# Główne stanowiska konwalii (Convallaria majalis L.) w Polsce

Occurrence of the Lily of the Valley (Convallaria majalis L.) in natural habitats in Poland

HENRYK CHMIEL

## WSTĘP

Konwalia (Convallaria majalis L.) jest rośliną znaną i uprawianą powszechnie od dziesiątków lat, jednakże nie była dotychczas tematem szczegółowych badań. Z tego powodu literatura naukowa dotycząca konwalii jest stosunkowo uboga, natomiast jest dużo prac i artykułów traktujących głównie o warunkach jej uprawy i pędzenia.

Uprawa konwalii ma na celu wyprodukowanie kłączy z dobrze wykształconym pąkiem kwiatowym oraz dostateczną ilością odpowiednio wyrośniętych, dobrze wykształconych korzeni. Takie tylko kłącza bowiem gwarantują powodzenie w pędzeniu (Daniel 1961; Hartsema, Luyten 1933; Reimann-Philipp 1955, 1961; Rupprecht 1952, 1962; Maatsch 1961; Wóycicki 1947; Zweede 1930).

W środowisku leśnym konwalia rozmnaża się przede wszystkim węgetatywnie, na skutek czego z biegiem czasu nagromadziła się w stano-wiskach naturalnych duża ilość mutantów o korzystnych cechach, które ulegając naturalnej selekcji zajmują niekiedy duże powierzchnie. Wzbc-gacenie tych mutacji przez odpowiednie krzyżowanie może w efekcie dać nowe klony o wyjątkowych wartościach zdobniczych i uprawowych.

Instytucje ogrodnicze sprowadzają za dewizy kłącza konwalii celem zapoczątkowania upraw polowych, gdy tymczasem w kraju znajdują się ich niewyczerpane zasoby. Materiał roślinny występujący w stanowiskach naturalnych przewyższa niejednokrotnie materiał importowany pod względem zdrowotności i jakości. Masowe występowanie konwalii w Polsce świadczy o tym, że warunki klimatyczne i glebowe są dla niej jak najbardziej odpowiednie, a uprawa jej na większą skalę nie powinna napotykać na większe trudności.

## CEL I METODY BADAŃ

Głównym celem pracy było zbadanie i określenie wielkości naturalnych zasobów konwalii (Convallaria majalis L.), jej głównych siedlisk
występowania w Polsce, oraz możliwości ich wykorzystania w celu za-
początkowania na szerszą skalę produkcji kłączy przeznaczonych do
pędzenia dla zaopatrzenia rynku krajowego i na eksport.

Zadania te starałem się rozwiązać przez:

1) przeprowadzenie inwentaryzacji naturalnych zasobów konwalii na terenach objętych zarządem Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego i oznaczenie głównych jej siedlisk w Polsce,

2) zbadanie warunków glebowych stanowisk masowego występowania konwalii,

3) zbadanie i scharakteryzowanie najważniejszych typów konwalii występujących w stanowiskach naturalnych,

4) zbadanie wymagań pokarmowych i analizę dynamiki pobierania azotu, fosforu i potasu w ciągu okresu wegetacyjnego.

Badania prowadzono w Katedrze Roślin Ozdobnych SGGW w Warszawie, w warunkach terenowych w lasach państwowych głównie województw — bydgoskiego, białostockiego, olsztyńskiego, szczecińskiego, lubelskiego, poznańskiego i innych oraz na polach Katedry Roślin Ozdobnych w Ursynowie. Doświadczenia i badania rozpoczęto w 1962 r.

1. W celu ustalenia miejsc występowania *Convallaria majalis* L. w stanowiskach naturalnych i oznaczenia głównych jej siedlisk rozpisano ankietę, którą wysłano do wszystkich nadleśnictw w Polsce. Pytania w niej zawarte obejmowały dane dotyczące nasilenia występowania konwalii według czterostopniowej skali, mianowicie: występowanie masowe, obfite, częste i rzadkie, co pozwoliło również ustalić rejony Polski, gdzie konwalia w ogóle nie występuje. Ogółem otrzymano 98,6% odpowiedzi.

Otrzymane wyniki ankietowe zostały sprawdzone w terenie. W lecie 1963 porównano dane liczbowe z ankiet ze stanem faktycznym na terenie województw: warszawskiego, lubelskiego, rzeszowskiego, katowickiego, krakowskiego, kieleckiego, gdańskiego i olsztyńskiego. W roku 1964 kontrolą tą objęto nadleśnictwa województwa bydgoskiego, szczecińskiego, koszalińskiego i poznańskiego. Kontrolę prowadzono losowo oraz w rejonach odznaczających się wg ankiet obfitym występowaniem konwalii. Brak konwalii stwierdzono ogółem w 70 nadleśnictwach, z czego 54 znajduje się na terenie górzystych województw Polski. Na pozostałym obszarze Polski konwalia występuje ze zmiennym nasileniem.

Uzyskane wyniki ankietowe wykazują dość dużą rozbieżność z danymi IBL sprzed 11—12 lat zebranymi wówczas przez Zakład Ubocznej Produkcji Leśnej pod kierunkiem prof. dra Wiesława Grochowskiego. Przyczyny tych rozbieżności mogą być różne.
Zestawienie danych występowania konwalii

<table><thead><tr><th></th><th>Występowanie masowe ha</th><th>Występowanie obfite ha</th><th>Występowanie częste ha</th><th>Powierzchnia łączna ha</th></tr></thead><tbody><tr><td>Dane IBL 1952 r.</td><td>3967</td><td>15 727</td><td>25 177</td><td>44 871</td></tr><tr><td>Dane wg ankiety KRO 1963 r.</td><td>2177</td><td>10 211</td><td>69 477</td><td>81 865</td></tr><tr><td>Różnica</td><td>- 1790</td><td>- 5516</td><td>+ 44 300</td><td>+ 36 994</td></tr></tbody></table>

Samo oznaczenie gatunku *Convallaria majalis* nie nastręczało specjalnych trudności. Zdarzało się jednak, że utożsamiano tę roślinę z konwalijką — *Majanthemum bifolium*. Były to jednak wypadki sporadyczne i błędy z tego powodu są mało prawdopodobne. Mogą natomiast występować rozbieżności w niektórych przypadkach z powodu niedokładnego określenia powierzchni przez wypełniających ankietę. Ponadto w czasie badań ankietowych IBL przeprowadzono reorganizację podziału administracyjnego i terenowego obiektów podległych Ministerstwu Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego. Z tego też względu, przy stwierdzeniu zbyt dużych rozbieżności, dane sprawdzano bezpośrednio w terenie, bądź też zwracano się listownie z prośbą o sprawdzenie i wyłumaczenie powstałych różnic. Uzyskane wyniki pozwoliły na określenie regionów masowego występowania konwalii (tabl. 1, ryc. 1).

2. W celu scharakteryzowania typów i rodzajów gleb, na których występuje masowo konwalia, zbadano 18 profili glebowych w lasach pięciu województw. Profile kopano do głębokości 1,50 m, analizując układ i miąższość poszczególnych warstw. Na podstawie pobranych próbek gleby zbadano skład mechaniczny i oznaczono pH w poszczególnych warstwach. Analizę składu mechanicznego wykonano metodą areometryczną Bouyoucos'a w modyfikacji Cassagrande'a i Pruszyńskiego. Pomiary pH wykonano na aparacie lampowym LBS-3 oznaczając wartości pH w roztworze wodnym i w KCL. Próchnicę oznaczono w poziomie A metodą pośrednią przez oznaczenie węgla organicznego związków glebowych metodą Tiurina (Kononowa H. 1955; Musierowicz A. 1945, 1956; Uggla H. 1964).

Z uwagi na to, że analizowane gleby zawierały związki słabo zhumifikowane, oznaczono w badanych próbach tylko zawartość węgla.

3. Przy badaniu biotypów *Convallaria majalis* L. posługiwano się dwoma metodami ekologicznymi. Początkowo metodą fizjonomiczną A. Humboldtta (1806), która na podstawie wyglądu roślin i zbiorowisk roślinnych, a w szczególności na podstawie różnic w ilości i w układzie kwiatów na szypułe oraz w postaci i wielkości blaszki
liściowej, jej długości i szerokości, pozwoliła na wyciągnięcie pierwszych hipotez roboczych.

W dalszych badaniach posługiwano się metodą analizy przyczynowej (J. Motyka 1962). Zbiór materiału faktycznego był przeprowadzony w jednakowy sposób za pomocą tzw. płatów geobotanicznych. W badaniach stosowano płaty o pow. 16 m², o kształcie kwadratu. Przy wyborze miejsc do badań kierowano się dużym zróżnicowaniemrilów roślinnych zarówno pod względem natężenia występowania konwalii, jak i różnic morfologicznych.

Badaniami objęto takie cechy jak: wysokość konwalii, ilość egzemplarzy z jednym, dwoma i trzema liśćmi, ilość kwiatów w kwiatostanie, długość i szerokość poszczególnych liści. Ponadto przeprowadzono analizy gleboznawcze i fizjograficzne. Wykonano również zdjęcia fotograficzne poszczególnych płatów. W badaniach uwzględniono też skład roślinności współżyjącej z konwalią zarówno w piętrze wyższym, w podszyciu, jak i w runie leśnym. Uzyskane pomiary biometryczne poszczególnych płatów opracowano statystycznie na podstawie obliczenia współczynnika regresji i korelacji (R. Elandt 1964).

Przy biometrycznym opracowaniu liści konwalii pobranych z wytypowanych płatów brano pod uwagę długość i szerokość blaszki liściowej bez ogonka. Szerokość liścia oznaczono w jego najszerszym miejscu.

Pomiaru dokonywano na stu wybranych losowo roślinach, oddzielnie dla liścia środkowego I i liścia dolnego II. Obliczeń statystycznych dokonano na 20 próbach płatów ekologicznych różniących się od siebie długością i szerokością liści oraz ilością roślin na 1 m².

Z powyższego materiału do szczegółowych opracowań wybrano tylko po dwie próby z konwalii o liściach wąskich, o liściach średniej szerokości i o liściach szerokich, gdyż wartości średnich w ramach poszczególnych typów konwalii były do siebie bardzo zbliżone.

Zarówno dla szerokości, jak i dla długości liści wyliczono przedziały ufności dla średnich hipotetycznych poszczególnych grup z prawdopodobieństwem 0,95. Ponadto ustalono zależności prostoliniowe między szerokością i długością liścia rozpatrywanych grup podając współczynniki korelacji.

Wyniki zilustrowano przy pomocy tablic, wykresów i zdjęć.

4. W celu ustalenia norm nawożenia konwalii w uprawie dla celów kwiaciarskich, przeprowadzono badania nad potrzebami pokarmowymi, analizując zawartość azotu, potasu i fosforu w odstępach dwutygodniowych począwszy od 12 maja a kończąc 31 października. W próbce składającej się z 50 roślin, przeznaczonej do analizy, osobno oznaczono zawartość N, P₂O₅ i K₂O w częściach podziemnych, liściach i kwiatach. Oznaczono również świeżą i absolutnie suchą masę poszczególnych
próbek. Azot oznaczono metodą Kjeldahl'a. Fosfor metodą kolorymetryczną Briggs'a, a potas metodą fotometryczną. Otrzymane wyniki podano w gramach i procentach w stosunku do absolutnie suchej masy w przeliczeniu na 100 roślin. Wyniki zilustrowano przy pomocy tablic i wykresów.

Materiał roślinny do badań pobierano z nie nawożonych upraw konwaliowych, rosnących jednak w bardzo dobrym stanowisku ogrodowym. Badana konwalia pochodziła ze stanowisk leśnych w województwie olsztyńskim z okolic Iławy.

## WYSTĘPOWANIE KONWALII W LASACH NA TERENIE POLSKI

Konwalia jako roślina runa leśnego związana jest ściśle z obszarami leśnymi. Występowanie jej w lasach poszczególnych województw przedstawia załączone zestawienie, a ilustruje wykreślona mapa.

<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Ryc. 1. Mapa ilustrująca występowanie konwalii (Convallaria majalis L.) w poszczególnych województwach w Polsce</figcaption></figure>
<caption>Tabela 1 — Table 1</caption>

Zestawienie występowania konwalii w poszczególnych województwach.
The distributon of *Convallaria majalis* L. in particular districts

<table><thead><tr><th rowspan="2">Województwo<br>District</th><th colspan="3">Powierzchnia występowania w ha<br>Occurrence in ha</th><th rowspan="2">Ilość nad-<br>leśnictw w<br>których nie<br>występuje<br>No. of fores-<br>tries without<br>Convallaria</th><th rowspan="2">Powierzch-<br>nia leśna<br>w tys. ha<br>Area of<br>forests in<br>thous ands<br>of ha</th></tr><tr><th>masowe<br>mass oc-<br>currence</th><th>obfite<br>abundant</th><th>częste<br>frequent</th></tr></thead><tbody><tr><td>Białostockie</td><td>145</td><td>1 219</td><td>7 172</td><td>—</td><td>569,2</td></tr><tr><td>Bydgoskie</td><td>85</td><td>857</td><td>5 647</td><td>2</td><td>460,8</td></tr><tr><td>Gdańskie</td><td>122</td><td>225</td><td>7 079</td><td>1</td><td>272,6</td></tr><tr><td>Katowickie</td><td>18</td><td>143</td><td>366</td><td>5</td><td>283,6</td></tr><tr><td>Kieleckie</td><td>6</td><td>272</td><td>3 070</td><td>2</td><td>476,1</td></tr><tr><td>Koszalińskie</td><td>10</td><td>26</td><td>2 674</td><td>6</td><td>618,8</td></tr><tr><td>Krakowskie</td><td>10</td><td>121</td><td>801</td><td>12</td><td>404,1</td></tr><tr><td>Lubelskie</td><td>84</td><td>840</td><td>5 844</td><td>1</td><td>501,9</td></tr><tr><td>Łódzkie</td><td>26</td><td>376</td><td>2 117</td><td>—</td><td>302,5</td></tr><tr><td>Olsztyńskie</td><td>1 170</td><td>2 981</td><td>13 542</td><td>—</td><td>526,3</td></tr><tr><td>Opolskie</td><td>14</td><td>224</td><td>870</td><td>2</td><td>242,9</td></tr><tr><td>Poznańskie</td><td>144</td><td>545</td><td>2 410</td><td>2</td><td>595,0</td></tr><tr><td>Rzeszowskie</td><td>31</td><td>682</td><td>6 915</td><td>18</td><td>572,1</td></tr><tr><td>Szczecińskie</td><td>60</td><td>422</td><td>1 675</td><td>2</td><td>342,6</td></tr><tr><td>Warszawskie</td><td>64</td><td>834</td><td>4 718</td><td>—</td><td>555,5</td></tr><tr><td>Wrocławskie</td><td>150</td><td>267</td><td>4 258</td><td>5</td><td>508,8</td></tr><tr><td>Zielonogórskie</td><td>38</td><td>177</td><td>419</td><td>12</td><td>629,2</td></tr></tbody></table>

Dane wskazują, że najliczniej występuje konwalia w lasach woj. olsztyńskiego. Masowo występuje tam konwalia na powierzchni 1170 ha, zajmując często wyjątkowo duże zwarte powierzchnie runa, które wypełnia w 50—70%. Znane są powszechnie wśród okolicznej ludności polany konwaliowe w okolicach jezior Ukiel, Gliwa, Kortowo. Obficie występuje tu konwalia na pow. 2981 ha, często zaś na pow. 13 542 ha. Z tego też względu dzielnica ta zasługuje na szczególną uwagę jako ewentualne przyszłe tereny pozyskiwania materiału wyjściowego dla plantacji konwalii, oraz jako korzystne miejsce lokalizacji przyszłych upraw.

Stosunkowo licznie występuje konwalia również w województwie białostockim, bydgoskim, gdańskim i na Rzeszowszczyźnie.

Obszary województwa poznańskiego, aczkolwiek zalesione w słowym stopniu, pod względem występowania konwalii w zwartych kompleksach znajdują się jednak na trzecim miejscu w Polsce, zajmując w nasileniu masowym 144 ha, w nasileniu obfitym 545 ha, w nasileniu zaś częstym 2410 ha. Na terenach morenowych obfitujących w jeziora polodowcowe i liczne rzeki konwalia występuje najczęściej na południowych zboczach wzniesień, na tarasach pradolin i dolin rzek. W dzielnicy tej wyróżniają
sie: nadleśnictwo Porażyn koło Bukowca Starego oraz w powiecie Nowy Tomyśl, nadl. Mochy w pow. Wolsztyn. Znajdują się tutaj wymieniane w literaturze przyrodniczej jako pewnego rodzaju curiosum tzw. „Wyspy Konwaliowe” charakteryzujące się wyjątkową obfitością występowania konwalii. Wyspy te znajdują się na Jeziorze Chobienickim, należycym do łańcucha jezior Obrzańskich. Porośnięte są one lasem sosnowym z domieszką brzozy, osiki, wiązu, jesionu, topoli i graba. Nadleśnictwo Mochy zasługują jeszcze na uwagę z tego względu, że w leśnictwie Przemęt nad Jeziorem Przemęckim znajduje się „Wyspa Konwaliowa”, gdzie występuje obficie konwalia o rzadko spotykanej odmianie z różowymi kwiatami. Obszar ten obejmujący pow. 20 ha stanowi rezerwat.

Na terenie województwa krakowskiego obfitością występowania konwalii wyróżnia się jedynie Puszcza Niepołomicka, gdzie występuje ona powszechnie, stanowiąc nieodzowny składnik runa leśnego. Pozwoliło to Chodzickiemu wyróżnić w tych rejonach jednostkę siedliskową lasu pod nazwą świeże bór mieszany — konwaliowy. Pineto-Querceto — Betuletum convallariosum (Chodzicki 1947).

Wyjątkowo ubogie w konwalię są lasy województwa katowickiego i zielonogórskiego. W lasach woj. katowickiego występuje konwalia masowo na pow. 18 ha, obficie na pow. 143 ha, często zaledwie na pow. 366 ha. Podobnie w lasach woj. zielonogórskiego masowo na pow. 38 ha, obficie na pow. 177 ha, często na pow. 419 ha.

W leśnych rejonach podgórskich i górskich konwalia nie występuje w ogóle. Dotyczy to 20 analizowanych nadleśnictw. Niewystępowanie konwalii w lasach podgórskich i górskich obszarów Krainy Sądeckiej i Karpackiej w pełni potwierdza regionalną nazwę konwalii w językach anglosaskich jako lilię dolin (Lilly of the valley).

## ANALIZA SIEDLISKA NATURALNYCH STANOWISK KONWALII

Konwalia wykazuje na obszarze Polski duży zasięg występowania. Spotyka się ją z reguły na lepszych stanowiskach glebowych zarówno w borach świeżych, jak i lasach właściwych do wysokości 400 m n.p.m.

Na obszarze Polski przeważają lasy iglaste czyli bory. Występują także, ale w mniejszym stopniu, grądy, łęgi i olesy. Bory w zależności od stopnia wilgotności gleby, jej struktury i zawartości części mineralnych, dzielą się na bory suche, świeże, wilgotne i lasobory.

Bory suche występują na piaskach luźnych, żwirkach, na terenach niskich i płaskich. Dominującym tu gatunkiem jest słabo rosnąca sosna z niewielką domieszką brzozy brodawkowatej, dębu i jarzębiny. Podszycie składa się głównie z jałowca, w runie zaś występują suche porosty (bór chrobotkowy), mchy (bór mszysty), borówka (bór brusznicowy)
oraz wrzosy (bór wrzosowy). Wszystkie te podtypy borów charakteryzują się glebami silnie zbielicowanymi, ubogim składem gatunkowym i ilościowym roślinności podszycia i runa. Występowanie konwalii w tych lasach należy do wyjątków i nigdy nie spotyka się, by tworzyła tu polany zwarte o dużym stopniu występowania.

Bory świeże stanowią przeważający typ wśród borów. Najczęściej występują na glebach bielicowych zbudowanych ze świeżych, głębokich piasków gliniastych przy średnim poziomie wody gruntowej. W drzewostanie dominuje bardzo dobrze rosnącą sosna z udziałem dębu, brzozy brodawkowatej, osiki i świerka. Podszycie składa się z jałowca, jarzębiny i leszczyny, a na zrębach i polanach z malin i jeżyn. Roślinność runa wykazuje dużą żywotność, chociaż gatunkowo jest raczej uboga. Przeważają borówki, mchy, paprocie, a z roślin zielonych — *Agrostis alba*, *Majanthemum bifolium*, *Oxalis acetosella*, *Pirola*, *Pteridium aquilinum*, *Vaccinium myrtillus*. *Convallaria majalis* jest bardzo częstą i poszczególnie występującą rośliną runa leśnego w borach świeżych. W dogodnych warunkach tworzy liczne zwarte polany o nasileniu częstym i obfitym. W borach podmokłych nie obserwuje się występowania konwalii.

