ADAM PASZEWSKI

Pracownia Botaniczna Państwowej
Szkoły Ogrodnictwa w Poznaniu.

# UWAGI O HISTORJI LASÓW NA POMORZU W ŚWIETLE ANALIZY PYŁKOWEJ.

## Contribution à l'histoire des forêts de la Poméranie par l'analyse pollinique des tourbières.

W niniejszej pracy starać się będę zrekonstruować najogólniej historję lasów na Pomorzu, opierając się na danych, jakich dostarczyła analiza pyłkowa 15 torfowisk. Wszystkie te torfowiska zbadane z inicjatywy Prof. A. Wodziczki w Zakładzie Botaniki Ogólnej Uniwersytetu Poznańskiego.

Nim przejdę do właściwego tematu, podam za J. Mikołajskim (8, 9)<fnref n="1" />) kilka ważniejszych danych orjentacyjnych, tyczących się fizjografji Pomorza.

Pomorze rozciąga się między 52°50' a 54°50' szerokości północnej, a 17°10' i 20°25' długości wschodniej od Greenwich; powierzchnia wynosi 16386 klm², najwyższe wzniesienie, góra Wieżyca na południe od Kartuz — 331 m n. p. m. Podaję niżej mapkę morfologiczną, mapkę opadów, oraz tabelę średniej temperatury rocznej.

<caption>TABELA I.</caption>

Średnia temperatura roczna na Pomorzu w 50-cio leciu od 1851 do 1900.

<table><tr><td>Hel</td><td>7,6°</td><td>Kościerzyna</td><td>6,4°</td></tr><tr><td>Gdańsk</td><td>7,4°</td><td>Grudziądz</td><td>7,5°</td></tr><tr><td>Chojnice</td><td>6,8°</td><td>Toruń</td><td>7,7°</td></tr></table>

<footnote n="1">¹) W nawiasach numery odnoszące się do wykazu literatury.</footnote>
Zbadano następujące torfowiska:

<table><caption>TABELA II.</caption><thead><tr><th>Nazwa torfowiska</th><th>Położenie</th><th>Nad poziomem morza</th></tr></thead><tbody><tr><td>1. Linje</td><td>Chełmińska morena denna</td><td>86 m</td></tr><tr><td>2. Kalmuzy</td><td>" " "</td><td>85 "</td></tr><tr><td>3. Cisy Staropolskie</td><td>Puszeza Tucholska</td><td>105 "</td></tr><tr><td>4. Iwiec</td><td>" "</td><td>109 "</td></tr><tr><td>5. Obrowo</td><td>" "</td><td>120 "</td></tr><tr><td>6. Pszczelnica</td><td>Pojezierze Pomorskie</td><td>198 "</td></tr><tr><td>7. Sulęczyno</td><td>" "</td><td>162 "</td></tr><tr><td>8. Stegwałd</td><td>" "</td><td>215 "</td></tr><tr><td>9. Zaskoczyn</td><td>" "</td><td>130 "</td></tr><tr><td>10. Staniszewskie Błoto</td><td>" "</td><td>145 "</td></tr><tr><td>11. Chwarzno</td><td>" "</td><td>158 "</td></tr><tr><td>12. Orle</td><td>" "</td><td>27 "</td></tr><tr><td>13. Łepec</td><td>Opodal brzegu morskiego</td><td>3 "</td></tr><tr><td>14. Bielawa</td><td>" " "</td><td>3 "</td></tr><tr><td>15. Żarnowiec</td><td>" " "</td><td>3 "</td></tr></tbody></table>

Wszystkie bez wyjątku torfowiska na Pomorzu badali botanicy. Dlatego też punkt widzenia botaniczny i zagadnienia botaniczne wysuwają się na plan pierwszy; natomiast problemy stratygraficzne i petrograficzne są nieco odsunięte na plan dalszy.

## Torfowiska na prawym brzegu Wisły.

W Ziemi Chełmińskiej, w obrębie moreny dennej, zbadano dotychczas dwa torfowiska:

1. W Linjach pod Dąbrową Chełmińską (na mapie i tablice III i IV).

2. W Kalmuzach (na mapie).

Torfowiska te są od siebie oddalone o mniej więcej 60 klm. Obok cech wspólnych, torfowiska te wykazują wybitne różnice.

Torfowisko w Linjach jest reliktowem stanowiskiem Betula nana L. Jest to torfowisko, według botanicznej, nie morfologicznej definicji, wysokie, głębokość jego wynosi ponad 6 m. Profil, ogłoszony przezemnie w 1928 r. muszę odwołać. Przy dalszych badaniach tego torfowiska okazało się bowiem,
<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Ryc. 46.</figcaption></figure>

MAPKA 1.

Morfologia Pomorza (według Mikołajskiego).

Polożenie torfowisk badanych zaznaczono numerami.

że pobrałem próbki z miejsc, w których warstwy z powodu kopania uległy zaburzeniu.

Na dnie znalazłem pyłki następujących drzew: *Pinus*, *Betula*, *Alnus*, *Tilia*, *Ulmus*, *Salix*, *Corylus*. Następuje przerwa w pojawianiu się pyłku drzew ciepłolubnych, potem pojawiają się znowu *Quercus*, *Tilia*, *Ulmus*, szereg kończy *Carpinus*.

W torfowisku w Linjach zauważyć można bardzo ciekawe zjawisko: mianowicie, na dnie torfowiska spotykamy dość urozmaiconą florę pyłków z przewagą sosny. Flora ta ubożeje następnie (patrz zestawienie); ciągłość w pojawianiu się pył-
<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Ryc. 47.
MAPKA 2.</figcaption></figure>

Opady atmosferyczne na Pomorzu (według Mikołajskiego).

Położenie torfowisk badanych oznaczono numerami.

