Kommersiya fəaliyyəti sahəsində keyfiyyətin hüquqi
tənzimlənməsi və istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi

Sakhavat Yusifov

► To cite this version:

Sakhavat Yusifov. Kommersiya fəaliyyəti sahəsində keyfiyyətin hüquqi tənzimlənməsi və istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi. Humanities and Social Sciences. Académie d'administration publique (Azerbaïdjan), 2022. Azerbaijani. NNT: tel-04002899

HAL Id: tel-04002899

https://hal.science/tel-04002899

Submitted on 23 Feb 2023

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ PREZİDENTİ YANINDA
DÖVLƏT İDARƏÇİLİK AKADEMİYASI

Fakültə: Siyasi idarəetmə

Kafedra: Hüquq

İxtisas: 050206 Hüquqşünaslıq

Qrup: H-181

Şöbə: Əyani

“Kommersiya fəaliyyəti sahəsində keyfiyyətin hüquqi tənzimlənməsi və istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi”

mövzsusunda

BURAXILIŞ İŞİ

Tələbə: Yusifov Səxavət Vüqar oğlu

Elmi rəhbər: h.f.d., dos. A.R.Qədiməliyev

Hüquq kafedrasının müdiri h.e.d., prof. İ.V. Vəliyev

BAKI-2022
MÜNDƏRİCAT

Giriş..................................................................................................................3

I Fəsil. Kommersiya fəaliyyəti sahəsində məhsulların, işlərin və xidmətlərin key-
fiyyətinin təmini vasitəsi kimi standartlaşdırma və sertifikatlaşdırmanın hüquqi
tənzimlənməsi....................................................................................................9

1.1. Standartlaşdırmanın anlayışı, məqsədi, prinsipləri və subyektləri......................9

1.2. Standartların təsnifatı, əsas cəhətləri və beynəlxalq standartların tətbiqinin xüsusiyyətləri................................................................................................................16

1.3. Məhsulun sertifikatlaşdırılmasının anlayışı, növləri və milli sertifikatlaşdırma sistemi................................................................................................................21

II Fəsil. İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi....................................................29

2.1. İstehlakçıların hüquqlarının mahiyyəti və formalaşma tarixi................................29

2.2. İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsinin ümumi xarakteristikası, hüquqi əsasları və formaları................................................................................................................31

2.3. Azərbaycan Respublikasında istehlakçıların hüquqlarının müdafiə vasitələrinin Türkiyə modeli ilə müqayisəsi................................................................................................35

Nəticə............................................................................................................................41

İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı........................................................................44
GİRİŞ

**Mövzunun aktuallığı.** Müasir dövrdə kommersiya fəaliyyəti və onun səmərəli təşkili məsələsi sahibkarlar üçün prioritet məsələlərdəndir. Kommersiya fəaliyyətinin genişlənməsi birbaşa olaraq bazar münasibətlərinin inkişafı, xalqın rifahının yüksəldilməsi və iqtisadiyyatın inkişafı ilə əlaqədar olduğundan dövlətlər üçün də kommersiya fəaliyyətinin hüquqi tənzimlənməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Kommersiya fəaliyyəti əmtəə-pul münasibətlərinin, təkrar istehsal prosesinin əsasını təşkil edir. Kommersiya fəaliyyətinə cəmiyyətin bütün üzvləri daxil olduğundan kommersiya fəaliyyətinin genişlənməsi birbaşa olaraq bazar münasibətlərinin inkişafına təsir göstərir. Bütün bunlar kommersiya fəaliyyətinin geniş bir əhatəyə malik olmasının göstəricisidir. Ümumilikdə kommersiya fəaliyyəti istehsal edilən əmtəənin istehsalçılardan istehlakçılara çatdırılmağı müddətində yerinə yetirilən iş və xidmətlər kimi nəzərdən keçirilir.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının dövlətin iqtisadi inşikafı ilə bağlı məsələlərinə həsr edilmiş maddəsində dövlətin əsas məqsədlərindən birinin azad sahibkarlığın inkişafı üçün şərait yaradılması olduğu vurğulanır. Bununla yanaşı Konstitusiya hər kəsin azad sahibkarlıq fəaliyyəti və ya qanunla qadağan edilməmiş digər iqtisadi fəaliyyət növü ilə məşğul olmaq hüququnu tanıyır.

Azərbaycan Respublikasının iqtisadiyyatı hər nə qədər bazar iqtisaiyyatı şəraitinə uyğunlaşdırılsa da, nəzərə almaq lazımdır ki, dövlətin iqtisadiyyatında sosial yönümlü siyasət prioritetdir. Məhz bu səbəbdən kommersiya fəaliyyətinin mütəmadi olaraq dövlət tərəfindən tənzimlənməsi də mütləqdir və bu tənzimlənmə dövlətin qəbul etdiyi hüquqi aktlarla həyata keçirilməlidir. Kommersiya fəaliyyətinin idarə olunması sturukturu və onun fəaliyyətinə nəzarət olunması istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi üçün də əhəmiyyət kəsb edir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz məsələlərin dövlətin iqtisadiyyatının inkişafı və kommersiya hüquq münasibətlərinin iştirakçılarının hüquqlarının müdasifəsi üçün önəmli rol oynaması sözügedən sahənin yeniliklərini izləməyi və araşdırmaların obyektinə çevirməyi zəruri edir.

**Tədqiqat mövzusunun elmi işlənmə dərəcəsi.** Kommersiya hüququ ənənəvi hüquq sahələri ilə müqayisədə ölkəmiz üçün yeni bir sahə hesab olunduğundan bu
sahə milli hüquq ədəbiyyatımızda kifayət qədər geniş işlənilməyib. Kommersiya fəaliyyətində keyfiyyətin tənzimlənmə vasitəsi kimi standartlaşdırma və sertifikatlaşdırma fəaliyyəti daha çox iqtisadi ədəbiyyatlarda araşdırılmış, hüquqi aspektlərinə geniş toxunulmamışdır. Bununla belə, bu mövzunda ixtisaslaşan hüquqşünas alimlər də vardır və elmi ədəbiyyat öz növbəsində getdikcə inkişaf etməkdədir. İngilis dilli elmi ədəbiyyatdan Ollner John, Verman, Smit, Lucas Wüsthof, Raymond kimi məşhur tədqiqatçı və professorlar, rus dilli ədəbiyyatdan A.S.Zayçenko, A.Livşiç, Andrey Şevçuk kimi müəlliflər, türk dilli ədəbiyyatdan İ.T. Berkün, B. Örner, Y.A. Osman, B.K.Onur və milli elmi ədəbiyyatımızda S.X.Aslanov, A.R.Qafarov, Q.N.Manafov, R.N.Məmmədov kimi müəlliflər kommersiya fəaliyyətində keyfiyyətin hüquqi tənzimlənməsinə dair problemlərə dair qiymətli tədqiqat işləri aparmışdırlar.

**Tədqiqatın obyekti və predmeti.** Tədqiqatın obyektini kommersiya fəaliyyətində keyfiyyətin hüquqi tənzimlənməsi ilə bağlı yaranan müsasibətlər təşkil edir. Tədqiqatın predmetini isə kommersiya fəaliyyətində keyfiyyətin hüquqi tənzimləmə vasitəsi kimi standartlaşdırma və sertifikatlaşdırma fəaliyyətlərinin təşkili və səciyyəvi xüsusiyyətləri, habelə bu sahədə mövcud qanuvericiliyin və təcrübənin beynəlxalq təcrübəyə uyğunlaşdırılması və istehlakçıların hüquqlarının mahiyyəti, onların müdafiəsinin ümumi xarakteristikası, forma və üsulları təşkil edir.

**Tədqiqatın empirik bazası.** Tədqiqatın əsas empirik bazasını kommersiya fəaliyyəti sahəsində keyfiyyətin hüquqi tənzimlənməsi və istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi məsələlərini tənzimləyən kompleks hüquq normaları təşkil edir. Buraxılış işində standartlaşdırma və sertifikatlaşdırma faəliyyətləri və istehlakçı hüquqalrının müdafiəsi ilə əlaqədar beynəlxalq konvensiyalar və bəyannamələr, xarici ölkənin qanunvericiliyi, Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyi, o cümlədən, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, Azərbaycan Respublikası Qanunları, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi və Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarları təhlil edilmişdir.
**Tədqiqatın məqsəd və vəzifələri.** Tədqiqatın əsas məqsədi kommersiya fəaliyyətində keyfiyyətin hüquqi tənzimlənməsi və istehlakçı hüquqlarının müdafisəi ilə bağlı münasibətlərin hüquqi aspektlərini kompleks şəkildə təhlil etmək və araşdırmaqdır. Tədqiqatın məqsədinə çatmaq üçün qarşıya qoyulmuş hədəf milli və beynəlxalq qanunvericiliyin ətraflı araşdırılması, müxtəlif alimlərin bu sahədə fikirlərinin qiymətləndirilməsi, standartlaşdırma və sertifikatlaşdırma fəaliyyətinin hüquqi aspektləri ilə bağlı mühüm elmi bazanın hazırlanması, həmçinin istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsindəki praktiki boşluqları müəyyən etmək və bu boşluqların aradan qaldırılması üçün təkliflər irəli sürməkdir

Göstərilən məqsədlərə nail olmaq üçün tədqiqat işində qarşıya aşağıdakı **vəzifələr** qoyulmuşdur:

- Kommersiya fəaliyyətində keyfiyyətin təmini vasitəsi kimi standartlaşdırma fəaliyyətinin hüquqi aspektlərini araşdırmaq və müəllif mövqeyini bildirmək;

- Beynəlxalq sertifikatlaşdırma və standartlaşdırma qaydaları ilə Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyini müqayisəli tədqiq etmək;

- Məhsulun sertifikatlaşdırılmasının hüquqi əsaslarının və Azərbaycan Respublikasında sertifikatlaşdırma sisteminin fəaliyyətinin müəyyən edilməsi;

- İstehlakçıların hüquqlarının yaranma tarixinə ekskurs etmək;

- İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində beynəlxalq sənədləri və daxili qanunvericilik aktlarını müqayisə etmək;

- İstehlakçıların hüquqlarının əsaslarını və onların müdafiə üsullarını elmi cəhətdən təhlil etmək;

**Tədqiqatın metodologiyası və metodikası.** Tədqiqat işində müxtəlif dillərdə akademik əsərlərdən, hesabatlardan, normativ sənədlərdən istifadə edilmiş, induksiya, deduksiya, müqayisəli-hüquqi və sitemli yanaşma, təsnifat və digər təhlil metodlarından istifadə edilmişdir. Tədqiqatın metodologiyasını isə dialektik idrak təliminin əsas müddəaları təşkil edir.

**Tədqiqat işinin elmi yeniliyi.** Tədqiqat işinin obyekti olan standartlaşdırma və sertifikatlaşdırma fəaliyyətlərinin iqtisadi aspektləri milli ədəbiyyatlarda araşdırılsa da, həmin fəaliyyətlərin kommersiya hüquq münasibətləri baxımından hüquqi təhlilinin
aparıldığı elmi işlərə rast gəlinmir. Tədqiqat işinin başlıca elmi yeniliyi standartlaşdırma və sertifikatlaşdırma fəaliyyətlərinin hərtərəfli hüquqi təhlilindən ibarətdir. Bununla yanaşı, tədqiqat işində ilk dəfə olaraq istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi vasitələri beynəlxalq hüquqi sənədlər və Türkiyə Respublikasının qanunvericiliyi ilə müqayisə edilmiş və bu sahədə olan hüquqi boşluqlar müəyyən edilmişdir. Tədqiqat işində həmçinin standartlaşdırma və sertifikatlaşdırma ilə bağlı bir sıra beynəlxalq sənədlər ilk dəfə olaraq milli qanunvericiliklə müqayisəli şəkildə tədqiq edilmişdir. Hüquq ədəbiyyatında bu sahədə ixtisaslaşmış ayrı-ayrı hüquqşünas və iqtisadçı alimlərin kommersiya fəaliyyətində keyfiyyətin hüquqi tənzimlənməsi ilə bağlı mövcud fikirləri sistemləşdirilmişdir.

Tədqiqatın elmi yeniliyi buraxılış işində aşağıda şərh edilən müddəalarda öz əksini tapmış və müvafiq tövsiylərlə tamamlanmışdır:

1. Tədqiqat nəticəsində standartlaşdırma fəaliyyəti sahəsində mövcud olan qlobal və yerli problemlər müəyyənləşdirilmiş və bu problemlərin aradan qaldırılması üçün tövsiyələr verilmişdir. Bu sahədə mövcud qlobal problem hər bir ölkənin öz iqtisadi inkişaf səviyyəsinə uyğun olaraq milli standartlar hazırlamasıdır. Belə ki, bu halda nisbətən daha az inkişaf etmiş ölkələrin inkişaf etmiş ölkələrin bazarlarına çıxışı məhdudlaşır və ya həmin ölkələr xeyli miqdarda əlavə xərclər çəkməli olurlar. Məhz bu səbəbdən inkişaf etmiş dövlətlər standartlar müəyyənləşdirərkən iqtisadi əlaqələr qurduqları ölkələrin inkişaf tempini nəzərə almaları məqsədəmüvafiqdir.

Azərbaycanda standartlaşdırma fəaliyyəti ilə bağlı əsas problem isə bir sıra kommersiya fəaliyyəti subyektlərinin standartlara diqqət yetirməsinin əsas məqsədinin iqtisadi və sosial səmərə əldə etmək olmamasıdır. Sahibkarların standartlarla bağlı sertifikatları əldə etməkdə əsas məqsədləri hər hansı tenderdə iştirak etmək və ya böyük sifarişləri qəbul etməkdir. Bu da həmin subyektlərin standartlaşdırma sertifikatı aldıqdan sonra standaratlara riayət etməmələrinə gətirib çıxarır. Bu problemin qarşısını almaq üçün müvafiq sahədə dövlət nəzarəti artırılmalı, standartların tətbiqi mütəmadi yoxlanmalıdır.
2. Adətən istehlakçıların hüquqları ilə bağlı iddiaların qiyməti yüksək olmadığından istehlakçılar hüquqlarını müdafiə etməkdə o qədər də maraqlı olmurlar. Lakin istehlakçıların hüquqlarının qorunması tarazlı sosial-iqtisadi inkişaf üçün əhəmiyyət kəsb etdiyindən qanunvericilikdə dövlət rüsumundan azad olma və məhkəmə aiddiyyətinin seçilməsi kimi istehlakçılar üçün stimullaşdırıcı normalar nəzərdə tutulmuşdur. Buna baxmayaraq bu sahədəki stimullaşdırıcı normaların sayının artırılması və istehlakçılara hüquqlarını daha asan müdafiə etmək imkanlarının tanınması daha yaxşı olardı.

3. İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi ilə əlaqədar mövcud problemlərinin aradan qaldırılması üçün görülməli olan ilkin tədbirlər müvafiq sahədəki maarifləndirmə işlərinin artırılması olmalıdır. Əksər hallarda istehlakçılar məlumatsızlıqları ucbatından lazımi keyfiyyətdə olmayan məhsul almalarına baxmayaraq, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hüquqlarında istifadə etmirlər. Buna görə də Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti maarifləndirmə tədbirləri ilə bağlı yeni layihələr həyata keçirməli, istehlakçı hüquqlarının müdafiəsinin sosial media kompaniyasını aparmalıdır.