Lasobory, czyli bory mieszane, występują na glebach żyźniejszych wykształconych na piaskach słabo gliniastych lub gliniastych, świeżych i głębokich z dobrym nawilgoceniem. Spotyka się je na obszarze całego kraju. Na terenach lasoborów procesy bielicowania zachodzą znacznie wolniej i w postaci nieco zmienionej. Najczęściej występuje tutaj typ gleb brunatnych. Roślinność lasoborów jest bogata i różnorodna. Same lasy mają charakter warstwowy. Najwyższą warstwę stanowi sosna, dąb, brzoza, osika, buk, świerk i jodła. Niższą tworzy jarzębina, a także grab i wiąz. Podszyt składa się z kilkunastu gatunków krzewów, wśród których przeważa leszczyna, jarzębina, kruszyna, trzmielina, jeżyna, beryys, szczodrzeniec, janowiec, jałowiec i inne. Runo leśne jest bardzo różnorodne i bogate — dominuje borówka czernica, chociaż czasem przeważają: konwalie, paprocie i trawy. W zależności od granic zasięgu edyfikatorów występują podtypy lasoborów, mianowicie lasobory:zkowopolskie, bałtyckie, borealne i podgórskie. We wszystkich tych podtypach konwalia występuje w runie leśnym powszechnie w bardzo dużym nasileniu — najczęściej masowym i obfitym, a niejednokrotnie w starych partiach drzewostanów tworzy zwarte polany i obfite gniazda konwaliowe. Wśród roślinności zielnej runa leśnego występują jako rośliny współtowarzyszące: *Anemone nemorosa*, *Carex digitata*, *Fragaria vesca*, *Hepatica nobilis*, *Hypericum perforatum*, *Majenthemum bifolium*, *Oxalis acetosella*, *Pteridium aquilinum*, *Scorzonera humilis*, *Vaccinium myrtillus*, *Veronica officinalis*, *Viola sylvestris*, *Lathyrus montanus*, *Lu*
sula pilosa, Asperula odorata, Pulmunaria borealis, Stelaria nemorum
oraz mchy i porosty — Hylocomium, Entoden, Mnium, Catharinea i inne.

Grądy występują na glebach bardziej żyznych, o dobrej strukturze i dużej zawartości składników pokarmowych — najczęściej na glinach morenowych, lessach i rędzinach. Występują tu lasy liściaste złożone z dębu, grabu i buka oraz lasy mieszane liściaste — jodłowe i liściaste. Cechują się wielowarstwową budową. Zarówno piętro wyższe, jak i podszyt oraz runo są niezmiernie bogate i urozmaicone. W zależności od przewagi głównego składnika lasów wyróżnia się podtypy: grądy typowe, dąbrowy, buczyny i grądy jodłowo bukowe.

Głównym składnikiem grądów typowych jest grab, niższą warstwę tworzy dąb, lipa, klon, niekiedy brzoza i osika, a w wilgotnych miejscach jesion, wiąz i czeremcha. W podszycie oprócz podrostów występuje licznie trześnia, kalina, jarzębina, bzy, głogi, maliny, jeżyny. Roślinność zielna runa jest niezmiernie bogata. Konwalia występuje tutaj powszechnie, a w sprzyjających siedliskach, w miejscach dobrze nasłonecznionych tworzy zwarte polany i gniazda o nasileniu masowym i obfitym. Obok konwalii występują ponadto: Ajuga reptans, Asarum europaeum, Asperulla odorata, Corex pilosa, C. silvatica, Corydalis solida, Dryopteris filix mas, Gagea lutea, Glechoma hederacea, Hepatica nobilis, Lathyrus vernus, Paris quadrifolia, Polygonatum multiflorum, Ranunculus casubicus. R. lanuginosus, Stellaria holostea, Vinca minor, a także mchy i wątrobowce.

W czystych dąbrowach występowanie konwalii jest stosunkowo rzadkie i sporadyczne. Spotkać ją można jedynie w typie kserotermicznej dębiny, gdzie występuje las mało zwarty, o niskich i krępych drzewach często w towarzystwie grabu, lipy, sosny, gruszy dzikiej i wiązu. Roślinność podszytu i runa leśnego jest bardzo bogata i urozmaicona.

Buczyny należą do typu lasu występującego w obrębie wyżyn morenowych, licznych wzniesień i kotliny podkarpackiej, na żyznych, ciężkich glebach wilgotnych, ale przepuszczalnych. Drzewostany są zwarte i cieniste, o małym zróżnicowaniu pod względem wysokości. Roślinność drzewiasta składa się obok buka także z klonu, jaworu, dębu, lipy i wiązu. Podszycie jest bardzo ubogie, a roślinność runa leśnego składa się w przeważającej ilości z roślin kwitnych wczesną wiosną, a więc przed rozwinięciem się liści buka. Do tych roślin należy również konwalia i dlatego jest ona stałym składnikiem runa lasów grądowych i to zarówno w pasie buczyn bałtyckich, jak i podkarpackich. Jednakże w lasach grądowych jodłowo-bukowych, rosnących w wyższych partiach Karpat, Sudetów, Gór Świętokrzyskich i w Kotlinie Sandomierskiej nie spotyka się jej zupełnie.

W pozostałych typach lasów, a więc w legach oraz olesach konwalia również nie występuje.
Wydaje się, że obok innych czynników decydujących o występowaniu konwalii w różnych typach lasów jest przynależność jej do grupy roślin znoszących słabe zacienienie, ale mogących żyć i w pełnym świetle. Stosunki świetlne w lasach są niezmiernie złożone i zależne od rodzaju lasu. I tak w lasach iglastych są na ogół jednakowe przez cały rok, natomiast w lasach liściastych lub mieszanych zmieniają się one w zależności od ulistnienia. Eggle (1937) podaje, że w lesie dębowo-grabowym natężenie światła 12.III. wynosi 52%, 15.IV. — 32%, 10.V. — 5,4% a 4.VI. tylko 3,7% pełnego światła.

Dlatego też rozwój konwalii, jako rośliny dna lasu, jest całkowicie uzależniony od stopnia zwarcia koron oraz wielkości zacienienia powierzchni dna lasu. Z tego powodu pewna domieszka drzew liściastych w drzewostanie iglastym stwarza dogodniejsze warunki dla rozwoju konwalii. Konwalia, jako roślina półcienia, rozwija swoje części nadziemne wczesną wiosną, to jest wtedy, gdy drzewa liściaste nie są jeszcze okryte liśćmi.

Obserwując różne środowiska, w których rośnie konwalia, można zauważyć swego rodzaju cykliczne wahania w intensywności jej rozwoju. Zjawisko to jest ściśle związane z rozwojem głównych roślin obszarów leśnych, to jest drzew, oraz gospodarki leśnej. W lasach starych 50—90-letnich, w których zwarcie koron osiąga 50—70%, obserwujemy stale

<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Fot. 1. Konwalia występująca masowo w nadleśnictwie Włodawa, woj. lubelskie (typ szerokolistny)</figcaption></figure>
zwiększający się zasięg rozwoju kłączy konwalii. Taki stan utrzymuje się aż do wyrębu lasu. W takich lasach konwalia znajduje wystarczającą ilość światła do swego rozwoju. Przy mniejszym zwarciu koron, liście konwalii w ciągu lata mają zabarwienie żółtawe, blaszki liściowe są grube i sztywne. W wypadku nie zrywania kwiatów, konwalia obficie zawiązuje owoce. Dla tych warunków siedliskowych charakterystyczne są polanki konwaliowe, ustrojone pięknymi, ostro odbijającymi się na tle żółtawych liści, czerwonymi jagodami owocostanów w jesieni.

Podczas wyrębu lasu część kłączy zostaje zniszczona. Jeszcze większe uszkodzenia kłączy konwalii następują podczas przygotowania wyrębiska pod zadrzewienie. Główne uszkodzenia spowodowane są orką w szerokie skiby. Ulegają wówczas uszkodzeniu zarówno te kłącza, które zostały odcięte ostrzem lemiesza i odłożone szeroką skibą, odciętą częścią do góry, jak również i te, które zostały tą skibą przykryte. Zaczątkiem ponownego rozwoju konwalii na takim terenie, są zwykle te kłącza, które pozostają na krańcach bruzdy, względnie kłącza niewyorane, w okolicy niewykopalnych pniaków lub kamieni. Dlatego też pozyskiwanie kłączy konwalii dla celów ogrodniczych i zielarskich powinno być dokonywane głównie na terenach przeznaczonych do wyrębu lasów. Po posadzeniu młodego lasu, po silnych uszkodzeniach roślinności, obserwuje się stopniową regenerację runa leśnego w tym również konwalii. O ile warunki glebowe i wilgotnościowe są korzystne, konwalia daje sobie doskonale radę w walce konkurencyjnej z innymi roślinami. Rozwój jej po ponownym zalesieniu trwa przez okres 5–10 lat, to jest do czasu, gdy zwarcie i rozwój młodnika nie osiągnie takiego stopnia, że światło ma już ograniczony dostęp do roślinności dna lasu. Konwalia utrzymuje się tylko na pobrzeżach i w narożnikach oddziałów, wzdłuż duktów leśnych i dróg. W okresie, gdy zwarcie drzew, w szczególności iglastych, jest zbyt duże, konwalia stopniowo zanika. Liście konwalii rosnącej w takim siedlisku są cienkie, wiotkie i anemiczne. Powierzchnia i wielkość ich liści stale się zmniejsza. Przeważają egzemplarze z jednym liściem. Kłącza są długie, cienkie i słabo ukorzenione.

Rošliny takie rzadko zakwitają, nigdy nie zawiązują owoców. Stan taki utrzymuje się zwykle do drugiej i trzeciej przecinki zagajników. Od tego momentu następuje powolne polepszanie się warunków rozwoju i wzrostu kłączy konwalii. Z powyższych względów obserwuje się tak korzystny wpływ domieszki gatunków drzew liściastych, które regulują samorzutnie problemy dostępu światła do roślin dna lasu, szczególnie w okresie wczesnej wiosny. W miarę przerzedzania się drzewostanu wygląd roślin polepsza się. Liście przybierają intensywną barwę, przeważać zaczynają egzemplarze o dwóch lub trzech liściach. Konwalie zwiększają stopień pokrycia, co roku kwitną obficiej.
Z zaobserwowanymi zjawiskami świetlnymi w lasach wiąże się jesz-
cze i inne zagadnienie. Zapotrzebowanie na światło przez konwalię jest
zmienne; zwykle wiosną jest ono większe niż w lecie. Dużą rolę w jej
występowaniu odgrywają tak zwane plamki słoneczne, pojawiające się
nawet w najbardziej cienistych lasach. Plamki te zwykle wędrują po
dnie lasu, z miejsca na miejsce, co niekiedy wystarcza dla roślin rosną-
cych w cieniu (również i dla konwalii), pobudzając je do chwilowej,
wzmożonej asymilacji. W przypadku zmian w drzewostanie, wywołanych
gospodarką człowieka, obserwujemy u konwalii dużą zdolność do przy-
stosowania się do nowych warunków środowiskowych. Konwalia posia-
da rzadko spotykaną wśród roślin zdolność wytwarzania tak zwanych
ekologizmów świetlnych. W miejscach zacienionych wytwarza formy
cieniste, w miejscach słonecznych zaś formy słoneczne. Formy te różnią
się między sobą opisanymi wyżej cechami.

Niezmiernie ciekawe z punktu widzenia geograficznego rozmieszczenia konwalii jest zaobserwowane zjawisko, że na obszarach południowej i zachodniej części Polski występuje ona z reguły w lasach mieszanych w stanowiskach o lekkim zacienieniu, a na obszarach najzimniejszych w Polsce, a więc na północy i północnym wschodzie, często two rzy polany konwaliowe poza lasem. Konwalia wychodzi z lasu na światło wyraźnie unikając cienia. Fakt ten dowodzi raz jeszcze słuszności zaobserwowanego u roślin zjawiska rekompensowania braku światła — ciepłem.

Z omówionymi powyżej zagadnieniami wiąże się nierozłącznie zagad-
nienie mikroreliefu i mikroklimatu. Konwalia z reguły występuje w te-
renie falistym, pagórkowatym, zwydmionym, na południowych lub za-
chodnich zboczach wzniesień. W zależności od kąta, kształtu i kierunku
nachylenia, powstają różne mikroklimaty. Szczególnie nasłonecznienie
ma tutaj znaczenie decydujące. Wszystkie bowiem zbocza o wystawie
południowej otrzymują więcej światła i ciepła aniżeli zbocza pół-
nocne i równiny. Rośliny na nich rozwijają się i dojrzewają o 1—3
tygodni wcześniej niż na przeciwstoku. Stok południowy jest na ogół
ciepły i suchy, stok północny — wilgotny i chłodny.

Stoki wschodnie i zachodnie mają charakter przejściowy i zbliżają się swoimi właściwościami zarówno do stoku południowego, jak i północnego. Według badań radzieckich (Mosół 1950), każdy stopień nachylenia stoku oznacza zmianę ilości otrzymanego ciepła słonecznego równą przesunięciu danego obszaru o 1° szerokości geograficznej, co równa się przesunięciu miejsca o 100 km w układzie poziomym. Z tych względów konwalia, roślina typowo ciepłolubna, tak chętnie zajmuje stano-wiska na południowych skłonach, stokach, zboczach i tarasach.

Mikroklimat wzórza, zbocza lasu, zbiornika wodnego, polany leśnej,
wCTORA OCZYTKIE ZNANIE NA RZECIOWE JĄŻYŚĆ ZAŁOGOWANIA
lony z wystawą południową rozgrzewa się w dzień silniej od terenu poziomego, zbocza zachodnie są cieplejsze od wschodnich. Na zboczach południowych śnieg taje wcześniej i wcześniej budzi się tutaj życie.

Mikroklimat lasu charakteryzuje się zmniejszonymi wahaniami dobowymi i rocznymi temperatury, łagodzi temperatury skrajne. Las stanowi doskonałą osłonę przed wiatrami, ma poza tym wpływ na rozkład opadów — co z kolei wpływa na grubość i czas trwania pokrywy śniegowej. Las zatrzymuje na krawędziach wywiewany śnieg, wstrzymuje jego parowanie i topnienie o 1—2 tygodni. Ściółka leśna chroni glebę przed zbyt głębokim zamarzaniem, doskonale chłonąc wilgoć i utrzymując większą wilgotność w czasie jej niedosytu.

Z zagadnieniami tymi wiąże się bardzo ściśle intensywność występowania konwalii. Drugim bowiem czynnikiem decydującym o jej występowaniu jest odpowiednia wilgotność powietrza. Najczęściej spotyka się konwalię w dużym nasileniu w pobliżu zbiorników i zlewisk wodnych — takich jak jeziora, stawy i rzeki. Zbiorniki te również wytwarzają swoisty mikroklimat, którego zasięg jest proporcjonalny do ich wielkości. Magazynują one ciepło — wolniej stygnąc i wolniej się nagrzewając wpływają na zlagodzenie wahań temperatury dobowej i rocznej. Ideálnymi miejscami rozwoju konwalii są południowe zbocza brzegowe jezior, rzek, względnie wysoko położone, rzadko zalesione wyspy i półwyspy wcinające się między wodę, pofałdowane i zwydmione obszary wodno-lodowcowe.

Warunkiem obfitego występowania konwalii przy równoczesnej dużej wilgotności powietrza jest podłoże względnie suche, przepuszczalne i piaszczyste.

Trzecim ważnym czynnikiem związanym z intensywnością występowania konwalii w stanowiskach naturalnych jest rodzaj gleb. Na glebach stosunkowo młodych pod względem geologicznego i historycznego pochodzenia występuje obficiej. W przeważającej ilości przypadków będą to gleby wytworzone ze skał pochodzenia polodowcowego lub wodno-lodowcowego — moreny denne, czołowe, zwydmione sandry, tarasy akumulacji rzecznej oraz gleby powstałe przy ingerencji człowieka w postaci różnego rodzaju nasypów, grobli, okopów itp. Obszary te charakteryzują się dużym urozmaicieniem pod względem fizjograficznym. Występują tutaj najczęściej obok siebie wzgórza, doliny, liczne jeziora i cieki wodne. Są to najbardziej sprzyjające warunki dla rozwoju i wzrostu konwalii. Na obszarze Polski obserwuje się właśnie główne nasilenie występowania konwalii w obrębie wszystkich trzech zlodoważeń: krakowskiego, środkowopolskiego i bałtyckiego. Najbardziej masowo występuje ona właśnie w obrębie zasięgu ostatniego zlodowacenia. Krajobraz jest tutaj najmniej zmieniony — najbardziej pierwotny, z nierozmytymi wzniesieniami morenowymi, z nie zarośniętymi jeszcze je-
ziorami — cały obficie porośnięty lasami. Konwalia w sprzyjających dla siebie warunkach zajmuje wielohektarowe polany leśne i gniazda o nasileniu masowym i obfitym.

W celu scharakteryzowania i przeprowadzenia analizy środowiska, w którym konwalia występuje w nasileniu masowym i obfitym, wykono szereg odkrywek glebowych. Poniżej podaję ich analizę.

### Profil glebowy Nr 1. Nadleśnictwo Elk, pow. Elk, woj. białostockie. Gleba słabo zbielicowana, wytworzona z piasku luźnego na piasku słabogliniastym.

Teren leśny, na którym wykopano profil glebowy i pobrano próbki, leży w obrębie moreny czołowej Pojezierza Elckiego. Jest bardzo urozmaicony. W zagłębieniach terenowych występują duże zespoły jezior polodowcowych. Wysokość względna wzniesień dochodzi do 50–60 m.

<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Profil 1 — gleba słabo zbielicowana</figcaption></figure>

Opis odkrywki. Pod warstwą ściółki silnie zredukowanej i uszkodzonej na skutek prowadzonej trzyletniej uprawy modrzewia i sosny znajduje się poziom próchniczny miąższości 15 cm o zabarwieniu szarobrązowym, z bardzo dużą ilością korzeni. Korzenie konwalii rozwijają się na głębokości od 0 do 15 cm. Przejście z poziomu A₀ do A₁ ostre. Występujący w profilu piasek ma charakter warstwowy z wyraźną przewagą piasku drobnego i pyłu grubego. Poziom wymywania A₁ ma zabarwienie złociste z drobnymi konkrecjami żelaza. Poziom wymycia B ma zabarwienie złocistobrunatne, o lekko zaznaczających się smugach; przeważa piasek drobny, zwiększa się ilość kamieni. W głębszych warstwach występuje niezbyt
zbity orsztyn, pod którym leży kamienisty bruk. Kamienie mają φ od 10–15 cm. Udział części pyłowych maleje wraz z głębokością. Stopień zwilżenia piasku dość znaczny, do głębokości 150 cm nie natrafiono na wodę gruntową.

Miejsce, w którym pobrano próbki, znajduje się na obszarze 3-letniej uprawy sosny i modrzewia. Roślinność runa jest silnie uszkodzona i zredukowana. Miejscami rosną przestoje sosny i brzozy. Licznie rozrastają się zarośla malin i jeżyn. Na krawędziach oddziału występuje łubin trwały. Lasy znajdujące się w sąsiedztwie wykopanego profilu należą do typu lasoborów, w których przeważa sosna II bonitacji i świerk, tworząc piętro najwyższe, następnie dąb i bucza. Nieco niżej rośnie jarzębina i lipa. Podszyt tworzy przede wszystkim leszczyna i podrosty, pokrywające około 50% powierzchni. Runo leśne jest tu dobrze wykształcone i bogate, pokrywa około 60% powierzchni. Z roślin zielnych obok konwalii występuje obficie: zawilec, poziomka, konwalijka, fiołek, czernica, borówka i inne. Konwalia występuje na południowych zboczach wzniesień w postaci gęsto rozmieszczonych gniazd i niewielkich polanek o średnim nasileniu 62 roślin na 1 m².

<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Profil 2 — gleba bielicowa</figcaption></figure>

<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>Profil 3 — gleba bielicowa</figcaption></figure>

Profil glebowy Nr 2 — Nadleśnictwo Szeroki Bór, pow. Pisz, woj. olsztyńskie. Gleba bielicowa wytworzona z piasku luźnego.

Miejsce pobrania próbek glebowych znajduje się na lekko sfałdowanym terenie o łagodnych piaszczystych wzniesieniach położonych w pobliżu jeziora Jaśkowo i nachyleniu południowo-wschodnim.
Opis odkrywki Nr 2. Pod warstwą ciemnobrązowej, prawie czarnej nie rozłożonej ściółki (8 cm) występuje popielatoszary poziom próchnicy $A_1$. Duża zawartość próchnicy w tym poziomie (2,07%) wskazuje na obfite gromadzenie się i powolny jej rozkład. Wartość pH w $H_2O$ — 4,2 i w KCl — 3,4 wskazuje, że gleba ta jest kwaśna. Zawartość części spławialnych wynosi około 5%. W poziomie tym występują bardzo liczne drobne korzenie, głównie roślin zielnych. W poziomie $A_1/A_2$ zabarwienie jest nieco jaśniejsze bez wyraźnego rozgraniczenia między poziomami. Występujące tutaj korzenie należą do krzewów i drzew. Poziom wymycia B, barwy żółtobrunatnej, wyraźnie zaznaczony. Udział piasku grubego i części szkieletowych wzrasta wraz z głębokością, maleje zaś ilość części pyłowych i spławialnych. Korzenie występują już w niewielkiej ilości, często są zbutwiałe. Na głębokości 0,90 m pojawia się piasek gruby, zaś na głębokości 1,35 m żwir, tworzący twardą, zwartą warstwę. Wody gruntowej nie zaobserwowano, jednak wilgotność gleby wyraźnie wzrasta.

Las, w którym prowadzono badania, charakteryzuje się czteropiętrowym zbiorowiskiem leśnym. Najwyżej wyrasta topola, sosna i olsza. Niższy poziom tworzy osika i jarzębina. Podszyt złożony z kruszyny, leszczyny, maliny i odrostów jarzębiny występuje w średnim nasileniu. Runo wykształcone bardzo dobrze pokrywa około 80% powierzchni. W zbiorowisku tym obserwuje się wzrost zachwaszczenia. Szczególnie dużą ekspansję wykazuje pokrzywa i inne chwasty znoszące zacienienie. Obok konwalii obficie występuje również konwalijka, poziomka, zawilec i procie. Konwalia występuje w zmiennym nasileniu, średnio — 59 roślin na m².

