► To cite this version:

Amantour Japarov.
pp.230-240. halshs-05286522

VOPROSY ISTORII KYRGYZSTANA, 2012, 4,

HAL Id: halshs-05286522

https://shs.hal.science/halshs-05286522v1

Submitted on 4 Nov 2025

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>
Тоолуу өрөөндүн ландшафты жана айылдыктар

Адам баласынын жашоо тиричилигинде, анын дүйнөгө болгон көз карашынын калыптанышында, өзүн башка жердин тургундарынан айырмалоодо курчап турган локалдык географиялык мейкиндиктин мааниси чоң. Биз бул чакан макалада Нарын областынын Кочкор районуна тиешелүү тоо койнундагы кууш өрөөнгө мүнөздүү ландафшты тууралуу сөз кылмакчыбыз.¹ Төлөк өрөөнү чыгыштан батышка карай 35 чакырымга созулуп жатса, анын жазылыгы 5 чакырымга барабар. Ушундай эле аталыштагы кыштак жайгашкан өрөөндүн жапыз бөлүгү деңиз деңгээлинен 2310 м, ал эми жогорку тарабындагы Соң-Көл жайлоосуна өтүүчү Калмак Ашуу ашуусунун этеги 2700 м жакын бийиктикте турат. Өрөөн түндүк тарабынан Соң-Көл тоо кыркалары, ал эми түштүк жагынан акырындап Кызарт тоо кыркалары менен уланып кеткен Карагатты тоосу менен курчалган. Бул микроклиматтын өзгөчөлүгүн шарттап турган маанилүү факторлордун бири. Өрөөндүн ортосунда батыштан чыгышты карай Төлөк суусу агат. Бирок бул гидронимди жергиликтүү эл Кең-Суу деген атка өзгөртүп алгандай пикир туюлат. Узундугу дээрлик 43 кмге созулган бул суу Кызарт тоосунун чыгыш капталынан башталат да, 5-6 чакырымга чейин жеткен акыркы бөлүгү кууш капчыгай аркылуу түндүк чыгыш тарапка бурула агып, Кара-Кужур дарыясына куят. Кең-Суунун агымын Кашка-Суу, Муз-Төр, Калмак-Ашуу, Чалай, Көк Сай сыяктуу негизинен бийик тоолордун эриген муздары менен карларынан, көптөгөн булактардан топтолгон куймалар камсыздайт.²

Жергиликтүү калктын бул жерде туруктуу жашагандыгы дарыянын кирген жана тартылган мезгилдерине жараша болгон суунун агымынын өзгөрүлүп турушун даана байкаганга мүмкүнчүлүк берген. Алардын
айтымында дарыянын айрым жерлери абдан эле кеңейип кеткен да,
жердин кыртышын эшилтип жарчаларды пайда кылган. Муну көп
көлөмдөгү кардын тездик менен эриши жана айрым учурларда болуучу
нөшөрлөгөн жамгырдын суунун агымын ташкындатып жибергендиги
менен түшүндүрүүгө болот. Суунун көлөмүнүн артышы менен анын
агымынын шардыгы да күчөйт. Тоонун этектериндеги дарыянын агымына
жакын жайгашкан тик жантайма жерлердеги жарчалар жаратылыштын
кубулушунун таасиринен улам пайда болуп, рельефке таасирин тийгизип
жаткандыгы байкалат. Ушул жерден Кең-Суу биз сөз кылып жаткан
айылдын алгач берилген аты экенин айта кетели.

Төлөк өрөөнү, жылдын кайсы мезгилинде болбосун,
жаратылышынын кооздугу менен айырмаланып турган жерлерден.
Кыштын кычыраган суугунда Бишкек – Торугарт асфальт жолунан оңго
кайрылып, белге чыкканда өрөөндү даана көргөнгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.
Кышкысын ак кар, көк муз баскан Соң-Көл тоо кыркасынын күңгөй бети,
кар жатпагандыктан, Кара-Тоо деген ат менен жергиликтүү элге белгилүү
Карагаттынын күнгөй бетинен кескин айырмаланганы даана байкалат. Дал
ушул контраст өрөөндүн пейзажына өзгөчө боёк берип кереметтүүлүгүн
арттырып турат. Мында локалдуу географиялык аймактагы күнгөй жана
тескей тоолорунун бири-бирин толуктап салмактап жергиликтүү калктын
жашоо-тиричилигин жүргүзгөнгө ыңгайлуу шарт түзүп тургандыгын баса
белгилей кеткен туура болор.