4. Hazırda dünyanın bir çox ölkələrində istehlakçı hüquqları barədə maarifləndirmə tədbirləri çərçivəsində məktəblərdə “istehlakçı hüquqları” fənni tədris olunur. Təəssüf ki, ölkəmizdə bu fənn nəinki məktəblilərə, hüquqşünaslıq ixtisası tələbələrinə belə tədris edilmir. Bu sahənin iqtisadi və sosial cəhətdən əhəmiyyəti nəzərə alınaraq hüquqşünaslıq ixtisası tələbələrinin dərs proqramına “istehlakçı hüquqları” fənninin əlavə edilməsi tərəfimizdən təklif olunur.

5. İstehlakçıların hüquqlarını müdafiə etməmələri həmişə məlumatsızlıqdan qaynaqlanmır. Bəzi hallarda istehlakçılar uzun müddət davam edəcək məhkəmə proseslərində iştirak etmək yerinə, hüquqlarının pozulmasına göz yumurlar. Bunun qarşısını almaq üçün istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsinədə yaranan mübahisələrin alternativ həlli üsulları müəyyənləşdirilməlidir. Tədqiqatımızda göstərdiyimiz Türkiyə modeli nümunə kimi qiymətləndirilərək müxtəlif mübahisələrin alternativ həlli üsulları formalaşdırıla bilər. Bildiyimiz kimi, 2021-ci ilin iyul ayından etibarən ölkə ərazisində ailə, əmək və
kommersiya münasibətlərindən irəli gələn mübahisələr üzrə məhkəməyə müraciət etməzdən öncə ilkin mediasiya sessiyalarında məcburi iştirak tələb olunur. İstehlakçıların hüquqları ilə bağlı mübahisələrin alternativ həlli üsulu kimi məcburi mediasiya sessiyalarında iştirak tələb oluna bilər. Lakin hazırda mediasiya prosesi barədə cəmiyyətdə məlumatlılıq səviyyəsinin az olmasını nəzərə alsaq, bu yolun kifayət qədər səmərəli olmayacağını deyə bilərik. Bununla belə mediasiyanın üstün tərəfləri nəzərə alındıqda yaxın gələcəkdə mediasiya barədə məlumatlılığın cəmiyyətdə artacağı və insanlarda mediasiyada iştiraka maraq yaranacağı təqdirdə istehlakçıların hüquqları ilə bağlı yaranan mübahisələrdə də ilkin mediasiya proseslərində məcburi iştirak tələbi qanunvericiliyə əlavə edilə bilər.

6. İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində müəyyən etdiyimiz digər bir problem istehlakçı birliklərinin sayıdır. Hazırda ölkə ərazisində fəaliyyət göstərən yeganə istehlakçı birliyi “Azad İstehlakçılar Birliyi” İctimai Birliyidir. Yalnız bir birlik olduğundan bu sahədəki bütün ictimai fəaliyyət həmin istehlakçı birliyinin üzərinə düşür. Başqa istehlakçı birliklərinin yaradılması istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində maarifləndirmə işlərini sürətləndirə, istehlakçıları hüquqlarının müdafiəsinə təşviq edə və istehlak bazarının qanunvericiliyin tələblərinə uyğunluğuna ictimai nəzarəti gücləndirə bilər.

**Tədqiqatın nəticələrinin elmi və təcrübi əhəmiyyəti.** Tədqiqat işi kommersiya fəaliyyətində keyfiyyətin hüquqi tənzimlənməsi sahəsində ayrı-ayrı məsələləri əhatə etdiyi üçün həm bu sahədə elmi araşdırma aparan tədqiqatçılar üçün nəzəri mənbə, həm də bu fəaliyyətlə məşğul olan kommersiya hüquq münasibəti subyektləri üçün praktiki mənbə kimi istifadə edilə bilər.

Tədqiqat işi üzrə aparılmış araşdırmalar zamanı əldə edilmiş nəticələr müvafiq sahəni tənzimləyən qanunvericilik aktlarının təkmilləşdirilməsində, həmçinin bu sahələrdə çalışan şəxslərin peşə hazırlıqlarının gücləndirilməsində istifadə edilə bilər.

**Tədqiqat işinin strukturu.** Buraxılış işinin strukturu girişdən, iki fəsil, 6 yarımfəsil, nəticə və istifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısından ibarətdir.
# I Fəsil. Kommersiya fəaliyyəti sahəsində məhsulların, işlərin və xidmətlərin keyfiyyətinin təmini vasitəsi kimi standartlaşdırma və sertifikatlaşdırmanın hüquqi tənzimlənməsi

## 1.1 Standartlaşdırmanın anlayışı, məqsədi, prinsipləri və subyektləri

Standartlaşdırma fəaliyyətinin məqsədləri baxımından standart anlayışına “Standartlaşdırma haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunun 1.0.2-ci maddəsində hüquqi definisiya verilmişdir. Həmin maddəyə əsasən standart dedikdə təkrar və ümumi istifadə üçün nəzərdə tutulan, mala, həmçinin işə və xidmətə, onunla əlaqəli prosesə (o cümlədən idarəetmə sisteminə) və istehsal metodlarına dair norma, qayda və tövsiyələri müəyyən edən, tətbiqi könüllü olan normativ sənəd başa düşülür. [7, 1-ci mad.]

Həmin qanunun 1.0.1-ci maddəsində isə standartlaşdırma fəaliyyətinin anlayışı verilmişdir. Sözügedən maddəyə əsasən standartlaşdırma fəaliyyəti standartlaşdırma obyektlərinin təhlükəsizliyinin və keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönəldilmiş, kütləvi və təkrar istifadə üçün nəzərdə tutulan normativ sənədlərin hazırlanması, qəbulu və tətbiqi prosesindən ibarətdir. [7, 1-ci mad.]

İqtisadi ədəbiyyatlarda standartlaşdırma fəaliyyəti standartlaşdırılacaq mallar üçün qəbul ediləcək ölçülərin və keyfiyyətlərin müəyyən edilməsi və malların bu ölçülərə uyğunlaşdırılmasının təmin edilməsi prosesi kimi də göstərilir. [31, s.248] Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatının (ISO) standartlaşdırmaya verdiyi tərifdə isə standartlaşdırmanın müəyyən bir fəaliyyətə münasibətdə iqtisadi fayda əldə etmək üçün bütün maraqlı tərəflərin köməyi və əməkdaşlığı ilə müəyyən qaydaların müəyyən edilməsi və tətbiqi prosesi olduğu göstərilmişdir. [28, s.2]

Göstərilən tərifləri ümumiləşdirsək, standartlaşdırma fəaliyyətinin aşağıdakı elementləri özündə ehtiva etdiyini deyə bilərik:

1) Həm iqtisadi, həm də sosial tərəfləri olan müəyyən bir fəaliyyətddir;

2) İqtisadi və sosial məqsədlər əsasında faəliyyət göstərən subyektlərin, istehsalçı və istehlakçının və xüsusilə də ümumi iqtisadiyyata fayda məqsədi daşıyır;

3) Xüsusi qaydalar müəyyən edilir və onların həyata keçirilməsi tələb olunur;
4) Sözügedən qaydaların müəyyən edilməsi və həyata keçirilməsində mövzuya aidiyyəti olan şəxslərin əməkdaşlığının vacib olduğu görünür.

Dövlət tərəfindən müvafiq standartların müəyyənləşdirilməsindəki başlıca məqsəd insanların həyatı, sağlamlığı, əmlakı, eləcə də ətraf mühit üçün təhlükə yarada biləcək məhsulların, işlərin və xidmətlərin istismarının qarşısının alınmasından ibarətdir. Belə ki, əhalinin sağlamlığının qorunması ilə əlaqədar olaraq insan və vətəndaş hüquqlarına dövlət təminatı və bu təminatla bağlı hüquqi və fiziki şəxslərin məsuliyyəti bu sahədə əsas prinsiplərdən biridir. [5, 1-ci mad.]

Məhsullar, işlər və xidmətlərin təhlükəsizliyinin və keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönəldilmiş bir fəaliyyət kimi standartlaşdırmanın da təmin etdiyi məqsədlər vardır. ISO tərəfindən müəyyənləşdirilən bu məqsədlər qanunvericiliyimizdə də öz əksini tapmışdır. Həmin məqsədlər sırasına aşağıdakılar aid edilir:

* malın mülki dövriyyədə sərbəst hərəkəti üçün şərait yaradılması və bu sahədə lüzumsuz texniki maneələrin aradan qaldırılması;

* daxili və xarici bazarda rəqabətə davamlılığı artırmaq məqsədi ilə məhsulun istehsal metodu ilə bağlı keyfiyyətin və işçi heyətinin bilik və bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi;

* məhsulların və ya onların ehtiyat hissələrinin müvafiq olaraq uyğunluğunun, eləcə də qarşılıqlı əvəz edilməsinin təmin olunması;

* mövcud resurslardan qənaətlə istifadə edilməsi və məhsulların istehsalı zamanı çəkilən xərclərinin azaldılması;

* istehlakçıların gözləntilərinin təmin edilməsinə, eləcə də istehlakçılarda məhsulun keyfiyyətinə dair etibarın formalaşdırılmasına və dəqiq informasiya əldə etməsinə dəstək göstərilməsi, bununla bağlı istehlakçılara yanlış məlumatların verilməsinin qarşısının alınması;

* dövlət standartlarının beynəlxalq təcrübədə müəyyən edilmiş standartlara uyğunlaşdırılması, habelə milli iqtisadiyyatın maraqlarının nəzərə alınması;
* innovasiyaların səmərəli tətbiq edilməsinin təmini və yüksək texnologiyalı məhsulların istehsal edilməsinin dəstəklənməsi;

* təbii ehtiyatlardan və enerji resurslarından səmərəli istifadənin təmin edilməsi və satınalmalar zamanı dövlətin maraqlarının qorunması. [7, 4-cü mad.]

Standartlaşdırmanın göstərilən müxtəlif məqsədləri arasında prioritet müəyyən etmək, demək olar ki, mümkün deyil. Çünki onlar bir-birinə bu və ya digər şəkildə təsir edir və bir-birindən asılıdırlar. Bununla belə müəlliflərdən Karacan standartlaşdırmanın ünsiyyət vasitəsi rolunu oynamağa xidmət edən məqsədlərini xüsusilə fərqləndirir. Müəllif ünsiyyət vasitəsi dedikdə birincisi istehlakçı və istehsalçı arasındakı ünsiyyəti, ikincisi isə beynəlxalq kommersiya münasibətlərinin iştirakçıları arasındakı ünsiyyəti nəzərdə tutur. [24, s.7-8]

Birinci halda standartlaşdırmanın əsas funksiyası istehsalçı ilə istehlakçı arasında əlaqəni təmin edərək istehlakçıya məhsulun, xidmətin və ya işin keyfiyyətinə dair zəmanət verməkdir. Məsələn, bazarda mövcud olan hər hansı məhsulu almaq istəyən istehlakçı bu məhsulun keyfiyyətinə və etibarlılığına əmin olmaq üçün onun müvafiq standarta uyğun olub-olmadığını yoxlayaraq məhsulun keyfiyyətliyinə inana bilər.

İkinci halda isə standartlaşdırma daha çox beynəlxalq kommersiya hüquq iştirakçıları arasında ünsiyyətin rahat qurulmasına xidmət edir. Belə ki, dil fərqləri beynəlxalq münasibətlərdə müxtəlif problemlər, anlaşılmazlıqlar yarada bilir. Lakin bir çox hallarda bu problemlər qəbul edilmiş simvol və kodların beynəlxalq istifadəsi ilə asanlıqla aradan qaldırıla bilir. Məsələn, hazırda hərflər ölçülü və fiziki kəmiyyətlərin ifadəsində dünya miqyasında ünsiyyət vasitəsini təmin etməkdədir.

Standartlaşdırmanın məqsədlərini araşdırdıqdan sonra belə nəticəyə gəlirik ki, standartlaşdırma istehlakçıların, dövlətin və təsərrüfat subyektlərinin maraqlarının müdafiəsinin tənzimlənməsini həyata keçirir. Məhz bu səbəbdən, standartları dövlət, istehlakçı və məhsulun istehsalçısı arasında bağlanmış çoxtərəfli müqavilə kimi nəzərdən keçirmək mümkündür.
Standartlaşdırmanın yuxarıda qeyd olunan məqsədlərindən sonra “Standartlaşdırma haqqında” Qanunun 4-cü maddəsində nəzərdə tutulan standartlaşdırmanın əsas prinsiplərini aşağıdakı başlıqlar altında qeyd edə bilərik.

* **Könüllülük və qarşılıqlı razılıq**

Standartlaşdırma bütün maraqlı tərəflərin standartlaşdırma prosesində bərabər şərtlər əsasında könüllü iştirakına əsaslanmalıdır. Belə ki, standartlaşdırma üzrə normativ sənədlər maraqlı tərəflərin konsensusu əsasında hazırlanmalı və qəbul edilməlidir. Həmçinin standartların könüllü xarakter daşıması da standartlaşdırma fəaliyyətinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindəndir.

* **Standartlaşdıramının etikliyi**

İnsanların həyat və ya sağlamlığına, ətraf mühitə, əmlaka və dövlətin maraqlarına zərər vuracaq standartlaşdırma üzrə normativ sənədlərin hazırlanmasının və şəxsi maraqların ümumi maraqlardan üstün tutulmasının qarşısı alınmalıdır. Habelə standartlaşdırmanın şəffaflığı təmin olunmalıdır.

* **İstehlakçıların təlabatlarının ödənməsi**

Standartlar hazırlanarkən istehlakçıların gözləntiləri və bazarın tələbləri nəzərə alınmalı və istehsalçılarla istehlakçıların ehtiyaclarının ödənilməsinə xidmət etməlidir.

* **Standartların uyğunluğu**

Dövlət standartlarının hazırlanmasında beynəlxalq və regional standartlardan istifadə edilməli və milli standartların onlara uyğunlaşdırılması aparılmalıdır. Standartlaşdırma üzrə normativ sənədlərin bir-birinə ziddiyyət təşkil edə bilməz. Eyni zamanda standartlaşdırma üzrə normativ sənədlərin Azərbaycan Respublikasının texniki reqlamentlərinə uyğunluğu aparılmalıdır. Standartların uyğunluğunun pozulmaması üçün onların sistemliliyi və kompleksliliyinin təmin olunması da əhəmiyyətlidir. Həmçinin standartlaşdırma üzrə normativ sənədlərin hazırlanmasında elm və texnikanın nailiyyətlərinin, bilik, qabaqcıl təcrübə və texnologiyaların tətbiq edilməsi onların müasir tələblərə cavab verməsi baxımından olduqca vacibdir çünki
standartlaşdırma, həmçinin eyni məhsul üçün müasir dövrün tələblərinə uyğunlaşdırılan vahid normanın müəyyən edilməsi də hesab olunur.

