# Japoński soft power: wykorzystanie kultury w budowaniu pozycji Japonii na arenie międzynarodowej

Tomasz Burdzik

► To cite this version:

Tomasz Burdzik. Japoński soft power: wykorzystanie kultury w budowaniu pozycji Japonii na arenie międzynarodowej. Kultura-Historia-Globalizacja, 2018, 23, pp.29-38. hprints-01817946

HAL Id: hprints-01817946

https://hal-hprints.archives-ouvertes.fr/hprints-01817946

Submitted on 18 Jun 2018

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

Distributed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
# JAPOŃSKI SOFT POWER: WYKORZYSTANIE KULTURY W BUDOWANIU POZYCJI JAPONII NA ARENIE MIĘDZYNARODOWEJ

## WSTĘP

Współczesna kultura japońska jest nierozłącznie związana z gospodarką. Japonia osiągnęła swoje obecne znaczenie polityczne oraz gospodarcze dzięki sprawnej realizacji konceptu *soft power*. Wprowadził je do międzynarodowego obiegu amerykański politolog Joseph Nye Jr., dla którego *soft power* jest definiowane jako umiejętności osiągnięcia celów poprzez atrakcyjność danego państwa aniżeli czynniki ekonomiczne czy też militarne (Nye Jr., 2005). Japoński rząd świado-my swoich atutów, skwapliwie korzysta z możliwości prowadzenia polityki dzięki *soft power*, która jest przedmiotem licznych studiów (Chitty, Ji, Rawnsley, Hayden, 2016; Hayden, 2012; Heng, 2010; Ilgen, 2016; Lam, 2007; McGray, 2002).

Koncepcja *soft power*, przedstawiona przez Nye'a, w odniesieniu do Japonii została skonkrety-zowana przez Douglasa McGraya w artykule *Japan's Gross National Cool*, opisującym działania ja-pońskiego rządu (Daliot-Bul, 2009; McGray, 2002). McGray konkluduje, iż po japońskiej stagna-cji gospodarczej lat 90. XX wieku, to właśnie japońska kultura przyczyniała się — jak również nadal przyczynia — do wzrostu gospodarczego oraz wzmocnienia prestiżu państwa na arenie międzynarodowej. Mówiąc o czynniku kulturowym, nie można pominąć politycznego zaangażo-wania jako jednego z elementów *soft power* wyartykułowanych przez Nye'a. Japonia uchodzi za jednego z najbliższych sojuszników Stanów Zjednoczonych, budując swój wizerunek jako wdra-żającego „zachodnie wartości” (takie jak demokracja, działania na rzecz pokoju) na Dalekim Wschodzie.

Tekst przedstawia realizowanie konceptu *soft power* przez japoński rząd, przyczyny dla których *soft power* jest chętnie wykorzystywany przez japońskich decydentów, jak również w konkluzji wskazuje, z jakiego powodu japoński *soft power* nie może być reprezentatywny dla opisu japońskiej kultury.

## POJĘCIE SOFT POWER

Znaczenie strategii *soft power* wzrastało na przestrzeni lat jako swoistego rodzaju uzupełnienie dla dotychczasowego definiowania potencjału państwa na arenie międzynarodowej poprzez po-
siadana siłę militarną czy też gospodarkę. Koncepcja *soft power* jest diametralnie odmienna od tzw. „hard power”, zazwyczaj rozumianej jako podejmowanie działań militarnych. Zasoby *hard power* (siły zbrojne, potencjał ekonomiczny) są wyłączną domeną państwa, odmiennie niż w przypadku *soft power*, gdzie jej dysponentami są placówki kulturalne, instytucje naukowe, przedsiębiorstwa. O ile zasoby *hard power* są wykorzystywane w wyjątkowych sytuacjach, o tyle zasoby *soft power* są w nieustannym użytku, niezależnie od woli politycznych decydentów.