Белден кыштакты көздөй ылдыйлаганда жаан-чачындын, жазында
эриген кардын суулары пайда кылган сай, өсүмдүктөргө жарды бозоргон
жылаңач тоолор кезигет. Кыштактын ичинен туруп айланага көз
чаптырсаңыз, жаратылыштын дагы бир кооздугуна суктанууга болот. Ал –
өрөөндүн экологиялык системасына органикалык түрдө жуурулушуп
турган чаптар.
Өрөөндүн калкы бир нече ландшафттык тилкелерде өз чарбалык-
маданий турмуштарын жүргүзүп келет. Бул жерде тоо койнундагы чакан
түзөң, капчыгай, тумшук, чап, аска зоолор сыяктуу ар кандай типтеги
рельефти кезиктирүүгө болот. Кургакчылыкты сүйгөн талаа өсүмдүктөрү
өскөн төмөндөгү тилкеден, ак кар жаткан бийик тоолордогу малга
жагымдуу шиберлүү чөптөрү көйкөлгөн жогорку зоналар ландшафттагы
өзгөчөлүктөрдү айгинелеп турат. Мындай айырма, тескейиндеги
нымдуулукту сүйгөн өсүмдүктөргө бай Соң-Көл менен сейрек, бирок
малга жагымдуулугу жакшы чөптөр бышып жетилген күнгөйүндөгү
Карагатты тоолорунун беттерине да тиешелүү. Жылдык жаратылыштык
циклдин суук мезгилинин башталышы катары каралган күздүн алгачкы
күндөрүнө карата кийинки жылдары бийик тоолордун түндүк тарапты
караган чокуларында гана анча мынча кар калып жаткандыгын баамчыл
адамдар айтышат. Алардын айрымдары мындан он – он беш жыл илгери
кар мынчалык тез эрип кетчү эмес эле дешет. Жалпысынан, өрөөн үчүн
кургак талаа, талаа, бадалдуу шалбаа, шалбаа зоналарынын айкалышып
туруусу мүнөздүү. Өсүмдүктөр дүйнөсүнүн структурасына көңүл
буруунун натыйжасында, малга кенен жайлоолордун кандай бийиктикте
экендигин байкоого болот. Мисалы, Кашка-Суу ички жайлоосу субальпы
зонасында жайгашса, Соң-Көл бийик тоолуу альпы зонасында кеңири
мейкиндикти ээлеп жатат.

Кең-Суу дарыясын бойлото жана нымдуулук дайыма жакшы
жетишип турган майда жана салыштырмалуу чоң суулардын агымына
жакын жерлерде тикенектүү бадалдар жана талдын эки түрү өсөт.
Төлөктүктөр аларды ак тал жана көк тал деп ажыратышат. Кийинки
жылдардагы байкоолор талдардын кеңейүү тенденциясын көргөзүп
жаткандыгын айтышат. Бир нече жылдан кийин өрөөндүн ландшафтында
суу боюндагы токой пайда болушу да мүмкүн.
Малды багуунун сырын, өрөөндүн жаратылышын терең билген орто
курактагы муундун өкүлү – Курманбек биз менен болгон маегинде,
географиялык ландшафт тууралуу эле эмес, туулуп өскөн жери канчалык
кымбат экендигин мындайча белгиледи:

“Кең-Суу суусунун агымы төмөндөгү Төлөктүн оозундагы капчыгай аркылуу барып, Кара-Кужур суусуна кошулат. Кыштак турган жерде жазында суу кирген учурда жеп кеткен жерлердин нуктары даана эле көрүнөт. Төлөк менин киндик каным тамып, тарбияланып чоңойгон жер. Кичи мекеним. Шаарга барып калсам, ашып кетсе бир жума чыдайм. Айылдын суусу, адыр-тоолору тартып турат. Мындагы жаратылыштын кооздугу, таза аба, желедеги кулундар менин көңүлүмдү толтурат. Көп акча төлөп туруктуу маяна берип шаарга чакырса деле барбайт элем. Айылдык турмушка ыңгайлашып калган бизге шаарга көнүш кыйын го”.