Standartlaşdırmanı çox tərəfli müqavilə kimi gözdən keçirdikdə bu tərəflər arasında əsas rolun dövlətə aid olduğunu iddia edə bilərik.

Standartlaşdırmanın subyekti qismində milli standartlaşdırma qurumu, standartlaşdırma üzrə texniki komitələr və standartlaşdırma fəaliyyəti ilə məşğul olan digər subyektlər çıxış edir. Qanun digər subyektlərə dövlət orqanları, hüquqi və fiziki şəxsləri aid edir. [7, 15-ci mad.]

Milli standartlaşdırma qurumu dedikdə dövlət standartlarını qəbul edən və bu sahədə dövlət siyasətindən irəli gələn məsələləri həll edən, həyata keçirilən işlərin əlaqələndirilməsini təmin edən və standartlaşdırma üzrə beynəlxalq və regional təşkilatlarda Azərbaycan Respublikasının maraqlarının təmsil edilməsini təmin edən müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan başa düşülür. [7, 1.0.18-ci mad.] Burada nəzərdə tutulan müvafiq icra hakimiyyəti orqanının səlahiyyətlərini Azərbaycan Respublikasının Prezidenti həyata keçirir. [8, 2.1-ci mad.]

Azərbaycan Respublikasında 2018-ci ilə qədər milli standartlaşdırma, metrologiya və uyğunluğun qiymətləndirilməsi sisteminin idarəolunmasına və tənzimlənməsinə cavabdeh mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi olmuşdur.

Komitə standartlaşdırma fəaliyyətini tənzimləyən normativ sənədləri özünün yaratdığı texniki komitələr vasitəsilə və ya müvafiq beynəlxalq, regional və ya xarici dövlətlərin standartlarını qəbul etməklə işləyib hazırlayırdı. Eyni zamanda Komitənin fəaliyyət istiqamətlərinə analoji fəaliyyətlərlə məşğul olan orqanların fəaliyyətini əlaqələndirməklə bağlı icra və əlaqələndirmə funksiyası aid olmuşdur. [14, 8-ci mad.]

20 aprel 2018-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “İstehlak bazarına nəzarət, standartlaşdırma, metrologiya və əqli mülkiyyət hüquqları obyektlərinin mühafizəsi sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Sərəncamı ilə Komitə ləğv edilmiş və Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar Siyasəti və İstehlakçıların Hüquqlarının
Müdafiəsi Dövlət Xidməti əsasında mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı olan Azərbaycan Respublikasının Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyi və Azərbaycan Respublikasının Əqli Mülkiyyət Agentliyi yaradılmışdır. Komitənin texniki tənzimləmə, standartlaşdırma, metrologiya, uyğunluğun qiymətləndirilməsi, akkreditasiya və keyfiyyətin idarə edilməsi sahəsində səlahiyyətləri Dövlət Agentliyinə, sənaye mülkiyyəti obyektlərinin mühafizəsi sahəsində səlahiyyətləri isə Əqli Mülkiyyət Agentliyinə verilmişdir. Həmin Sərəncamla Azərbaycan Metrologiya İnstitutu”, “Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutu” və “Azərbaycan Akkreditasiya Mərkəzi” kimi publik hüquqi şəxslərin təsisçilərinin səlahiyyətləri Dövlət Agentliyinə verilmişdir. [9]

Standartlaşdırmanın digər subyekti isə standartlaşdırma üzrə texniki komitələrdir. Texniki komitələr standartlaşdırma üzrə normativ sənədlərin hazırlanması məqsədi ilə maraqlı tərəflərin iştirakı ilə yaradılan məşvərətçi qurumdur. Texniki komitələrin əsas məqsədi dövlət, beynəlxalq, regional, dövlətlərarası standartların hazırlanmasında dövlət orqanları və fiziki və hüquqi şəxslərin iştirakını təmin etməkdir. Texniki komitələr maraqlı tərəflərin müvafiq müraciəti əsasında milli standartlaşdırma qurumu tərəfindən təsis edilir, qeydiyyata alınır və fəaliyyətləri əlaqələndirilir. Təşkilati hüquqi formasına görə texniki komitələr hüquqi şəxs deyildir və könüllülük, tərəflərin bərabər iştirakı kimi prinsiplər əsasında formalaşdırılır. Dövlət standartları texniki komitələrdə konsensus əsasında qəbul olunur.

İlkin dövlət standartları layihələrinin qəbul edilməsi üçün baxılması standartlaşdırmanın əhatə etdiyi sahədən asılı olaraq müəyyən texniki komitələrin daxilində həyata keçirilir. Hazırda standartlaşdırma sistemi çərçivəsində qida və kənd təsərrüfatı, informasiya texnologiyaları, turizim, ekologiya, keyfiyyətin idarə olunması, torpağın qiymətləndirilməsi və digər sahələr üzrə ümumilikdə 25 texniki komitə fəaliyyət göstərir. [60]

Bu sıraya “İnformasiya-Kommunikasiya Texnolgiyaları” standartlaşdırması üzrə Texniki Komitə, “Tütün - tütün məmulatları” standartlaşdırması üzrə Texniki Komitə, “Qida məhsullarının keyfiyyəti və texnologiyası” standartlaşdırması üzrə Texniki Komitə və s. daxildir. Sonuncu yaradılan Texniki Komitə Azərbaycan
Standartlaşdırma İnstitutunun 17 sentyabr 2021-ci il tarixli əmri ilə “Pivə sənayesi”nin standartlaşdırılması üzrə Texniki Komitə olmuşdur.

“Standartlaşdırma haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunun 5-ci maddəsinə əsasən bu sahədə müəyyən edilən normativ sənədlərə aşağıdakılar aiddir:

* Dövlət standartları, o cümlədən ilkin dövlət standartları;

* “Standartlaşdırma haqqında” qanuna müvafiq olaraq müəyyən olunmuş qaydada tətbiq edilən beynəlxalq və regional, dövlətlərarası, eləcə də xarici dövlətlərin standartları;

* Texniki şərtlər.

Azərbaycan Respublikasının dövlət standartları hazırlanarkən başda beynəlxalq, dövlətlərarası və regional standartlar və standartlaşdırma üzrə göstəriciləri müəyyənləşdirən digər normativ sənədlər olmaqla qanunvericiliyin tələbləri və müasir elmi texnologiyaya əsaslanan tədqiqatların və ölçmələrin nəticələri nəzərə alınır.

Qanunvericiliklə dövlət standartlarının lüzumsuz maneələr yaratmasına və ya bu məqsədlə sui-istifadəsinə yol verilmir. Azərbaycan Respublikasının ərazisinə idxal edilən mallara yerli rejim tətbiq edilir və dövlət standartları hazırlanarkən əsas məqsəd məhz bu rejimin yerli və ya digər ölkə mənşəli oxşar mallara tətbiq edilən rejimlə eyniliyininin təmin edilməsi olur.

Ədəbiyyatlarda standartlaşdırmanın müxtəlif üsulları fərqləndirilir. Həmin üsulları aşağıda müqayisəli şəkildə nəzərdən keçirəcəyik.

Standartlaşdırmanın ən geniş yayılmış forması **unifikasiyadır**. Unifikasiya eyni təyinata malik məmulatların istismarı zamanı onların qarşılıqlı əvəz edilməsi üçün malın tip, növ, ölçü və markalarının sayının rasional ixtisarıdır.

**Tipləşdirmə** forması standartlaşdırmanın az yayılmış, lakin son dərəcə effektiv metodlarından biridir. Tipləşdirmə formasında ümumi xüsusiyyətlərə malik məhsullar, hissələri və ya proseslər üçün tipli konstruktiv və ya texnoloji həllər işlənib hazırlanır. Tipləşdirmə zamanı mövcud tipölçülərini və tipləri təhlil etməklə yanaşı, elmin və texnikanın nailiyyətlərini və sənayenin inkişafını nəzərə alaraq yeni, perspektiv tipləri və tipölçülərini işləyib hazırlayırlar.
**Sistemləşdirmə** əşyanın, hadisənin və anlayışın müəyyən məntiqi ardıcıllığa uyğun düzülməsindən ibarətdir. Sistemləşdirmə zamanı obyektlərin qarşılıqlı əlaqələrini nəzərə almaq mütləqdir. Sistemləşdirmənin ən bəsit nümunəsi obyektlərin əlifba sırası ilə düzülməsidir. Sistemləşdirmənin ən geniş yayılmış növü isə sinifləşdirmədir.

Standartlaşdırmanın elmi prinsiplərinin öyrənilməsi üzrə Komitənin (STACO) **simplifikatlaşdırmaya** verdiyi tərifə əsasən simplifikatlaşdırma malın tipinin və ya digər bu növ müxtəlifliyinin sayının mövcud təlabata uyğun olaraq azaldılmasıdır. Simplifikatlaşdırma növünün icra edilməsi sadə olsa da, iqtisadi cəhətdən olduqca sərfəli, texniki cəhətdən isə daha çox növ müxtəlifliyi olan formadır. [22, s.25-26]

## 1.2 Standartların təsnifatı, əsas cəhətləri və beynəlxalq standartların tətbiqinin xüsusiyyətləri

Standartlaşdırmanın həm iqtisadi, həm də sosial fəaliyyət olması onun geniş tətbiq sahəsinə olmasına səbəb olmuşdur. Bu baxımdan ayrı-ayrı məhsul, xidmət və metodların xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq standartların müxtəlif təsnifat qrupları vardır. [35, s.8] Bu təsnifat qruplarını aşağıda nəzərdən keçirəcəyik.

Hazırlanma prosesinə görə standartlar “de-fakto” və “de-yure” standartlar olmaqla iki yerə bölünür. De-fakto standartlar rəsmi statusa malik olmasa da, praktikada geniş tətbiq edildikdən sonra tətbiqi standart hesab olunurlar. Latın əlifbasından istifadə edən ölkələr üçün QWERTY klaviatura düzümü de-fakto standartların ən məşhur nümunələrindən biridir. De-fakto standartlar müəyyən bir müddətdən sonra de-yure standartlara çevrilməsi də mümkündür. [46, s.9]

“De-yure” standartlar standartlaşdırma orqanı tərəfindən hazırlanan və de-fakto standartlardan fərqli olaraq rəsmi hesab edilən standartlardır. Standartlaşdırma orqanlarına Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatı (ISO) və Elektrik və Elektron Mühəndisləri İnstitutu (IEEE) kimi rəsmi qurumlar aiddir. [57, s.164]
Təsnifat qruplarından biri də “Tərkib xüsusiyyətlərinə” görə müəyyən edilir. Tərkib xüsusiyyətinə uyğun olaraq standartlar “Əsas”, “Metod”, “Xidmət” və “Xammal” standartları növlərinə bölünür.

1. Əsas standartlar malların satılmasında və xidmətlərin istifadə edilən vahid, simvol, termin, rəqəm və qaydalar şəklində ümumi standartlardır;

2. “Metod” standartları malların və ya xidmətlərin hansı qaydada hazırlanacağını, “Xidmət” standartları isə xidmətin hansı şərtlər altında və hansı vasitələrlə yerinə yetiriləcəyini müəyyən edən standartlardır;

3. “Xammal” standartları hər hansı bir xammal, məhsul və ya məmulatla əlaqəli standartlardır. Bu standartlara məhsulun istehsalında istifadə olunan, lakin hələ istehsal prosesinə daxil edilməmiş xammal üçün standartlar aiddir. [53,s.16]

Tətbiq səviyyəsinə görə standartlar milli, regional, beynəlxalq, müəssisə və sənaye standartları kimi qruplaşdırılır.

Dünya dövlətlərinin əksəriyyətinin qəbul və istifadə etdiyi **beynəlxalq standartlar** beynəlxalq standartlaşdırma təşkilatlarının qəbul etdiyi standartlardır. Beynəlxalq standartlaşdırma fəaliyyətində bütün dünya ölkələrinin standartlaşdırma fəaliyyətini həyata keçirən orqanları burada iştirak edə bilər. Standartlaşdırma üzrə fəaliyyətin həyata keçirilməsi ISO və BEK kimi təşkilatlarla yanaşı, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST), BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO), BMT-nin Avropa İqtisadi Komissiyası (BMT AİK) və digər qeyri-hökumət və hökümətlərarası təşkilatları vasitəsilə də aparılır. Beynəlxalq standartların əsas rolu müxtəlif ölkələr arasında kommersiya fəaliyyətini asanlaşdırmaqdır.

Hazırda ölkə ərazisində dörd beynəlxalq standart tətbiq edilir. Bu standartların hər biri bank işi sahəsinə aid edilir. Bundan başqa keyfiyyətin idarə olunması ilə bağlı sistemləri əhatə edən ISO 9000 seriyalı beynəlxalq standartların tətbiqi barədə beynəlxalq sertifikat almış bəzi müəssisələr də vardır. Kommersiya fəaliyyətinin tənzimlənməsi sahəsində ISO 9000 (Biznesin səmərəliliyi və müştəri məmnuniyyətinin təmin edilməsi ilə bağlı keyfiyyətin idarə olunması) və ISO 10011 (Audit idarə sistemləri) standartları Azərbaycan Respublikasında tətbiq olunur. [20] Bunlarla
yanaşı Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatının apardığı illik sorğuların nəticələrinə əsasən 2012-ci ilin sonunadək Azərbaycanda müəssisələr tərəfindən ISO 9001, ISO 14001, İSO 22000 beynəlxalq standartları üzrə ümumilikdə 1614 sertifikat əldə edilib. [21, s.82]

Yuxarıda bəhs etdiyimiz Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatı (ISO) Beynəlxalq Elektrotexnika Komissiyasının fəaliyyət dairəsinə daxil olan elektrik və elektron mühəndislik istisna olmaqla, bütün texniki və qeyri-texniki sahələr üzrə standartları müəyyən etmək məqsədilə 23 fevral 1947-ci ildə Cenevrədə rəsmi olaraq yaradılmış beynəlxalq, qeyri-dövlət və qeyri-kommersiya təşkilatdır.[61]

Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatının əsas məqsədi beynəlxalq mal və xidmətlərin mübadiləsini sürətləndirmək və intellektual, elmi, texnoloji və iqtisadi fəaliyyət sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirməkdir. [31]

Hər bir ölkənin standartlaşdırma üzrə milli təşkilatı ISO-nun Nizamnaməsinin tələblərini yerinə yetirməyə razılıq verdikdə və maliyyə öhdəliyini yerinə yetirdikdə ISO-nun tam hüquqlu üzvü olur. Hər ölkədən ISO-nun üzvü ancaq standartlaşdırma üzrə bir təşkilat ola bilər. Azərbaycan Respublikası da daxil olmaqla, təşkilatda təmsil olunan dünya ölkələrinin milli standartlaşdırma orqanlarının sayı 167-dir. [61] Göründüyü kimi təşkilatın üzvləri hökümətlər deyil, standartlaşdırma üzrə milli təşkilatlardır.