ków przerywa się zupełnie, z wyjątkiem pojawiania się pyłku leszczyny w nieznacznym procencie w jednym wypadku, pozostaje tylko pyłek sosny i brzozy. W tym czasie brzoza osiąga swoje maksimum, dorównując lub przewyższając nawet procent pyłku sosny. Zjawisku temu towarzyszy w Linjach znaczne powiększenie się ilości pyłków w preparacie na 1 cm². Wprawdzie w późniejszym okresie znaleziono w jednym wypadku (375 cm) jeszcze więcej pyłków na 1 cm², ale ogólnie biorąc w horyzoncie 525 cm i 500 cm ilość pyłków na 1 cm² przewyższa znacznie średnią innych poziomów.
<table><caption>TABELA III.
LINJE I.</caption><thead><tr><th>Głębokość w cm</th><th>Pinus</th><th>Picea</th><th>Betula</th><th>Alnus</th><th>Quercus</th><th>Tilia</th><th>Ulmus</th><th>Querc. mixt.</th><th>Fagus</th><th>Carpinus</th><th>Salix</th><th>Corylus</th><th>Pylków na 1 cm²</th></tr></thead><tbody><tr><td>50</td><td>53,3</td><td>0,6</td><td>25,1</td><td>10,4</td><td>4,2</td><td>—</td><td>—</td><td>4,2</td><td>—</td><td>4,2</td><td>1,8</td><td>3,6</td><td>130</td></tr><tr><td>75</td><td>44</td><td>—</td><td>16,66</td><td>14,66</td><td>5,33</td><td>0,66</td><td>—</td><td>5,99</td><td>0,66</td><td>17,33</td><td>0,66</td><td>4,6</td><td>150</td></tr><tr><td>100</td><td>54,66</td><td>—</td><td>16,66</td><td>16,0</td><td>4,1</td><td>1,3</td><td>1,3</td><td>6,66</td><td>—</td><td>6</td><td>—</td><td>8</td><td>522</td></tr><tr><td>125</td><td>41,33</td><td>1,3</td><td>22,6</td><td>21,3</td><td>9,33</td><td>1,33</td><td>0,66</td><td>11,32</td><td>0,6</td><td>0,6</td><td>0,6</td><td>17,33</td><td>338</td></tr><tr><td>150</td><td>46,66</td><td>0,66</td><td>14</td><td>21,33</td><td>8</td><td>7,33</td><td>—</td><td>15,33</td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>14</td><td>657</td></tr><tr><td>175</td><td>50</td><td>—</td><td>15,33</td><td>21,33</td><td>6,66</td><td>2</td><td>2</td><td>10,66</td><td>0,66</td><td>2</td><td>—</td><td>8</td><td>155</td></tr><tr><td>200</td><td>36,66</td><td>1,33</td><td>16,66</td><td>26</td><td>7,33</td><td>5,33</td><td>2,66</td><td>15,32</td><td>0,66</td><td>2</td><td>1,33</td><td>16</td><td>334</td></tr><tr><td>225</td><td>40</td><td>—</td><td>17,33</td><td>24</td><td>5,33</td><td>4,66</td><td>4,66</td><td>14,65</td><td>—</td><td>4</td><td>—</td><td>10,66</td><td>273</td></tr><tr><td>250</td><td>66,33</td><td>—</td><td>16</td><td>16</td><td>1,33</td><td>2</td><td>1,33</td><td>4,66</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>13,33</td><td>548</td></tr><tr><td>275</td><td>57,33</td><td>—</td><td>18</td><td>14</td><td>2,66</td><td>4</td><td>4</td><td>10,66</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>20</td><td>346</td></tr><tr><td>300</td><td>47,5</td><td>—</td><td>18,7</td><td>16,2</td><td>5</td><td>5</td><td>3,7</td><td>13,7</td><td>—</td><td>2,5</td><td>1,2</td><td>13,7</td><td>355</td></tr><tr><td>325</td><td>42</td><td>—</td><td>18,66</td><td>18</td><td>8,66</td><td>4,66</td><td>6</td><td>19,32</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>16</td><td>643</td></tr><tr><td>350</td><td>48,66</td><td>1,33</td><td>16,66</td><td>20,66</td><td>6,66</td><td>2,66</td><td>3,33</td><td>12,65</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>10</td><td>610</td></tr><tr><td>375</td><td>75,33</td><td>—</td><td>17,33</td><td>7,33</td><td>1,33</td><td>0,66</td><td>—</td><td>4,99</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>5,33</td><td>3160</td></tr><tr><td>400</td><td>56,66</td><td>—</td><td>25,33</td><td>12,66</td><td>0,66</td><td>2,66</td><td>2</td><td>5,32</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>30</td><td>750</td></tr><tr><td>425</td><td>53,33</td><td>—</td><td>39,33</td><td>7,33</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>20,66</td><td>278</td></tr><tr><td>450</td><td>60</td><td>—</td><td>34,66</td><td>5,33</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>20</td><td>688</td></tr><tr><td>475</td><td>54,66</td><td>—</td><td>43,33</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>4,66</td><td>435</td></tr><tr><td>500</td><td>45,33</td><td>—</td><td>54,66</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3000</td></tr><tr><td>525</td><td>73,33</td><td>—</td><td>26,66</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1153</td></tr><tr><td>550</td><td>77,33</td><td>—</td><td>18</td><td>4,6</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>192</td></tr><tr><td>575</td><td>69,3</td><td>—</td><td>21,3</td><td>4</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3,3</td><td>1,33</td><td>115</td></tr><tr><td>600</td><td>90</td><td>—</td><td>8</td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1,33</td><td>91</td></tr></tbody></table>

<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Ryc. 48.
LINJE I.</figcaption></figure>
<caption>TABELA IV.</caption>

LINJE II.

<table><thead><tr><th>Glębokość w cm</th><th>Pinus</th><th>Picea</th><th>Abies</th><th>Betula</th><th>Almís</th><th>Quereus</th><th>Tilia</th><th>Ulmus</th><th>Querc. mixt.</th><th>Fagus</th><th>Carpinus</th><th>Salis</th><th>Corylus</th></tr></thead><tbody><tr><td>25</td><td>48</td><td>0,66</td><td>—</td><td>24,66</td><td>15,33</td><td>4,66</td><td>—</td><td>1,33</td><td>5,99</td><td>—</td><td>5,33</td><td>—</td><td>3,33</td></tr><tr><td>50</td><td>41,33</td><td>—</td><td>—</td><td>24,66</td><td>21,33</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>0,66</td><td>10,0</td><td>—</td><td>6,66</td></tr><tr><td>75</td><td>55,33</td><td>0,66</td><td>1,33</td><td>19,33</td><td>12</td><td>5,33</td><td>—</td><td>0,66</td><td>5,99</td><td>0,66</td><td>4,66</td><td>—</td><td>1,33</td></tr><tr><td>100</td><td>52,66</td><td>—</td><td>—</td><td>15,33</td><td>17,33</td><td>3,33</td><td>1,33</td><td>0,66</td><td>5,32</td><td>1,33</td><td>6,66</td><td>1,33</td><td>6,66</td></tr><tr><td>125</td><td>47,33</td><td>—</td><td>—</td><td>18</td><td>22,66</td><td>3,33</td><td>0,66</td><td>0,66</td><td>4,65</td><td>1,33</td><td>4</td><td>2</td><td>11,33</td></tr><tr><td>150</td><td>46,66</td><td>0,66</td><td>—</td><td>16</td><td>20,66</td><td>8</td><td>5,33</td><td>—</td><td>13,33</td><td>—</td><td>—</td><td>2,66</td><td>18,00</td></tr><tr><td>175</td><td>48,66</td><td>—</td><td>—</td><td>19,33</td><td>23,33</td><td>4,66</td><td>2</td><td>0,66</td><td>7,32</td><td>—</td><td>1,33</td><td>—</td><td>15,33</td></tr><tr><td>200</td><td>42,66</td><td>1,33</td><td>—</td><td>16,66</td><td>26</td><td>5,33</td><td>4</td><td>1,33</td><td>10,66</td><td>—</td><td>2,66</td><td>—</td><td>14</td></tr><tr><td>225</td><td>45,33</td><td>0,60</td><td>—</td><td>22</td><td>21,33</td><td>4</td><td>5,33</td><td>1,33</td><td>10,66</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>11,33</td></tr><tr><td>250</td><td>48,66</td><td>1,33</td><td>—</td><td>17,33</td><td>22,66</td><td>4,66</td><td>0,66</td><td>2,66</td><td>7,98</td><td>—</td><td>1,33</td><td>0,66</td><td>24,66</td></tr><tr><td>275</td><td>46,66</td><td>—</td><td>—</td><td>18,66</td><td>19,33</td><td>6,66</td><td>4,66</td><td>3,33</td><td>14,65</td><td>—</td><td>—</td><td>0,66</td><td>18</td></tr><tr><td>300</td><td>40</td><td>2</td><td>—</td><td>15,33</td><td>24,66</td><td>6,66</td><td>5,33</td><td>2</td><td>13,99</td><td>—</td><td>4</td><td>—</td><td>15,33</td></tr><tr><td>325</td><td>48,66</td><td>1,33</td><td>—</td><td>18</td><td>16,66</td><td>6</td><td>3,33</td><td>6</td><td>15,33</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>21,33</td></tr><tr><td>350</td><td>56,66</td><td>—</td><td>—</td><td>14,66</td><td>16</td><td>7,33</td><td>—</td><td>3,33</td><td>10,66</td><td>0,66</td><td>—</td><td>1,33</td><td>13,33</td></tr><tr><td>375</td><td>53,33</td><td>—</td><td>—</td><td>16,66</td><td>14</td><td>6</td><td>2</td><td>5,33</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>0,66</td><td>16</td></tr><tr><td>400</td><td>46</td><td>—</td><td>—</td><td>27,33</td><td>12,66</td><td>4</td><td>3,33</td><td>4,66</td><td>—</td><td>—</td><td>0,66</td><td>1,33</td><td>14,66</td></tr><tr><td>425</td><td>50,5</td><td>0,6</td><td>—</td><td>26,2</td><td>15</td><td>1,8</td><td>2,5</td><td>2,5</td><td>—</td><td>—</td><td>0,6</td><td>—</td><td>26,2</td></tr><tr><td>450</td><td>74</td><td>—</td><td>—</td><td>24</td><td>—</td><td>—</td><td>0,66</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>19,33</td></tr><tr><td>475</td><td>72,66</td><td>—</td><td>—</td><td>24</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2,66</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>0,66</td><td>10,66</td></tr><tr><td>500</td><td>50</td><td>—</td><td>—</td><td>50</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1,33</td></tr><tr><td>525</td><td>76</td><td>—</td><td>—</td><td>22</td><td>1,33</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>0,66</td><td>2</td></tr><tr><td>550</td><td>55,33</td><td>—</td><td>—</td><td>38</td><td>1,33</td><td>—</td><td>—</td><td>0,66</td><td>—</td><td>0,66</td><td>—</td><td>4</td><td>2</td></tr><tr><td>575</td><td>66,2</td><td>1,2</td><td>—</td><td>25,9</td><td>4,8</td><td>0,5</td><td>—</td><td>0,5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>0,5</td><td>4</td></tr><tr><td>600</td><td>71,33</td><td>—</td><td>—</td><td>16</td><td>7,33</td><td>—</td><td>2</td><td>1,33</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1,33</td><td>13,33</td></tr></tbody></table>

Jak interpretować podobne zjawisko?