Төлөк өрөөнүн жердеп келген ар кайсы муундагы малчылар жердин
жаратылыштык климаттык шарттарын, топурагын, чарбалык-маданий
салтты эске алуу менен курчап турган чөйрөнү малчылардын тукумдары
катары өздөштүрүп келишкен. Айылдыктар турак жайларынын
тегеретесиндеги жерлерди гана билүү менен чектелбестен, алыскы
жайыттар, зоокалар, булактар, капчыгайлар, жылга-жыбыттар жана башка
ушул сыяктуу тоолуу рельефте кезиккен ар кандай типтеги жерлерди
жакшы билишкен. Алар үчүн өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсү,
топонимдер жашыруун сыр деле болгон эмес. Айрыкча, мында,
экстенсивдүү формадагы мал чарбачылыгынын жакшы таасири тийген деп
айтууга негиз бар. Төлөктүн жаратылыш тартуулаган кенен жайыт
ресурсу бар артыкчылык касиеттерин, чарба жүргүзүүдө туура колдоно
билүү азыркы мезгилде ого бетер актуалдуу болуп калды. Мамлекеттик
“Соң-Көл” асыл тукум чарбасын менчиктештирүүдөн мурда эле арендага топоз алып багып ийгиликтүү фермерге айланган Аманат мындай деди эле:

“Төлөктү мен бекер эле эс ала турган курорт деп эсептеп, Совет мезгилинде далай акча каражатын сарптап барган Сочиге теңейм. Муну айтып жаткан себебим, биз малыбызды кыйналбастан жеңил-желпи эле багып алабыз. Жылкы, кой, уйларыбыздан бери бүткүл мал, жайдыр-кыштыр жайытта оттойт. Башка жердегилердегидей кышкыга чөптү өтө көп камдабайбыз. Бул жерде жашаганыбыз биздин бактыбыз. Менин атам өмүр бою чабан болуп иштеп, ошол эле мезгилде куш салган аңчы болгон. Азыр да өрөөндө, тоолордо аңчыларды кызыктырган ар түрдүү жаныбарлар көп».

Рельефтин саздуу формасына мүнөздүү жерлердин бири, Кең-Суунун агымынын төмөнкү бөлүгүндө жайгашкан. Айрым баамчыл адамдар мындай саздак жерлерге байланыштуу кийинки кездердеги өзгөрүүлөрдү көз жаздымда калтырбай байкоо салып жүргөнү кызыктуу.

Кыштактын жогору жагындагы көпүрөнүн тегерегинен баканын чардаганын мурда көп угар элек. Кийинчерээк мындай көрүнүш эмнегедир жоголуп бара жаткандыгы даана сезилип калды. Баканын пайдасын эске алсак, бул жакшы көрүнүш эмес дейт убагында айылдын тарыхы тууралуу профессор С.Аттокуровдун жетекчилиги менен дипломдук иш коргогон Бейшен Жумашев. Ал мөңгүлөрдүн мурдагыга караганда тез эрип кетип жаткандыгын дагы белгиледи. Чындыгында эле бир катар информаторлор мындан 15–20 жыл мурдагы мезгилге салыштырганда, кар тез эле эрип, жайдын толук мезгилинде бийик чокуларда гана анча-мынча кар калып жатканын айтып беришти. Климаттагы даана сезилип жаткан глобалдык өзгөрүүлөрдөн тоо арасында жайгашкан Төлөк сыяктуу
өрөөндөр да четке калбастыгын элдин салттуу билимдерге негизделген байкоолору да айтып тургандай.

Инсан өзүн, кандайдыр бир табигый чөйрөнүнүнгеографиялык аймактын өкүлү катары сезип, аны кичи мекени катары карап, ага аяр мамиле кылууда өсүп-өнгөн жердин табияты менен гармонияда болуунун мааниси чоң. Төлөк сыяктуу жерде балдардын эс тарта баштаганынан эле жаратылышка жакын болуп келгендиги табигый көрүнүш. Улам кийинки муундар улуулардын өз мекенине карата жасаган мамилелерин салт катары улашы, өзүн таанып билүүсүнө байланышкан аң сезимин арттырат. Ушуга байланыштуу, кыштактагы орто мектепте окуган балдардын өзүлөрү жашаган кичи мекенин кандай элестетет болду экен деген суроого жооп табуу абдан кызыктуу жана актуалдуу проблемалардын бири. Жаш муундардын тоо-таштуу чөйрөгө карата мамилеси жана алардын аталыштарын, мейкиндиктин өзгөчөлүктөрүн билүү деңгээлин аңдоо, жакынкы жана алыскы келечектеги адам менен табияттын ортосундагы байланышта болуучу тенденцияны болжолдоого жардам берет деген ой бар.