Ölkəmizin üzvü olduğu standartlaşdırma üzrə beynəlxalq təşkilatlara ISO-dan başqa Avropa Standartlaşdırma Komitəsi (CEN), MDB-nin Standartlaşdırma, Metrologiya və Sertifikatlaşdırma üzrə Dövlətlərarası Şurası, Bölgələrarası Standartlaşdırma Bürosu (BASB), Beynəlxalq Elektrotexnika Komissiyası (IEC), İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı (ECO), İslam ölkələrinin Standartlar və Metrologiya İnstitutu (SMIIC) və s. daxildir. [59]

Hazırda ölkəmizdəki kommersiya fəaliyyəti subyektləri öz fəaliyyətlərini ISO standartları üzərində qurmağa xüsusi diqqət yetirirlər. Lakin həmin subyektlərin bir çoxunun əsas məqsədi iqtisadi və sosial səmərələr əldə etməkdən daha çox, hər hansı tenderdə iştirak etmək və ya böyük sifarişləri qəbul etməkdir. Bu isə həmin
müəssisələrin sadəcə sertifikat əldə etməklə kifayətlənmələrinə və standartın müəyyən edilmiş tələblərini yerinə yetirməməyə gətirib çıxarır. Halbuki standartların tətbiq edilməsindəki əsas məqsəd keyfiyyət yüksəldilməsi, istehlakçıların razılığı təmin edilməsi və daxili prosedurların təkmilləşdirilməsi olmalıdır. [20, s.4]

ISO beynəlxalq standartlarının tətbiqi dünya ölkələri üçün könüllü olsa belə, əksər ölkələr ISO və digər beynəlxalq təşkilatların standartlarını tətbiq edirlər. Bunun əsas səbəbi ölkələrin rəqabət şəraitində yüksək keyfiyyətə malik məhsul istehsal etməyə çalışmalarıdır. [26, s.17]

Beynəlxalq standartların dövlətlər təfərindən tətbiqini təşviq etmək üçün Ümumdünya Ticarət Təşkilatı (WTO) da bəzi qaydalar müəyyən etmişdir. Belə ki, Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzv olmaq istəyən ölkələrdən mümkün qədər beynəlxalq standartlardan istifadə etmək, bu mümkün olmadıqda isə hazırlanan milli standartların beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmasının təmin etmək tələb edilir. [55, s.492; 56, s.127]

**Regional standartlaşdırma** aralarında iqtisadi, sosial, texnoloji və mədəni əlaqələri olan və ya beynəlxalq müqavilələrlə yaradılmış ittifaqların üzvü olan ölkələrin birgə həyata keçirdikləri standartlaşdırma fəaliyyətidir. Bu sıraya Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB), Avropa İqtisadi Birliyi (AİB), Panamerika standartlar komitəsi (KOPANT) və digər orqanları aid edə bilərik. Avropa Standartlaşdırma Təşkilatı (CEN) və Avropa Azad Ticarət Bölgəsi (EFTA) kimi təşkilatlar Regional Səviyyədə standartlaşdırma fəaliyyətini həyata keçirən təşkilatlardır. 2011-ci ildən Azərbaycan Respublikası CEN-də assosiativ üzv statusuna malikdir. Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutu isə 2018-ci ildən etibarən Tərəfdaş Standartlaşdırma Orqanı (Companion Standardization Body-CSB) statusunda təmsil olunur. Milli standartların Avropa standartlarına uyğunlaşdırılması və milli standartların Avropa standartları ilə harmonizasiya edilməsi ölkəmizdəki standartların səmərəliliyini artırmaq üçün mühüm rol oynayır.

Avropa Birliyində standarlaşdırma ilə bağlı tələblərin özünəxas cəhəti ondan ibarətdir ki, burada standart konkret məhsula görə yox, həmin məhsul sinifinin malik olduğu ümumi təhlükəsizlik göstəricisinə görə müəyyən edilir. Standartların
tətbiqindəki bu modelin üstünlüyü odur ki, hər hansı bir istehsalçı əsas təhlükəsizlik göstəricisinə dair bir neçə direktiv tətbiq etməklə təhlüksizliyi təmin etmiş olur. Məhz bu səbəbdən Avropa Birliyində məcburi tətbiq olunan reqalmentin sayı cəmi 40-50 aralığındadır. [43, s.16; 27, s.17]

“Standartlaşdırma haqqında” qanunun **dövlətlərarası standartlara** verdiyi tərifə əsasən dövlətlərarası standartlar iki və ya daha çox dövlətin aralarında yaranan müvafiq münasibətlərdə tətbiq etdiyi standartlardır. Dövlətlərarası standartlaşdırma sisteminin əsasını qoyan sənəd 13 mart 1992-ci ildə keçmiş SSRİ-yə daxil olan dövlətlərin nümayəndələri tərəfindən standartlaşdırma sahəsində uzlaşan siyasətin aparılması üzrə qəbul edilmiş razılaşmadır. Bu məqsədlə Dövlətlərarası Şura da fəaliyyətə başlamışdır.

Artıq MDB dövlətlərinin milli sertifikasiya sistemlərinin qarşılıqlı tanınması prosesi tam şəkildə yekunlaşmışdır. Dövlətlərarası standartlaşdırma ilə bağlı başlıca problem Dövlətlərarası standartların beynəlxalq standartlarla harmonizasiya edilməsidir.

Dövlət standartları kimi də adlandırılan **milli standartlar** ölkə daxilində yerli standartlaşdırma təşkilatı tərəfindən tanınan və qəbul edilən standartlardır. Əksər ölkələrdə bu fəaliyyət dövlət idarəetmə orqanları vasitəsilə həyata keçirilsə də, Böyük Britaniyada, Finlandiyada və bir sıra digər ölkələrdə qeyri-dövlət təşkilatları tərəfindən həyata keçirilir.

Milli standartlaşdırma təşkilatları milli standartları qəbul etməkdən başqa, onları inkişaf etdirmək, tətbiqini təşviq etmək, məhsulların keyfiyyətinə zəmanət vermək, habelə bu məqsədlə sənədlər üzərində işləmək, standarta uyğunluğun müəyyən edilməsi üçün laboratoriya xidmətlərini göstərmək kimi vəzifələr daşımalıdır. [36, s.65] Həmçinin müasir milli standartların işlənib hazırlanması zaman standartlaşdırma üzrə beynəlxalq təşkilatların təklifləri də nəzərə alınmalıdır.

Milli səviyyədə standartlaşdırma müəssisə və sənaye səviyyəsində standartlaşdırma tədqiqatlarında uyğunsuzluğun aradan qaldırılmasına və iqtisadi
inkişafa kömək edir. Bu səviyyədə standartlaşdırma fərdi və beynəlxalq standartlaşdırma tədqiqatları arasında geniş bir sahəni əhatə edir və iqtisadi və sosial həyata təsir göstərir. [33, s.154]

Standartlaşdırmanın artan rolu və onun iqtisadiyyata təsirləri nəzərə alınaraq son illərdə milli standartlaşdırma sistemində bir sıra islahatlar həyata keçirilmişdir.

Dayanıqlı və tarazlı iqtisadi inkişafa nail olmaq, əhalinin sosial rifahını gücləndirmək, habelə cəmiyyətin bütün istiqamətlərdə tərəqqini sürətləndirmək məqsədlərilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2011-ci il 29 noyabr tarixli 1862 nömrəli Sərəncamına əsasən, “Azərbaycan 2020: gələcəyə baxış” İnkişaf Konsepsiyası hazırlanmışdır. Bu Konsepsiyada standartlaşdırmanın daxili bazarın təhlükəli məhsullardan qorunmasında, ticarətdə texniki maneələrin aradan qaldırılmasında və sahibkarlığın inkişafında böyük əhəmiyyət kəsb etməsi bildirilmiş və standartlaşdırma sisteminin beynəlxalq tələblərə uyğunlaşdırılaraq inkişaf etdirilməsi ilə əlaqədar zəruri tədbirlərin görülməsi nəzərdə tutulmuşdur. [13]

## 1.3 Məhsulun sertifikatlaşdırılmasının anlayışı, növləri və milli sertifikatlaşdırma sistemi

Sertifikatlaşdırma latınca *sertifiko* sözündən götürülmüş və “düzgün edilmişdir” mənasına gəlir. Bu termin ilk dəfə ISO-nun Sertifikatlaşdırma məsələləri üzrə komitəsi (SERTİKO) tərəfindən müəyyən edilmişdir. Məhsulun istifadəçisi onun düzgün istehsal edildiyinə inanması üçün ilk növbədə bilməlidir ki, məhsul hansı şərtlərə uyğun olmalıdır və hansı yolla bu uyğunluğu təsdiq etmək mümkündür. Bu təsdiqləmənin bütün ölkələrdə qəbul edilmiş üsulu isə uyğunluğun sertifikatlaşdırılmasıdır.

Məhsulu idxal və ixrac edənlər arasında razılaşdırılmış və beynəlxalq standartlarla uyğunlaşdıran sənədlər də sertifikat funksiyasını yerinə yetirir. Sertifikatlaşdırma üçüncü tərəfin yazılı surətdə məhsul, proses, xidmətin müəyyən edilmiş göstəricilərə uğunluğuna zəmanət verdiyi bir prosedurdur, hansı ki bu göstəricilər standartlarda və ya digər normativ sənədlərdə təsdiq edilir. [57, s.428]
İqtisadiyyatı güclü olan dövlətlərdə sertifikatlaşdırma prosesinin inkişafı hələ keçən əsrin əvvəllərindən başlamışdır. 1920-ci ildə Alman standartlaşdırma institutu tərəfindən Almaniyada DIN standartlarına uyğunluq nişanı təsis edilmiş, 1938-ci ildə isə Fransada NF (Fransız standartı) nişanının milli sertifikatlaşdırma sistemi yaradılmışdır.

Azərbaycan Respublikasında isə sertifikatlaşdırma fəaliyyətinin ilkin hüquqi tənzimlənməsi Nazirlər Kabinetinin 1 iyul 1993-cü il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş, “Milli sertifikatlaşdırma sistemi haqqında” Əsasnamə ilə həyata keçirilmişdir. Bu Əsasnamə ilə sertifikatlaşdırmanın hüquqi və iqtisadi əsasları, sistemi və statusu müəyyənləşdirilmişdir. Belə bir tənzimləmin olması olduqca əhəmiyyətlidir. Çünki setifikatlaşdırılmanın həyata keçirilməsi zamanı müəssisə və təşkilatların sahibkarlarla münasibətlərin hüquqi tənzimlənməsi subyektlərinin və istehlakçıların maraqlarının müdafiəsinin təmin edilməsinə xidmət edir. Nazirlər Kabinetinin 8 may 2021-ci il tarixli qərarı ilə sözügedən Əsasnamə ləğv edilərək öz hüquqi qüvvəsini itirmişdir. Hazırda bu sahədə yaranan münasibətlər, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 7 oktyabr tarixli 377 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Uyğunluq sertifikatının forması, uyğunluq nişanından istifadə və verilməsi” Qaydaları ilə tənzimlənir.

Məhsulun, prosesin və xidmətin sertifikatlaşdırılması əhalinin həyatı, sağlamlığı, əmlakı və ətraf mühit üçün təhlükəli olan məhsulun buraxılmasının və satışının qarşısını almaq, istehlakçılara keyfiyyətli və təhlükəsiz məhsulun seçilməsində köməklik göstərmək, müəssisələrin beynəlxalq iqtisadi, elmi - texniki əməkdaşlıqda və beynəlxalq ticarətdə iştirakı üçün şərait yaratmaq məqsədilə həyata keçirilir. [26, s.14-17]

“İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunu məcburi sertifikasiyanın hansı məhsul və xidmətlərə tətbiq ediləcəyini müəyyən etmişdir. Qanunun 10-cu maddəsinin 5-ci bəndinə əsasən qanunvericilik aktları ilə vətəndaşların həyatı, sağlamlığı, əmlakı və ətraf mühitin mühafizəsi üçün
təhlükəsizlik tələblərinin müəyyən edildiyi məhsullar, o cümlədən işlər və xidmətlər qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən məcburi sertifikasiyadan keçirilməlidir.

Uyğunluq sertifikatı yalnız ölkə daxilində ixrac edilən məhsullara aid edilmir. Belə ki, qanunla müəyyən edilmiş göstəricilərə uyğunluq sertifikatı tələb olunan məhsulların ölkə ərazisinə idxal edilməsinə müvafiq olaraq gömrük orqanlarına razılıq üçün təqdim edilən və səlahiyyətli orqan tərəfindən təqdim edilmiş və ya tanınmış uyğunluq sertifikatı təqdim edilir. [19, s.40]

Uyğunluq nişanı məhsulun, prosesin və yaxud xidmətin konkret olaraq müəyyən edilmiş standarta və ya digər normativ sənədə uyğunluğuna zəruri əminliyin təmin edildiyini göstərən, sertifikatlaşdırma sisteminin qaydalarına uyğun olaraq təqdim edilən və tətbiq edilən, sertifikatlaşdırma sahəsində müəyyən olunmuş qaydada müdafiə olunan nişandır. [12, 3.1-ci mad.]

Məcburi sertifikatlaşdırılması tələb olunan, lakin uyğunluq sertifikatı olmayan məhsulun reklam edilməsini qanunverici qadağan etmişdir. Qanunverilicikdə uyğunluq sertifikatının formatına dair tələblər də müəyyən edilmişdir. Belə ki, uyğunluq sertifikatı dövlət dilində tərtib edilməli, zərurət yarandıqda digər dillərə tərcümə edilməsi notariat qaydasında təsdiqlənməlidir. Həmçinin uyğunluq nişanı aydın və dəqiq şəkildə görüləbilən olmalı və rəngi səthin rəngindən fərqlənməlidir. Uyğunluq nişanını bir qayda olaraq birbaşa mala tətbiq edilməlidir. Lakin bunun mümkün olmadığı hallarda qablaşdırmaya da tətbiq edilə bilər. Uyğunluq nişanının ayrı-ayrı hissələrinin qismən təkrarlanmaqla istifadəsinə icazə verilmir. [12, 3.7-ci mad.]

Uyğunluğunun qiymətləndirilməsi haqqında məlumat dedikdə uyğunluq sertifikatının nömrəsi və verilmə tarixi, sertifikatı verən qurumun adı və s. başa düşülür. Obyektlər istismar, texniki və müşayiətedici sənədlərində belə məlumatların göstərildiyi yerdə uyğunluq nişanı ilə nişanlanmalıdır. Qeyd edilən məlumatlar olduqda uyğunluq nişanı ilə nişanlanmış müvafiq məhsul uyğunluq sertifikatının surəti ilə müşayiət olunmaya bilər.
Uyğunluq sertifikatı ilə uyğunluq nişanını müqayisə etsək, deyə bilərik ki, uyğunluq sertifikatı məhsulun qanunvericiliklə müəyyən edilmiş göstəricilərə uyğun olmasını, uyğunluq nişanı isə məhsulun qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tələblərə uyğun markalanmasının təsdiq edir.

