# Uznanie praktyki heraldycznej jako niematerialne dziedzictwo kulturowe zgodnie z kryteriami UNESCO: odpowiednie podejście?

Nicolas Vernot, Slawomir Górzyński

► To cite this version:

Nicolas Vernot, Slawomir Górzyński. Uznanie praktyki heraldycznej jako niematerialne dziedzictwo kulturowe zgodnie z kryteriami UNESCO: odpowiednie podejście?. Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, 2024, nowej serii, t. XXIII (XXXIV), pp.9-43. hal-04869043

HAL Id: hal-04869043

https://hal.science/hal-04869043v1

Submitted on 14 Jan 2025

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>
ISSN 1230-803X

ROCZNIK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA
HERALDYCZNEGO

NOWEJ SERII TOM XXIII (XXXIV)

<figure><img src="image_2.png" /></figure>
ROCZNIK
POLSKIEGO TOWARZYSTWA
HERALDYCZNEGO

POD REDAKCJĄ SŁAWOMIRA GÓRZYŃSKIEGO

NOWEJ SERII TOM XXIII (XXXIV)

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

<figure><img src="image_4.png" /></figure>

WYDAWNICTWO

DiG

WARSZAWA 2024
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących
z Funduszu Promocji Kultury

„Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego”
znajduje się na liście pism punktowanych Ministerstwa Nauki

rocznikpther.eu

**Rada Redakcyjna:**

Sławomir Górzyński
Przemysław Mrozowski
Jan Wroniszewski
Krzysztof Skupieński
Tomasz Jurek
Edmundas Rimša
Jan Županič

**Redakcja językowa:**

Edition La Rama

**Weryfikacja streszczeń:**

Karolina Ołdak

© Copyright by Wydawnictwo DiG, 2024

ISSN 1230-803X

<figure><img src="image_5.png" /></figure>

WYDAWNICTWO
-DiG

http://www.dig.pl

e-mail: biuro@dig.pl

współpraca wydawnicza Edition La Rama
## SPIS TREŚCI

<table><tr><td>Od Redaktora — Sławomir Górzyński</td><td>5</td></tr><tr><td>From the Editor — Sławomir Górzyński</td><td>7</td></tr></table>

Nicolas Vernot — Heraldyka jako niematerialne dziedzictwo kulturowe według kryteriów UNESCO: prezentacja. 9

Marek Cetwiński — „Dowolne hipotezy każdy stawiać podoła”. Haldycy polscy w poszukiwaniu symboli religijnych. 43

Barbara Milewska-Waźbińska — Cytaty i parafrazy biblijne w dziele heraldycznym Szymona Okolskiego Orbis Polonus. Rekonesans. 57

Bartłomiej Czarski — Symboliczne i panegiryczne interpretacje herbów polskich dostojników kościelnych na przykładzie stemmatów z pierwszej połowy XVI wieku. 69

Maciej Dariusz Kossowski — Wielopolowy herb Michała Stefana Radziejowskiego manifestem ambicji i pozycji politycznej kardynała i prymasa Polski. 89

Ks. dr Paweł Dudziński — Heraldyka szlachecka w herbach polskiego episkopatu po reorganizacji struktur Kościoła katolickiego w Polsce w 1992 roku. 109

Marek Adamczewski — Karp, szczupak czy tilapia złota („ryba św. Piotra”). Uwagi o gatunkowej i w istocie o symbolicznej identyfikacji ryby w znaku Górzna. 127

Edward Gigilewicz — Problematyka heraldyczna w „Encyklopedii katolickiej”. 137

Jovan Jonovski — Catholic and Protestant Ecclesiastic Heraldry in Macedonia. 159

Agnieszka Żurek — Drzewo życia. Ze studiów nad heraldyką w literaturze fantasy. 173

Jan Paweł Gosiewski — Herby genealogiczne trzech pokoleń Gosiewskich z Wielkiego Księstwa Litewskiego. 193

Henryk Litwin — Szlachta ruska Rzeczypospolitej. Szlachta – posesjonaci województw inkorporowanych w 1569 roku. 219

## RECENZJE

Artur Górak — Z powodu książki Nikolaya Javakhishvili p.t. Ocherki istorii gruzino-baltyiskikh vzaimootnosheniy (Tbilisi 2019, Universal, TSU, 640 ss.) 301
<figure><img src="image_6.png" /></figure>
Od Redaktora

Kolejny tom „Rocznika Polskiego Towarzystwa Haldyckiego” częściowo poświęcony jest referatom wygłoszonym podczas II Kongresu Haldyki Polskiej, który odbył się w kwietniu 2023 roku w gościnnych murach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. W niemiejszym tomie nie znalazły się wszystkie zaprezentowane podczas kongresu teksty – liczę jednak, że w następnym tomie „Rocznika” opublikowane zostaną kolejne referaty. Tematem przewodnim wydarzenia była „heraldyka a religia”, co pozwoliło autorom podjąć szeroką gamę zagadnień związanych z heraldyką.

Tom otwiera istotny artykuł Nicolasa Vernot, członka Międzynarodowej Akademii Haldyki, inicjatora działań na rzecz wpisania heraldyki na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Prezentując ten tekst, pragnę poinformować wszystkich członków Polskiego Towarzystwa Haldyckiego, że nasze Towarzystwo będzie dążyć do umieszczenia heraldyki na krajowej liście dziedzictwa kulturowego, co w dalszej perspektywie ma na celu uzyskanie wpisu na światową listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Zachęcam wszystkich członków do aktywnego udziału w tych działaniach, w tym do przesyłania swoich uwagę i propozycji.

