanan, *eradun* aditzaren forma aski higatuetan u dago batez ere, eta e batzuk ere bai. Cf. *derauzut* > *dezut* Burundan, eta *d(u)uzut* Etxarrin eta Ergoienan (Irizar 1991), baina behin ere ez o edo *ou*. Larragoako 1556ko auzibidean ere u dugu: *derucat*.

6.2.1.6. Ao > au disimilazioa gertatzen da. Garbia da yau (< *ia(g)*o ‘gehiago’) adibidean, eta *excelentiaba* formak halabeharrez du *excelentiaua*
‘excellenteagoa’ gibelean. Orobat, *draut* aditzak *draot* forman izan dezake etorkia (ik. § 6.4.6.3).

6.2.1.7. Ae > ai dago guzciain, emaitedordain (< *emaiten deraudaen ‘ematen didaten’; cf. § 6.4.6.7) eta lenaingua bezalakoetan. Lazek ez du halakorik, baina bai Bikuñak. Lanek aytan eta açerayngoa dakar, Albek atce-reingo, eta Gamek chiquiain, behin bada ere.

6.2.1.8. Ez dago ain > an monoptongaziorik (cf. gainen). Zuazok (2012: 82-83) Aramaiotik, Barrundiatik, Burgutik eta Bernedotik ezker kokatu zuen fenomenoa. Testu historikoei gagozkiela, Lanek eta Porek ere ez dute halakorik, eta Lazen ganak dudazkoak dira. Betolatzaren testura jo behar da halakoak edireteko. Geografiaren aldetik, Gamen espan ‘ezpain’ deigarria da. Erdi Aroko toponimiako datuak oinarri hartuta, ordea, -gan sailekoak inoiz zabalduago egin zitezkeela iradoki dute Lakarrak eta bestek (2019: 257): cf. 1488ko Agurain inguruko Susabelgana, Luçurigana, Goreticogana eta beste.<fnref n="98" /> Zuloagak ahoz gaztigatu didanez, -ganena Arabako ekialdera ailegatu bai, baina inoiz gailendu ez zen berrikuntza izan liteke.

6.2.1.9. Ez dago -ijV edo -ubV epentesirik: becataria, Santuen. Egun Saka-
na aldean (baina ahulago edo galbidean Burundan) fenomeno indartsua
izanik ere (Zuazo 2010b: 45 eta hur.), Araban Albek baino ez du -uba bezal-
lakorik, eta ez sistematikoki. Araba ekialde / Nafarroa aldeko Ituk, Porek eta
Sevek ere ez dakarte. Zuloagak (2020: 302, 312) dioenez, ez dago XVIII.
mende aurreko adibiderik gure inguruan; Sakanakoak berankorrak bide dira.

6.2.1.10. Beheko bokalaren asimilazioa badago, baina kontsonantea behar du ondotik. U duten adibideetan, *cerua* dugu, baina *ceruen* eta *San-tuen* ‘Santuan’.<fnref n="99" /> Ez dago *i* duen adibide garbirik, testigantza guztietan bokala baitago beti ondotik, eta ez kontsonantea (cf. *Maria*, *guzciain*, *guz-tiay*). Orobat gertatzen da egun Sakanako Arbizun, Unanun, Arruazun

<footnote n="98">⁹⁸ Errebisatzaileetako batek ohartarazi didanez, Erdi Aroan ez da arraroa <n> pro <nn> idaztea; ondorioz, <n> grafemak hots palatala ere adieraz dezake. Aguraingo datuotan, beraz, ez daiteke baztertu halakorik egotea.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ Bilakabidearen murriztapenak ez datoz bat, beraz, hego-nafarreraren mendebaldean, Goñerrian, Oltzan edo Itzarbeibarren dauden asimilazio azkarrekin (cf. *bañetu, sabioe...*) (Camino 2003: 73).</footnote>
(Erdozia 2001: 111 eta hur.) eta Urdiainen (Zuazo 2010b: 37).<fnref n="100" /> Testuko travajuac adibideak salbuespena dirudi, oinarrian *ua* badugu, eta ez *oa* > *ua* bilakabidea (*trabajoak* > *trabajoak*). Arten eta Ameskoako toponimian (Salaberri 1998: 63) ez dugu fenomenoaren bihirik, eta, Zuloagak jaso bezala (2020: 333), Arabako eta Sakanako lekukotasunetan ezin bakana-goa da berrikuntzaren presentzia 1800. urtea baino lehen. Araba mendebaldeko *Dotrinazko Sermoitegian*, ordea, goiztiar dago (Ulibarri 2015) eta aztergai dugun eremutik urrunxeago, Arabako ipar-mendebaldean edo Bizkaiko lur mugakideetan, asimilazio honek indarra du XVII. mendetik. Cf. 1640 inguruko *Viva Jesus* (Ulibarri 2010; Zuloaga 2013). Gainerakoan, Lakuntzako XIX. mendeko testuetara jo behar da adibide bila. Nafarroa Garaian lehen adibideak XVII. mendean ditugu (Reguero 2019: 402-403), baina fidagarrienak mende akabukoak dira, eta gero ezaugarria han eta hemen ageri bada ere, banaketak ez du koherentzia geografikorik (Ca mino 2003: 83, 120).<fnref n="101" />

6.2.1.11. Ea > ia disimilazioa sistematikoa da: semia, biar, ofendizaitia, erredentoria, personia, arimiari, excelentiaba... Arten ere sistematikoa da (behin apartatcea badakar ere). Toponimian ere ageri da, baina salbuespe-nez josirik. Hala, esaterako, Bustico errequea edo errequia dago Eulaten 1687. urtean (Salaberri 1998: 52). Toponimo zaharretan ohikoagoak bide dira disimilaziorik gabeko formak. Araba erdialdeko eta ekialdeko testu cor-pusean, Albek baino ez dakar biar hitzean, eta Sakanan, XIX. mendean ageri da (Zuloaga 2020: 279) egun azkarra den fenomenoa (Zuazo 2010b: 41 eta hur.). Toponimiari begiratuta, fenomeno goiztiarra dirudi Ames-koan, XVII. mendekoa bederen, gero zabalduko bada ere.

<footnote n="100">¹⁰⁰ Nik gaineratuko nuke kontsonante horrek bokalen artean erortzen ez denetarik behar duela izan; herskari ahoskabea, txistukaria edo sudurkaria. Bestela, bilakabidea ez da gauzatzen: cf. neronek Lakuntzan ahoz bildutako santuben (< santuba-n) inesibo singular asimilazioduna, baina santuba(a)ki komitatibo singular asimilaziorik gabea (< santuba-reki); hots, **santubereki eman ez duena. Gure testuan ere Santuarequi dugu.</footnote>

<footnote n="101">¹⁰¹ Reguerok (2019) eta Zuloagak (2022) ez dute testuinguru fonologikoan kontsonantea dagoen ala ez kontuan izan fenomenoa dokumentatzeko tenorean, baina Bilbo inguruetako testuetan eta egun Leintz eta Deba ibarretan ere kontsonantearen beharra dugula ematen du (ik. Ulibarri 2015: 147; Zuloaga 2017).</footnote>
6.2.1.12. Oro har, ez dago *oa > ua* disimilaziorik: *Jangoicoa, poderosoa, egoan, apostoloay, Fedecoac. Travajuac, justua* eta *Santua* adibideen kasuan, ordea, jatorrian *u* dugula pentsa daiteke. Salbuespen garbi bakarra *lenaingua* da, fenomenoa bizirik egon zitekeela salatzen duena, nahiz eta idatzian islatu ez. Arten ere agertu ez arren, Ameskoako, Lanako eta Allingo XVII. mendeko toponimian badugu *portillua* bezalakorik (Salaberri 1998: 60). Zuloagaren ustez (2020: 295), XVIII. mendearen erdialdetik aurrera ugaritu ziren halakoak, nahiz eta lehenago badiren (cf. *Sev: Moriscuaq*). Ondorioz, Arabako lekukotasunetan bakan agertzen da (*Alben nua* kenduta), baina badago XIX. mendeko Sakanan (Zuloaga 2020: 290), eta egun fenomeno azkarra da (Zuazo 2010b: 44 eta hur.).

6.2.1.13. Bokalen artean, *u* kontsonante bilakatzen da: *excelentiaba, cristiaba, eben*. Lazek ere adizkietan halakoak ditu, eta mendebalde zabalekoak dira *eban* bezalakoak. *C(h)ristaba* bezalakoak, ordea, han eta hemen ditugu (cf. OEH s. v. *kristau*) eta, beraz, ez du ematen hizkerak sailkatzeko ezaugarri erabilgarria den.

6.2.1.14. Diptongazioa dago *oraicio* hitzean. Forma berezia izan arren, ez dut erratatzat jo, XIX. mende erditsuko Hiriberri Arakilgo predikuetan ere badelako (Salaberri; Urritzola 2008), baita Saldiasko Apezeneko Jose Eratsunek 1881ean argitaraturiko dotrinan ere (Eratsun 1881). Salaberrik eta Urritzolak hego-nafarreraren hego-mendebaldeko hizkeretan (Uterga, Goñerria, Oltza, baina ez Gesalatz) dagoen diptongazioaren (cf. *begi ~ baigi*) zaku berean sartu dute (Camino 2003: 73), baina Saldias urrun dago eremu horretatik. Aldaera lexikotzat jotzea hobetsi dut (cf. § 6.7), bilakabide emankortzat bainoago.

6.2.1.15. Ez dago *i - u > i - i* asimilaziorik gurean. *Irugarna* da Arten Yrigarna dena. Artatzakoa ere, bakarra izanik, tentuz kontuan hartzeko lekukotasuna da, nire ustez.

6.2.1.16. Aferesirik ez dago aditzetan (*emonen, emaiten*), eta adizkietan ez dugu halakorik izan dezakeen adibiderik (cf. Arteko *ezzarogula* < *ez (de)ra-zogula*). Burundan ere bakan dira halakoak, Nafarroan maiz ageri badira ere (Zuazo 2010b: 54-55). Haatik, *yau* dago gurean, *Arten geyo, Poren gueyago* eta *Alben gueiago* dena. Horrek, dudarik gabe, Nafarroara begira paratzen gaitu (ik. OEH s. v. *gehiago*, eta § 6.7).
Bestalde, aferesi-fenomeno zabaldua da eta > ta bilakabidea, gure testuan ere badagoena. Bi formak distribuzio osagarrian daudela argudiatuko dut. Aldaera aferesiduna izen-sintagma barneko juntagailua da beti: *arimia ta gorpuza; jaun ta jaungoico; cerua ta lurra; confesatu ta cumplizeco; criadore ta erredentoria; S[a]n Pedro ta S[a]n Pablo. Eta, ordea, perpausak elkartzeko erabiltzen da testuan: Da jaunbat esan eta pensatu didiquen baino excelentiaba; Berori dana gatic, eta cere gatic amacezaudan gauza guztiain gainen; Esperanza daucat barcatuco dordazula guztiac, eta emonendordazula grazia aguinzaite dudanau cumplizaiteco. Zerrendatzeetan ere forma osoa dago, elkarketa horren hertsia ez denean: Aita, eta Semia, eta Espiritu Santu jauna; Jaquitougula Paternosterra, eta beste Elizaco oraicioac; Ni, becataria, confesace naiz Jaungoico guziz poderosoari, eta Maria Virgina veti bienaventuratuari, eta S[a]n Mig[ue]l Arcangel bienaventuratuari. Bi formen arteko aldea ongi ikusten da horrelako adibideetan: Arima ta gorpuza alcarri unituric, juntatu eben vigarren personiari, ceindan Semia, eta gueldituzan jaun ta jaungoico einic; Emaitedraut iz ez yau ofendizeco, eta confesatu ta cumplizeco emaitedordain penitenza, eta apartazaiteco vecatuaren ocassio guztietati.

6.2.1.17. Sinkopa -garrena atzizkian dago sistematikoki: Bigarna, Irugarna, Laugarna. Arten ere hala da, eta horretan, gainera, Yzangaytezla dago (cf. Gamen naizla). Mendebaldeko testuetan ez dago halakorik, eta Zuazok (2010b: 44) dio egungo Burundan ere ez dagoela, baina Altsasun ere sinkopaduna bide zen -garren atzizkia (Salaberri 2004: 540). Gainerakoan, sinkopa ezaguna da Nafarroako eremu zabalean (Camino 2003: 82). Ameskoako toponimoetan sinkoparen adibideak omen daude, esaterako, Larragoako Larnetan (< *Larrineta < *Larraineta) (Belasko; Gartzia de Albizu 2005: 21), baina halakoak hizkuntz endekapenaren eraginpekoak ere izan daitezkeelakoan nago.

Beste sinkopa bat dago *eradun aditzaren formetan. Nabarmena da draut forman (< *dera-), baina badagoke, gainera, dordain eta dordazula adizkietan, dor- < *dro- < drau- < *derau- bilakabidea proposatzen badugu. Reguerok (2019: 403, 514) dioenez, sinkopa hau XVI. mendetik aurrera ageri da, Nafarroako erdialdean eta Iruñetik beherako eremuan. Larragoako 1556ko auzibidean *derucat* dago, eta Bakedaoko ezkontza zinean, 1550ean, *derauçut*, sinkoparik gabeak biak ala biak. Etxaurin 1596ko auzibidean eta
Zufiko ezkontza fedean jadanik kausi baitaiteke (Reguero 2019: 79, 131), testuok fidagarritzat baditugu, Ameskoara ondoko mendeetan ailegatu zela pentsa daiteke. Edonola ere, horren arrastorik ez dago mendebalderagoko testuetan, ezta *eradun* aditzaren Sakanako adizkietan ere, gaur egunean (Irizar 1991). Bidenabar, Arteko *erazanen ezzarogula* *ez derazogula* formaren metatesia bada (\* *ez dezarogula* \* \* *etzarogula*), metatesiak sinkopa ibar hauetara ailegatu aurretikoa behar du, ez baita posible \* *ez drazogula* formatik abiatuz gero.

6.2.1.18. Metatesia dago *eradun* aditzaren bi forma hauetan: *dordain, dordazula*. Honakoa dateke bilakabidea: *derauda- > drauda- > *droda- > dorda-*. Ematen du bi hots horzkari edo hobikarien hurbiltasunak errazten duela dardarkariaren metatesia, bigarrena hurrengo silabaren onsetean egonik ere. Izan ere, *au > o* bilakabideak gauzatua behar du metatesia gertatzeko, *draut* kontradibideak erakusten digunez. Azken honetan, *a* eta *u* silaba banatan ahoskatu behar direla argudiatu dut beherago (ik. § 6.4.6.3), eta horregatik ez dela *au > o* bilakabidea gauzatzen. Arten *ezzarogula* < \* *ez (de)razogula* metatesia dugula esan berri dut. Ez daiteke zaku berean sar, batetik, hots desberdinei eragiten baitie, eta, bestetik, Artekoak sinkopa gertatu aurretiko metatesia izan behar baitu (ik. § 6.2.1.17); honek, aldiz, ondokoa. Beste behin, *eradun* aditzetik eratorrítako Sakanako adizkiek ez dute metatesi honen herexarik (Irizar 1991). Bestelako metatesia egon daiteke, azkenik, *draut* adizkian; izan ere, *draot* formatik heldu bada (ik. § 6.4.6.3), < *droat* metatesia proposatu dezakegu, eta \* *d(e)rauat* formatik eratorri. Horrela, Burundako duat (Altsasu), *deat* (Urdiain) eta *dat* (Bakaiku eta Iturmendi) formekin (Irizar 1991) lotzea errazagoa da etimologikoki.

6.2.1.19. Protesia sistematikoa da r-z hasten diren maileguetan: *errecibitu, errazoiezcora, erredentoria*. Artek ere hala jokatzen du, eta *Albek* ere bai, salbuespen bakanak dituela. Garai zaharragoetan, *Lazek* bietarik du. Bestalde, *eregu* dago bi aldiz testuan. Ez dut, ordea, aldaera hori beste inon ediren. Atzean grafia etimologikoa egon daiteke (cf. *ruego*), baina halakoeitan, beti idazten du <rr> autoreak. *Regu* Otxoa Arinek dakar bi aldiz (cf. OEH s. v. *erregu*), eta eta baliteke protesia <r> bakarra baina ahoskera
dardarkaria duen forma horri gaineratu izana. Balekibale, hitza bere horretan uztea erabaki dut.<fnref n="102" />

### 6.2.2. Kontsonanteak

6.2.2.1. Badirudi <j> grafemak soinu belarra islatzen duela. Halako adibideetan ageri zaigu: *Jaun, ja(u)ngoico, jaquinsua, justua, juntatu, jaquinougu, Jaquitougula, travajuac, J[ua]n*. Gainerakoekin alderatuta, azken bi adibideak belar ahoskatzeko aukerak handiak dira, eta ez dago besteekiko alde grafikorik. Gainera, yau 'gehiago' dugu testuan, ahoskera irristari garbia duena, <y> grafemaren bidez adierazia.<fnref n="103" /> Arten ere hots belarraren alde egin du Salaberrik (2004: 540). Alben zer dagoen jakitea ez da erraza, <j> dakarten adibideak *Jauna, Jaungoicoa* eta gisakoak direlako (vs Ya). Ezagun da Burundan ere belarra dagoela egun (Zuazo 2010b: 63-64). Belarra bildu zuen Garesen Bonapartek, eta baliteke Gesalatzen ere hala izatea (Camino 2003: 69, 122). Ez dago, beraz, hego-nafarreran maiz dugun hots sabaikarrik edo sabaiaurrekorik, baina hots belarra, XIX. mendean bederen, Ameskoa inguruan hedaturik zegoela dirudi.

6.2.2.2. Ez dago txistukarien neutralizaziorik inoiz; ez herskari aurrean (*errazoiezcora*, *guztiac*, *zazpi*), ez hitz amaieran (*naiz*, *misericordiaz*), ez hitz hasieran (*zazpi*, *zuri*, *cer*), ez bokalen artean (*Elizaco*, *izandidique*, *dordazula*) ere. Arten ere ez dago neutralizaziorik, eta Ameskoako toponimian ere ez (Belasko; Gartzia de Albizu 2005: 23). *Porek* leherkari aurrean eta hitz bukaeran du, *Seven* ere bada testuinguru frankotan, hitz bukaeran salbu, *Gamen* herskari aurrean batez ere, baina hitz bukaeran ere bai, eta Alben ere herskari aurrekoak dira gehienak, hiperzuzenketa batzuk barne. *Lazen* testuak du neutralizazio gehien, testuinguru orotan. Zuloagak dioenez (2020: 437 eta hur.), mendebaldean XVII. mendetik aurrera indartu zen fenomenoa da, eta herskari aurrean edo hitz amaieran da nagusi. Ez da,

<footnote n="102">¹⁰² *Eregu* eta *eregatu* badaude, baina modernoak dira, eta beste adiera bat dute (ik. OEH).</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Nire ustez, behin ageri den *gaquite* errata da, baina ezeren alde egitekotan, ahoskera belarraren alde egiten du errata honek.</footnote>
baina, Ameskoara ailegatu, eta egungo Burundan ere ez dago halakorik (Zuazo 2010b: 65).

6.2.2.3. Gure testuan herskari biezpainkari ahostuna dago hitz hasieran *becataria*, *vecatu*, *vecatuain* eta *barcatuco* maileguetan, eta hala da Arten ere. Ahoskabeak mendebaldeko testuetan ageri bide dira, garai arkaikotik (Mou-nole 2020: 114), eta ahostunen aldeko joera garbia dago Nafarroako testue-tan, salbuespenak salbuespen (Reguero 2019: 405). Albek bietarik du, testu zatiaren arabera. Lanek eta Gamek ere *b-* dute, eta Porek *peccataria*. Lazek bietarik du, baina *b-* idatzi ohi du *bekatu* hitzean. Zuazok dioenez (2012: 93), *galamu* dago Araba ekialdeko toponimoetan. Ez diot, halere, koherentzia geografiko garbirik ikusten fenomenoari, eta, gainera, batzuetan oinarri lexi-koa duela dirudi, maiz aurkitzen baita *bekatu* hitzean hain zuzen.

6.2.2.4. Palatalizazioa dela eta, diptongoko bokalerdiak ez du txistuka-rietan halakorik eragiten: *naiz*, *baice*. Inguruko toponimian ere ez dago: *araiza* bezalakoak daude Ameskoan, *areiza* eta *arizarekin* batera. *Hurritza* ere *urrayza* da Eulaten (1700), eta *Urraiza zelaia* dago Larragoan (1650). Orobat, beti *aitza* ‘haitza’ dago Ameskoan, eta beti (*e*)*lizar* Ameskoagoienen (Salaberri 1998: 66-67). Araban ere, ekialdeko toponimian ez dago palata-lizaziorik (Zuazo 1998: 140, 2012: 90-91). Gaur egun, Burundan ere hala da (Zuazo 2010b), eta Arabako euskara historikoan, mendebaldean da siste-matikoa, baina erdialdean txandaketa dago (*Lanen* eta *Lazen*), eta ekialde-koetan ments da (Zuazo 1998: 138-140, 2012: 89-90; Zuloaga 2022: 206; Ondartza 2022b: 129). Hala, *Porek*, *Ituk*, *Albek* eta *Gamek* ez dute bihirik. Berrikuntza ez da, beraz, Araba ekialdera eta Ameskoara ailegatu, Burun-dan adibide bakanak egon arren (*aitxur*, *kaixa* ‘gerezia’; Zuazo 2010b: 63). Zuazoren ustez (2010a, 2012, 2019), Arabako berrikuntza zaharra dugu palatalizazioa, mendebaldekoa batez ere, agian Bizkaian gehiago indartu zena. Aldairen arabera (2014: 237) Arabatik zabaldutako berrikuntza nahi-ko modernoa da, baina Zuloagarentzat (2020: 561 eta hur.) dudazkoa da fenomenoaren jatorri arabarra.