### Profil glebowy Nr 3 — Nadleśnictwo Szeroki Bór, pow. Pisz, woj. olsztyńskie. Gleba bielicowa, wytworzona z piasku słowogliniastego przchodzącego w piasek żułny.

Opis odkrywki Nr 3. Pod grubą słabo rozłożoną warstwą ściółki znajduje się płytki poziom próchniczny $A_1$ o wyjątkowo dużej zawartości próchnicy (3,36%), co w wąrunkach leśnych jest zjawiskiem bardzo rzadkim. W poziomie tym występują liczne korzenie konwalii i innych roślin zielnych runa. Poziom $A_2$ barwy jasnoszarej jest wyraźnie zaznaczony. W poziomie wymycia $B_1$ są widoczne smugi próchniczne o odcienu rdzawożółtym. W składzie mechanicznym tych poziomów przeważa piasek średni. Na głębokości 57—87 cm przewagę mą piasek gruby, przy zmniejszonej równocześnie ilości szkieletu, pyłu i części spławialnych. Wartość pH wzrasta wraz z głębokością (5,3). Pod tym poziomem znajduje się skała macierzysta C o zabarwieniu rdzawożółtym z dość licznymi korzeniami drzew.

Teren badany jest pokryty lasem sosnowym rzadkim, 40—50-letnim, z bardzo bogatą roślinnością podszytu pokrywającą 50% terenu oraz roślinnością runa pokrywającą 90%. Najwyższe piętro tworzy sosna, pod którą występuje dąb, osika, jarzębina i brzoza. Podszyt złożony jest z odrostów jarzębiny, maliny, kruszyny i jałowca. Obok konwalii występuje: konwalijka, poziomka, zawilec, sasanka, turzyca palczasta, łubin trwały. Konwalia odznacza się tutaj dużą żywotnością, posiada szerokie wyrośnięte liście. Wykazuje tendencję do rozprzestrzeniania się na sąsiednie
tereny. Średnia ilość roślin liczona z płatu o powierzchni 16 m² wynosi 54 sztuki. Na pobliskich terenach występowanie konwalii jest znacznie słabsze.

Profil glebowy Nr 4 — Nadleśnictwo Maskulińskie, pow. Pisz, woj. olsztyńskie. Gleba słabo zbielicowana, wytworzona z piasku luźnego.

Las, w którym przeprowadzono badania, rośnie na płaskim terenie z niewielkim nachyleniem południowym. W odległości 700—800 m rozciąga się rozległa dolina rzeki Turośl z licznymi bagnami i torfowiskami.

<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Profil 4 — gleba słabo zbielicowana</figcaption></figure>

Opis odkrywki. Cechy morfologiczne badanej gleby wskazują na stosunkowo słabo zachodzące procesy bielicowania. Pod cienką warstwą ściółki (4 cm) występuje poziom próchniczny $A_1$ o ciemnobrązowym zabarwieniu. Zawartość próchnicy w tym poziomie wynosi 1,77%. Poziom przejściowy $A_1/A_2$ jest słabo zaznaczony i płytki. Występują w nim obficie korzenie i liczne kawałki węgla drzewnego, co wskazwałoby, że na terenie tym przed wielu laty szalała klęska pożaru. Oba te poziomy zawierają do 10% frakcji pyłu. Poziom $B_1$ wyróżnia się rdzawoczerwonym zabarwieniem, poziom $B_2$ jest nieco jaśniejszy i płytszy. W poziomie C piasek luźny o barwie jasnożółtej. Wraz ze wzrostem głębokości maleje ilość korzeni. Woda gruntowa do 1,5 m nie występuje.

Las, złożony w 90% z 40—50-letniej sosny I bonitacji, odznacza się wyjątkową dorodnością, prostymi strzałami, regularnym pokryciem terenu. W niższym piętrze występuje w niewielkiej ilości świerk, dąb,
jarzębina i osika. Podszyt złożony głównie z maliny, jeżyny i obficie występującego tutaj łubinu trwałego pokrywa powierzchnię w 30—40%. Mchy występują gniazdami, których wielkość zależy od zacienienia terenu. Roślinność runa niezbyt bogata, przeważa turzyca, kosmatka, poziomka i konwalijka.

Konwalia w tym terenie tworzy bardzo liczne gniazda o wielkości od kilkunastu m² do kilku arów przeważnie o kształcie zbliżonym do koła. Znajduje ona tutaj bardzo dobre warunki rozwoju, a zaobserwowany roczny przyrost kłączy na zewnątrz gniazda wynosi od 80—100 cm. Około 80% roślin posiada po dwa, trzy liście. Konwalie na tym terenie obficie kwitną i zawiązują owoce.

Profil glebowy Nr 5 — Nadleśnictwo Ruciane, pow. Pisz, woj. olsztyńskie. Gleba brunatna wyługowana, wytworzona z piasku luźnego.

Las, w którym wykopano profil glebowy i pobrano próbki, rośnie na płaskiej sandrowej równinie, częściowo urozmaiconej wąwozami, które powstały dzięki działalności małych strumieni.

<figure><img src="image_7.png" /><figcaption>Profil 5 — gleba brunatna wyługowana</figcaption></figure>

Opis odkrywki. Warstwa ściółki leśnej złożona z igliwia, gałązek i korzeni traw jest w stadium dużego rozkładu. Poziom próchniczny $A_1$ o zabarwieniu ciemnopopielatym zawiera znaczną ilość próchnicy (2,25%). Poziom przejściowy $A_1/A_3$ jest słabo zaznaczony. Oba te poziomy charakteryzują się wyższą ilością części spławialnych i pyłowych w porównaniu z poziomem C. Wysoka wartość pH (6,1—7,0) wskazuje na zatrzymanie się procesów bielicowania albo na bardzo powolny ich przebieg. Prawdopodobnie zachodzą tu okresowe procesy właściwe glebom bru-
natnym. Udział korzeni maleje wraz z głębokością. Poziom (B) o zabarwieniu po-
pielato-brązowym bez wyraźnego rozwarstwienia posiada liczne grudki rudawcowe.
Poziom skały macierzystej C jest znacznie jaśniejszy, ale występują w nim jeszcze
niekiedy kongregacje rudawca. Gleby omawianego profilu należą do silnie szkie-
letowych. Ilość części większych od 1 mm wzrasta wraz z głębokością, podobnie
wzrasta również wartość pH osiągając 7,1. W głębszych poziomach często można
spotkać małe grudki węglanu wapnia.

Las około 20-letni. Przeważa sosna, często też występuje dąb, brzoza i lipa. Podszyt złożony z leszczyny i miejscami z jałowca. Pokrycie terenu bardzo różne, w zależności od wilgotności; na zboczach wąwozów leszczyna pokrywa przeciętnie 70% powierzchni. Roślinność runa jest uboga gatunkowo. Przeważa konwalijka, czarna i czerwona jagoda, szczawik zajęczy, zawilec, fiołek leśny, kosmatka owłosiona, niekiedy mchy oraz powszechnie konwalia. Występuje ona obficie w miejscach o większym nasłonecznieniu na południowych zboczach wzniesień.

Średnia ilość roślin konwalii występujących na 1 m² wynosi 96 sztuk.
Kwitnienie ich jest obfite, liście średniej szerokości. Średnia ilość kwiatów w kwiatostanie wynosi około 11 sztuk.

Profil glebowy Nr 6 — Nadleśnictwo Mikołajki, pow. Mrągowo, woj. olsztyńskie.

Teren wyraźnie zróżnicowany pod względem wysokości, położony
między długim jeziorem Bełdany a doliną rzeki Krutyni. Wysokość
względna wzniesień dochodzi do 30 m. Próbki pobrano z miejsc, o po-
łudniowo-wschodniej wystawie, nad brzegiem jeziora Bełdany, w od-
ległości 70—100 m od jego brzegu.

Opis odkrywki. Pod cienką warstwą ściółki leśnej (4 cm), występuje wyraźnie od-
graniczony poziom próchniczy A₁ o ciemnopopielatym zabarwieniu. Zawartość
próchnicy wynosi 0,90%. Przejście do poziomu A₂ wyraźne. Poziom eluwialny do-
brze zaznaczony, o barwie jasnoszarej. Od głębokości 42 cm występuje poziom B
rozdzielony na czerwonobrązową warstwę B₁ i jaśniejszą, o odcieniu kakaowym
warstwę B₂. Występujący w poziomie B₁ rudawiec wskazuje na silnie zachodzący
w tym terenie proces bielicowania. Poziom B przechodzi w złotożółtawą skałę
podścielającą D. Przejście z B do D ma charakter zaciekowy. Ilość części szkiele-
towych wzrasta wraz z głębokością. Przeważażwrek o φ 6—10 mm.

Las, w którym przeprowadzono badania, stanowi czterowarstwowe
zbiorowisko leśne. Drzewostan w najwyższym piętrze złożony jest wy-
łącznie z sosny. Niżej sięga dąb, świerk i brzoza. Podszyt pokrywa po-
wierzchnię w 30-40% i jest złożony głównie z leszczyny i kruszyny,
a w miejscach suchszych z jałowca. Roślinność runa mało zróżnicowana
gatunkowo, ale stosunkowo bogata, pokrywa około 70% powierzchni.

Konwalia na terenie tym występuje jako główny składnik runa leś-
nego, charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem morfologicznym na sto-
sunkowo mało odległych od siebie terenach. Występuje powszechnie na
wszelkich wzniesieniach, skarpach, nasypach i przy drogach. W miejscach o pełnym nasłonecznieniu wypierana jest stopniowo przez trawy zarastające teren kępami. Na całym obszarze konwalia obficie kwitnie i zawiązuje owoce.

<figure><img src="image_8.png" /><figcaption>Profil 6 — gleba bielicowa</figcaption></figure>

## Profil glebowy Nr 7 — Nadleśnictwo Ruciane, pow. Pisz, woj. olsztyńskie. Gleba bielicowa wytworzona z piasku słabogliniastego.

Teren, na którym prowadzono badania, silnie sfałdowany o charakterze polodowcowym, położony między licznymi jeziorami, posiada wyraźne nachylenie w kierunku południowo-zachodnim.

Opis odkrywki. Pod grubą warstwą ściółki leśnej (10 cm) słabo rozłożonej znajduje się ciemnoszaro zabarwiony poziom próchniczny $A_1$, o dużej miąższości, stosunkowo bogaty w części pyliste i splawialne. Zawartość próchnicy w tym poziomie wynosi 1,59%. Na głębokości 40 cm występuje jasnobrunatny poziom $A_2$. Jasna barwa pochodzi od naturalnej barwy ziarn kwarcu pozbawionych w wyniku procesów wymywania barwiących glebę koloidalnych cząsteczek, głównie związków próchnicy i żelaza.

Poziom B wyraźnie odgraniczony od pozostałych dzieli się na poziom iluwialno-żelazisty $B_1$ o zabarwieniu rdzawoczerwonawym z wyraźną tendencją do stwardnienia i scementowania rudawca, oraz poziom $B_2$ jaśniejszy na skutek wytrącania związków żelaza. Pod tym poziomem znajduje się poziom skały macierzystej C. Udział części szkieletowych w składzie mechanicznym jest duży, ale nieregularny. Przeważa piasek średni. W profilu tym spotykano liczne kamienie o średnicy do 17 cm. Na poziom wody gruntowej nie natrafiono.
Badany teren porośnięty jest starym lasem sosnowym przeznaczonym do wyrębu. Sosna jest gatunkiem przeważającym i najwyżej sięgającym. Ponadto licznie występuje dębina i brzoza, a na poboczach jarzębina. Podszyt złożony głównie z rzadko występującej leszczyny, niekiedy kruszyny i jałowca. Miejscami występują podrosty buczyny. Runo leśne składa się z kepek wrzosów, kosmatki owłosionej, turzycy palczastej, miejscami czernicy, konwalijki, poziomki, zawilca gajowego, przylaszczki i fiołka leśnego.

Konwalia występuje powszechnie w nasileniu obfitym i masowym, przy drogach, skrzyżowaniach, na wzniesieniach, w miejscach o większym nasłonecznieniu regularnie, ale na pozostałym terenie mniej obficie. Dostęp światła do roślinności dna lasu jest bardzo różnorodny, jednak na ogół duży. Średnio na 1 m² powierzchni występuje 249 sztuk roślin konwalii. Przeważają konwalie o liściach średniej szerokości. Kwitną one obficie i dobrze zawiązują owoce.

<figure><img src="image_9.png" /><figcaption>Profil 7 — gleba bielicowa</figcaption></figure>

<figure><img src="image_10.png" /><figcaption>Profil 8 — gleba brunatna</figcaption></figure>

Profil glebowy Nr 8 — Nadleśnictwo Szczytno, pow. Szczytno, woj. olsztyńskie. Gleba brunatna wytworzona z piasku luźnego.

Teren, z którego pobrano próbki glebowe, znajduje się na rozciągłej równinie polodowcowej w odległości około 1 km od dużego jeziora Sesek.

Opis odkrywki. Analiza poziomów, zabarwienia i wartości pH wskazuje, iż badana gleba należy do typu gleb brunatnych. Pod grubą warstwą ściółki leśnej (12 cm)
Słabo rozłożonej znajduje się poziom próchniczny A₁ o brązowoszarym zabarwie-
niu i zawartości próchnicy 1,47%. Przejście od poziomu A₁ do (B) pod względem
zabarwienia jest bardzo łagodne, o charakterze zaciekowym poprzez przejściowy
poziom A₁/B o bardzo dużej ilości części spławialnych. Przejście zaciekowe wska-
zuje na aktywną działalność masowo występujących tutaj korzeni w kształtowaniu
profilu glebowego. Poziom (B) przypomina poziom bielicowy, nie jest on jednak
poziomem wymycia, lecz stanowi strefę intensywnego wietrzenia. Przejście do po-
ziomu C jest również łagodne, stopniowe przez poziom przejściowy B/C.

Udział części pylastych i spławialnych w składzie mechanicznym jest dość
duży. W miarę zwiększenia głębokości wzrasta również udział piasku grubego
i wartość pH. Do głębokości 1,50 m nie natrafiono na poziom wody gruntowej.

Badany teren porośnięty jest starym 60—70-letnim lasem sosnowym.
W niższym piętrze występuje dużo dębiny, brzozy i świerku. Podszyt
złożony głównie z kruszyny, jałowca i odrostów świerków pokrywa po-
wierzchnię w 30%. Roślinność runa stosunkowo uboga i złożona głównie
z kosmatki owłosionej, rzadko rosnącej czarnej i czerwonej jagody oraz
niewielkich polanek wrzosowych. W suchszych stanowiskach występują
porosty, a w zacienionych mchy.

Konwalia na tym terenie występuje powszechnie, ale charakteryzuje
się słabym wzrostem, wąskimi liśćmi i bardzo rzadkim kwitnieniem.
Średnia ilość konwalii na m² wynosi ca 56 roślin. Średnia ilość kwiatów
w kwiatostanie waha się w granicach 5—7 sztuk.

Profil glebowy Nr 9 — Nadleśnictwo Przejmy, pow. Przasnysz, woj. warszawskie. Gleba brunatno kwaśna wytworzona z piasku słabo-gliniastego.

Teren położony na pagórkowatych obszarach polodowcowych more-
ny dennej. Występują tu masowo kamienie polodowcowe — narzutowce.
Gleba ma tendencję do zbrylania się. Względna wysokość okolicznych
wzniesień dochodzi do 15—20 m n.p.m.

Opis odkrywki. Ściółka leśna niewielkiej grubości (5 cm) złożona głównie z igli-
wia, gałęzek, resztek korzeni, traw i liści ulega szybkiemu rozkładowi. Poziom
próchnicy A₁ bogaty w części spławialne i pyłowe odznacza się brunatnym zabar-
wieniem, które powstało w wyniku otoczenia ziarenek glebowych brunatną błonką
koloidalną, złożoną ze związków żelaza. Przejście z poziomu A₁ do (B) łagodne po-
przez poziom przejściowy A₁/(B). Poziom (B) nie ma wyraźnego odgraniczenia od
skały macierzystej C. Na głębokości całego profilu występują licznie kamienie
o średnicy dochodzącej do 10 cm. W poziomie C udział kamieni jest bardzo duży,
zblizżony swoim układem do bruku. Zabarwienie gleby na przekroju profilu jest
niejednolite — płamiste. Udział części spławialnych i pyłowych w składzie me-
chanicznym bardzo duży. Do głębokości 1,50 m nie natrafiono na lustro wody
gruntowej.

Miejsce, z którego pobierano próbki, porośnięte jest lasem sosnowym
w wieku około 25 lat. W niższym piętrze występuje dąb, świerk, brzoza.
Podszyt złożony głównie z leszczyny, miejscami z jałowca, trzmieliny
i kruszyny, która pokrywa około 40% powierzchni. Na terenach bardziej
nasłonecznionych występują obficie maliny i jeżyny. Roślinność runa w sąsiedztwie badanego terenu jest bardzo uboga, najczęściej złożona z kosmatki owłosionej, konwalijki, poziomki i konwalii.

Średnia ilość konwalii na m² nie przekracza 45 sztuk. Konwalia, cho-
ciaż występuje tutaj na dużych obszarach, to jednak nigdzie nie tworzy
dużych i obficie prośniętych polan. Najliczniej występuje typ o liściach
średniej szerokości.

<figure><img src="image_11.png" /><figcaption>Profil 9
gleba brunatna kwaśna</figcaption></figure>

<figure><img src="image_12.png" /><figcaption>Profil 11
gleba bielicowa</figcaption></figure>

Profil glebowy Nr 11 — Nadleśnictwo Skępe, pow. Lipno, woj. bydgoskie. Gleba bielicowa wytworzona z piasku gliniastego.

Las, w którym wykopano profil glebowy i pobrano próbki, rośnie na urozmaiconym terenie morenowym, charakteryzującym się łagodnymi, ale dość dużymi wzniesieniami o wysokościach względnych dochodzących do 30—50 m. W okolicy występują liczne zarastające jeziorka polodowcowe tak zwane oczka. Roślinność runa i podszytu jest bogata.

Opis odkrywki. Pcd stosunkowo grubą warstwą ściółki (10 cm) tak zwanej Roh-
humus — złożonej ze słabo rozłożonych resztek roślinnych, przeplecionych strzęp-
kami grzybni, występuje gleba piaszczysta o ciemnoszarym zabarwieniu ze sto-
sunkowo dużą ilością próchnicy (1,37% węgla), obficie przekorzeniona. Na głę-
bokości 30—90 cm wzrasta ilość części szkieletowych. Często trafiają się kamienie
o φ 5—6 cm. Przeważa piasek drobny i średnioziarnisty. Gleba przybiera zabar-
wienie popielate. Pod poziomem A₂ występuje zbita warstwa gliny lekkiej spiasz-
czonej o zabarwieniu czerwonordzawym. Natężenie zabarwienia wzrasta w miarę zbliżania się do głębokości 130 cm, gdzie występuje zbita warstwa orszetynu, złożona z piasku drobnego, zlepiona kongregacjami żelaza i glinu, trudnymi do rozbicia. Orszyną tworzy zwartą, nieprzepuszczalną skorupę. Rozgraniczenie poszczególnych warstw wyraźne, struktura gleby silnie zwarta. Na większych głębokościach korzenie występują rzadziej. Ze względu na płytki profil (150 cm) na poziom wody gruntowej nie natrafiono.

Las, w którym przeprowadzano badania, charakteryzuje się czterowarstwowym zbiorowiskiem leśnym — najbardziej zbliżonym do lasów grądowych. Drzewostan ma dwie warstwy wysokościowe. Najwyżej sięga grab (w przeważającej ilości), brzoza, osika, niekiedy dąb oraz rzadko występujący świerk i sosna. W warstwie niższej do 15 m występuje grab, dając duże zwarcie i zacienienie. Podszyt słabo wykształcony zajmuje 20—40% powierzchni. Najczęściej spotykane krzewy to: leszczyna, trzmielina, kruszyna. Runo wykształca się dość dobrze i pokrywa około 50—60% powierzchni. Duży wpływ na kształtowanie się roślinności runa leśnego mają wędrujące po roślinności dna lasu plamki słoneczne. Z roślin zielnych oprócz konwalii występuje gwiazdnica, groszek wiosenny, turzyca palczasta, konwalijka, szczawik zajęczy, łubin trwały. Występowanie mchów jest zmienne i zależy od zwarcia roślin. Konwalia występuje tutaj najczęściej na niewielkich polankach i w gniazdach o średnim nasileniu około 121 roślin na m².

### Profil glebowy Nr 12 — Nadleśnictwo Solec Kujawski, pow. Bydgoszcz, woj. bydgoskie. Gleba o niewykształconym profilu, na glebie bielicowej kopalnej.

Miejsce, z którego pobrano próbki, znajduje się na obszarach pradolinny toruńsko-eberzwaldzkiej. Teren jest urozmaicony licznymi wzniesieniami wydmowymi, położonymi w odległości 3 km od koryta Wisły. W okolicy na nieporośniętym roślinnością terenie obserwuje się wędrujące wydmy piaskowe.

Opis odkrywki. Analizowana odkrywka charakteryzuje się nietypowym układem poszczególnych poziomów. Pod poziomem próchnicznym A₀ znajduje się poziom A₁/C o popielato-brązowym zabarwieniu. Następnie występuje poziom podłoża C złożony głównie z piasku drobnego i średniego. Poziomy te zostały naniesione przez wiatr na tereny uprzednio zajęte przez las. Pod nimi bowiem znajduje się wyraźnie wykształcony profil gleby bielicowej z poziomami A₁, A₂, B i C. Zabarwienie poszczególnych poziomów jest typowe dla gleb słabo zbielicowanych. Szczególnie wyraźnie zaznaczone są poziomy A₁ i A₂. Granice między poszczególnymi poziomami są wyraźne, ale o charakterze zaciekowym. W poziomie A₁/C i C obficie występują korzenie. W poziomie B znajdują się liczne konkrecje rudawca. Na głębokości 1,80 m występuje woda gruntowa.

