## Wiciowce roślinne zebrane w okolicach Gór Stołowych

*Les Phytoflagellées collectées dans les montagnes Góry Stołowe*

ALICJA SŁABĘCKA - SZWEYKOWSKA

(Wpłynęło dn. 10. III. 52 r.)

Materiał zestawiony w niniejszej notatce zebrany został na tere-
nie Gór Stołowych (Sudety) w lipcu, sierpniu i na początku września
1949 r. Wiciowce oznaczałam na żywo, bezpośrednio po zebraniu pró-
bek. Dla uwidocznienia witki lub odróżnienia skrobi od pyrenoidu
utrwalałam niekiedy komórki jodem w jodku potasu.

Przy okazji składam serdeczne podziękowanie Panu Dr J e-
rzemu Czosnowskiemu za dostarczenie literatury i za
cenne wskazówki w czasie pracy.

Chrysomonadinae

*Dinobryon sertularia* Ehr.

Długość okrywy 37—44 µ, szer. 9—11 µ.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. VIII. 1949.

*Synura uvella* Ehr.

Kolonie średnicy 59—85 µ.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. VIII. 1949.

Cryptomonadinae

*Chilomonas oblonga* Pascher. Rys. 6.

Dł. 17—22µ, szer. 6—9µ. Długość witek równa ½—¹/₃ długości komórki. Młaka na torfowisku. VIII. 1949.

*Chilomonas oblonga* posiada ścisłe wymagania ekologiczne, którymi wyraźnie różni się od *Chilomonas paramaecium*. Pierwszy gautnek spotykałam dotąd wyłącznie w młakach torfowiskowych, drugi natomiast występuje w płytkich zbiornikach wodnych obfitu-jących w rozkładające się resztki roślinne (np. obumierające glony). Znaczną rolę odgrywa w tym prawdopodobnie pH, gdyż podobne
różnice między Ch. oblonga i Ch. paramaecium występują, gdy wiciowce te hodować w laboratorium. *Chilomonas oblonga* daje się hodować na wyciągu ziemno-skrobiowym, natomiast nie rozwija się na wyciągu ziemno-serowym. Rzecz ma się odwrotnie z *Chilomonas paramaecium*. Ponieważ są to kultury surowe, nie uwolnione od bakterii, więc rozkładająca się skrobia daje w efekcie znacznie niższe pH, aniżeli gnijące białko.

## Eugleninae

### Euglena proxima Dang.

Dł. 74 µ, szer. 12 µ.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. VII. 1949.

### Euglena mutabilis Schmitz. Rys. 1.

Dł. 74—92 µ, szer. 7 µ. Chromatofory 2—4, ułożone symetrycznie przed i poza jądrem. Paramylon w postaci tabliczek lub wydłużonych owalnych ziaren. Stigma siodełkowata. Błona gładka. Witka nie wychodzi z gardzieli. Gatunek w terenie dość częsty.

### Euglena spirogyra Ehr.

Dł. 96—111 µ, szer. 7—11 µ.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. IX. 1949.

### Euglena tatrica Czosn. Rys. 2.

Dł. 137—170 µ, szer. 8—11 µ. Chromatofory płatkowate, stigma siodełkowata. Paramylon w postaci owalnych lub kulistych ziaren. Jądro w połowie długości komórki. Witka nie wychodzi z gardzieli. Komórki silnie kurczliwe. Tył komórki, równomiernie zwężający się, nikdy nie zakończony ostro. Jest to jedyna cecha niezgodna z diagnozą podaną przez Czosnowskiego. Nie zauważyłam też prążkowania błony.

Znaleziona w dużej ilości w stagnującej dystroficznej wodzie (pH = 3,7), stanowiącej początek strumienia, wypływającego w okolicy Białego Kamienia (płd. strona Gór Stoł.). VIII. 1949.

### Euglena acutissima Lemmermann. Rys. 3.

Dł. 100—111 µ, szer. 6—7 µ. Komórka sztywna, wrzecionowata, wydłużona, zakończona długim kolcem. Liczne płatkowate chromatofory. Paramylon w postaci 1—4 wydłużonych laseczek. Jądro w połowie długości komórki. Witka długości 11 µ.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. IX. 1949.

### Phacus pleuronectes Duj.

Dł. 41 µ, szer. 33 µ. Młaka na torfowisku. VIII. 1949.
Bardzo obfity pojaw znalazłam w kałuży w koleinie drogi leśnej na północnym stoku Gór Stołowych. Dl. 50—52µ, szer. 29—31µ. IX. 1949.

*Phacus macrostigma* Pochmann. Rys. 5.