Możliwych interpretacyjи narzuca się cały szereg: zjawisko nie ma ogólnego znaczenia, wywołały je czynniki lokalne. Tłumaczenia tego przyjąć nie możemy, ponieważ zjawisko to jest rozpowszechnione na znacznych obszarach, właśnie w stadijum wczesnym rozwoju torfowisk.

Zgodnie z tendencją ogólną klimatycznej interpretacji zmian we florze pyłków, można by przyjąć, że oziębienie klimatu spowodowało to zjawisko. Przypuszczenie takie, w{n}wiażaniu do stosunków w Linjach, wypowiedziałem na V-tym Międzynarodowym Kongresie Botanicznym w Cambridge (Report of Proceedings, str. 69). Wtedy stałem na stanowisku paralelizacji formacji Allerödowej Jessena z omawianą częścią profilu w Linjach. Opinję o przyczynach klimatycznych tego wahnienia wyrażają również inni autorowie np. L. Hein (5), a w bardzo
interesującej pracy o torfowiskach ziemi Dobrzyńskiej p. I. Dąbkowska (2) opisane wahnienia zalicza do swojej fazy drugiej. Faza druga „jest okresem zimnego lasu sosnowo-brzozowego z małą domieszką wierzby” (str. 9). Można by zatem interpretować diagram w sposób następujący: uważać odcinek z florą bardziej urozmaiconą za świadka okresu o klimacie cieplejszym, po którym nastąpiło oziębienie, uważać odcinek ten za okres antipreborealny, oziębienie — za okres preborealny.

Uświadamiam sobie, że „okres antipreborealny” nie jest zdefinjowany. I. Dąbkowska (2) uważa swoją fazę pierwszą „za okres między zlodowaceniem dobrzyńskiem a transgresją pomorską, którą zaznacza faza druga”.

Torfowiska, wykazujące wspomniane wahnienie, byłyby zatem starsze od torfowisk preborealnych, zaczynających się od flory pyłków brzozy i sosny, z przewagą brzozy, oraz wykazujących stałe przybywanie nowych drzew. Wodziczko uważa, że w Wielkopolsce wzrost procentu pyłku brzozy wypada na okres borealny, i upatruje przyczynę w jakiemś nagłem. pogorszeniu się klimatu w tym okresie (17, str. 153). W każdym razie, niezależnie od poglądów na chronologję tych wahnień wogółe, uważam wahnienie w Linjach, w Wielkopolsce, opisane przez L. Hein, oraz fazę drugą p. I. Dąbkowskiej za synchroniczne.

Istnieje jednak możliwość nieklimatycznego interpretowania diagramów pyłkowych, a nawet konieczność wciążenia w wielkiej mierze do interpretacji czynnika dynamiki asocjacyjny roślinnych, szczególnie leśnych, w sensie Paczoskiego. Jest rzeczą niewątpliwą, że w dobie obecnej na Pomorzu kolonizację terenów niezalesionych zaczynać będzie Betula, Pinus, Populus tremula, na niektórych terenach Alnus, nigdy natomiast Quercus, Tilia, Ulmus, Fagus lub Carpinus (Report of Proc. V. 2. Str. 69).

W każdym razie, jest rzeczą nader ciekawa, że sukcesja, wywołana czynnikami biotycznymi w pewnej mierze odpowiadają sukcesji pyłku w torfowiskach, sukcesji interpretowanej wyłącznie niemal klimatem. Z prac Paczoskiego wiemy, że granice zasiągów kształtują się przedewszystkiem według czynników biotycznych, a nie klimatycznych. Zdaniem mojem raczej emigracja, nie w tak znacznej mierze imigracja, gatun-
ków drzew zależy od czynników klimatycznych. Wprawdzie Gams (Zehlau) powiada, że sukcesja: drzewa światolubne → drzewa cieniolubne, rozciąga się na dziesiątki lat, nie na setki albo nawet na tysiące, jak to ma miejsce w diagramach pyłkowych. Jest to rozumowanie niewątpliwie w pewnej mierze słuszne.

Wracając do omawianego wahnienia w Linjach, z podanych możliwości najwięcej szans ma interpretacja klimatyczna, pewne gatunki emigrują. Wprawdzie chronologja względna tego okresu nie jest ustalona.

Obfitość pyłku w preparatach, o której wspomniałem, odnoszę do powolnego wzrastania torfowiska w danym okresie, ponieważ nie znalazłem warstwy pniaków drzew, które, porastając torfowisko, mogły modyfikować florę pyłków w odnośnych warstwach.

Wyraźnie występuje w Linjach kulminacja mieszanego lasu dębowego, dochodząca do 19,32%. Nieco poprzedza ją kulminacja orzecha laskowego, a po kulminacji lasu dębowego następuje kulminacja olszyny. Ostatni kulminuje grab. Świerk i buk nie odgrywają większej roli, pojawiają się w niewielkich ilościach sporadycznie. Po wymiarach pyłku brzozy sądząc, należy przypuszczać, że Betula nana L. porastała torfowisko od początku jego powstania lub rosła w okolicy.

Drugiem zbadanem torfowiskiem są Kalmuzy (12). Thomaschewski, badacz'tego torfowiska, uważa je za preborealne, ze względu na znaczny procent pyłku brzozy (60%). Wątpię jednak w słuszność tej interpretacji. Autor podaje bowiem już od dna torfowiska, obok pyłków sosny i brzozy. pyłki olszyny, dębu, graba, leszczyny. Uważałbym torfowisko to raczej za późniejsze, może borealne. Wprawdzie, dużą ilość pyłku brzozy trudno sobie wytłumaczyć. Z podanej stratygrafji, jeżeli chodzi o ten szczegół, nic nie wynika, a tłumaczenie zjawiska tego warunkami lokalnemi jest gołosłowne, skoro nie można wymienić określonego czynnika lokalnego jako przyczyny.

Bardzo ciekawym faktem jest zupełnie brak pyłku wiązu. W torfowisku w Linjach dosięgał on w czasie kulminacji mieszanego lasu dębowego 6%. Stosunkowo słabo zaakcentowana jest kulminacja grabu. Thomaschewski stwierdza
na podstawie wymiarów pyłku występowanie *Betula nana L.* w dolnych warstwach. Pyłki brzozy karłowatej przestają pomawiać się w okresie kulminacji mieszanego lasu dębowego.

## Torfowiska w Puszczy Tucholskiej.

W Puszczy Tucholskiej zbadano trzy torfowiska:
Bagno Obrowskie.

Torfowisko przy rezerwacie Cisy Staropolskie.

Torfowisko w Iwcu.

Zdaniem **Thomaszewskiego**, początek Bagna Obrowskiego wypada na okres borealny. Zgadzam się zupełnie z tą interpretacją. Torfowisko to wyróżnia się tem, że wykazuje drobną ilość pyłku grabowego. Jest to albo cechą indywidualną lasów otaczających torfowisko, albo też torfowisko to przestało rosnąć, nim grab osiągnął swą kulminację.