W tym tomie publikujemy także ostatnią część wykazu właścicieli ziemskich na ziemiach ukraińskich autorstwa prof. Henryka Litwina (zob. poprzednie trzy tomy „Rocznika”, gdzie zamieszczono wykazy pozostałych województw tych ziem). Warto również zwrócić uwagę na interesujący artykuł poświęcony genealogicznym herbom używanym przez przedstawicieli rodziny Gosiewskich.

W 2025 roku planujemy zorganizować ważne wydarzenie poświęcone zagadnieniom heraldyki samorządowej. Spotkanie to odbędzie się w ćwierćwiecze od pierwszego seminarium poświęconego tej tematyce. Wydarzenie będzie związane z działaniami naszego Towarzystwa zmierzającymi do opracowania narzędzi wspierających proces tworzenia herbów samorządowych. Liczymy również, że przyczyni się ono do poprawy funkcjonowania Komisji Haldycznej działającej przy Ministrze Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Jeśli chodzi o działania Komisji Haldycznej, ich rozwój zależy w dużej mierze od formalnych uwarunkowań, na które nie mamy pełnego wpływu. Niemniej jednak, istotnym
krokiem w tym kierunku było nawiązanie bezpośrednich kontaktów między Towarzystwem a Ministerstwem podczas spotkania Prezesa Sławomira Górzyńskiego z Sekretarzem Stanu w MSWiA Tomaszem Szymańskim.

Serdecznie zapraszam wszystkich członków i sympatyków Polskiego Towarzystwa Heraldyckiego do zaangażowania się w nasze działania.

Prof. dr hab. Sławomir Górzyński

ORCID: 0000-0001-6067-4355
From the Editor

The latest volume of the „Yearbook of the Polish Heraldic Society” is partially dedicated to papers presented during the 2nd Congress of Polish Heraldry, held in April 2023 in the hospitable halls of the Central Archives of Historical Records in Warsaw. Not all the papers presented at the congress are included in this volume; however, I hope that subsequent issues of the „Yearbook” will feature additional presentations. The congress was held under the theme „Heraldry and Religion”, which allowed contributors to address a wide range of topics related to heraldry.

The volume opens with a significant article by Nicolas Vernot, a member of the International Academy of Heraldry and a key proponent of efforts to have heraldry included on UNESCO’s list of intangible cultural heritage. In presenting this article, I would like to inform all members of the Polish Heraldic Society that our organization is committed to advocating for heraldry’s inclusion on Poland’s national heritage list, with the ultimate goal of securing its place on UNESCO’s global list of intangible cultural heritage. I encourage all members to actively participate in these efforts and to share their insights and suggestions on this matter.

This volume also includes the final part of Professor Henryk Litwin’s register of landowners in the Ukrainian territories (see the previous three volumes of the „Yearbook” for registers of other provinces in these lands). Additionally, it features an engaging article on genealogical coats of arms used by members of the Gosiewski family.

In 2025, we plan to organize an important event focused on the subject of municipal heraldry. This meeting will take place on the 25th anniversary of the first seminar dedicated to this topic. The event aligns with our Society’s efforts to develop tools that support the creation of municipal coats of arms. We also hope it will contribute to improving the operations of the Heraldic Commission operating under the Ministry of the Interior and Administration.

As for the Commission’s activities, their progress depends largely on formal conditions beyond our full control. Nonetheless, a significant step in this direction has been the establishment of direct communication between the Society and the Ministry, marked by a meeting between the Society’s President, Sławomir Górzyński, and the Secretary of State at the Ministry, Tomasz Szymański.
I warmly invite all members and supporters of the Polish Heraldic Society to engage with
and support our activities.

Prof. dr hab. Sławomir Górzyński

ORCID: 0000-0001-6067-4355
Nicolas Vernot

Badacz gościnny,

Uniwersytecka Szkoła Badawcza PSGS HCH: Nauki humanistyczne, twórczość i dziedzictwo

(CY Cergy Paris Université)

Badacz tymczasowy,

UMR 9022 Héritages: Culture/s, Patrimoine/s, Création/s

(CY Cergy Paris Université - CNRS - Ministerstwo Kultury)

## Uznanie praktyki heraldycznej jako niematerialne dziedzictwo kulturowe zgodnie z kryteriami UNESCO: odpowiednie podejście?

**Streszczenie:** Rozważania autora dotyczą możliwości uznania heraldyki za niematerialne dziedzictwo kulturowe zgodnie z kryteriami UNESCO. Dokument szczegółowo analizuje aspekty praktyki heraldycznej, które mogłyby zostać uwzględnione jako element dziedzictwa kulturowego, takie jak historyczne znaczenie, procesy tworzenia herbów, ich symbolika oraz metody przekazywania wiedzy heraldycznej.

1. **Historia i dziedzictwo heraldyki**: Heraldyka jest tradycją głęboko zakorzenioną w kulturze europejskiej, która wykształciła swoje własne zasady i język od XII wieku. Rozwój tej praktyki i jej specyficzny język symboliczny stanowią o jej wartości jako potencjalnego elementu niematerialnego dziedzictwa.

