# Осенне-зимние праздники и обряды кыргызского народа

Kokoev T. K., Amantour Japarov

► To cite this version:

Kokoev T. K., Amantour Japarov. Осенне-зимние праздники и обряды кыргызского народа. ИЗВЕСТИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ АКАДЕМИИ НАУК КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ, 2020, 1. <halshs-05316754>

HAL Id: halshs-05316754

https://shs.hal.science/halshs-05316754v1

Submitted on 15 Oct 2025

HAL is a multi-disciplinary open access archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est destinée au dépôt et à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d'enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

Distributed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
УДК 394.24(575.2)(04)

Т.К. Көкөев,

Талас мамлекеттик университети

А.З. Жапаров,

тарых илим.канд.,

КР УИАнын Б.Джамгерчинов атындагы Тарых,
археология жана этнология институту

КЫРГЫЗ ЭЛИНИН КҮЗ-КЫШ МЕЗГИЛДЕРИНДЕГИ МАЙРАМДАРЫ
МЕНЕН ЫРЫМ-ЖЫРЫМДАРЫ

Аннотация. Макалада кыргыз элинин жашоо-турмушундагы күз-кыш мезгилдеринде белгиленген майрамдары жана ырым-жырымдары иликтөөгө алынат. Салттуу чарбачылыктын тармактары болгон малчылык, дыйканчылык, аңчылык иштерине байланыштуу эмгектик каада-салттар каралат. Ошондой эле бул мезгилде өткөрүлгөн үй-бүлөлүк, коомдук жөрөлгөлөр, көңүл ачуулар тууралуу да сөз козголот. Күз-кыш мезгилиндеги майрамдар менен жөрөлгөлөр элдин салттуу маданиятынын ажырагыс бөлүгү экендиги ачып көрсөтүлөт.

Негизги сөздөр: салт, майрам, кырман көтөрүү, элдик оюндар.

ОСЕННЕ-ЗИМНИЕ ПРАЗДНИКИ И ОБРЯДЫ
КЫРГЫЗСКОГО НАРОДА

Аннотация. В статье исследуются осенне-зимние праздники и ритуалы кыргызского народа. Рассматриваются трудовые обычаи и обряды связанные с такими традиционными отраслями хозяйственной деятельности, как скотоводство, земледелие, охота. Исследуются также семейные, общественные празднества и ритуалы, веселья которые проводились в эти периоды сезона. Осенне-зимние праздники и ритуалы рассматриваются как неотъемлемая часть традиционной культуры народа.

Ключевые слова: традиция, праздник, молотьба, национальные игры.

THE AUTUMN AND WINTER SEASONAL CELEBRATIONS AND RITUALS
OF KYRGYZ PEOPLE

**Abstract.** The article examines the celebration of autumn and winter seasonal festivities and rituals of Kyrgyz people. In particular, the study analyzes customs and traditions rooted in working culture related to traditional farming fields such as cattle-breeding, agriculture and hunting. Furthermore, the work equally examines the social and the family celebrations, festivities that take place during these seasons. Finally, the article demonstrates that the celebrations and festivities taking place in autumn and winter seasons constitute an inseparable part of Kyrgyz people's tradition and culture.

**Key words:** tradition, custom, celebration, crop harvesting, national games.
Кандай гана элдик майрамдардын же үрп-адат, салт-санаа, ырым-жырымдардын генезисин алып карабайлы, алардын басымдуу көпчүлүгү табияттагы кубулуштарга, мыйзамдарга, же андагы циклдык өзгөрүүлөргө байланыштуу болгондугун баамдоого болот. Мындай майрамдар, ырым-жырымдар табият менен эриш-аркак жашоо кечирип келген көчмөн элдердин турмушунда өзгөчө мүнөздү алып жүрө тургандыгы ачык байкалат. Маселен, жай мезгили аяктап калган маалда, көчмөндөр жайлоодон кайтып, катаал кыштан аман чыгуунун айласын көрө башташкан. Көчмөн элдин жашоосу мал чарбачылыгы менен түздөн-түз байланыштуу болгондуктан, кышка даярдык көрүү, эң оболу, малдын кышкы тоютун камдоо ишинен башталган. Кыргыздар малга тоют камдоону жайдын толуп турган мезгилинен тартып эле башташкан. Ал эми күздүн алды менен дыйканчылык иштерин аякташып, ороолорун данга толтуруунун камын көрүшкөн. Адатта, жаандын суусу кирбеши үчүн ороо казуу үчүн бийик дөңсөө жерлер тандалып алынган [1].