Ədəbiyyatlarda sertifikatlaşdırmanın aşağıdakı növləri fərqləndirilir:

1. Mənşəli sertifikat - Bu tipli sertifikatlar ölkənin gömrük orqanının vəzifəli şəxsi tərəfindən imzalanır və malın hansı ölkədən gəlməsini müəyyənləşdirir;

2. Sığortalı sertifikat - Sığortalı sertifikat sığorta vəsiqəsini əvəz edir və sığorta müqaviləsi üzrə müəyyənləşdirilmiş şərtləri özündə saxlayır;

3. Keyfiyyət sertifikatı - Müəyyən dəstdən olan malın keyfiyyətini təsdiq edən sertifikat növüdür;

4. Çəkili sertifikat – Bu növdən olan sertifikatlar limanlarda, dəmiryolu stansiyalarında, anbar və ya bazarlarda gələn yükün boşaldılmasında və yenidən çəkisinin ölçülməsi zamanı tərtib edilir və malın hər dəstinin çəkisini özündə əks etdirir. Çəkili sertifikatlardan ABŞ-da və bəzi başqa ölkələrdə, gömrükxanada, ticarət birjalarında, bələdiyyə və anbar müəssisələrində istifadə edilir. [15, s.63-64]

Sertifikatlaşdırmanın əsas təsnifatı təsir sahələrinə görə aşağıdakı kimi aparılır:

* Məcburi sertifikatlaşdırma

Məcburi sertifikatlaşdırma dedikdə xüsusi səlahiyyət verilmiş orqan tərəfindən məhsulların, proseslərin və xidmətlərin normativ sənədlərin məcburi tələblərinə uyğunluğunun həyata keçirilməsi başa düşülür. Bir sıra məhsullar və xidmətlər üçün məcburi sertifikatlaşdırma zamanı bu mallara qoyulan tələblərin bütün istehsalçılar tərəfindən daxili bazarda və idxalçılar tərəfindən onları Azərbaycan Respublikasının ərazisinə gətirən zaman yerinə yetirilməsi məcburi xarakter daşıyır. Bu sıraya ətraf mühitin mühafizəsi, insanların həyatı, sağlamlığı və əmlakının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə bağlı məhsullar aid edilir. [15, s.103]
Ölkə ərazisində məcburi sertifikatlaşdırılmalı məhsulların və xidmətlərin sistemi Nazirlər Kabineti tərəfindən təyin edilir və ildə bir dəfədən gec olmayaraq ona yenidən baxılır.

* Könüllü sertifikatlaşdırma*

İstehsalçının məhsulun istehlak edən şəxslərin, dövlət orqanlarının təşəbbüsü ilə könüllülük əsasında keçirilən sertifikatlaşdırma isə könüllü sertifikatlaşdırma adlanır. Yəni, məhsullar, proseslər və xidmətlər üçün mövcud standartların və digər normativ sənədlərin tələblərinə riayət olunması dövlət tərəfindən nəzərdə tutulmadığı halda, məcburi təhlükəsizlik tələbləri şamil edilmədiyi məhsullar üçün könüllü sertifikatlaşdırma həyata keçirilir.

Kommersiya fəaliyyətlərində könüllü sertifikatlaşdırmaya əsas tələbat istehsalçının nüfuzunu artırmaq və müştəri toplamaq məqsədindən irəli gəlir. Həmçinin könüllü sertifikatlaşdırma vasitəsilə etibarlılıq, estetik, qənaətcillik və s. xüsusiyyətlər yoxlanılır və bazara keyfiyyətsiz malların çıxarılmasının qarşısı alınır.
[19, s.67]

Son zamanlar müəssisələrin keyfiyyət sistemlərinin İSO 9000 seriyalı beynəlxalq standartların tələblərinə uyğunluğun könüllü sertifikatlaşdırılmasına mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Könüllü sertifikatlaşdırma yalnız mallara və xidmətlərə deyil, həmçinin pesonala da aid edilə bilər. Personalın könüllü sertifikatlaşdırılması müxtəlif fəaliyyət sahələri üzrə mütəxəssislərinin onların işləri ilə əlaqədar müəyyən edilmiş göstəricilərə uyğunluğunu müəyyənləşdirmək üçün zəruridir. [32, s.165] Bu sertifikatlaşdırmanın personalın attestasiyadan fərqi ondan ibarətdir ki, attestasiyanı işəgötürən, sertifikatlaşdırmanı isə müvafiq dövlət orqanı həyata keçirir və məqsədləri fərqlənir.

Məhsulun sertifikatlaşdırılması müəyyən ardıcıllıqlara riayət edilməklə mərhələli şəkildə aparılır. **İlkin mərhələ** sertifikatlaşdırma üçün sifarişlərin verilməsi hesab olunur. Sertifikatlaşdırma üçün sifariş qəbul edildikdən müvafiq orqan bir ay müddətində müraciətə baxaraq sifarişçiyə öz qərarını göndərir. Qərarda sifariş edən
üçün zəruri olan müxtəlif məlumatlarla yanaşı, onun hansı orqanları və sınaq laboratoriyalarını seçə bilməsi də göstərilməlidir.

**Növbəti mərhələdə** nümunələrin seçilməsi, identifikatlaşdırılması və sınağı həyata keçirilir. Sınaq üçün nümunələr sınaq laboratoriyası tərəfindən seçilir. Məhsul üçün sertifikatlaşdırma sisteminə uyğun olaraq müəyyən edilmiş müddət ərzində sınaqdan keçmiş nümunələr saxlanılır. Sifarişçiyə və sertifikatlaşdırma üzrə orqana müvafiq olaraq sınaqların protokolları göndərilir.

**Üçüncü mərhələdə** istehsalatın qiymətdəndirilməsi baş tutur. İstehsalatın vəziyyəti seçilmiş sertifikatlaşdırma sxemindən asılı olaraq təhlil edilir və istehsalatın sertifikatlaşdırılması, bu mümkün olmadıqda keyfiyyətin idarə edilmə sisteminin sertifikatlaşdırılması aparılır.

**Növbəti mərhələdə** isə uyğunluq sertifikatı müvafiq olaraq təqdim edilir. Əvvəlki mərhələlər üzrə aparılmış təhlillərin nəticələrinə əsasən ekspert rəyi tərtib olunur. Uyğunluq sertifikatının verilib-verilməməsi barədə qərar da bu rəydən asılı olaraq müəyyən edilir.

**Beşinci mərhələ** artıq uyğunluq nişanının tətbiqindən ibarətdir. Uyğunluq nişanı sertifikatlaşdırılması həyata keçirilmiş malın nişanlanması üçün istifadə edilir. Qanunvericiliyə əsasən, qeydiyyatdan keçmiş sertifikatı olan mal üçün milli uyğunluq nişanı müəyyən edilə bilər.

**Sonuncu mərhələ** isə sertifikatlaşdırılmış məhsula nəzarətdən ibarətdir. Nəzarət iki formada, dövri və plandan kənar yoxlamalar şəklində olur. Dövri yoxlamalar istehsalı həyata keçirilmiş və istifadəyə verilmiş məhsulun sertifikatlaşdırma ilə təsdiq olunmuş tələblərə uyğunluğunu müəyyən etmək üçün həyata keçirilir. Plandan kənar yoxlamalar isə malın keyfiyyəti ilə bağlı şikayətlər daxil olduqda təyin olunur. [19, s 80-83]

Sertifikatlaşdırma fəaliyyəti zamanı işlərin mərkəzləşdirilmiş qaydada təşkil edilməsi üçün sertifikatlaşdırma sistemləri yaradılır. Sertifikatlaşdırma sistemləri beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq müəyyən edilmiş göstəricilər nəzərə alınmaqla sertifikatlaşdırma prosesinin həyata keçirilməsinin ümumi qaydalarını müəyyənləşdirilir.
Azərbaycan Respublikasında milli sertifikatlaşdırma sistemi 1993-cü ildə Azərbaycan Dövlət Standartlaşdırma və Metrologiya Mərkəzi (Azərdövlətstandart) tərəfindən “AZS Milli Sertifikatlaşdırma Sistemi” adı altında yaradılmışdır.

Azərdövlətstandart ölkə ərazisində sertifikatlaşdırma sistemlərinin qeydiyyatını aparan sertifikatlaşdırma üzrə milli orqandır. Müstəqil sertifikatlaşdırma sistemlərinin qaydalarının ölkə qanunvericiliyinə və normativ sənədlərə uyğunluğunun yoxlanılması, qeydiyyata alınmış məcburi və könüllü sertifikatlaşdırma sistemlərinin reyestrə daxil edilməsi orqanın əsas vəzifələrindən biridir. Bu sistem sertifikatlaşdırma fəaliyyətinin tənzimlənməsinə dair rəhbəredici normativ sənədləri özündə birləşdirir.
[59]

Milli sertifikatlaşdırma sistemi bu fəaliyyətlə əlaqəli dövlət orqanlarının, sınaq həyata keçirilən laboratoriyalarının, eyni zamanda başqa beynəlxalq təşkilat və müəssisələrinin iştirakı üçün də açıqdır. Milli sertifikatlaşdırma sisteminin rəsmi dili Azərbaycan dilidir, lakin bununla belə sifariş edənin istəyinə müvafiq olaraq sənədlərin nüsxələri istənilən dildə təqdim edilə bilər. Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutunun struktur bölməsi olan Uyğunluğun qiymətləndirilməsi departamenti 2017-ci ildən sertifikatlaşdırma fəaliyyətini icra edən orqan kimi ISO/IEC 17065 beynəlxalq standartının tələblərinə uyğun olaraq akkreditasiya olunmuşdur. [16, s.240-243]

Sertifikatlaşdırma prosesinin həyata keçirilməsi üzrə işlərin təşkil edilməsi Azstand və müvafiq icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən icra edilsə də, sertifikatlaşdırma üzrə bilavasitə işlər akkreditləşdirilmiş sertifikatlaşdırma orqanları və sınaq laboratoriyalarında həyata keçirilir.

Milli sertifikatlaşdırma sisteminin fəaliyyətində və yaradılmasında beynəlxalq təcrübənin də xüsusi rolu vardır. İSO-nun sertifikatlaşdırma üzrə əsas fəaliyyəti təşkilati və metodiki dəstəyin göstərilməsindən ibarətdir. 1985-ci ilə qədər İSO-nun tərkibində fəaliyyət göstərən Sertifikatlaşdırma Komitəsi (SERTİKO) sertifikatlaşdırma fəaliyyəti ilə məşğul olurdu. Sonralar onun fəaliyyət sahəsi daha da genişləndirilmişdir. Buna görə də 1985-ci ildə Komitənin adı dəyişdirilərək Keyfiyyət və Sertifikatlaşdırma Komitəsi (KASKO) adlandırıldı. KASKO-nun tərkibində 50 ölkə iştirak edir. Bu Komitənin əsas fəaliyyət istiqamətləri sistemlərin müxtəlif ölkələrin
tələblərinə uyğunluğunu qiymətləndirmək, milli və regional keyfiyyət sistemlərinin qarşılıqlı tanınması və qəbul edilməsinə və sertifikatlaşdırma üçün beynəlxalq standartların istifadəsinə kömək etməkdir. [59]

İSO tərəfindən hazırlanmış sertifikatlaşdırma üzrə vahid təşkilatı və metodiki sənədlər sertifikatlaşdırma prosesinin uyğunlaşdırılmasına kömək edir ki, bu da sertifikatlaşdırma nəticələrinin qarşılıqlı tanınmasını təmin edir. Bundan əlavə, İSO milli sertifikatlaşdırma sistemi olmayan ölkələrdə bu sistemlərin yaradılmasına metodiki yardım göstərir.
## II Fəsil. İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi

### 2.1. İstehlakçıların hüquqlarının mahiyyəti və formalaşma tarixi

Kommersiya fəaliyyəti münasibətləri iştirakçılarının hüquqi müdafiə baxımından həssas tərəfində istehlakçıların olduğu hesab olunur. [44, s.21] Xüsusilə son illərdə sahibkarların reklam və marketinq strategiyaları istehlakçıların hüquqlarının qorunmasının əhəmiyyətini artırmışdıq. [34, s.56] İstehlakçının hüquqlarının müdafiəsi konsepsiyası həm də istehlakçının istehlak fəaliyyəti zamanı baş verə biləcək zərərin minimuma endirilməsi məqsədi daşıyır.

Xüsusilə azad bazar iqtisadiyyatına malik ölkələrdə istehlakçı hüquqlarının qorunmasına daha çox ehtiyac vardır. İqtisadi inkişafı yüksək olan ölkələrdə istehlak resurslarının bolluğu və daha yüksək alıcılıq qabiliyyəti bazar rəqabətini artırır. Bu isə istehlakçıların hüquqlarının pozunlmasına gətirib çıxarır. Türk dilli ədəbiyyatlarda bu vəziyyəti təsvir etmək üçün “istehlakçının istismarı” ifadəsindən istifadə edirlər. [45, s.22]

İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı ilk fəaliyyətlərin sənaye inqilabından sonrakı inkişaflarla başladığı bildirilsə də, bəzi müəlliflər tərəfindən bunun tarixinin olduqca uzaq keçmiş zamanlara dayandığı bildirilir. [45, s.34]

Bəzi müəlliflər hesab edirlər ki, istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı ilkin tədbirlərin görülməsinə hələ Roma İmperiyası dövründən başlamışdır. İmperatorluq dövründə qəbul edilən bəzi qanunlarla imperiyanın müəyyən bölgələrində qida məhsullarının keyfiyyət standartları müəyyənləşdirilməyə çalışılmışdır. [51, s.237]

Müasir dövrdə istehlakçıların hüquqlarının qorunması sahəsində addımlar 20-ci əsrin birinci rübündə ilk istehlak hərəkatlarının yaradılması ilə həyata keçirilmişdir. [48, s.1] Bundan sonra istehlakçı hüquqlarının müdafisəsi üzrə müxtəlif təşkilatlar yaradılmışdır. Bu təşkilatlar istehlakçıların malik olduğu hüquqlar haqqında ictimai rəy yaratmaq məqsədilə müxtəlif tədbirlər həyata keçirməklə məşğul olmuşdurlar. [23, s.36] Təşkilartların fəaliyyəti nəticəsində müxtəlif normativ aktlara əlavə və dəyişikliklərin edilməsinə ehtiyac olduğu ortaya çıxmışdır. [34, s.52]
İstehlakçı hüquqlarının müdafiəsinə olan tələbatın artması nəticəsində 1962-ci il 15 mart tarixində Amerika Birləşmiş Ştatlarının o zamankı prezidenti Con Kennedi Milli Amerika Konqresindəki bəyanatında ilk dəfə istehlakçıların malik olduğu dörd əsas hüquqdan bəhs etmişdir. [54] Bu dörd əsas hüquq istehlakçının təhlükəsizlik hüququ, məlumat hüququ, seçim hüququ və təmsil olunmaq hüququdur. [52, s.20] Bu hüquqlar ümumilikdə “İstehlakçı Hüquqları Bill”-i (Consumer Bill of Rights) adlanır.

