WPROWADZENIE DO HAGIOGRAFII

Dom Jacques Dubois, Jean-Loup Lemaître, *Sources et méthodes de l'historiographie médiévale, Préface de Joseph Van der Straeten, Paris, Les éditions du Cerf, 1993, ss. X, 373, il.*

Idea dziela narodziła się już w latach 1970-1971 podczas wykładów na temat hagiografii prowadzonych przez J. Dubois w l'École pratique des Hautes Études. Chodziło o dostarczenie studentom podręcznika ułatwiającego w nich uczestniczenie.

Początkowo miała to być praca zbiorowa, jednakże jej realizacja z różnych względów się opóźniała. Ostatecznie zdecydowano ograniczyć pierwotne zamierzenia i dać czytelnikowi manuel propre à guider les recherches (s. 1), un petit guide, avec une bibliographie sélective, commenté, mise en situation, parfois agrémentée d'exemples (s. VIII), skierowany przede wszystkim do studentów i milośników hagiografii, w tym proboszczów, pragnących szybko znaleźć informacje o swoim świętym.

Pod tym względem przedstawiana praca jest pionierską. Zanteniejszych bowiem publikacji tego typu, znana L'hagiographie, ses sources, ses méthodes, son histoire (Paris 1953) René Aigraina stanowi w zasadzie zarys historii hagiografii, zaś niedawny podręcznik Reginalda Grégoire'a (Manuel d'Agiologia, S. Silvestro 1986), jest, mimo tytułu, tylko wstępem do wyjaśnienia kilku kwestii. Z kolei fundamentalne prace H. Delehaye'a (np. Cinq leçons sur la méthode hagiographique, Bruxelles 1934; inne prace zestawione na s. 5) adresowane są do bardziej zaawansowanego czytelnika, a poza tym z natury rzeczy nie uwzględniają nowszych edycji i badań.

Ostatecznie Dom J. Dubois zdołał sporządzić plan pracy oraz wstępy do rozdziałów II, III, VII, IX. Już złożony chorobą, czytał i prawiał gotowe części pracy aż do swej śmierci 8 grudnia 1991 r. <fnref n="1" />

<footnote n="1">¹ J.-L. Lemaître, *In memoriam. Dom Jacques Dubois, „Revue d'histoire de l'Église de France”* t. 78:1992 s. 214–216.</footnote>
Bibliografię dla Niemiec przeglądnął Ludwig Falkenstein. Właściwym autorem tekstu jest J.-L. Lemaître.

Podłącznik składa się z dziesięciu rozdziałów, przykładowego dosier wybranego świętego (św. Pardulfusa) oraz indeksu bibliograficz nego. Każdy rozdział jest poprzedzony zarysem syntetycznym. Następnie autorzy krótko charakteryzują poszczególne rodzaje źródeł z wskazaniem na metody ich krytyki naukowej, ukazują rozwój hi storyczny, wreszcie zestawiają podstawowe repertoria generalne, ko lekcje rękopiśmienne i edycje drukowane. Tekst przynosi liczne rady i wskazówki dotyczące zarówno kwestii metodycznych, jak i czysto praktycznych: sposobu kwerendy i wykorzystania wydawnictw, usta lania faktów hagiograficznych, a także, np. struktury mszy rzymskiej przed soborem watykańskim II, itp.

Podkreślmy, iż wiele z cytowanych prac opatrzonych zostało krót szym (np. modelowa, do naśladowania) lub dłuższym komentarzem. Dotyczy to zwłaszcza wielkich kompendiów i edycji źródłowych (np. BHL, AS). Autorzy zestawiają edycje źródłowe wraz z późniejszymi dodatkami, przedstawiają ich nieraz skomplikowaną strukturę, dają konkordancje. Z zasady autorów nie uwzględnione zostały recenzje.

Obszar interesujący autorów obejmuje, pod względem rzeczowym: Kościół katolicki, pod względem chronologicznym: średniowiecze (jed- nak ze stosunkowo częstymi nawiązaniem do czasów nowożytnych), a pod względem terytorialnym: teoretycznie całą Europę i Bliski Wschód, praktycznie — przede wszystkim Francję i, w zakresie ko niecznym dla odbiorcy, kraje zachodniej Europy.