Gainera, /i/ eta irristari ondoko /n/-ren palatalizaziorik ere ez dago, ez hitz
erdian, ez bukaeran ere: *baino*, *entrainatan*, *Virginiari*, *sinistatu*, *gainen*, *guz-
ciain*, *Cein*, *einzan*, *Jaquinougu*, *nadin*, *aguinzaite*. Arten ere *baino* dago, eta
1556ko Larragoako auzibidean, *erareynederucat* ‘te haré’. Toponimian (Salaberri 1998: 57), irristari ondoren bietarik dago Lanan eta Ameskoan (*-gaina* eta *-gaña*, esaterako): cf. *Aizurigaina* (Eulate, 1751), eta /i/ bokalarekin palataliziorik eza da nagusi. Cf. *arriurdina* (Eulate, 1701). Salaberriren ustez, palataliziorik gabeko formak gailendu dira denborak aurrera egin ahala. Bestalde, hego-nafarreraren corpus historikoan Aezkoaraino jo behar dugu palataliziorik gabeko formak berriz edireteko (Camino 2003: 84). Kontsonante albokariarekin zer gertatzen den ezin esan dezaket, adibide faltan, baina Larragoako 1556ko auzibidean yle dago. Testuei gagozkiela, Araban, Zuazok dioenez (1998: 138 eta hur., 2012: 87 eta hur.), palatalizazioa dago beti maila batean edo bestean. Porek palatalizatzen du. Albenean palatalizazioa sistematikoa da irristari ondoan, hitz bukaeran salbuespenak egonik ere. Gamek bietarik du /i/ bokalaren ondotik, baina irristariarekin palatalizazioa sistematikoa da, hitz bukaeran izan ezik. Lazek ere palatalak ditu salbu hitz bukaeran edo silaba bukaeran (cf. *onein, oraindo*), ondotik bokala heldu ez denean, betiere (*gañeti*). Seven palataliziorik eza ia sistematikoa da (*ainsinacoaq, doctrinea, onarequin, Espania, burdina, Virginia, gentilaq ~ millares, ballesta*). Burundan ere erabatekoa da palatalizazio eza gaur egun (Erdozia 2008: 227; Zuazo 2010b: 61 eta hur.), baina egun Burundako ezaugarri esklusibotzat genuena, Ameskoako toponimiaren datuen argitan berrikuntza dena (*pace* Zuazo 2010: 201), Ameskoan eta Lanan ere ezagun zen.

6.2.2.5. Bokal arteko kontsonanteen galerari so, ttaka ez da sekula bokalen artean erortzen: *dira, Jaunaren*. Arten ere hala da, eta bakanak dira adibideak gainerako testuetan. *Albek -uic eta -uric* dakar, eta *Lazen badira adibide bakan batzuk*.

Igurzkari belar ahostunaren galeraren adibideak badaude *-ago* konparazioatizkian (*yau* ‘gehiago’, *excelentiaba* < * excelentia (g)ua*) eta *egin* aditzean: *dai-zun, veit, einzan, eindau, eimbaino*. Horietatik landara, *dago* dakar testuak. Arten ere *esperazoula* (< *esperatzen dugula*) dago. Gamek *ezaun (du)* dakar, eta *gaode / zaode* bezalakoak ere bai. *Albek ezagutu* aditzaren adibideak ditu, eta *Lanek*, hain zuzen, *-ao* du konparazio-atzizkia, *Alben -ago* osoa dena. *Laz-ek* forma laburtuak eta osoak ditu, are *egon* eta *egin* aditzetan ere (halere, gurean ez bezala, *beguit* du), baina ez konparazio-atzizkian. Badirudi, beraz, galera ohikoagoa dela adizki batzuetan, eta konparaziozko atzizkian.
Horzkari igurzkari ahostuna ere galdu egiten da, adizki laguntzaileetan betiere: *eitout* (< *egite dut*) *jaquitougula* (< *jakite dugula*), *jaquinougu* (< *jakine dugu*). Salbuespen dira *Auto contriziozcoan* baino ez dauden *aguinzaite dudan*, *emaitedordain* eta *barcatuco dordazula*. Ohar bedi, balekibale, bi horzkari igurzkari daudela salbuespen guztietan. Arten ere fenomeno berbera dugu *gordeceitunac*, *esperazougula* eta *aguinzeyzu* bezalakoetan, baina *ecartedauenac* salbuespena ere badago. *Edun* aditzaren adibideek, dudarik gabe, Nafarroako eremu batean aditz nagusia eta laguntzailea batzean dugun *-e-nd-u- > -au-* bilakabidea dakarte gogora (cf. § 6.2.1.5). Arabako testuetan, *Lazen* baino ez dut galeraren adibiderik ediren, eta bakan, betiere; gehienetan *ba-* baiezko partikularen gibeletik (*bacusu*). Orobat, *daucat* dugu gure testuan, *Lazen* bitan *daducat* dena (gainerakoetan *-au-* dago), 1566ko Bakedaoko prozesuan *haducat*, eta *Seven daduquela*. Albek eta *Gamek* forma laburtuak dituzte jadanik, XVIII. mendean. Aurreko mendeetan, *Lanek* eta *Ituk* ere ez dute *-adu-* tankerakorik, eta, beraz, mende batzuk lehenago abiatutako prozesua gauzaturik zegokeen gure testua ekoitzi zenerako.

6.2.2.6. Genitiboaren eta geroaldiko markaren hots sudurkaria galdu egiten da hitz bukaeran, eta herskari ahostun baten edo txistukari baten aurretik. Baice, *ceregatic / ceregati, onegati*. Aditzen sailean, *jaquitougula* (< *jaquite dugula*), *jaquinougu* (< *jaquine dugu*), *aguinzaite dudan*, *emaitedordain*, *ofrecizaite draut*, *amacezaudan* eta gisakoak daude, baita *jaquite bat* ere, esaldi bukaeran. *Emonendordazula* da salbuespen bakarra. Arten ere franko daude (*esperazoula* < *esperatze dugula*), *eitedau*, *obligace gaitu...*) eta inguruko lekukotasunek ere badakarte. Larragoako 1556ko prozesuan *erareynederucat* ‘te haré’ iluna dago, apika *erareynen derucat* zena. Toponimiak ere bietarik dakar. Hona Ameskoako San Martingo hiru adibide, adibidez: *Usoacedatenduena* (1702) ~ *Usoacedateduena*, (1704), *Usoacedatedena* (1742) (Belasko et al. 2010). Porek eta Albek forma sudurkaridunak dituzte, baina *Lazek gabeko adibide franko ditu, ondotik /n/, /l/ edo bokala dagoeanean: *egote nax*, *esa eusan*, *eguite ez evela...*<fnref n="104" /> Lazarragarena kontu grafiko hutsa ere izan daiteke, halere (Mounole 2020: 82). Aditzetan, fenomenoa

<footnote n="104">¹⁰⁴ Gure testuan *Jagoico* ageri da bi aldiz, baina autoreak berak behin <n> gaineratu dionez, hala zuzendu dut neronek bestean ere.</footnote>
aski ezaguna da erdialdean, eta Nafarroan ere bai, gaur egungo mintzoan (Apalauza 2010: 283). Ez dirudi hizkerak sailkatzeko esanguratsua den, edonola ere, duen distribuzio nabarra ikusita.

6.2.2.7. Ozen ondoan ez dago afrikaziorik, edo ez da grafikoki islatzen: *aguinzaite, einzan, Cenzuc, jaquinsua, pensatu...*

6.2.2.8. Ez dago ahostuntzerik ozen ondoan: *jaun ta jaungoico, santu*. Artatzako testuan da ‘eta’ aldaera ere badago txistukari ondoren, baina gurean ez dago ta bakar bat ere testuinguru berean, konparagarri.

6.2.2.9. Hitz barnean kontsonante-bakuntzea dago: *Noc* ‘nork’. Artatzako testuan forma dardarkariduna dago, eta orobat gertatzen da *Poren*, *Lazen* eta *Alben* ere, araiarrak *ceuc* ere badakarren arren. Urdiainen *nok* dago gaur egun (Zuazo 2012: 105) eta testu hau dugunaz geroztik, Ameskoagoienean ere bazela dirudi (*pace* Belasko; Gartzia de Albizu 2005: 23). Ez diot, haatik, ezaugarriari ez sistematikotasunik, ez koherentzia geografiko gardenik ikusten.

## 6.3. Izena

### 6.3.1. Pertsona-izenordainak

**2. taula. Persona-izenordainak (neronek egina)**

<table><thead><tr><th></th><th>1. sg. (arrunta)</th><th>1. sg. (indartua)</th><th>2. sg.</th></tr></thead><tbody><tr><th>ABS</th><td>ni</td><td></td><td></td></tr><tr><th>DAT</th><td></td><td></td><td>zuri</td></tr><tr><th>GEN</th><td>nere</td><td>noure</td><td></td></tr><tr><th>MOT</th><td>neregati</td><td></td><td></td></tr></tbody></table>

6.3.1.1. Jatorriz indartua den *neurek nere* eman du, erabilera ez indartuan (ez *nire*). Ordurako ez dago *Lanek*, *Lazek*, *Porek* eta *Otsek* duten *enenren* arrastorik, eta hala da *Alben* ere. Egungo Burundan ere *ne(re)* dugu (Zuazo 2010b: 109).
6.3.1.2. Forma indartuek *au > ou* bilakabidea gauzatu dute (ik. 6.2.1.5 atalean esandakoa), Arten bezala (*gouroc*, *ouren...*). Arabako testuetan, ordeea, *-eu-* dago beti, eta Bakedaoko 1550eko ezkontza-fedeak ere *-eu-* du, Porek bezala. Burundan *ñaure* / *niaure* dago egun, baina adinekoen artean *neronek* bezalakoak ere badira (Zuazo 2010b: 110).

### 6.3.2. Erakusleak eta hirugarren pertsonako izenordainak

<table><caption>**3. taula.** Erakusleak eta hirugarren pertsonako izenordainak (neronek egina)</caption><thead><tr><th></th><th>1. gradua</th><th>3. gradua (ind.)</th></tr></thead><tbody><tr><td>ABS</td><td>au, dudanau<sup>105</sup></td><td>berori / verori (berorika)</td></tr><tr><td>GEN</td><td></td><td>bere</td></tr><tr><td>INES</td><td></td><td>beregan (biziduna, bihurkaria)</td></tr><tr><td>MOT</td><td>onegati (sg.)</td><td></td></tr></tbody></table>

6.3.2.1. Berorikako formak daude (*berori*). *Lazek* eta *Albek* ere badakar-tzate (ik. tratamenduen erabileraz 6.6 atalean esandakoa).

6.3.2.2. Motibatiboa eta inesiboko forma bizidunak genitiboaren gai-nean eraikiak dira (mot. *onegati*; ines. *beregan*). Arten ere *arengan* dugu, baina *Albenak* absolutiboaren gainean eraikiak dira. *Lazek* denetarik du izenordainetan (*beregan* ~ *nigana*), baina izen berezietan absolutiboa darabil (*Sirenagana*). *Gamek* eta *Ituk* ere genitiborik gabeak dituzte.

6.3.2.3. 1. graduko erakuslearen motibatiboan morfema genitiboa sudur-karirik gabea da: *onegati* (ik. 6.2.2.6 atalean esandakoa). Halakoxeak dira

<footnote n="105">105 Forma honetan, erakuslea baino, artikulua ez ote dugun galde daiteke, ala, batetik besterako bilakabidean, tarteko urratsen bat. Haatik, erdarazko zenbait testutan «este propósito» aurkitu dut, baita «mi propósito» ere. Erakusletzat jo dut, besterik frogatzeko helduleku irmorik ezean.</footnote>
Alben onegaiti, Lazen onegati / onegaiti eta Lanen areguati ere. Egungo Burundan, ordea, honengeiti(k) dago (Zuazo 2010b: 103).

### 6.3.3. Galdetzaileak / konplementatzaileak

#### 4. taula. Galdetzaileak / konplementatzaileak (neronek egina)

<table><thead><tr><th></th><th>Nor</th><th>Zer</th><th>Zein</th><th>Zenbat</th><th>Zergatik</th><th>Nola</th></tr></thead><tbody><tr><td>ABS</td><td></td><td>cer</td><td>cein (sg. / pl.)<br>cenzuc (pl.)</td><td>ceimbat (x2)<br>cembat (x2)</td><td>ceregati (x2)<br>cere gatic (x1)</td><td>nola</td></tr><tr><td>ERG</td><td>noc</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>GEN</td><td>noren</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>INES</td><td>non</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr></tbody></table>

6.3.3.1. Nor galdetzailearen ergatiboak ez du r-rik (ik. 6.2.2.9 atalean esandakoa). Artatzako testuan, ordea, norc dago, eta hori bera dute Porek eta Lazek ere. Urdiainen ere nok dago (Zuazo 2010b: 108).

6.3.3.2. Cein singularra eta plurala izan daiteke, baina mendebaldeko cenzuc ere badago. Gamek ere -tzuk du, eta Lazek bietarik. Albek, ordea, ez du morfema pluralgiledun formarik. Zuazok (1998: 154) -tzuk Araban mendebaldekotzat eta maiztasun urrikotzat zuen, baina Laz ezagutzeak irudia aldatu du, jakina.

6.3.3.3. Ceinek, erlatibozkoa denean, ez du artikulurik hartzen: ceindan. Albek ere hala jokatzen du, baina ez Lazek.

6.3.3.4. Zenbat galdetzaileak i izan dezake, ala ez: ceimbat ~ cembat. Lazek ceinbat eta cinbat ditu.

6.3.3.5. Kausazko perpausetako zeregatik amaierako herskariarekin dago Auto contriziozcoan behin, eta hortik kanpo, bi aldiz herskaririk gabe. Ematen du txandaketa dagoela Arabako testuetan. Albek ceregati eta cergatic ditu, Gamek ceregatic, eta Lazek cegaiti.
6.3.3.6. Nola galdetzailea dago (vs zelan, nolan). Arabako testuetan hori ageri da (Lanek nolan du). Zuazok (2012: 221) modernotzat du zelan, eta ez bide da ekialdera zabaldu. Albek eta Gamek, bestalde, alan forma sudurkaridunaren adibideak dituzte, gabearekin batera.

### 6.3.4. Elkarkariak

Elkarkariak a- du: alcarri. Hala da Lazen eta Gamen ere. Gaur egun, Burundan ere alkar dago (Zuazo 2010b: 59). Arkaismoa bide da; izan ere, ekialdean ere halakoak daudela ezin ahatz daiteke.

### 6.3.5. Mugagabe berezi batzuk

Artikulua esperoko genukeen testuinguru batzuetan, artikulurik gabeko egiturak daude: Non dago Jaungoico?; Aita da Jaungoico?; Semia da Jaungoico?; Espiritu Santu jauna da Jaungoico? Horien aldean, baina, Cer da Jaungoicoa? eta Non egoan Jaungoicoa cerua ta lurra eimbaino len? bezalakoak ere badaude. Zuazok (2012: 118-119) dio Lanek ere badituela artikulurik gabeko formak, eta Gamek ere bai, atributuetan. Artikulurik gabeko atributuak badira Arten ere (Yzangaytezla garbi eta casto). Gauza ezaguna da Euskara Zaharrean oraindik ere ohikoak direla artikulurik gabeko atributuak eta objektuak, eta artikulua emeki-emeki sartuko dela ondoko mendeetan, mendebaldean batez ere (Mousole & Gómez-López 2020; § 3.3.1). Aztergai dugun testuan, ordea, halakoen gibelean erdararen eragina egon daiteke, txandaketa dagoelako, izen bereziak ez duelako gaztelaniaz artikulurik hartzen (cf. El Padre es Dios?), eta jadanik XVIII-XIX. mendeen bueltako testua dugulako. Ez dut azalbiderik, ordea, izandidique au nere azqueneco confesio adibidearentzat, hutsa ez bada.

### 6.3.6. Eratorpen-atzizkiak

6.3.6.1. Erromantzetiko -one atzizkiak -oi (< -oe) eman du gurean (errazoiezcora), Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan ohi bezala (Zuazo 2012: 100-101). Ez dago -io metatesirik, hego-nafarreraz aski zabaldua dagoena,
Gesalatzen barne (Camino 2004: 1143). Ez dugu, orobat, lehen testuetarik Nafarroako bereizgarri den -on (Camino 2009: 348; Reguero 2019: 503) ere. Burundan -on dago halakoetan egun, baina mailegu zaharretan -oi ere ez da arrotza (Zuazo 2010b: 112).

6.3.6.2. Erromantzetiko -cion / -sion atzizkia -zio / -sio da: contiziozcoa, orai-cioac, satisfazcioraco, ocassio, confesio, Pasio. Lanek, Lazek, Gamek eta Albek ere -cio / -sio dute, erdialdean eta Nafarroa gehienean bezala (Reguero 2019: 409-410). Aldaera sudurkaridunak (-ziño), bizkaiera arkaikoaz geroztik ager-tzen hasiko direnak (Mounole 2020: 233), Araba mendebaldean eta Bizkaian baino ez bide ziren hedatu (Zuazo 1998: 146-147, 2012: 101), lapurtera kla-sikoko autoreek darabilten -zino aldaerarekiko beregain, hain segur.

### 6.3.7. Zenbait kasu-markaren formez

6.3.7.1. Datiboan, mugagabearen adibide bakarra dugu: alcarri. Gaine-rakoan, singularrean -ari dugu, eta -ai pluralean: sg. poderosoari, bienaventu-ratuari, personiari; pl. apostoloai / apostoloay, guztiai / guztiay. Nafarroako testu zaharretan -ri da forma ohikoena (Reguero 2019: 424), eta ez dago hego-nafarreraren hego-mendebaldean (Gesalatz barne hartuta) XVIII. mendetik aurrera ageri den -agi morfemarik (Camino 2003: 74; Reguero 2019: 516). Arten eta Poren -ai dago pluralean, Albek ere gure testuan be-zala jokatzen du, nahiz eta baduen -ai singular bat ere, eta Gamek -ari eta -ai ditu singularrean eta pluralean hurrenez hurren. Lanek, ordea, -ai du singularrean zein pluralean, eta Lazek ere Lanek bezala jokatzen du, singu-larreko -ari batzuk ere badituen arren. Zuloagak jaso bezala (2022: 140), -ai da datibo pluraleko marka posible bakarra Bizkaian eta Araban XIX. men-dera arte, eta nagusi da Gipuzkoan ere. Nafarroako corpusean, ordea, -e-du-na da datibo pluraleko marka, salbuespenak bakan direla (Oltzan, Arakilen eta Txulapainen bada alerik; Camino 2003: 131).<fnref n="106" /> Datuak ikusita, badi-

<footnote n="106">106 Burundako -airi datibo plurala (Erdozia 2008: 230; Zuazo 2010b: 78) aski berezia da. Ez nago ziur -ai formari -ri gaineratu zaion modu pleonastikoan, ala *-aeritik abiatu behar dugun. Nafarroako hizkeran ez dira -eri tankerakoak XVII. mendea baino lehen ageri (Reguero 2019: 516).</footnote>
rudi mendebalde zabaleko berrikuntzari (Aldai 2014: 236; Zuloaga 2022: § 7.2) begira ageri dela Ameskoa honetan ere. Caminok (1999: 40, 2003: 452-453), ordea, iradoki du Sakanan-Nafarroako beste leku batzuetan bezala- ezagun den ei > ai disimilazio sistematikoak azal dezakeela Ameskoan datiborako -ai izatea (cf., orobat, Zuloaga 2022: 143-147). Baina gure testuan ez dago ei > ai bilakabiderik (cf. 6.2.1.4 atalean esandakoa), eta horrek Caminoren interpretazioa zailtzen du. Datibo pluralaren marka mendebaldeko ereduari jarraikiz egina dela pentsatzea dirudi zentzuzkoena.