Pawlińska postawiła sobie za zadanie zbadanie historji lasu cisowego. Niestety, z dwu przyczyn trudno było prostać zadaniu na podstawie badania torfowiska leżącego opodal, po pierwsze: okazało się, że pyłki w torfowisku niskiem źle się zachowują; po drugie — wyróżnienie pyłku cisa jest nader trudne z racji podobieństwa jego do pyłku jałowca, a także do pyłku traw. Autorka usiłuje mimo tych trudności wykazać, że pyłek cisa występował najobficiej w okresie atlantyckim, następnie ilość jego maleje, przy powierzchni wynosi tylko 2 do 3%. Jest rzeczą prawdopodobną, że człowiek wpłynął na wytepienie cisa. Już w średniowieczu Polska eksportowała to cenne drzewo, szczególnie do Anglji. Wszakże, jeżeli autorka nie myli się w oznaczeniu tego pyłku, to także czynniki klimatyczne wpłynęły na zmniejszenie się ilości cisa po kulminacji atlantyckiej.

Analiza torfowiska w Iwcu (6) wykazała wahnienie wspomniane na przykładzie Linji, procent pyłku brzozy dochodzi 53%. Jednakże, dąb, lipa i wiąz ukazały się dopiero po tem wahnieniu. Udział *Quercetum mixtum* nie przekracza 9%. Bezpośrednio przed tą kulminacją, kulminuje olszyna (25%). Leszczyna dosiega po kulminacji *Quercetum mixtum* 33%. Grab dosiega w okresie subatlantyckim 11%. W całem torfowisku głębokości 6,75 m autorowie znalazli tylko 4 pyłki buka dość
głęboko, jeden już w okresie borealnym, oraz trzy w okresie atlantyckim. Może dostały się pyłki te do głębszych warstw wskutek drobnego zanieczyszczenia komory świdra.

## Torfowiska Pojezierza Pomorskiego.

Torfowiska pojezierza Pomorskiego badali A. Wodziczko (18), M. Thomaschewski (13, 14, 15) i T. Dobrzyński.

Thomaschewski uważa torfowisko w Pszczelnicy za preborealne. Jednak już od dna podaje autor obok pyłków sosny, brzozy i wierzby, pyłki wiązu i obficie (10%) orzecha laskowego, a zaraz w następnym poziomie mamy pyłki dębu i lipy. Okres ten uważałbym raczej już za borealny lub przynajmniej późno preborealny. Odsetki pyłku leszczyny są znaczne, wynoszą bowiem w końcu okresu atlantyckiego 43,5%. Kulminacja grabu występuje wyraźnie (25%). W torfowisku tem pojawia się pyłek buka w większej ilości, niż to dotychczas w innych torfowiskach zanotowano. To obfitsze występowanie tego drzewa w okolicznych lasach tłumaczę sobie wyższem położeniem torfowiska. Wiadomo, że ukształtowanie powierzchni ma wpływ zasadniczy na florę i mikroklimat.

Na szczególnieszą uwagę zasługuje podana przez autora stratygrafja torfowiska. Autor opisuje jeden horyzont graniczny, który uważa za subborealny. Jednakże z danych, podanych przez autora, widzimy, że można бы mówić o dwóch horyzontach granicznych, jeżeli oznaczyć w ten sposób warstwę pniaków, pojawiającą się w okresie atlantyckim. Jest to zjawisko bardzo ciekawe. Nie zgadza się bowiem z ogólnem pojęciem naszem o klimacie okresu atlantyckiego, który miał być według Sernandera ciepły i wilgotny. Zresztą w sprawie okresów Sernandera i ich interpretacji klimatycznej przyłączam się do zdania tych badaczy, między innemi Gamsa i Bertscha, którzy używają określeń tych tylko jako pewnych oznaczeń czasowych, nie klimatycznych. W okresie atlantyckim, równocześnie z pierwszą warstwą pniaków kulminuje leszczyna, coby świadczyło również o osuszeniu klimatu.

Wprawdzie kulminacja olszyny schodzi się z kulminacją orzecha laskowego. Olszyna, występując w podmokłych miej-
scach, mogła potem wejść na tereny bliskie torfowiska, skoro osuszenie wypędziło ją z siedliska pierwotnego.

Istnieje jednak pewna różnica w umieszczeniu pierwszej warstwy pniaków: raz autor umieszcza ją w ciemnym torfie torfowcowym, (14, str. 95 — 97) w tejże pracy, na stronie 99-tej powiada autor, że na torfowisko niskie wszedł las, o czem mówią pniaki znajdowane szczególnie na brzegu. Gdyby las ten wyrastał bezpośrednio na torfowisku niskiem, trudno byłoby uważać go za coś w rodzaju horyzontu granicznego.

O 1 klm na SO od Sulęczyna znalazł Thomaschowski torfowisko przykryte warstwą gliny (95 cm) i piasku (10 cm). Autor uważa torfowisko to za postglacjalne. Widocznie zatem glinę naniesiono. Jest to, zdaniem badacza, torfowisko atlantyckie. Horyzontu granicznego nie wykazuje.

Torfowisko koło leśniczówki Stęgwałd (13) (teren Wolnego miasta Gdańska) leży na 172 m nad poziomem morza; otoczone jest pagórkami do 220 m. W torfowisku tem Conwentz znalazł liście Betula nana L. Już u spodu torfowiska znajduje autor bogatą florę pyłkową z dębem i wiązem. Uważam zatem, wbrew interpretacji autora (koniec okresu preborealnego) torfowisko to raczej za borealne. Autor podaje pyłki Betula nana. Na specjalną uwagę zasługuje znaczny procent dębu (41%), lipy (19%) i wiązu (18%), przyczem kulminacje lipy i wiązu wyraźnie wyprzedzają kulminację dębu. Stosunkowo wysoki procent osiąga również buk, niewątpliwie w związku z konfiguracją terenu. Orzech laskowy kulminuje w okresie atlantyckim.

Omawiając stratygrafję torfowiska, autor nie wspomina o horyzoncie granicznym. Wyróżnia jednak warstwy ciemnego torfu sfagnowego od warstw jasnego torfu. Przejście to wypada po okresie kulminacji dębu a przed kulminacją grabu. Byłby to zatem okres subborealny. Pyłki grabu i buka pojawiają się nader wcześnie, jeszcze w okresie borealnym. Przemawiałoby to może za poglądem Rudolfa, a także i v. Posta, którzy uważają, że za pomocą analizy pyłkowej nie możemy uchwycić momentu przywędrowania drzew. Badacze ci sądzą, że drzewa dopiero po długim okresie wzrastania w jakiejś okolicy produkują dostateczne ilości pyłku aby mogły zostawić ślad w torfowisku.
Na dnie torłowiska w Zaskoczyniu znalazł Thoma-
schewski pyłki sosny i kulminującej brzozy. Pyłki drzew
bardziej ciepłolubnych, z wyjątkiem leszczyny, pojawiają się
później.

Podobnie jak w Stęgwałdzie, mieszany las dębowy osią-
ga tutaj wyjątkowo duży procent ogólnej flory pyłków, bo aż
48%; w tym okresie zanika pyłek *Betula nana*. Kulminacja
grabu jest wyraźna. Buk występuje również, w mniejszych
wszakże procentach niż w poprzednio opisanem torfowisku.

Zastanawiając się nad stratygrafją Staniszewskiego Bło-
ta (18) dochodzimy do wniosku, że tutaj, podobnie jak
w Pszczelnicy, można bawić o dwóch horyzontach granicz-
nych, jednym w okresie atlantyckim, drugim po kulminacji
*Quercetum mixtum*, a przed kulminacją grabu. Buk występuje
w młodszych odcinkach torfowiska stale, chociaż w niewiel-
kich ilościach.

Badania p. Mag. Tad. Dobrzyńskiego mają do-
niosłe znaczenie. Są to bowiem pierwsze absolutnie datowane
badania na Pomorzu. Dzięki jego uprzejmości, mogłem zapo-
znąć się z wynikami analizy pyłkowej w rękopisie.

Torfowisko w Chwarznie jest młode, wieku, jak sądzę,
atlantyckiego, od dna bowiem mamy już duże procenty pył-
ków drzew ciepłolubnych. Zwraca uwagę stosunkowo obfite
występowanie buka. W Chwarznie, na głębokości 150 do
160 cm znaleziono in situ skarb bronzowy, pochodzą z młod-
szego okresu epoki bronzowej, datowany 1000 do 800 lat
przed Chrystusem. Z analizy pyłkowej podanej przez T. Do-
brzyńskiego, wnioskować można, że jest to okres krótko
po okresie atlantyckim, przed kulminacją grabu. Byłby to
wczesny okres subborealny.