Miejsce objęte badaniami znajduje się na niewysokich wzniesieniach wydmowych porośniętych sosną. W niewielkiej ilości występuje tutaj również brzoza, osika i jarzębina. Roślinność drzewiasta charakteryzuje
się małą wartością użytkową, drzewa są pokrzywione i rosochate. Pod-
szyt stosunkowo ubogi, złożony głównie z jałowca, kruszyny, podrostów
brzozy i osiki, a w miejscach nasłonecznionych z jeżyny. Roślinność
runa bardzo uboga. Występują głównie trawy, poziomka, mchy, a na
wyzszych i suchszych wzniesieniach wydmowych chrobotek.

Konwalia na tym terenie występuje rzadko. W badanym miejscu zaj-
muje powierzchnię kilkuarową. Cechuje się tutaj wyjątkową żywotno-
ścią rozrastając się silnie. Przeważają jednak egzemplarze z jednym
liściem. Wszystkie słabo kwitną i posiadają bardzo wąskie liście.

<figure><img src="image_13.png" /><figcaption>Profil 12
gleba o niewykształ-
conym profilu, na
glebie bielicowej ko-
palnej</figcaption></figure>

<figure><img src="image_14.png" /><figcaption>Profil 13
gleba brunatna
kwaśna</figcaption></figure>

Profil glebowy Nr 13 — Nadleśnictwo Osiek Wielki, pow. Toruń, woj. bydgoskie. Gleba brunatna kwaśna, wytworzona z piasku luźnego.

Teren objęty badaniami gleboznawczymi znajduje się na wysokim
tarasie doliny Wisły. Wysokość nad lustrem wody wynosi około 60 m.

Opis odkrywki. Pod poziomem ściółki leśnej 10-centymetrowej grubości znajduje się poziom próchniczy A₁. Zawartość próchnicy w tym poziomie wynosi 1,05%. Poziom brunatnienia B charakterystyczny dla gleb brunatnych odznacza się dużą miąższością i łagodnym przejściem kolorystycznym między poszczególnymi poziomami.
mami. Poziom C ma zabarwienie jasnosłomkowe. We wszystkich tych poziomach przeważa piasek drobny i średni oraz występują dość duże ilości części pyłowych. Brak natomiast prawie całkowicie części szkieletowych. Pod tymi poziomami znajduje się poziom skały podścielającej, D₁, o zabarwieniu rdzawobrązowym, składający się z silnie ubitego żwiru. Na tej głębokości występują małe grudki CaCO₃. Wartość pH wynosi średnio 6,8. Poziom D₂ zbudowany jest prawie w całości z części szkieletowych — żwiru i piasku grubego, ma zabarwienie szarobeżowe i wartość pH w granicach 7,1–7,3. Pod poziomem tym występuje warstwa piasku, pod którą na głębokości 1,50 m znowu występuje żwir, a pod nim kamienie o ∅ do 10 cm. Kamienie są kruche, często rozpadające się. Do głębokości 2 m nie natrafiono na poziom wody gruntowej.

Badany teren porośnięty jest dość skąpo drzewami. Obok sosny, która przeważa, występuje również dąb, brzoza i licznie dzika grusza. Podszyt złożony jest głównie z tarniny, berberysu, dzikiej róży i jeżyny. W runie występują liczne gatunki traw, lubin trwały, lilia złotoglów, poziomka i inne rośliny. Konwalia na tym terenie występuje bardzo obficie, tworząc zwarte polany. Wśród roślin przeważają egzemplarze z dwoma liśćmi, corocznie na wiosnę masowo kwitnące.

<figure><img src="image_15.png" /><figcaption>Profil 14
szara ziemia</figcaption></figure>

<figure><img src="image_16.png" /><figcaption>Profil 15
gleba o niewykształconym profilu</figcaption></figure>

### Profile glebowe Nr 14 i Nr 15 — Nadleśnictwo Osiek Wielki, pow. Toruń, woj. bydgoskie. Nr 14 — szara ziemia. Nr 15 — gleba o niewykształconym profilu.

Teren, z którego pobrano próbki glebowe, znajduje się na wysokiej
skarpie koryta Wisły. Próbki zostały pobrane z dwóch miejsc. Profil Nr 14 znajdował się na wysokości 40 m, a profil Nr 15 na wysokości 20 m ponad lustrem wody. Kąt nachylenia skarpy wynosi około 50–60 stopni.

Opis odkrywek. Analiza odkrywki glebowej 14, jej składu mechanicznego i zabarwienia poszczególnych poziomów wskazuje, że jest to tzw. szara ziemia. Analizowana gleba jest wytworzona ze zwietrzałych żwirów i piasków luźnych, warstwowych, silnie szkieletowych.

W proflu nr 14 pod poziomem ściółki o grubości 8 cm, o zabarwieniu popielatoszarym, znajduje się poziom próchniczny A₁, o barwie szarej i bardzo małej zawarteści próchnicy (0,12%). Pod tym poziomem występuje poziom C zbudowany z piasków grubych i średnich, silnie szkieletowych. Na głębokości 91 cm znajduje się poziom podścielający D złożny ze żwiru i piasku grubego. W profilu Nr 15 pod poziomem ściółki występuje słabo zaznaczony kolorystycznie poziom C, pod którym znajduje się poziom skały podścielającej D. W obu badanych profilach widoczna jest wyraźna warstwowość piasków i żwirów na przemian. Korzenie roślin w obu profilach sięgają bardzo głęboko. Wartość pH gleby jest wysoka, gdyż waha się w granicach 7,1–7,3. W poziomach żwirowych często występują grudki wapnia.

Skarpa na całej swej powierzchni porośnięta jest rzadkimi, ale dużymi egzemplarzami sosny, dębu i topoli, a w dolnej części również olszyną. W niektórych miejscach występuje obfity podszyt złożony głównie z lipy, tarniny i leszczyny.

Roślinność runa w badanym miejscu składa się prawie wyłącznie z konwalii, która tworzy tutaj kilkuhektarowe polany. Teren ma wystawę południową, o silnym nasłonecznieniu. Występująca tutaj konwalia ma wyjątkowo zdrowy wygląd. Przeważają egzemplarze o dwóch liściach, przeważnie średniej szerokości.

### Profil glebowy Nr 16 — Nadleśnictwo Gniewkowo, pow. Inowrocław, woj. bydgoskie.

Teren leśny, z którego pobrano próbki glebowe, znajduje się na rozległej wyspie leśnej położonej na najuboższych terenach — na piaskowych wyspach śródlądowych. Zróżnicowanie wysokościowe jest niewielkie, poszczególne wydmy osiągają wysokość około 10–20 m. Obszary, na których występują konwalie, graniczą z podmokłymi łąkami i niewielką rzeczką. W najbliższej okolicy znajdują się obszary wędrujących wydm i luźne piaski.

Opis odkrywki. Pod warstwą (7 cm) ściółki leśnej występuje zaledwie 10 cm poziomu akumulacyjnego o bardzo małej zawartości próchnicy 0,30%. Warstwa ta posiada zabarwienie ciemnopiaskowe. Przejście do warstwy wymywania jest wyraźne. Mniej ostro zaznacza się przejście do głębszych warstw piasku. Jest to w całości gleba leśna w początkowym stadium rozwoju, o zaledwie zaznaczonych procesach bielicowania. Między poziomami brak wyraźnego zróżnicowania. Na całej prawie głębokości profil zbudowany jest z piasku drobnego i pyłu grubego, a w po-
ziomie $A_1$ z 5% części spławialnych naniesionych przez wiatr. Podobnie brak zróżnicowania wartości pH na poszczególnych głębokościach. Do głębokości 150 cm nie natrafiono na poziom wody gruntowej.

Miejsce pobierania próbek to zespół kurhanowo ukształtowanych wydm piaskowych porośniętych borem sosnowym z domieszką brzozy, dębu i jarzębiny. Sosna, ilościowo najliczniejsza, tworzy piętro najwyższe. W mniejszej ilości w niższym piętrze rośnie dąb, jarzębina i brzoza pokrywając około 30–40% powierzchni. Roślinność podszytu składa się z leszczyny tworzącej w odosobnionych miejscach zwarte zarośla, odrostów topoli, osiki, krzewów jałowca i jarzębiny oraz w miejscach na-

<figure><img src="image_17.png" /><figcaption>Profil 16 — gleba bielicowa niewykształcona</figcaption></figure>

<figure><img src="image_18.png" /><figcaption>Profil 17 — gleba bielicowa niewykształcona</figcaption></figure>

słonecznionych z wiśni karłowej i towarzyszącej jej trzmieliny brodawkowatej. Dostęp światła do roślinności dna lasu jest bardzo różnorodny. W miejscach o dużym nasłonecznieniu rosną maliny i jeżyny, a w cieni-Stych zaroślach obficie paproć orlica i narecznia. Roślinność runa bardzo uboga — najczęściej występuje konwalijka dwulistna, konwalia, turzyce, poziomki i miejscami paprocie. W miejscach mniej nasłonecznionych występują mchy pokrywając ca 30% powierzchni.

Na wydmowych wzniesieniach, obok konwalii, która tworzy tutaj wielohektarowe polany o średniej ilości roślin na m² około 96 szt., bardzo powszechnie występuje również konwalijka w ilości około 82 szt. na m².
Profil glebowy Nr 17 — Nadleśnictwo Międzyzdroje, pow. Wolin, woj. szczecińskie. Gleba bielicowa — niewykształcona.

Miejsce, w którym wykopano profil, znajduje się nad brzegiem morskim w odległości około 800—900 m od lustra wody. Poza klifowym, niezbyt wysokim brzegiem rozciąga się falisto ukształtowany teren, porośnięty borem sosnowym mszystym nieco zmodyfikowanym wpływem morza. Sfałdowanie terenu jest wynikiem działalności wiatrów wiejących znad morza.

Opis odkrywki. Odkrywka wskazuje na początkowe stadium procesu bielicowania. Warstwa ściółki składa się prawie wyłącznie ze szpilek drzew iglastych i resztek mchów. Poziom próchniczny obficie przerośnięty korzeniami o zawartości próchnicy 0,87%. Zabarwienie tego poziomu jest wyraźnie popielate. Poziom wymywania jest zdecydowanie jaśniejszy i małej miąższości (10 cm). Przejście do poziomu piaszczystego podłoża słabo zaznaczone. Gleba prawie w 70% zbudowana z przesortowanego piasku średniego, brak szkieletu i frakcji pyłu. Części śląwialne występują tylko w poziomie A₁. Pod względem odczynu gleby zaznacza się zróżnicowanie w poszczególnych poziomach. Piasek luźny w podłożu o zabarwieniu jasnopiaskowym. Obecność korzeni na większych głębokościach jest niewielka. Wilgotność piasku na głębokości 150 cm wyraźna, ale poziom wody gruntowej znajduje się niżej.

Analizowany teren porośnięty jest borem sosnowym typu mszystego, leży on na tak zwanych szarych wydmach nadmorskich. Warstwowość lasu słabo zaznaczona. Obok przeważającej sosny występuje dość obficie w wilgotniejszych miejscach topola, osika oraz brzoza, robinia i jarzębina, tworząc niekiedy słabo zaznaczone niższe piętro. Występowanie dębu jest rzadkie, przeważnie o pokroju karłowym. W niektórych miejscach, ale rzadko, pojawiają się świerk i buk. Roślinność podszytu miejscami bogata, składa się głównie z odrostów topoli, osiki, robini, wierzby piaskowej, jałowca, wiciokrzewu, w zaroślach maliny, jeżyny, kruszyny i jarzębiny. Podszyt zajmuje się z 40—50% powierzchni. Runo jest stosunkowo ubogie pod względem gatunkowym.

Konwalia występuje tutaj na niewielkich planach w lasach o małym zwarciu koron w średniej ilości około 105 sztuk na m². Najczęściej jednak spotyka się ją na bardziej urozmaiconym pod względem wysokości terenie, wzdłuż dróg, na skarpach, nasypach i w sąsiedztwie krzyżówek.

## Zestawienie właściwości fizycznych i chemicznych gleb

Załączona tabela 2 wskazuje, że konwalia należy do roślin posiadających dużą zdolność przystosowywania się do warunków glebowych. Ta właśnie zdolność przystosowywania się do rozmaitych warunków jest przyczyną powszechnego występowania konwalii na terenie Polski, mimo jej ograniczonej możliwości rozmnażania się (w naturalnych warunkach rozprzestrzenianie konwalii odbywa się tylko przez rozrastanie kłączy).
<caption>Tabela 2 — Table 2</caption>

Średnia ilość konwalii na 1 m² oraz właściwości fizyczne i chemiczne badanych gleb

Mean number of *Convallaria majalis* L. per 1 m² and the physical and chemical characteristics of the soil

<table><thead><tr><th colspan="15">Udział poszczególnych frakcji w poziomie A₁ w %</th></tr><tr><th colspan="15">The share of particular fractions at the level A₁ in percent</th></tr><tr><th>Nr profilu<br>No. of profil</th><th>Liczba konwalii na 1 m²<br>Number of plants per m²</th><th>Poziom A₀ w cm<br>Level A₀ in cm</th><th>Poziom A₁ w cm<br>Level A₁ in cm</th><th>% C w poziomie A₁<br>% of C in level A₁</th><th>pH gleby w poziomie A₁<br>pH of soil in level A₁</th><th>części szkietowe</th><th>piasek<br>gruby</th><th>piasek<br>średni</th><th>piasek<br>drobny</th><th>części<br>pyłowe</th><th>części<br>splawialne</th></tr></thead><tbody><tr><td>9</td><td>3</td><td>8</td><td>2</td><td>1</td><td>16</td><td>5</td><td>17</td><td>4</td><td>11</td><td>6</td><td>14</td><td>15</td><td>13</td><td>7</td><td>12</td></tr><tr><td>45</td><td>54</td><td>56</td><td>59</td><td>62</td><td>96</td><td>96</td><td>105</td><td>107</td><td>121</td><td>126</td><td>180</td><td>190</td><td>215</td><td>249</td><td>332</td></tr><tr><td>5</td><td>18</td><td>12</td><td>8</td><td>5</td><td>7</td><td>10</td><td>7</td><td>4</td><td>10</td><td>4</td><td>8</td><td>8</td><td>10</td><td>10</td><td>7</td></tr><tr><td>16</td><td>10</td><td>25</td><td>27</td><td>15</td><td>10</td><td>15</td><td>15</td><td>15</td><td>20</td><td>15</td><td>23</td><td>42</td><td>10</td><td>30</td><td>13</td></tr><tr><td>1.26</td><td>3,36</td><td>1,47</td><td>2,07</td><td>2,70</td><td>0,30</td><td>2,25</td><td>0,87</td><td>1,77</td><td>1,37</td><td>0,90</td><td>0,12</td><td>0,48</td><td>1,05</td><td>1,59</td><td>0,60</td></tr><tr><td>4,7</td><td>4,8</td><td>4,7</td><td>4,2</td><td>4,2</td><td>4,4</td><td>6,1</td><td>4,4</td><td>4,6</td><td>4,3</td><td>5,3</td><td>7,1</td><td>7,2</td><td>4,5</td><td>4,9</td><td>4,4</td></tr><tr><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>19,0</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>12,0</td><td>—</td><td>35,7</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>45,5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>22,5</td><td>16,2</td><td>55,0</td><td>—</td><td>22,5</td><td>—</td></tr><tr><td>21,7</td><td>41,2</td><td>24,5</td><td>44,5</td><td>—</td><td>19,5</td><td>32,0</td><td>67,5</td><td>37,5</td><td>23,0</td><td>37,0</td><td>33,5</td><td>39,2</td><td>32,5</td><td>50,2</td><td>47,0</td></tr><tr><td>53,3</td><td>25,6</td><td>59,5</td><td>31,5</td><td>43,2</td><td>52,8</td><td>—</td><td>15,0</td><td>37,3</td><td>31,5</td><td>21,5</td><td>41,3</td><td>—</td><td>47,0</td><td>—</td><td>42,3</td></tr><tr><td>—</td><td>—</td><td>10,0</td><td>—</td><td>25,0</td><td>18,0</td><td>—</td><td>—</td><td>9,0</td><td>18,0</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>10</td><td>61</td><td>4</td><td>5</td><td>4</td><td>2</td><td>6</td><td>5</td><td>4</td><td>14</td><td>6</td><td>3</td><td>2</td><td>3</td><td>5</td><td>1</td></tr></tbody></table>
Konwalia jako roślina kłączowa należy do grupy roślin w zasadzie
płynko się korzeniących. Głębokość rozrastania się korzeni zależy jed-
nak od rodzaju podłoża. Zaobserwowano, że korzenienie na zbitych bie-
licach pyłowych jest najpłynsze. Główna masa korzeni najczęściej roz-
wija się w warstwie próchniczej poziomu A₀, niekiedy tylko w górnej
części poziomu A₁ na głębokości 7—8 cm. Na glebach piaszczystych, luź-
nych głębokość rozrastania się korzeni waha się w granicach 8—14 cm.
Najgłębiej — bo niekiedy na głębokości 40—45 cm — znaleziono korze-
nie konwalii w bardzo luźno ukształtowanych glebach żwirowo-piasko-
wych na tarasach wiślanych.

Z omawianymi zagadnieniami wiąże się bardzo ściśle wilgotność oraz
grubość ściółki leśnej i skład runa. Te czynniki z kolei wywierają decy-
dujący wpływ na odczyn roztworu glebowego i żyzność podłoża, w któ-
rym rosną rośliny.

Lasy transpirują duże ilości wody, dlatego powietrze nad nimi jest
zawsze bardziej wilgotne, jednak ogólna wilgotność gleby leśnej w wy-
niku tej transpiracji zmniejsza się. Woda z małych opadów najczęściej
nigdy nie dociera do roślinności dna lasu. Deficyt wodny jest jednak
z reguły uzupełniony przez opady zimowe.

Opadające liście, szpilki, gałązki, martwe nasiona oraz obumarłe i ży-
we rośliny runa, podszytu i drzew tworzą na powierzchni gleby leśnej
warstwę ściółki i roślinności o specyficznym mikroklimacie, która ma
wpływ na racjonalną gospodarkę wodną lasu. Warstwa ta najczęściej
decyduje o nagromadzaniu się próchnicy i substancji mineralnych,
o przebiegu procesów chemicznych i biochemicznych zachodzących
w glebie — ogólnie wpływa regulująco na przemiany zachodzące
w glebie.

Grubość warstwy ściółki leśnej (jak można zorientować się z poniż-
szego zestawienia) ma bardzo wyraźny wpływ na bujność roślinności
runa, a tym samym na średnią liczbę roślin konwalii na 1 m²:

<table><tr><td>Grubość warstwy ściółki leśnej wewn.</td><td>0—5</td><td>6—8</td><td>9—12</td></tr><tr><td>Średnia liczba egz. konwalii na 1 m²</td><td>85</td><td>116</td><td>147</td></tr></table>

Zależność ta jest bardzo wyraźna.

Gruba warstwa ściółki leśnej zabezpiecza równomiernie zaopatrzenie
roślin w wodę i zapobiega szybkiemu wysychaniu warstwy powierzch-
niowej gleby, w której masowo rozrastają się kłącza i korzenie konwalii.

Z warstwą ściółki leśnej i runa wiąże się ściśle stopień zakwaszenia
gleby i jej żyzności. W zależności od zespołu działających czynników
przyrodniczych obserwuje się kształtowanie pH gleby leśnej od bardzo
kwaśnej (pH = 3—4) do obojętnej (pH = 6—7). Z reguły ściółka leśna
i powstająca z niej próchnica, w lasach iglastych jest silnie kwaśna, na-
tomiast ściółka pochodząca z drzew liściastych i ziół ma prawie zawsze
reakcję obojętną. Konwalia, jak każdy inny gatunek, ma właściwą sobie amplitudę wymagań pod względem pH — swoje optimum, minimum i maksimum. Rośliny żyjące w warunkach naturalnych zajmują stano- wiska o najbardziej zbliżonym optimum wartości pH. Konwalie rosnące w podłożu o optymalnych dla nich wartościach pH występują najliczniej i wykazują najsilniejszy rozwój, okazy zaś rosnące w podłożu zbliżonym do minimum lub maksimum pH występują rzadziej, wykazują słabszy wzrost i stopniowo zamierają. Ciekawe pod tym względem są obserwacje Olsena (1923), który spotykał konwalię mniej niż 25 razy w stano- wiskach naturalnych przy pH gleby = 3,5, a 75 razy przy pH = 4,0. Są to cyfry wyrażające względną częstość występowania konwalii, obliczoną z wielu pomiarów. Równocześnie jednak Olsen stwierdza, że konwalię można również spotkać na glebach zasadowych. Na podstawie przepro- wadzonych przeze mnie obserwacji i pomiarów przedstawionych niżej w zestawieniu obserwuje się pewną zależność pomiędzy ilością roślin konwalii na m² a odpowiednimi przedziałami pH gleby w poziomie A₁:

<table><thead><tr><th>pH gleby w poziomie A₁</th><th>4—5</th><th>5—6</th><th>6—7</th></tr></thead><tbody><tr><td>średnia liczba egzemplarzy konwalii na 1 m²</td><td>111</td><td>157</td><td>185</td></tr></tbody></table>

Należy jednak zaznaczyć, że średnia ilość konwalii dla wartości pH = 7 jest obliczona tylko z dwóch pomiarów. Konwalie rosnące na tym stano- wisku, na wielohektarowej powierzchni, były jednak nadzwyczaj zdrowe i silne, o szerokich blaszkach liściowych, obficie kwitnące.