Күз айларынын башталышы менен көчмөндөрдүн турмушунда аңчылык иштери да кошо жанданган. Анткени күзүндө аркар-кийк семирип, аң-терисинин да сапаты кышкы жылуу кийим-кечек тигүүгө ылайык болгон. Андыктан күз мезгили аңчылык кылууга баардык жагынан ыңгайлуу, ылайык мезгил болгондуктан, көчмөндөр анын ичинде кыргыз эли кийикке, суусарга, сүлөөсүнгө аңчылык кылып келишкен. Ал эми куш таптаган саятчы, бүркүтчү, мүнүшкөрлөр жырткыч куштарды күз айларында тузакка, торго түшүрүү менен да алектенип келишкен. Маселен, тузакты, торду колдонуу менен мүнүшкөрлөр кушту октябрь-ноябрь айларында кармашкан [2].

Мындан тышкары көчмөн кыргыздар мал кармоочу короолорун, бастырмаларын, атканаларын, уйканаларын оңдоп-түзөп малдын кыштап чыгуусуна камылга көрүшкөн. Ошону менен эле бирге кышка азык-түлүк камдашып, турак-жайларын жылуулашкан. Сандыктарынан чепкен, тон, ичик өңдүү күзгү жана кышкы кийим-ке-

чектерин алып чыгышып, айрымдары чеберлерге, тикмечилерге калың кездемелерден жылуу кийимдерди тиктиришкен [3].

Кыргыздар жайлоодон күздөөгө түшкөн мезгилде, биринчи кезекте, кой кыркын менен алектенишкен. Күздө кыркылып алынган жүн жазгы жабагыга караганда, сапаты жагынан алда канча жогору болгондуктан, андан кийиз, шырдак, тердик өңдүү буюмдар жасалган [4]. Кыргыздардын күз мезгилинде мал чарбачылыгынан өндүрүлгөн чийки азыктарынан жасаган үй буюмдары туурасында А.Ф.Бурковский төмөндөгүлөрдү белгилеген: «Көчмөн турмуш шартында кыргыздар, малдан алынган сырелорду иштетүүнү күзүндө жүргүзүшкөн. Күздөөгө көчүп келгенден кийин малчылар койлорун кыркышкан, кийиз жасашкан, таар согушкан». [5]. Ал эми К.И.Антипина түштүктөгү кыргыздардын кийизди жай айларында да жасаша тургандыгы жана мындай көрүнүш түндүктөгү кыргыздарга да мүнөздүү экендигин айткан [6].