6.3.7.2. Genitibo singularrean -aren dago: *Jaunaren, Virginiaren, vecatua-ren.* Beraz, singularrean ez da -r- galtzen (ezta genitiboaren gainean eraiki-tako kasuetan ere). Ameskoako toponimiaren datuek ere gauza bera diote (Salaberri 1998: 83). Hala, Eulaten berean *Zelaiaren ychaurradana* (1696, 1697) dago, besteak beste. Haatik, *Yagonzelaia* (1700), *Yagona* (1634), *Yagoin celaya* (1668) eta *Diagoinbularra* (1672) bildu dituzte Ameskoako San Martinen Belaskok eta bestek (2010). Egia da, bestalde, Arten -aren dagoe-la singularrean. Forma ttakduna dago *Poren eta Seven.* Ituk eta *Albek ere -aren* dute nagusiki, baina -anen adibideak ere badituzte. *Lanek -an du singularrean eta *Lazek -aren, -aen eta -en.* Burundan -an dago egun (Zuazo 2010b: 78). Polimorfismoa, beraz, zaharra da Araban, eta Ameskoan ere forma ttakdunak eta gabeak ditugula ematen du.

Pluralean -aen dago (-ain bilakatua: *guzciain, vecatuain*), eta plural hori bera darabilte *Porek eta Sevek.*<sup>107</sup> *Lazek -en* du, eta *Gamek -an (beguian).* *Albek -en (ofensaen, guztien)* eta -n (*penan*). Bai -an bai *a-z* amaitzen diren hitzetan dugun -n, agian, -aen > *-aan > -an* bilakabidearen ondorio, errebisatzaile batek iradoki bezala. Burundan ere -ain- / -ein dago egun (Zuazo 2010b: 78).<sup>108</sup>

6.3.7.3. Inesibo singularrean asimilazioa dago -u-z amaitzen diren izentan (cf. 6.2.1.10 atalean esandakoa): *ceruen, Santuen*. Kontsonantez amaitutako adibide bakarrean -ean > -en dagoela ematen du, ez bada mugaga-

<footnote n="107"><sup>107</sup> Ez bedi nahas Nafarroan XVIII. mendeko lekukotasunetatik aurrera ageri den -ain genitibo singularrarekin (Camino 2003: 82; Reguero 2019: 516): Sakanan ez dugu (Zuazo 2010b: 79).</footnote>

<footnote n="108"><sup>108</sup> Genitibo pluraleko -ain Burundako ezaugarri esklusibotzat du Zuazok (2010b: 200), baina orain Ameskoan ere badugu, eta, -aen ere zaku berean sartzen badugu, Araban ere bai.</footnote>
bea: gainen (Albek guñean du). Gamek ere egunen du, eta Arten edaden, dignidaden eta goviemon daude, semantikoki mugagabetzat hartu behar direnak. Pluralean, -etan dago (guztietan), baina -a-z bukatzen diren hitzetan -a horri eusten zaio (entrainatan), -aetan > *-aatan > -atan bilakabidearen emaitza izan daitekeena. Lazek, alta, -aetan du halakoetan oraindik.

Inesibo bizidunerako -gan dago (vs baitan), eta hala da testu arabarretan ere (Zuazo 2012: 114). Zuazoren arabera (2012: 57), Bizkaia, Araba eta Gipuzkoa gainerako lurraldeetatik banatzen duen ezaugarria da hau, Burundan ere bildu baitu baitan (Zuazo 2010b: 81), baina -gan ez da inolaz ere arrotza Nafarroan, Beriainen eta Elizalderen testuetan, esaterako (Reguero 2019: 430).

6.3.7.4. Ablatiboan -ti dago. Singularrean odoleti dago, eta guztietati pluralean. Ameskoako XVI. mendeko auzibideei gagozkiela, 1566ko Bakedaon escuetaric dago (instrumentala edo prosekutiboa dirudiena), baina 1539ko Zudairikoan, faldriquerati. Arten -ti dago, eta Albek -ti eta -tik ditu. Testu zaharragoetan, Lanek batez ere -ti dakar, baina B eskuak -tik ere badu. Seven urruniq dago; Lazek -rean du singularrean, -(r)ik behin eta -reanik bakan batzuk ere bai, baita -ti(ka) batzuk ere, eta pluralean -etarik eta -etati ageri du. Gamek -tik du nagusiki (salbuespen batekin). Betolatzak -(r)ik baino ez du singularrean (arterean bat ere bai), eta -etarik pluralean. Ezagun da gaur egungo Sakanan -ti eta -etati erabiltzen direla (Erdozia 2001: 261 eta hur.; Zuazo 2010: 81), nahiz eta XIX. mendeko Urdiaingo dotrinan -tik bitxia dagoen (Urrestarazu 2022: 220-221). Esanguratsua da hemen Poren -rica. Reguerok (2019: 432) -ti bakarra aurkitu du euskara arkaiko eta zaharrean Nafarroa Garaiko testuetan, 1743an (ez du Zudairiko adibidea aipatzen), eta Caminorentzat (2003: 62), -ti han eta hemen ageri den arkaismoa baita (Sakanan, Gesalatzen, Aezkoan, Zuberoan...), nekez erabil daiteke heganafarreraren ezaugarri bereizgarritzat. Edonola ere, gure testua ekoitzi zen orduko, ez dugu -rik formarik, inoiz izan bada.

Beste alde batetik, Urgellek (2020) eta Zuloagak (2022: 160) -rean MEZ definitzeko elementua izan daitekeela iradoki dute, eta Zuazok (2010a, 2012, 2019) Arabako berrikuntza zahartzat du, Bizkaian indartua eta Araban lehenago galdua. Ondartzarentzat (2022b: 127), ordea, arkaismoa da.
Edonola ere, Zuloagak erakutsi duenez (2022: 154-155), bai ablatibo / pro-
sekutibo bereizketa, bai -reanen emankortasuna agortuxeak ziren Araban
garai arkaikotik aurrera –Arabako ipar-sartaldean geroxeago agian (Ulibarri
2015: 158)– eta gaineratuko nuke Araba ekialdeko lekukotasun apur eta
berankorrek horren alde egiten dutela. Hartara, Ameskoan inoiz -rean izan
bazen, desagertua geneukake XVIII. menderako.

6.3.7.5. Komitatiboa -ki da dagoen adibide bakarrean: *Santuarequi*. Ar-
tatzako testuan ere -ki dago eta Ameskoatik kanpoko corpus historikoan,
*Lanek* -kin du,<fnref n="109" /> *Porek* eta *Sevek* bezala. Halaber, -kin eta -gaz darabiltzate
*Lazek*, *Ituk*, *Albek* eta *Gamek*. Gasteiztik ekialdera, beraz, txandaketa dago,
eta Zigoitiraino aurki zitekeen -ki aldaerarik. Gauzak horrela, Zuazoren us-
tez (2010a, 2012, 2019), Arabako berrikuntza zaharra da -gaz, agian Biz-
kaian gehiago indartua. Zuloagarentzat (2022: 227), ordea, ez da Gasteiztik
hedatutako berrikuntza, Bizkaiaoa baizik. Edonola ere, Arabaren iparral-
dean eta erdi-mendebaldean ohikoagoa (eta Bizkaian bakarra) den -gaz ez
da Nafarroara ailegatu.<fnref n="110" />

Bestalde, ohar bedi komitatiboko morfemak ez duela amaieran sudurka-
ririk Ameskoako testuetan. Gam arabar iruñeratuaren testuan ere bada
halako adibiderik, eta Nafarroako testu historikoetan –Burundakoetan bar-
ne– ere bai, -kin formarekin batera (Camino 2003: 78), baita Legution ere,
azken hamarkadetako mintzoan (Zuloaga 2022: 223). Egungo Burundan,
ordea, -kin dago (Zuazo 2010b: 79), eta Nafarroako corpus historikoan,
Reguerok (2019: 425) Iruñean eta hortik behera baino ez du -ki aurkitu,
forma sudurkariarekin batera betiere. Arkaismoa dela baitirudi, balio sail-
katzaile urria eman behar zaio ezaugarri honi (Camino 2003: 78).

6.3.7.6. Instrumentala lepokaria da beti: *obraz, guziz, culpaz, errazoiezcora... Ez dago Nafarroako euskarara inguratzen gaituen forma apikalik (Camino 2009: 348).* Berdin gertatzen da Arten eta 1550eko Bakedaoko ezkon-

<footnote n="109">¹⁰⁹ Zuazok (2012: 109) *Lanen -az* batzuk -gazetik eratortzen ditu, baina ik. Zuloaga (2022: 219-222) horren kontrako argudioetarako.</footnote>

<footnote n="110">¹¹⁰ Arruazuko kanta bateko *Alcate jaunaz egondu gera* (Satrustegi apud Zuloaga 2022: 223) berezia eta bakarra da: *testis unus...*</footnote>
tza-fedean, baita Arabako lekukotasun guztietan ere. Poren deies eta gutças instrumental apikalaren adibidetzat jo izan dira, baina grafia-kontuek eta hitz bukaerako txistukarien neutralizazio sistematikoak (cf. § 6.2.2.2) hori ezbairik gabe esatea zailtzen dute. Burundan ere lepokaria da (Zuazo 2010b: 80), eta apikalak banaketa bihurria du, baina aztergai dugun eremutik ger- tu, Gesalatzen, forma apikalak ere badaude, eta Elizaldek eta Beriainek ere badarabiltzate (Camino 2003: 87). Reguerok ere (2019: 427, 509), corpus historikoa kontuan hartuta, instrumental apikala duen eremutik landa utzi du Ameskoa, eta erdialderago kokatu du berrikuntzaren kokagunea, lehen testuetarik ageri dena, eta Nafarroan baino ez.

6.3.7.7. Motibatiboan txandaketa dugu. Herskaririk gabeko formak dau- de sistematikoki, Auto contriziozcoan izan ezik, horko bi adibideak herskari- dunak baitira: onegati, ceregati, neregati ~ dana gatic, cere gatic. Orobat, ge- nitiboaren gainean eraiki dira adibide guztiak, dana gatic izan ezik. Ez dago, baina, -gaiti(k) bezalakorik. Albek lau konbinazioak darabiltza: -ga(i)ti eta -ga(i)tik. Herskaririk eta i-rik gabeko forma dute Lanek, Ituk eta Otsek ere, baina zugatic du Gamek. Lazek -gati eta -gaiti ditu, eta badu, Lanen B eskua- rekin batera, -gatica ere. Reguerok (2019: 429-430) ez du herskaririk gabe- ko formarik ediren aztertu duen Nafarroako corpus historikoan. Egungo Burundan -gaiti / -geiti dago (Zuazo 2010b: 81), baina Urdiaingo XIX. men- deko dotrinan -gatik ageri da (Urrestarazu 2022: 220).

6.3.7.8. Leku-destinatiboaren adibide bakarra satisfazcioraco da. Albek ere orduracò dakar.

## 6.4. Aditza

### 6.4.1. Aditzoina

6.4.1.1. Ez dago aditzoinik gure testuan. Partizipioa dago *edin aditzaren bi adizkitan (confesatu nadin, pensatu didiquen) eta beste bi adibideak -n-z amaitutako aditzenak dira: eindaizun, emon veit. Garai zaharragoetan forma partizipiodunak eta gabeak ditugu Arabako testuetan. XVII. mendekoei gagozkiela, Albek eta Gamek ere beti partizipioa darabilte, baina lehenak
beguira eguizu eta veguira zazu bana ditu, eta Gamek guarda zaitela. Zuazoren (2010a, 2012, 2019) ustez, Arabako berrikuntza zaharra da partizipioaren hedadura; haatik, egungo Burundan aditzoinaren adibideak ediren ditu, forma partizipiodunekin txandaka (Zuazo 2010b: 124-125). Nafarroan, XVIII. mendean aditzoina dago nagusiki -tu partizipioko aditzetan, baina mendearen bigarren erdian badira -tu duten formak *edin eta *ezan aditze-tan; Araban, Gipuzkoan eta Bizkaian baino gutxiago eta geroago, betiere (Lakarra 1986: 664; Mounole 2007: 89-90). Adibideok ikusita, mendebal-dean garai historikoan zabaldu zen ereduaren araberakoa zen partizipioa Ameskoan ere, gure testua ekoitzi zenerako.

### 6.4.2. Partizipioa

6.4.2.1. Partizipiorako forma biluzia duten aditzen artean, -n-z amaitzen diren aditzak baizik ez ditugu: *esan, izan, ein, emon*. Bistan denez, ez dugu garai zaharrean eta klasikoan hedatu ziren *izandu* bezalako forma pleonas-tikorik. Goi-nafarreran, gipuzkeran eta lapurteran gertatu bide ziren hala-koak (Mounole; Gómez-López 2018: 504). Nafarroan bereziki XVII. men-deaz geroztik ditugu (Reguero 2019: 436-437), baina eremu dialektal horietatik landakoak diratekeen Sevillako bertsoek *yssandu* eta *egondu* dute, eta *Porek* ere *egondu* dakar. Egungo Burundan, ordea, ezezaguna da feno-menoa (Zuazo 2010b: 126).

6.4.2.2. Gainerako aditzek -tu dute; beraz, ez dago -adu / -idu moduko partizipiorik aditz mailegatu berrien sailean. Hartara, -atu amaieradunak dira *pensatu, confesatu, obratu, creatu, formatu* eta *confesatu*; -itu dute *unitu* eta *errecibitu* aditzek. Arten ere hala da, baita *Seven, Gamen, Itun* eta *Poren* ere. *Lanen, Lazen* eta *Alben* kausituko ditugu, ordea, forma ahostunak, ahoskabeekin batera betiere. Bizkaian ageri dira ahostunak sistematikoen, baina Gipuzkoa hego eta mendebaldean ere badira. Hori horrela, Zuazok (2010a, 2012, 2019) Arabako berrikuntza zahartzat du aldaera ahostuna, Bizkaian indartua. Aldairentzat (2014: 236-237) Arabako lautadako berri-kuntza da, eta Zuloagak (2022: 172) sorlekua non duen azaltzeko arazoak daudela erakutsi du, eta multifokala dela iradoki, funtsean, *Lanen* oraindik
oso ugariak direlako -atu eta -itu dituzten mailegu modernoak. Altsasuko -au (Zuazo 2010b: 198), Iturmendiko XVIII. mendeko gurutze-bideko con- soladu (Reguero 2019: 200) eta Urdiaingo 1650eko auzibide bateko des- dichadu bazter utzita (Maiora 2018: 164), Nafarroako testuetara ez da hala- korik iritsi.<fnref n="111" />

### 6.4.3. Aditz-izena

6.4.3.1. Aditz-izenak eratzean, -in amaierako aditzak -ite egiten du (ja- quitougula), espero bezala. Halaber, -onez amaitzen den aditz bakarrak -aite du: emaitedraut, emaitedordain ~ emon. Urgellek (2006: 937) dioskunez, Nafarroan goiztiar dokumentatzen dira -i- gabeko formak; Arabako testue- tan, ordea, ohikoa da emon / emun aditzean emaite aditz-izen zaharra gorde- tzea, eta emoite baino arruntagoa da. Bakedaoko 1550eko ezkontza fedeak içayteco, emayten ~ ematen du. Lanek ere -ite eredukoak ditu, baita Lazek ere, baina -te dute halakoetan Sevek (egoten) eta Albek (emon ~ emoten).

6.4.3.2. Gainerakoak -tu partizipioko aditzak dira. Hauetan txandaketa interesgarria dugu -tze eta -tzaite formen artean. Partizipioa -atu egiten du- ten aditzetan bietarik dugu: confesace, amacezaudan ~ apartazaiteco. Oro- bat, -itu duten aditzetan ere txandaketa dugu, are aditz berean ere: ofreci- zaite, ofendizaitia ~ ofendizeco, cumplizeco ~ cumplizaiteco. Azkenik, aguinzaite dago, ozen ondoko -tu partizipioko aditzen erakusgarri. Urgelli jarraikiz (2006: 938), -tzaite CVC egiturako aditz-erro monosilabikoek har- tu ohi dute, eta bereziki azken kontsonantea ozena denean, baina Araba bide da -tzaite testuinguru gehiagotara zabaldu duen eremua, txistukaridun eta herskaridun erro monosilabikoetara eta are polisilabikoetara hedatuz. Lazen zenbait adibide eta Lanen garbizaite eta gorrizaite bisilaboak ditu Ur- gellek gogoan (baina urtuçen du Ituk), eta, dudarik gabe, Arabarekin bat egiten du gure testuak horretan, -tzaite erro trisilaboetara eramateraino. Ez dago trisilaboetan halakorik, baina, Arten, Alben, Seven, Gamen eta Poren ere. Une honetan, -tzaite duen testu bakarra da Nafarroako corpus histori-

<footnote n="111">¹¹¹ Gesalatzen adibide bat eta bakarra ediren du Caminok (2003: 123).</footnote>
koan, Burundakoetan ere ez baitago. Gainera, Arabako berrikuntza bide den honen aski lekukotasun berankorra dugu, ezaugarria ahulduz joan bai-tzen, Laudio-Orozko aldean XIX. mendera arte eutsi bazion ere (Ondartza 2022a: 86).

6.4.3.3. -tzaite formarekin batera -tze ere badagoela esan dugu. Ez dugu, bide batez, -tu / -du partizipioekin ageri den -(k)eta aditz-izenik gurean,<fnref n="112" /> edo partizipioaren gainean eratutako -ite forma berriagorik, Araban dokumentaturik ditugunak (Urgell 2006: 939 eta hur., 2020; Ondartza 2022a: 56 eta hur., 2022b: 137). Halakoetan -tze baizik ez dute, gurean bezala, Artek, Sevek, Gamek eta Porek. Lazek eta Albek ere -tze izan badute, beste formekin lehian. Urgellek (2006: 934), Zuazok (2010a, 2012, 2019), Aldaik (2014: 234) eta Ondartzak (2022b: 132) -(k)eta ereduko aditz-izenak Arabatik hedatuak izan daitezkeela diote, Debagoienera zabalduak (Burundara ere bai; Erdozia 2008: 230); -tze, baina, Iruñetik hedatutako berrikuntza dateke, Nafarroan lehen testuetarik baitugu, -te arkaiko zenbaitekin batera (Urgell 2006: 944). Egia da, edonola ere, -tze ugari dagoela Araban edo Arabaren itzalpeko testuetan, beste formekin lehian. Eulatek honetan berezi jokatzen du, ekialdetik zabaldutako -tze formarekin batera (ez dago -(k)etarik) -tzaite forma ere muturreraino eramanez.

### 6.4.4. Partizipio prospektiboa

Partizipio prospektiboa Nafarroan eta Lapurdin ohi dugun banaketari jarraikitzen zaio; izan ere, -n-z amaitzen diren aditzetan -en dago: *jaquinou-gu* (\* *jakinen dugu\*), *emonendordazula*; -tu partizipiodunekin, ordea, -ko: *barcatuco*. Bakedaoko 1566ko prozesuan joanen dago eta Larragoako 1556koan *erareynederucat* ‘te haré’ (\* *erareinen deraukat*\*). Horretatik kanpo, ez dago -en formaren arrastorik Poren, Lazen, Itun ez Gamen. Burundan ere -en bide zegoen, Ziordian salbu (Zuazo 2010b: 124), eta -ko indartzen ari da egun. Hala, -en formaren erabilerak Bizkaia, Araba eta Gipuzkoa gainerakoetatik bereizten ditu Zuazoren ustez, eta Aldaik (2014)

<footnote n="112">¹¹² Honek -adu / -idu tankerako partizipioen faltarekin duen loturaz, ik. Urgell (2006: 944).</footnote>
-ko baino ez izatea mendebalde zabaleko berrikuntza zahartzat du. Zuloagak (2020: 703), ordea, ez daki zein den sistema berritzailea eta zein gordetzailea. Honetan gure testuak ez du, beraz, mendebaldeko sistemarekin bat egiten, eta Nafarroara begira dago, nahiz eta Nafarroan -nko bezalakoak ere ez diren ezezagunak Sakanan, Garesen, eta bestetan (Camino 2003: 87).

### 6.4.5. Adizkiak

<table><caption>**5. taula. Aditz laguntzaileak (neronek egina)**</caption><thead><tr><th></th><th>Intrantsitibo monopertsonala</th><th>Intrantsitibo bipertsonala</th><th>Monotrantsitiboa</th><th>Ditrantsitiboa</th></tr></thead><tbody><tr><th>Realis</th><td>izan</td><td>?</td><td>*edun</td><td>*eradun</td></tr><tr><th>Irrealis</th><td>*edin</td><td>?</td><td>egin</td><td>egin</td></tr></tbody></table>

6.4.5.1. Paradigma trinkoan *eduki ageri da (daucat), eta ez *edun. Hala du Lanek ere, baina piedade eun bezalako batzuk ere baditu. Lazek ere *eduki du maiz, baina *edun ere tarteka (ene biotça zuc doçu). Gamen ere eztut nic lotza dago, baina nauco eta daucat ere bai. *Eduki aditzaren forma trinkoak daude, bestalde, 1566ko Bakedaoko auzibidean (haducat), Itun, Seven, eta Alben. Alb da, bide batez, deucat dakarren bakarra, gainerakoek dau duten lekuan. Zuazok (2012: 46) mendebalde, erdialde eta Sakanako ezaugarritzat du *edun laguntzaileetarako baizik ez egotea, baina Araban badira adibideak eta, kontrara, Nafarroako testuetan XVII. mendetik bederen bada *eduki trinkorik (Reguero 2019: 440-441). Ez dakioke balio sailkatzaile garbirik eman, nire ustez.