J.F. Kennedinin çıxışında qeyd etdiyi hüquqlar istehlakçı hüquqları sahəsində təməl rolunu oynamaqla yanaşı, həm də bu hüquqların qorunması məsələsini sosial problemdən siyasi müstəviyə qaldırmışdır. [52, s.43]

Eyni dövrdə əksər Avropa ölkələrində də istehlakçı hüquqlarının qorunmasına dair qanunvericilikdə dəyişikliklər edilmişdir. [50, s.175] Ölkələrin daxili qanunvericilikdə etdiyi dəyişikliklərlə yanaşı, bu sahədə beynəlxalq aktların hazırlanması da geniş vüsət almışdır. Avropa İttifaqında istehlakçıların hüquqlarına dair ilk qanunvericilik aktı 1970-ci illərə təsadüf edir. 1972-ci ildə Avropa İqtisadi Birliyi (AİƏ) ilk dəfə öz daxilindəki bütün istehlakçı təşkilatları tanıyaraq onlara maliyyə dəstəyini göstərdi. [28, s.56] Həmin dövrdə Avropa Birliyinə üzv ölkələrində istehlakçılar üçün beş hüquq qəbul edilmişdir. Bu beş hüquq sağlamlığın və təhlükəsizliyin qorunması hüququ, iqtisadi maraqların müdafiəsi hüququ, kompensasiya hüququ, məlumat tələb etmək hüququ və təhsil hüququ və təmsilçilik hüququ olmuşdur. [47, s.115, 49]

Avropa İttifaqından başqa Ümumdünya İstehlakçılar Təşkilatı, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən də istehlakçıların hüquqlarının qəbul edilməsi, genişləndirilməsi və konkretləşdirilməsinə dair tədbirlər görülmüşdür. Bunun nəticəsi kimi, 1985-ci ildə BMT-in Baş Assambleyası tərəfindən “İstehlakçıların maraqlarını müdafiə etmək üçün rəhbər prinsiplər” qəbul edilmişdir.

Bu beynəlxalq sənəddə dövlətlərin üzərinə fiziki təhlükəsizlik, yəni aşağı keyfiyyətli malın satışdan götürülməsi, normativ hüquqi aktların beynəlxalq normalara uyğunlaşdırılması, məhsulun istehlakına dair məlumatların istehlakçıya verilməsi və istehlakçıların iqtisadi maraqlarının dəstəklənməsi, yəni onların mənafeyinə zərər vura biləcək halların qarşısının alınması və nəzarətin təşkil edilməsi öhdəlikləri qoyulmuşdur. [58] BMT tərəfindən müəyyənləşdirilən bu səkkiz hüquq, 1999-cu ildə
əlavə edilmiş “əsas tələbatları ödəmək hüququ” ilə birlikdə təhlükəsizlik hüququ, məlumat almaq hüququ, seçmək hüququ, təmsil edilmək hüququ, vurulmuş zərərin əvəzini almaq hüququ, istehlakçı təhsili hüququ (right to consumer education) və sağlam ətraf mühitdə yaşamaq hüququdur. [18, s.62] Bu hüquqların ən mühüm xüsusiyyəti onların təkcə Amerikada deyil, bütün dövlətlər üçün ümumi hüquqlar kimi qəbul edilməsidir. Buna görə də, bu hüquqların əsas məqsədi dövlətləri istehlakçı hüquqları ilə bağlı müəyyən edəcəkləri siyasətlərdə istiqamətləndirməkdir.

Yuxarıda göstərilənləri ümumiləşdirib deyə bilərik ki, istehlakçı hüquqları dövlət səviyyəsində ilk dəfə ABŞ daxili siyasətində, regional səviyyədə Avropa İqtisadi Birliyinin direktivlərində, beynəlxalq səviyyədə isə BMT-nin rəhbər prinsiplərində öz əksini tapmışdır.

## 2.2. İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsinin ümumi xarakteristikası, hüquqi əsasları və formaları

İstehlakçı anlayışı bir başa şəxsi təlabatın ödənməsi ilə bağlı olduğundan bu statusu daşımaq hər bir insan üçün ömür boyu davam edəcək bir prosesdir. İstehlakçı kimi çıxış etdikləri zaman insanlar əksərən əldə etdikləri məhsulların üzərində olan standartların anlamını bilmir və nəticədə hüquqlarının pozulması təhlükəsi qarşısında qalırlar. Bununla yanaşı, istehlakçının yetərli məlumata malik olmaması halında istehsalçı və ya satıcının səhv məlumat verməsi nəticəsində istehlakçı aldığı məhsulun səmərəliliyini düzgün qiymətləndirməyə bilər.

Qloballaşma ilə istehlakın artması nəticəsində istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi daha vacib hal olmuşdur. Bu da istehlakçıların satın aldıqları və ya əldə etdikləri bir məhsul, mal və ya xidmətdən gözlənilən faydanı əldə edə bilmədikləri halda öz hüquqlarını müdafiə edəcəkləri bir sistemin yaradılmasını zəruri edir.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında hər kəsin qanunla qadağan olunmayan üsul və vasitələrlə öz hüquqlarını və azadlıqlarını müdafiə etmək hüququ təsbit olunmuş və dövlətin hər kəsin hüquqlarının və azadlıqlarının müdafiəsinə təminat verdiyi göstərilmişdir. [1, 26-cı mad.]
Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin ayrı-ayrı maddələrində əşyanın özgəninkiləşdirilməsi, xidmətin göstərilməsi və işin görülməsi ilə bağlı yaranan münasibətlərdə tərəflərin hüquqlarının və mənafelərinin müdafiəsi nəzərdə tutulmuşdur. [2, 614,1128-ci mad.] Bu tərəflər sırasına istehlakçıları da aid edə bilərik.

İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsini nəzərdə tutuan normativ hüquqi aktlar Konstitusiya və Mülki Məcəllə ilə məhdudlaşmır. Bu sahədə olan münasibətlər eyni zamanda digər mövcud qanunlarla da tənzimlənir. Bu sıraya, “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında”, “Yeyinti məhsulları haqqında”, “Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında”, “Antiinhisar fəaliyyəti haqqında”, "Haqsız rəqabət haqqında" Azərbaycan Respublikasının qanunları, Nazirlər Kabinetinin “Azərbaycan Respublikasında ticarət, ictimai iaşə, məişət və digər növ xidmət Qaydalarının təsdiq edilməsi haqqında”, “Azərbaycan Respublikası ərazisində pərakəndə ticarət obyektlərində dəyişdirilməli olmayan malların siyahısı haqqında” qərarları və s. aiddir.

Sadaladığımız qanunlar arasında istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsinə dair əsas qanun “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” qanundur. Sözügedən qanun yuxarıda da bəhs etidiyimiz BMT-nin İstehlakçıların maraqlarını müdafiə etmək üçün rəhbər prinsipləri əsasında işlənilmiş və ölkə ərazisində belə münasibətlərin dünya təcrübəsinə uyğunlaşdırılmasına yönəlmişdir. Qanun istehlakçıların aşağıdakı hüquqlarını müəyyən etmişdir:

* məhsulları (həmçinin işlər və xidmətlər də nəzərdə tutulur) və onların istehsalçısını, icraçısını və satıcısını sərbəst seçmək;

* istehlak etdikləri məhsulların lazımi keyfiyyətdə olması;

* məhsulların təhlükəsizliyi;

* məhsulların miqdarı, çeşidi və keyfiyyəti haqqında dolğun və düzgün məlumat əldə etmək;

* qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallarda, lazımi keyfiyyəti olmayan, habelə insanların sağlamlığına, həyatına təhlükəli olan məhsulların istehlak edilməsi nəticəsində vurulan zərərin ödənilməsini tələb etmək;
* öz hüquqlarının və qanuni mənafelərinin müdafiəsi üçün səlahiyyətli dövlət orqanlarına və məhkəməyə müraciət etmək;

* ictimai təşkilatlarda (istehlakçılar birliyində) birləşmək. [6, 3-cü mad.]

İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi ilə əlaqədar hüquq münasibətlərinin subyektləri sırasına istehlakçı, istehsalçı, icraçı və satıcı daxildir. İstehlakçının hüquqi statusu yaranan münasibətin növünə uyğun olaraq, alıcı, sifarişçi, sənişin, dəyişdirən, kirayəçi, icarəçi və s. ola bilər. Bu hal konkret müqavilədə nəzərdə tutlur və istehlakçı müqavilə üzrə mülki qanunvericiliyin müəyyənləşdirdiyi hüquqlara malik olur.

Satıcı isə alğı-satqı əməliyyatı aparan, mal satan müəssisə, idarə, təşkilat və ya sahibkardır. Satıcı hər şeydən əvvəl mal təklif edən, fərd, müəssisə və ya təşkilat şəklində mövcud olan və bazarda istehlakçıya əks dayanan subyektdir. [11, 2-ci mad.]

Satıcı, istehsalçı və ya icraçının istehlakçıya keyfiyyətli mal vermə öhdəliyi vardır. Bu konteksdə keyfiyyət dedikdə məhsulun qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müvafiq normativ aktlara, müqavilədə nəzərdə tutulmuş şərtlərə və istehsalçının təqdim etdiyi məlumata uyğun olması nəzərdə tutulur. Buna görə də ölkəyə xaricdən idxal olunmuş mallardan lazımi keyfiyyətlərə cavab verməsini təsdiqləyən sənəd tələb olunur.

İstehlakçı hüquqları baxımından malların xidmət müddəti əhəmiyyət kəsb edir. İstehsalçının öhdəliyidir ki, normativ sənəddə nəzərdə tutulan və ya istehlakçı ilə müqavilə əsasında müəyyənləşdirilən xidmət müddəti ərzində təqdim edilən mal təyinatı üzrə istifadə edilə biləcək keyfiyyətdə olsun. Xidmət müddəti müəyyənləşdirilmədiyi halda isə bu müddət 10 il olaraq müəyyən edilmişdir. [6, 5.4-cü mad.]

Bu sahədə əhəmiyyətli digər iki anlayış isə **zəmanət müddəti** və **yararlılıq müddətidir**. Zəmanət müddəti anlayışı müvafiq normativ sənədlərdə nəzərdə tutulmuş zəmanət öhdəliklərinin qüvvədə olduğu müddəti ehtiva edir. İstehsalçı məhsulun qanunvericilikdə müəyyən edilən zəmanət müddəti ərzində, bu müddət olmadığı hallarda isə müqavilə ilə müəyyənləşdirilmiş qaydada normal işini təmin edir. Yaralılıq müddəti isə əsasən şəxsi istehlak xarakteri daşıyan və tez xarab olma ehtimalı
olan mallar üçün müəyyən olunur. Yararlılıq malın hazırlandığı gündən hesablandığı halda, zəmanət müddəti malın satıldığı gündən hesablanır. Bu iki anlayış arasındakı başlıca fərq bundan ibarətdir. Bununla yanaşı, zəmanət müddəti malın nişanlama kağızında, yaxud da mala əlavə olunan digər sənəddə, yararlılıq müddəti isə malların üzərində (qablarında) və ya onlara əlavə edilən müvafiq sənədlərdə göstərilməlidir. Həmçinin yararlılıq müddəti ötmüş malların satışı qadağan edilir. Mal dəyişdirildikdə isə zəmanət müddəti dəyişdirilmə günündən etibarən yenidən hesablanır. [6, 6-cı mad.]

Zəmanət müddəti ərzində malda qüsur və ya saxtalaşdırma müəyyən olunarsa, istehlakçı öz istəyinə uyğun olaraq satıcıdan və ya istehsalçıdan lazımi keyfiyyətli mala dəyişdirməyi, satış qiymətini uyğun məbləğdə azaltmağı, malın qüsurlarının aradan qaldırılmasını və ya çəkdiyi xərclərin əvəzinin ödənilməsini, malın, həmin mala uyğun digər modelli mal ilə əvəz edilməsini tələb etmək kimi hüquqlara malikdir.

Qanun istehlakçının tələbinin yerinə yetirilməsi üçün müddətləri də müəyyən etmişdir. Belə ki, müvafiq məhsul olduqda istehlakçının dəyişməklə bağlı tələbi dərhal yerinə yetirilməlidir. Zərurəi hallarda isə istehlakçının müraciəti 14 gün müddətində yoxlanıla bilər. Müvafiq məhsul olmadığı təqdirdə istehlakçının tələbi iki ay ərzində yerinə yetirilməlidir. Qüsurlu məhsul eyni xüsusiyyətlərə malik başqa məhsulla əvəz edildikdə, istehlakçının qiymət fərqini ödəmək öhdəliyi yoxdur. İstehlakçının bu tələbi isə 14 gün ərzində yerinə yetirilməlidir. Gecikmə halında satıcı, müəyyən edilmiş müddətin ötürüldüyü hər gün üçün məhsulun satış qiymətinin bir faizi məbləğində dəbbə pulu ödəməlidir. [6, 7-ci mad.]

Lakin istehlakçının bu tələbi hər bir halda yerinə yetirilmir. İstehlakçının tələbinə baxılması üçün qəbz, mal və ya kassa çeki, zəmanət müddəti olan məhsullar üzrə isə texniki pasport və ya onu əvəz edən digər sənədlərin təqdim edilməsi tələb olunur.

Bununla yanaşı, istehlakçının aldığı məhsul onun ehtiyaclarına uyğun deyilsə, malın alınma günü sayılmamaq şərti ilə 14 gün ərzində onu dəyişdirmək, müvafiq mal olmadıqda isə dəyərə uyğun başqa məhsulu almaq, pulu geri almaq və ya müvafiq məhsul gəldiyi anda dəyişmək hüququ vardır. Bunun üçün isə məhsul istifadə olunmamalı, yararlılığı, qəbzi və mal ilə birlikdə verilmiş digər sənədlər təqdim
edilməlidir. Azərbaycan Respublikası ərazisində pərakəndə ticarət obyektlərində dəyişdirilməsi mümkün olmayan məhsulların siyahısı Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilmişdir. [10]

## 2.3 Azərbaycan Respublikasında istehlakçıların hüquqlarının müdafiə vasitələrinin Türkiyə modeli ilə müqayisəsi

Bu yarımfəsildə Azərbaycan və Türkiyə Respublikalarında istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi üsullarını müqayisəli şəkildə tədqiq edəcəyik. Müqayisəli tədqiqat üçün Türkiyə Respublikasının seçilməsinin müxtəlif səbəbləri vardır. Hər şeydən əvvəl hər iki dövlətin hüquq sistemləri arasında olan oxşarlıq müqayisə aparmağa imkan verir. Bundan başqa, iki dövlət arasında olan iqtisadi və siyasi yaxınlıq müqayisəli tədqiqatın səmərəli olmasına, ölkəmizdəki hazırkı müdafiə vasitələrindəki mövcud boşluqları müəyyən etməyə və bu sahədə yeni müdafiə vasitələrinin tətbiqinin mümkünlüyünü görməyə şərait yaradır. Müqayisəli tədqiqatın obyekti kimi Azərbaycan və Türkiyə Respublikalarının müvafiq sahədəki qanuvericiliyi və mövcud hüquqi praktikası nəzərdən keçiriləcəkdir.

Azərbaycan Respublikasında istehlakçı hüquqlarının müdafiəsinin normativ bazasının formalaşdırılmasına hələ SSRİ dövründən başlanmışdır. [17, s.3] Müstəqillik dövründə istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsinin hüquqi əsası 1995-ci il 19 sentyabrda “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” qanunun qəbul edilməsi ilə qoyulmuşdur.