Przytoczone wyniki wskazywałyby na korzystny wpływ działania na wzrost i rozwój konwalii czynników alkalizujących środowisko, do któ- rych należą: próchnica wytwarzana z drzew i krzewów liściastych (w szczególności z leszczyny, wiązu i buka) oraz pewna zawartość związków wapnia w glebach) np.: w glebach pochodzenia zalewowego lub wy- tworzonych na rędzinach i lessach.

Analizując średnie ilości konwalii na m² oraz szerokość liści w zesta- wieniu z wartościami pH gleb, nasuwa się przypuszczenie, że istnieją określone ekotypy konwalii gleb kwaśnych oraz ekotypy gleb obojętnych i zasadowych, gdyż w stanowiskach naturalnych występują jak gdyby dwa lub trzy optima odczynowe. Zagadnienie to wymaga odrębnych studiów ekologicznych.

Kwasowość gleby ma także decydujący wpływ na życie i rozmiesz- czenie mikroorganizmów w glebie, w wyniku działalności których nastę- puje hydroliza, aminifikacja i enzymatyczny rozkład węglowodanów — czyli mineralizacja gleby. Procesy te są powodowane zjawiskiem but- wienia i gnicia próchnicy. Rozkład związków próchnicznych jest proce- sem bardzo złożonym, inaczej przebiega on w lasach borowych, a inaczej w lasach grądowych, inaczej w glebach przepuszczalnych i nieprzepusz- czalnych. Od stopnia mineralizacji próchnicy, jej składu i zasobności
zależy urodzajność gleb leśnych. W próchnicy bowiem zmagazynowane są znaczne ilości N, P, S, Ca, Mg, K — bardzo często w formach bezpośrednio przyswajalnych dla roślin.

Podobnie ustala się ciekawa zależność między składem mechanicznym w badanych profilach glebowych a średnią ilością roślin na m². We wszystkich analizowanych przypadkach zwiększenie procentowego udziału piasku drobnego, części pyłowej czy części spławialnych wywoływało automatycznie zmniejszenie się średnich ilości konwalii na m². Fakt powyższy wiąże się z poprzednio omawianymi obserwacjami. Części spławialne i pyłowe podnoszą wprawdzie żyzność gleby, ale równocześnie w warunkach gleb leśnych, przy dużej ich ilości, powodują dużą zwartość gleby oraz nieodpowiednie stosunki wodne i powietrzne — co w konsekwencji przyczynia się do słabszego rozwoju konwalii, której kłącza nie są w stanie odpowiednio silnie się rozrastać (ujemny wpływ zwartości podłoża na rozwój roślin stwierdził K. Bassalik — 1930). Ilustruje to poniższe zestawienie:

<table><thead><tr><th>Przewaga w składzie mechanicznym gleb</th><th>piasku grubego i części szkieletowych</th><th>piasku średniego i drobnego</th><th>piasku drobnego pyłu i części spławialnych</th></tr></thead><tbody><tr><td>Średnia liczba egz. konwalii na m²</td><td>168</td><td>135</td><td>86</td></tr></tbody></table>

Odwrotną zależność ma zwiększony procentowy udział części spławialnych w składzie mechanicznym:

<table><thead><tr><th>Zawartość części spławialnych w %</th><th>od 1-4</th><th>5-8</th><th>9-16</th></tr></thead><tbody><tr><td>Średnia ilość egzemplarzy konwalii na m²</td><td>155</td><td>115</td><td>80</td></tr></tbody></table>

Analizowane właściwości fizyczne i chemiczne profilów glebowych odnoszą się w przeważającej ilości przypadków do gleb bielicowych lub ich pochodnych, względnie do gleb brunatnych, gdzie procesy bielicowania zachodzą w nieco zwolnionym tempie.

Omówione w tym rozdziale zagadnienia siedliska glebowego konwalii w stanowiskach naturalnych odnoszą się tylko do najważniejszych czynników i dlatego nie informują wyczerpująco o całości zachodzących procesów glebotwórczych i ich oddziaływaniu na wzrost i rozwój konwalii w pełnym ujęciu biocenotycznym.
<figure><img src="image_19.png" /></figure>

<figure><img src="image_20.png" /><figcaption>Fot. 2. *Convallaria majalis* L.</figcaption></figure>

A — kwiatostany w postaci jednostronnego grona; B — kwiatostany z symetrycznie róz- mieszczonymi kwiatami po obu stronach szypułki
## TYPY MORFOLOGICZNE KONWALII WYSTĘPUJĄCE W STANOWISKACH NATURALNYCH

W literaturze znaleźć można wzmiankę (Żukowski 1951) o konwalii jako roślinie należącej do tak zwanych wikarnych. Należące do nich gatunki są ze sobą blisko spokrewnione, jednak mają odrębne zasięgi występowania, które się nie pokrywają. W europejskiej części ZSRR, jak i w całej Europie, występuje gatunek *Convallaria majalis* — konwalia majowa. W górskich lasach Kraju Zakaukazkiego rozpowszechniony jest gatunek pokrewny *Convallaria transcaucasica* — o koronie bardziej cylindrycznej z cienkimi nitkami pręcików. Większe skupienia konwalii występują również na Dalekim Wschodzie w lasach Mandżurii — rośnie tam gatunek *Convallaria manhurica* — konwalia mandżurska — z szeroką koroną i niebieskawymi liśćmi. Czwarty gatunek wikarny konwalii występuje w Ameryce Północnej.

W uprawach ogrodniczych konwalii spotyka się dwie rasy konwalii: niemiecką (berlińską) i holenderską różniące się nieco kształtem liści i przede wszystkim różnymi terminami (A. K. Zweede 1930) zakwitania. Zjawisko to jest jednak zmienne i jak wykazała praktyka zależy od warunków uprawy. Badania prowadzone nad występowaniem konwalii (*Convallaria majalis* L.) w stanowiskach naturalnych w Polsce wykazały, że często w obrębie stosunkowo niewielkiego rejonu leśnego występują typy różniące się niekiedy bardzo wyraźnie cechami morfologicznymi.

Bardzo często spotyka się na dużych obszarach leśnych konwalię, która posiada zaledwie 3—5 kwiatków w kwiatostanie i równocześnie bardzo dorodne liście. Istnieją również okolice, w których konwalia występują się wyjątkowo dużą liczbą kwiatów w kwiatostanie, znacznie przewyższającą konwalie pozostające od wielu dziesiątków lat w uprawie ogrodowej. Nierzadko można spotkać w lasach augustowskich, włodawskich i innych konwalię posiadającą od 15—19, a niekiedy i więcej kwiatów w kwiatostanie (fot. 2 A i B). Dość zasadnicze różnice występują w postaci kwiatostanu, może to być bowiem grono jednostronne lub kwiaty są rozmieszczone symetrycznie po obu stronach szypułki.

Prócz typów różniących się postacią kwiatostanów występują w naszych lasach typy o różnym zabarwieniu nitek pręcików. Mianowicie spotyka się kwiaty, których nitki pręcików u podstawy mają wyraźny odcień różowy, biały i seledynowy. Cecha ta nie jest związana ani ze stopniem dojrzałości kwiatu, ani ze środowiskiem. Występuje bowiem zarówno u kwiatów nierozwiniętych, jak i u przekwitających, bardzo często na roślinach rosnących w niewielkich odległościach od siebie. Obserwacje przeprowadzone nad kilku tysiącami kwiatostanów wykazały, iż przeciętnie 14% osobników posiadało kwiaty o różowych nitkach pręcików. Nasilenie występowania różowego odcienia na kwiatach konwalii jest zmienne. Konwalię o kwiatach różowo zabarwionych można spot-
<figure><img src="image_21.png" /></figure>

<figure><img src="image_22.png" /><figcaption>Ryc. 2. Liście konwalii (Convallaria majalis L.):</figcaption></figure>

A — typu szerokolistnego z nadleśnictwa Maskulińskie; B — typu szerokolistnego z nadleśnictwa Skępe; C — typu szerokolistnego (asymetryczny) z nadl. Augustów; D — typ o liściu średniej szerokości z nadl. Ruciane; E — typu wąskolistnego z nadl. Mikołajki
kać w leśnictwie Przemęt nad jeziorem Przemęckim w województwie poznańskim (S. Jarosz: Krajobrazy Polski).

Najbardziej jaskrawe różnice występują jednak w kształcie liści, (Hegi 1909/39), bowiem obok konwalii o liściach zdecydowanie szerokich i jajowo-eliptycznych (ryc. 2 A, B, C) występują skupiska o liściach stosunkowo wąskich (ryc. 2 E), względnie o liściach pośredniej szerokości (ryc. 2 D). Cecha szerokości liści jest najbardziej ustabilizowaną cechą. Charakteryzują się nią rośliny występujące niejednokrotnie na dużych obszarach, w stosunkowo niewielkich od siebie odległościach. Dla ustanlenia różnic w kształcie liści różnych typów opracowano je biometrycznie. Jako zasadę w prowadzonych badaniach przyjęto, że najbardziej odpowiednie warunki znajduje gatunek w tym miejscu, w którym występuje najliczniej, najbujniej rośnie, obficie wytwarza owoce i najsilniej się rozrasta. Z takich więc środowisk był pobierany materiał do badań.

Wytypowanie odpowiednich płatów ekologicznych nie nastręczało specjalnych trudności przy istnieniu tak dużych różnic w szerokości liści konwalii i dużej stabilności tej cechy w obrębie danego terenu.

Przeprowadzone badania glebowe ze względu na trudne warunki teorenowe ograniczały się do wykopania profilu glebowego, pomiarów miąższości poszczególnych poziomów, analizy składu mechanicznego poszczególnych frakcji i zawartości węgla w poziomie próchnicznym, oznaczenia wartości pH w H₂O i w KCl. Ponadto dokonano ilościowego pomiaru roślin konwalii na płatach ekologicznych o powierzchni 16 m² licząc rośliny osobno z jednym, dwoma i trzema liśćmi. Dokonano również jakościowego przeglądu roślin poszczególnych gatunków towarzyszących konwaliom lub pozostających w najbliższym ich sąsiedztwie.

## Pomiary biometryczne

### Typy wąskolistne

Nadleśnictwo Solec Kujawski, woj. bydgoskie — profil glebowy Nr 12 *.

Na płacie o powierzchni 16 m² występuje następująca ilość roślin konwalii (szt.) z liśćmi:

pojedynczymi podwójnymi razem na 16 m²
1152 4160 5312

<footnote>* Szczegółowe opisy florystyczne badanych płatów w rozdziale „Analiza siedliska naturalnych stanowisk konwalii” — str. 11.</footnote>
Tablice korelacyjne szerokości (x₁) i długości (x₂)
Corelation tables between the brendth (x₁) and length

Profil glebowy Nr 6

Soil profile No. 6

a. Liście środkowe — Medium leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość x₁</th><th>15-19</th><th>20-24</th><th>25-29</th><th>30-34</th><th>35-39</th><th>40-44</th><th>45-49</th><th>f₂</th></tr><tr><th>x₂</th><th>Długość</th><th>17</th><th>22</th><th>27</th><th>32</th><th>37</th><th>42</th><th>47</th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>100-109</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>110-119</td><td></td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td></tr><tr><td>120-129</td><td></td><td>—</td><td>2</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>4</td></tr><tr><td>130-139</td><td></td><td>—</td><td>4</td><td>2</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>7</td></tr><tr><td>140-149</td><td></td><td>—</td><td>3</td><td>2</td><td>3</td><td>3</td><td>—</td><td>—</td><td>11</td></tr><tr><td>150-159</td><td></td><td>—</td><td>1</td><td>6</td><td>3</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>12</td></tr><tr><td>160-169</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>5</td><td>8</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>13</td></tr><tr><td>170-179</td><td></td><td>—</td><td>1</td><td>2</td><td>12</td><td>7</td><td>—</td><td>—</td><td>22</td></tr><tr><td>180-189</td><td></td><td>—</td><td>1</td><td>3</td><td>8</td><td>5</td><td>—</td><td>—</td><td>17</td></tr><tr><td>190-199</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>3</td><td>1</td><td>—</td><td>5</td></tr><tr><td>200-209</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>2</td></tr><tr><td>210-219</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>3</td></tr><tr><td>f₁</td><td></td><td>1</td><td>12</td><td>24</td><td>36</td><td>22</td><td>3</td><td>1</td><td>n = 100</td></tr></tbody></table>

Wartości średnich

$x_1 = 28,80 \text{ mm}; x_2 = 184,3 \text{ mm}$

Błąd średniej

$S_{x_1} = 0,56; S_{x_2} = 2,34$

Przedział ufności z prawdopodobieństwem 0,95 dla średnich (Confidence interval for the averages at p = 0,95):

$x_1 : 28,8 \pm 1,098; x_2 : 184,3 \pm 4,5864$

b. Liście dolne — Lower leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość x₁</th><th>15-19</th><th>20-24</th><th>25-29</th><th>30-34</th><th>35-39</th><th>40-44</th><th>45-49</th><th>f₂</th></tr><tr><th>x₂</th><th>Długość</th><th>17</th><th>22</th><th>27</th><th>32</th><th>37</th><th>42</th><th>47</th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>100-109</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>110-119</td><td></td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td></tr><tr><td>120-129</td><td></td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td></tr><tr><td>130-139</td><td></td><td>1</td><td>5</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>8</td></tr><tr><td>140-149</td><td></td><td>—</td><td>5</td><td>4</td><td>4</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>13</td></tr><tr><td>150-159</td><td></td><td>1</td><td>2</td><td>9</td><td>5</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>19</td></tr><tr><td>160-169</td><td></td><td>—</td><td>1</td><td>7</td><td>5</td><td>4</td><td>—</td><td>—</td><td>17</td></tr><tr><td>170-179</td><td></td><td>—</td><td>1</td><td>2</td><td>9</td><td>3</td><td>1</td><td>—</td><td>16</td></tr><tr><td>180-189</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>4</td><td>3</td><td>—</td><td>—</td><td>7</td></tr><tr><td>190-199</td><td></td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>4</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>6</td></tr><tr><td>200-209</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>4</td><td>—</td><td>6</td></tr><tr><td>210-219</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>1</td><td>3</td></tr><tr><td>f₁</td><td></td><td>4</td><td>17</td><td>23</td><td>33</td><td>17</td><td>5</td><td>1</td><td>n = 100</td></tr></tbody></table>

Wartości średnich

$x_1 = 30,1 \text{ mm}; x_2 = 145,1 \text{ mm}$

Błąd średniej

$S_{x_1} = 0,64; S_{x_2} = 2,31$

Przedział ufności z prawdopodobieństwem 0,95 dla średnich (Confidence interval for the average at p = 0,95):

$x_1 : 30,10 \pm 1,2544; x_2 : 145,1 \pm 4,2644$
<figure><img src="image_23.png" /><figcaption>Fot. 3. Konwalia typu wąskolistnego (w nasileniu masowym) w nadleśnictwie
Solec Kujawski, woj. bydgoskie</figcaption></figure>

Na 1 m² średnio występują 332 rośliny konwalii.

Występujące tutaj konwalie odznaczają się nadzwyczajną żywotnością. Liście są wąskie i stosunkowo krótkie. Kwitnących roślin występuje niewiele egzemplarzy. Kwiatostany posiadają kształt jednostronnego grona. Zadziwiające jest tempo rozrastania się roślin. Z każdego zeszłorocznego i starszego pąka wyrastają po dwa lub trzy silne kłącza.

Pąki młode (zeszłoroczne) oraz dość często starsze 3—5-letnie wytwarzają rośliny z jednym liściem. Stanowisko odznacza się dużym nasłonecznieniem i południowo-wschodnią wystawą.

Współczynnik korelacji określający stopień zależności szerokości od długości liści wynosi dla liści środkowych: r = -0,466 (tab. 3a), dla liści dolnych r = -0,678 (tab. 3b). Współczynnik korelacji dla liści dolnych wyraża większą zależność zmienności od siebie, gdyż wartość jego jest bardziej zbliżona do 1.

Nadleśnictwo Mikołajki, woj. olsztyńskie, profil glebowy Nr 6. Na płacie powierzchni 16 m² rosną następujące ilości roślin konwalii z wąskimi liśćmi:

pojedynczymi
765

podwójnymi
3756

razem na 16 m²
4521
Na powierzchni 1 m² średnio występuje 282 rośliny konwalii typu wąskolistnego.

Konwalie zajmują tutaj powierzchnię około 80 ha na południowych zboczach brzegu jeziora Bełdany w odległości 2—3 km od promu Wierzba. Konwalia o wąskich liściach sąsiaduje bezpośrednio z typem o li-

<figure><img src="image_24.png" /><figcaption>Ryc. 3. Wykresy szerokości (A) i długości (B) liści konwalii (Convallaria majalis L.) (typy wąskolistne) z nadl. Solec Kujawski</figcaption></figure>

ściach średniej szerokości, oba typy występują więc w tych samych waurunkach siedliskowych.

Nasłonecznienie terenu jest stosunkowo duże. Rośnie tu stary las sosnowy z domieszką brzozy, dębu, rzadziej świerku i leszczyny. Występujące w tym siedlisku konwalie o liściach wąskich charakteryzują się bardzo wczesnym kończeniem wegetacji, co szczególnie wyraźnie widać

<figure><img src="image_25.png" /><figcaption>Ryc. 4. Wykresy szerokości (A) i długości (B) liści konwalii (Convallaria majalis L.) (typy wąskolistne) z nadl. Mikołajki
Oznaczenia jak na ryc. 3</figcaption></figure>

w zestawieniu z rosnącymi obok konwaliami o liściach średnio szerokich. Rośliny o dwóch liściach kwitną obficie. Średnia ilość kwiatów w kwiatostanie waha się w granicach od 7 do 9 sztuk. Układ kwiatów w kwiato-
stanie ma charakter symetryczny. Współczynnik korelacji dla liści środkowych wynosi $r = -0,505$ (tabela 3c), dla liści dolnych $r = -0,557$ (tab. 3d). Stopień zależności między szerokością a długością liści jest $w 74\%$ ($r^2 = 0,26$) dla liści środkowych i $w 69\%$ ($r^2 = 0,31$) dla liści dolnych wywołany zmiennością przypadkową.

Analizowane typy konwalii o liściach wąskich wykazują nieznaczne różnice szerokości liści. Długość wykazuje większe zróżnicowanie. Załączone tabele (3a, b, c, d) i wykresy (ryc. 4 A, B) wskazują, że liście dolne są z reguły krótsze od liści środkowych, przy tej samej szerokości.

Typy o liściach średniej szerokości

Nadleśnictwo Mikołajki, woj. olsztyńskie, profil glebowy Nr 6. Na płacie o pow. 16 m² rosną następujące ilości (w szt.) roślin konwalii z liśćmi:

<table><tr><td>pojedynczymi</td><td>podwójnymi</td><td>potrójnymi</td><td>razem na 16 m²</td></tr><tr><td>360</td><td>1521</td><td>135</td><td>2016</td></tr></table>

Na powierzchni 1 m² średnio występuje 126 roślin o liściach średniej szerokości.

Stanowisko opisywanych konwalii znajduje się w odległości ca 2 km od promu Wierzba nad jeziorem Bełdany. Znajduje się ono w bliskim sąsiedztwie konwalii o liściach wąskich, występującej masowo na powierzchni prawie 100 ha. Miejscami rośnie tu łubin i kępy paproci. W miejscach o małym zwarciu koron drzew i dużym nasłonecznieniu występują obficie trawy i poziomki. Nasilenie występowania konwalii jest bardzo duże. Zajmuje ona wszystkie południowe i zachodnie zbocza pagórków. Konwalia odznacza się tutaj wyjątkową żywotnością często zarastając mniej uczęszczane drogi leśne. Wszystkie egzemplarze dwu i trzyliściowe obficie kwitną i zawiązują owoce.

Kwiatostany przeważnie o przekroju jednostronnego grona posiadają od 9 do 13 kwiatów.

Współczynnik korelacji dla liści środkowych wynosi: $r = -0,577$ (tab. 4a) i dla liści dolnych: $r = -0,561$ (tab. 4b).

Stopień zależności między szerokością i długością liści środkowych i dolnych jest bardzo do siebie zbliżony ($r^2 = 0,33$ i $r^2 = 0,32$).

Nadleśnictwo Osiek Wielki, woj. bydgoskie, profil glebowy Nr 13. Na płacie o powierzchni 16 m² rosną następujące ilości (w szt.) roślin konwalii z liściem:

<table><tr><td>pojedynczymi:</td><td>podwójnymi:</td><td>potrójnymi:</td><td>razem na 16 m²</td></tr><tr><td>320</td><td>3040</td><td>88</td><td>3448</td></tr></table>

Na powierzchni 1 m² średnio występuje 215 roślin konwalii.

Na terenie tym konwalia występuje masowo na powierzchni blisko 20 ha. Jest ona tu prawie jedyną rośliną runa leśnego, porasta tarasowy
<figure><img src="image_26.png" /><figcaption>Fot. 4. Konwalia o liściach średniej szerokości w nadleśnictwie Mikołajki, woj. olsztyńskie</figcaption></figure>

brzeg Wisły o południowej, wyjątkowo silnie nasłonecznionej wystawie. Ilość kwiatów w kwiatostanie wynosi średnio od 9 do 12 sztuk. Kwiatostany mają budowę symetryczną. Poszczególne kwiaty wyróżniają się wielkością. Liście są grube, sztywne z lekkim żółtawym odcieniem. Korzenie sięgają na wyjątkową głębokość, dochodzą bowiem do 45–50 cm.