Түшүм жыйноо жайдын аяк ченине жана күздүн башына туура келип, эгин жыйноо жана кой кыркын иштерин кыргыздар ашар жолу менен бүтүрүп келишкен. Ушул маалда аялдар кийиз жасоо менен алектенишип, кийиз той өткөрүшсө, дыйкандар түшүм майрам – чечкорду жана эгин тоюн белгилешкен. Түшүм жыйноо эң башкы жана маанилүү эмгек майрамдарынын бири болгондуктан, үй-бүлө ичинде, ошону менен эле бирге жалпы эл тарабынан бардык жерде атайын белгиленген. Кыргыздар сөз болуп жаткан майрамды «кырман той», «кырман көтөрүү» деп да атап коюшкан. Түшүм жыйноодо коңшулар, туугандар бири-бирине көмөктөшүп, түшүмдү өз маалында толук жыйнап алышкан. Ал эми түшүм мол болгон учурда кембагалдарга үшүрдүн берилишин кыргыздардын жамааттык аң-сезиминин дагы бир далили катары кароого болот. Ар бир жер тилкесинен алынган түшүмдөн бир кап көлөмүндө үшүр берилген. Үшүр алган кембагалдар дыйкандарга баталарын беришип, алардын кырмандарына береке, өздөрүнө ден соолук, үй-бүлөлөрүнө бакубатчылык тилешкен. Мындан тышкары кыргыздарда
малдын үшүрү деген да түшүнүк болгон. Ага ылайык, эгерде малдуу кишинин кою, ую же жылкысы өлсө, анын эти коңшу- ларга бекер таратылып берилген. Буудай- ды бастырып, аны бакалынан (саманынан) бөлүп, тазалап алуу ишин кыргыздар «кы- зылдоо» деп аташып, аны аткарууда моло таш (аттын ээрине байлоо үчүн эки жа- гынан тешилген тегерек таш) колдонулган. Ташты ээрге аркан менен байлап айланды- рып, дыйкандар данды саманынан бөлүп алышкан. Кызылдоонун башка да жолдору болгон. Маселен, кырмандын так ортосуна 2,5–3 метр бийиктиктеги мамы орнотулуп, ага өгүз же атты байлап (4-5 баш кара мал- ды) 8–10 жашар балдар мамыга байланган малды айландыра жетелешип, «Оп майда» эмгек ырын ырдашкан:

Майда-майда, мапмайда,
Майдалансын, атты айда.
Кызыл толгон кырмандын,
Сузалы биз капкайда.
Бекер жүрсөң жан багып,
Таба албайсың эч пайда.
Майда-майда оп майда,
Орой орой оп майда,
Ороо толсун оп майда.
Кар алдында калбасын,
Эртелеп барып майдала,
Орой-орой оп майда,
Орой-орой басканың,
Ороо толсун оп майда.

Данды жайып, кургатып алууну кыр- гыздар «кереге жайды» деп аташкан. Ал эми эгин бастырган кырманга кыргыздар даарат алып, таза кийим кийип келишкен. Анткени, эгин бастырып жаткан маалда кырманга сөзсүз Баба дыйкан же Кыдыр- ата келет деп ишенишкен.

Чечкор майрамы өткөрүлгөн соң эгин- ди биринчи болуп сепкен адамга жый- налган түшүмдөн бир кап эгин берилген. Түшүмдүн молдого же жакырларга бе- рилчү үлүшү «кепсен», «кафсан», «капсан» деген сөздөр менен аталган. Түшүмдү толук жыйнап алгандан кийин капсан бербеген кырман ээсин сыноо, бир мүшкүл күтүп ту- рат деген ишеним жашаган. Чечкор майра- мында курмандык чалынып, курмандыкка

чалынган малдын каны кырманга чачылып, куран окулган. Бул ырым-жырым айрым жерлерде «кырман суз» деген аталыш менен да белгилүү.

Окумуштуу Т.Баялиева сөз болуп жат- кан ырым-жырым туурасында:

«...эгинди бир жерге үйүп, тегерете ай- лана кылып чийишкен. Үстүнө чопону же жети ташты коюп, жети машакты (эгиндин башын) сайышкан. Эгиндин ээси кырманга алып келген койду союп, анын канынан дан- га, күрөккө, кырманга чачышкан. Союлган койдун этин кырмандан бышырып, ушул эле жерден жешкен да, «Кудай жакшылык берсин, нан мол болсун» деп бата кылышкан. [7]. Ал эми казак элинде курмандыкка ча- лынган малдын каны кырманга сиңип, ага береке алып келет деген ишеним болгон- дугу окумуштуу Дж.Х. Кармышева тара- бынан белгиленген: «Жаңы түшүмгө жана анын колдоочусу Дыйкан бабага арналып курмандыкка чалынган малдын эти менен тамактануу жана тойдун өзү түштүк казак- тарда саскор деп аталган. Ал тажик-өзбек- тердин чашхор (үймөк эгинди жеш) деген сөзүнөн келип чыгат» [8].