Үстүрт мүнөздө жүргүзүлгөн сурамжоолор жогорку класстардын окуучуларынын өз аймагын дурус билет окшойт деген пикирге алып келди. Биздин оюбузча, дегеле көчмөн мал чарбачылыгы менен тиричилигин өткөрүп келген тоолуктардын топонимикалык эс тутуму илгертен бери мыкты болсо керек. Мал кайтарып, аңчылык кылып кесиптенген ата-бабалар жергиликтүү географиялык мейкиндикти коён-жатагына чейин билишкен. Жердин өзгөчөлүгүн, окуяларга, жердеп келген адамдардын ысымдарына байланыштырып аташкан. Кашка-Суу жайлоосунда ата-энеси менен бирге жайлап, малын кайтарып жүргөн, орто мектепти 2008-жылы бүткөргөн жаш жигит Төлөк өрөөнүндөгү жер аттарын катары менен санап берди. “Кең-Суу эриген кардан, башка чакан
куймалар жана булактардын сууларынан топтолот” дейт биздин
маектешибиз.

Ушул эле муундун өкүлдөрүнүн бири, 1982-жылы туулган Ысманов
Нурлан менен 2007-жылы кенен маектешкенибизде, ал мындай дейт:
“Төлөктөн Соң-Көлгө карай өрөөндүн тескей бетинде булактар, мөңгүлөр
көп, чөбү жакшы, жайы салкын, жаан-чачын көбүрөөк. Ал эми күнгөй
бетинде чөп сейрек, климаты ысык, кышкысын жылуу. Күнгөй бетти
Кара- Таш деп коет. Кең-Суунун боюнда бака көп эле болчу. Кийинки эки
жылдан бери азайды. Мен жети-сегиз жашка чыккан кездерде курт-
кумурска деле көп көрүнчү. Соң- Көлдө ошол учурда көпөлөк, калдыркан,
музоо баштар көп болчу. Азыр мага азайып кеткендей туюлат. Мурда
Соң-Көлдүн суусу октябрдын ортолорунда тоңсо, азыр ушул эле айдын
аягында тоңгонун байкап жүрөм”.

Биз үчүн бул жигитке асмандагы жылдыздардын Бишкек шаарынан
чала, Төлөктөн орточо, ал эми Соң-Көлдөн алаканга салгандай көрүнөт
дегени да кызык болду. Ал жылдыздардын көбүн ажырата билет экен.
Келтирилген мисалдардан кыштакта жашаган жаш муундардын курчап
турган чөйрөнүн ландшафттын, биологиялык ар түрдүүлүгүн аңдай билүү
алардын аң сезиминин калыптанып өсүшүнө, мекенчилдик сезимдеринин
артышына оң таасир берерин байкоого болот. Курчап турган чөйрөнү
жакшы билүү жана ага зыян келтирбестен пайдалана билүү жергиликтүү
элдин маданияты менен тыгыз байланышкан. Маданиятты чөйрөгө
ыңгайлашуунун каражаты жана жыйынтыктары катары да түшүнгөн
туура.³

Абдымамыт, Айман, Кемел аксакалдардын айтканына кулак салсак,
Шамендин конушу деген ат менен белгилүү жердеги Шардын суусунда
балык өтө көп болгон. Ошол эле мезгилде мурда жергиликтүү калктын
тамактануу рационунда балыктын болбогонуна байланыштуу, ага анча маани бербей келишкен. ХХ кылымдын аягынан тартып, тамактын бул түрүнө болгон талаптын өсүү тенденциясын бийик тоолуу Соң-Көлдүн сига, пелядь балыктарын сатуу максатында кармоону кесип кылып алышкан адамдардын активдүүлүгүнөн байкоого болот. Өрөөнгө канатташ тоолуу жерлерде чоң-чоң үйүрдөгү эчки-текелер менен катар эле илбирс, карышкыр, кашкулак, суур, түлкү бар экендигин информаторлор айтышат. Аска-зоолордо улар, бүркүт ж.б. куштар көкөлөп учушчу эле мурдагы замандарда. Ушул тапта деле Төлөк өрөөнүнүн жапайы жаныбарлары менен канаттуулары табияттын биологиялык ар түрдүүлүгүн камсыз кылып келет. Оболоп асманда учкан куштар, үңкүрлөрүнүн оозуна чыгып алып аңкыштаган суурлар, күтүлбөгөн жерден булт этип чыгып, көздөн кайым болууга умтулган коёндор өрөөндүн жандуулугун арттырып турат.