Dł. 38 µ, szer. 26 µ. Brzegi komórki wybrzuszone i skręcone w przeciwne strony, tak że komórka staje się z obu stron wklęsła. Kolec mały i mniej lub więcej zgięty. Duża stigma.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. IX. 1949.

*Trachelomonas caudata* Stein.

Dł. 55µ, szer. 26 µ. Okrywa kształtu owalnego, pokryta kolcami. Zdarzają się osobniki bez kolców na okrywie. Na końcu okrywa przechodzi w duży kolec, krótki i bezbarwny. Chromatofory liczne, płatkowate. Stigma w przedniej części komórki.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. VII—IX. 1949.

*Trachelomonas volvocina* Ehr.

Dł. 22—26 µ, szer. 22—24 µ.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. VII. 1949.

*Trachelomonas hispida* (Perty) Stein.

Dł. 20—24 µ, szer. 15—18 µ. Wszystkie osobniki w populacji pozbawione kołnierzyka na okrywie.

Koleina drogi leśnej na półn. stoku Gór Stoł. IX. 1949.

*Trachelomonas hispida* var. *punctata* Lemmermann.

Okrywa pozbawiona kolców, w miejsce tego gęsto kropkowana. Dł. 20—24 µ, szer. 15—18µ. Znaleziona razem z typową formą *Trachelomonas hispida* w koleinie drogi leśnej. IX. 1949.

*Astasia curvata* Klebs. Rys. 10—11.

Dł. komórki wyciągniętej 44µ (dł. komórki skręconej 37µ), szer. 8—10µ. Komórka kurczliwa, silnie spłaszczona i skręcona spiralnie. Ruch rotacyjny.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. IX. 1949.

*Menoidium costatum* Korshikow (*Menoidium longum* Pringsheim). Rys. 12.

Dł. 26—33µ, szer. 7—8 µ. Komórka sztywna, z jednego boku płakowato wygięta, z przeciwnego boku wyprostowana. Na błonie kilka (3—4) podłużnych prążków. Ziarna paramylonu duże, owalne lub kuliste, ułożone przeważnie w przedniej części komórki w dwóch równoległych rzędach. Pomiędzy tymi dużymi ziarnami niekiedy znajdują się ziarna zupełnie małe. Jądro w tylnej części komórki.
W tyle komórki, poza jądrem, drobne ziarnistości. Witka równa długości komórki. Ruch rotacyjny.

Kałuża torfowiskowa na Szczelińcu. VIII. 1949.

*Menoidium incurvum* (Fres.) Klebs. Rys. 7.

Dł. 16—18µ, szer. 6—9µ. Komórka sztywna, lekko zgięta, przypominająca kształtem ziarno fasoli. Błona podłużnie rzadko prążkowana. Paramylon w dużych owalnych ziarnach. W tyle komórki drobne kuliste ziarnistości. Witka równa długości komórki. Ruch rotacyjny.

Kałuża na łące pod Małym Spekanym Szczytem. IX. 1949.

*Menoidium gibbum* Skuja. Rys. 8—9.

Dł. 18—21µ, szer. 5—6µ. Komórka sztywna, lekko spłaszczona. przy tylnym końcu skręcona, sam koniec silnie wygięty na bok. Po stronie „grzbietowej“ podłużny szereg dużych ziaren paramylonu, poza tym mniejsze ziarna paramylonu w tylnej części komórki. Witka równa ¾ długości komórki. Ruch rotacyjny.

Kałuża na łące pod Małym Spekanym Szczytem. IX. 1949.

*Heteronema acus* (Ehr.) Stein. Rys. 4.

Dł. 70 µ, szer. 9 µ. Komórka wrzecionowata, z przodu skośnie ścięta, z tyłu równomiernie ostro zakończona. Witka pływna nieco dłuższa od komórki, (75µ), witka sterująca równa połowie długości komórkı. Ruch ślizgowy. Komórka silnie kurczliwa w kierunku osi podłużnej i jej długość dlatego bardzo zmienna (60—70 µ).

Kałuża na łące pod Małym Spekanym Szczytem. IX. 1949.

## Peridineae

*Glenodinium uliginosum* Schill.

Dł. 33 µ, szer. 26 µ.

Młaka na torfowisku, także w kałuży na łące pod Małym Spekanym Szczytem. VII. 1949.

## Volvocales

*Carteria obtusa* Dill. Rys. 13—14.

Dł. 26—30 µ, szer. 15 µ.

Młaka na torfowisku. VIII. 1949.

*Chlamydomonas gigantea* Dill. Rys. 17.