Кырманда эгин бастыруу мезгили ар кандай элдик оюн-зооктор менен коштолуп, ага улан-кыздар активдүү катышкан. Күү- гүм киргенден тартып жаштардын каты- шуусу менен кур оюн, алты бакан-селкин- чек, ак чөлмөк, жоолук таштамай, ток- мок салды өңдүү элдик оюндар ойнолгон. Кырман маалында айрым үй-бүлөлөр жа- шоо циклине байланышкан ырым-жырым- дарды да өткөрүп келишкен. Бир сөз ме- нен айтканда, эмгек процесси ар кандай ырым-жырымдар жана оюн-зооктор ме- нен коштолгон. Кыргыз элиндеги мындай ырым-жырымдардын турмуштук негизи, түпкү маңызы жаратылыш культтарына сыйынууга барып такалат. Анткени экстен- сивдүү чарба жүргүзүү шартында элдин жашоосу, анын мал чарба, дыйканчылык иштери табигый шарттарга көз каранды болгон. Т.Баялиеванын берген маалымат- тарына таянсак, кыргыздар жердин жана суунун культтарын тутунуу менен, аларга арнап жазында, ошондой эле кеч күздө кур- мандык чалып келишкен. Маселен, кыргыз-
дар жайлоодон кайтып, кышка даярдык көрүп баштаган мезгилде жаратылыштын кырсыктарынан, жуттан, сактоосун жерден, суудан суранышып, курмандык чалышкан. [9].

Элдик салт боюнча, малчылар күз башында ширге жыяр жөрөлгөсүн өткөзүшкөн. Бул салтка ылайык, бээлерди эмбес үчүн кулундардын мурдундагы ширгелер алынып ташталган да, дасторкон жайылып, коноктор чакырылган. Ширге жыяр жайлоодон кайткан күнү же күздөөгө түшүп келгенден кийин эле биринчи күнү белгиленген. Экинчи жагынан, бул жөрөлгө, келген коноктор менен күзгү күчтүү кымызды чогуу ичип, жайлоонун акыркы күнү менен коштошууну түшүндүргөн десек да болот. Сөз болуп жаткан салт боюнча, мал союу талап кылынбаса да, конок ээлери, көпчүлүк учурларда кой союп, келген элдин батасын алышкан. Албетте, малдын союлуп, дасторкондун жайылышы конок ээсинин социалдык статусуна, материалдык абалына байланыштуу болгон. Негизинен, ширге жыяр салтында дасторконго нан, сары май, каймак коюлуп, күзгү, күчтүү кымыз берилип, коноктор дасторкон ээси, анын жакындары, коңшулары менен мал-жандын эсендиги, жайлоодо өткөн күндөр, жайыттын ал-абалы, аба ырайы жөнүндө кеп улап, баарлашып отурушкан. Мурдагы жыл менен өтүп бараткан жайды салыштырышып, тиричиликке байланыштуу сөздөр козголгон. Күздүн башталышы менен кыргыздар аш-тойлорун өткөзүп келишкен. Анткени күздө ороо данга, короо малга толуп, элге дасторкон жайып, даам сыздырууга кенен мүмкүнчүлүк түзүлгөн.

Күзүндө куут компаниясы кочкорлордун кийиз белдиктерин чечүү жөрөлгөсүнөн башталып, бул ритуалды адатта, көп балалуу, эл ичинде кадыры бар, улгайган аял киши баштап, биринчи болуп кочкордун белдигин чечкен. Мындай көрүнүштү тукумдун уланышындагы аял кишинин культу менен түздөн-түз байланышкан, жазгы туутта козулар кырылбай, тууттун ойдогудай болуусуна карата жасалган ырым-жырым катары түшүндүрүүгө болот. Белдик чечүү ырымы үй-бүлөлөрдө майрамдык

дасторкон жаюу менен коштолуп, тамак ичилип бүткөндөн кийин койдун пири Чолпон-Атадан төлдүн берекелүү болуусун, бөөдө кырсыктан тышкары болуусун суранышып, бата тилешкен.