Mówiąc o *soft power* i zaangażowaniu pozarządowych organizacji w realizację *soft power* warto wspomnieć o pojęciu tzw. dyplomacji publicznej (ang. *public diplomacy*) rozumianej jako pozarządowe prowadzenie działań kształtujących stosunki międzynarodowe. Pojęcie dyplomacji publicznej zostało wyartykułowane w 1965 r. przez Edmunda Gulliona, dziekana Fletcher School of Law and Diplomacy na Tufts University jako synonim, mogącego budzić negatywne skojarzenia, słowa propaganda (Cull, 2006).

*Soft power* opiera się na trzech fundamentach: kultury, wartości politycznych oraz polityki zagranicznej (Nye Jr., 2006). Są to trzy podstawowe kategorie definiujące *soft power*, jednakże nie można *soft power* zawężać tylko to tych kategorii, ponieważ działania — jak również produkty — mające na celu budowanie kapitału *soft power* danego państwa, stanowią pochodną wielu czynników, przez co wymienione przez Nye’a kategorie będą nakładać się na siebie. Atrakcyjność kulturowa danych produktów nie może być uważana za samo *soft power*, lecz jedynie w kontekście jej wykorzystania.

Niektórzy badacze zauważają, że koncepcja *soft power* jest trudna do jednoznacznego zdefiniowania (Berger, 2010, 567; Melissen, Lee, 2011, 1). Naren Chitty wskazuje, iż *soft power* ma swoje zastosowanie w działaniach odnoszących się do kultury, edukacji, zdrowia, sportu (Chitty, 2016, 18). Jak widać, tam, gdzie rola społeczeństwa jest większa, tam rola *soft power* jest znaczniejsza.

*Soft power* może stanowić jedno z narzędzi polityki zagranicznej państwa, służąc wzrostowi prestiżu państwa. *Soft power* wykorzystując — a zarazem tworząc — wizerunek kultury danego państwa, przyczynia się do wzrostu atrakcyjności państwa na arenie międzynarodowej (Iwabuchi, 2002b; Nye Jr., 2006, 2008). Obecnie trudno sobie wyobrazić znaczące państwo, które nie posiadaloby strategii *soft power* (Roselle, Miskimmon, O'Loughlin, 2014, 71).

*Soft power* może być rozumiane jako wykorzystywanie emocjonalnych form oddziaływania w celu osiągnięcia określonych celów polityki zagranicznej (Kroenig, McAdam, Weber, 2010). Dla Matterna jednym z kluczowych pojęć odnoszących się do *soft power* jest atrakcyjność — istotny jest komunikacyjny aspekt oddziaływania *soft power*, w którym odbiorcy otrzymują określoną treść od nadawcy (Mattern, 2005). Przyjmując taki punkt widzenia, kultura staje się zapleczem *soft power*, z którego należy korzystać w celu realizacji postawionych wytycznych. Warto nadmienić, iż *soft power*
power odnosi się do wkładu państwa do kultury globalnej (Hymans, 2009, 252). *Soft power* jest formą perswazji ukierunkowaną na przekonanie określonej grupy odbiorców do wskazanego punktu widzenia państwa zawartego w dobrach kultury. Jak wskazuje sam Nye Jr., *soft power* powinno być kreowane przez społeczeństwo, nie przez politycznych decydentów (Nye Jr., 2017). Komunikacja między odbiorcą a nadawcą jest osiągana za pomocą symboli kulturowych, które mają na celu wywołanie określonych postaw.

Mówiąc o *soft power*, warto przytoczyć opinię Yinga Fana, dla którego nie może być ono uznawane za zjawisko o ukierunkowanym charakterze (Fan, 2008, 150). Taka opinia może budzić sprzeciw, bowiem właściwie prowadzone wykorzystywanie mediów jest niemalże tożsame z pozytywnym odbiorem promowanych zjawisk, o ile będą one poprzedzone znajomością potrzeb odbiorcy oraz doborem odpowiednich środków przekazu. Dość wspomnieć o zespołach muzycznych (np. japońskich AKB 48, Arashi czy też koreańskich — BIG BANG, BTS), które są narzędziami polityki *soft power* wywołującymi oczekiwane emocje odbiorców. Popularność produktów wykorzystywanych w *soft power* nie jest wynikiem przypadku, lecz zaplanowanym skutkiem. Należy jednakże zauważyć, iż to nie polityczni decydenci poprzez swój wybór wpływają na skuteczność prowadzonej strategii *soft power*, lecz jest to skutek rozeznania oczekiwań społeczeństw, do których produkty *soft power* są adresowane.