2. **Zastosowanie kryteriów UNESCO**: Dokument analizuje, jak heraldyka wpisuje się w kryteria UNESCO dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego, takie jak ciągłość tradycji, przekazywanie wiedzy, dostępność oraz zgodność z prawami człowieka. Autor wskazuje, że mimo iż heraldyka wywodzi się z epok przed definiowaniem praw człowieka, obecnie praktyka ta jest zgodna z ich zasadami.

3. **Społeczność heraldyków**: Dokument definiuje społeczność praktyków i depozytariuszy wiedzy heraldycznej, w tym profesjonalistów, artystów i instytucje rządowe oraz prywatne. Ważnym elementem uznania heraldyki za dziedzictwo jest zaangażowanie szerokiego grona praktyków i osób zainteresowanych w zachowanie tej tradycji.

4. **Etyczne wyzwania i jakość praktyki**: Dokument porusza także kwestie etyki w heraldyce, w tym problem komercjalizacji herbów oraz praktyki osób tworzących herby bez uwzględnienia tradycyjnych zasad. Podkreślono konieczność zapewnienia wysokiej jakości i zgodności z zasadami heraldyki.

5. **Adaptacja do współczesności**: Dokument podkreśla, że heraldyka ewoluowała i wciąż adaptuje się do współczesnych warunków. Nowoczesne technologie, takie jak grafika komputerowa, otwierają nowe możliwości dla praktyki heraldycznej, a jednocześnie zachowują jej oryginalne wartości artystyczne i symboliczne.

Podsumowując, Autor postuluje, że heraldyka spełnia kryteria UNESCO dla uznania jej jako niematerialnego dziedzictwa kulturowego ze względu na swoją długą historię, rolę w budowaniu tożsamości społeczności oraz adaptację do współczesnych zmian.

**Słowa kluczowe:** Heraldyka Niematerialne dziedzictwo, UNESCO.
Nie trzeba wiele wysiłku, aby myśleć o heraldyce jako dziedzictwie. Na samą wzmiankę o tym po-
myśle przypominają nam się przedmioty heraldyczne, które wzbudziły naszą ciekawość, a czasem
nasz gust i zainteresowanie herbami: rama obrazu w salonie, płaskorzeźba na fasadzie, biżuteria
lub ex-libris... Pobożnie przechowywane w zaciszu naszych domów, dumnie eksponowane w prze-
strzeni publicznej lub starannie eksponowane w muzeach, przedmioty heraldyczne są częścią na-
szego materialnego dziedzictwa, od domowego po narodowe. Z drugiej strony, mniej oczekuje
się, że heraldyka zostanie uznana za niematerialne dziedzictwo kulturowe. Pojęcie to w rzeczywi-
stości proponuje wyjście poza „režim przedmiotu” i skupienie się na podłożu kulturowym, które
umozliwia jego realizację<fnref n="1" />. Uznając, że dziedzictwo materialne i niematerialne są współzależne,
nacisk kładzie się na praktyki i ich posiadaczy: liczy się nie tyle wynik, co proces i konkretne
umiejętności, których wymaga.

Koncepcja „niematerialnego dziedzictwa kulturowego” została po raz pierwszy opracowana w badaniach etnograficznych w XIX wieku i nabrała kształtu w drugiej połowie XX wieku<fnref n="2" />. Japonia była prekursorem, definiując „niematerialne dziedzictwo kulturowe” w swojej ustawie o ochronie dóbr kultury już w 1950 r.; poprawka z 1954 r. wprowadziła pojęcie „niematerialnego dziedzictwa”, którego nosiciele są określani jako „żywe skarby narodowe”, formuła, która odniosła wielki międzynarodowy sukces<fnref n="3" />. W 1964 r. Korea przyjęła podobne przepisy, odróżniające niematerialne skarby kultury od materiałów etnograficznych. Inne kraje podjęły podobne kroki w celu ochrony „folkloru”, „kultury popularnej”, „żywego dziedzictwa” lub „dziedzictwa etnologicznego”.

UNESCO odegrało wiodącą rolę w procesie syntetyzowania i wyjaśniania koncepcji ICH.
Aby w pełni zrozumieć, o co chodzi w ogłoszenych przez nią tekstach na ten temat, należy pa-
miętać, że *Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury* (UNESCO),
założona w 1945 roku, wyznaczyła sobie misję „przyczyniania się do pokoju i bezpieczeństwa
na świecie poprzez promowanie współpracy między narodami poprzez edukację, naukę, kultu-
rę i komunikację w celu dalszego powszechnego poszanowania sprawiedliwości, praworządno-
ści oraz praw człowieka i podstawowych wolności, które są potwierdzone dla narodów świata",
przez popieranie współpracy między narodami poprzez oświatę, naukę, kulturę i komunikację
w celu szerzenia powszechnego poszanowania sprawiedliwości, praworządności oraz praw czło-
wieka i podstawowych wolności, ustanowionych dla narodów świata bez względu na rasę, płeć,
język lub religię w Karcie Narodów Zjednoczonych" (art. 1 Konstytucji UNESCO)<fnref n="4" />. Ogłoszona
w 1972 r. *Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego* była