Кышка карата согумга кара мал союлган. Көчмөн кыргыздар адатта жылкыга артыкчылык беришкен. Жылкы эти жалпы эле Евразия мейкиндигиндеги көчмөн элдерде, анын ичинде кыргыздарда да жогору бааланган. Согум союу да башка жөрөлгөлөрдөй эле салтка айланып калган бир катар аракет-көрүнүштөр менен коштолгон. Маселен, этти согум алчуларга тең бөлүп берүү касапчыга байланыштуу болгон. Касапчыларга малды союп, этин бөлүп бергендиги үчүн кол кесер берилген. Таластын айрым жерлеринде кол кесерди кол учтук деп да атап жүрүшөт. Кол кесерге эреже катары жиликтер берилбестен, сулп эт берилет. Мал союлаардын алдында согум алчу кишилер чакырылып, алар бата тилешет. Келгендер биринчи кезекте жылкынын казысынын канча эли чыккандыгына кызыгышкан. Андан соң кара кесек эттен аялдар кара куурдак жасашып, келгендердин баары бул тамакты чогуу отуруп жешкен. Кыргыздардын ата-бабаларынан калган күзүндө согум союу салты азыркы кездеги социалдык-маданий, технологиялык өзгөрүүлөргө карабастан элдин жашоосунда сакталып келе жаткандыгын белгилөөгө болот. Эгер мурдагы салттуу коомдо согумдун этинен ооз тийгизүү үчүн туугандарын, коңшулярын сый тамакка чакыруу адатка айланган болсо, азыркы тапта бардык үй-бүлөлөрдө эле бул элдик норма сактала бербейт. Жылкынын эти, картасы, чучук кыргыздардын сый тамагынын негизин түзүп келген. Мындай өзгөчөлүк бүгүнкү кыргыздардын турмушунда практикалынып келе жаткандыгы жалпыга маалым. Аталган азыктарды кыргыздар эзелтеден бери эле чүйгүн тамактар катары жогору баалап келишкен.

ХХ кылымдын башынан тартып кыргыздар согумга уй союп, уйдун этин сүрсүгөн, ышталган абалында колдоно башташкан. Эл ичинде уй союлар замат анын этине жаргылчакка тартылып майдаланган жапайы өскөн кызыл гүл деп аталган чөптөн
сээп, аны уйдун өз терисине ороп бир нече күнгө муздак жерге калтырып койсо, эт өзгөчө, чүйгүн даамданып калаары айтылып жүрөт. Ошондуктан кыргыздарда «жылкы сойсоң жети күн үйүңдөн чыкпа, уй сойсоң жети күн үйүңдөн кач» деген сөз кеңири тараган. Анткени жылкынын эти жаңы кезинде пайдалуу, даамдуу болсо, уйдун эти сүрсүгөн, ышталган абалында даамдуу келет.

Кыштын суук күндөрүндө кыргыз элинде кезектешип, кыдырып бозо ичүү түндүктө жашаган кыргыздарда да, түштүктөгү кыргыздарда да кеңири тараган салт болгон. Мындай салт эл ичинде жоро бозо деген ат менен белгилүү болуп, элетте бул салт 1970-жылдарга чейин кеңири тарап келген. Совет доорунда сөз болуп жаткан салт өзгөрүүгө туштугуп, бозонун ордуна арак же башка спирттик ичимдиктер колдонула баштаган. Жоро бозо, негизинен бир курактагы теңтуш адамдардын орто сунда болуп келген. Анткени жородо алар өздөрүн эркин сезишип, дасторкон четинде бири-бирине азил-тамаша айтышып, чер жазып отурушкан. Демек, жоро бозо айыл жеринде көнүл ачып, убакыт өткөрүүнүн майрамдык-церемониалдык мүнөздү алып жүргөн формасы болгон. Малчылардын жайлоодон кайтып келүүсү менен ат оюндары өткөрүлө баштаган. Алардын кеңири тараган түрү катары көк бөрүнү бөлүп көрсөтүүгө болот. Көк бөрү совет дооруна салыштырмалуу, бүгүнкү күндө элет жеринде аш-тойлордо, мамлекеттик масштабдагы майрамдарда же маданий иш-чараларда кеңири өткөрүлө баштагандыгы байкалат. Ал эми кыргыздар көчмөн турмушта жашаган мезгилдерде жогоруда аталган ат оюну жайлоого чыкпай тоо этектеринде калган эгинчи, жатакчылар үчүн да өткөрүлүп келген.