Mówiąc o roli kultury w dysponowaniu *soft power*, można ją interpretować dwojako — zarówno jako zasób, z którego czerpie się produkty wykorzystywane w ramach konceptu *soft power*, jak również jako nośnik, poprzez który *soft power* jest urzeczywistniany.

## SOFT POWER W JAPOŃSKIM WYDANIU

Japonia od wielu lat stanowi przykład państwa wykorzystującego *soft power* w prowadzonej polityce (Watanabe i McConnell, 2008). Ma to wielowymiarowy charakter, który może być opisywany jako pochodna stanu japońskiej kultury uzewnętrznianej w podejmowanych działaniach na arenie międzynarodowej, odbiorze japońskiej kultury za granicą czy też prowadzonych przez Japanię stosunków międzynarodowych (Allison, 2008; Iwabuchi, 2002b, 2015; Nakano, 2008; Otomazgin, 2008). Promowanie japońskiego dziedzictwa (pop-)kulturowego jest jedną z nielicznych form dominacji Japonii w sferze międzynarodowej, na jaką może ona sobie pozwolić, i z jakiej skwapliwie korzysta.

Znacząca rola *soft power* w japońskiej polityce ma swoje źródło w niemożności budowania polityki militarnej na skutek powojennych restrykcji uniemożliwiających rozbudowę potencjału wojskowego.
Za początek działań *soft power* w Japonii należy uznać okres powojenny, szczególnie lata siedemdziesiąte XX wieku, kiedy mamy do czynienia z powstaniem Japan Foundation, organizacji kulturalnej będącej japońskim odpowiednikiem British Council, służącej w swym pierwotnym zamyśle zacieśnianiu współpracy między Japonią a Stanami Zjednoczonymi z racji obawy przed możliwą reaktywacją militaryzmu japońskiego jako wyniku silnej gospodarki. O znaczeniu kultury w służbie polityki nie musiała przekonywać jedynie Japan Foundation — sam premier Japonii, Masayoshi Ōhio, zadeklarował w 1979 r. nastanie „czasu kultury”.

Jednym z czytelnych działań podejmowanych w ramach *soft power* było rozpowszechnianie w Azji w latach osiemdziesiątych XX w. japońskiej telenoweli „Oshin”, dystrybuowanej przy wsparciu Japan Foundation. Było to istotne działanie, ponieważ pozwoliło zaznajomić dotychcza- sowych odbiorców japońskich technologii (samochodów, sprzętu AGD, RTV) z czymś zupełnie odmiennym, wzbogacając postrzeganie Japonii jako kraju nie tylko przemysłowego, ale również oferującego rozrywkę.

Od tego okresu aż do wczesnych początków nowego tysiąclecia prowadzono szereg działań, który zostały zintensyfikowane w okolicach roku 2000. W 2004 r. ówczesny premier Japonii, Juni- chiro Koizumi, powołał liczne grupy robocze, których celem było polityczne wykorzystanie dzie- dzictwa kulturowego Japonii.

Japończycy są świadomi wartości własnego dziedzictwa kulturowego, które spotyka się z za- interesowaniem odbiorców na całym świecie. Politycy znając atut w postaci japońskiego kapitału kulturowego, wykorzystują japońską kulturę jako jedno z narzędzi wzmacniających pozycję Japo- nii na arenie międzynarodowej. Szczególne zaangażowanie w tej materii jest widoczne od czasów byłego premiera Japonii Taro Aso, który podjął wyraźne działania na rzecz promocji japońskiej kultury popularnej. Przy współudziale biznesu zainicjował skoordynowane propagowanie kultury japońskiej na wielu płaszczyznach („MOFA: Speech by Minister for Foreign Affairs Taro Aso at Digital Hollywood University «A New Look at Cultural Diplomacy: A Call to Japan's Cultural Practitioners»”, 2006).

Wśród szeregu działań związanych z realizowaniem strategii *soft power* można wymienić kilka
najbardziej znaczących.