W poświęconym historii i metodologii hagiografii rozdziale I (Histoire et méthode, s. 120) autorzy przedstawiają definicje i istotę ha giografii, jako jednej z nauk historycznych zajmującej się historią i kultem świętych. Zestawiają ważniejsze hasła encyklopedyczne i słow- nikowe na temat hagiografii oraz słowniki świętych. Oddzielnie przed- stawione zostały dzieje świętości i kanonizacji oraz początki kultu świętych, w tym ostatnim przypadku z podziałem na męczenników oraz biskupów.

Ważne jest zwłaszcza podkreślenie specyfiki i różnorodność źró deł hagiograficznych, których nie można badać bez rozpoznania dans quel esprit, quelles circonstances, dans quel milieu et dans quel but (s. 2) powstawały. Za H. Delehay'em (Cinq leçons, s. 12-14, 17) przypominają, że, poza nielicznymi wyjątkami, część literacka tekstu hagiograficznego nie daje się wykorzystać dla odtworzenia biografii świętego. Jedynie dwa elementy: miejsce pochowania (topograficzny) i anniwersarz śmierci (chronologiczny), jako ważne dla hagiografa,

zasługują a priori na zaufanie. One też wystarczają do identyfikacji świętego (s. 15-16).

Kolejne rozdziały poświęcone zostały prezentacji rozmaitych kate gorii źródeł wykorzystywanych przez hagiografów.

W rozdziale II (Passions, vies et miracles, s. 21-57) przedstawio- no główne zbiory źródeł hagiograficznych. Po kilku uwagach na te- mat każdej z trzech wymienionych w tytule podstawowych kategorii przekazów (pasji, żywotów i spisów cudów), autorzy zestawiają kolej- no: 1. Badania nad tekstami, najpierw wydanymi, na czele z wspaniałą Bibliotheca hagiographica latina antiquae et mediae aetatis (t. 1-2, Bruksela 1898-1899) z jej dwoma suplementami (Suplementi editio altera auctior, Bruksela 1911 i Novum Supplementum, wyd. H. Fros, Bruksela 1986), następnie rękopiśmiennymi, w tym podstawowe ka talogi rękopisów; 2. Zbiory tekstów, z bardzo ciekawym przedsta wieniem kolekcji średniowiecznych (s. 33-41), krótką prezentacją edy cji XVI-XVII w. (s. 41-46), wyczerpującą charakterystyką poczynań Bollandystów (tu struktura Acta Sanctorum, s. 46-52) i pobieżnym zarysem późniejszych edycji, z położeniem szczególnego nacisku na Monumenta Germaniae Historica. Na koniec omawiają dwie edycje Liber pontificalis (MGH i L. Duchesne).

W części poświęconej kultowi liturgicznemu świętych (rozdz. III: Le culte liturgique des saints, s. 59-102) najpierw omówione zostały poszczególne typy ksiąg liturgicznych, a następnie ich rola dla kultu świętych. Część pierwsza stanowi zestawienie biblicograficzne. W czę - ści drugiej omówione zostały kolejno: 1. Mszały (tu użyteczna struk tura mszy romańskiej przed soborem watykańskim II, s. 75-76), z sze roką charakterystyką sakramentry (s. 84: schemat ewolucji, s. 85- 86 sakramentarze typu Gelazjańskiego, Paduense, Hadrianum i we dług Supplementów Benedykta z Aniane) i stacjonałów (s. 87-88: lista kollekt i stacji); 2. Księgi oficjów, z użytecznym porównaniem oficjum rzymskiego i monastycznego (s. 94-96); 3. Rytuały i profe sjonały; 4. Litanie.

Ze względu na ich wagę dla hagiografa, oddzielny rozdział (IV — Les martyrologes, s. 103-134), poświęcony został martyrologiom, czyli zestawieniom imion świętych czczonych w Kościele w poszczególne dni (w zasadzie odpowiadającym ich anniwersarzom). Po krótkiej czę - ści syntetycznej autorzy omawiają najważniejsze i zestawiają katalog zachowanych martyrologiów. Własne doświadczenia badawcze J. Du bois (s. 135 n. — zestawienie prac) jest najlepszą rekomendacją.