Współczynnik korelacji dla liści środkowych wynosi: $r = -0,808$ (tab. 4c) i dla liści dolnych $r = -0,670$ (tab. 4d). Korelacja między szes

<figure><img src="image_27.png" /><figcaption>Ryc. 5. Wykresy szerokości (A) i długości (B) liści konwalii (Convallaria majalis L.) typy o liściach średniej szerokości z nadl. Mikołajki</figcaption></figure>
KONWALIE O LIŚCIACH

Convallaria majalis with

Tablice korelacyjne szerokości (x₁) i długości (x₂)
Correlation tables between the brendth (x₁) and

Profil glebowy Nr 6

Soil profile No. 6

a. Liście środkowe — Medium leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość x₁</th><th colspan="10">x₂</th></tr><tr><th colspan="2">Długość</th><th>30—34</th><th>35—39</th><th>40—44</th><th>45—49</th><th>50—54</th><th>55—59</th><th>60—64</th><th>65—69</th><th>70—74</th><th>75—79</th><th>f₂</th></tr></thead><tbody><tr><td>140—149</td><td></td><td>—</td><td>5</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>7</td><td></td></tr><tr><td>150—159</td><td></td><td>1</td><td>1</td><td>4</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>8</td><td></td></tr><tr><td>160—169</td><td></td><td>1</td><td>1</td><td>4</td><td>4</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>12</td><td></td></tr><tr><td>170—179</td><td></td><td>—</td><td>3</td><td>5</td><td>4</td><td>4</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>17</td><td></td></tr><tr><td>180—189</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>7</td><td>4</td><td>4</td><td>3</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>18</td><td></td></tr><tr><td>190—199</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>11</td><td>8</td><td>4</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>26</td><td></td></tr><tr><td>200—209</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>3</td><td>1</td><td>2</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>9</td><td></td></tr><tr><td>210—219</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td></td></tr><tr><td>220—229</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td></td></tr><tr><td>f₁</td><td></td><td>2</td><td>2</td><td>16</td><td>24</td><td>22</td><td>20</td><td>10</td><td>2</td><td>1</td><td>n=100</td><td></td></tr></tbody></table>

Wartości średnich

x̄₁ = 51,25 mm; x̄₂ = 208,4 mm

Błąd średniej

S̄x₁ = 0,80 mm; S̄x₂ = 1,83 mm

Przedział ufności z prawdopodobieństwem
0,95 dla średnich (Confidence interval for
the averages at p = 0,95):

x̄₁: 51,25 ± 1,508; x̄₂: 208,4 ± 3,5868

b. Liście dolne — Lower leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość x₁</th><th colspan="10">x₂</th></tr><tr><th colspan="2">Długość</th><th>35—39</th><th>40—44</th><th>45—49</th><th>50—54</th><th>55—59</th><th>60—64</th><th>65—69</th><th>f₂</th></tr></thead><tbody><tr><td>140—149</td><td></td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>4</td></tr><tr><td>150—159</td><td></td><td>1</td><td>4</td><td>5</td><td>4</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>16</td></tr><tr><td>160—169</td><td></td><td>—</td><td>2</td><td>7</td><td>4</td><td>5</td><td>—</td><td>—</td><td>18</td></tr><tr><td>170—179</td><td></td><td>—</td><td>1</td><td>6</td><td>11</td><td>2</td><td>1</td><td>—</td><td>21</td></tr><tr><td>180—189</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>3</td><td>6</td><td>6</td><td>2</td><td>1</td><td>18</td></tr><tr><td>190—199</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td><td>3</td><td>3</td><td>4</td><td>13</td></tr><tr><td>200—209</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td><td>2</td><td>1</td><td>1</td><td>7</td></tr><tr><td>210—219</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td></tr><tr><td>220—229</td><td></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>f₁</td><td></td><td>1</td><td>8</td><td>22</td><td>33</td><td>23</td><td>7</td><td>6</td><td>n=100</td></tr></tbody></table>

Wartości średnich

x̄₁ = 52,80 mm; x̄₂ = 172,9 mm

Błąd średniej

S̄x₁ = 0,65 mm; S̄x₂ = 1,76 mm

Przedział ufności z prawdopodobieństwem
0,95 dla średnich (Confidence interval for
the averages at p = 0,95):

x̄₁: 52,7 ± 1,274; x̄₂: 172,9 ± 3,3896
Table 4

ŚREDNIEJ SZEROKOŚCI

medium leaves

liści konwalii (Convallaria majalis L.) w mm

length (x₂) of the Convallaria majalis L. leaves in mm

Profil glebowy Nr 13

Soil profile No. 13

c. Liście środkowe — Medium leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość x₁</th><th>44</th><th>45</th><th>49</th><th>50</th><th>54</th><th>55</th><th>59</th><th>60</th><th>64</th><th>65</th><th>69</th><th>70</th><th>74</th><th>75</th><th>80</th><th>84</th><th>85</th><th>89</th></tr><tr><th>x₂</th><th>Długość</th><td>42</td><td>47</td><td>52</td><td>57</td><td>62</td><td>67</td><td>70</td><td>79</td><td>82</td><td>87</td><td>f₂</td></tr></thead><tbody><tr><td>130-139</td><td>134.5</td><td>—</td><td>2</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td></tr><tr><td>140-149</td><td>144.5</td><td>1</td><td>5</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>8</td></tr><tr><td>150-159</td><td>154.5</td><td>1</td><td>6</td><td>6</td><td>3</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>17</td></tr><tr><td>160-169</td><td>164.5</td><td>—</td><td>2</td><td>3</td><td>8</td><td>3</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>17</td></tr><tr><td>170-179</td><td>174.5</td><td>—</td><td>—</td><td>4</td><td>9</td><td>5</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>20</td></tr><tr><td>180-189</td><td>184.5</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>4</td><td>4</td><td>2</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>13</td></tr><tr><td>190-199</td><td>194.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>4</td><td>3</td><td>3</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>12</td></tr><tr><td>200-209</td><td>204.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>2</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>5</td></tr><tr><td>210-219</td><td>214.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td></tr><tr><td>220-229</td><td>224.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td></tr><tr><td>f₂</td><td></td><td>2</td><td>15</td><td>17</td><td>28</td><td>16</td><td>9</td><td>7</td><td>2</td><td>2</td><td>2</td><td>n=100</td></tr></tbody></table>

Wartości średnich

$x_1 = 58,60 \text{ mm}; x_2 = 175,8 \text{ mm}$

Błąd średniej

$S_{x_1} = 0,94 \text{ mm}; S_{x_2} = 2,03 \text{ mm}$

Przedział ufości z prawdopodobieństwem
0,95 dla średnich: (Confidence interval for
the averages at p = 0,95):

$x_1 : 58,6 \pm 1,8424; x_2 : 175,8 \pm 3,9183$

d. Liście dolne — Lower leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość x₁</th><th>44</th><th>45</th><th>49</th><th>50</th><th>54</th><th>55</th><th>59</th><th>60</th><th>64</th><th>65</th><th>69</th><th>70</th><th>74</th><th>75</th><th>80</th><th>84</th><th>85</th><th>89</th></tr><tr><th>x₂</th><th>Długość</th><td>42</td><td>47</td><td>52</td><td>57</td><td>62</td><td>67</td><td>72</td><td>77</td><td>82</td><td>87</td><td>f₂</td></tr></thead><tbody><tr><td>130-139</td><td>134.5</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>140-149</td><td>144.5</td><td>3</td><td>4</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>9</td></tr><tr><td>150-159</td><td>154.5</td><td>3</td><td>2</td><td>3</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>10</td></tr><tr><td>160-169</td><td>164.5</td><td>—</td><td>2</td><td>4</td><td>7</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>14</td></tr><tr><td>170-189</td><td>174.5</td><td>—</td><td>1</td><td>8</td><td>13</td><td>3</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>180-189</td><td>184.5</td><td>—</td><td>2</td><td>1</td><td>6</td><td>10</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>20</td></tr><tr><td>190-199</td><td>194.5</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>3</td><td>2</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>9</td></tr><tr><td>200-209</td><td>204.5</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>5</td></tr><tr><td>210-219</td><td>214.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>2</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>5</td></tr><tr><td>220-229</td><td>224.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>f₁</td><td></td><td>6</td><td>12</td><td>21</td><td>32</td><td>19</td><td>3</td><td>4</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>n=100</td></tr></tbody></table>

Wartości średnich

$x_1 = 56,45 \text{ mm}; x_2 = 173,2 \text{ mm}$

Błąd średniej

$S_{x_1} = 0,82 \text{ mm}; S_{x_2} = 1,89 \text{ mm}$

Przedział ufości z prawdopodobieństwem
0,95 dla średnich: (Confidence interval for
the averages at p = 0,95):

$x_1 : 56,45 \pm 1,6072; x_2 : 173,2 \pm 3,7044$
rokością i długością liści jest tutaj wysoka i w przypadku liści środkowych wartość współczynnika zbliża się do jedności. Porównując ze sobą średnie wartości wymiarów liści konwalii pochodzących z nadleśnictwa Mikołajki i nadleśnictwa Osiek Wielki (tabela 4a, b, c, d i wykresy A i B na ryc. 6) można stwierdzić pewne różnice w ich postaci. Konwalie pochodzące z nadl. Osiek Wielki odznaczają się krótszymi, ale za to szerszymi liśćmi, natomiast konwalie pochodzące z nadl. Mikołajki

<figure><img src="image_28.png" /><figcaption>Ryc. 6. Wykresy szerokości (A) i długości (B) liści konwalii (Convallaria majalis L.) o liściach średniej szerokości z nadl. Osiek Wielki
Oznaczenia jak na ryc. 5</figcaption></figure>

mają liście (szczególnie środkowe) znacznie dłuższe, ale nieco węższe. Liście dolne są u konwalii w tym siedlisku nieco krótsze, ale szersze od liści środkowych, wskutek czego mają one postać eliptyczną.

## Typy o liściach szerokich

Nadleśnictwo Maskulińskie, woj. olsztyńskie, profil glebowy Nr 4. Na płacie o pow. 16 m² rosną następujące ilości roślin konwalii (w szt.) z liśćmi:

<table><tr><td>jednym:</td><td>dwoma:</td><td>trzema:</td><td>razem na 16 m²</td></tr><tr><td>77</td><td>952</td><td>685</td><td>1714</td></tr></table>

Na pow. 1 m² średnio występuje 107 szt. roślin konwalii.

Konwalie występujące na tym terenie odznaczają się niespotykanym nigdzie wyglądem. Najczęściej zajmują niewielkie powierzchnie (od 50—200 m²), rozrastając się na kształt mniej lub więcej regularnego koła. Wygląd roślin sprawia wrażenie, jakgdyby były to formy ogrodywe konwalii. Rośliny są bardzo duże, wysokie, często do 35—40 cm. Blaszki liściowe są sztywne, grube, jasnozielone. Kwitną prawie wszystkie rośliny. Kwiaty odznaczają się niezwykłą wielkością. Ilość kwiatów w kwiatostanie wynosi średnio 10 do 15 sztuk. Kwiatostan ma formę jednostronnego grona. Owoce zawiązują bardzo obficie. Czerwone jagody owoców wznoszą się ponad zaschłymi liśćmi.
<figure><img src="image_29.png" /><figcaption>Fot. 5. Konwalia typu szerokolistnego jako składnik runa leśnego w nadleśnictwie Augustów, woj. białostockie</figcaption></figure>

Współczynnik korelacji liniowej dla liści środkowych wynosi: $r = -0,638$ (tabela 5a) i dla liści dolnych: $r = -0,638$ (tabela 5b). Stopień zależności między szerokością a długością u obu liści jest taki sam ($r^2$ w obu wypadkach wynosi 0,40).

<figure><img src="image_30.png" /><figcaption>Ryc. 7. Wykresy szerokości (A) i długości (B) liści konwalii (Convallaria majalis L.) z nadl. Maskulińskie
Oznaczenia jak na ryc. 8</figcaption></figure>
Tabela 5

KONWALIE O

Convallaria majalis

Tablice korelacyjne szerokości ($x_1$) i długości
Corelation tables between the brendth ($x_1$) and

Profil glebowy Nr 4

Soil profile No. 4

a. Liście środkowe — Medium leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość<br>X<sub>1</sub></th><th colspan="10">Medium leaves</th></tr><tr><th colspan="2">Długość<br>x<sub>2</sub></th><th>50-54</th><th>55-59</th><th>60-64</th><th>65-69</th><th>70-74</th><th>75-79</th><th>80-84</th><th>85-89</th><th>90-94</th><th>95-99</th><th>f<sub>2</sub></th></tr></thead><tbody><tr><td>150-159</td><td>154.5</td><td>3</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>6</td></tr><tr><td>160-169</td><td>144.5</td><td>1</td><td>3</td><td>2</td><td>2</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>10</td></tr><tr><td>170-179</td><td>174.5</td><td>—</td><td>4</td><td>9</td><td>6</td><td>6</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>27</td></tr><tr><td>180-189</td><td>184.5</td><td>1</td><td>—</td><td>3</td><td>7</td><td>9</td><td>5</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>27</td></tr><tr><td>190-199</td><td>194.5</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>10</td><td>6</td><td>3</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>22</td></tr><tr><td>200-209</td><td>204.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>1</td><td>—</td><td>5</td></tr><tr><td>210-219</td><td>214.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>220-229</td><td>224.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>f<sub>1</sub></td><td></td><td>5</td><td>8</td><td>16</td><td>17</td><td>27</td><td>17</td><td>6</td><td>1</td><td>2</td><td>1</td><td>n = 100</td></tr></tbody></table>

Wartości średnich

$\bar{x}_1$ = 69,60 mm; $\bar{x}_2$ = 136,7 mm

Błąd średniej

$S_{\bar{x}_1} = 0,93$ mm; $S_{\bar{x}_2} = 1,26$ mm

Przedział ufności z prawdopodobieństwem 0,95 dla średnich (Confidence interval for the averages at p = 0,95):

$\bar{x}_1 : 69,60 \pm 1,8228; \bar{x}_2 : 136,7 \pm 2,4696$

b. Liście dolne — Lower leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość<br>X<sub>1</sub></th><th colspan="10">Lower leaves</th></tr><tr><th colspan="2">Długość<br>x<sub>2</sub></th><th>50-54</th><th>55-59</th><th>60-64</th><th>65-69</th><th>70-74</th><th>75-79</th><th>80-84</th><th>85-89</th><th>90-94</th><th>95-99</th><th>f<sub>2</sub></th></tr></thead><tbody><tr><td>150-159</td><td>154.5</td><td>1</td><td>4</td><td>2</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>8</td></tr><tr><td>160-169</td><td>164.5</td><td>3</td><td>3</td><td>9</td><td>8</td><td>5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>28</td></tr><tr><td>170-179</td><td>174.5</td><td>—</td><td>2</td><td>5</td><td>5</td><td>9</td><td>7</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>28</td></tr><tr><td>180-189</td><td>184.5</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>3</td><td>9</td><td>6</td><td>3</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>23</td></tr><tr><td>190-199</td><td>194.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td><td>1</td><td>1</td><td>2</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>8</td></tr><tr><td>200-209</td><td>204.5</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>3</td></tr><tr><td>210-219</td><td>214.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>220-229</td><td>224.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td></tr><tr><td>f<sub>1</sub></td><td></td><td>4</td><td>10</td><td>17</td><td>20</td><td>25</td><td>15</td><td>5</td><td>1</td><td>1</td><td>2</td><td>n = 100</td></tr></tbody></table>

Wartości średnich

$\bar{x}_1$ = 69,10 mm; $\bar{x}_2$ = 173,2 mm

Błąd średniej

$S_{\bar{x}_1} = 0,89$ mm; $S_{\bar{x}_2} = 1,36$ mm

Przedział ufności z prawdopodobieństwem 0,95 dla średnich (Confidence interval or the averages at p = 0,95):

$\bar{x}_1 : 69,10 \pm 1,7444; \bar{x}_2 : 173,2 \pm 2,6656$
Table 5

LIŚCIACH SZEROKICH

L. with broad leaves

(x₂) liści konwalii (Convallaria majalis L.) w mm
length (x₂) of the Convallaria majalis L. leaves in mm

Profil glebowy Nr 6

Soil profile No. 6

c. Liście środkowe — Medium leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość x₁</th><th>69</th><th>70-74</th><th>75-79</th><th>80-84</th><th>85-89</th><th>90-94</th><th>95-99</th><th>100-104</th><th>f₂</th></tr><tr><th colspan="2">Długość</th><th>67</th><th>72</th><th>77</th><th>82</th><th>87</th><th>92</th><th>97</th><th>102</th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>140-149</td><td>144.5</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td></tr><tr><td>150-159</td><td>154.5</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td></tr><tr><td>160-169</td><td>164.5</td><td>—</td><td>4</td><td>8</td><td>4</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>17</td></tr><tr><td>170-179</td><td>174.5</td><td>1</td><td>11</td><td>9</td><td>7</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>30</td></tr><tr><td>180-189</td><td>184.5</td><td>1</td><td>3</td><td>4</td><td>9</td><td>11</td><td>6</td><td>—</td><td>—</td><td>34</td></tr><tr><td>190-199</td><td>194.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>1</td><td>6</td><td>1</td><td>—</td><td>9</td></tr><tr><td>200-209</td><td>204.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>210-219</td><td>214.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td></tr><tr><td>220-229</td><td>224.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td></tr></tbody><tfoot><tr><td>f₁</td><td></td><td>2</td><td>18</td><td>26</td><td>22</td><td>14</td><td>13</td><td>4</td><td>1</td><td>n=100</td></tr></tfoot></table>

Wartości średnich

x₁ = 81,40 mm; x₂ = 191,0 mm

Błąd średniej

Sx₁ = 0,76 mm; Sx₂ = 1,32 mm

Przedział ufności z prawdopodobienstwem
0,95 dla średnich (Confidence interval for
the averages at p = 0,95):

x₁: 81,40 ± 1,4896; x₂: 191,0 ± 2,5732

d. Liście dolne — Lower leaves

<table><thead><tr><th colspan="2">Szerokość x₁</th><th>69</th><th>70-74</th><th>75-79</th><th>80-84</th><th>85-89</th><th>90-94</th><th>95-99</th><th>100-104</th><th>f₂</th></tr><tr><th colspan="2">Długość</th><th>67</th><th>72</th><th>77</th><th>82</th><th>87</th><th>92</th><th>97</th><th>102</th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>140-149</td><td>144.5</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>2</td></tr><tr><td>150-159</td><td>154.5</td><td>2</td><td>3</td><td>2</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>8</td></tr><tr><td>160-169</td><td>164.5</td><td>1</td><td>3</td><td>7</td><td>2</td><td>2</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>16</td></tr><tr><td>170-179</td><td>174.5</td><td>—</td><td>3</td><td>7</td><td>11</td><td>2</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>24</td></tr><tr><td>180-189</td><td>184.5</td><td>1</td><td>4</td><td>8</td><td>6</td><td>8</td><td>3</td><td>3</td><td>—</td><td>33</td></tr><tr><td>190-199</td><td>194.5</td><td>—</td><td>—</td><td>4</td><td>—</td><td>—</td><td>3</td><td>3</td><td>—</td><td>10</td></tr><tr><td>200-209</td><td>204.5</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>2</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>4</td></tr><tr><td>210-219</td><td>214.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>220-229</td><td>224.5</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>—</td><td>1</td><td>—</td><td>2</td></tr></tbody><tfoot><tr><td>f₁</td><td></td><td>5</td><td>13</td><td>29</td><td>33</td><td>14</td><td>8</td><td>7</td><td>2</td><td>n=100</td></tr></tfoot></table>

Wartości średnich

x₁ = 81,45 mm; x₂ = 189,9 mm

Błąd średniej

Sx₁ = 0,82 mm; Sx₂ = 1,58 mm

Przedział ufności z prawdopodobienstwem
0,95 dla średnich (Confidence interval for
the averages at p = 0,95):

x₁: 81,45 ± 1,6072; x₂: 189,9 ± 3,0968
Nadleśnictwo Mikołajki, woj. olsztyńskie, profil glebowy Nr 6. Na płacie o powierzchni 16 m² rosną następujące ilości roślin konwalii (w szt.) z liśćmi:

dwoma: trzema: razem na 16 m²
985 583 1568

Na powierzchni 1 m² średnio występuje 98 roślin konwalii szeroko-listnych.

Konwalia o liściach szerokich zajmuje powierzchnię 10 ha w sąsiedztwie jeziora Bełdany na zarośniętych trawą zboczach wawozów i na starych zrębach. Na terenie tym występują pojedynczo: sosna, dąb, rzadko krze-

<figure><img src="image_31.png" /><figcaption>Ryc. 8. Wykresy szerokości (A) i długości (B) liści konwalii (Convallaria majalis L.) z nadl. Mikołajki</figcaption></figure>

wy leszczyny, podrosty buku i grabu. Rosnąca tutaj konwalia zajmuje stanowiska nasłonecznione. Liście charakteryzują się grubymi blaszkami o kształcie eliptycznym i jasnozielonym zabarwieniu. Górna część blasz-ki liściowej jest tępo zakończona. Nerw główny bardzo gruby. Kwiaty duże, średnio od 11 do 13 sztuk w kwiatostanie, zebrane są w jedno-stronne grono.