W 2008 r. Doraemon, niebieski kot-robot znany z japońskich mang oraz anime, został usta-
nowiony pierwszym w historii Japonii „anime-ambasadorem” przez japońskie MSZ (MOFA).
Bez wątpienia stanowiło to wymowny przykład rządowego zaangażowania w wykorzystywanie
*soft power*. Jednakże na Doraemonie się nie kończy. W 2009 roku MOFA powołało „ambasadorów
kawaiii” (*kawaii taishī*), wśród których znalazły się trzy znane postacie japońskiej popkultury: Misa-
ko Aoki, Yu Kimura oraz Shizuka Fujioka. Powołanie na tak nietypową funkcję wzbudziło zainteresowanie mediów na całym świecie, służąc jednocześnie promocji Japonii.

Innym przykładem *soft power* jest nagroda MOFA dla najlepszego przebierańca na światowym szczycie cosplay'u przyznawana od 2009 r. W 2011 boysband SMAP został zaangażowany we wzmocnienie relacji japońsko-chińskich poprzez odbycie swoje pierwszego koncertu poza Japonią, właśnie w Pekinie, co mimo swojego pozornie znikomego znaczenia politycznego, miało spore znaczenie symboliczne, a przez to konsekwencje polityczne w postaci ocieplenia stosunków dyplomatycznych między Chinami a Japonią.

Japoński rząd świadomy skuteczności oraz roli *soft power*, zainicjował strategię „Cool Japan”, w ramach której prowadzone są działania promujące japońską kulturę. „Cool Japan” stanowi współpracę japońskiego rządu oraz przedsiębiorstw, które przynosi wymierne efekty dla obu stron: dla rządu, poprzez promowanie prestiżu Japonii jako „dostawcy” zarówno dóbr kulturowych, jak również materialnych, oraz dla przedsiębiorstw, poprzez wzrost zysku wynikającego ze zwiększonego popytu na oferowane dobra. Jednym z donioślejszych świadectw zaangażowania japońskiego rządu w *soft power* może być ceremonia zakończenia igrzysk olimpijskich w Rio de Janeiro w 2016 r., gdzie japoński premier Shinzo Abe wystąpił w przebraniu kultowej postaci z japońskich gier, a mianowicie Super Mario. Bynajmniej nie jest to pierwszy przejaw tak wyraźnego (dosłownego) zaangażowania rządowych notabli w *soft power*, gdyż w 2013 r. Minister Obrony Tomomi Inada wystąpiła w kostiumie cosplayowym na Tokyo Crazy Kawaii Paris. Stanowi to dość wymowne świadectwo siły *soft power* zarówno w wymiarze kulturowym, jak również politycznym.

Wzrost znaczenia japońskiego *soft power* jest w głównej mierze rezultatem popularności japońskiej kultury popularnej. Od wielu lat manga i anime, gry niezmiennie przyciągają uwagę rzesz kolejnych odbiorców spragnionych kontaktu z japońską rozrywką, podobnie jak w szerszym kontekście, estetyką kawaii (Burdzik, 2015; Levi, 2006; Macwilliams, 2008; Winge, 2010).

Anime i manga znajdują odbiorców na całym świecie, zaspokajając gusta odbiorców w różnym wieku oraz poszukujących różnorakiej tematyki. Wymownym świadectwem potwierdzającym znaczenie mangi i anime może być m.in. nagroda Amerykańskiej Akademii Filmowej za najlepszy pełnometrażowy film animowany przyznana w 2003r. anime „Spirited Away: W krainie bogów” w reżyserii Hayao Miyazakiego. Szczególnym przykładem oddziaływania japońskiego *soft power* są fani japońskich produktów (nie tylko mangi i anime), określani mianem *otaku*, jak również liczna społeczność *cosplay* — osób przebierających się za postacie japońskiej kultury popularnej.

