# Przyczynek do teratologji i biologji kwiatów storczyków krajowych.

(Contribution à la tératologie et biologie des fleurs des Orchidées indigènes).

Napisała

ZOFJA TESKA-DEMIANOWICZOWA.

(Tablica XIII).

Badając w Zakładzie Systematyki Roślin pod kierunkiem prof. B. Hryniewieckiego ekologię zapylenia storczyków krajowych, natrafiłam na parę nowych faktów, które podaję do wiadomości.

## I. Orchis latifolius L. Okaz teratologiczny.

Na jednym z okazów *Orchis latifolius* L., zebranym przeze mnie na łąkach pod Lublinem, znalazłam kwiat, który z pozoru niczem się nie różnił od innych normalnych, ale po bliższem rozpatrzeniu okazało się, że niema zupełnie pylnika. Rostellum i jego wyrostek błoniasty były zupełnie dobrze rozwinięte (tabl. XIII, rys. 2 i 3) i częściowo przyrośnięte do jednego z płatków (rys. 3 i 4). Rostellum nawet dawało się opuszczać i następnie, po ustaniu nacisku, wracało na swoje dawne miejsce. Znamię było również dobrze wykształcone (rys. 2 i 3).

W literaturze podobnego wypadku nie spotkałam. Penzig<fnref n="1" />) tylko podaje u *O. maculatus* L. występowanie kwiatów bez organów płciowych, a u *Orchis masculus* kwiatów o pręcikach zamienionych w liściaste formy.

Okaz ten, posiadający dobrze wykształcone rostellum, przy perfectnym braku pylnika, zdaniem mojem może służyć jako morfologiczny dowód, że rostellum jest przekształconem znamieniem.

<footnote n="1">¹) Penzig, O. Pflanzen-Teratologie. Bd. III. Berlin, 1922. P. 297—302.</footnote>
## II. Kiełkowanie pyłku w pyłniku u *Orchis latifolius* L. i *Epipactis rubiginosa* Gaud.

Już K. Darwin<fnref n="1" />) zauważył w kilku kwiatach teratologicznych „demi-monstrueuses“ *Malaxis paludosa* (L.) Sw. i *Aeras antropophora*, oraz w normalnych kwiatach *Neotia nidus avis* (L.) Rich. pyłek kiełkujący już w pyłniku.

To samo zjawisko udało mi się zaobserwować u gatunku *Orchis latifolius* L. i *Epipactis rubiginosa* Gaud. (Tab. XIII, rys. 7 i 8).

Badając pyłek jednego z kwiatów *Orchis latifolius* L., zauważyłam, że duża ilość ziarnek pyłku wydała długą łagiewkę.

Kwiat ten, jeden ze starszych, gdyż mieścił się u podstawy kwiato-stanu, prawdopodobnie bardzo długo czekał na odwiedziny owadów. Przypuszczalnie deszcze przeszkodziły temu a zarazem przygotowały odpowiednie podłoże do kiełkowania pyłku, gdyż jak wiadomo wilgoć i ciepło sprzyjają temu.

To samo zauważyłam u *Epipactis rubiginosa* Gaud. W tym wy-padku zjawisko to było posunięte tak daleko, że często spotykałam tetrady o wszystkich 4 ziarnkach pyłku kiełkujących, jak to widzimy na rysunku.

*Orchis latifolius* L. zebrałam w maju 1926 r. na łakach pod Lublinem, *Epipactis rubiginosa* Gaud. 25. VII. 1927 r. w Jaszczurówce pod Zakopanem.

Zakład Systematyki i Geografii Roślin Uniwersytetu Warszawskiego.

### Objaśnienie tablicy XIII.

Rys. 1—6. *Orchis latifolius* L.

Rys. 1. Kwiat normalny widziany z przodu × 3.

Rys. 2. Kwiat teratologiczny widziany z przodu × 3.

Rys. 3. Część gynostemium kwiatu normalnego widziana z przodu × 10.

Rys. 4. Kwiat teratologiczny widziany z boku, pozbawiony działków i płatków (prócz jednego) tworzących him × 5.

Rys. 5. Rostellum wraz z wyrostkiem błoniastym kwiatu teratologicznego × 10.

Rys. 6. Część gynostemium kwiatu normalnego widziana z przodu × 10.

Rys. 7. *Orchis latifolius* L. — kiełkujący pyłek × 320.

Rys. 8. *Epipactis rubiginosa* Gaud. — kiełkujący pyłek × 320. a — pyłnik, pr — prątniczki, r — rostellum, wr — wyrostek błoniasty rostellum, zn — znamię, w — warżka, pł — płatek.

<footnote n="1">¹) Darwin, Ch. De la fécondation des Orchidées par les insectes. Paris 1870.</footnote>
## Explication de la planche X.

Fig. 1—6. *Orchis latifolius* L.

Fig. 1. Fleur normale vue en face ×3.

Fig. 2. Fleur tératologique vue en face ×3.

Fig. 3. Partie de gynostème de la fleur tératologique vue en face ×10.

Fig. 4. Fleur tératologique vue en flanc privée de sépales et de pétales (sauf un), qui forment la casque ×5.

Fig. 5. Rostellum avec pièce membraneuse de la fleur tératologique ×10.

Fig. 6. Partie de gynostème de la fleur normale vue en face ×10.

Fig. 7. *Orchis latifolius* L. — gérmination de pollen ×320.

Fig. 8. *Epipactis rubiginosa* Gaud. — gérmination de pollen ×320. a — anthère, pr — staminodes, r — rostellum, wr — pièce membraneuse de rostellum, zn — stigmate, w — labellum, pt — pétale.

## Résumé.

Pendant ses recherches sur la fécondation des Orchidées indigènes l'auteur a trouvé deux cas interessants :

1. On a trouvé sur une prairie près de Lublin un exemplaire tératologique d*Orchis latifolius*, privé de l'anthère mais avec rostellum et stigmate bien développés (fig. 2, 3, 4 et 5), ce qui démontre bien que rostellum est au point de vue morphologique une transformation du stigmate.

2. On a constaté la germination du pollen et l'apparition des tubes polliniques dans les anthères des fleurs d*Orchis latifolius* L. et d*Epipactis rubiginosa* Gaud. (fig. 7, 8).

Institut de Botanique Systématique et de Phytogéographie de l'Université de Varsovie.
<figure><img src="image_1.png" /></figure>

1

<figure><img src="image_2.png" /></figure>

2

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

3

<figure><img src="image_4.png" /></figure>

4

<figure><img src="image_5.png" /></figure>

5

<figure><img src="image_6.png" /></figure>

6

<figure><img src="image_7.png" /></figure>

7

<figure><img src="image_8.png" /></figure>

8