Współczynnik korelacji liniowej dla liści środkowych wynosi: r = -0,585 (tab. 5c) i dla liści dolnych r = -0,540 (tab. 5d). Zmienność szerokości jest spowodowana wpływem długości (lub długość wpływem szerokości) u liści środkowych w 34% (r² = 0,34), a u liści dolnych w 29% (r² = 0,29).

Zestawienie średnich długości i szerokości z obu omawianych prób (tab. 5a, b, c, d; wykresy na ryc. 7 i 8) wykazuje dużą zgodność. Nie-wielkie rozbieżności dają się jedynie zaobserwować przy szerokości liści. Liście konwalii pochodzącej z nadleśnictwa w Mikołajkach są nie-co szersze.

Zestawienie szerokości liści (wykres, ryc. 9 A) z wszystkich analizowa-
nych prób oraz graficzne ich przedstawienie wyraźnie wykazuje istnienie
trzech odrębnych typów konwalii wyrażonych na wykresie trzema linia-
mi krzywymi. Najmniejszą zmiенноścią szerokości odznaczają się kon-
walie o liściach wąskich, największą zaś konwalie o liściach szerokich.

Różnice, jakie występują w kształcie i wielkości liści u konwalii rosnących w bliskim nawet sąsiedztwie, są wyraźnie zaznaczone, jak na to wskazują dane biometryczne, jedynie w odniesieniu do szerokości blaszek liściowych. Ilustrują to wyraźnie wykresy szerokości i długości liści poszczególnych typów (wykresy ryc. 9; schematy ryc. 10). Różnice w szerokościach są tak duże, że krzywe zmiенноści tej cechy w odniesieniu do typów o liściach wąskich i szerokich prawie się nie stykają. Dane bio-

<figure><img src="image_32.png" /><figcaption>Ryc. 9. Wykresy szerokości (A) i długości (B) liści konwalii na podstawie
pomiarów z 6 prób</figcaption></figure>
<figure><img src="image_33.png" /><figcaption>Ryc. 10. Typy liści najczęściej występujących u konwalii (Convallaria majalis L.) w stanowiskach naturalnych</figcaption></figure>

metryczne obliczone statystycznie przy przyjętym poziomie wiarygodności $a_1 = 0,05$ wskazują, że różnice we wszystkich badanych przypadkach szerokości są istotne (tabele 3, 4, 5).

Zestawienie szerokości liści i ich graficzna interpretacja na wykresie (ryc. 9) w porównaniu z obliczeniami statystycznymi tych szerokości wyrażonymi przy pomocy prostych pionowych linii w obrębie każdego typu wskazują, że średnie statystyczne szerokości mają wartości symetryczne w stosunku do przeprowadzonych pomiarów. Nieco większe odchylenia występują tylko w typie konwalii o liściach szerokich.

Badania te pozwalają wnioskować, że w lasach naszych występuje kilka ustalonych typów konwalii, różniących się nie tylko wielkością baszki liściowej, lecz również wczesnością rozwoju na wiosnę; ta ostatnia cecha ma szczególne znaczenie dla praktyki ogrodniczej. Wcześniej rozwijące się typy mogą bowiem dawać lepszy materiał dla tzw. „pędzenia”.

Że są to typy ustalone, świadczą wyniki obserwacji prowadzonych od kilku już lat na materiale posadzonym na poletkach w Ursynowie na ciężkiej bielicy i w maj. Obory na lekkim szczerku.
<caption>Tabela 6 — Table 6</caption>

Świeża i sucha masa konwali (Convallaria majalis L.) w poszcze gónych okresach wegetacji, w przeliczeniu na 100 roślin (w g) Fresh and dry mass of Convallaria majalis L. in different vegetation periods calculated on 100 plants (in g)

<table><thead><tr><th rowspan="2">Data pobrania próbek<br>Dates at which the samples were taken</th><th colspan="2">Świeża masa w g Fresh mass in g</th><th colspan="2">Sucha masa w g Dry mass in g</th><th colspan="2">Produkcja św. m. w % plonu końc. Production of fr. mass in % of final yield</th><th colspan="2">Procent zawartości suchej masy Percent of dry mass</th></tr><tr><th>Części nadzemne Aerial parts</th><th>Części podziemne Underground parts</th><th>Razem Total</th><th>Części nadzemne Aerial parts</th><th>Części podziemne Underground parts</th><th>Części podziemne Underground parts</th><th>Części nadzemne Aerial parts</th><th>Razem Total</th></tr></thead><tbody><tr><td>12.V</td><td>111,9</td><td>334,4</td><td>446,3</td><td>13,63</td><td>67,86</td><td>81,49</td><td>4,9</td><td>12,1</td><td>32,4</td></tr><tr><td>16.V</td><td>209,2</td><td>339,0</td><td>548,2</td><td>26,04</td><td>76,06</td><td>102,10</td><td>92,5</td><td>42,7</td><td>34,8</td></tr><tr><td>30.V</td><td>211,1</td><td>342,0</td><td>553,1</td><td>37,44</td><td>77,23</td><td>114,67</td><td>33,0</td><td>53,5</td><td>41,5</td></tr><tr><td>13.VI</td><td>216,8</td><td>455,0</td><td>671,8</td><td>53,13</td><td>124,50</td><td>176,63</td><td>188,2</td><td>47,5</td><td>23,8</td></tr><tr><td>27.VI</td><td>228,6</td><td>681,6</td><td>910,2</td><td>54,22</td><td>161,74</td><td>215,96</td><td>192,7</td><td>76,0</td><td>27,1</td></tr><tr><td>11.VII</td><td>220,8</td><td>601,0</td><td>821,8</td><td>52,82</td><td>164,00</td><td>216,82</td><td>187,7</td><td>87,4</td><td>51,6</td></tr><tr><td>25.VII</td><td>210,4</td><td>624,0</td><td>834,4</td><td>49,04</td><td>166,22</td><td>215,26</td><td>174,1</td><td>100,9</td><td>47,4</td></tr><tr><td>9.VIII</td><td>214,0</td><td>621,0</td><td>835,0</td><td>49,80</td><td>195,44</td><td>245,24</td><td>176,9</td><td>113,7</td><td>50,4</td></tr><tr><td>23.VIII</td><td>186,4</td><td>730,0</td><td>916,4</td><td>50,94</td><td>206,04</td><td>256,98</td><td>181,0</td><td>113,3</td><td>23,7</td></tr><tr><td>5.IX</td><td>113,0</td><td>632,4</td><td>745,4</td><td>34,66</td><td>225,56</td><td>260,22</td><td>116,0</td><td>136,3</td><td>30,7</td></tr><tr><td>19.IX</td><td>102,0</td><td>600,4</td><td>702,4</td><td>31,52</td><td>195,98</td><td>227,50</td><td>112,0</td><td>138,7</td><td>30,7</td></tr><tr><td>3.X</td><td>94,4</td><td>599,0</td><td>693,4</td><td>29,42</td><td>188,94</td><td>218,36</td><td>104,5</td><td>116,2</td><td>32,6</td></tr><tr><td>17.X</td><td>88,0</td><td>580,0</td><td>668,0</td><td>27,80</td><td>182,69</td><td>210,49</td><td>98,5</td><td>112,4</td><td>31,5</td></tr><tr><td>31.X</td><td>82,0</td><td>282,0</td><td>364,0</td><td>28,14</td><td>182,52</td><td>190,56</td><td>100,0</td><td>100,0</td><td>31,5</td></tr></tbody></table>
POTRZEBY POKARMOWE KONWALII

Badania nad nawożeniem konwalii prowadzone w Niemczech (Ledien 1900; Steffen — 1901; Richter 1957) dotyczyły wyłącznie potrzeb nawozowych i nie obejmowały analizy dynamiki pobierania składników pokarmowych. Badania przeprowadzone nad potrzebami pokarmowymi w okresie wegetacji wskazują na zasadniczy charakter procesów pobierania składników pokarmowych.

Przyrost świeżej i suchej masy części nadziemnych w pierwszych miesiącach wegetacji jest bardzo szybki (tabela 6). Zjawisko to związane jest z wyrastaniem i wzrostem liści i kwiatów. W miesiącu maju konwalia osiąga maksimum przyrostu świeżej masy części nadziemnych, natomiast maksimum przyrostu suchej masy dopiero po całkowitym zakończeniu kwitnienia w miesiącu czerwcu. Począwszy od początku sierpnia do października zaczyna się stopniowy spadek świeżej masy liści, w początkach zaś września, gdy liście zaczną już powoli zasychać, obserwuje się również spadek suchej ich masy, wywołany przypuszczalnie przemieszczaniem się składników mineralnych z liści do kłączy i korzeni.

Przyrost świeżej i suchej masy części podziemnych (klączy i korzeni) w okresie silnego przyrostu świeżej masy części nadziemnych jest bardzo powolny, gdyż w tym czasie asymilaty zużywane są przede wszystkim do budowy nowych tkanek liści i kwiatów. Dopiero po okresie całkowitego wyrośnięcia liści i kwiatostanu, a następnie zawiązania pąków liściowych i kwiatowych (połowa czerwca) rozpoczyna się szybki wzrost i rozrastanie się korzeni. Przyrost części podziemnych trwa nieprzerwanie od początku wegetacji przez czerwiec, lipiec i sierpień osiągając swoje maksimum w drugiej połowie sierpnia. W tym czasie bowiem konwalia wytwarza nowe kłącza, przy pomocy których rozrasta się. Od tego momentu obserwuje się już stały spadek świeżej masy organów podziemnych zaznaczony szczególnie wyraźnie gwałtownym spadkiem w drugiej połowie października. W tym okresie konwalia zapada w stan spoczynku zimowego, przygotowując się do przetrwania niesprzyjającej pory roku.

Przyrost suchej masy części podziemnych ma przebieg podobny, lecz bardziej ustabilizowany. Silniejszy przyrost obserwuje się początkowy od czerwca, a więc do wytworzenia liści, kiedy to wszystkie asymilaty odprowadzane są do korzeni. Maksimum przyrostu suchej masy osiąga konwalia na początku września. Związane to jest z zakończeniem wzrostu i rozwoju całej rośliny. Od tego okresu rozpoczyna się powolny, ale dość znaczny spadek suchej masy części podziemnych, a zatem i całej rośliny. Straty te zaznaczone również wyraźnym spadkiem w zawartości składników pokarmowych (opadająca część krzywej na wykresach ryc. 11 A, B, C) związane są z procesem dysymilacji oraz ubytkiem masy spowo-
<figure><img src="image_34.png" /><figcaption>Ryc. 11. Dynamika pobierania mineralnych składników pokarmowych przez konwalię (Convallaria majalis L.) w gramach na 100 roślin:</figcaption></figure>

A — azotu, B — potasu, C — fosforu

dowanej rozkładem starych korzeni i kłączy. Konwalia w czasie poprze-
dzającym bezpośrednio okres spoczynku traci część starych korzeni
i kłączy. Produkcja suchej masy wyrażona w procentach w stosunku do
plonu końcowego osiąga swoje maksimum pod koniec czerwca dla części
nadziemnych i na początku września dla części podziemnych. Wartości te
obrazują odmienny charakter przebiegu wzrostu części nadziemnych,
<caption>Tabela 7 — Table 7</caption>

Zawartość azotu (N) potasu ($K_2O$) i fosforu ($P_2O_5$) pobranych przez konwalię (Convallaria majalis L.) w różnych okresach wegetacji, w przeliczeniu na 100 roślin (w g)

The content of nitrogen, potassium and phosphorus taken by Convallaria majalis L. at different vegetation periods calculated on 100 plants (in g)

<table><thead><tr><th rowspan="2">Składniki mineralne<br>Mineral components</th><th colspan="2">Data po-<br>brania<br>próbek<br>Dates at<br>which the<br>samples<br>were taken</th><th colspan="3">% zawartości w suchej masie<br>Percent of dry mass</th><th colspan="3">Ilość pobrana przez 100 roślin<br>w g<br>Amount taken by 100 plants in g</th><th colspan="3">% udziału części<br>nadziemnych i pod-<br>ziemnych w pobieraniu<br>Percental share<br>of aerial and<br>underground parts<br>in the uptake of<br>nutrients</th><th rowspan="2">Pobranie<br>przez 100<br>roślin w<br>procentach<br>plonu koń-<br>cowego<br>Uptake by<br>100 plants in<br>percent of<br>final yield</th></tr><tr><th>3</th><th>4</th><th>5</th><th>6</th><th>7</th><th>8</th><th>9</th><th>10</th><th>11</th></tr></thead><tbody><tr><td>Azot<br>Nitrogen</td><td>12.V.<br>16.V<br>30.VI<br>13.VI<br>27.VI<br>11.VII<br>25.VII<br>9.VIII<br>23.VIII<br>5.IX<br>19.IX<br>3.X<br>17.X<br>31.X</td><td>4,71<br>3,57<br>3,01<br>2,29<br>2,30<br>2,31<br>2,32<br>2,35<br>2,40<br>1,96<br>1,73<br>1,73<br>1,47<br>1,32</td><td>1,47<br>1,50<br>1,65<br>1,45<br>1,45<br>1,63<br>1,66<br>1,68<br>1,91<br>2,26<br>2,20<br>2,21<br>2,22<br>2,28</td><td>2,01<br>2,03<br>2,14<br>1,70<br>1,69<br>1,82<br>1,81<br>1,81<br>2,00<br>2,22<br>2,13<br>2,14<br>2,12<br>2,14</td><td>0,64<br>0,93<br>1,13<br>1,21<br>1,25<br>1,22<br>1,14<br>1,17<br>1,22<br>0,68<br>0,54<br>0,51<br>0,41<br>0,37</td><td>1,00<br>1,14<br>1,17<br>1,79<br>2,39<br>2,76<br>2,76<br>3,28<br>3,94<br>5,10<br>4,29<br>4,16<br>4,06<br>3,71</td><td>1,64<br>2,07<br>2,30<br>3,01<br>3,64<br>3,98<br>3,90<br>4,45<br>5,16<br>5,78<br>4,83<br>4,67<br>4,47<br>4,08</td><td>39,1<br>44,8<br>43,7<br>40,4<br>34,0<br>30,7<br>29,2<br>26,3<br>23,7<br>11,7<br>11,2<br>11,0<br>9,2<br>9,1</td><td>60,9<br>55,2<br>51,3<br>59,6<br>66,0<br>69,3<br>70,8<br>73,7<br>76,3<br>88,3<br>88,8<br>89,0<br>90,8<br>90,9</td><td>40,1<br>50,7<br>56,5<br>73,7<br>89,2<br>97,5<br>99,5<br>109,1<br>126,4<br>117,0<br>117,0<br>114,4<br>109,3<br>100,0</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th></th><th>1</th><th>2</th><th>3</th><th>4</th><th>5</th><th>6</th><th>7</th><th>8</th><th>9</th><th>10</th><th>11</th></tr></thead><tbody><tr><td rowspan="12">Potas<br>Potassium</td><td>12.V</td><td>3,89</td><td>1,64</td><td>2,01</td><td>0,53</td><td>1,11</td><td>1,64</td><td>32,2</td><td>68,8</td><td>85,5</td></tr><tr><td>16.V</td><td>3,92</td><td>1,39</td><td>2,02</td><td>1,02</td><td>1,06</td><td>2,08</td><td>49,1</td><td>50,9</td><td>108,2</td></tr><tr><td>30.V</td><td>3,35</td><td>1,23</td><td>1,84</td><td>1,25</td><td>0,87</td><td>2,12</td><td>59,2</td><td>40,8</td><td>110,3</td></tr><tr><td>13.VI</td><td>2,08</td><td>0,92</td><td>1,27</td><td>1,11</td><td>1,14</td><td>2,25</td><td>49,3</td><td>50,7</td><td>116,7</td></tr><tr><td>27.VI</td><td>1,95</td><td>0,89</td><td>1,22</td><td>1,12</td><td>1,52</td><td>2,64</td><td>42,3</td><td>57,7</td><td>137,2</td></tr><tr><td>11.VII</td><td>1,86</td><td>0,96</td><td>1,17</td><td>0,97</td><td>1,57</td><td>2,54</td><td>38,6</td><td>61,4</td><td>132,7</td></tr><tr><td>25.VII</td><td>1,83</td><td>1,23</td><td>1,36</td><td>0,90</td><td>2,04</td><td>2,94</td><td>30,5</td><td>69,5</td><td>153,3</td></tr><tr><td>9.VIII</td><td>1,71</td><td>1,24</td><td>1,34</td><td>0,86</td><td>2,42</td><td>3,28</td><td>26,8</td><td>73,2</td><td>170,8</td></tr><tr><td>23.VIII</td><td>1,56</td><td>1,16</td><td>1,24</td><td>0,79</td><td>2,39</td><td>3,13</td><td>24,8</td><td>75,2</td><td>165,9</td></tr><tr><td>5.IX</td><td>1,45</td><td>1,05</td><td>1,11</td><td>0,50</td><td>2,39</td><td>2,89</td><td>17,3</td><td>82,7</td><td>150,5</td></tr><tr><td>19.IX</td><td>1,43</td><td>1,08</td><td>1,07</td><td>0,45</td><td>2,00</td><td>2,45</td><td>18,4</td><td>81,6</td><td>127,6</td></tr><tr><td>3.X</td><td>1,34</td><td>1,04</td><td>1,08</td><td>0,39</td><td>1,97</td><td>2,36</td><td>16,7</td><td>83,3</td><td>122,8</td></tr><tr><td>17.X</td><td>1,10</td><td>1,04</td><td>1,04</td><td>0,31</td><td>1,90</td><td>2,21</td><td>13,8</td><td>86,2</td><td>114,9</td></tr><tr><td>31.X</td><td>0,92</td><td>1,02</td><td>1,01</td><td>0,26</td><td>1,66</td><td>1,92</td><td>13,4</td><td>86,6</td><td>100,0</td></tr><tr><td rowspan="12">Fosfor<br>Phosphorus</td><td>12.V</td><td>1,80</td><td>0,73</td><td>0,91</td><td>0,25</td><td>0,50</td><td>0,75</td><td>33,0</td><td>77,0</td><td>57,1</td></tr><tr><td>16.V</td><td>1,14</td><td>0,53</td><td>0,67</td><td>0,30</td><td>0,40</td><td>0,70</td><td>42,7</td><td>57,3</td><td>53,6</td></tr><tr><td>30.V</td><td>0,74</td><td>0,52</td><td>0,56</td><td>0,27</td><td>0,37</td><td>0,64</td><td>42,9</td><td>57,1</td><td>49,2</td></tr><tr><td>13.VI</td><td>0,52</td><td>0,49</td><td>0,50</td><td>0,27</td><td>0,61</td><td>0,88</td><td>30,9</td><td>69,1</td><td>68,4</td></tr><tr><td>27.VI</td><td>0,54</td><td>0,50</td><td>0,53</td><td>0,29</td><td>0,86</td><td>1,15</td><td>25,1</td><td>74,9</td><td>88,1</td></tr><tr><td>11.VII</td><td>0,56</td><td>0,52</td><td>0,54</td><td>0,30</td><td>0,86</td><td>1,16</td><td>26,6</td><td>73,4</td><td>81,1</td></tr><tr><td>25.VII</td><td>0,52</td><td>0,58</td><td>0,56</td><td>0,26</td><td>0,97</td><td>1,23</td><td>20,7</td><td>79,3</td><td>94,5</td></tr><tr><td>9.VIII</td><td>0,51</td><td>0,50</td><td>0,50</td><td>0,25</td><td>0,99</td><td>1,24</td><td>20,3</td><td>79,7</td><td>95,1</td></tr><tr><td>23.VIII</td><td>0,49</td><td>0,57</td><td>0,55</td><td>0,25</td><td>1,21</td><td>1,46</td><td>17,0</td><td>83,0</td><td>112,5</td></tr><tr><td>5.IX</td><td>0,49</td><td>0,73</td><td>0,70</td><td>0,17</td><td>1,65</td><td>1,82</td><td>9,3</td><td>90,7</td><td>140,3</td></tr><tr><td>19.IX</td><td>0,51</td><td>0,73</td><td>0,71</td><td>0,16</td><td>1,43</td><td>1,59</td><td>10,1</td><td>89,9</td><td>122,3</td></tr><tr><td>3.X</td><td>0,52</td><td>0,75</td><td>0,72</td><td>0,15</td><td>1,43</td><td>1,58</td><td>9,8</td><td>90,2</td><td>121,7</td></tr><tr><td>17.X</td><td>0,51</td><td>0,72</td><td>0,69</td><td>0,14</td><td>1,32</td><td>1,46</td><td>9,7</td><td>90,3</td><td>112,3</td></tr><tr><td>31.X</td><td>0,50</td><td>0,71</td><td>0,68</td><td>0,14</td><td>1,16</td><td>1,30</td><td>10,9</td><td>89,1</td><td>100,0</td></tr></tbody></table>
które w okresie jesieni zasychają i zamierają, oraz części podziemnych, które są organami spichrzowymi oraz organami rozmnażania. Ich zadaniem jest zachowanie roślin przez niekorzystny okres zimy do wiosny następnego roku.

Biorąc pod uwagę świeżą masę całej rośliny (części nadziemnych i podziemnych łącznie) w związku z odmiennym przebiegiem wzrostu i rozwoju poszczególnych jej organów, daje się zaobserwować jak gdyby trzy punkty kulminacyjne rozwoju, a mianowicie w maju (okres kwitnienia), w końcu czerwca (ostateczne wykształcenie się liści) i w miesiącu sierpniu (zakończenie wzrostu kłączy i korzeni). W nieco odmienny sposób przebiega krzywa przyrostu suchej masy dla całej rośliny z maksymalnymi wartościami na początku lipca i we wrześniu.

Nagromadzenie mineralnych składników pokarmowych przedstawia tabela 7 oraz wykresy załączone na ryc. 11.