Mówiąc o japońskim zaangażowaniu w *soft power*, należy zwrócić uwagę na dwojakie możliwości wynikające z popularności japońskiej kultury popularnej.
Mogą pojawiać się skojarzenia z japońskim nacjonalizmem, który *volens nolens* może zostać odczytany w produktach japońskiego przemysłu rozrywkowego. Interpretowanie japońskiego *soft power* jako środka „japonizacji” zdaje się na wyrost, bowiem nie można zapominać, iż wraz z za-potrzebowaniem na japońskie produkty, nierozłącznie związane są korzyści finansowe. Polityczny (gospodarczy) wymiar *soft power* zdaje się być najbardziej racjonalnym kryterium przemawiającym na rzecz zaangażowania rządu japońskiego w promowaniu japońskiej kultury.

Innym zagadnieniem jest przekazywanie wartości kulturowych charakterystycznych dla spo-
łeczeństwa japońskiego. Zdaje się jednak, że popularność japońskiej kultury popularnej wynika
nie tyle z ich „japońskości” (*nihonjinron*), co właśnie transnacjonalizmu kulturowego przekazu
(*mukokuseki*). *Nihonjinron* (znane również jako *Nihon bunkaron*, *Nihon shakairon*, *Nihonron*) jest defi-
niowane jako zbiór cech określających esencję japońskiej kultury, zachowania — „japońskość”,
związanych z trzema konceptami: narodowości, etniczności oraz kultury, wskazującymi na odręb-
ność Japonii od innych narodów (Kazufumi, Befu, 1993; Sugimoto, 1999). *Mukokuseki* oznaczna
transnarodowość japońskiej kultury, jej uniwersalność (Iwabuchi, 2002a, 28).

Za Stevenem Vertovecem możemy przyjąć, iż pojęcie transnacjonalizmu odnosi się do więzi
oraz interakcji łączących ludzi, tudzież instytucje, ponadnarodowo (Vertovec, 2009). Wspomniane
*mukokuseki* jako cecha produktów promowanych przez japoński *soft power*, jak również fanów ja-
pońskiej kultury popularnej, charakteryzuje się transnacjonalizmem kulturowym.

W 2017 r. w globalnym rankingu *soft power* corocznie opracowywanym przez firmę konsultin-
gową Portland Communications, Japonia znajduje się w światowej czołówce, plasując się na szó-
stym miejscu w skali globalnej i na pierwszym w Azji, co świadczy o skuteczności działań podej-
mowanych przez japoński rząd (Portland Communications, 2017). Nie bez znaczenia jest silna
konkurencja w Azji, w szczególności rosnąca pozycja Chin, jak również olbrzymia popularność
kultury koreańskiej wśród młodzieży (tzw. „koreańska fala” — *hallyu*). Konkurencja Chin, Korei
oraz Indii niewątpliwie działa mobilizująco na prowadzone działania, jednakże należy mieć na
uwadze fakt, iż w przywoływanym rankingu przy ocenie branych jest pod uwagę szereg czynni-
ków, nie tylko kulturowych. Prowadzona przez japoński rząd polityka bezpieczeństwaivi-
rodowego oraz bliski sojusz ze Stanami Zjednoczonymi znacząco wpływają na pozycję Japonii na
arenie międzynarodowej. Pozycja japońskiego *soft power* z perspektywy kulturowej niewątpliwie
uległa zachwianiu przez popularność koreańskiej kultury popularnej. Koreańska muzyka (k-pop),
opery mydlane (k-drama), jedzenie, ubiór, niewątpliwie są znacznie bardziej obecne w świadomo-
ści młodych odbiorców w Azji aniżeli wytwory japońskiego przemysłu kulturowego.

W odniesieniu do Azji warto zaznaczyć, że wizerunek Japonii na arenie międzynarodowej w relacjach z Chinami oraz Koreą Południową ze względu na działania japońskie w czasie II woj-
ny światowej jest trudny a pamięć o japońskich zbrodniach wojennych pozostaje żywa. Jest to widoczne w przypadku wizyt przedstawicieli japońskich władz w sanktuarium Yasakuni, poświęconemu Japończykom zaangażowanym w konflikty zbrojne, które to wizyty wzniecają kontrowersje dyplomatyczne (Pollmann, 2016).