<footnote n="1">¹ Treść niniejszego artykułu została zaprezentowana po raz pierwszy w formie referatu wygłoszonego w języku angielskim w dniu 18 sierpnia 2023 r. na Uniwersytecie w Lund w ramach XXII Kolokwium Międzynarodowej Akademii Heraldycznej, zorganizowanego przez *Societas Heraldica Lundensis* we współpracy z *Societas Heraldica Scandinavica* i *Svenska Heraldiska Föreningen* (Szwedzkie Towarzystwo Heraldyczne). Tekst tego artykułu w języku angielskim zostanie opublikowany w materiałach z konferencji w Lund. Chcielibyśmy podziękować redaktorom za zgodę na publikację francuskiej wersji tego artykułu.</footnote>

<footnote>Chiara BORTOLOTTO, «Introduction. Le trouble du patrimoine culturel immatériel», w: Chiara BORTO-
LOTTO (red.), *Le patrimoine culturel immatériel: enjeux d'une nouvelle catégorie*, Paris, 2015, s. 21-21-43, online:
https://books.openedition.org/editionsmsh/3552?lang=fr [dostęp: 14.03.2024], tutaj § 1, oraz Jean-Raphaël PEL-
LAS, *Le patrimoine culturel immatériel: enjeux juridiques et fiscaux*, Issy-les-Moulineaux, 2020, p. 11.</footnote>

<footnote n="2">² Sylvie GUICHARD-ANGUIS, «Patrimoine immatériel japonais, du défilé de char à la corbeille de L'Information géographique, vol. 81/2, 2017, s. 55-74.</footnote>

<footnote n="3">³ PELLAS, *Le patrimoine culturel immatériel* (cyt. n.1), p. 16.</footnote>

<footnote n="4">⁴ UNESCO, *Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego*, online: https://whc.unesco.org/fr/conventiontextel, b.d. [dostęp: 07.12.2023 r.].</footnote>
kamieniem milowym zarówno pod względem osiągnięć, jak i stymulującej krytyki, którą wywołała. Kraje afrykańskie, azjatyckie i południowoamerykańskie, w których Konwencja obejmowała niewiele miejsc lub nieruchomości lub nie obejmowała ich wcale, lub których dziedzictwo budowlane zostało znacząco naznaczone przez kolonizację, skrytykowały tekst za zbyt europejsko-centryczną i „burżuazyjną” koncepcję dziedzictwa, z naciskiem na to, co monumentalne, piękne i rzadkie<fnref n="5" />. W odpowiedzi argumentowali za poszerzeniem zakresu dziedzictwa o inne obiekty, takie jak zwyczaje i know-how<fnref n="6" />. W odpowiedzi na te zastrzeżenia, *Zalecenie UNESCO w sprawie ochrony tradycyjnej kultury i folkloru* (1989) zostało z kolei skrytykowane<fnref n="7" />. Terminy „folklor” i „kultura popularna” zostały uznane za problematyczne, ponieważ groziły wykluczeniem całych sekcji ICH, a w szczególności niektórych umiejętności, ze względu na ich niewystarczającą popularność, a nawet elitarność<fnref n="8" />. Chociaż terminy te, wraz z „żywym dziedzictwem”, są nadal używane w ustawodawstwie niektórych krajów, pojęcie *niematerialnych dóbr kultury* lub *dziedzictwa kulturowego* zaczęło rozprzestrzeniać się poza Azją w latach 80. XX wieku, w ustawodawstwie krajów takich jak Algieria, Meksyk i Brazylia, zanim konwencja UNESCO z 2003 r. nadała mu międzynarodowe uznanie.

Konwencja określa definicję niematerialnego dziedzictwa kulturowego, która stała się punktem odniesienia: „Niematerialne dziedzictwo kulturowe” oznacza praktyki, reprezentacje, wyrażenia, wiedzę i umiejętności – a także związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzenie kulturowe – które społeczności, grupy i, w stosownych przypadkach, jednostki uznają za część swojego dziedzictwa kulturowego. To niematerialne dziedzictwo kulturowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, jest stale odtwarzane przez społeczności i grupy w odpowiedzi na ich środowisko, ich interakcje z naturą i ich historię oraz zapewnia im poczucie tożsamości i ciągłości, pomagając w ten sposób promować poszanowanie różnorodności kulturowej i ludzkiej kreatywności. Dla celów niniejszej Konwencji pod uwagę będzie brane wyłącznie niematerialne dziedzictwo kulturowe, które jest zgodne z istniejącymi międzynarodowymi instrumentami praw człowieka, a także z wymogiem wzajemnego szacunku między społecznościami, grupami i jednostkami oraz zrównoważonego rozwoju.”<fnref n="9" /> (art. 2.1).