Ümumilikdə hüquqlarının pozulduğunu düşünən istehlakçı ilkin olaraq məhsulu əldə etdiyi müəssisəyə müraciət və ya şikayət etməlidir. Müraciəti nəticə vermədikdə isə istehlakçının məhkəməyə müraciət hüququ vardır. Bu zaman məhkəmə istehlakçının hüquqlarının pozulması ilə yanaşı, ona dəymiş mənəvi zərərin ödənilməsi məsələsinə də baxa bilər. Qanunvericilikdə istehlakçıları hüquqlarının müdafiəsi sahəsində stimullaşdırıcı bəzi normalar nəzərdə tutulmuşdur. İstehlakçıları hüquqlarının müdafiəsinə təşviq etmək üçün onlara tətbiq edilən güzəştlərdən biri dövlət rüsumunun ödənilməsi ilə bağlıdır. Belə ki, istehlakçılar hüquqlarının müdafiəsi
ilə əlaqədar məhkəmə iddialarında dövlət rüsumundan azaddırlar. [4, 9.1.5-ci mad.]

Bununla yanaşı, istehlakçılara məhkəmə aidiyyətini seçməkdə də azadlıq verilmişdir.

İstehlakçıların hüquqları ilə bağlı iddialar istehlakçının yaşayış, müqavilənin bağlandığı, habelə icra yerinə görə verilə bilər. [3, 36.9-cu mad.]

Azərbaycan Respublikasında istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində fəaliyyət göstərən əsas dövlət orqanı Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidmətidir. Bu Xidmət istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi və istehlak bazarına dövlət nəzarəti və tənzimlənməsi sahəsində əhəmiyyətli rol oynayır. Bu qurum istehlakçıların hüquqlarının qorunması ilə barabər, həm də inhisarçılıqla mübarizədə dövlət siyasətini həyata keçirir. Hər iki sahə ilə bağlı qanunların qəbul edilməsi, ölkə ərazisində azad sahibkarlığın inkişaf etdiriləsi və sərbəst rəqabət mühitinin yaradılması Xidmətin fəaliyyət istiqamətlərinə aiddir. Hüquqları pozulan istehlakçıların birbaşa olaraq Xidmətə müraciət etmək hüquqları vardır.

Adı çəkilən qurum tərəfindən inhisarçılıq fəaliyyətinin, istehlakçıların hüquqlarının və qanuni maraqlarının qorunması, istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında qanunvericiliyə, istehlak bazarında ticarət, ictimai iaşə, məişət və digər növ xidmət qaydalarına riayət edilməsinə nəzarət məqsədilə hər il mütəmadi yoxlamalar aparılır və qanunvericiliyin tələblərinin pozulduğu halda müvafiq tədbirlər görülür.

[64]

İstehlakçıların hüquqlarının qorunmasında inzibati tədbirlərlə yanaşı, Xidmət istehlakçıların və sahibkarların maarifləndirilməsi ilə bağlı tədbirlər həyata keçirir. Bu istiqamətdə müxtəlif konfransların təşkili, video-çarxların yayımlanması, ticarət və ictimai-iaşə obyektlərində çalışan xidmət personalının təlimatlandırılması, istehlakçı hüquqlarına dair müxtəlif mövzularda yaddaş kitabçalarının və digər əyani vəsaitlərin hazırlanması Xidmət tərəfindən həyata keçirilmişdir. [64]

Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları öz qanuni hüquqlarının müdafiəsi üçün könüllülük əsasında birləşib istehlakçıların ictimai təşkilatlarını, yəni istehlakçılar birliyini yaratmaq hüququna malikdirlər. [6, 27-ci mad.]
Ölkəmizdə hazırda fəaliyyət göstərən yeganə istehlakçı birliyi 1997-ci ildə fəaliyyətə başlayan “Azad İstehlakçılar Birliyi”-dir. Birliyin əsas məqsədi istehlakçıların hüquqlarını qorumaq və əhali arasında maarifçilik işi aparmaqdır. Birliyin fəaliyyətə başlaması “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” qanunun tələblərinə riayət edilməsinə praktiki cəhətdən effektiv təsir göstərmişdir. Belə ki, Azad İstehlakçılar Birliyi ictimai birlik kimi istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində ödənişsiz əsaslarla fəaliyyət göstərir. [17, s.26-27] Birlik həmçinin istehlakçı hüquqlarının qorunması məqsədilə məhkəmə iddialarının qaldırılması fəaliyyətini də həyata keçirir.

Azad İstehlakçılar Birliyi tərəfindən 1999-2002-ci ildə antitütün təbliğatı aparılmış və onun təsiri ilə tütün məmulatlarının reklamı, Azərbaycanda filtrsiz siqaretlərin istehsalı və satışı qadağan edilmişdir. Nəticədə Azərbaycanın əmtəə bazarından 6 növ təhlükəli siqaret yığışdırılmış, ilk dəfə təhlükəli malların ictimai məhv edilməsini həyata keçirmişdir. Birlik bu faəliyyətləri sonradan da davam etdirmişdir. Məsələn, 1999-cu ilin 2 ayı ərzində Bakı şəhərində ərzaq mağazalarından yararlılıq müddəti keçdiyi üçün 4,5 ton şokolad yığışdırılıb və məhv edilmişdir. Azad İstehlakçılar Birliyi fəaliyyətində boykot yolundan da istifadə edərək Azərbaycanın əmtəə bazarından 20 növ təhlükəli ərzaq malını çıxara bilmişdir. [17, s.26]

2013-cü ildən Azad İstehlakçılar Birliyi Azərbaycanda istehsal olunan məhsullara Azərbaycan İstehlakçılarının Qida Təhlükəsizliyi Nişanını (AİQTN) verir. Bununla yanaşı, 1998-ci ildən istehlakçı hüquqlarını qoruyan Zaqafqaziya Federasiyasının və mərkəzi Londonda yerləşən Consumer International (Cİ) təşkilatının üzvüdür və bu təşkilat vasitəsilə dünyanın 125 ölkəsi ilə əlaqə saxlayır. [62]

Türkiyə Respublikasında 8 sentyabr 1995-ci ildə qüvvəyə minmiş 4077 saylı “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qanun ölkə ərazisində istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində ən mühüm yeniliklərdən biri olmuşdur. Qanunun məqsədi tələblərə uyğun olaraq istehlakçının sağlamlığı, təhlükəsizliyi və iqtisadi mənafelərini qorunmaq, dəymiş ziyanın ödənilməsini təmin etmək, onları ekoloji təhlükələrdən qorumaq və istehlakçıların özlərini qorumaq cəhdlərini təşviq etmək üçün tədbirlər görməkdən ibarət olmuşdur. [54, s.39]
İstehlakçının hüquq və mənafelərini son illərdə qlobal dəyişikliklərə qarşı qorumaq məqsədilə bu sahədəki qanunvericilik aktlarına yeni hüquqi tənzimləmələr edilmiş, 6502 saylı “İstehlakçının Müdafiəsi haqqında” yeni Qanun 28 may 2014-cü il tarixində qüvvəyə minmişdir.

İstehlakçıların Qanunla verilmiş hüquqlarını həyata keçirərkən yaşadıqları çətinliklər hökumət və özəl istehlakçı təşkilatlarını bu məsələ üzərində işləməyə sövq etmişdir. Bu sahədə mübahisələrin kvazi-leqal və ya qanuni vasitələrlə həlli və ya istehlakçının hüquqlarını müdafiə etmək üçün alternativ həll yolları hazırlanmışdır. Alternativ vasitələrə əlavə olaraq, istehlakçılara öz hüquqlarını müdafiə etməyə kömək etmək üçün istehlakçı mübahisələri üzrə sadələşdirilmiş məhkəmə icraatları ilə fəaliyyət göstərən məhkəmələr və İstehlakçı Məhkəmələri yaradılmışdır [38, 39]

Həmçinin Gömrük və Ticarət Nazirliyi yanında İstehlakçıların Hüquqlarının Müdafiəsi və Bazara Nəzarət Baş İdarəsi istehlakçı şikayətlərinin həllində mühüm rol oynayır. İstehlakçılar öz hüquqlarını müdafiə etmək üçün bələdiyyələrə və özəl istehlakçı təşkilatlarına, peşə palatalarına da müraciət edə bilərlər. Bələdiyyələr “zabıta” qüvvələrinin köməyi ilə istehlakçıların sağlamlığı və təhlükəsizliyi kimi məsələlərlə bağlı bazarda yoxlamalar aparır. Elm, Sənaye və Texnologiya Nazirliyi nəzdində aparılan metrologiya və standartlaşdırma işləri ilə sənaye məhsullarının təhlükəsizliyi və təftişi çərçivəsində istehlakçı hüquqlarının qorunması üçün müraciətlər edilə bilər. [38, 6-cı mad]

Göstərilənlərdən başqa istehlakçıların hüquqlarını müdafiə etmək üçün aşağıdakı hüquqi müdafiə vasitələrindən də istifadə edə bilərlər:

* **Reklam Şurası (Reklam Konseyi)**

Reklam Şurası qanunla müəyyən edilən istehlakçı təşkilatıdır. “İstehlakçının hüquqlarının müdafiəsi haqqında” qanunun 6-cı hissəsinə əsasən Reklam Şurası ticarət reklamlarında riayət edilməli olan prinsipləri müəyyən etmək və istehlakçının haqsız ticarət tətbiqlərindən qorunması üçün tədbirlər görmək səlahiyyətinə malik təşkilatdır. Reklam Şurası istehlakçıların hüquqlarının pozulması hallarında sanksiya tətbiq etmək səlahiyyətinə də malikdir. [41, 7-ci mad]
* **İstehlak Şurası (Tüketici Konseyi)**

Qanunun 7-ci hissəsində göstərilən istehlakçı təşkilatlarında biri də İstehlakçı Şurasıdır. İstehlakçıların problem və ehtiyaclarının müəyyən edilməsi və onların mənafelərinin müdafiəsi ilə bağlı zəruri tədbirlərin araşdırılması, habelə müvafiq Qanunun tətbiqi ilə bağlı görüləcək tədbirlərə dair rəylərin verilməsi məqsədilə İstehlak Şurası Nazirliyin razılığı ilə ildə bir dəfədən az olmayaraq toplanır. İstehlakçıların problemlərini universal istehlakçı hüquqları çərçivəsində qiymətləndirərək həll etmək üçün tədbirlər görmək, istehlakçıların maarifləndirilməsi ilə bağlı tövsiyələr vermək Şuranın vəzifələri sırasındadır. [40, 7,8-ci mad]

* **İstehlakçı Arbitraj Komitələri (Tüketici Hakem Heyetleri)**

İstehlakçı Arbitraj Komitələri Gömrük və Ticarət Nazirliyi tərəfindən hazırlanmış və qüvvəyə minmiş 6502 saylı Qanunla yaradılmışdır. İstehlakçı Arbitraj Komitələrinin yaradılmasında məqsəd istehlakçıların hüquqi mübahisələrini tez və ödənişsiz həll etmək istəyidir. Qanunda göstərilmişdir ki, Nazirlik yarana biləcək mübahisələrin həlli yollarını tapmaq üçün əyalət və rayon mərkəzlərində ən azı bir istehlakçı arbitraj komissiyasının yaradılmasına cavabdehdir. Arbitraj Komitəsinin üzvləri bələdiyyə nümayəndəsi, Vəkillər Kollegiyasının nümayəndəsi, Ticarət və Sənaye Palatası və ya Ticarət Palatası və istehlakçı təşkilatlarının nümayəndəsi daxil olmaqla, ümumilikdə 5 nəfərdən ibarət olur. [40, 6,7-ci mad]

* **İstehlakçı Məhkəmələri (Tüketici Mahkemeleri)**

Nəhayət sonuncu və digərləri ilə müqayisədə əsas hüquq müdafiə vasitəsi kimi yuxarıda da adını çəkdiyimiz İstehlakçı məhkəmələri çıxış edir. Bu Məhkəmələr istehlakçılarla bağlı münasibətlərdən yarana biləcək mübahisələrlə bağlı işlərə baxır. İstehlakçı iddiaları istehlakçının yaşadığı yer üzrə İstehlakçılar Məhkəməsinə verilə bilər. Müvafiq qanunun 73-cü maddəsinin 8-ci bəndinə əsasən "İstehlakçı məhkəmələri tərəfindən verilən yekun qərarlar Milli Məhkəmə Şəbəkəsi İnformasiya Sistemi vasitəsilə Nazirliyə ötürülür. İstehlakçı arbitraj komitələrinin qərarlarından verilən şikayətlərlə bağlı qəbul edilmiş qərarlar qəbul edildikdən sonra müvafiq istehlakçı arbitraj komitəsinə göndərilir.
Müqayisəli tədqiqatın nəticəsi göstərir ki, hər iki ölkədə istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi vasitələri kifayət qədər effektiv fəaliyyət göstərir. Lakin Türkiyə Respublikasında hüquq müdafiə vasitələrinin sayının ölkəmizlə müqayisədə çoxluğu xüsusi diqqət yetirilməli haldır. Azərbaycanda istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində atılmalı olan əsas addımlar hüquq müdafiə vasitələrinin sayının artırılmasıdır. Mövcud müdafiə vasitələrinin fəaliyyəti hər nə qədər effektiv olsa da, onların saylarının azlığı iş yükünün artmasına və bununla əlaqəli digər problemlərin yaranmasına gətirib çıxarır. Azərbaycan Respublikasıda iqtisadiyyatının inkişaf etməsi istehlakçıların hüquqlarının qorunmasını daha da zəruri edir. Bu sahədə görülməli olan tədbirlər barədə təkliflərimizi tədqiqatın nəticə hissəsində bildirəcəyik.
İqtisadiyyatının davamlı və tarazlı inkişafının, habelə iqtisadi artımın təmin edilməsi hazırda bütün dünya dövlətləri üçün prioritet vəzifədir. Bu inkişafın və sosial sabitliyin təmin edilməsində sahibkarlıq fəaliyyətinin və kommersiya münasibətlərinin inkişafı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də kommersiya fəaliyyətinin inkişafı üçün şərait yaradılmalı, bu sahədə qabaqcıl inkişaf istiqamətləri müəyyənləşdirilməlidir.

Kommersiya fəaliyyətinin inkişafı dövlətin iqtisadi inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb etsə də, bu fəaliyyətin göstərilməsi zamanı kommersiya hüquq münasibəti subyeklərinin, xüsusilə istehlakçıların hüquqları qorunmalıdır. Kommersiya fəaliyyəti iştirakçılarının hüquq və mənafelərinin qorunması müəyyən tənzimləmələrlə həyata keçirilir.

Bu tənzimetmələr standartlaşdırma və sertifikatlaşdırma kimi məcburi tədbirlər vasitəsilə aparılır. Bu tədbirlər sayəsində bazar münasibətlərinə dövlət nəzarətini həyata keçirmək və sahibkarların fəaliyyəti üçün müəyyən imperativ qaydalar müəyyən etmək olur.

Araşdırmamızın nəticəsində standarlaşdırma fəaliyyəti ilə bağlı bir sıra qlobal və yerli problemləri müəyyən etdik.