Dł. 15—28µ, szer. 15—26µ. Komórki prawie kuliste, niektóre jajowate. Stigma duża, płytkowata, położona w równiku lub nieco ponad równikiem komórki. Witki równe 5/4 długości komórki.
Kałuża w zagłębieniu skalnym na Dużym Spękanym Szczycie.
VII. 1949.

*Chlamydomonas Serbinowi* Pascher. Rys. 15—16.

Dł. 15—22 µ, szer. 13—18 µ. Komórki jajowate, młode bardziej wydłużone, starsze prawie kuliste. Przód opatrzony dość dużą, tępo zakończoną brodawką. W tyle komórki błona nieco odstaje od protoplastu. Chromatofor komórek młodych, będących tuż po podziale, jest kubkowaty (rys. 16), zaś u komórek dorosłych, pozostając w zarysie kubkowatym, podzielony jest na kilka oddzielnych płatów (rys. 15). Witki równe mniej więcej długości komórki.

Kałuża na Dużym Spękanym Szczycie. Gatunek w terenie dość częstyy.

*Pteromonas angulosa* Lemmermann. Rys. 18—20.

Długość okrywy 15—18 µ, szer. 12—17 µ. Długość protoplastu 14—17 µ, szer. 10—15 µ. Okrywa widziana od strony szerokiej niekiedy w zarysie prawie kwadratowa; najczęściej w tyle łagodnie zaokrąglona, z przodu ścięta; czasem z przodu wykrój prawie sercowaty. Protoplast od strony szerszej szeroko jajowaty; z boku wąsko jajowaty, przylega tylko w kilku miejscach do okrywy i dlatego w zarysie jakby ząbkowany (rys. 19). Chromatofor kubkowaty, pyrenoidów 1—4. Witki równe 4/5 dług. komórki. Ruch rotacyjny.

Kałuża w koleinie drogi leśnej na półn. stoku Gór Stołowych.
IX. 1949.

*Gonium pectorale* Müller.

Wielkość kolonii w przekroju 44 µ.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. VII. 1949.

*Pandorina morum* (Müller) Bory.

Długość kolonii 22—48 µ, szer. 22—44 µ.

Kałuża na łące pod Małym Spękanym Szczytem. VIII. 1949

*Eudorina elegans* Ehr.

Kolonie owalne, dł. 55—63 µ, szer. 52—55 µ. Długości komórek 7—11 µ. Cztery przednie komórki cokolwiek mniejsze od pozostałych. Plamki oczne tylko w komórkach przedniej części kolonii.

Koleina drogi leśnej na półn. stoku Gór Stołowych. IX. 1949.
<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>TABLICA I</figcaption></figure>
TABLICA II

<figure><img src="image_2.png" /></figure>

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

<figure><img src="image_4.png" /></figure>

<figure><img src="image_5.png" /></figure>

<figure><img src="image_6.png" /></figure>

<figure><img src="image_7.png" /></figure>

<figure><img src="image_8.png" /></figure>

<figure><img src="image_9.png" /></figure>
## LITERATURA

1. Czosnowski J., 1948. *Materiały do flory wiciowców Polski.* — Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Wydz. Mat.-Przyr. Prace Kom. Biol. T. XI, zesz. 4.

2. Conrad W., 1938. *Flagellates des Iles de la Sonde (Euglénacées).* — Bul. du Musée Royal d'Hist. Nat. de Belgique. T. XIV, nr 8.

3. Krieger W. Untersuchungen über Plankton Chrysomonaden. Die Gattungen *Mallomonas* und *Dinobryon* in monographischer Bearbeitung. — Bot. Archiv, Bd. 29, Heft 3/4.

4. Lemmermann E., 1913. *Eugleninae* in Die Süsswasserflora Deutschlands Oesterreichs und der Schweiz. Heft 2. Jena.

5. Pascher A., 1913. *Cryptomonadinae*. Ibidem.

6. Pascher A., 1913. *Volvocales*. Ibidem.

7. Pringsheim E. G., 1936. Zur Kenntnis saprotropher Algen und Flagellaten 1. Mitteilung. Ueber Anhäufungskulturen polysaprober Flagellaten. Arch. f. Protistenk. Bd. 87, Heft 1.

8. Schilling A. J., 1913. *Dinoflagellatae* in Die Süsswasserflora Deutschlands, Oesterreichs und der Schweiz. Heft 3. Jena.

9. Skuja H., 1939. Beitrag zur Algenflora Lettlands II. — Acta Horti Botanici Universitatis Latviensis XI/XII.

## RÉSUMÉ

L'auteur présente une liste des flagellées (27 éspèces) qui étaient collectées dans les montagnes Góry Stołowe (Sudètes) pendant l'été de 1949.