Torfowiska nadmorskie.

Również Dobrzyński podjął się opracowania torfo-
wiska w Orle. Jest to torfowisko niskie, chociaż miejscami
ma charakter wysokiego z powodu immigracji torfowców. Da-
towane znaleziska prehistoryyczne pochodzą z mezolitu (4000 lat
przed Chr.), koincydują z okresem atlantyckim. Taka syn-
chronizacja w niczem nie odbiega od danych środowiskowe-
pejskich.
Wyniki badania dalszych dwóch torfowisk w Łępczu i w Żarnowcu sugerują wniosek, że pyłki uległy częściowej destrukcji, że liczymy tylko resztki. Świadczy o tem przerywana linja drzew liściastych, podawanych od początku.

Przechodzimy do ostatniego torfowiska: torfowiska Białawskiego. Torfowisko stosunkowo młode, wieku atlantyckiego prawdopodobnie. Drzewem, które bardzo obficie występuje we florze pyłków tego nadmorskiego torfowiska, jest olcha. Porównując wyniki analizy dwóch wiercen spostrzegamy szereg niezgodności. Szczególnie ciekawe jest zachowanie się krzywej Quercetum mixtum i jej komponentów. W wierceniu I, Quercetum mixtum kulminuje niemal razem z grabem, a więc bardzo późno, w stosunku do tego co stwierdziłem w r. 1928 (wiercenie II). Profil zaczynał się tam kulminacją Quercetum mixtum, która to kulminacja ogromnie wyprzedzała kulminację grabu. Różnicę tę można wytłumaczyć tem, że analizując próbki co 20 cm, opuściłem tę późną kulminację mieszanego lasu dębowego, którą uchwyciłem, analizując co 5 cm.

<table><caption>TABELA V.
BIELAWA</caption><thead><tr><th>Głębokość</th><th>Pinus</th><th>Picca</th><th>Abies</th><th>Betula</th><th>Alnus</th><th>Quereus</th><th>Tilia</th><th>Ulmus</th><th>Quercetum mixtum</th><th>Fagus</th><th>Carpinus</th><th>Salix</th><th>Corylus</th><th>Suma liczonych pyłków</th></tr></thead><tbody><tr><td>0</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>10</td><td>15,33</td><td>—</td><td>—</td><td>12,66</td><td>49,33</td><td>4</td><td>—</td><td>—</td><td>4</td><td>7,33</td><td>11,33</td><td>—</td><td>6,66</td><td>150</td></tr><tr><td>15</td><td>20</td><td>5</td><td>—</td><td>15</td><td>26</td><td>7</td><td>—</td><td>3</td><td>10</td><td>4</td><td>20</td><td>—</td><td>9</td><td>100</td></tr><tr><td>20</td><td>36</td><td>—</td><td>—</td><td>17</td><td>18</td><td>3</td><td>—</td><td>3</td><td>5</td><td>21</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>100</td></tr><tr><td>25</td><td>30</td><td>—</td><td>—</td><td>13,33</td><td>24</td><td>11,33</td><td>1,33</td><td>2</td><td>14,66</td><td>6,66</td><td>11,33</td><td>1,33</td><td>5,33</td><td>150</td></tr><tr><td>30</td><td>24</td><td>—</td><td>—</td><td>8</td><td>30</td><td>4</td><td>—</td><td>—</td><td>4</td><td>2</td><td>32</td><td>—</td><td>4</td><td>100</td></tr><tr><td>35</td><td>28</td><td>1</td><td>—</td><td>14</td><td>19</td><td>11</td><td>—</td><td>—</td><td>11</td><td>4</td><td>23</td><td>—</td><td>3</td><td>100</td></tr><tr><td>40</td><td>30</td><td>0,66</td><td>—</td><td>8,66</td><td>28,66</td><td>9,33</td><td>0,66</td><td>—</td><td>9,99</td><td>5,33</td><td>16,66</td><td>—</td><td>6</td><td>150</td></tr><tr><td>45</td><td>38,66</td><td>—</td><td>0,66</td><td>18,66</td><td>49,33</td><td>5,33</td><td>—</td><td>—</td><td>5,33</td><td>0,66</td><td>16,66</td><td>1,33</td><td>2,66</td><td>150</td></tr><tr><td>50</td><td>49</td><td>—</td><td>—</td><td>14</td><td>18</td><td>3</td><td>2</td><td>—</td><td>5</td><td>—</td><td>14</td><td>—</td><td>7</td><td>100</td></tr><tr><td>55</td><td>33,33</td><td>1</td><td>—</td><td>16</td><td>29,33</td><td>6</td><td>0,66</td><td>—</td><td>6,66</td><td>—</td><td>13,33</td><td>0,66</td><td>3,33</td><td>150</td></tr><tr><td>60</td><td>26</td><td>—</td><td>—</td><td>22</td><td>36</td><td>9</td><td>—</td><td>—</td><td>9</td><td>1</td><td>6</td><td>—</td><td>6</td><td>100</td></tr><tr><td>65</td><td>30,66</td><td>0,66</td><td>—</td><td>24</td><td>27,33</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>1,33</td><td>8</td><td>0,66</td><td>7,33</td><td>150</td></tr><tr><td>70</td><td>48</td><td>—</td><td>—</td><td>16</td><td>28</td><td>3</td><td>2</td><td>—</td><td>5</td><td>—</td><td>3</td><td>4</td><td>5</td><td>100</td></tr><tr><td>75</td><td>52</td><td>0,66</td><td>—</td><td>15,33</td><td>28,66</td><td>0,66</td><td>0,66</td><td>—</td><td>1,32</td><td>—</td><td>2</td><td>1,33</td><td>8</td><td>150</td></tr><tr><td>80</td><td>37,33</td><td>0,66</td><td>—</td><td>9,33</td><td>46,66</td><td>3,33</td><td>—</td><td>—</td><td>3,33</td><td>0,66</td><td>2</td><td>1,33</td><td>1,33</td><td>150</td></tr><tr><td>90</td><td>43,33</td><td>4</td><td>—</td><td>4,66</td><td>43,33</td><td>—</td><td>4,66</td><td>—</td><td>4,66</td><td>—</td><td>2</td><td>12,66</td><td>150</td></tr><tr><td>100</td><td colspan="12">Piaszek</td></tr><tr><td>105</td><td colspan="12">niema p yłków</td></tr><tr><td>110</td><td>24</td><td>1</td><td>—</td><td>7</td><td>65</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>6</td><td>100</td></tr><tr><td>115</td><td>12</td><td>—</td><td>—</td><td>22</td><td>64</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>2</td><td>6</td><td>50</td></tr></tbody></table>
W okresie tym krzywa Quercetum mixtum ogromnie się waha. Zgodnie w obu profilach z komponentów Quercetum mixtum

obficiej występuje tylko dąb. W profilu Nr. 1 znajdowałem stosunkowo więcej buka.

Z porównania średnich wynika, że w profilu I średnia olszyny przewyższa, niezawsze wprawdzie, średnią pyłku sosny, stosunek pyłku tych drzew jest jak 1:1, natomiast w profilu II stosunek ten układa się jak 1:0,5 z przewagą sosny; średnia Quercetum mixtum i leszczyny jest niemal identyczna, natomiast średnia pyłku graba, profil II, przewyższa dwukrotnie średnią profilu II, a średnia pyłku Fagus czterokrotnie średnią profilu II.

Robi wrażenie, że torfowiska nadbałtyckie są wogóle młode, może z powodu zasypywania przez wydmy w pewnym okresie starych torfowisk lub partyj starych. Wiercąc mniej więcej w 100 m na S od Urzędu Morskiego w Gdyni, stwierdziłem następującą stratygrafję: torfu 125 cm, warstwa piasku zmiennej grubości od 20 do 30 cm, pod tym piaskiem był znowu torf. Zatem to torfowisko zostało przysypane. Ponieważ profil ten pyłkowo nie jest jeszcze opracowany, nie mogę określić wieku względnego tego zasypania.

<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Ryc. 49.
BIELAWA I.</figcaption></figure>

## Uwagi ogólne.

Podaję następujące zestawienie dla 8 torfowisk: (Tab. VI).