Bu sahədə olan başlıca qlobal problem hər bir ölkənin öz iqtisadi maraqlarına, maliyyə durumuna və iqtisadi inkişaf səviyyəsinə uyğun olaraq milli standartlar hazırlamasıdır. Bu isə nisbətən daha az inkişaf etmiş ölkələrin inkişaf etmiş ölkələrin bazarlarına çıxışını məhdudlaşdırır. İnkişaf etmiş ölkələrin tələb etdikləri standartlar bazara mal ixrac etmək istəyən az inkişaf etmiş ölkələrin ixracatçıları üçün əlavə maddi resurs tələb edir və ya bir çox hallarda ixracatın qarşısını alır. Məhz bu səbəbdən inkişaf etmiş dövlətlərin standartlar müəyyənləşdirərkən iqtisadi əlaqələr qurduqları ölkələrin inkişaf tempini nəzərə almaları məqsədəmüvafiqdir.

Azərbaycanda standartlaşdırma fəaliyyəti ilə bağlı əsas problem isə bir sıra kommersiya fəaliyyəti subyektlərinin standartlara diqqət yetirməsinin əsas məqsədinin iqtisadi və sosial səmərə əldə etmək olmamasıdır. Sahibkarların standartlarla bağlı
sertifikatları əldə etməkdə əsas məqsədləri hər hansı tenderdə iştirak etmək və ya böyük sifarişləri qəbul etməkdir. Bu da həmin subyektlərin standartlaşdırma sertifikatı aldıqdan sonra standaratlara riayət etməmələrinə gətirib çıxarır. Bu problemin qarşısını almaq üçün müvafiq sahədə dövlət nəzarəti artırılmalı, standartların tətbiqi mütəmadi yoxlanmalıdır.

Adətən istehlakçıların hüquqları ilə bağlı iddiaların qiyməti yüksək olmadığından istehlakçılar hüquqlarını müdafiə etməkdə o qədər də maraqlı olmurlar. Lakin istehlakçıların hüquqlarının qorunması tarazlı sosial-iqtisadi inkişaf üçün əhəmiyyət kəsb etdiyindən qanunvericilikdə dövlət rüsumundan azad olma və məhkəmə aiddiyyətinin seçilməsi kimi istehlakçılar üçün stimullaşdırıcı normalar nəzərdə tutulmuşdur. Buna baxmayaraq bu sahədəki stimullaşdırıcı normaların sayının artırılması və istehlakçılara hüquqlarını daha asan müdafiə etmək imkanlarının tanınması daha yaxşı olardı.

İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi ilə əlaqədar mövcud problemlərinin aradan qaldırılması üçün görülməli olan ilkin tədbirlər müvafiq sahədəki maarifləndirmə işlərinin artırılması olmalıdır. Əksər hallarda istehlakçılar məlumatsızlıqları ucbatından lazımi keyfiyyətdə olmayan məhsul almalarına baxmayaraq, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hüquqlarında istifadə etmirlər. Buna görə də Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti maarifləndirmə tədbirləri ilə bağlı yeni layihələr həyata keçirməli, istehlakçı hüquqlarının müdafiəsinin sosial media kompaniyası aparılmalıdır.

Hazırda dünyanın bir çox ölkələrində istehlakçı hüquqları barədə maarifləndirmə tədbirləri çərçivəsində məktəblərdə “istehlakçı hüquqları” fənni tədris olunur. Təəssüf ki, ölkəmizdə bu fənn nəinki məktəblilərə, hüquqşünaslıq ixtisası tələbələrinə belə tədris edilmir. Bu sahənin iqtisadi və sosial cəhətdən əhəmiyyəti nəzərə alınaraq hüquqşünaslıq ixtisası tələbələrinin dərs proqramına “istehlakçı hüquqları” fənninin əlavə edilməsi tərəfimizdən təklif olunur.

İstehlakçıların hüquqlarını müdafiə etməmələri həmişə məlumatsızlıqdan qaynaqlanmır. Bəzi hallarda istehlakçılar uzun müddət davam edəcək məhkəmə proseslərində iştirak etmək yerinə, hüquqlarının pozulmasına göz yumurlar. Bunun
qarşısını almaq üçün istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsinədə yaranan mübahisələrin alternativ həlli üsulları müəyyənləşdirilməlidir.

Tədqiqatımızda göstərdiyimiz Türkiyə modeli nümunə kimi qiymətləndirilərək müxtəlif mübahisələrin alternativ həlli üsulları formalaşdırıla bilər. Bildiyimiz kimi, 2021-ci ilin iyul ayından etibarən ölkə ərazisində ailə, əmək və kommersiya münasibətlərindən irəli gələn mübahisələr üzrə məhkəməyə müraciət etməzdən öncə ilkin mediasiya sessiyalarında məcburi iştirak tələb olunur. İstehlakçıların hüquqları ilə bağlı mübahisələrin alternativ həlli üsulu kimi məcburi mediasiya sessiyalarında iştirak tələb oluna bilər. Lakin hazırda mediasiya prosesi barədə cəmiyyətdə məlumatlılıq səviyyəsinin az olmasını nəzərə alsaq, bu yolun kifayət qədər səmərəli olmayacağını deyə bilərik. Bununla belə mediasiyanın üstün tərəfləri nəzərə alındıqda yaxın gələcəkdə mediasiya barədə məlumatlılığın cəmiyyətdə artacağı və insanlarda mediasiyada iştiraka maraq yaranacağı təqdirdə istehlakçıların hüquqları ilə bağlı yaranan mübahisələrdə də ilkin mediasiya proseslərində məcburi iştirak tələbi qanunvericiliyə əlavə edilə bilər.

İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində müəyyən etdiyimiz digər bir problem istehlakçı birliklərinin sayıdır. Hazırda ölkə ərazisində fəaliyyət göstərən yeganə istehlakçı birliyi “Azad İstehlakçılar Birliyi” İctimai Birliyidir. Yalnız bir birlik olduğundan bu sahədəki bütün ictimai fəaliyyət həmin istehlakçı birliyinin üzərinə düşür. Başqa istehlakçı birliklərinin yaradılması istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi sahəsində maarifləndirmə işlərini sürətləndirə, istehlakçıları hüquqlarının müdafiəsinə təşviq edə və istehlak bazarının qanunvericiliyin tələblərinə uyğunluğuna ictimai nəzarəti gücləndirə bilər.
# İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

## Azərbaycan dilində:

1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. “Hüquq Yayın Evi”, 92 səh. (2017);

2. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi. Hüquq ədəbiyyatı nəşriyyatı. Bakı: Digesta, 2021;

3. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prossesual Məcəlləsi. Hüquq ədəbiyyatı nəşriyyatı. Bakı: Digesta, 2021;

4. “Dövlət Rüsumu haqqında” 4 dekabr 2001-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Qanunu;

5. “Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında” 26 iyun 1997-ci il tarixli Azərbaycan Respublikasının Qanunu;

6. “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” 19 sentyabr 1995-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Qanunu;

7. “Standartlaşdırma haqqında” 17 may 2019-cu il tarixli Azərbaycan Respublikasının Qanunu;

8. “Standartlaşdırma haqqında” 17 may 2019-cu il tarixli Azərbaycan Respublikasının Qanununun tətbiqi barədə 12 iyul 2019-cu il tarixli 780 nömrəli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı;

9. “İstehlak bazarına nəzarət, standartlaşdırma, metrologiya və əqli mülkiyyət hüquqları obyektlərinin mühafizəsi sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” 20 aprel 2018-ci il tarixli 5 nömrəli Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı;

10. “Azərbaycan Respublikası ərazisində pərakəndə ticarət obyektlərində dəyişdirilməli olmayan malların siyahısı haqqında” 21 may 1998-ci il 114 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı;
11. “Azərbaycan Respublikasında ticarət, ictimai iaşə, məişət və digər növ xidmət Qaydalarının təsdiq edilməsi haqqında” 3 aprel 2014-cü il 94 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı;

12. “Uyğunluq sertifikatının forması, uyğunluq nişanından istifadə və verilməsi Qaydaları haqqında” 7 oktyabr 2020-ci il tarixli 377 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı;

13. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 dekabr 2012-ci il tarixli 800 nömrəli Fərmanı ilə təsdiqlənmiş “Azərbaycan 2020: gələcəyə baxış” İnkişaf Konsepsiyası;

14. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 31 avqust 2009-cu il tarixli 155 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi haqqında” Əsasnamə;

15. Bazar iqtisadiyyatı terminləri lüğəti–Bakı: Azərbaycan, 1993;

16. Aslanov, S.X. Sahibkarlıq hüququ. / S.X.Aslanov. Bakı: “Digesta” nəşriyyatı, – 2005. – 496 s;

17. Hüseynov, Ə. İstehlakçıların hüquqları. / Ə. Hüseynov. Bakı: İnam plüralizm mərkəzi, – 2000. – 32s;

18. Hacıyev, F.H. İstehlakçı biliklərinin əsasları. / F.H Hacıyev, E.M.Hüseynov – Bakı, – 2007. – 137s;

19. İsayev, S.Z. İqtisadi hüquq. Dərslik. / S.Z.İsayev, S.M.Tanrıverdiyev – Bakı: İqtisad Universiteti Nəşriyyatı, – 2013. – 360s;

20. Mikayılov, E.Ə. Azərbaycanda beynəlxalq standartların tətbiqi sahəsində mövcud vəziyyət, Araşdırma nəticələrinin anlitik hesabatı. / E.Ə Mikayılov. – Bakı: İndiqo, 2006. – 30 s;

21. Mikayılov, E.Ə. Azərbaycanın milli standartlaşdırma sisteminin beynəlxalq tələblərə uyğunlaşdırılması. Dissertasiya. / E.Ə Mikayılov. Bakı, – 2017. – 154s;

22. Məmmədov, N.R. Standartlaşdırmanın əsasları. Dərslik. / N.R.Məmmədov. Bakı: Elm, – 2002. – 388s.
23. Aslan, İ. Yılmaz "6502 Sayılı Kanuna Göre Tüketici Hukuku", 5. Baskı, İstanbul, Ekin Yayınevi, 2015, 276s;

24. Aynur Karacan "Standardlaşmanın üretici açısından ekonomik ve sosyal yararları" Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 1996, 119s;

25. Babaoğul Müberra, Altıok Nihal "Evrensel Tüketici Hakları", Tüketici Yazıları I, Hacettepe Üniversitesi Tüpadem, Ankara, 2017, 320s;

26. Bedri Kamil Onur Taş. "Standardizasyonun makroekonomik etkileri", 103s;

27. Birkan Öner. Üretici ve Sanayici Açısından Ekonomide ve Dışa Açılmada Standardizasyon, 1987, 23s;

28. Celal Göle, "AET ve Tüketicinin Korunması", Ankara Üniversitesi SBFD, C. 34, S. 1, Ankara, 1979, 180s;

29. "Eğitimde standardizasyonun önemi", TSE yayını, Ankara, 2011;

30. Ersoy Arif. Kalitenin Geliştirilmesinde ve Talebin Artırılmasında Standardizasyonun önemi, Mart 1987. 270 s;

31. Orhan Küçük, "Standardizasyon ve Kalite", Seçkin yayın evi, 2004, 208s;

32. Mehmet OLUÇ "Pazarlamanın ilkeleri ve Türkiye'de uyglamaları" 2. Baskı Cilt 1. 1.U. Yayım, ist., 1970. 300s;

33. Recep, "Hukuksal Açıdan Kamu Alacağı Kavramı", TAAD, Y. 4, S. 15, Ekim, 2013, 214s;

34. Reha Poroy, "Tüketicinin Korunmasına İlişkin Bazı Özel Hukuk Sorunları", Ord. Prof. Dr. Halil Arslanlı Anısına Armağan, İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1978, 516s;

35. Standart nedir? TSE yayını, Ankara, 1994;

36. Standardlaştırma ve türkiyedeki uygulamaları İ.taner berkün : saim toroman matbaası, 1975Yayın Yeri: ANKARA;

37. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun 4077 sayılı;
38. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun 6502 sayılı;

39. Tüketici Hakem Heyetleri Yönetmeliği 29188 sayılı;

40. Tüketici Konseyi Yönetmeliği 29051 sayılı;

41. Reklam Konseyi Yönetmeliği 29215 sayılı;

42. Tüketici Hakem Heyeti Raportörlüğü Yönetmeliği 29188 sayılı;

43. Yamakoğlu Aziz Osman. Avrupa Topluluğu ile Bütünleşmede Standardizasyonun yeri ve önemi, İstanbul, 2005, 354s;

44. Yeşim M. Atamer, “Tüketici Hukukunun Gelişimi: Dünü, Bugünü ve Yarını”, Tüketicilerin Korunması Semineri 2-4 Kasım, Türkiye Adalet Akademisi Yayınları, 2007, 21s;

45. Yıldırım Kılkış "Pazarlama Satış Satıcılık", Arpaz Matbaacılık, 2013, 222s.

## İngilis dilində

46. Campbell, Robert; Pentz, Ed; Borthwick, Ian (2012). Academic and Professional Publishing. Chandos Publishing. p. 9;

47. Christian Wolf, Moritz von Bismarck, “Trader, Entrepreneur, Consumer – When German Civil Code, When German Commercial Code, When Consumer Law Applies?, Rechtsbrücke, 2013, p. 215;

48. Corrardi, Antonella “International Law And Consumer Protection: The History Of Consumer Protection” GlobaLex, (http://www.nyulawglobal.org/);

49. Directive 2011/83/EU of the European Parliament and of the Council of 25 October 2011 on Consumer Rights;

50. Kathleen Gutman, “Development of Consumer Law in the US: Comparisons with the EU Experience”, Journal of European Consumer and Law, 2012, pp. 212;

51. Lucas Wüsthof, “Conference Report: History of Consumer Law”, Karl Harter, Journal of European Consumer and Market Law, I. 4, 2013, pp. 240;
52. Rooy, "Consumer Law: The first Fifty Years", Journal of European Consumer and Market Law, Issue 4, 2012, pp. 209;

53. SANDERS, T.R.B., "The Aims and Principles of Standardization", ISO, Switzerland, 1980;

54. "Special Message to the Congress on Protecting the Consumer Interest";

55. WTO Analytical Index: Guide to WTO law and practise. United Kingdom: Cambridge University press, 2007, 732 p;

56. WTO World Trade Report 2005: Exploring the links between Trade, Standards and the WTO, Geneva: World Trade Organization, 2005, 277 p.

## Fransız dilində

57. Alice Turinetti "La Normalisation", Connaissances & savoirs; Connaissances et savoirs édition (10 septembre 2018), p 338;

58. Nations Unies "Principes directeurs pour la protection du consommateur", p35.
# İnternet resursları

59. Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutunun rəsmi veb-saytı
http://azstand.gov.az/az;

60. Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutunun rəsmi veb-saytı "Milli Texniki komitələr" http://azstand.gov.az/az/static/13;

61. ISO official website "About Us" section https://www.iso.org/about-us.html;

62. Members of International Consumers
https://www.consumersinternational.org/members/members/independent-consumers-union-icu/;

63. Nurlan Məmmədli "ISO standartları nədir? Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilat" https://pronurlanmammadli.wordpress.com/2017/10/22/iso-standartlari;

64. Zahid İSAYEV "İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi daha da gücləndiriləcəkdir" https://www.economy.gov.az/article/zahid-m-meqale/21780.