## PODSUMOWANIE

Działania japońskiego rządu, mające na celu promocję tamtejszej kultury, nie powinny stanowić zaskoczenia, bowiem japońska kultura popularna już od wielu lat zdobywa uznanie na całym świecie. Siła japońskich produktów tkwi w ich transnacjonalizmie kulturowym: mimo iż są kojarzone z Japonią, to nie stygmatyzują odbiorców swoim pochodzeniem, są transnarodowe w swej wymowie (mukokuseki). Choć powstają w kręgu kultury azjatyckiej, to — będąc wzorowne na zachodnią modłę — stanowią hybrydę zdolną do adaptacji w każdym zakątku globu, stanowiąc znakomity przykład glokalizacji. Wzajemne oddziaływania procesów globalizacyjnych, jak również tendencji lokalnych, zostały zawarte w tym właśnie pojęciu Rolanda Robertsona, który sprzężenie globalizacji oraz lokalności określił mianem glokalizacji (Robertson, 1994). O ile globalizacja dąży do zatarcia owych różnic w celu ujednolicenia przekazu i obniżenia kosztów produkcji danych dóbr, to glokalizacja zachowuje różnice, które stanowią o atrakcyjności danego towaru, chętnie nabywanego przez odbiorców z różnych kręgów kulturowych, czego dowodem są produkty japońskiej popkultury.

Wykorzystywanie *soft power* nie budzi obiekcji — wręcz zachęca się polityków do stosownego wykorzystywania *soft power* w celach rozrywkowych, np. podczas Igrzysk Olimpijskich w 2020 r., które odbędą się w Tokio (Easton, 2016).

Godne refleksji zdaje się, na ile w rzeczywistości skuteczne są działania rządu japońskiego w utożsamianiu japońskich produktów z krajem pochodzenia. Brak silnego przekazu japońskich wartości w japońskich produktach popkultury może być traktowany jako zarzut względem strategii *soft power*. Z drugiej strony, owa transparentność, „brak wyrazu” (mukosuseki) stanowi przyczynę pozytywnego odbioru japońskiej popkultury na całym świecie. Forma produktu umożliwia asymlację w różnych kulturach, co owocuje popularnością produktów japońskiego przemysłu rozrywkowego. Jednocześnie forma nie pozostawia złudzeń wśród odbiorców, odnośnie pochodzenia japońskich dóbr kultury — są one z łatwością rozpoznawalne dzięki swojej charakterystyczności.

Problemem, jaki nasuwa zastosowanie japońskiego *soft power* jest partykularyzm promowane go przekazu — *soft power* nie może odnosić się do całości japońskiego dziedzictwa kulturowego, jego różnorodności, co trafnie podkreśla Yasushi Watanabe (Watanabe, 2016, 412). To, co jest
dystrybuowane w ramach japońskiego *soft power*, stanowi odpowiedź na oczekiwania odbiorców — nie jest działaniem leżącym wyłącznie w gestii japońskich decydentów.

Można zastanawiać się, jakie będą kolejne poczynania japońskiego rządu mając na uwadze wpływ koreańskiej kultury popularnej (*hallyu*) oraz wzrostu chińskiego *soft power*. Pozostaje czekać i z uwagę śledzić dalsze losy nieuniknionej konfrontacji Azjatów w ramach *soft power*, której wynik będzie miał globalny oddźwięk. Biorąc pod uwagę potencjał demograficzny oraz gospodarczy, już można pokusić się o wskazanie zwycięzcy — Chin, jednak kwestią czasu pozostaje odpowiedź na pytanie, kiedy do tego dojdzie i w jaki sposób.

## Literatura:

Allison, Anne; 2008, The Attraction of the J-Wave for American Youth; w: Yasushi Watanabe, David McConnell (red.), Soft Power Superpowers, New York: M. E. Sharpe, ss. 99-110.

Berger, Thomas; 2010, Japan in Asia: A Hard Case for Soft Power; w: Orbis, vol. 54, Issue 4, ss. 565-582;
https://doi.org/10.1016/j.orbis.2010.07.005

Burdzik, Tomasz; 2015, Kawaii — estetyka made in Japan; w: Kultura Popularna, nr 2 (44), ss. 156-165;
https://doi.org/10.6084/m9.fishshare.2063487

Chitty, Narren; 2016, Soft power, civic virtue and world politics (section overview); w: Narren Chitty; Li Ji; Garry D. Rawnsley; Craig Hayden (red.), The Routledge Handbook of Soft Power, London, New York: Routledge, ss. 9–36.