Жердин нымдуулугуна, тоо беттеринин багытына, вертикалдык зоналарга жараша кыйгак, кара кыяк, шыбак, эрмен, ышкын, чий, мамыры, көбүргөн, жөргөмүш, аркар оту, ак кодол, кекире, бетеге сыяктуу чөптөр өсөт. Ал эми бадалдардан: алтыгана, төө куйрук, чыны карагат, ит мурун ж.б.бар. Айрыкча, жаратылышка жакын адамдар өсүмдүктөрдүн көпчүлүк түрлөрүн санап бере алышканын аңгемелешүүлөр көрсөттү. Мал менен туруктуу көчүп жүргөн адамдар айрыкча жайыт чөптөрүнүн өскөн жерлерин, алардын касиеттерин жакшы билишет.

Мал киндиктүү бул өрөөндөгү ата-бабалардын көчүп жүрүүчү жолдору, конуштары, эски мүрзөлөр дагы Төлөктүн жаратылыш ландшафтынын айрып алгыс бөлүктөрүнөн. Короо-короо кой-эчкилерди, үйүр жылкыларды, бада уйларды мурда бир асыл тукум чарбасынын курамында болуп келген көк жарлыктар Чалай аркылуу айдап өтсө, төлөктүктөр Кең-Сууну бойлой тоо этектеп барып, Калмак-Ашууну ашып,
Соң-Көлгө өтүшкөн. Кылымдар бою миң сандаган мал айдалып өткөндө, жайылып жүргөндө туягы менен тарам-тарам болуп салынган кой жолдор, тоолуу экологиялык системанын көчмөн мал чарбачылыгы менен кесиптенип келишкен кыргыздардын турмушунда канчалык зарыл экендигин көрсөтүп турат. Антропогендик фактордун таасири менен түшүндүрүлгөн өрөөндүн ландшафтындагы бир топ өзгөрүүлөр айрыкча совет доорунда болгондугу ачык эле корунуп турат.

Жаратылышка маданий түр берүүнүн жигердүү жүрө баштаган мезгили 1930-жылдарга туура келет. Эмнеси болсо да кыштактын түшүшү, коомдук мал үчүн сарайлардын, кой кыркуучу пункттун курулушу, жергиликтүү жана республикалык маанидеги автомобиль жолдорунун салынышы, дыйканчылыкка жарактуу жерлердин сугарылып, маданий өсүмдүктөрдүн өстүрүлүшү, сугатка керектүү каналдардын, арыктардын салынышы сыяктуу иштер ландшафтка кыйла эле башка түр берген. Мындай иштердин натыйжасында, өсүмдүктөрдүн структурасында айрым өзгөрүүлөр болуп, жаныбарлар жылышууга мажбурланышкан. Чарбачылыкта көптөгөн жаңылыктар киргизилген, адамдардын турмуштиричилиги бара-бара жеңилдеп, катнашуу жакшырган.

Бирок, экологиялык системага карата бардык учурда эле рационалдуу мамиле боло берген эмес. Совет доорундагы жаратылыштын өзгөчөлүктөрүн терең баамдабастан кабыл алынган чечимдеринин бири катары – Карагаттынын этегиндеги анча кенен аянтты ээлебеген түзөң, бирок таштактуу жерди сугат аянтына айландырууну мисал келтирсе болот. Топурагынын касиетин, бул чакан мейкиндиктин рельефин, суу менен туруктуу камсыздоо мүмкүнчүлүгүн, негизгиси жалпы эле өрөөндүн чарбачылык максатта рационалдуу пайдалануу жолдорун эске албастан жасалган шашылыш кадам болгондугу көрүнүп турат. Бир жагынан бул аракет, Чалай суусуна бетон каналдарын коюп, аталган жерди сугаруу
аркылуу өздөштүрүп, коомдук малга кошумча тоют камдоочу булак
катары караган жетекчилердин эркине, чечкиндүүлүгүнө байланыштуу
жасалган иш. Ал эми экинчи жагынан, бозоруп турган бул тилкенин
азыркы тапта каралбай (дыйканчылык максатында – А.Ж.) калганы,
мурдагы айдоо аянтынын кара таштуу адыр, тоолордогу табигый
өсүмдүктөр дүйнөсүнө коошпой өзгөчөлөнүп турганы, ушул тоолуу
участоктун табигыйлыгын бузуп тургандай пикир калтырат.