6.4.5.2. Realis ditrantsitiboan *eradun aditzaren formak baino ez daude: draut (Nik-Hari-Hura), dordain (Haiek-Niri-Hura), dordazula (Zuk-Niri-Hura). Hala da, ikus daitekeenez, are datiboa 3. pertsona denean ere, eta objektua singularra izanik ere, halakoek *nin izan ohi baitute beste hizkera batzuetan (Mounole 2015: 481). Nafarroan bi aditzen arteko banaketa azaltzea zaila da (Reguero 2019: 444 eta hur.), baina ematen du, testuaren la-
burtasunean, ez dugula halako lehiarik gurean. Zuloagak (2022: 242) mai-suki laburtu duenez (ik., orobat, Eraña 2020: 59), Araban bi multzo bereiz daitezke: mendebaldean *edutsi* baino ez duten testuak daude, eta erdi-ekialdean, aditz horrekin batera, *nin* ere badutenak. Albek, Ituk eta Gamek *nin* eta *edutsi* dute.113 *Nin* baino ez dago Poren eta Seven. *Nin* eta *edu-tsi* aditzekin batera, *eradun* dago Lazen, *eradu(n)tsi* formapean betiere, Arabako berrikuntza esklusiboa bide dena (Ondartza 2022b: 140). Ez diru-di, beraz, *edutsi* Ameskoara ailegatu den, ezta *eradun* hutsa (-tsi gabe) Araban dokumentaturik dagoen ere, Nafarroan eta Gipuzkoan (objektu pluralarekin) badagoen bezala. 1550eko Bakedaoko ezkontza-fedeko de-rauçut eta Larragoako 1556ko auzibideko *derucat* fidagarriak badira, lehen testuetarik dugu *eradun* Arabarekiko mugan, objektu singullarrarekin. Hala da gaur egun ere, Sakanako erdi-mendebaldeko aditz-sistemak *era-dun* baitarabil (Irizar 1991).114 Edonola ere, XVIII. mendean *eradun* Nafa-rroako hegoaldeko euskaratik desagertu zen (Reguero 2019: 445) eta, beraz, Arten *nin* baino ez izatea posible da. Zentzu horretan, gordetzailea dateke gure testua.115 Bidenabar, Zuazok (2010a, 2012, 2019) eta Aldaik (2014) Arabako berrikuntzatzat duten *edutsi*, Bizkaian gogor sartu arren,116 ez zen Ameskoara ailegatu.

6.4.5.3. *Irrealis* monotrantsitiboan *egin* dago (*daizun*), eta ditrantsitiboan ere bai (*veit* < *begit*). Ez dugu, hurrenez hurren, ez *ezan*, ez *erazan* aditzik. Bai geografian bai kronologian gertukoa den *Artek*, ordea, *erazan*

<footnote n="113">113 Alben *dezun* ‘dizun’ eta *diotzut* ‘dizut’ *eradun* aditzaren formatzat ez baditugu.</footnote>

<footnote n="114">114 Harrigarriki, Zuazok (2010b: 141 eta hur.), egungo Burundako Nor-Nori-Nork saileko aditz sistemaren konplexutasuna azaltzean, axaletik baino ez du iradokitzen adizki horien gibelean *eradun* egon daitekeela, baina ez du beste aditzik ere aipatzen, adizkiak «bereziak» direla esatetik landara. Mapan, ordea, *eradun* eman du (Zuazo 2010b: 202).</footnote>

<footnote n="115">115 Reguerok (2018) Nafarroatik edo Gipuzkoatik hedatutako aditz berritzat du *nin*, *eradun* zaharraren aldean. Arrazoia badu, *nin* Artatzara eta Arababa bai, baina Eulatera iritsi ez den berrikuntza litzateke. Aitzitik, *nin* EBZrako proposatzen badugu, eta *eradun* aditzak baino hedadura zabalagoa izateak horren alde egiten du (Mounole; Lakarra 2018: 431-432), lehenik berritzaile agertuko litzateke Eulate *nin* aditz zaharra baztertuta, baina euskara historikoarekiko gordetzaile *eradun* baino ez duen paradigma erabilita, bestelako laguntzailerik hartu gabe.</footnote>

<footnote n="116">116 Zuloagarentzat (2022: 301-302, 315), ordea, Bizkaian berean sortutako berrikuntza izan daiteke.</footnote>
darabil ditrantsitiboan, XVII. mendean hego-nafarreraren eremuaren he-
goaldean ohikoa zena (Camino 2003: 75). Artekoa, edonola ere, berezia da
kronologiari begira, aditz horren agerrerarik berankorrena izan baitaiteke.
XVI. mendetik ageri zaigun aditza galdutzat dute bai Caminok (2003: 75),
bai Mounolek eta Gómez-Lópezek (2018: 508-509) Lehen Euskara Moder-
norako, Elizalderen dotrinaz geroztiko testuetan.<fnref n="117" /> Albek *ezan eta egin,
biak ditu, bai ditrantsitiboetan, bai transitiboetan, are adizki berean (decha-
dala ~ deiztala), baina *ezan gutxiago ageri da, eta aginteran baino ez. Lazek
batez ere egin du (trantsitibo eta ditrantsitiboetan), eta *ezan batzuk ere bai,
trantsitiboetan. Badu, gainera, *ezan ditrantsitibo bat, lehena bide dena
mendebalde osoan (Mounole 2020: 165). Porek eta Gamek egin baino ez
dute, eta monotrantsitiboak dira dakartzaten adibideak. Egungo Burundan
*ezan bildu du Zuazok monotransitiboan, eta egin ditrantsitiboan (2010b:
137-138). Egin laguntzailearen gramatikalizazioa Mendebaldeko Euskara
Zaharreko ezaugarritzat du Urgellek (2020), eta Zuazok (2010a, 2012,
2019) eta Aldaik (2014) Arabatik zabaldu zela iradoki dute. Lakarrak esan
bezala (1996: 183), egin ditrantsitiboetatik monotrantsitiboetara zabaldu
bazen, Ameskoan bururaino eraman zen XVII. eta XVIII. mendeetan orain-
dik hedatzen ari zen berrikuntza hori (Zuloaga 2022: 175 eta hur.).

6.4.6. Morfologia-kontuak

6.4.6.1. Objektua 1. pertsona denean, *edunen adizkiek -u- dute (duda-
nau, dugun), eta -au- (ez -eu-) 3. pertsona denean (dau, eben). Artek ere
banaketa bera du. Urgellek (2020: 715) subjektua 3. pertsona denean dip-
tongoa gordetzea MEZen ezaugarritzat jo du, aise dokumentatzen baita Biz-
kaian, Araban eta Gipuzkoako testu zaharretan, baita, ikus daitekeenez,
Ameskoakoetan ere, baina ez Nafarroako gainerako lurretan, XVI. mende-
tik bederen (Reguero 2019: 443-444). Badira forma -u-dunak, halere,
Lanen, Gamen eta Lazen.

<footnote n="117">117 Reguerok (2019: 447 eta hur.), ordea, Elizalderen testuan eta ondoren ageri diren adizki ba-
tzuk *erazan aditzaren formatzat ditu, eta agerrerak Zaraitzuraino hedatzen. Edonola ere, ez dau-
de gurean.</footnote>
Baina bilakabidea diferentea da 1. eta 2. pertsonetan. Zuazok (2012: 125), Aldaik (2014: 235) eta Zuloagak (2022: 236) diotenez, Arabako bereizgarria da horietan ere -au- (> -eu-) diptongoari eutsi izana. Halako formak dituzte, besteak beste, Porek, Gamek, Albek eta Lazek. Haatik, 1. eta 2. pertsonan -au- / -eu-rekin batera -o-, -e-, eta -u- agertzea ere bada Arabako euskararen erakusgarri esklusiboa (Ondartza 2022a: 31, 2022b: 136), Bizkaiak -o- ren alde eta Gipuzkoak -e-ren alde egin baitute, lehen testuetarik. Hala, Lanek -u- du; Gamek -u-, -e- eta -eu-; -e- dago Seven eta Itun; Albek -eu-, -o- eta -u- ditu, eta Lazek, horiezaz gain, -e- ere bai. Otsek -o- du. Burundako euskara garaikideak, Arabakoarekin bat, polimorfismoa du 1. eta 2. pertsontan, baina diptongoa hirugarrenean (cf., adibidez, Olatzagutiko dot, dezu, du / daû 'dugu' ~ dau 'du'; Irizar 1991: 222).<fnref n="118" /> Bestalde, *au > u* bilakabidea, Arabako testu batzuetan ere badena ikusi dugunez, Nafarroatik hedaturikotzat du Aldaik (2014: 235-36), baina Zuloagarentzat (2022: 105-106) eta Ondartzarentzat (2022a: 42; 2022b: 128) poligenetikoa izan daiteke; hots, ekialdeko bilakabidetik independentea, are kronologiari begira ere. Araban -u- ere badela ikusita, eta poligenetikoa izan daitekeela uste badugu, zaila da Ameskoako sistemaren bilakabidea zehaztea. Ematen du 3. pertsonarekin diptongoari eutsi izanak mendebaldera hurbiltzen duela. 1. eta 2. pertsontan -u- izateak, ordea, Bizkaitik eta Gipuzkoatik urruntzen du, baina ez du ezinbestean Nafarroara begira paratzen (*pace* Camino 2004: 82-83), Araban ere halakoak baitaude, beregainki sortuak apika.

6.4.6.2. Objektua (historikoki eta morfologikoki) plurala denean, -it- pluralgilerik ez da ageri *edunen adizkietan: zaudan 'zaitudan'. Araban, Lazek bietarik du, eta Legution eta Debagoienean ere ezagunak dira halakoak (Uribe-Etxebarria 2020: 747), baina gainerako Arabako testuetan ez daude (eta egoteko testuinguru egokiak ere bakan dira). Sakanako hizkera garaikideetan ere ez dut ediren (Irizar 1991), baina Burundan horren arrastorik egon daiteke (cf. § 6.5.4.2). Arabatik zabaldutako ezaugarri esklusibotzat du Ondartzak (2022b: 138). Ameskoan (eta agian Burundan) egoteak inoiz Araban zabalduagoa egon zitekeela iradokitzen du.

<footnote n="118">¹¹⁸ Zuazok (2010b: 200) polimorfismo hori Burundako ezaugarri esklusibotzat du, baina Araban indartsua zen.</footnote>
6.4.6.3. Adizki berezia da *eradun* aditzaren *draut* forma, Nik-Hari-Hura pertsonei dagokiena.<fnref n="119" /> Ipar Euskal Herriko mintzoetan (eta mugakoetan), datiboa hirugarren pertsona denean *nin* baliatzen da, eta Gipuzkoako testuetan objektuak plurala behar du izan, *eradun* ager dadin (Mounole 2015: 480-481). Honetan, ordea, ez dugu ez bat, ez beste; datiboa 3. pertsona da, eta objektua singularra. Hori horrela, -u- hori, erroaren parte izan beharrean, datibo-marka dela uste izateko argudioak daude; hots, *de-rau-o-t* bezalako zerbait berreraiki beharko genuke, eta ondoren *de-ra-o-t* > *de-rau-t* eman duela pentsatu. Horren alde doa *ao* > *au* itxiera testu honetan berean beste hitz batzuetan ere badela (ik. § 6.2.1.6). Gainera, *eradunen* beste adizki batzuetan dugun *au* > *o* (cf. *dordain*) gertatu ez izana (ik. § 6.2.1.5), hain zuzen ere, -a-u- hiatoa izateari zor dakioke (hots, -a- erroa batetik, eta -u- morfema datiboa bestetik).<fnref n="120" /> Bada beste aukera bat ere *de-ra-o-t* formara ailegatzeko: *de-rau-a-t* > *de-ro-a-t* > *de-ra-o-t*... metatesia (ik. § 6.2.1.18). Aukera honek hizpide dugun forma eta Burundako aldaera guztiak forma beretik ekartzeko aukera ematen du: -o-dunak metatesidunak dirateke, eta -a-dunak metatesirik gabeak (Irizar 1991): duat (Altsasu), deat (Urdiain), dat (Bakaiku eta Iturmendi) ~ derot (Olatzagutia), do(o)t (Etxarri, Lizarraga, Dorrao, Unanu).

6.4.6.4. *Izan* aditzaren 3. pertsonak -a- du, erlatibozko edo iraganeko marka hartzean: *dana gatic*, *zan*. Hala da *Arten* eta *Etxarri Aranaztik ezke-rrerako lekukotasun orotan ere. Fenomenoak Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba (Burunda, Ergoiena, Etxarri, Ameskoa eta Lana barne) gainerakoetatik bereizten ditu (Camino 2000: 170), eta corpus historikotik ere emaitza berberak erator daitezke (Zuloaga 2022: 94). Ameskoako toponimia historikoak ere ez dakar -ana eta -dirana baizik (Gartzia de Albizu 1994). Cf. Eulateko *Zelaiaren ychaurradana* (1696, 1697). Bestela da berrikuntza eta arkaismoa zein den jakitea. Aldaik (2014) mendebalde zabaleko berrikuntzatzat dituen forma -a-dunak arkaismotzat dituzte azken ikerketek, eta -e-dunak berrikuntza agian multifokaltzat (Urrestarazu 2021: 74-75).

<footnote n="119">¹¹⁹ Datibo-komunztadura eza (ik. § 6.5.5) oztopo da testuan adizki tripertsonal gehiago izateko.</footnote>

<footnote n="120">¹²⁰ Aitzitik, hizkera batzuetan dugun Hark-Niri-Hura formarako *d(e)raut* adizki homofonoan -au- erroaren parte da, eta diptongoa jadanik, segur aski.</footnote>
6.4.6.5. *Izan* aditzaren pluraleko forma monopertsonaletan ez dago -de pluralgilerik: *dira*. Gamek, ordea, *dirade* du. Mendebaldeko corpusean, XVI. mendeko Gipuzkoako Misererean *dirade* dago (Akesolo 1982), eta Nafarroan, XV. mendetik erruz ageri bada ere, erresumaren erdi-ekialdean da ugarien (Reguero 2019: 442-443). Sakanan, Garesen eta Gesalatzen ere ez dago halakorik, ez eta *dere* bezalakorik ere (Camino 2003: 123). *Dire* ere, Nafarroan han-hemenka baduguna (Reguero 2019: 443), ez dago gurean. Caminorentzat (2003: 63) *dirade* bezalakoek ez dute koherentzia geografiko garbirik, eta nekez erabil daitezke hizkerak sailkatzeko.<fnref n="121" />

6.4.6.6. Ez dugu -z pluralgilerik, egon daitekeen testuko adizki bakarrean: *dira*. Artek ere ez dakar. Lanek -te darabil, eta *Porek digus* du, baina *ditu*. Lazek -it- franko du, baina -z zabaltzen hasia da *edin* eta *edun* aditzetan, eta forma pleonastikoak ere baditu. Gamek bietarik darabil: -z eta -te. Zer esanik ez dago, -z pluralgilea euskara osokoa da, baina adizkien hondarrean eta beste pluralgileen kaltetan sistematikoki sartu izana, Zuazoren (2010a, 2012, 2019) esanetan, Arabako berrikuntza zaharra da, agian Bizkaian gehiago indartua. Ez dezagun ahatz, baina, Lizarragan *baliaz* ‘balira’ (Camino 1999: 6) eta Nafarroan -zte- bezalako pluralgileak (cf. *zauzte* ‘zaudete’) ere badirela (Camino 2000: 162), eta maiz ageri dela Nafarroako testu zaharretan -z pluralgilea *edun* aditzaren iraganeko formetan, subjektua 1. edo 2. pertsona denean (Reguero 2019: 457). Distribuzio nabarrak eta gure testuaren eskasa ikusita, nekez atera daiteke ondorio linguistiko garbirik honi dagokionez.

6.4.6.7. Badirudi -de pluralgileak -e eman duela adizki iragankorretako 3. pertsona pluraleko subjektuan, baina dagoen adibide bakarra ez da gardena. Testuak *cumplizeco emaitedordain penitenzia* dio. Adizkiaren gibelean *derauda-e-n* dagoela onartuta, -e- pluralgiletzat jo dezakegu. Testuinguruak, baina, ez du garbi uzten subjektu hori plurala denetz. Erdal iturrietan forma inpertsonalak eta pluralekoak kausitu ditut ordainetan (*la penitenzia que me sea / fuere impuesta ~ impongan*), eta ez da harritzekoa horiek denak euskaraz 3. pertsona pluralaren bidez itzuli izana. Egungo Urdiainen *duai* dugu forma honentzat (Erdozia 2008: 227; Zuazo 2010b: 123), eta forma

<footnote n="121">121 Are gutxiago halakoak arkaismotzat jotzeko aukera dagoenetik, iruzkingile anonimoetako batek gaztigatu didanez.</footnote>
hori ere *deraudaetik erator daiteke sobera aspertu gabe. Regueroren hitzetan (2019: 507), -te aldaera erdialdeko berrikuntza, aski zaharra izanik ere, ez da Nafarroaren mendebaldera ailegatu.

6.4.6.8. *Edin aditzaren 3. pertsonan -edi- > -idi- asimilazioa dago: *didique* (baina *nadin*). Lakarrak (1986: 661) dioenez, Bizkaian lehen testuetarik ageiri da azkar, eta Araban eta Gipuzkoan ere badago, baina salbuespen gehiago ditu. Lanek *validi* du eta Lazek ere forma asimilatuak dakartza, baina Bikuñak *dadila* du, Gamek *bedi*, eta Albek *estadin*. Orain arteko datu apurrek iradokitzen zuten asimilazioa Araba erdialdean bazela, baina ez zela ekialdeira zabaldu. Ameskoako testigantza honek, ordea, bestelako datuak dakartza.

6.4.6.9. Atzizki modala -ke da *edin aditzaren forma monopertsonal bakoarrean: *didique*. Hartara, garai zaharrean abiatutako bilakabidea (-ke formak -te ordezkatzekoa) gertatu da Ameskoan, -teke pleonastikoa sortu gabe (Mounole; Gómez-López 2018: 506-507).

6.4.6.10. *Edun aditzaren iraganeko subjektu singularreko adizkian -edago (eben), ez -a- (cf. eban). Arabatik hedatutako berrikuntza bide da hori (Ondartza 2022a: 39), eta Araban iraun bide duena garai modernoagoetan ere (Urgell 2020: 727-728). Lanek eta Albek hala dute, eta Lazek ere frankotan darabil, -a- dutenekin batera. Ordea, -a- dago Seven, Itun eta Poren. Burundako datu garaikideetan ere ze(e)n dago (Irizar 1991).

6.4.6.11. *Edun aditzean, objektua 3. pertsona denean Ø- ageri da: *eben*. Ø-/z- txandaketa ezaguna da mendebaldean, *izan* eta *edin aditzetan izan ezik.*122 Hala, *Lazen eben dago*, baina *Sevek* eta *Ituk* forma txistukariduna dute, eta *Gamek* ere *suen* du. Txistukaria dago egungo Burundan ere (Irizar 1991).

6.4.6.12. Jusiboan, *b-* dago: *veit*. Mounolek (2014 [2018]: 93, 221) dioenez, baiezko perpausetan, erabilera perifrastikoan eta subjektu iragangaitza 3. pertsona dela, hots, gurean bezala, *b-* arrunta da hizkera eta garai guztietan, -(e)larekin txandaka. XVI. eta XVII. mendeetan, badirudi *b-* dutenak gailentzen direla, baina emaitzak autoreka hartuta, ez dira erabakigarriak. XVIII. mendean, Mounoleren datuei begira, ematen du *b-* ageri dela -(e)la

<footnote n="122">122 Hizkera batzuetan, *edin aditzera ere zabaldu dira Ø- duten formak (cf. eitean ‘zedin’).</footnote>
baino maizago, baina bada kontrakoa duen autorerik ere. Zaila da, beraz, bataren eta bestearen arteko lehian, ondorio geografiko eta diakroniko gadenak ateratzea.

## 6.5. Sintaxia

### 6.5.1. Hitz-ordena

Jatorrizko gaztelaniazko testuari lotzen zaio batzuetan, euskararena bazter utzita. Hala, aditz trinkoak perpaus hasieran ager daitezke: *Da jaunbat esan eta pensatu didiquen baino excelentiaba*. Beste batzuetan galdegaia ez da aditzaren aurrean paratzen, gibelean baizik: *Aita da Jaungoico?, Semia da Jaungoico?* Eta, oro har, aditza aurreratzeko joera nabarmena da: *Emaite-draut iz ez yau ofendizeco; eta gueldituzan jaun ta jaungoico einic*. Azkenik, beste *Elizaco oraicioac* adibidean, besteren kokapena da aipagarria, sintagma-ren hasieran ageri baita, eta ez buruaren aurretik. Halakoak maiz ditugu euskal testu zaharretan, eta ez dira, baitezpada, erdararen eraginak sortuak. Añibarro, esaterako, Axularren euskal testua moldatzen ari zela, ez zitzaion urdazubiarraren ohiturari lotu (cf. Urgell 2001: clviii-clix): *beste onelaco moldatu zuen jatorrizko hunelaco bertce*.