Definicja ta stanowi zmianę paradygmatu w podejściu do dziedzictwa: podczas gdy wyjątkowo słuwości była w centrum Konwencji z 1972 r., Konwencja z 2003 r. proponuje definicję, która, jak wskazuje Chiara Bortolotto, nadaje centralne miejsce więzi przynależności, podkreślając „rolę podmiotów społecznych („społeczności, grup i, w stosownych przypadkach, jednostek”) w uznawaniu dziedzictwa, na wymiar tego dziedzictwa, które jest nie tylko historyczne

<footnote n="5">⁵ Frédéric MAGUET, «L'image des communautés dans l'espace public», w BORTOLOTTO (red.), *Le patrimoine culturel immatériel...* (cyt. n.1), s. -47-73.online: https://books.openedition.org/editionsmsh/3555, tutaj § 1, oraz PELLAS, *Le patrimoine culturel immatériel: enjeux juridiques...* (cyt. n.1), s. 18-19.</footnote>

<footnote n="6">⁶ UNESCO, *Zalecenie w sprawie ochrony kultury tradycyjnej i folkloru*, online: [https://www.unesco.org/fr/legal-affairs/recommendation-safeguarding-traditional-culture-and-folklore], b.d. [dostęp: 07.12.2023 r.].</footnote>

<footnote n="7">⁷ Anita VAIVADE, „Linking new intangible cultural heritage law with a legal past”, w Marie CORNU, Anita VAIVADE, Lily MARTINET i Clea HANCE (red.), *Intangible Cultural Heritage Under National and International Law: Going Beyond the 2003 UNESCO Convention*, Cheltenham (UK) / Northampton (MA, USA), 2020, s. 16-43. tutaj s. 32-35.</footnote>

<footnote n="8">⁸ *Tamże*, s. 20-22.</footnote>

<footnote n="9">⁹ UNESCO, *Tekst Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego*, online: https://ich.unesco.org/fr/convention, b.d. [dostęp: 07.12.2023 r.]. Cała dokumentacja dotycząca polityki UNESCO w zakresie niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w tym dokumenty dotyczące dopuszczalnych kandydatur, formularze i dyrektywy operacyjne, jest dostępna na specjalnej stronie internetowej: UNESCO, *Intangible Cultural Heritage*, online: https://ich.unesco.org/fr/, s.d. [dostęp: 07.12.2023 r.].</footnote>
(„przekazywane z pokolenia na pokolenie”), ale także ewoluujące i procesualne („stale odtwarzane”), na jego funkcję tożsamościową dla podmiotów społecznych, którym dziedzictwo to zapewniłoby „poczucie tożsamości”, ograniczając się jednocześnie do niedyskryminacyjnych praktyk, które są zgodne z wyłaniającą się globalną etyką”<fnref n="10" />.

Celem niniejszego artykułu jest postawienie pytania, w jakim stopniu heraldyka spełnia kryteria UNESCO, a jeśli tak, jakie może być zainteresowanie zainicjowaniem wniosku o uznanie tej dyscypliny jako ICH<fnref n="11" />. Celem jest położenie podwalin pod platformę wspólnej refleksji między heraldykami a specjalistami ICH, przy założeniu, że to, co jest oczywiste dla tych pierwszych, niekoniecznie będzie takie dla drugich. Oczywiście niniejszy artykuł nie obejmuje wszystkich aspektów tego podejścia: niniejsza refleksja koncentruje się w szczególności na wpływie francuskich ram krajowych, w których rozwija się autor, nawet jeśli jego różne doświadczenia zagraniczne, zwłaszcza w służbie Międzynarodowej Akademii Heraldyki, pozwoliły mu poszerzyć swoje pogłady poprzez wymianę myśli z kolegami i przyjaciółmi z wielu punktów widzenia. Niezależnie od tego, czy jest się heraldykiem, czy specjalistą od dziedzictwa, będzie można zauważyć luki w tym artykule<fnref n="12" />. Daleki od narzekania z tego powodu, autor jest z góry zachwycony: deklarowanym celem tego artykułu jest rzeczywiście zainicjowanie szerszej dynamiki, z którą każdy jest zaproszony do wzbogacenia dyskusji własnym doświadczeniem.

## I. Czy heraldykę można uznać za jako niematerialne dziedzictwo kulturowe według kryteriów UNESCO?<fnref n="13" />

Podkreślając prymat przekazu nad studiami i badaniami, podejście UNESCO jest zaproszeniem do uwolnienia heraldyki od jej statusu „pomocniczej nauki historycznej”, która, choć nie bez znaczenia, ma jednak wpływ na uczynienie heraldyki dyscypliną zamrożoną w przeszłości, tym samym przesłaniając jej dynamiczny, żywy i odnowiony charakter.

<footnote n="10">¹⁰ BORTOLOTTO, „Wprowadzenie (cytowany n.1), § 13.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Nie roszczę sobie pretensji do idealnej symetrii między tymi dwoma biegunami. Dla jasności myślę, że warto byłoby wyjaśnić moją pozycję jako autora: myślę, że można mnie uznać za heraldyka, ponieważ od ponad trzydziestu lat projektuję, komponuję i badam herby, poświęciłem wiele pracy naukowej heraldyce we Francji i za granicą, a przez wiele lat pełniłem funkcje stowarzyszeniowe w tej dziedzinie na szczeblu krajowym i międzynarodowym. Moje zainteresowanie ICH zaczęło nabierać kształtu w 2022 r., kiedy zostałem zatrudniony jako badacz w EUR Humanités, Création et Patrimoine, instytucji, która stawia praktykę w centrum rozwoju wiedzy, odróżniając się tym samym od tradycyjnego podejścia akademickiego.</footnote>