Курчап турган жаратылыш чөйрөсүнө кедергисин тийгизген
көрүнүш Кашка-Суу жайлоосундагы тигилген боз үй, чатырлар менен
короолордун орду. Узак убакыт бою тапталган, малдын кыгына чыланып
күйгөн мындай жерлерге шакар сыяктуу мал жебеген чөптөр чыгып,
жайыттын кунарын кетирип жаткан жайыт участоктору кезигет. Мурдагы
короолордун ордуна өскөн чөп мал үчүн жайыттын оту катары каралбайт.
Албетте, мындай жерлер акыркы эле жылдардын ичинде пайда болуп
кеткен жок. Ошондой болсо да, жайытка зыян келтирүүнү азайтуунун
жолу бар дейт өмүр бою мал багып келген Ысман Абдыкадыров:

“Жайлоодо мал жаткан жерлерди улам-улам которуштуруп туруу
зарыл. Асты чылага айлана баштаса чөптөрдү күйгүзүп жиберет.
Малдын өзүнө да жаман. Котур болот. Карышкыр тиет деп чочулап,
короо кылып курчай берген туура эмес. Илгеркилер антип тосчу деле
эмес. Түнкүсүн мал өзү эле имерилип жатат. Малды жатчу жерине
кечирээк алып келүү, эртели-кеч конуштун тегерегин көп эле тебелете
бербесе туура болор эле”.

Тамыры улам кеңири жайылып бара жаткан туризмдин жана
буркан- шаркан түшүп айылдыктардын да турмушуна кирип келген сатык
мамилелеринин жаратылыш ландшафтына тийгизип жаткан айрым терс
көрүнүштөрү азыркы учурдун чындыгы. Айрыкча туристтик
агенттиктердин боз үй мейманканалары жайгашкан жерлердеги
шиберлерди, келген автомобилдер менен туш келди таптап, жайытты
зыянга учуратып жаткандардын экологиялык аң сезиминин төмөн
экендигин айгинелеп турат. Баатай-Аралдагы туристтик мейманканаларга
беш-алты катар жолдун салынып калышын, жайыттын маанисин, жалпы
эле жаратылыштын тоолуктардын турмушундагы ордун ачык-айкын
түшүнгөндөр кескин сынга алышты. Алардын бири – совет доорунда
жолчу болуп иштеп келген Кулманбетова Кеңешкан: “Азыр Соң-Көлгө
барып нааразы болом. Ак-Таштан Баатай- Аралга чейин чөбү укмуш.
Бирок машинелер кыйма чийме эле жол сала берген. Мурда совет
убагында такыр болсо да бир гана жол менен жүрүшчү эле”.

Жалпы жонунан алганда такырга айланып кеткен жайыттардын
калыбына келе түшкөнү жагымдуу көрүнүш. Аны жакшы пайдалануу
керек экендиги жөнүндө, “Ак-Терек” коомдук фонду өткөргөн
практикалык семинарларда көп эле айтылды. Муну жергиликтуу элдин
басымдуу көпчүлүгү деле айкын сезип турат.

КОШУМЧА ТҮШҮНҮКТӨР:

<footnote n="1">¹Талаа изилдөөлөрү 2005–2007- жылдары “Ак-Терек”, 2010-жылы “Фольксваген” фонддорунун
колдоосу менен жүргүзүлгөн.</footnote>

<footnote n="2">²Бул тууралуу караңыз: Нарын облусу: Энциплопедия. – Бишкек, 1998. – 381-бет.</footnote>

<footnote n="3">³Ямсков А.Н. Этноэкологические исследования культуры и концепция культурного ландшафта // Культурный ландшафт: теоретические и региональные исследования. Третий юбилейный выпуск трудов семинара “Культурный ландшафт”. Ред.: Калуцков В.Н., Красовская Т.М., Ямсков А.Н. М.: изд. МГУ, 2003. С. 62-77.</footnote>