### 6.5.2. Linschmann-Aresti legea

Bete ohi da: *izandidique au nere azqueneco confesio ~ ceregati vecatu ein-dudan [...] noure culpaz*. Badira salbuespenak, halere: *ofrecizaite draut nere vizia*. Espero bezala, bokatiboetan, perpausetik kanpoko elementuak baitira, ez da legea betetzen: *confesace naiz [...] zuri, nere ayta espirituala*.

### 6.5.3. Objektu zuzena absolutiboan

Gure testuan aditz-izenaren objektu zuzena absolutiboan ageri da, ez genitiboan: *aguinzaite dudanau cumplizaiteco; cumplizco emaitedordain penitenzia*. Lehenago orokorragoa izan bide zen (Lakarra 1986: 659-660) eta ekial-
de zabalean iraun duen (Camino 2003: 83) genitibozko objekturik ez dugu, beraz, testuan.

### 6.5.4. Numero-komunztadura

6.5.4.1. Kuantifikazioetan, zenbat galdetzaileak singularreko komunztadura du: Ceimbat jaungoico dago?; Cembat gauza dago [...]; Ceimbat gauza obratu eben Espiritu Santu jaunac [...] (vs Cembat persona dira?).

6.5.4.2. Objektu pluralarekiko komunztadura falta dugu sistematikoki, hala monotrantsitiboetan nola ditrantsitiboetan: Cerua ta lurra, eta mundu guztico gauzac noc eindau?; Jaquitougula Jaungoicoaren legueco mandamentuac; ofrecizaite draut nere vizia, obrac ta travajuac; Esperanza daucat barcatuco dordazula guztiac; unitu eben arimia ta gorpuza alcarri. Lanen jadanik horren adibideak daude, Seven adibide bat dago, Lazek maiz ditu halakoak (*edun aditzarenetan alternantzia dago), eta Alben eta Gamen ere maiz gertatzen da (Eraña 2020: 41). Porek, ordea, komunztatzen du, eta Arten ere ez da komunztadurarik falta. Salaberrik (2004: 551), ezaugarri horri doakionez, Artatzako hizkera Nafarroara begira dagoela dio; izan ere, falta (bururaino eramatea) ez bide da Nafarroako euskararen erakusgarri. Halarik ere, Reguerok (2019: 471) XVIII. mendeko pare bat adibide asistematiko bildu ditu Nafarroan, eta Goñibarren aurkitutako XVIII-XIX. mendeko testuetan ere faltaren adibideak izan badira (Ondarra 1993: 907). Burunda garaikideko panoorama bihurria da.123 Balia dezagun Altsasuko geru edo Iturmendiko gairu forma (Irizar 1991) funtzio-aniztasunaren ondorioak azaltzeko. Adizki horrek Hark-Gu, Hark-Guri-Hura eta Hark-Guri-Haiek funtzioak har ditzake. Hala, lehen kasuan ematen du -it- pluralgilerik gabeko formak izan ditzakegula (cf. § 6.4.6.2). Azken bietan, ordea, datibo morfema aurreratuta, objektu-komunztadurarik ez genuke.124 Edonola ere, orain Ameskoagoiena (ez barrena) ere gehitu behar zaio, bada, komunztadura falta indartsu duen eremuari.

<footnote n="123">123 Eskerrik asko Iñigo Urrestarazuri honen berri emateagatik.</footnote>

<footnote n="124">124 Gainera, Burundan datiboarekiko numero-komunztadura ments da ditrantsitiboetan: cf. deat 'diot / diet' (Zuazo 2010b: 142-143).</footnote>
Erañak (2020) berriki erakutsi du adizki ditrantsitiboek galdu zutela lehenik objektuaren plural-komunztadura, Nor-Nori sailekoek gero, eta *edun* aditzaren formek azkenik; objektua 1. eta 2. pertsonakoa dutenek lehenik, eta 3.ekoek buruenik. Komunztadurarik egiten ez duten 3. pertsonako objektuen adibide gehienak, bide batez, arabarrak dira. Hori hala bada, Ameskoagoienean bilakabidea aski aurreraturik dugu. Batetik, forma ditrantsitiboak singularrean ditugu (*draut*, *dordazula*).125 Bestetik, objektua 3. pertsonakoa duten *edunen* formek ere ments dute numero-komunztadura: *eindau, Jaquitougula, unitu eben*. Araba ekialdeko berrikuntza bide da hau, Debagoieneraino eta Goierriraino iritsi dena (Lakarra 1986: 661 eta hur.; Zuazo 1998: 161-162; Aldai 2014; Urgell 2020; Ondartza 2022b: 137). Ondartzak (2022b: 141) Arabako euskararen ezaugarri esklusibotzat du, Gasteiztik zabaldu dena, modu gradualean. Deigarria da, baina, Amekoara (baina ez Artatzara) indartsu ailegatu den Arabako ezaugarri esklusibo bakarra litzatekeela hori.

### 6.5.5. *Datibo-komunztadura falta*

Datibo-komunztadura ezaren adibide franko daude, datiboa 3. pertsona singularra denean. Nor-Nori sailean, *confesace naiz Jaungoico guziz poderosoari* dugu. Sail tripertsonalean, *juntatu eben vigarren personiari; unitu eben arimia ta gorpuza alcarri; eregu eindaizun neregati Jaungoyco nere jaunari* eta *eregu eitout Maria Virgina bienaventuratuari* adibideak ditugu. Azken adibideko adizkiak kontradibidea ere badu: *Emaitedraut iz ez yau ofendizeco.* Ekialdeko hizkeretan halakoak maiz kausitzen badira ere (Camino 2003: 63), Nafarroa erdialde eta mendebaldean bakan dira adibideak (Camino 2000: 160, 175). Testu zaharretan, Elizaldek eta Beriainek, besteak beste, badute alerik (Reguero 2019: 470), eta Araban, *Albek* pare bat ditu, *egin* aditzean. Inora begira egotekotan, Nafarroarekin bat doa testua ezaugarri

<footnote n="125">125 Adizkiok *eradun* aditzaren formak dira; beraz, gure testuak dokumentatzen du lehen aldiz komunztadura falta aditz honetako formetan. Ikusi behar horiek nola txertatzen diren Erañak proposatutako kronologia erlatiboan; izan ere, bere corpusean *eradunen* forma ditrantsitibo guztietan komunztadura dago (Eraña 2020: 46).</footnote>
honi doakionez, baina Nafarroan ere ez da joria, eta baliteke hizkuntz en-
dekapenaren ondorio izatea. Ez dut ezaugarri sailkatzailetzat, beraz.

6.5.6. *Perpaus-motak*

6.5.6.1. Zehar-galderen sailean, honakoak ditugu: *Cer biardugun sinistatu, cer biar dugun escatu, cer biar dugun obratu eta cer biardugun errecibitu.*

6.5.6.2. Erlatibozko perpausetan -n dago: *emaitedordain*. Aposizioetan [*zein* + -*n*] egitura dago, izenordaina mugagabean duela: *ceindan Semia*. Albek eta Gamek ere egitura bera darabilte. Lazek egitura gehiago ditu aposizioetan. Batetik, forma artikuluduna du (*zeina*), euskara arkaikoan lehena bide dena (Mounole 2020: 208), baina Betolatzak ere baduena. Gainera, adizkiak batzuetan -n hartzen du *Lazen*, eta biluzia da beste batzuetan.126 Azkenik, *zeina* galdetzailearekin batera, *nun*, *zer* eta *nor* ere erabiltzen ditu.

6.5.6.3. Perpaus aurkarietan *baize* dugu, perpausaren aitzinetik paratzen dena. Hurrenkera horren gibelean gaztelaniaren eredua egon daiteke: *baice iru persona distinto*. Sevek ere *bayce* du, eta *Lazek*, *baize*, *baxe* eta *baje* formapean. Nafarroako XVI. mendeko justizia-auzibideetan ere *baize* maiz ageri da, Zufiko ezkontza-fedean esaterako, *baizi(k)* aldaerarekin batera (Reguero 2019: 79 eta hur.).

6.5.6.4. Modua adierazteko, [-tzen + -(e)la] egitura dugu sistematikoki. Ez dago -elarik: P. *Nola jaquinougu cer biardugun sinistatu?* / R. *Jaquitougula Credoa, edo Articulo Fedecoac*. Lazek, Albek eta Betolatzak ere -(e)la dute, eta ez -(e)larik. Zuazoren (2012: 177) arabera, Bizkaia, Araba eta Gipuzkoa gainerako euskal eremuetatik bereizten ditu ezaugarri honek, baina Nafarroa mendebaldea egungo EAErekin batera sartzen du.

6.5.6.5. Moduzko perpaus txertatuetan -(r)ik ageri da: *unituric, obligatueric, einic*. Seven ere hori bera dago, eta Albek ere hori darabil, batzuetan ttaka galduta. Forma orokorra eta zaharrena hori bada ere, garai zaharragoetatik beste aukera batzuk ere ageri dira testuetan. Ituk eta Lazek -(r)ik

<footnote n="126">126 Ohar bedi grafia kontua izan daitekeela, besterik gabe (Mounole 2020: 82).</footnote>
eta -ta dute, eta Gamek, horiekin batera, -a ere bai. Porek -(r)ik eta -a baliatzeaz gain, -(r)ika ere badu. Egungo Burundan -(r)ik eta -ta lehian daude (Zuazo 2010b: 125).

6.5.6.6. Denbora adierazteko [-z gero] egitura dugu, mugatzaileduna bera: uso errazoiezcora elduazquero? Halakoak Lanen, Lazen (mugatzailerik gabeko formarekin batera) eta Gamen (azguero) daude. Zuazok (2012: 235) azkero aldaera mendebaldekotzat du.

6.5.6.7. Kausa adierazteko -gatik dago, genitiborik gabe: Berori dana gatic. Zeregati(k) izenordaina ere baliatzen da (ik. § 6.3.3.5), eta, halakoetan, adizkiak konplementatzailea har dezake, ala ez: cere gatic amacezaudan, ceregati vecatu eindudan ~ ceregati izandidique. Lazek cegaiti darabil maiz, normalean adizkiari -n erantsi gabe, baina ece eta cerren ere bai. Horiekin batera, -(e)laco, [-ana leguez] eta [-an guero / azquero] ere baditu. Betolatzak -(e)laco du, eta Albek -(e)laco du behin, baina batez ere cergatic eta bada, adizkiak -n hartzen ohi duela bi-bietan. Gamek cerren eta ceregatic erabiltzen ditu, -n konplementatzailerik gabe. Egungo Burundan -(e)lako(z) eta [zengaiti(k) + -Ø / -n] dira ezagun (Zuazo 2010b: 181-182), eta Nafarroako corpus historikoan [zergatik + bait- / -Ø / -n] dugu maizenik (Reguero 2019: 474).

6.5.6.8. Helburuzko perpausak egiteko aditz-izena dugu, baita subjuntibozko aditz jokatuak ere: emonendordazula grazia aguinzaite dudanau cumplizaiteco ~ Jauna, emon veit vere grazia ondo confesatu nadin; eregu eindaizun neregati Jaungoyco nere jaunari. Lazarragak dituen -tzearren eta -gaitirren ez daude gurean, eta ekialdetik heldu den -tzeko(t)z ere (Camino 2003: 80) ez bide da Ameskoara ailegatu. Zuazoren (2010a, 2012, 2019) iritziz, -tzearren Arabako berrikuntza zaharra da, agian Bizkaian gehiago indartua.

6.5.6.9. Alderaketetan [-en baino + -ago] egitura dago (pensatu didiquen baino excelentiaba), Arten ere kausi dezakeguna.

## 6.6. Pragmatika

Gure testuan aita espiritualari zukako tratamendua dagokio, eta Jungoikoari berorikakoa, Asteteren dotrinaren gaztelaniazko bertsioetan biendako
vos badago ere. Hona adibideak: eta zuri, nere ayta espirituala ~ Jauna, emon veit vere grazia ondo confesatu nadin. Hala ere, behin, bi tratamenduen nahasketa dago, adizkia zukakoa baita, eta izenordaina berorikakoa: cere gatic amacezaudan gauza guztiain gainen, [...] damu dut [...] verori ofendizaitia. Aldaik (2014: 235) eta Mounolek (2020: 235) diotenez, ohikoa da tratamenduen arteko nahasketa Arabako testuetan. Lazek eta Albek badute, eta Gamen azken olerkian etengabe gertatzen da. Gehienetan izenordaina berorikako tratamenduari datxekio, eta adizkia da zuka ematen dena, baina Lazek çugaz [...] beguit ere badakar.

## 6.7. Hiztegia eta aldaerak

Atal honetan hitz eta aldaera zenbait iruzkinduko ditut. Lema grafia gaurkotuan eman dut. Beharrezkotzat jo dudanean, adiera azaldu dut komatxo bakunen artean, eta parentesi artean testuko lekukotasuna heldu da ondoren. Hondarrean, iruzkina. Iruzkinetako adibideak ere grafia gaurkotuan eman ditut.

- AGINDU 'hitzeman' (aguinzaite). Lanek, Lazek eta Betolatzak darabilte. Zuazoren (2012: 186) arabera, adiera honetan, Bizkaia, Araba eta Gipuzkoa gainerako lurraldeetatik bereizten ditu hitz honek, baina OEHK ekialderago ere badela argi uzten du.

- AZKENEKO (azqueneco). Lanek atzeraingoa du, eta Albek atzereingo. OEHK (s. v. atzerengo, atzenengo) atze- duten formak mendebaldeko euskaran kokatzen ditu, baina ez daude gurean. Cf. LENAENGO.

- BATERA (batera). Forma hori du Lazek ere, eta ez dirudi Nafarroan dagoen bateo aldaera Ameskoara ailegatu den.

- BEKATARI (becataria): Albek, Lanek eta Gamek forma hori darabilte.

- BESTE (beste). Beti ageri da beste Arabako testuetan (Zuazo 2012: 104), Gamek behin dakarren verce salbu (gainerakoan -st- du). Larragoako 1556ko prozesuan eta Bakedaoko 1550eko ezkontza-fedean -rç- dago, baina -st- Arten. Caminoren (2003: 82) arabera, ekialdeko ezaugarri hau zabal dago Nafarroan, baina ez da mendebaldean ageri, nahiz eta
baden Gesalatzen ere, -st-rekin batera (Camino 2003: 109, 122). *Gamen* eta XVI. mendeko lekukotasunetako formen gibelean Iruñeko euskara egon daitekeela kontuan hartuta, ematen du -st- espero dugula Ameskoan ere.

– ELDU ‘ailegatu’ (*elduazquero*). Ez du Nafarroan –eta, oro har, ekialdean– duen ‘etorri’ adierarik (Burundan *heldu* eta *etorri*, biak daude; Zuazo 2010b: 151). *Lazek* gurean bezala darabil, baina osagarria inesibohan paratzen du.

– ELIZA (*Eliza*). Albek, Porek eta Gamek ere forma hori erabiltzen dute, eta Lanen esku batek, Gasteiztik ekialderagokoa bide denak, *eliza* du: besteak *elexa*. Lazek *eleiza* eta *elexa* dakartza. Ematen du Araba ekialdean *eliza* dela, beraz, forma ohikoena, eta hori da Ameskoako toponimian ageri den forma (Salaberri 1998: 67).

– EMON (*emon*, *emonen*). Lanek eta Albek ere *emon* dute, eta *Lazek emon* eta, batez ere, *emun*. Seven eta *Gamen eman* dago. Zuazok (2012: 237) mendebaldeko aldaeratzat du *emon*, Erronkaribarren ere bazena (cf. OEH s. v. *eman*), bidenabar. Arkaismoa dateke, *emanen* aldean (Lakarra *et al*. 2019: 229).

– ESAN (*esan*). Arabako corpusean denek forma hori darabilte, baina *Lanek mezarralea* ere badakar. Gesalatzen *esan* eta *erran* dago, bigarrena batez ere, morentindarren testuetan (Camino 2004: 1140). Burundan *esan* dago (Zuazo 2010b: 73).

– EZEREZ (*ecereceti*). Ez dago *deus*, Gesalatzen ere badena (Camino 2003: 109), eta *Arten* ere *ezer ez* dago, Burundan bezala (Zuazo 2010b: 212). Nafarerraren emeruan, *deus* baino ez du aurkitu Reguerok (2019: 493), 1745 baino lehen.

– GUZ(T)I (*guziz*, *guztiain*, *guztiz*, *guztiai*, *guztiay*, *guztiac*, *guztietati*, *guzciain*). Lanen, Poren, Seven, Alben eta Itun forma herskariduna dago. *Lazek guzti* eta *oro* ditu, baina *guzi* dakar Bikuñak. *Gamek guzti*, *guzi* eta *gusti* du. Artatzako testuan *guczi* soilik dago, Salaberrik (2004) herskaririk gabekotzat duena. OEHk dioenez (s. v. *guzti*), *guzi* aldaera da XVIII. mendetik aurrera Nafarroan erabat gailendu zena, eta hori dago
Gesalatzen ere (Camino 2003: 109). Burundan guzti da nagusi egun,
baina guzi ere bazen herri batzuetan (Zuazo 2010: 73). Gurean adibide
bana baino ez duten guzi eta guzci hustzat hartu behar ote diren kon-
tuan hartzekoa da.

– IAGO ‘gehiago’ (yau). Artek geio du, eta geiago Porek eta Albek. Forma aferesidunak Iruñe inguruan eta handik ipar-ekialdera ageri dira, eta Goñibarren ere bai, OEHren datuen arabera (s. v. gehiago); gure ere-mutik urrun, betiere. Caminok (2003: 97) hego-nafarreraren aldaera ia esklusibotzat du, Zaraitzuraino ailegatzen dena, baina ez Nafarroa men-debaldera, nahiz eta Gesalatzen morentindarren predikuetan ere baden (Camino 2003: 109).

– IRU (iru). Ez dago Nafarroan dokumentatzen den irur. Cf. LAU.

– ITZ (izcez). Lanek, Gamek eta Albek hori darabilte, baita Artek ere. Lazek berba du. Erdialdearekin bat, ez dago Nafarroan Luzaidetik eskuin baden ele.

– JA(U)NGOIKO (jangoico, Jaungoico, Jaungoicoa, Jaungoicoac, Jaungoicoaren). Forma -u-duna hamahiru aldiz ageri da, eta bi aldiz gabea. Arten Jeinko eta Jangoiko daude, Lanek eta Albek -u-duna dute, eta Porek eta Sevek -u- gabea. Gamek Jainko du, eta Lazek Jaiko eta Jangoiko, lehena aldaera grafiko hutsa ez bada. Nafarroan Jainko eta Jangoiko ageri dira, nahiz eta baden besterik ere, OEHk dioenez. Reguerok Jangoiko Nafarroako erdigunekotzat du (2019: 400).

– KRISTIAU (christiaba). Ituk Khristabak dakar, eta kristiaua du Lanek. Egiaren kantak kristiau du, OEHk dioenez. Nafarroan kristau ohikoa da XVIII. mendetik aurrera, Elizalderen eta Lizarraga Elkanokoaren kristio salbuespen direla.

– LAU (lau). Ez dago Nafarroan dokumentatzen den laur. Cf. IRU.

– LENAENGO (lenaingua). Arabako testuetan, Lazek lenaengo du, Seven ere lenaengo dago, eta Lanek lenaingoa dakar. Arten, ordea, lenbizikoa dago. OEHk mendebaldekotzat du lenaengo, eta lenbiziko ments da Bizkaian, salbuespen berri bakanak kenduta. Cf. AZKENEKO.
– ONDO (ondo). Lanek eta Lazek darabilten forma da (Lazek ongi etorri ere badu), eta Gamek hori darabil, ongirekin batera. OEH begiratuta, Nafarroan ez dugu ondorik espero, baina egungo Burundan ere badago (Erdozia 2008: 230).

– ORAIZIO (oraicioac). Errata ote den duda daiteke, OEHk ez baitu aldaera jasotzen. Haatik, Uharte Arakilgo predikuetan dagoen aldaera bakarra da, eta bitan ageri da (Salaberri; Urritzola 2008). Eratsun saldias-tarraren dotrinan ere badago (Eratsun 1881).

– SANTU (Santu, Santuen, Santuarequi). Lanek, Lazek, Albek, Porek, Sevsek eta Artek, denek, herskari ahoskabea duen forma darabilte. Nafarroako testuetan, Elizalderen dotrinan ere bai, sandu da aldaera ohikoeina, OEHren arabera. Gesalatzen biak ditugu (Camino 2003: 109).

– SINISTATU (sinistatu). Lanek, Lazek eta Albek sinistu dakarte. OEHren arabera, sinestatu da Nafarroan maizenik ageri dena lehen testuetatik, eta sinistatu Gipuzkoan ere zabaldu zen XVIII. mendean. Reguerok (2019: 494-495) ez du sinistu / sinestu / sinetsi bezalakorik ediren 1745 aurreko corpus nafarrean, Lizarraga Elkanokoaren testuetara heldu artio. Gesalatzen sinestatu eta sinistatu ditugu Elizalderen eta morentindarren testuetan hurrenez hurren (Camino 2003: 109).