Podobnie rzecz się ma z rozdziałem V: Le calendrier (s. 135-180) — kalendarzom bowiem wiele uwagi poświęcił J.-L. Lemaître (s. 138,
[4]

157 n.). Kolejno omówione zostały części techniczna i liturgiczna oraz kwestia datacji kalendarza, a także zestawiona bibliografia opublikowanych kalendarzy – jak zwykle, bez materiału środkowoeuropjskiego. Przypomnijmy, że czytelnik polski otrzymał niedawno do ręki imponujące i niezastąpione opracowanie kalendarza krakowskiego pióra Henryka Wąsowicza<fnref n="2" />.

Oczywiście, oddzielnego miejsca zabraknąć nie mogło na podstawową formę narracyjnego przekazu hagiograficznego – żywot świętego (VI: *La „Vita”: une biographie*, s. 161–190). Zdając sobie sprawę z wszystkich problemów krytyki historycznej żywotów, autorzy stalari się przede wszystkim dostarczyć czytelnikowi instrumentów ją ułatwiających. Ogromnie pożyteczne okazują się wskazówki lokalizacji miejsc (toponimii Rzymu średniowiecznego (s. 162–163) i Francji (s. 163–168), biskupstw, kolegiat i opactw (s. 168–178) i osób (papieży (s. 180–181), dostojników kościelnych świeckich (s. 181–185) i zakonnych (s. 185–190). Dodajmy, iż uzupełnienie zestawionej tu literatury nt. nekrologów i obituarzy (s. 187–188) znajdzie czytelnik w przygotowanym przez J.-L. Lemaître’a i M. Derwicha katalogu nekrologów polskich<fnref n="3" />.

Toponimia, w przypadku kultu świętych źródło bogate i ważne (święci lokalni!), jest ciągle mało rozpoznane, a jego użycie wymaga najwyższej ostrożności. Autorzy (rozdz. VII: *Les saints dans la topomy-mie*, s. 191–210) przedstawiają jego krótką, wyważoną charaktery-stykę i przedstawiają rozwój badań nad nim (w kontekście świętych) we Francji.

Polem znacznie lepiej poznanym i dla kultu świętych bez porównania częściej wykorzystywanym są sztuki plastyczne (rozdz. VIII: *Les saints dans l’art*, s. 211–245). Krótkie przedstawienie rozwoju wyobrażeń plastycznych świętych wprowadza czytelnika w główny problem praktyczny: kwestię identyfikacji świętego. Jej też poświęcone są dalsze uwagi oraz przytoczona literatura dotycząca ikonografii, symboliki i poszczególnych tematów ikonograficznych. Oddzielnie omówione zostało obszerne zagadnienie przedstawień świętych w miniaturach (s. 233–244). Ponieważ w tym wypadku identyfikację świętego zazwyczaj umożliwia dołączony tekst, autorzy skupili się na cha-

[5]

rakterystyce technik sporządzania miniatur i omówieniu głównych rozdajów rękopisów iluminowanych.

Trudno dziś w pełni pojąć znaczenie kultu relikwii dla średniowiecznego człowieka. Łatwo też drwić z naiwności ówczesnych wiernych, zestawiać listy dziwacznych relikwii i przeciwstawnych przekazów. Wszystko to miało jednak podrzędne znaczenie, a często opinie tego typu opierają się na późnych kompilacjach lub źle zrozumianych tekstach (s. 247). Ta trafna konstatacja otwiera obszerne rozważania autorów nt. relikwii i relikwiarzy (rozdz. IX: *Reliques et reliquaires*, s. 247–319). Po cennych uwagach metodycznych i zarysie rozwoju kultu relikwii, przedstawiają oni poświęcone im hasła słownikowe i literaturę ogólną, szerzej zatrzymując się na znaczeniu przypisywanym relikwiom w świetle źródeł (tu m. in. ciekawa charakterystyka *De pigneribus sanctorum Guiberta z Noget*, s. 255–258). Z kolei następuje omówienie mało u nas znanego źródła, jakim są certyfikaty autentyczności relikwii – przypomnijmy za autorami, iż dla historyka nie tyle ważna jest autentyczność relikwii co kwestia w jaki sposób mogła ona za taką uchodzić w oczach średniowiecznego człowieka (s. 262). Sporo miejsca zajmuje zestawienie inwentarzy relikwii oraz badań nad poszczególnymi rodzajami relikwii (s. 266–279). Po zagadnieniu translacji relikwii (s. 280–292) – tu interesujący podrozdział na temat handlu relikwiami oraz ich kradzieży i grabieży (s. 286–292), następuje omówienie relikwiarzy (s. 292–305) i skarbców (s. 305–319).