Кыштын узак түндөрүндө убакытты кызык өткөрүү үчүн кыргыздарда коңшу ларын кечки тамакка чакырып, эт бышып дасторкон жайылганча ар кайсы окуядан кеп салып, чер жазып отуруу кадыресе көрүнүш болгон. Конокко келгендер күнүмдүк турмушка байланышкан чарба иштеринен тартып, санжыра, уламыш, тарых эл ичинен чыккан белгилүү адамдардын өмүр таржымалынан кеп козгошуп, аңгеме курушкан. Мындай жерлерде оозунда сөзү бар, куйма кулак, сөз баккан чечендер сөз сүйлөп, отурган эл алардын сөзүнө кулак төшөп, көнүл коюп угушуп, суроо узатып отурушкан. Кыргыздар байыртадан эле сөздү көркүнө чыгара сүйлөгөн чечендерди, жез таңдай акындарды, жомокчу-жамакчыларды өзгөчө баалап келишкен.

Жыйынтыктап айтканда, кыргыздардын күз жана кыш мезгилдеринде өткөрүлчү майрамдарынын, ырым-жырымдарынын салыштырмалуу аздыгына карабастан, алардын ар бири терең философиялык, ритуалдык жана турмуштук-практикалык маңызга сугарылгандыгын баса көрсөтүүгө болот. Мындай майрамдардын жана ырым-жырым, жөрөлгөлөрдүн айрымдары өзгөрүүгө дуушар болгондугу табигый көрүнүш. Алардын көбү бүгүнкү күндө дагы кыргыз элинин турмушунда кеңири орун алып келет.

## Адабияттар

1. Бежкович А.С. Историко-этнографические особенности киргизского земледелия // Очерки по истории хозяйства народов Средней Азии и Казахстана. – Л., 1973. 64-б.

2. Айтбаев М.Т. Очерк охоты у киргизов ХІХ и начала ХХ века // Труды ИИ АН Кирг. ССР. – Ф., 1959. Вып. 5.

3. Биялиев А. Киргизско-русский словарь терминов промысловой охоты. – Ф., 1967.

4. Абрамзон С.М. Киргизы и их историко-культурные и этногенетические связи. – Л., 1971. – 93–100-б.

5. Симаков Г.Н. Охота с ловчими птицами у народов Средней Азии и Казахстана (по собраниям МАЭ) // Памятники традиционно бытовой культуры народов Средней Азии и Казахстана. – Л., 1989. – 30-б.

6. Абрамзон С.М. Киргизы и их историко-культурные и этногенетические связи. – Л., 1971. – 132-б.

7. Омурбеков Ч.К. Развитие материальной культуры киргизского сельского населения. 1920–1980 гг. (этнографическое ис-
следования): автореферат дисс. ... канд. ист. наук. – М., 1990.

8. Лобачева Н.П. Особенности костюмов народов Среднеазиатско-Казахстанского региона // Среднеазиатский этнографический сборник. – Вып. IV. – М., 2001. 69–96-б.

9. Абрамзон С.М. Киргизы и их историко-культурные и этногенетические связи. – Л. 1971. 79-б.

10. Айтбаев М.Т. Историко-культурные связи киргизского и русского народов. – Ф., 1959. – 59-б.

11. Бурковский А.Ф. К вопросу обработки животноводческого сырья у киргизов // Ученые записки Киргизского женского пе-

дагогического института им. В.В.Маяковского. 1957, Вып. 3. – 74-б.

12. Антипина К.И. Особенности материальной культуры и прикладного искусства у южных киргизов. – Ф., 1962. – 23-б.

13. Баялиева Т. Дж. Доисламские верования и их пережитки у киргизов. – Ф., 1971. – 53-б.

14. Кармышева Дж. Х. Земледельческая обрядность у казахов // Древние обряды верования и культуры народов Средней Азии. – М., 1986. – 65-б.

15. Баялиева Т. Дж. Көрсөтүлгөн адабият. – 38-б.