Ikusten denez, gutxi dira testua argi eta garbi Nafarroara edo ekialdera begira paratzen duten item lexikoak: iago, oraizio eta sinistatu jo ditzakegu halakotzat, eta ez ziur. Bestalde, bereziki aipagarria da Larramendiren lexikoaren eraginik eza, eta aztergai dugun testuaren aurretik eskuz kopiaturik dagoen Irazustaren dotrinak ere inolako herexarik utzi ez izana.

## 7. Ohar batzuk Ameskoako egoera soziolinguistikoaz

Eulaten XVIII. mendearen hondarrean halako testu bat izateak euskarak han zuen bizitasunaz zer pentsatua ematen du. Hizkuntza desagertzen ari zela uste izateko zantzuak ditugu. Batetik, erratek eta ohitura grafiko bereziak (cetten 'zeruen'...) autorea ongi ulertzen ez zuen testua kopiatzen ari ote zen galdetzera garamatzate. Bestetik, hizkuntza Araban apez ibili zeneko
garaian ikasitakoa ere izan liteke, eta hala balitz, deus gutxi esango liguke Eulateren balizko euskalduntasunaz. Haatik, egilea sortzez euskalduna zatekeela eta testuak sorterriko euskaratik nahikotxo dukeela pentsatzeko arrazoiak daudela erakutsiko dut.

Testua kopiatua den ala ez eta autoreak zein euskara maila zuen jakitea ezinezkoa da, baina badira, edonola ere, Eulateren eta aldirien euskalduntasunaren (eta elebitasun progresiboaren) erakusgarri diren zenbait datu. Hizkuntz ezaugarriek euskara arabarra delako hipotesia baztertzen dute, mendebaldera begira dagoen mintzoa izanik ere, Nafarroara eta Burundara so paratzen duten ezaugarriak ere badituelako.127 Hori gutxi balitz bezala, kanpo-historiak ematen dizkigun datu soziolinguistikoek ere gure hipotesiaren alde egiten dute, ikusiko dugunez.

XVI. mendean ibarra nagusiki euskalduna eta elebakarra zela erakusteko, Lapuentek (1975) eta Gartzia de Albizuk (2004) bildutako datuei Maiorak (2021: 155) topatutakoa gehi dakieke: «Juanes Miquelaez, natural de Eulate, no habla castellano» (1596. urtea). Ordurako, baina, elebidun batzuk baziren, 1591n ibarreko alkatetzara aurkeztutako bi hautagaietako batek gaztelania ere bazekiela agertu baitzuen merituen artean (Gartzia de Albizu 2004: 567). XVII. mende osoan zehar ere franko dira euskara ohiko hizkuntza dela dioten datuak. Horren erakusgarri, elizan bai dotrina, bai artzapezpikutzaren bisitatzailearen esanak euskaraz aditzera emateko aginduak ditugu (Lapuentek 1975: 391-393-394; Gartzia de Albizu 2004: 568; Madariaga 2014: 173, 306-307). Bestalde, Lizarran, 1627an, Ameskoako jende asko omen zegoen euskaldun elebakarra zena (Madariaga 2014: 448-449).

Bereziki interesatzen zaizkigu XVIII. eta XIX. mendeak, ordukoa baita gure testuaren izkiriatzailea. Ematen du garai hartan hasi zela ibarrean elebitasuna hedatzen. Apezak bisitatzaileen manuak euskaraz aditzera eman zituela 1721ean ageri da azken aldiz, Eulateko parrokiako fabrika-liburuetan

<footnote n="127">127 XVII. mendetik bederen argi zituzten eremu hartako desberdintasun dialektalak. Olatzagutikoak ohart ziren araiarren euskara desberdina zela, 1614an: «Según se decía y parecía en su lenguaxe y modo de hablar diferente que en esta valle, era hijo del lugar de Araya, provincia y tierra de Alava» (Maiora 2018: 58). Gisa berean, 1674an, Zudairiko Diego de Goya gai zen ezezagun bat hizkeragatik altsasuarra zela bereizteko (Maiora 2018: 59).</footnote>
hain zuzen (Gartzia de Albizu 2004: 570), eta 1723an, Ameskoako berezko hizkuntza euskara dela onartu arren, jendea elebiduna dela esaten da apez erdaldunei parrokietan sarbidea emateko izandako auzi batean (Satrustegi 1991: 115). 1750eko beste auzibide batean, Catheriña Martinez, Bakedaoko 18 urteko neskamea, euskaldun elebakarra zen; Cristobal Azpilkueta, itzulpen-lanetan aritu zen bakedaoarra, Gollaoko apeza eta beste bi lekuko elebidunak ditugu (Gartzia de Albizu 2004: 570-571). Datu hau nekez ezkontzen da 1765eko herri euskaldunen erroldan Ameskoabarrena kanpoan gelditu izanarekin (Satrustegi 1991: 118-120), baina, beste behin, eskualde hartan elebidunak egoteari eta bestelako interesei zor zaio hori; ez euskara osorik galdu izanari. Orobat gertatzen zaigu inguruko Arabako herrietan ere. 1787ko dokumentu batek dioenez (Ibisate 2001), Aguraingo bikariotzako herri gehienak euskaldunak ziren orduan, eta antzua bide zen hara apaiz erdalduna bidaltzea.<fnref n="128" /> Hortik hegoaldera, Ameskoarekin mugan dauden herriak elebidunak zirela pentsa dezakegu; ez halabeharrez erdaldunak.

XIX. mendean sartuta, 1800. urteko prozesu batean, Diego Migel de Echabarri barindaoarra urdiaindar baten interprete ageri zaigu auzibide batean (Gartzia de Albizu 2004: 571), eta urte hartan berean Aranaratxeko Fernando Albizu Iturmendin apez aritzeko egokitzat jo zuten, besteak beste, euskara bazekielako (Maiora 2021: 123). Orobat, Behauharnais enbaxadoreak ondu mapan, 1807an, Larragoa euskararen mugan ageri da, baina euskaldun (Oihartzabal 1992). Arabako mugako herriak erdaldunagoak bide ziren garai bertsuan (Zuazo 2012: 20-21), baina herri euskaldunak ere ez zeuden urrun. Aitzitik, Añibarroren herri euskaldunen zerrendan (Villasante 1956), XIX. mendearen lehen herenekoa berau, ez da jadanik Ameskoa herri euskaldunen artean ageri.<fnref n="129" /> Baliteke ordurako han predikazioa gaztelaniaz egitea, euskarak oraindik zenbaitzuren ahotan iraun arren. Gisa berean, Bonaparteren mapan (1863) erdaldun ageri da eremua, baina Bona-

<footnote n="128">¹²⁸ Bide batez, ez ahatz gure testuaren idazlea Urabainen eta Bikuñan egon zela apez gaztetan, Aguraingo bikariotzako herriak biak ala biak, eta apez euskalduna behar zuketenak.</footnote>

<footnote n="129">¹²⁹ Baina baliteke zerrenda osatugabea izatea. Zerrendako azkenak Ultzamako herriak dira, eta bi baino ez dira aipatzen. Gainera, Ameskoagoiena kanpoan geldi zitekeen, beste diozesi batekoa zelako. Egia da, dena den, Ameskoabarrena ere ez dagoela, ezta Lizarraldeko beste herriak ere.</footnote>
partek berak Bruno Etxenikeri 1863ko apirilaren 7an idatzi gutunean
ziotsonez:

C'est à Ciordia même où le basque est très-en usage, que l'on m'a
assuré que dans tout le partido de Estella il n'y a que les localités
suivantes d'Amescoa Baja où quelques personnes seulement conti-
nuent à parler le basque : Eulate, S. Martin, Ecala, Baquedano, Zu-
daire, Gollano, Urra, Barindano, Artaza. [...] Je m'intéresse à ces
localités comme étant les seules, à ce que l'on m'a dit du partido de
Estella qui conservent un souffle de basque. (apud Urkixo 1910: 264)

XIX. mendeko azken datua Brocaren mapan (1875) dugu. Horretan, ere-
mu elebidunean ditugu Ameskoako herriak Larragoa kenduta, hura erdal-
dunean baita jadanik.

Datuoi begira, Ameskoa, eta bereziki Eulate, XIX. mendera arte euskal-
duna izan dela ematen du, XVIII. mendean zehar elebitasuna erruz azkartu
bazen ere. Arazorik gabe onar daiteke, beraz, gure testuaren idazleak,
1739an sortuak, euskara etxean jaso zuela, eta gaztetatik zela elebiduna.
XVIII. mendearen azken laurdenean, testua idatzi bide zuenean, Eulaten
oraindik euskaldunik bazela pentsatzea ere ez da erokeria, are gaztetxoen
artean ere.

8. Ondorioak

Zuazok, Arabako ekialdeaz mintzo (2012: 61), hurbil zekuskien Burunda,
Lana eta Ameskoa. Salaberrik (2004: 550-551), ordea, Artatzako testuko
hizkerak mendebaldeko mintzoaren ezaugarriak izan arren, nafarreratikoak
gehiago zituela iritzi zion. Bonapartek azken hiztunak bisitatu izan balitu,
afera argiago izanen genuke, hain segur. Hala aitortu zion Bruno Etxenike-
ri lehen aipatu dudan 1863ko gutun hartan berean:

A ce propos, je désirerais bien savoir si le très-peu de basque qui
se parle encore dans le partido judicial de Estella en el Valle de
Amescoa Baja ressemble plutôt à celui de la Burunda que à aucun
autre dialecte; et, dans le cas qu'il en diffère beaucoup, à quelle autre
variété il faille le rapporter. Peut-être ce basque d'Amescoa Baja est
tres différent de toutes les autres variétés. En passant par Ciordia
j'étais bien tenté d'aller moi même dans ces localités, mais le temps
m'a manqué. (apud Urkixo 1910: 264)

Bada, ikus dezagun aztertu dugun Eulateko XVIII. mende akabuko testu honek nondik duen gehiago. Aitzina dezadan ondorioen irmotasuna testuaren laburtasunak eta, beraz, dokumentatzen dituen hizkuntza-ezaugarrien urritasunak baldintzatzen dutela, ezinbestean.

Hori gutxi balitz bezala, ez dira hainbeste hizkera kokatzeko metodologi-
koki esanguratsuak diren ezaugarriak, batetik, berrikuntzak baino hartzen
ez baditugu –horiek arkaismoetatik eta hautuen lausotasunetik bereizteko
gai garenean; Camino (2008)–, eta, berrikuntzen artean, ezaugarri fonolo-
giko eta morfologikoak baino ez baditugu kontuan hartzen.<fnref n="130" />

Mendebaldeko ezaugarriez ariko gara lehenik. Horretarako, ezinbeste-
koak zaizkit Aldai (2014), Eraña (2020), Ondartza (2022a, 2022b), Urgell
(2006; 2020), Zuazo (1998, 2010a, 2012, 2019) eta Zuloagaren (2020,
2022) lanak, eta aipatzen dituzten ezaugarriak hartuko ditut oinarri.

Mendebalde zabaleko lau ezaugarritatik hiru bederen indartsu ailegatu
dira gurera. Hor ditugu, berrikuntza zaharren alorrean, a + a > ea eta egin
aditz laguntzailea gramatikalizatzea, eta arkaismoen sailean, *edunen adiz-
kietan diptongoari eutsi izana. Ablatiborako -rean ez izatea arrazoi kronolo-
gikoei zor dakieke, lehenagotik ere fase sparitan baitzen, eta, berrikuntza
bada, Eulatera sekula ailegatu ez izana ere ez daiteke bazter.<fnref n="131" /> Izan aditza-
ren iraganeko eta erlatibozko adizkietan -a- izatea (eta ez -e-) arkaismoa
bide da, eta, balio sailkatzaile urriagoa izanik ere, esanguratsua da -e- berri-
kuntza Ameskoara ailegatu ez izana, hurbil baitago geografikoki -e- darabi-
len eremutik. Bestalde, -to atzizkia dugu testuan, eta ez -ki, baina ezin esan
dezaket zein den berria eta zein zaharra. Berrikuntza modernoa da -tu par-

<footnote n="130">130 Gainera, positiboak, sistematikoak, esklusiboak, zaharrak, ongi datatuak, bateratzaileak, ondoz ondokoak eta hedadura koherentekoak direnak (cf. honetaz Zuloaga 2022: § 2.7).</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ Eneko Zuloagak gogora ekarri didanez, kontuan hartu behar da, XVI-XVII. mendeetako leku-
kotasunen arabera, -rean Bizkaiko eta Arabako euskara arkaikoan baino ez zela emankorra. Gi-
puzkoako corpuseko adibideak lexikalizatuak daude.</footnote>
tizipioak aditzoina ordezkatu izana, baina egun zabalduago badago ere, tes-
tua ekoitzi zenean, mendebaldean ziren halakoak emankorren.

Araba (mendebaldea) eta Bizkaia batzen dituzten berrikuntzak (Ondar-
tza 2022b; Zuloaga 2022) ere ez dira gurera iritsi.<fnref n="132" /> Ez dugu txistukarien
sabaikaritzerik, ez asimilaziorik, -ain > -an monoptongaziorik, -gaz soziati-
borik, *edutsi aditzik, -adu / -idu tankerako partizipiorik (Nafarroako muge-
tara ailegatu dena), ezta -eta aditz-izenik ere. Genitibo singullarrako -aen
ere ments da gurean (baina pluralean bada, Araban bezala), eta -ziño bezal-
lako atzizkiak ere bai. Nahi bada, -tzaite moduko aditz-izenak dira honetan
salbuespen, Eulaten ere ageri baitira. Datibo pluralean -ai egitea, ikusi du-
gunez, arazotsua da Eulateko hizkera Bizkai-Arabakoekin elkartzeko or-
duan, ei > ai bilakabide orokorragoaren ondorio izan baitaiteke. Bizkaian
indartsu eta Araban eta Gipuzkoan ahulxeago dagoen dadi- > didi- asimi-
lazioa, ordea, badago Eulaten.

Arabako berrikuntzatzat ditugunak ere, ikusiko dugunez, bakan dira gure
testuan, baina batzuk indartsu sartu dira. Ez dugu jagin / jakin tankerako
adizkirik, ordurako menturaz desagertuak behar zutenak, ez eta -a(g)o- erro-
ko ditrantsitiborik. Ez dago -keta aditz-izenik, baina Arabako berrikuntza
bide den -tzaite saileko aditz-izenak bisilaboetara hedatzea muturrera era-
man da Eulateko testuan, trisilaboetan ere agertzeraing. *Edunen adizkien
polimorfismoa ere, Arabako ezaugarri bide dena, ez dugu gurean. Mende-
balde zabalean bezala, hirugarren pertsonako subjektuekin -au- arkaismoa-
ri eutsi zaio, baina gainerakoetan -u- baino ez dugu. Horrek ez du mintzoa
halabeharrez ekialdera begira paratzen, Araban, beste formen artean, -u-
ere bai baitugu. Haatik, plural komunztadura falta oso indartsu ageri da
gure testuan. Plural komunztadura hutsaz gain, Arabatiko berrikuntzatzat
jo ditzakegun -it- pluralgilerik gabeko aditzak Eulatera ere ailegatu ziren.
Orobat, *edun aditzaren iraganeko eben arabarra dugu gurean, eta berorika-
ko eta zukako formen nahastea ere badago. Aipamen berezia behar du aditz
ditrantsitiboak. Arabako berrikuntza bide den *eradutsi bezalakorik ez dago
gurean; *eradun da, ordea, dagoen aditz bakarra. Araban eta Nafarroan

<footnote n="132">132 Are gutxiago, Bizkaikoak baino ez direnak (Ondartza 2022b: 133; Zuloaga 2022).</footnote>
dugun *nin eta Nafarroako *erazan gurera ailegatu ez diren berrikuntzak direla baderitzogu, Reguerok uste bezala, Eulate gordetzailetzat eta beregaintzat jo dezakegu honetan. Aitzitik, *nin zaharragotzat badugu, aditz hori osoki baztertu izana berrikuntza litzateke.

Nafarroako hizkeraz aritzeko, bestalde, ezinbestekoak ditugu Camino (2003) eta Reguero (2019). Ikusiko dugunez, Nafarroatik etorritako berrikuntzekiko hermetismoa dakusagu hein batean Eulaten.

Erdialde zabaleko ezaugarriak ere ez daude gurean. Esaterako, a-z amaitutako hitzek artikulua hartzean ez dute a egiten, ez dago *izandu* bezalako forma pleonastikorik, ezta *-te* pluralgilerik ere aditzetan. Inoiz orokorra izandako eta erdialdea eta ekialdea batzen dituen *nin aditza ere ez da ageri. Nahi bada, *-tze* aditz-izena ailegatu izana (Araba ekialdean ere badena) sar daiteke ezaugarri positiboen zakuan, eta eremu murritzagoa hartzen duen balizko <j>ren ahoskera ere bai.

Ekialde zabalean ditugun ezaugarri batzuk Eulaten ere badira, hala nola, sinkopa, aferesia apika, eta eu > au > ou bilakabidea aditzetan eta izenordainetan. Soziatiborako *-ki* izateak arkaismoa dirudi, eta prospektiborako *-en* hautua da, gehiago ez dakiguno. Hautu horrek, baina, ezinbestean paratzen du testua Nafarroara eta ekialdera so.<fnref n="133" /> Haatik, ekialde zabaleko ezaugarri gehienak, hego-nafarreran ere badirenak, ez daude testuan; baina ezaugarri negatiboen pisua, bistan dena, ez da positiboek duten bera. Gainera, deus guti dakigu ezaugarri horien kronologiaz. Honetan testuaren laburtasunak gure kontra egiten du. Guztiarekin ere, <j>ren ahoskera ez bide da irristaria, eta hauek denak falta dira: *iron aditza (apika desagertua), -tzekos / -tzekoz morfema, -tzekotan helburuzkoa, heldu da 'dator', -elarik moduzkoa, -rtz- kontsonante-taldea, genitibo singularreko -ain, -ki atzizkia (vs -to),<fnref n="134" /> izan aditzaren den / dela (vs dan / dala). Orobat, ez dugu -tzeunte bezalako metatesirik aditz nagusiaren eta laguntzailearen artean, baina jaqui-*

<footnote n="133">¹³³ Egia da, dena den, Larramendik Nafarroako eta Ipar Euskal Herriko formak promozionatzearen ondorioz, erdialdeko autore zenbaitek ere erabili izan dituztela Lehen Euskara Modernotik aurrera. Ez dut uste gure testuaren egilea horietarik den.</footnote>

<footnote n="134">¹³⁴ Baina lekukotasun bakarra *ondo* da, eta ez dakit, beraz, *-to* emankorra den atzizki gisa.</footnote>
tougu, eitout eta halakoek Nafarroa erdialdean ditugun formak darkarzkigu-
te gogora.

Hego-nafarreraren ezaugarri bere-berezko edo ia berezko bakar bat dago
Eulateko testuan: *eradun aditzaren formetan, derau > drau sinkopa. Or-
dea, ez dirudi ei > ai dugunik, ez dugu -on > -on / -io bezalakorik, ezta -nko
bezalako partizipio prospektiborik ere. Hego-nafarreraren barnean, oroko-
rrak ez izanik ere, gure ingurutik gertuen dagoen eremuan (hegoaldeko edo
mendebaldeko hego-nafarreran) badauden ezaugarri esklusiboak ere ez
daude gurean. Ez dugu diptongaziorik (oraicio kenduta), a > e asimiliazio
azkarrik, datibo pluraleko -gi morfemarik, *erazan aditzik, ez eta dira > dire /
dere bezalakorik ere.

Gure testuak Burundako hizkerarekin partekatzen du (ia) esklusiboki
erabateko palatalizazio eza, bokal-asimilazioa soilik ondotik kontsonantea
dagoenean eta, ezaugarri pasiboen artean, menturaz, *eradun aditzari eutsi
izana. Orduan, zergatik ez daiteke izan gure testukoa Burundako hizkera?
Argudio erabakigarriak –hots, gure testuan dauden eta Burundan (egon) ez
diren ezaugarriak– ez dira hainbeste. Segur aski, *eradun aditzaren formetan
ditugun sinkopak (draut) eta metatesiak (dordain) aplikatuz gero, ezin aile-
gatu gaitezke egun Burundan dauden *eradunen formetara. Bestalde, ez
dirudi Araba ekialdeko berrikuntza zenbait, gure testuan ere badirenak
(-tzaite bezalako aditz-izenak, esaterako), Burundan inoiz izan diren.

Azkenik, desagun Eulateko / Ameskoako mintzoaren ezaugarri bereizga-
rriak bakanak direla, eta, batzuetan, konbinazioetan oinarrituak. Metatesia
eta au > o bilakabidea gauzatu da *eradunen adizkietan (cf. dordain), eta
Artatzan ere ezzarogula < *ez (de)razogula metatesia dago. Bestetik, aditz
nagusia eta laguntzailea biltzean, -nren galera dugu, eu > au > ou bilakabi-
dearekin batera (cf. Jaquitougula Eulaten eta esperazougula Artatzan).135 Ar-
tatzako testuan egon ez arren, Eulatekoan bereizgarri dira -tzaite motako
aditz-izenak trisilaboetan agertzea, eta *eradun izatea realiseko aditz ditran-
tsitibo bakarra, Artatzan *erazan dugun arren. Bestalde, Eulaten nok da
Artatzan nork dena. Bi Ameskoak bereizten dituzten ezaugarri horiei begira,

<footnote n="135">135 Baina gogoan izan Orokietan oso antzekoak bildu zituela Apalauzak (2010: 283).</footnote>
baliteke Ameskoabarrena hizkeraz «mendebaldekoagoa» izatea Ameskoa-
goiena baino. Esan bezala, *erazan* aditzik ez dago gurean, eta hiztegian
lendabicico dago Arten, gurean lenaengo dena. Orobat, Arabatik etorritako
zenbait gauza, plural-komunztadura eza esaterako, Eulatera bai, baina ez
dira Artatzaraino ailegatu.