Pielgrzymki (rozdz. X: *Les pèlerinages*, s. 321–341), to wielkie zja-wisko religijne i społeczne średniowiecza i czasów nowożytnych, które, dzięki ostatnim wysiłkom Haliny Manikowskiej i Hanny Zaremskiej powróciły do historiografii polskiej<fnref n="4" />, kończą omawianą pracę. Po przedstawieniu literatury na temat pielgrzymów i pielgrzymek (s. 324–327) – tu m. in. o znakach pielgrzymich (s. 327), następuje omówienie trzech wielkich centrów pielgrzymkowych: Jerozolimy i Zie-mi Świętej, Rzymu i Włoch oraz, szczególnie szerokie, św. Jakuba z Compostelli, wreszcie – pielgrzymek lokalnych. Oddzielne miejsce poświęcono ex-votom (s. 338–341).

Ostateczna ocena recenzjonowanego kompendium musi wypaść pozytywnie. Co prawda każdy czytelnik z łatwością znajdzie w niej luki i pominięcia. Niektóre z nich nawet dotkliwe i trudne do wythumaczenia – jak np. pominięcie wielu cennych wydawnictw encyklopedycznych i słownikowych, w tym także *Lexikon des Mittelalters*<fnref n="5" />

<footnote n="2">² H. Wąsowicz, *Kalendarz książg liturgicznych Krakowa do połowy 16. wieku*, Lublin 1995.</footnote>

<footnote n="3">³ J.-L. Lemaître, M. Derwich, *Pour un répertoire des obituaires pononais, w: Śmierć w dawnej Europie. La mort en Europe au Moyen Âge et à l’époque moderne*, red. M. Derwich (Acta Universitatis Wratislaviensis, Historia), Wrocław, w druku.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Zob. *Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze dawnej Europy* (Colloquia mediacevalia 2), red. H. Manikowska, H. Zaremska, Warszawa 1995.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Bd. 1–7 [Stadt (Rus’)], München–Zürich 1980.</footnote>
czy *Theologische Realenzyklopädie* 6 (w obu ważne hasła *Hagiographie*), nie mówiąc już o publikacjach z Europy Środkowej. Liczne braki rzucają się też w oczy w przypadku historiografii skandynawskiej czy Półwyspu Iberyjskiego, a i czytelnik innych krajów z pewnością nie będzie miał trudności z przytoczeniem uzupełnień.

Pamiętać jednak trzeba o ograniczonych zadaniach stawianych so-
bie przez autorów książki. Jako praktyczny wstęp do studiów nad
hagiografią przeznaczony dla studenta francuskiego, spełnia ona swoje
zadanie znakomicie. Na pewno też może być z wielkim pożytkiem
wykorzystywana przez wszystkich historyków. Wyważone wskazówki
metodyczne i rady praktyczne, imponująca literatura francuskojęzy-
czną, ogólnie bardzo dobry wybór edycji źródłowych i literatury ogól-
nej — to niewątpliwe zalety kompendium, które powinno stać się
jednym z ważniejszych „narzędzi pracy” historyka zajmującego się nie
tylko hagiografią.

Idealem byłoby dostarczyć w przyszłości podobne kompendium czy-
telnikowi polskiemu. Być może przystosowane do lokalnych potrzeb
tłumaczenie przedstawionej pracy, uzupełnione, jeśli nie o badania
z całego regionu, to co najmniej polskie, byłoby dobrym rozwiąza-
niem?

<footnote n="6">⁶ Hg. Gerhard Krauze (do t. 12), Gerhard Müller, t. 1–25 n. (Para-psychologie), Berlin/New-York, Walter de Gruyter, 1977.</footnote>