<footnote n="12">¹² Chciałbym serdecznie podziękować mojemu koledze i przyjacielowi z EUR, Christianowi Hottinowi, za jego wnikliwość, zachętę i konstruktywne komentarze. Bardzo skorzystałem z jego doświadczenia: jako szef Misji Etnologii w Dyrekcji Architektury i Dziedzictwa Ministerstwa Kultury w latach 2006-2010, a następnie zastępca szefa Departamentu Sterowania Badaniami w latach 2010-2016, był odpowiedzialny za koordynację stosowania Konwencji z 2003 r. we Francji. Chciałbym również serdecznie podziękować Lily Martinet, kierowniczce projektu ICH w Ministerstwie Kultury, której wiedza i rozsądne rady znacznie wzbogaciły moje przemyślenia. Wreszcie, niniejszy artykuł byłby znacznie uboższy bez pomocy wszystkich moich kolegów i przyjaciół heraldyków. Nie jestem w stanie wymienić wszystkich nazwisk tych, którzy w taki czy inny sposób przyczynili się do powstania tej pracy i wzmocnili jej międzynarodowy wymiar: wszystkim im serdecznie dziękuję.</footnote>

<footnote n="13">¹³ BORTOLOTTO, «Wprowadzenie» (cyt. n.1), § 38.</footnote>
## I.1 Od nauk pomocniczych do praktyki heraldycznej

W kontekście uznania za ICH, to nie heraldyka jako całość, czy nawet dziedzictwo heraldyczne, może zostać zachowane, ale jej żywy wymiar, innymi słowy „praktyka heraldyczna”. Rozumiemy przez to zasadniczo:

- proces tworzenia herbów, innymi słowy szczególny rodzaj wizualnego godła, który jest zgodny z zasadami heraldyki, które po raz pierwszy pojawiły się w Europie Zachodniej w XII wieku<fnref n="14" />; godła te muszą być opisane w języku blazonowania, który obejmuje słownictwo i składnię;

- tworzenie herbów na wszelkiego rodzaju materiałach i przy użyciu różnych technik, zarówno ręcznych (malowanie, rzeźba, grawerowanie itp.), jak i przemysłowych (drukowanie, formowanie itp.);

- noszenie, przekazywanie i używanie herbu, zarówno publicznie, jak i prywatnie, na co dzień lub w związku ze specjalnymi wydarzeniami (uroczystości, upamiętnienia itp.);

- znajomość praw i zwyczajów, które określają prawo osób fizycznych lub prawnych do określonych herbów lub atrybutów heraldycznych;

- ekspertyzy w celu identyfikacji i/lub dostarczenia informacji na temat konkretnych herbów (datowanie, kraj pochodzenia, status właściciela itp.).

To ponowne skupienie się na praktyce umożliwia identyfikację tego, co w ramach heraldyki wchodzi w zakres niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Oznacza to, że dziedzictwo materialne (dzieła heraldyczne odziedziczone z przeszłości, w ich materialnej formie) nie jest bezpośrednio przedmiotem zainteresowania, z wyjątkiem sytuacji, gdy chodzi o ich przywrócenie lub uczynienie z nich źródła wiedzy i inspiracji. Ponadto, jak zobaczyćmy później, nacisk na żywy i współczesny aspekt oznacza, że nie możemy popierać starożytnych osiągnięć, które byłyby sprzeczne z głównymi zasadami popieranymi przez UNESCO i państwa demokratyczne, a mianowicie „wzajemnym szacunkiem między społecznościami, grupami i jednostkami”, a także prawami człowieka określonymi w krajowych lub międzynarodowych tekstach referencyjnych.

## I.2 Jakie obszary?

Tekst Konwencji (art. 2.2) zawiera orientacyjną listę pięciu dziedzin, które można określić jako „etnologiczne” i do których mogą należeć wyrażenia ICH:

- Tradycje i wyrażenia ustne, w tym język jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego”;

- Sztuki widowiskowe;

- Praktyki społeczne, rytuały i wydarzenia świąteczne;

- Wiedza i praktyki dotyczące natury i wszechświata;

- tradycyjne umiejętności rzemieślnicze”.

Lista nie jest wyczerpująca, ale niektóre kraje ją uzupełniły. Na przykład Francja dodała praktyki fizyczne (żeglarstwo, jazda konna itp.) i gry. Z drugiej strony, inne kraje odmawiają przyjmowania wniosków, które nie mieszczą się w co najmniej jednym z pięciu obszarów wyraźnie określonych w Konwencji. Refleksja nad sposobem, w jaki heraldyka wpisuje się w te tematy, jest bogatym źródłem informacji, zapewniającym jaśniejszy obraz wartości kulturowej i społecznej praktyki, która mieści się w kilku obszarach: „tradycyjne rzemiosło”, „praktyki

<footnote n="14">¹⁴ Jean-François NIEUS, «L'invention des armoiries en contexte. Haute aristocratie, identités familiales et culture chevaleresque entre France et Angleterre (1100-1160)», *Journal des savants*, 2017/1, s. 93-155.</footnote>
spółeczne, rytuały i wydarzenia świąteczne”, nie wspominając o „języku jako nośniku niematerialnego dziedzictwa kulturowego”.