Aurreko atalean ikusi dugunez, mendebaldean geografikoki hedadura
zabala duten ezaugarriak –zaharrak batzuk eta ez hain zaharrak besteak–
ailegatu dira gurera. Ekialde zabaleko ezaugarri esanguratsu zenbait, lehen
testuetarik ageri direnak, badira Eulatekoan, baina beste batzuk, ordea, ez.
Geruza zaharreneko berrikuntzak edo hautuak, beraz, bi aldetatik ailegatu
zirela dirudi, baina mendebaldea gailentzen da horretan. Ezaugarri berria-
goekin eta banaketa geografiko murritzagokoekin hermetikoagoa da gure
testua. Aditzizeneko -tze eta <j> grafemaren ahoskera belarra ailegatu
bide dira erdialdetik, eta mendebaldetik -tzaite eta dadi- > didi- . Arabako
berrikuntza esklusiboak eta hego-nafarrerarenak bakan dira Eulaten, baina
Arabatik heldu direnak dira nagusi. Arabatikoak ditugu -tzaiteren emankor-
tasuna, plural-komunztadura eza, -it- pluralgilerik gabeko adizkiak eta eben
bezalako iraganeko formak, baita berorikako eta zukako formak nahastea
ere. Hego-nafarrerarekin *eradunen* formen sinkopan eta eu > au > ou >
o bilakabidean baino ez dator bat. Hori horrela, badirudi Eulate mendebal-
dera begira egon dela batez ere (Artatza baino gehiago, gainera), eta garai
berriagoetan ere hala izan dela. Horrek azaltzen du hego-nafarreraren be-
rikuntzak gurera ailegatu ez izana. Bestalde, hizkuntzaren galerak azal de-
zake Arabako gainerako berrikuntza modernoak Eulatera gabe Gipuzkoan
barna hedatu izana.136 Agian, berrikuntza moderno horien barnean ere ge-
ruza kronologikoak finkatu litezke, testu honek dakartzan datuak ere kon-
tuan hartuta.

Labur esanda, Ameskoako mintzoaren egoera geolektalaz zerbait ondo-
rioztatzea zaila da, mendebaldera begira egon dela esatetik harago. Bate-

<footnote n="136">136 Eneko Zuloagak iradoki didanez, dinamika sozialen aldaketa ere, Arabaren eta Eulateren arteko harremanak apaldu izana, egon daiteke Arabako berrikuntzak Eulatera ez ailegatzearen arraizoien gibelean. Hori ikertzeko dago, baina susmoa dut Ameskoagoiena, oso berriki arte bederen, Arabara begira egon dela, Lizarrara bainoago.</footnote>
tik, azken mendeetan hizkuntza galdu duen eremua dugu hizpide, eta
galera hori nola gertatu den eta hizkuntzan zein ondorio izan dituen ere
ez dakigu ongi. Bestetik, ezin dugu ahantzi ondorioek testu-corpus ezina-
go urria eta monokromoa dutela oinarri. Gutxi dira Eulateko testuak, bai-
na inguruko mintzo galduetan ditugunak ere ez dira asko, eta horien ar-
teko koherentzia diakronikoa eta geografikoa ez da beti zorrotz jokatzeko
beharko genukeena. Labur esanda, Araba ekialdea zer den esatea ez da
lan erraza, hura definitzeko ongi datatutako eta kokatutako ezaugarri sis-
tematikoak baino ez baditugu baliatuko. Hori gutxi balitz bezala, Euskal
Herriaren erdiguneaz ari gara, eta horrek ezaugarriek egindako bideak eta
eraginak finkatzea erruz zailtzen du.

Alderdi soziolinguistikoari helduta, ikusi dugunez, Ameskoan elebitasu-
na zabaldurik zegoen XVIII. mendean, baina erakutsi dugu testuaren idaz-
lea euskalduna ere bazela pentsatzeko argudio soziolinguistiko irmoak dau-
dela. Burundarekiko loturak azal dezake, menturaz, Eulaten euskarari
XVIII. mende osoan eutsi izana, Larragoa lehentxeago erdaldundu zela
ematen baitu, baina hizkuntzaren galerari eta isolamendu linguistikoari
egotz diezaiekegu Ameskoak ezaugarri linguistiko esklusiboak sortzeko ezin-
tasuna, eta inguruko hizkeretan XVII. mendetik aurrera ahulduko diren
arkaismo batzuei eutsi izana (*eradun aditza, kontsonante epentetikorik eza,
bokal asimilazio urria...).137 Gure testuan ez dakusagu XVIII. mendeko au-
toreen (Larramendiren eta besteren) ohitura linguistikoen eta grafikoen
eraginik, ezta Irazustarenik ere, alkizarraren testua begien aurrean izan zue-
la dudaezina izan arren. Nafarroa erdialdean, ordea, orduan hasi zen ser-
moigintza oparoaren garaia, eredu literario berriak ezarri eta ekarri zituena.
Baina ordurako euskara eriegi zegokeen Ameskoan, Lehen Euskara Moder-
noaren (Urgell 2018) olatua surfeatzen hasteko.

<footnote n="137">137 Hori, jakina, hizkuntza galera barreiatze ereduaren arabera gertatu bada (dissipation model). Eredu horren arabera, hizkuntza hiltzen ari denean egiturak eta funtzioak murriztu egiten dira. Haatik, hizkuntz heriotza kasu batzuetan bat-egite ereduari (concentration model) lotzen zaizkio azken hiztunak, eta hizkeraren ezaugarri bereizgarriak indartu ez ezik, berrikuntzak ere sortzen dituzte (ik. Wolfram 2004). Ez dut uste, bestalde, bi ereduak elkarren kontrakoak direnik erabat. Hala, -tzaite bezalako aditz izenak trisilaboetara zabaltzea, esaterako, bat-egitearen ondoriotzat jo daiteke, apika. Testu bakar batean oinarriturik ateratako zeinahi ondorio, ordea, labaina da.</footnote>
## 9. Erreferentziak

AGUD, Manuel, MITXELENA, Koldo (arg.) (1958). *N. Landuchio. Dictionarium linguae cantabricae* (1562). Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia.

AKESOLO, Lino (1982). «Amaseigarren mendeko euskerazko “miserere” bat», *Karmel* 166 (1982): 37-47.

ALDAI, Gontzal (2012). «Sobre el origen de Martín Portal, autor de la poesía premiada en Pamplona en 1610», FLV 114 (2012): 93-117.

——— (2014). «Hacia una periodización de la fragmentación del euskera occidental», FLV 118 (2014): 221-245.

ALTUNA, Fidel (1995). «Acto Contriciocoa Eriotzaco orduracò: García de Albeniz araiarraren araberazko eskuizkribua (1778)», ASJU 29(1) (1995): 83-132.

APALAUZA, Amaia (2010). *Nafarroako ipar-mendebaleko hizkeren egitura geolinguistikoa* [doktorego-tesia]. Gasteiz: UPV/EHU.

ARANA, Aitor (2007). *Ameskoako euskara. Hiztegia*. Donostia: Hiria.

BELASKO, Mikel, GARATE, Arantza, GARTZIA DE ALBIZU, Balbino (2010). «Toponimia menor de San Martín de Amescoa», in B. Gartzia de Albizu (koord.), *Conociendo el pasado amescoano* (II). Iruñea: Lamiñarra: 281-322.

———, GARTZIA DE ALBIZU, Balbino (2005). *Hablar en amescoano: lingüística histórica en Tierra Estella*. Iruñea: Nafarroako Gobernua eta Ameskoako MendiMugen Batzarra.

BILBAO, Gidor, GÓMEZ, Ricardo, LAKARRA, Joseba Andoni, MANTEROLA, Julen, MOUNOLE, Céline, URGELL, Blanca (2020). *Lazarraga Eskuizkribuaren edizioa eta azterketa* (2 liburuki). Bilbo: UPV/EHU.

BONAPARTE, Louis-Lucien (1863). *Carte des sept provinces basques, montrant la délimitation actuelle de l'euscara... Londres: Stanford's Geographical Establishment.*

BROCA, Paul (1875). *Sur l'origine et la répartition de la langue basque. Basques français et basques espagnols*. Paris: Ernest Leroux.

CAMINO, Iñaki (1999). «Goñerriko hizkera (I)», ASJU 33(1) (1999): 5-78.

——— (2000). «Goñerriko hizkera (II)», ASJU 34(1) (2000); 137-196.
— (2003). *Hego-nafarrera*. Iruñea: Nafarroako Gobernua.

— (2004). «Stellerriko euskara Arabako eta Nafarroa Garaiko hizkeren bidegurutzean», *Euskera* 49(2) (2004): 1137-1148.

— (2008). «Dialektologiaren alderdi kronologikoaz», FLV 108 (2008): 209-247.

— (2009). *Dialektologiatik euskalkietara tradizioan gaindi*. Donostia: Elkar.

CLARE, Lucien (1974). «Una poesía vasca compuesta con ocasión del nacimien-
to del príncipe Felipe Próspero (1657) y publicada por la Universidad de Salaman-
ca en 1658», FLV 18 (1974): 397-449.

ERAÑA, Ane (2020). *Arabako euskararen dialektalizaziorantz: aditz morfologia aztergai* [master-amaierako lana]. Gasteiz: UPV/EHU.

ERATSUN, Jose (1881). *Doctrina cristavaren catecismoa...* Iruñea: Bescansa.

ERDOZIA, Jose Luis (2001). *Sakana erdialdeko euskara* [doktorego-tesia]. Gasteiz: UPV/EHU.

— (2008). «Burundako hizkera, Arabako ekialdekoaren hondar euskal-
kia», in X. Artiagoitia eta J. A. Lakarra (arg.), *Gramatika jaietan*. Patxi Goenagaren
*omenez* (ASJUren gehigarriak 51). Bilbo: UPV/EHU: 225-236.

GARTZIA DE ALBIZU, Balbino (1994). «La sufijación "-dana" y "-dirana" en la toponimia de Amescoa», FLV 65 (1994): 139-160.

— (2004). «El catecismo de Artaza (nueva evidencia del euskera en Amés-
coa)», FLV 97 (2004): 555-580.

— (2008). «Toponimia y lenguaje de Amescoa Alta», in Euskaltzaindia (arg.), III. *onomastika jardunaldien agiriak*. Lizarra, 1990ko iraila. Bilbo: Euskaltzaindia: 135-164.

— (koord.) (2022). *Conociendo el pasado Amescoano*. Iruñea: Lamiñarra.

GOIKOETXEA, Ion (1982). *Juan Bautista Gámiz Ruiz de Oteo. Poeta bilingüe alavés del siglo XVIII*. Gasteiz: Arabako Foru Aldundia.

IBISATE, Angel (2001). «“El euskera en Álava a fines del siglo XVIII”. Un artí-culo de Don José Migel de Barandiaran de 1926. Anotaciones actuales sobre el documento publicado», *Euskera* 46(2) (2001): 783-803.
IRIZAR, Pedro (1991). *Morfología del verbo auxiliar guipuzcoano (Tomo 1: Subdiá-lecto septentrional)*. Bilbo: Euskaltzaindia.

ITURBIDE, Javier (2015). *Los libros de un Reino. Historia de la edición en Navarra (1490-1841)*. Iruñea: Nafarroako Gobernua.

KEREJETA, Mª Jose (1991). «Notas sobre las poesías premiadas en Pamplona en 1609 y 1610», in J. A. Lakarra eta I. Ruiz Arzalluz (arg.), *Memoriae L. Mitxelena Magistri Sacrum. Pars Prior*. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia: 161-183.

KNÖRR, Henrike (1974). «Gamiz-en hizkeraz zertxobait», *Euskera* 19 (1974): 218-230.

——— (1998). «Euskal-erdal eguberri kanta (1695)», in H. Knörr eta K. Zuazo (arg.), *Arabako euskararen lekukoak. Ikerketak eta testuak*. Gasteiz: Eusko Legebiltza-rra: 503-510.

LAKARRA, Joseba Andoni (1985). «Larramendiren hiztegigintzaren inguruan», ASJU 19(1) (1985): 9-50.

——— (1986). «Bizkaiera zaharra euskalkien artean», ASJU 20(3) (1986): 639-682.

——— (1987). «Oikiako dotrina (1759)», ASJU 21(2) (1987): 515-564.

——— (1996). *Refranes y sentencias. Ikerketak eta edizioa*. Bilbo: Euskaltzaindia.

———, MANTEROLA, Julen, SEGUROLA, Iñaki (2019). *Euskal hiztegi historiko-etimologikoa (EHHE-200)*. Bilbo: Euskaltzaindia.

LAPUENTE, Luziano (1975). «Toponimia amescoana», FLV 21 (1975): 393-410.

LETURIAGA, Olatz (2022). *Juan Irazusta. Pertsona, garaia eta idazlana*. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.

LOPEZ DE GEREÑU, Gerardo (1983). «Toponimia de Contrasta», in Euskaltzaindia (arg.), *Piarres Lafitte-ri omenaldia* (Iker - 2). Bilbo: Euskaltzaindia: 414-423.

MADARIAGA, Juan (2014). *Sociedad y lengua vasca en los siglos XVII y XVIII*. Bilbo: Euskaltzaindia.

MAIORA, Fernando (2011). *Reino de Navarra. Euskera. Injurias, coplas, frases*. Egilearen edizioa.

——— (2018). *Reino de Navarra. Euskera, lengua inteligible. Causas del retroceso. Injurias, coplas...* Egilearen edizioa.
——— (2021). *Navarra. Reino del euskera. Persecución histórica, genocidio lingüístico*. Egilearen edizioa.

MITXELENA, Koldo, SARASOLA, Ibon (1987-2005 / 2023). *Orotariko euskal hiztegia* (11. argitaraldia). Bilbo: Euskaltzaindia. https://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_oehberria&task=bilaketa

MOUNOLE, Céline (2007). «Perifrasi zaharra mendebalde eta erdialdeko euskara zaharrean: azterketa kuantifikatiboa eta proposamen berria», ASJU 41(1) (2007): 67-138.

——— (2014 [2018]). *Le verbe basque ancien : Étude philologique et diachronique* (= ASJU 48). Bilbo: UPV/EHU.

——— (2015). «Datibo komunztaduraz eta laguntzaile hirupertsonalen diakroniaz», in B. Fernandez eta P. Salaburu (arg.), *Ibon Sarasola, Gorazarre. Homenatge, Homenaje*. Bilbo: UPV/EHU: 473-490.

——— (2020). «Lazarraga Eskuizkribuaren gramatika», in G. Bilbao, R. Gómez, J. A. Lakarra, J. Manterola, C. Mounole eta B. Urgell, *Lazarraga Eskuizkribuaren edizioa eta azterketa*. I. Sarrera, *gramatika, hiztegia eta adizkitegia*. Bilbo: UPV/EHU: 67-238.

———, GÓMEZ-LÓPEZ, Ricardo (2018). «Euskara zahar eta klasikoa», in J. Gorrotxategi, I. Igartua eta J. A. Lakarra (arg.), *Euskararen historia*. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza: 469-542.

———, LAKARRA, Joseba Andoni (2018). «Euskara arkaikoa», in J. Gorrotxategi, I. Igartua eta J. A. Lakarra (arg.), *Euskararen historia*. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza: 345-468.

OEH = Mitxelena eta Sarasola (1987-2005 / 2023).

OIHARTZABAL. Beñat (1992). «Euskararen mugez egin lehen mapak (1806-1807)», in Euskaltzaindia (arg.), Luis Villasanteri omenaldia (Iker - 6). Bilbo: Euskaltzaindia: 349-366.

ONDARRA, Frantzisko (1993). «Goñerrin aurkitutako testuak (X)», ASJU 27(3) (1993): 903-948.

ONDARTZA, Iker (2022a). *Araberaren aditz morfologian sakontzen* [master amaierako lana]. Gasteiz: UPV/EHU.
— (2022b). «Zenbait ezaugarri araberaren definiziorako», ASJU 56(1) (2022): 121-148. https://doi.org/10.1387/asju.23151

REGUERO, Urtzi (2018). «NOR-NORI-NORK saileko perifrasietako aditz laguntzaileak goi-nafarreraz: azterketa eta proposamen berria», in J. A. Lakarra eta B. Urgell (arg.), *Studia philologica et diachronica in honorem Joakin Gorrotxategi. Vasco-nica et Aquitanica* (= ASJU 52(1-2)). Bilbo: UPV/EHU: 683-695. https://doi.org/10.1387/asju.20224

— (2019). *Filologiatik dialektologiara Nafarroako euskarazko testuetan barrena* (1416-1750) (ASJUren gehigarriak 71). Bilbo: UPV/EHU.

RESINES, Luis (1981). «Lectura crítica de los catecismos de Astete y Ripalda. I. Parte: Lectura crítica del catecismo de Astete», *Estudio Agustiniano: Revista del Estudio Teológico Agustiniano de Valladolid* 16(1) (1981): 73-131. https://doi.org/10.53111/estagus.v16i1.731

SALABERRI, Patxi (1998). «Arabako mugako nafar hizkeren inguruan», in I. Camino (arg.), *Nafarroako hizkerak: Nafarroako euskal dialektologiako jardunaldietako agiriak, Iruñea, 1997ko azaroa* (24-28). Bilbo: UEU: 49-87.

— (2004). «Artatzako euskal testua. Transkripzioa eta hizkuntza azterketa», FLV 97 (2004): 537-554.

— (2015). «Nola erabili onomastikaren ekarpenak dialektologia ikerkete-tan», *Lapurdum* ale berezia 3 (2015): 237-271. https://doi.org/10.4000/lapurdum.2675

—, URRITZOLA, Ricardo (2008). «Hiriberri Arakilgo predikuak I. Transkripzioa eta azterketa», FLV 108 (2008): 263-290.

SANTAZILIA, Ekaitz (2017). «Orye, lagunac. Euskara nafarraren aztarnak XVI. mendeko hiru sorginkeria auzibideetan», RIEV 62(2) (2017): 375-406.

— (2019). «Ala ffede, bada! Euskal testu berri gehiago Nafarroako XVI. mendeko justizia-auzibideetan», *Uztaro* 108 (2019): 29-51. https://doi.org/10.26876/flvaro.108.2019.2

— (2022a). «Irigarai familiaren funtsa Nafarroako Errege Artxibo Nagusian: katalogoa (I. dokumentu argitaratuak)», FLV 133 (2022): 229-257. https://doi.org/10.35462/flv133.9

— (2022b). «Irigarai familiaren funtsa Nafarroako Errege Artxibo Nagusian: katalogoa (II. dokumentu argitaragabeak)», FLV 134 (2022): 471-490. https://doi.org/10.35462/flv134.7
SATRUSTEGI, Jose Maria (1981). «Nueva contribución al fondo de textos anti-guos vascos», ASJU 15 (1981): 75-104.

——— (1991). «El euskera en Tierra Estella: evolución histórica», *Euskera* 36 (1991): 93-124.

SEGUROLA, Koro (2013). «Oikiako dotrinak. F. Antonio Agirre Gabiria (Marin 1728 - Oikia 1805)», *Lapurdum* 17 (2013): 223-253. https://doi.org/10.4000/lapur-dum.2466

ULIBARRI, Koldo (2010). «Viva Jesus» dotrina: edizioa eta azterketa», ASJU 44(2) (2010): 41-154.

——— (2011). «1619. urtean Sevillan argitaraturiko bertsoak: *Cancion en lengua vascongada o vizcayna que contiene la sustancia deste sermon*», ASJU 45(1) (2011): 361-385.

——— (2015). *Dotrinazko Sermoitegia: galduriko hizkerak eta dialektologia historikoa* [doktorego-tesia]. Gasteiz: UPV/EHU.

URGELL, Blanca (2001). *Gueroco Guero. Edizio kritikoa*. Bilbo: Euskaltzaindia.

——— (2006). «Para la historia del sustantivo verbal en vasco», in J. A. Lakarra eta J. I. Hualde (arg.), *Studies in Basque and historical linguistics in memory of R. L. Trask* (= ASJU 40(1-2)). Donostia eta Bilbo: Gipuzkoako Foru Aldundia eta UPV/EHU: 921-948.

——— (2018). «Lehen euskara modernoa», in J. Gorrotxategi, I. Igartua eta J. A. Lakarra (arg.), *Euskararen historia*. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza: 543-657.