I. W pierwszej kołumnie nazwa torfowiska, głębokość, co ile cm liczono pyłki oraz suma próbek przeliczonych.
<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>Ryc. 50.
DIAGRAM II.
Torfowisko Bielawa.</figcaption></figure>

II. W następnej kolumnie podaję botaniczną charakteryystykę torfowiska oraz położenie nad poziomem morza.

III. W dalszych 14 kolumnach charakteryzuję udział poszczególnych drzew w florze pyłków, podając minimum i maksimum występowania: dwie pierwsze cyfry. Dalej ilość poziomów, w których drzewa występują, trzecia cyfra, oraz średnią występowania wogóle — cyfra czwarta.
<table><caption>LABELA VI.</caption><thead><tr><th></th><th>Charakter</th><th>Pinus</th><th>Picea</th><th>Abies</th><th>Betula</th><th>Alnus</th><th>Quercus</th><th>Tilia</th><th>Ulmus</th><th>Querc. mixtum</th><th>Carpinus</th><th>Fagus</th><th>Fraxinus</th><th>Salix</th><th>Corylus</th></tr></thead><tbody><tr><td>co 25 cm</td><td>min.</td><td>36</td><td>0.66</td><td>—</td><td>8</td><td>0.66</td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Linje I</td><td>max.</td><td>90</td><td>1.33</td><td>—</td><td>54</td><td>26</td><td>9.33</td><td>7.33</td><td>6</td><td>—</td><td>17.33</td><td>0.66</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Głeb. 600, poz. 23</td><td>poz.</td><td>23</td><td>5</td><td>—</td><td>23</td><td>20</td><td>17</td><td>14</td><td>11</td><td>—</td><td>9</td><td>4</td><td>—</td><td>7</td><td>21</td></tr><tr><td></td><td>śred.</td><td>54</td><td>1</td><td>—</td><td>22</td><td>17.3</td><td>4.7</td><td>3.1</td><td>28</td><td>10.6</td><td>4.5</td><td>0.6</td><td>—</td><td>1.5</td><td>11.4</td></tr><tr><td>co 10 i 20 cm</td><td>min.</td><td>29</td><td>0.5</td><td>0.5</td><td>14</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>0.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Kalmuzy</td><td>max.</td><td>69</td><td>2</td><td>0.5</td><td>66</td><td>18</td><td>8</td><td>4.5</td><td>—</td><td>—</td><td>6.5</td><td>1</td><td>1.5</td><td>2</td><td>12</td></tr><tr><td>Głeb. 240, poz. 14</td><td>poz.</td><td>14</td><td>2</td><td>1</td><td>14</td><td>14</td><td>10</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>12</td><td>2</td><td>5</td><td>5</td><td>12</td></tr><tr><td></td><td>śred.</td><td>45.5</td><td>1.25</td><td>0.5</td><td>31.7</td><td>9.3</td><td>3.3</td><td>2.3</td><td>—</td><td>—</td><td>5.5</td><td>3.4</td><td>0.75</td><td>1.0</td><td>1.2</td><td>6.3</td></tr><tr><td>co 25 cm</td><td>min.</td><td>19</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Obrowo</td><td>max.</td><td>94</td><td>2</td><td>—</td><td>31</td><td>38</td><td>12</td><td>7</td><td>4</td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>3</td><td>39</td><td>—</td></tr><tr><td>Głeb. 550, poz. 22</td><td>poz.</td><td>22</td><td>6</td><td>—</td><td>22</td><td>21</td><td>22</td><td>10</td><td>11</td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>9</td><td>20</td><td>—</td></tr><tr><td></td><td>śred.</td><td>68.2</td><td>1.3</td><td>—</td><td>11.8</td><td>12</td><td>4.5</td><td>2.9</td><td>2</td><td>—</td><td>7.6</td><td>1.5</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>11.9</td></tr><tr><td>co 25 cm</td><td>min.</td><td>39</td><td>—</td><td>—</td><td>5</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Sulęczno</td><td>max.</td><td>83</td><td>—</td><td>—</td><td>34</td><td>30</td><td>17</td><td>10</td><td>9</td><td>—</td><td>25</td><td>5</td><td>25</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Głeb. 774, poz. 31</td><td>poz.</td><td>31</td><td>—</td><td>—</td><td>31</td><td>29</td><td>29</td><td>46</td><td>22</td><td>—</td><td>14</td><td>6</td><td>6</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td></td><td>śred.</td><td>56</td><td>—</td><td>—</td><td>15</td><td>14</td><td>6</td><td>4</td><td>3</td><td>—</td><td>13</td><td>7</td><td>3.5</td><td>1.7</td><td>—</td><td>18</td></tr><tr><td>co 25 cm</td><td>wysokie</td><td>min.</td><td>17</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Stegwald</td><td>część</td><td>62</td><td>3.5</td><td>—</td><td>4</td><td>2</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>Głeb. 625, poz. 25</td><td>poz.</td><td>25</td><td>5</td><td>—</td><td>46</td><td>31</td><td>41</td><td>49</td><td>18</td><td>—</td><td>26</td><td>10</td><td>3</td><td>47</td><td>4</td><td>—</td></tr><tr><td></td><td>śred.</td><td>37</td><td>1.7</td><td>—</td><td>25</td><td>25</td><td>25</td><td>19</td><td>16</td><td>—</td><td>21</td><td>18</td><td>4</td><td>25</td><td>9</td><td>—</td></tr><tr><td>co 25 cm</td><td>wysokie</td><td>min.</td><td>18</td><td>0.5</td><td>—</td><td>12</td><td>1</td><td>2</td><td>2</td><td>—</td><td>6.5</td><td>—</td><td>0.5</td><td>1</td><td>0.5</td><td>1</td></tr><tr><td>Zaskoczyn</td><td>max.</td><td>64.5</td><td>2</td><td>—</td><td>64.5</td><td>37</td><td>14</td><td>22</td><td>17.5</td><td>—</td><td>10</td><td>6</td><td>2</td><td>3</td><td>44</td><td>—</td></tr><tr><td>Głeb. 550, poz. 22</td><td>poz.</td><td>22</td><td>5</td><td>—</td><td>22</td><td>22</td><td>18</td><td>14</td><td>16</td><td>—</td><td>9</td><td>11</td><td>5</td><td>13</td><td>22</td><td>—</td></tr><tr><td></td><td>śred.</td><td>36</td><td>1.2</td><td>—</td><td>23</td><td>15</td><td>8</td><td>8</td><td>6</td><td>—</td><td>22</td><td>4.6</td><td>2.3</td><td>1.4</td><td>4.7</td><td>25</td></tr><tr><td>co 25 cm</td><td>wysokie</td><td>min.</td><td>16</td><td>1.5</td><td>0.7</td><td>5</td><td>0.5</td><td>1.3</td><td>1.3</td><td>1</td><td>—</td><td>0.7</td><td>1</td><td>1</td><td>0.5</td><td>3</td></tr><tr><td>Staniszewskie Błoto</td><td>max.</td><td>72.5</td><td>2</td><td>2</td><td>62</td><td>30</td><td>17</td><td>12.7</td><td>4</td><td>—</td><td>19.5</td><td>5</td><td>2.5</td><td>38</td><td>40.5</td><td>—</td></tr><tr><td>Głeb. 625, poz. 25</td><td>poz.</td><td>25</td><td>4</td><td>2</td><td>25</td><td>25</td><td>22</td><td>15</td><td>16</td><td>—</td><td>20</td><td>11</td><td>6</td><td>25</td><td>25</td><td>—</td></tr><tr><td></td><td>śred.</td><td>47</td><td>1.5</td><td>1</td><td>22</td><td>11</td><td>6</td><td>6</td><td>2.2</td><td>14.2</td><td>6.8</td><td>3.4</td><td>1.5</td><td>1.2</td><td>16.7</td><td>—</td></tr><tr><td>co 5 cm</td><td>wyszoso-wisko</td><td>min.</td><td>12</td><td>0.66</td><td>—</td><td>18</td><td>0.66</td><td>1</td><td>2</td><td>—</td><td>2</td><td>0.66</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>Bielawa I</td><td>poz.</td><td>52</td><td>5</td><td>—</td><td>24</td><td>65</td><td>9.33</td><td>4.96</td><td>3</td><td>—</td><td>32</td><td>7.33</td><td>—</td><td>4</td><td>12.66</td><td>—</td></tr><tr><td>Głeb. 145, poz. 18</td><td>poz.</td><td>18</td><td>9</td><td>1</td><td>18</td><td>15</td><td>8</td><td>2</td><td>—</td><td>17</td><td>11</td><td>—</td><td>10</td><td>18</td><td>18</td><td>—</td></tr><tr><td></td><td>śred.</td><td>32</td><td>1.5</td><td>0.66</td><td>14</td><td>33</td><td>5</td><td>1.7</td><td>2.5</td><td>—</td><td>9.2</td><td>12</td><td>3.4</td><td>—</td><td>1.3</td><td>5.5</td></tr><tr><td>co 20 cm</td><td>min.</td><td>30.3</td><td>0.7</td><td>—</td><td>5.3</td><td>10</td><td>1</td><td>0.7</td><td>3.3</td><td>—</td><td>0.7</td><td>—</td><td>0.7</td><td>—</td><td>0.7</td><td>2.7</td></tr><tr><td>Bielawa II</td><td>max.</td><td>80</td><td>3.5</td><td>—</td><td>33</td><td>33</td><td>13.3</td><td>2</td><td>3.3</td><td>—</td><td>14</td><td>0.7</td><td>—</td><td>3.3</td><td>8,7</td><td>—</td></tr><tr><td>Głeb. 200, poz. 10</td><td>poz.</td><td>20</td><td>7</td><td>—</td><td>10</td><td>10</td><td>20</td><td>3</td><td>4</td><td>—</td><td>8</td><td>3</td><td>—</td><td>5</td><td>8</td><td>—</td></tr><tr><td></td><td>śred.</td><td>49.5</td><td>1.42</td><td>—</td><td>18.2</td><td>22</td><td>15.1</td><td>4.2</td><td>3.3</td><td>—</td><td>9.6</td><td>5.8</td><td>0.7</td><td>—</td><td>1.2</td><td>4.3</td></tr></tbody></table>
Na podstawie tego zestawienia ułożyłem tabelkę, ilustrującą średni udział pyłku drzew w torfowiskach ziemi Chełmińskiej, pojezierza, oraz jednego torfowiska nadbrzeżnego.