W zakresie, w jakim herby są używane do oznaczania instytucji cywilnych i religijnych, rodzin, a nawet jednostek, wyraźnie mieszczą się one w kategorii „praktyk społecznych”, które podkreślają poczucie przynależności. Umożliwiają one jednostkom i organom korporacyjnym identyfikację na wielu płaszczyznach i na różne sposoby, od rodziny po naród, poprzez gminę, region, szkołę, przynależność religijną lub filozoficzną, zawód, klub sportowy, a nawet jednostkę wojskową itp. Umieszczane podczas uroczystości rodzinnych (śluby, pogrzeby itp.) lub wydarzeń publicznych (inauguracje, upamiętnienia itp.), herby mogą być również powiązane z „rytuałami i uroczystościami”: wydarzenia wpisane na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO, takie jak *Ommegang* de Bruxelles (Belgia, 2019 r.) <fnref n="15" /> lub procesje, takie jak septennial ostensions w Limousin (Francja, 2013 r.) <fnref n="16" />, w szerokim zakresie wykorzystują herby.

Ponadto praktyka heraldyczna mieści się w zakresie „tradycyjnego rzemiosła”, o ile interpretacja obejmuje zarówno projektowanie, jak i produkcję herbów. Projektowanie herbu wymaga szczegółowej znajomości zasad i praktyk heraldyki oraz jej słownictwa, ponieważ to „blazonowalność” godła decyduje o jego akceptacji jako herbu, z wyłączeniem wszelkiego innego rodzaju identyfikatorów wizualnych (logo, znak towarowy itp.). Jeśli chodzi o ucieleśnienie koncepcji, wymaga to specjalnych umiejętności, z których niektóre są wysoko wykwalifikowane: iluminatorzy, malarze, projektanci, grawerzy, rzeźbiarze w drewnie lub kamieniu itp. muszą posiadać nie tylko umiejętności techniczne wymagane do opanowania ich sztuki, ale także specyficzną heraldyczną wrażliwość estetyczną. Można być wysoko wykwalifikowanym rzeźbiarzem i nie mieć talentu heraldycznego.

Czy praktyka heraldyczna nie należy również do pierwszej kategorii, tj. „ustnych tradycji i wyrażeń, w tym języka jako nośnika niematerialnego dziedzictwa kulturowego”? Zasadniczo tylko języki związane z ustnymi wyrażeniami lub tradycjami (historie, teatr, rytuały itp.) wchodzą w zakres Konwencji<fnref n="17" />. Jednak orzecznictwo wynikające z szerokiej gamy przedłożonych spraw doprowadziło do złągodzenia tej zasady, tak że obecnie możliwe jest uwzględnienie „specyficznej terminologii właściwej dla grupy osób praktykujących tradycyjne rzemiosło”, o ile konkretny język rzeczywiście wydaje się być „nośnikiem niematerialnej tradycji kulturowej”<fnref n="18" />. Na przykład dokumentacja dotycząca sokolnictwa obejmuje dziedzinę „ustnych tradycji i wyrażeń” ze względu na specyficzne słownictwo wymagane dla tej praktyki<fnref n="19" />, podczas gdy uznanie w 2016 r. „Żywej

<footnote n="15">¹⁵ UNESCO, *Les ostensions septennales limousines* [Francja, 2013], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/les-ostensions-septennales-limousines-00885, b.d. [dostęp: 07.12.2023]. Wydarzenie religijne obchodzone w Limousin co siedem lat połączone z okazaniem relikwii świętych.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ UNESCO, *L'Ommegang de Bruxelles, cortège historique et fête populaire annuels* [Belgia, 2019], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/l-ommegang-de-bruxelles-cortege-historique-et-fête-populaire-annuels-01366, nd. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ CORNU, „Defining the perimeter of the intangible cultural heritage: focus on language”, M. CORNU *et al* (eds.), *Intangible Cultural Heritage Under National and International Law...* (cyt. n.7), s. -54-67.tutaj s. 60; zob. także Rieks H. J. SMEETS, «Les Langues comme véhicule du patrimoine culturel immatériel», *Museum international*, nr 221-222, maj 2004, «Patrimoine Immatériel», s. 156-165.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ CORNU, „Definiowanie...” (cyt. n.7), p. 60.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ UNESCO, *Falconry, a living human heritage* [Zjednoczone Emiraty Arabskie, Austria, Belgia, Chorwacja, Czechy, Francja, Niemcy, Węgry, Irlandia, Włochy, Kazachstan, Republika Korei, Kirgistan, Mongolia, Maroko, Holandia, Pakistan, Polska, Portugalia, Katar, Arabia Saudyjska, Słowacja, Hiszpania i Syria, 2021], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/la-fauconnerie-un-patrimoine-humain-vivant-01708, s.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>
kultury trzech systemów pisma gruzińskiego alfabetu” otwiera drogę do dokumentacji<fnref n="20" />, które nie wykluczają słowa pisanego.

W heraldyce język herbu odgrywa centralną rolę, którą należy podkreślić, ponieważ to właśnie opanowanie tego języka definiuje kontury społeczności praktyków: niezależnie od tego, jaką definicję nadamy terminowi heraldyk, z konieczności implikuje on opanowanie języka herbu. Język herbu, język blazonowania jest rzeczywiście „wektorem niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, ponieważ kompozycji herbów, jako koncepcji graficznej, towarzyszy, w miarę jej rozwoju, weryfikacja jej „blazonowalności”, czy to mentalnej, ustnej czy pisemnej, przez projektanta lub jego rówieśników. Język ten jest przekazywany zarówno ustnie, jak i pisemnie. Podczas gdy ilustrowane podręczniki odgrywają główną rolę w procesie uczenia się, herb jest również często nauczany przez osoby starsze młodszym, zarówno nieformalnie (w rodzinie, w stowarzyszeniach itp.), Jak i bardziej instytucjonalnie (warsztaty heraldyczne dla dzieci, kursy szkoleniowe w szkołach artystycznych, a rzadziej na uniwersytetach).