——— (2020). «Arabako euskara zer da? Gogoetak euskalkien mugez eta haien sailkapenaz», in I. Camino, X. Artiagoitia, I. Epelde eta K. Ulibarri (arg.), *Eibartik Zuberoara euskalkietan barrena. Koldo Zuazori gorazarre*. Bilbo: UPV/EHU: 701-735.

URIBE-ETXBARRIA, Oxel (2020). «Debagoieneko euskararen iraganaz gehiago», in I. Camino, X. Artiagoitia, I. Epelde eta K. Ulibarri (arg.), *Eibartik Zuberoara euskalkietan barrena. Koldo Zuazori gorazarre*. Bilbo: UPV/EHU: 737-753.

URKIXO, Julio (1910). «Cartas escritas por el Príncipe L.-L. Bonaparte á alguno de sus colaboradores (continuación)», RIEV 4(2) (1910): 233-297.

URRESTARAZU, Iñigo (2021). *Gogoetak Euskara Batu Zaharraren hausturaz* [master-amaierako lana]. Gasteiz: UPV/EHU.
— (2022). «Auzibidea Burundakoa da, eta euskara?», in D. Krajewska, S. Monforte eta E. Zuloaga (arg.), *Aziti Bihia. Euskal filologia eta hizkuntzalaritzaren adarrak*. Leioa: UPV/EHU: 203-227.

VILLASANTE, Luis (1956). «Una lista de pueblos vascongados de Vizcaya, Guipúz-coa y Navarra, de principios del siglo XIX», BRSBAP 12(4) (1956): 433-446.

WOLFRAM, Walt (2004). «Language death and dying», in J. K. Chambers, P. Trudgill eta N. Schilling-Estes (arg.), *The handbook of language variation and change*. Malden eta Oxford: Blackwell: 764-787. https://doi.org/10.1002/9780470756591.ch29

ZUAZO, Koldo (1998). «Arabako euskara», in H. Knörr eta K. Zuazo (arg.), *Arabako euskararen lekukoak. Ikerketak eta testuak*. Gasteiz: Eusko Legebiltzarra: 125-190.

— (2010a). *El euskera y sus dialectos. Origen, evolución y propuestas de futuro*. Irun: Alberdania.

— (2010b). *Sakanako euskara. Burundako hizkera*. Iruñea eta Bilbo: Nafarroako Gobernua eta Euskaltzaindia.

— (2012). *Arabako euskara*. Donostia: Elkar.

— (2014). *Euskalkiak*. Donostia: Elkar.

— (2019). *Standard Basque and its dialects*. Londres: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429429729

ZULOAGA, Eneko (2013). «Oharrak Nerbioi ibarreko euskara zaharraz eta "Viva Jesús" testuaren jatorriaz», in R. Gómez, J. Gorrochategui, J. A. Lakarra eta C. Mou-nole (arg.), *Koldo Mitxelena Katedraren III. biltzarra*. Gasteiz: UPV/EHU: 593-610.

— (2017). «Beheko bokalaren asimilazioaren historiarako: mendebaleko lekukotasunak», FLV 123 (2017): 67-199.

— (2020). *Mendebaleko euskararen azterketa dialektologiko-diakronikorantz [doktorego-tesia]*. Gasteiz: UPV/EHU.

— (2022). *Mendebaleko euskara zaharra: ezaugarriak, kronologia eta geografia* (Iker - 47). Bilbo: Euskaltzaindia eta UPV/EHU.
1. eranskina: faksimilea

<figure><img src="image_5.png" /></figure>
cōratzen? D. iru guatce equitza esku-
eco escuaren auxrenico beatezarequin,
lenenengoa bellaxean, bigarrena oan, iru-
parrera bulaxean, iteepitandala Jaupoy
to gure Jaunarequin. G. equin ezazu
nola? E. guatce sartuaren senalega-
tic, gure ensayeratic libragaytratu Jaun-
goyco gure Jauna. G. cergatic cinatzen
cerade bellaxean? E. libratceagaitic Jaun-
goycoac penvamena paitoatic. G. cea-
gatic oan? E. libratceagaitic Jaupoy
toac itz gaitoatic. G. cergatic bular-
rari? E. libratceagaitic Jaupoycoac-
obo, ta dero gaitoatic. G. cergauta
da santiqutzea? E. equitza guatzeab
cruaco escuaren beate biaguir, belarre
tic bulaketarano, eta sōbalda erquereco-
tic esquecorano, deitzen zayola tinida
deko Santirimoari. G. equin ezazu nola?
E. Aytaren eta sonearen, eta espaitivan-
tuaren izenar. G. noiz egiin beardetu
stōrahau? E. otra merau aitcendidan
guatian, edo auxgieten naizanean neue-
Sidade, tentacio, edo peliproxen batean,
principalm oeric Tequitan, echatic ir-
tetan, elizan sartcean, Fatracoan, eta
lo equiteracoan. G. cospatic orebere
bider? E. cospatic tempona, ta lecu pu-
tian gure etsayac peseguiteren dipuer.
G. cer etsay dirade oriz? E. mundua,
demonioa, eta araguria. G. eraneguida
zu bada gurutceac du virtutea etsay
onier contra? E. bay Jauna. G. nordic-
izanquan gurutceac virtute oni? E. vent-
citceagatic christoe gurutcean etsay
oyec bere eriazarequin. G. gurutcea ado-
racer dezunen, = cer esater dezu? E.
adoratcen, eta bedercatcen zaita chiro,
cospatic zure gurutce santuarequin redo-
mitu conduan mundua.

Docirina Christianaren
particio

Ecoi der chritiaua cesanaphistian-
varen ienapatic, eta senakapatic. esan
equidazu onain: combat paiza Jaquin-
quato bearditu Christianac uso xako eremoa
corar, izarra elcor danean? E. Laupauza.

G. sein dizade? E. Jaquitea cer sinistre
bearduan, cer oracio eguin bearduan,
cer obraza bearduan, eta cer exercitatu
bearduan. G. Nola Jaquingodu ceri-
nitu bearduan? E. Jaquinarequin
Credoa, edo Articulo fedecoac. G. Nola
Jaquingodu cer oracio eguin bearduan?

E. Jaquinarequin Paernosterra, eta-
bere elizaren oracioac. G. Nola Ja-
quingodu cer obraza bearduan? E.
Jaquinarequin Taungoycoazan lepueco
mandamentiac, eta Eliza Ama san
tuarenac, eta obra Misericordiacac. G.

Nola Jaquingodu cer xeribita bear
duan? E. Jaquinarequin Eliza Ama
santuaren Sacramentiac.

Doctrinaxen Christianaxen leen
empoparrea, ceruan declaraxen
diraden Credoa, eta
Articuliac.

G. Nore eranduan Credoa? E. -
Apostoloac. G. Certaco? E. guri fede
Santuco gauza erabiltzeo. G. eta
Zue certaco eraten dezut. E. Christou
vac degun fede du confematzeo.
P. ex gauza da fedea? E. ecusi enda
guna sinistacea. P. ecusi conduan
Zue Christo Jayotzen? E. ez Jauna.
P. ecusi conduan ilten, edo exueta
za igotzen? E. ez Jauna. P. Sinister
dezu? E. Bay Jauna sinistendet.
P. Casatin sinistendezu? E. expatie
Jaungoycoac pevalaturie. Eliza Ama
Santuac onela eracurten duan. P.
Cer gauza dirade Christouvac beela
dituenezuac, eta sinistendituzunac?
E. Ama Eliza Santa Exromacoac
dituanac, eta sinistendituanac. P.
Cerduzuc eta Exromaco Elizae, dezu
ena, eta sinistendezuena? E. Ataia
lo fedecoac principalm, eredoan dau-
den berela. G. Cer gauza dirade Ai-
tieulu fedecoac? E. Dirade fedeco
ministexio principalenac. P. Certaco
dina de Articulofedecoa? C. Ematoa
noticia trinidade Santissimoxena,
eta quae Redentore Jeru Christoxena,
Q. Nor da Jaungpoycoa? C. Da pau-
zabar eran, eta pensatu alditeque
exalenteena, eta admizableena, Jaun
bar infinitamente Poderosa, Sabio,
Justoa; Principio eta fin pauza pur-
tiena. C. Tainidase santiisim nox
da? C. Da Jaungpoycoa bera Ayta
Semea, eta Espiritu Santua, iu pe
sona differenteac, eta Jaungpoyco epi
arco bar. P. Ayara da Jaungpoyco? C.
bay Jauna. P. Semea Jaungpoyco da?
C. bay Jauna. P. Espiritu Satua Jaun
goyco da? C. bay Jauna. P. Iru Jaun-
goyco dizade? C. eta Jaungpoyco epi
arco bar baycie. P. Ayta Semea da?
C. ez Jauna. P. Espiritu Santua da
Ayta, edo Semea? C. ez Jauna. Pea-
zatic? C. Exzatic Pevonac dizader
diferenteac. Jaungpoyco equiazco barba-
daere.
P. Nola da Jaungoycoa puertiz poderosoa? C. Cergatic bere nay itatearequin bere gabe equiten duan nay duan guztia. P. Nola da Eria dorea? C. Cergatic ezerere ecetic equintuan gauza guztia. P. No

la da salbadorea? C. Cergatic ematen dipun gracia, eta barcaten diuzcur pecatua. P. Nola da Jaungoycoa florificadorea? C. cer

gatic ematen dion Gloria aen gracian perseveratcen duanari. Q. Jaungoycoac badu gorpuzaren figuariac que becela? C. Etxu

Jaungoycoa dan paxtetic, cergatic da Espixitu puzua, baña badu quizona dan paxtetic. P. Irupe-

sonetatic eien equinzan guizon? C. Bigarrena ceha dan Semea.

Q. Apta equinzan guizon? C. Ez Tawna.
G. Espinitu Satua equinzan guizon?

C. &c. Taura. P. zein equinzan bada?

C. Semea bacarric, ceraxi guizon equinic derita Jeru Christo. P. Berar onela, nor da Jeru Christo?

C. Da Jaungoycoaxen seme vicia, guizon equinitzana gure dimite apatic, eta nola vicia eracurte apatic. P. Cer evan naidu Jerurec?

C. Salbadoro, edo libratzallea. P. Certatic salbatu, edo libratu guinduan?

C. pure pecatu tuetatic, eta demonioaren exclavitudetic. P. Cer evan daidu Christo?
C. Onatua. P. Certaz izanduzan onatua. C. Espinitu santuaren graciaz, eta Doyar. P. Christo pure
Taura nola izanduzan concebitua eta jayoran Ama virginapardic?
<figure><img src="image_6.png" /></figure>
santuan comunia? C. Christianufi-
ac debela parrea berten ondazun es-
pixiauletan, corpur baten miembo-
ac becela, caña dan Elira. G. Cerd
Elira? C. Da Christau fielen congre
pacioa, ceñaren burua dan Ayta san-
tua. G. Nona Ayta Santua? C. Da
Sumo Pontificie Excomacca, Christo
ren Vicariva lurren, ceñaxi purtise
pauden obligatuac obedeciteera. P.
Credoa, eta Articuloac baicic simisten
dezu berre gauzaric? C. Bay Jauna,
erituram Sapraduan dapoana, eta
Jaunpoycoac Elizari rebelatudion-
guata. P. Cer pauza dizade oriac? C.
Er diazadala oni paldetu nizi bada
naiz ignorantea, Elira Ama Santac
baditu Doctoreae, jaquingo duenac
erantzuten. M. Onqui esaten dezu,
bada Doctoreae beardue eman con-
tigura fede Santuco pauza purtiena,
eta er zue; zurezat avio da ematea
Articuluena Credoan dauder becela.
Doctaira Christianaren bigar
ren parrea, caña declaratien-
<figure><img src="image_7.png" /></figure>
eta Jaujpoiko berdaderako zaro. P. cein persona einzan guizan? R. Semia? Non einzan guizan? R. Ama Vizyira-giriaxur entraînaxan. P. Norun obzara? N. Espiritu Jauinaren obzara. P. Ceimbat gaua obzatzeben Espiritu santi Jauinac. R. Lau Jauina. P. Cein dota? R. Lenainyua creaz uden azimiaz baya ezaetetan. bíyazna format rekin gonpiza Ama vizyimaxen odolaze. Jauiparna vunit rekin azimia tagorpiza alacaxi, Jauiparna azimata gonpiza alacaxi vunituzie juntatzeben vizarrin personiaxi ceindan Semia eta guelditzan Jauina ta Jaujpoiko eñik, P. Catra, taluza, eta mundu guaitze gauztar no eindau? Pr. Jaujpoikoetan Jauina. P. Non espon Jaujpoikoak cotta ta luxura eimbaino lan? N. bengan Jauina. P. combat gaua dago obligazioakie christiaba gaquize, vis enarotiacora elduarquero? N.
<figure><img src="image_8.png" /></figure>
Ni becatata confirace nain, Taun-
poico guzira podero soaxi, eta Ma-
zia virgina usti Bionaventurataxi,
eta SMijf Aicangel Bionaventura-
taxi, eta SNT/3 aptista, eta SPidro
ta SPablo Apotoloai, eta Sanzu guz-
tiai, eta Zuxi nuxi Asta Espirituala;
ceugati vecatu sinduran pentamin-
nur ixua eta obraz: nouxi culpaz, nou-
xu culpaz, nouxi gravisima culpaz: eta
onyati erigu eitout Maria virgina
Bionaventurat taxi, STMijf Aicamyl2
ta Bionaventurat taxi, STm/3 sap. eta Sn
Pedro ta SPablo Apotoloay, eta Sanzu
puatiay, eta Cuxi nuxi Asta Espixi-
tuala, erigu sindairun nuxugati Tuli-
goyco nuxi Taunaxi: Amin.

Auto контикоза:

Nizc Tesu Christo Tauna, Tangorico ta
sionan verdaderua, nuxi Criadou ta
LUXEDOZIA; Bexou dana gatik, eta
cere patik amacizaadan ganda guz-
<figure><img src="image_9.png" /></figure>
<figure><img src="image_10.png" /></figure>
## 2. eranskina: hizkuntz ezaugarrien aurkibidea

### 6.1. Grafia

6.1.1. Grafia berezia: cetten 'zeruen', bienaventurata 'bienaventur tua', vizza 'bizia'...

6.1.2. Txistukariak

### 6.2. Hotsak

6.2.1. Bokalak

6.2.1.1. Bokal bikoitzik ez

6.2.1.2. $a + a > ea$ disimilazioa azkar

6.2.1.3. Aurreko fenomenoaren ondorioz, hiperzuzenketak

6.2.1.4. $ei > ai$ ez

6.2.1.5. $eu > ou (> o)$ bilakabidea aditzetan eta izenordai-netan

6.2.1.6. $ao > au$ disimilazioa

6.2.1.7. $ae > ai$

6.2.1.8. $ain > an$ monoptongaziorik ez

6.2.1.9. -ijV edo -ubV epentesirik ez

6.2.1.10. Beheko bokalaren asimilazioa kontsonante aurretik

6.2.1.11. $ea > ia$ disimilazioa

6.2.1.12. $oa > ua$ disimilazioa oso bakan

6.2.1.13. $VuV > VbV$

6.2.1.14. Diptongazioa oraicio hitzean

6.2.1.15. $i - u > i - i$ asimilaziorik ez

6.2.1.16. Aferesia

a) Aditzetan ez

b) $eta > ta$ distribuzio osagarrian

6.2.1.17. Sinkopa

a) -garren atzizkian

b) *eradun adizkietan

6.2.1.18. Metatesia *eradunen bi adizki hauetan: dordain, dordazula*

6.2.1.19. Protesia: sistematikoa r-z hasten diren maileguekin

### 6.2.2. Kontsonanteak

6.2.2.1. <j> grafemak soinu belarra (?)
6.2.2.2. Txistukarien neutralizaziorik ez

6.2.2.3. Herskari biezpainkari ahostuna hitz hasieran

6.2.2.4. Palatalizaziorik ez

6.2.2.5. Bokal arteko kontsonanteen galera: VrV ez; VgV & VdV bai / ez.

6.2.2.6. Sudurkariaren galera

6.2.2.7. Ozen ondoan afrikaziorik ez

6.2.2.8. Ahostuntzerik ez ozen ondoan

6.2.2.9. Kontsonante-bakuntzea

6.3. Izena

6.3.1. Pertsona-izenordainak

6.3.1.1. Nere (vs nire, ene)

6.3.1.2. Indartuek eu > ou

6.3.2. Erakusleak eta hirugarren pertsonako izenordainak

6.3.2.1. Berorikako formak

6.3.2.2. Motibatiboa eta inesiboko forma bizidunak genitiboaaren gainean

6.3.2.3. 1. graduko motibatiboan morfema genitiboa sudurkaririk gabea (onegati)

6.3.3. Galdetzaileak / konplementatzaileak

6.3.3.1. Nork > Nok

6.3.3.2. Zein sg. & pl.

6.3.3.3. Zein erlatibozkoa, artikulurik gabe

6.3.3.4. Zeinbat & zenbat

6.3.3.5. Zeregati & zeregatik

6.3.3.6. Nola (vs zelan)

6.3.4. Elkarkariak: alcarri

6.3.5. Mugagabe berezi batzuk: gehienak erdal ereduaren eraginez

6.3.6. Eratorpen-atzizkiak

6.3.6.1. -one > -oi

6.3.6.2. -cion / -sion > -zio / -sio.

6.3.7. Zenbait kasu-markaren formez

6.3.7.1. Datiboa: sg. -ri, pl. -ai

6.3.7.2. Genitiboa: sg. -ren, pl. -ain

6.3.7.3. Inesiboa: sg. -en, ean > en, pl. -aetan > atan
6.3.7.4. Ablatiboa: sg. -ti, pl. -etati

6.3.7.5. Komitatiboa: -ki

6.3.7.6. Instrumentala: -z̥

6.3.7.7. Motibatiboa: -gati(k)

6.3.7.8. Leku destinatiboa: -rako

6.4. Aditza

6.4.1. Aditzoina: ez, ezta [-tu + *edin] egituretan ere

6.4.2. Partizipioa

6.4.2.1. Pleonasmorik ez (**egondu)

6.4.2.2. -adu / -idu-rik ez

6.4.3. Aditz-izena

6.4.3.1. -on > -aite

6.4.3.2. -tze / -tzaite (are aditz trisilaboetan ere)

6.4.3.3. -(k)etarik ez

6.4.4. Partizipio prospektiboa: -ko / -en sistema

6.4.5. Adizkiak

6.4.5.1. Trinkoan eduki (ez *edun)

6.4.5.2. Realis hirupertsonalean beti *eradun (ez *nin, *edutsi, *eraduntsi, *jagin, *edadun)

6.4.5.3. Irrealis monotrantsitiboan eta ditrantsitiboan egin (ez *e(ra)zan)

6.4.6. Morfologia kontuak

6.4.6.1. *Edunen adizkietan, Nor 1. p.: -u-; 3. p.: -au- (ez -eu-)

6.4.6.2. *Edunen adizkietan, objektu plurala -it- gabe

6.4.6.3. *Eradunen Nik-Hari-Hura adizkia: draut

6.4.6.4. Izanen adizkien 3. pertsonak -a-, erlatibozko edo iraganeko marka hartzean.

6.4.6.5. -de pluralgilerik ez izan aditzaren 3. pertsonan

6.4.6.6. -z pluralgilerik ez

6.4.6.7. -Nork 3pl denean e pluralgilea

6.4.6.8. -edi- > -idi- asimilazioa *edin aditzaren 3. pertsonan

6.4.6.9. -ke atzizki modala *edinen adizki monopertsonalean (vs -te(ke))
6.4.6.10. *Edun aditzaren iraganeko Nork singularrean -e- (vs -a-)

6.4.6.11. *Edun aditzean, Nor 3. p denean Ø- (vs z-)

6.4.6.12. Jusiboan b- (vs -(e)la)

6.5. Sintaxia

6.5.1. Hitz-ordena

6.5.2. Linschmann-Aresti legea: bete ohi da, salbuespenekin

6.5.3. Objektua absolutiboan: TO-Gen ez

6.5.4. Numero-komunztadura

6.5.4.1. Kuantifikazioetan, zenbat galdetzaileak singularreko komunztadura

6.5.4.2. Objektu pluralarekiko komunztadura falta indartsu

6.5.5. Datibo-komunztadura falta

6.5.6. Perpaus-motak

6.5.6.1. Zehar-galderak: galdetzailea + -n

6.5.6.2. Erlatibozkoak: Aposizioetan [zein + -n]. Bestela, -n

6.5.6.3. Aurkariak: baize...

6.5.6.4. Moduzkoak: [-tzen + -(e)la] (vs -elarik)

6.5.6.5. Moduzko perpaus txertatuak (erresultatiboak): -(r)ik

6.5.6.6. Denborazkoak: [-az gero] (mugatzaileduna)

6.5.6.7. Kausazkoak: -gatik (genitiborik gabe), [Zeregati(k) + -n / -Ø]

6.5.6.8. Helburuzkoak: aditzizena / subjuntiboa (vs -tzea-rren, -gaitirren)

6.5.6.9. Konparaziozkoak: [-en baino + -ago]

6.6. Pragmatika: zukako eta berorikako tratamenduen nahasketa

6.7. Hiztegia eta aldaerak