Interesujące są zmiany w procentowej zawartości tych składników w organach nadziemnych i podziemnych. W liściach zawartość ich jest początkowo bardzo wysoka, później powoli spada. W kłączach i korzeniach procentowa zawartość składników mineralnych od miesiąca sierpnia ulega minimalnym wahaniom, po czym nieznacznie wzrasta. W związku z tym procesem zawartość azotu w suchej masie całych roślin zmniejsza się od chwili rozpoczęcia wegetacji do końca lipca. Począwszy od połowy sierpnia następuje powolny procentowy wzrost zawartości azotu w częściach podziemnych, wywołany przemieszczaniem składników mineralnych z liści do kłączy i korzeni, w których są nagromadzone. Większy procentowy udział w nagromadzeniu azotu mają kłącza i korzenie konwalii, przy czym obserwuje się wyraźną tendencję wzrostu nagromadzenia pod koniec okresu wegetacji.

Najwyższą procentową zawartość K₂O przez cały czas wzrostu roślin mają części nadziemne. Procentowa zawartość K₂O w całej roślinie zmniejsza się w miarę wzrostu, co wywołane jest przewagą procesu wytwarzania suchej masy nad procesem pobierania potasu. Procentowy udział w nagromadzeniu potasu jest większy u części podziemnych i w miarę rozwoju rośliny ma tendencję wzrastającą. Udział liści w nagromadzeniu potasu charakteryzuje się silnym wzrostem na początku wegetacji, osiągając swoje maksimum (59,2) pod koniec okresu kwitnienia i intensywnego wzrostu liści w miesiącu maju. Od tego momentu zawartość potasu w liściach zmniejsza się na skutek przemieszczania się tego składnika z liści do kłączy i korzeni. Zmniejszanie się procentowej zawartości potasu w kłączach i korzeniach od połowy sierpnia tłumaczy się silnym ich wzrostem w tym czasie. Po zakończeniu wzrostu procent K₂O utrzymuje się na równym poziomie.

Zawartość procentowa P₂O₅ w suchej masie części nadziemnych i podziemnych jest zbliżona, wykazując jednak pod koniec okresu wegetacji
niewielką tendencję wzrostu w częściach podziemnych. Procentowy udział części nadziemnych w gromadzeniu $P_2O_5$ wzrasta natomiast, począwszy od rozpoczęcia wegetacji aż do końca maja, po czym — tak jak w przypadku potasu — systematycznie maleje; od tego momentu następuje gromadzenie fosforu przez części podziemne.

Krzywe obrazujące przebieg pobierania składników pokarmowych mają podobny charakter jak krzywe przyrostu świeżej i suchej masy dla całej rośliny. Wyróżniają się tutaj zasadnicze trzy fazy w krzywych ilustrujących pobieranie składników przez części podziemne oraz trzy fazy w krzywych ilustrujących pobieranie składników przez całą roślinę. Dla części nadziemnych zaznaczają się tylko dwie fazy wzrostu. W pierwszej fazie krzywe obrazujące przebieg pobierania potasu i kwasu fosforowego przez części podziemne w miesiącu maju wykazują powolną, ale wyraźną tendencję do opadania, przy pobieraniu azotu natomiast obserwuje się minimalny przyrost. W drugiej fazie od początku czerwca krzywe wykazują wyraźny wzrost osiągając swoje maksimum dla N i $P_2O_5$ na początku września, dla $K_2O$ zaś w sierpniu. W trzeciej fazie po osiągnięciu maksimum krzywe powoli opadają. Krzywe obrazujące pobieranie pokarmów przez całą roślinę są wyraźnie zbliżone do wykresu krzywych części podziemnych z minimalnym odchyleniem przy pobieraniu potasu.

Krzywe ilustrujące pobieranie składników pokarmowych przez liście w pierwszej fazie, to jest do końca maja, szybko wzrastają, co odpowiada intensywnemu przyrostowi liści i kwiatów przy równoczesnym ubytku składników mineralnych w kłączach i korzeniach. Krzywe pobierania składników pokarmowych przez liście po osiągnięciu swojego maksimum pobierania azotu, potasu i kwasu fosforowego ulegają obniżeniu aż do początku sierpnia. Po tym okresie następuje szybki spadek składników pokarmowych wywołany odprowadzeniem ich do kłączy i korzeni.

Biorąc pod uwagę całą roślinę, pobieranie potasu i azotu jest procesem ciągłym od początku wegetacji do pierwszych dni września, to jest przez okres blisko 5 miesięcy, natomiast pobieranie kwasu fosforowego rozpoczyna się dopiero po okresie kwitnienia i trwa zaledwie przez trzy miesiące. Od pierwszych dni września rośliny przygotowują się do okresu spoczynku zimowego i procesy pobierania składników mineralnych wyraźnie maleją.

Jeżeli ilość pobranego N, $K_2O$ i $P_2O_5$ w badanych terminach przedstawić w procentach końcowych plonów (tabela 7), to można stwierdzić, że najintensywniej od początku wegetacji pobierany jest azot. Osiąga on swoje maksimum w początkach sierpnia, po czym intensywność pobierania powoli maleje. Pobieranie azotu i kwasu fosforowego zachodzi z równą intensywnością, ale maksimum pobierania azotu przypada na koniec sierpnia, podczas gdy pobieranie fosforu trwa jeszcze do 5 września. Po
osiągnięciu maksimum intensywność pobierania tych składników szybko maleje.

Na podstawie przytoczonych danych oraz załączonych wykresów (ryc. 11) można stwierdzić, że maksimum pobierania pokarmów przez konwalię przypada na miesiące czerwiec, lipiec i sierpień z punktem kulminacyjnym na początku września.

Biorąc pod uwagę maksymalną ilość pobranych składników mineralnych przez konwalię, zawartość azotu, potasu i fosforu w przeliczeniu na 100 roślin wynosi: azotu — 4,1 g, kwasu fosforowego — 1,1 g i tlenku potasu — 1,6 g. Stosunek N : P₂O₅ : K₂O ma się jak 3,7 : 1 : 1,5. Przyjmując, iż na jednym hektarze sadzimy zwykle około 1 miliona sztuk kłączy konwalii, dawka powinna wówczas wynosić w czystym składniku ca 51 kg azotu, 11 kg kwasu fosforowego oraz 16 kg tlenku potasu na ha. Ze względu na procent wykorzystania nawozu przez roślinę dawka ta w postaci 20% siarczanu amonu winna wynosić ca 260 kg na ha, w postaci 18% superfosfatu — ca 250 kg na ha i w postaci 45% siarczanu potasu ok. 60 kg na hektar. Podane dawki nawozów mineralnych przy stosowaniu należałoby jednak rozdzielić na dwie połowy, jedną z nich dać na wiosnę przed kwitnieniem, drugą w początkach lipca, a więc w okresie wzmożonego pobierania składników pokarmowych.

Stwierdzić należy, że są to stosunkowo niewielkie dawki nawozów mineralnych. W praktyce stosuje się znacznie większe dawki nawozów fosforowych i potasowych, a wyraźnie mniejsze dawki nawozów azotowych. Jako regułę przy uprawie konwalii przeważnie dotychczas stosowano tylko nawożenie organiczne. Czy przy zastosowaniu wymienionych dawek można będzie otrzymywać stosunkowo wysokie plony kłączy konwalii w uprawie polowej, da na to odpowiedź założone doświadczenie nawozowe.

## OMÓWIENIE WYNIKÓW

Konwalia (Convallaria majalis L.) jest jedną z tych roślin ozdobnych, które mają wielkie zastosowanie w produkcji kwiaciarskiej. Stosowana jest głównie jako roślina pędzona w okresie późnej jesieni i zimy. (Daniel H. 1961; Hentig W. U. 1961, Langer G. A. 1919, Maatsch R. 1961, Wóycicki S. 1947).

Dotychczas produkcją kłączy konwalii przeznaczonych do pędzenia zajmowali się prawie wyłącznie ogrodnicy niemieccy i holenderscy.

Przeprowadzone badania wskazują, że konwalia jest rośliną, która u nas w lasach występuje powszechnie, przy czym główne rejony występowania znajdują się w północno-wschodniej części Polski (województwa: olsztyńskie, białostockie, gdańskie). Pokrywała ona tam znaczne
powierzchnie terenów leśnych, na przykład w województwie olsztyńskim: 1170 ha konwalii w nasileniu masowym, 2981 w nasileniu obfitym i 13 542 ha w nasileniu częstym, w województwie białostockim odpowiednio 145 ha, 1219 ha i 7172 ha.

Na cieplejszych obszarach południowej i zachodniej części Polski konwalia występuje z reguły w lasach mieszanych w stanowiskach lekko zacienionych, zaś na terenach zimniejszych północno-zachodnich najczęściej na skraju lasów, na zboczach wąwozów, gdzie tworzy często rozległe polany. Związane to jest z rekompensatą ciepła światłem, gdyż konwalia jest raczej rośliną ciepłych stanowisk.

Powszechne występowanie konwalii w lasach Polski wskazuje, iż posiada ona dużą zdolność przystosowywania się do różnych warunków glebowych i klimatycznych. Jako roślina kłączowa należy w zasadzie do roślin płytko korzeniących się. Główna masa korzeni rozrasta się na glebach cięższych, bardziej zlewnych (gleby gliniaste, bielice pyłowe) na głębokości 7–8 cm, na glebach przepuszczalnych, lekkich — piaszczystych i żwirowych na głębokości 8–14 cm.

Wyraźną współzależność obserwuje się w występowaniu konwalii ze składem mechanicznym gleby. Z zestawienia na str. 34 wynika, że konwalia rozrasta się znacznie silniej na glebach lżejszych.

Istnieje również współzależność między średnią ilością roślin konwalii na m² a grubością ściółki leśnej. Grubsza warstwa ściółki wywiera wyraźnie korzystny wpływ na bujność runa leśnego, a więc i na obfitość występowania konwalii. Stąd nasuwa się wniosek o celowości ściółkowania upraw polowych konwalii.

Szczególnie wyraźny wpływ na obfitość występowania konwalii wywiera pH gleby.

Przy wyższych wartościach pH i przy odpowiedniej wilgotności srodowiska zachodzą szybciej procesy mineralizacji, a zatem następuje szybsze uruchamianie składników pokarmowych zawartych w ściółce i próchnicy.

Przy obserwacji konwalii rosnącej w naszych lasach rzucają się w oczy znaczne różnice w kształcie (szerokości) blaszki liściowej. Statystyczne obliczenie danych biometrycznych wskazuje, iż różnice te przy przyjętym poziomie wiarygodności $a_1 = 0,05$ są we wszystkich przypadkach istotne. Można by więc wnioskować o występowaniu w lasach naszych kilku typów konwalii: konwalii o liściach wąskich i konwalii o liściach szerokich. Średnie szerokości blaszek liściowych dla liści szerokich wynoszą 76,56 mm, dla konwalii o liściach wąskich 28,03 mm.

Oprócz różnic w szerokościach liści dają się zaobserwować również różnice w zabarwieniu nitek pręcików (różowe, białe) oraz w zabarwieniu płatków korony (w woj. poznańskim na wyspie Jeziora Przemęckiego). Drogą selekcji można te poszczególne typy wyodrębnić.
Przeprowadzono również badania nad dynamiką pobierania przez konwalię podstawowych składników mineralnych: azotu, potasu i fosforu. Wykonana analiza chemiczna liści i kłączy w odstępach dwutygodniowych w ciągu całego okresu wegetacyjnego wskazuje, że główna masa tych składników nagromadzona jest w kłączach i mięsistych korzeniach. Małksymalna zawartość azotu, kwasu fosforowego i tlenku potasu wynosi w przeliczeniu na 100 roślin: 4,1 g N, 1,1 g P₂O₅ oraz 1,6 g K₂O. Stosunek pobranych składników mineralnych N : P₂O₅ : K₂O ma się jak 3,7 : 1,1 : 1,6.

Wynikające z tych dawek normy nawozowe, biorąc pod uwagę procent wykorzystania nawozów mineralnych przez roślinę, wynoszą średnio około 260 kg 20% siarczanu amonu, 250 kg 18% superfosfatu i około 60 kg 45% siarczanu potasu na hektar. Dawka potasu w zestawieniu z dawkami stosowanymi w praktyce jest znacznie mniejsza. Dawki azotu i superfosfatu są bliskie dawkom stosowanym w praktyce.

## WNIOSKI

Przeprowadzona inwentaryzacja obszarów leśnych porośniętych konwalią wskazuje na jej powszechne występowanie i na istnienie w Polsce dużych zasobów tej cennej dla produkcji ogrodniczej rośliny. Konwalia nie występuje wcale zaledwie w 70 nadleśnictwach na terenie całego kraju, co spowodowane jest nie tyle rabunkową gospodarką człowieka, ile brakiem odpowiednich warunków klimatycznych i glebowych.

Ponieważ konwalia jest rośliną o dużym współczynniku rozmnażania, to też w odpowiednich dla niej warunkach i przy racjonalnym pozyskiwaniu zniszczenie jej i wytepienie ze stanowisk naturalnych jest prawie wykluczone. Stąd też pozwolenie na pozyskiwanie konwalii z miejsc masowego występowania pod nadzorem służby leśnej nie powinno budzić zastrzeżeń ze strony czynników ochrony roślin.

Pozyskiwanie konwalii dla celów kwiaciarstwa jest akcją jednorazową, gdyż po wysadzeniu kłączy i ich trzyletniej uprawie przyrost ilościowy kłączy po odliczeniu kłączy przeznaczonych do pędzenia zapewnia materiał wyjściowy do dalszej uprawy. Zapotrzebowanie na kłącza ze stanowisk naturalnych dla potrzeb kwiaciarstwa w skali całego kraju wyraża się cyfrą ok. 50 milionów sztuk kłączy, co odpowiada w przybliżeniu 50 ha upraw konwalii. Ilość ta w zestawieniu z istniejącymi zasobami konwalii w stanowiskach naturalnych jest niewielka, gdyż na powierzchni 2177 ha konwalia występuje w ilości średnio na m² około 100 szt., na ponad 10 tys. ha — średnio na m² od 20 do 40 sztuk roślin i na powierzchni blisko 70 tys. ha w zmiennym nasileniu w postaci różnej wielkości gniazd. Najbardziej celowe byłoby pozyskiwanie
kładczy konwalii z oddziałów, w których występuje masowo, a przyczonych pod wyrąb, gdzie w znacznym stopniu ulega zniszczeniu na skutek upraw przeprowadzonych pod nowe zalesienia.

Badania przeprowadzone nad warunkami siedliska wskazują, iż konwalia wymaga gleb lżejszych o wartości pH — w granicach 6—7. Na glebach cięższych zlewnych, o wysokiej zawartości części spławialnych i pylastych konwalia rośnie na ogół słabo. Przy uprawie polowej konwalii pamiętać należy o tym, że jest to roślina wymagająca pewnego zacienienia — na otwartych, nasłonecznionych stanowiskach, wykazuje słabszy rozwój. Stąd też najbardziej wskazana byłaby uprawa jej pod drzewami owocowymi w sadach na zboczach o wystawie południowej w pobliżu zbiorników wodnych (rzeki, jeziora, stawy).

Wymagania pokarmowe konwalii są na ogół niewielkie. W okresie wegetacji pobierają one w przeliczeniu na 100 roślin 4 g azotu, 1,2 g kwasu fosforowego oraz 2,5 g potasu. Opracowane na tej podstawie dawki nawozów mineralnych wynoszą: na 1 ha ca 260 kg siarczanu amonu, ca 300 kg superfosfatu i ca 100 kg siarczanu potasu.

Katedra Roślin Ozdobnych SGGW

Warszawa — Ursynów

## SUMMARY

The lily of the valley (*Convallaria majalis* L.) is one of the ornamental plants playing an important role in floriculture. It is mainly used for forcing in late autumn and in winter.

German and Dutch gardners, hitherto were the only producers of rhizomes for forcing.

The present paper points to the fact that the lily of the valley occurs commonly in the forests of Poland, its north-eastern part (Olsztyn, Białystok and Gdańsk provinces) being the main area of occurrence of this plant. The lily of the valley growing in Poland is characterized by hardiness and viability, and covers considerable forest areas. For instance in the Olsztyn province the lily of the valley occurs in masses on 1170 ha, in abundance on 2981 ha and frequently on 13542 ha, and in the Białystok province on 145 ha, 1219 ha and 7172 ha, respectively.

In the warmer regions of southern and western Poland the lily of the valley invariably occurs in mixed forests on slightly shaded sites, whereas in the colder regions of north-western Poland it is most frequently observed on the forest edge and on slopes of gorges, where frequently in overgrows vast clearings. This is connected with the compensation of warmth by light since the lily of the valley is rather a thermophilic plant.

The common occurrence of the lily of the valley in Poland points to its high capacity of adaptation to various soil and climatic conditions. As a rhizome plant it has a shallow root system. In heavier, more impervious soils (clayey soils, silt podsoils) the main root mass spreads at the depth of 7—8 cm, whereas in permeable, light, sandy and gravel soils most roots occur at the depth of 8—14 cm.
A distinct dependence is observed between the occurrence of the lily of the valley and the mechanical soil composition; as seen from Table 2 the lily of the valley develops more intensively in light soils.

A dependence occurs also between the mean number of these plants per 1 sq. m. and the forest litter thickness. A thicker litter exerts a marked favourable effect on the exuberance of the herb forest tier, thus also on the abundance of the lily of the valley. This leads to the conclusion, that it is recommendable to strew litter on field cultures of this plant.

The soil pH exerts a particularly strong effect on the abundance of the lily of the valley. At higher pH values and suitable humidity, mineralization processes are more rapid and therefore the nutrient components of the litter and humus are quicker made available to the plants.

When lilies of the valley growing in the forest are examined pronounced differences in the shape (width) of the leaf blades are visible. Statistical calculations of the biometric data proved, that at the likelyhood level of $a_1 = 0.05$ all those differences are significant. Thus the conclusion seems to be justified that three or at least two biotopes of the lily of the valley occur in our forests: one narrow-leaved and the other with wide leaves. The mean width of the narrow leaves is 28.03 mm and that of the wide ones — 76.56 mm.

Besides these differences in leaf width the plants vary by the colour of staminal filaments (pink, white) and of the petals (pink flowers occur on an island on the Przemęckie lake in Poznań province).

Since the nutrient requirements are the basis for establishing manuring standards, studies were also carried out on the dynamics of uptake of the main mineral components (nitrogen, potassium, phosphorus) by the lily of the valley. Chemical analysis of leaves and rhizomes indicated, that the main mass of these components is accumulated in the rhizomes and roots. The maximum content of these components per 100 plants was: 4.1 g of N, 1.1 g of P₂O₅ and 1.6 g of K₂O. The proportions of consumed mineral components N:P₂O₅:K₂O is 3.7:1:1.6.

The manuring standards established on the basis of these data, with consideration of the percentage of mineral fertilizers utilized are as follows: about 260 kg of 20 per cent ammonium sulphate, 250 kg of 18 per cent superphosphate and about 60 kg of 45 per cent potassium sulphate per 1 ha. The potassium doze is considerably higher than that applied in practice, whereas those of nitrogen and superphosphate are approximate to the generally used amounts.

## LITERATURA

* Bassalik K., 1930, Wpływ mechanicznego układu podłoża na wzrost roślin, Acta Soc. Bot. Pol. 7.

* Chodzicki E., 1947, Krainy, dzielnice i obwody leśno-fizjograficzne południowo-zachodniej Polski, Sylwan, Warszawa.

* Daniel H., 1931, Die Maiblumentreiberei in vergangenheit und Gegenwart, Gartenwelt.

* Hartsema A. M., Luyten, 1933, Die invloed van lage temperaturen op het snelle strekken en bloeien van *Convallaria majalis*, Proc. Koninkl. Acad. Wetensch.

* Hegi G., 1939, Illustrierte Flora von Mitteleuropa, Bd. II, Munchen.

* Hentig W. U., 1961, Die Treiberei im Kunstlichtraum, Gartenwelt.
Langer G. A., 1919, Maiblumen — Treibversuch mit Treibheimen aus verschiedenen Gegenden, Berlin.

Langer G. A., 1933, Ergebnisse eines Dungungversuches zu Maiblumen in „Der Gartenbau" Landwirtschafts Kammer Holstein, Gartenwelt.

Ledien F., 1899—1900, Dungungsversuche mit Maiblumen, Sitzunsberichte und Abhandlungen 4 Flora, Dresden.

Maatsch R., 1961, Ein Beitrag zum Treiben von Maigockchen, Gartenwelt.

Maatsch R., 1961, Obiective Sortierungsmerkmale und Treibqualität, Gartenwelt.

Richter P., 1957, Das Wittenberger Maiblumenanbaugebiet und seine klimatischen und edaphischen Bedingungen als Grundlagen seiner wirtschaftlichen Entwicklung, Archiv für Gartenbau, Berlin.

Steffen L., 1961, Die Dungung, Gartenwelt.

Wóycicki S., 1947, Przyczynek do znajomości przebiegu rozwoju pędzonych konwalii (Convallaria majalis), Sprawozdania Tow. Nauk. Warszawskiego.

Zweede A. K., 1930, De periodicke ontwikkeling van Convallaria majalis, Verhandelingen der Koninkl. Akad. Wetenschap, Amsterdam.

Żukowski, P., 1951, Botanika, Warszawa.

Instytut Badawczy Leśnictwa, 1960, Inwentaryzacja użytkowych zasobów runa i warstwy krzewów. Występowanie niektórych gatunków roślin leczniczych i przemysłowych na terenach leśnych w Polsce.