Chitty, Narren; Li Ji; Garry D. Rawnsley; Craig Hayden; 2016, The Routledge Handbook of Soft Power, London, New York: Routledge.

Cull, Nicholas; 2006, “Public Diplomacy” Before Gullion: The Evolution of a Phrase; w: USC Center on Public Diplomacy; https://uscpublicdiplomacy.org/blog/public-diplomacy-gullion-evolution-phrase, dostęp 23.03.2018.

Daliot-Bul, Michal; 2009, Japan Brand Strategy: The Taming of ‘Cool Japan’ and the Challenges of Cultural Planning in a Postmodern Age; w: Social Science Japan Journal, vol. 12, Issue 2, ss. 247-266;
https://doi.org/10.1093/ssjj/jyp037

Easton, Yukari; 31.08.2016, Tokyo 2020 and Japan's Soft Power; w: The Diplomat;
http://thediplomat.com/2016/08/tokyo-2020-and-japans-soft-power/, dostęp: 23.03.2018.

Fan, Ying; 2008, Soft power: Power of attraction or confusion?; w: Place Branding and Public Diplomacy, vol. 4, Issue 2, ss. 147-158;
https://doi.org/10.1057/pb.2008.4

Hayden, Craig; 2012, The Rhetoric of Soft Power: Public Diplomacy in Global Contexts, Lanham: Lexington Books.

Heng, Yee-Kuang; 2010, Mirror, mirror on the wall, who is the softest of them all? Evaluating Japanese and Chinese strategies in the ‘soft’ power competition era; w: International Relations of the Asia-Pacific, vol. 10, Issue 2, ss. 275-304;
https://doi.org/10.1093/irap/lcp023
Hymans, Jacques E. C.; 2009, India's Soft Power and Vulnerability; w: India Review, vol. 8, Issue 3, ss. 234-265;
https://doi.org/10.1080/14736480903116784

Ilgen, Thomas L. (red.); 2016, Hard Power, Soft Power and the Future of Transatlantic Relations, London, New York: Routledge.

Iwabuchi, Koichi; 2002a, Recentering Globalization: Popular Culture and Japanese Transnationalism, Durham, Lon-
don: Duke University Press.

Iwabuchi, Koichi; 2002b, “Soft” Nationalism and Narcissism: Japanese Popular Culture Goes Global; w: Asian Studies Review, vol. 26, Issue 4, ss. 447-469; https://doi.org/10.1111/1467-8403.00138

Iwabuchi, Koichi; 2015, Pop-culture diplomacy in Japan: soft power, nation branding and the question of ‘international cultural exchange’; w: International Journal of Cultural Policy, vol. 21, Issue 4, ss. 419-432;
https://doi.org/10.1080/10286632.2015.1042469

Kazufumi, Manabe; Harumi Befu; 1993, Japanese Cultural Identity. An Empirical Investigation of Nihonjinron, w: Japanstudien, vol. 4, Issue 1, ss. 89-102; https://doi.org/10.1080/09386491.1993.11827036

Kroenig, Matthew; Melissa McAdam; Steven Weber; 2010, Taking Soft Power Seriously; w: Comparative Strategy, vol. 29, Issue 5, ss. 412-431; https://doi.org/10.1080/01495933.2010.520986

Lam, Peng Er; 2007, Japan's Quest for "Soft Power": Attraction and Limitation; w: East Asia, vol. 24, Issue 4, ss. 349-363; https://doi.org/10.1007/s12140-007-9028-6

Levi, Antonia; 2006, The Americanization of Anime and Manga: Negotiating Popular Culture; w: Steven T. Brown (red.), Cinema Anime, New York: Palgrave Macmillan, ss. 43-63.

Macwilliams, Mark W.; 2008, Japanese Visual Culture: Explorations in the World of Manga and Anime, Oxon, New York: M. E. Sharpe.