<table><caption>TABELA VII.</caption><thead><tr><th>Pinus</th><th>Alnus</th><th>Quercetum mixtum</th><th>Carpinus</th><th>Fagus</th><th>Corylus</th></tr></thead><tbody><tr><td>1. 55,9 %</td><td>12,8 %</td><td>8,5 %</td><td>3,1 %</td><td>0,67 %</td><td>9,8 %</td></tr><tr><td>2. 44,0 %</td><td>14,5 %</td><td>18,5 %</td><td>6,4 %</td><td>3,10 %</td><td>19,6 %</td></tr><tr><td>3. 40,75 %</td><td>27,5 %</td><td>9,4 %</td><td>9,0 %</td><td>2,00 %</td><td>4,9 %</td></tr></tbody></table>

Jak z tej tabelki widać, w obrębie naszego terenu różniają się trzy typy flory pyłków:

1. Torfowisko Chełmińskie i Puszczy Tucholskiej wyka- zują średnio ponad 50% pyłku sosny, stosunkowo ubogą flo- rę innych pyłków.

2. Torfowiska Pojezierza charakteryzuje obfite występo- wanie pyłków Quercetum mixtum, obfitsze występowanie pył- ku grabu, buku, oraz orzecha łaskowego.

3. Torfowisko Bielawskie charakteryzuje obfite wystę- powanie pyłku olszyny, a także grabu.

Zróżnicowanie to jest niewątpliwie wynikiem urozmaico- nej powierzchni, mikroklimatu, rozmaitości gleb, a nie jest spowodowane regularnemi wahaniami klimatycznemi. Jak to słusznie zauważył Thomaschewski (15), flora pyłkowa torfowisk południowo-pomorskich zbliża się w typie do flory pyłkowej torfowisk wielkopolskich, to znaczy, że flora pyłków ubożeje na korzyść pyłku sosny.

Miklaszewski podaje następujące zostawienie:

<table><caption>TABELA VIII.</caption><thead><tr><th rowspan="2">Województwo</th><th colspan="4">Na 100 ha ogólnej powierzchni produkującej drewno przypada na:</th></tr><tr><th>sosnę</th><th>świerk</th><th>dąb</th><th>inne liściaste</th></tr></thead><tbody><tr><td>Pomorskie</td><td>70</td><td>2</td><td>5</td><td>23</td></tr></tbody></table>
Wodziczko (19) podaje udział procentowy gatunków drzew w Państwowych Dyrekcjach lasów na Pomorzu.

W Dyrekcji Toruńskiej (póln. Pom.)

<table><tr><td>Sosna</td><td>90,07 %</td></tr><tr><td>Buk</td><td>5,70 ,,</td></tr><tr><td>Dąb</td><td>1,83 ,,</td></tr><tr><td>Świerk</td><td>1,59 ,,</td></tr><tr><td>Olsza</td><td>0,39 ,,</td></tr><tr><td>Brzoza</td><td>0,38 ,,</td></tr><tr><td>Grab</td><td>0,03 ,,</td></tr><tr><td>Osika i inne (jesion, klon, wierzba)</td><td>0,01 ,,</td></tr></table>

<table><tr><td>97,40 %</td></tr><tr><td>0,11 ,,</td></tr><tr><td>1,60 ,,</td></tr><tr><td>0,10 ,,</td></tr><tr><td>0,28 ,,</td></tr><tr><td>0,46 ,,</td></tr><tr><td>0,03 ,,</td></tr><tr><td>0,02 ,,</td></tr></table>

Oczywiście, trudno porównywać procent obszaru zalesionego danem drzewem z procentowym udziałem tegoż we florze pyłków, lub procent występowania z procentem pyłków. Nie znam dotąd żadnego klucza do przeliczania procentu pyłku na procent drzewa w lesie. Wskazówki takie będziemy mieli dopiero wtedy, jeżeli ktoś podejmie się trudu przeliczania próbek powierzchniowych i porównywania wyników z wszelkiemi zastrzeżeniami metodycznemi z stosunkami ilościowemi w lasach okolicznych. Ale mimo wszystko, mam wrażenie, że jest rzeczą niewątpliwą, zgodną z diagramami, iż rozwój lasów na Pomorzu idzie w kierunku zwiększenia się stanu posiadania sosny, nie tylko pod wpływem gospodarki ludzkiej.

Pyłki drzew pojawiają się na Pomorzu w następującej kolejności: 1) brzoza, sosna, 2) za niemi olszyna, leszczyna, 3) potem dąb, lipa, wiąz. 4) Kończą imigrację grab i ostatni — buk.

Wracając jeszcze do opisanego na przykładzie torfowiska w linjach wahnienia: brzoza — sosna w dolnym odcinku torfowiska, uważam je za synchroniczne z fazą drugą I. Dąbkowskiej, wahnieniem opisanem dla Wielkopolski przez Wodziczkę, oraz wahnieniami opisanemi przez L. Hein w Brandenburgji. Uważać można odcinek ten za antipreborealny, następny z kulminacją pyłku brzozy za preborealny. J. Dąbkowska uważa wahnienie to za synchroniczne z transgresją bałtycką. Wodziczko (17) w Wielkopolsce zalicza wahnienie to do okresu borealnego (preborealno-borealnego) i przyjmuje w czasie tym ochłodzenie klimatu. W każdym razie uważam, że torfowiska pomorskie, nie wykazujące tego
wahnienia, są młodsze od torfowisk, które wahnienie to wy-
kazują. Jaki jest stosunek wahnienia tego do profilu z Jagle-
wicz na Polesiu, względnie do wahnienia z „Alleröd” — trudno
powiedzieć. Wszakże Thomsom znalazł „Alleröd” na Litwie.
Badacz ten przypuszcza, ża ślady wahnienia tego powinny
znaleźć się w Prusach Wschodnich i w Polsce. Jednak chro-
nologja szczegółowsza samej formacji „Alleröd” nie jest usta-
lona. L. v. Post uważa, że wahnienie to nie jest wszędzie
synchroniczne.