Mattern, Janice Bially; 2005, Why ‘Soft Power’ Isn’t So Soft: Representational Force and the Sociolinguistic Construction of Attraction in World Politics; w: Millennium, vol. 33, Issue 3, ss. 583-612;
https://doi.org/10.1177/03058298050330031601

McGray, Douglas; 2002, Japan's gross national cool; w: Foreign policy, vol. 130, ss. 49-54.

Melissen, Jan; Sook-Jong Lee; 2011, Introduction; w: Jan Melissen; Sook-Jong Lee (red.), Public Diplomacy and Soft Power in East Asia, New York: Palgrave Macmillan, ss. 1-9.

MOFA; 28.04.2006, Speech by Minister for Foreign Affairs Taro Aso at Digital Hollywood University, "A New Look at Cultural Diplomacy: A Call to Japan's Cultural Practitioners";
http://www.mofa.go.jp/announce/fm/aso/speech0604-2.html, dostęp: 23.03.2018.

Nakano, Yoshiko; 2008, Shared Memories: Japanese Pop Culture in China; w: Yasushi Watanabe, David McConnell (red.), Soft Power Superpowers, New York: M. E. Sharpe, ss. 111-127.

Nye Jr., Joseph S.; 2005, Soft Power: The Means To Success In World Politics, New York: PublicAffairs.

Nye Jr., Joseph S.; 23.02.2006, Think Again: Soft Power; w: Foreign Policy;
https://foreignpolicy.com/2006/02/23/think-again-soft-power/, dostęp: 23.03.2018.

Nye Jr., Joseph S.; 2008, Public Diplomacy and Soft Power; w: The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, vol. 616, Issue 1, ss. 94-109; https://doi.org/10.1177/0002716207311699

Nye Jr., Joseph S.; 2017, Soft power: the origins and political progress of a concept; w: Palgrave Communications,
https://doi.org/10.1057/palcomms.2017.8

Otmazgin, Nissim Kadosh; 2008, Contesting soft power: Japanese popular culture in East and Southeast Asia; w:
International Relations of the Asia-Pacific, vol. 8, Issue 1, ss. 73-101; https://doi.org/10.1093/irap/lcm009
Pollmann, M. Erika; 2016, The Politics of Visiting the Yasukuni Shrine. Explaining Japanese Politicians' Behaviors; w: Georgetown Journal of Asian Affairs, vol. 2, nr 2; https://pdfs.semanticscholar.org/3502/148591232e573793bce43fdd1d81c5bf0fa3.pdf, dostęp: 23.03.2018.

Portland Communications; 2017, THE SOFTPOWER 30. A Global Ranking of Soft Power 2017; https://softpower30.com/wp-content/uploads/2017/07/The-Soft-Power-30-Report-2017-Web-1.pdf, dostęp: 23.03.2018.

Robertson, Roland; 1994, Globalisation or glocalisation?; w: Journal of International Communication, vol. 1, Issue 1, ss. 33-52; https://doi.org/10.1080/13216597.1994.9751780,

Roselle, Laura; Alister Miskimmon; Ben O'Loughlin; 2014, Strategic narrative: A new means to understand soft power; w: Media, War & Conflict, vol. 7, Issue 1, ss. 70-84; https://doi.org/10.1177/1750635213516696

Sugimoto, Yoshio; 1999, Making Sense of Nihonjinron; w: Thesis Eleven, vol. 57, Issue 1, ss. 81-96; https://doi.org/10.1177/0725513699057000007

Vertovec, Steven; 2009, Transnationalism, London, New York: Routledge.

Watanabe, Yoshinori; 2016, The pivot shift of Japan's public diplomacy; w: Chitty, Naren; Li Ji; Gary D. Rawnsley; Craig Hayden (red.), The Routledge Handbook of Soft Power, London, New York: Routledge, ss. 400-413.

Watanabe, Yoshinori; David L. McConnell; 2015, Soft Power Superpowers, New York: Routledge.

Winge, Theresa; 2010, Costuming the Imagination: Origins of Anime and Manga Cosplay; w: Mechademia, vol. 1, Issue 1, ss. 65-76; https://doi.org/10.1353/mec.0.0084