Pisząc niniejszą pracę, starałem się możliwie eliminować
problemy, poruszane przez Thomaszewskiego w jego
cennej pracy o Historji lasów na Pomorzu, a zgodne z moim
punktem widzenia. Niestety, nie udało mi się nieraz uniknąć
powtórzenia, koniecznego do zrozumienia całości. W niniejszych „Uwagach” nie roszczę sobie pretensji do przedstawienia całości zagadnienia. Chodziło mi tylko o podkreślenie szeregu zagadnień, łączących się z historją lasów na Pomorzu.

RÉSUMÉ.

La présente étude est basée sur l'analyse pollinique de 15 diverses tourbières et fut entreprise sur l'initiative du Professeur Dr. Wodziczko de l'Institut de la Botanique Générale.

L'auteur s'efforce d'expliquer certaines questions touchant l'histoire des forêts de la Poméranie, sur lesquelles M. Thomaschewski n'a pas porté son attention.

Les pollens des arbres se trouvent en Poméranie dans l'ordre suivant: 1) *Betula*, *Pinus*; 2) *Alnus*, *Corylus*; 3) *Quercus*, *Tilia*, *Ulmus*; 4) *Carpinus* et à la fin *Fagus*. Les maxima d'espèces d'arbres apparaissent comme il suit:

I. *Pinus*, *Betula*.

II. *Quercetum mixtum*.

III. *Carpinus*.

IV. *Fagus*.

A côté du maximum du *Quercetum mixtum*, on trouve de nouveau le maximum d*'Alnus* et aussi celui de *Corylus*. Un second maximum de *Pinus* suit celui du *Quercetum mixtum* et précède celui de *Carpinus*. Les maxima de *Fagus* sont beaucoup plus faibles.
Dans la tourbière „Linje“ on observe le phénomène suivant: Tout au fond il y a une flore de pollens assez variée avec une prépondérance de *Pinus*. Cette flore par en haut s'affaiblit et il ne reste que des pollens de *Pinus* et de *Betula*, où cette dernière acquiert son maximum.

Comment faut-il expliquer ce phénomène?

Comme il apparaît sur de grandes étendues, on ne peut l'expliquer par des causes locales. En s'appuyant sur la tendance générale, on pourrait admettre comme cause l'abaissement de la température, comme l'auteur l'a soutenu au V-ième Congrès International Botanique à Cambridge (1 p. 69). L'auteur soutenait alors, qu'une partie du profil à Linje est synchronique avec la formation „Alleröd“ de Jessen.

La thèse du climat, comme cause de cette discontinuité des pollens a été soutenue aussi par L. Hein (5), Dąbkowska (2) et Wodziczko (17).

L'auteur considère ce phénomène comme synchronique avec la phase seconde de Dąbkowska, avec celle, décrite par Wodziczko pour la Grande Pologne, et par L. Hein pour le Brandebourg.

On peut considérer cette partie du profil comme antipréboréale; la suivante, avec un maximum de *Betula*, comme préboréale, ou bien on peut la considerer avec Dąbkowska comme synchronique avec la dernière transgression du Balticum (2) ou localiser ce phénomène, comme le veut Wodziczko, dans la période boréale. En tout cas, l'auteur admet, que les tourbières de la Poméranie, ne présentant pas ce phénomène, sont plus récentes, que celles qui le possèdent.

L'auteur insiste sur le fait, qu'il est nécessaire d'interpréter les diagrammes polliniques en soutenant l'interprétation climatique par l'action de la dynamique d'association des plantes. Il est hors de doute, qu'aujourd'hui en Poméranie les terrains vagues seront envahis en premier lieu par *Betula*, *Pinus*, *Populus tremula*, et en partie, sur des terrains spécifiques, par *Alnus*, et jamais par *Quercus*, *Tilia*, *Ulmus*, *Fagus* ou bien *Carpinus*. Il est curieux de constater, que la suite des espèces, régie par des causes biotiques est presque en accord avec la suite des pollens, qui est considérée comme causée par le climat.
Nous voyons (page 278), que sur notre terrain on distingue 3 types de flore pollinique.

1) Les tourbières de Ziemia Chełmińska et de Puszczka Tucholska possèdent en moyenne plus de 50% de pollen de *Pinus* et une flore assez pauvre en autres espèces.

2) Les tourbières du pays lacustre de la Poméranie contiennent beaucoup de pollen du *Quercetum mixtum* et aussi de *Carpinus*, *Fagus* et *Corylus*.

3) La tourbière de Bielawa contient beaucoup de pollen d'*Alnus* et aussi de *Carpinus*.

L'auteur est d'avis, ainsi que le montrent les diagrammes, que les forêts de la Poméranie deviennent de plus en plus riches en *Pinus*, et cela non seulement à la suite de leur culture par l'homme.

BIBLIOGRAFJA.

1. Fifth International Botanical Congress, Cambridge 1930. Report of Proceedings. Cambridge 1931.

2. Dabkowska I. O torfowiskach Ziemi Dobrzyńskiej. Spraw. Kom. Fizjogr. Polskiej Akademji Umiej. T. LXVIII.

3. Gams H. u. Ruoff S. Geschichte, Aufbau und Pflanzendecke des Zehlaubruches. Schriften der Physik, Oekon. Gesellschaft zu Königsberg. Bd. 66, 1929.

4. Kuleczyński St. Stratygrafja torfowisk Polesia. Prace Biura Melgoraeji Polesia. Zeszyt 2. Rok 1930.

5. Hein L. Beiträge zur postglacialen Waldgeschichte Norddeutschlands. Verhandlungen des Bot. Vereins der Provinz Brandenburg. 73 Jahrgang. Berlin Dahlem 1931.

6. Mielczarek K. i Brykalski W. Analiza pylkowa torfowiska w Iwcu. Spraw. Kom. Fizjogr. Pol. Akad. Umiej. T. LXV. R. 1931.

7. Miklaszewski J. Lasy i leśnictwo w Polsce. Warszawa 1928.

8. Mikolajski J. Morfologja. Polskie Pomorze. Praca zbiorowa pod redakcja J. Borowika. T. I. Toruń 1929.

9. — Klimat. Polskie Pomorze. Praca zbiorowa pod redakcja J. Borowika. T. I. Toruń 1929.

10. Paszewski A. Pollenanalytische Untersuchung einiger Moore in Nordwest-Polen. Acta Soc. Bot. Pol. Vol. V. 1928.

11. Pawlińska A. Analiza pylkowa torfowiska przy rezerwacie „Cisy Staropolskie” w Borach Tucholskich. (Rękopis w Zakładzie Botaniki Ogólnej U. P.).
12. Thomasehewski M. Pollenanalytische Untersuchung des Torfmoores Kalmusen in Pomerellen. Bull. de l'Acad. Polonaise des Sciences. Ser. B. 1929.

13. — Pollenanalytische Untersuchung der Moore Stangenwalde und Saskoschin im Gebiet der Freien Stadt Danzig. Bull. de l'Acad. Polonaise des Sciences. Ser. B. 1929.

14. — Pollenanalytische Untersuchungen bei Sulçezyno in der Kaschubei. Acta Soc. Bot. Pol. Vol. VII, 1930.

15. — Historja lasów na Pomorzu w świetle analizy pyłkowej. Roczniki Nauk Rolniczych i Leśnych. Tom XXIX. Poznań 1933.

16. Thomson P. W. Beitrag zur Stratigraphie der Moore und zur Waldgeschichte S. W. Litauens. Geologiska Föreningens i Stockholm Förhandlinger. Mai-Okt. 1931.

17. Wodziezko A. Z badań nad historją roślinności w Wielkopolsce drogą analizy pyłkowej. Acta Soc. Bot. Pol. Vol. IX. 1932.

18. Wodziezko A. i Thomaschewski M. Staniszewskie Bloto na Kaszubszczyźnie (Analiza pyłkowa). Acta Soc. Bot. Pol. Vol. IX Supplement 1932.

19. Wodziezko A. Szata roślinna. Polskie Pomorze. Praca zbiorowa pod redakcją J. Borowika. Tom I. Toruń 1929.