Przynależność do jednej lub więcej z tych „etnograficznych” kategorii nie wystarczy, aby zostać uznanym za ICH. Konwencja (art. 2.1) określa również pięć nadrzędnych warunków, które teraz przeanalizujemy.

## I.3 Warunek 1: elementy, „które społeczności, grupy i, w stosownych przypadkach, jednostki uznają za część swojego dziedzictwa kulturowego”.

Konwencja nie definiuje, co rozumie przez „społeczności”, ani nie wyjaśnia, co odróżnia je od „grup”<fnref n="21" />. Ta niejasność utorowała drogę dla różnych interpretacji, które zostały zaktualizowane w trakcie trwania projektów. Podejście to często łączy dwie grupy: *posiadaczy*, którzy posiadają know-how wymagane do praktykowania i przekazywania praktyki, oraz *daną społeczność* lub *szerszą społeczność*, która nadaje praktyce wartość dziedzictwa. To podwójne podejście znajduje odzwierciedlenie w formularzu wniosku, w którym wnioskodawcy proszeni są o wyjaśnienie najpierw „posiadaczy i praktyków elementu”, a następnie „funkcji społecznych i znaczenia kulturowego” [jakie] element ma obecnie [...] dla zainteresowanych społeczności”<fnref n="22" />.

W zależności od przypadku, te szerokie społeczności można opisać jako „narodowe”, „etniczne” lub „kulturowe”. Przypadki wielonarodowe umożliwiają wyjście poza społeczność etniczną lub narodową. Wspólnota może wówczas odpowiadać grupie sąsiadujących ze sobą państw, które są powiązane kulturowo, jak w przypadku „bałtyckich uroczystości pieśni i tańca”<fnref n="23" /> lub kaligrafii arabskiej<fnref n="24" />. Wniosek o uznanie sokolnictwa obejmuje jednak 24 nie sąsiadujące ze sobą państwa

<footnote n="20">²⁰ UNESCO, *The Living Culture of the Three Writing Systems of the Georgian Alphabet* [Gruzja, 2016], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/la-culture-vivante-des-trois-systemes-d-ecriture-de-l-alphabet-georgien-01205, b.d. [dostęp: 07.12.2023], oraz M. Cornu, „Definiowanie...”. [dostęp 07.12.2023], oraz M. CORNU, „Defining...” (cyt. n.7), s. 61.</footnote>

<footnote n="21">²¹ Jednakże dwujęzyczny glosariusz został opracowany na międzynarodowym spotkaniu ekspertów UNESCO w dniach 10-12 czerwca 2002 r. pod kierunkiem Wima Van Zentena (red.). Wim VAN ZENTEN (red.), *Glossary Intangible cultural heritage / Patrimoine culturel immatériel*, The Hague, Dutch National Commission for UNESCO, 2002.</footnote>

<footnote n="22">²² UNESCO, *Formularz nominacji Lista reprezentatywna dziedzictwa kulturowego ludzkości*, wersja zmieniona 17.01.2023 r., do pobrania ze strony: https://ich.unesco.org/fr/formulaires [dostęp: 07.12.2023 r.].</footnote>

<footnote n="23">²³ UNESCO, *Baltic Song and Dance Celebrations* [Estonia, Łotwa i Litwa, 2008], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/les-celebrations-de-chants-et-danses-baltes-00087, b.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="24">²⁴ UNESCO, *Arabic Calligraphy: Knowledge, Skills and Practices* [Algeria, Bahrajn, Egipt, Irak, Jordania, Kuwejt, Liban, Mauretania, Maroko, Oman, Palestyna, Arabia Saudyjska, Sudan, Tunezja, Zjednoczone Emi-</footnote>
europejskie, afrykańskie i azjatyckie należące do odrębnych obszarów kulturowych<fnref n="25" />. Elastyczna i dynamiczna definicja wspólnoty zaproponowana przez Christiana Hottina jest zatem w pełni adekwatna: „termin [...] odnosi się w znacznie mniejszym stopniu do stałej i zamkniętej grupy (niezależnie od kryteriów jej delimitacji) niż do kolektywu w budowie, który mobilizuje się w ramach projektu w celu ochrony dobra, które nie będąc własnością osoby fizycznej lub prawnej na mocy prawa, jest z natury otwarte na włączenie nowych partnerów. Prawdą jest, że projekt jest często inicjowany przez grupę osób, które posiadają wiedzę i umiejętności umożliwiające realizację dziedzictwa niematerialnego, ale w miarę rozwoju projektu bardzo często łączy on, w różnych konfiguracjach, widzów, sympatyków, inne branże i władze lokalne o różnej skali”<fnref n="26" />.

Jednym z przypadków ilustrujących plastyczność definicji społeczności w odniesieniu do praktyków jest bagietka (Francja, 2022). Definiuje on dwa kręgi: posiadaczy know-how i konsumentów. W centrum „rzemieślnicze know-how bagietki jest głównie w posiadaniu społeczności piekarzy i profesjonalistów związanych ze światem rzemieślniczego wypieku: piekarze rzemieślnicy, pracownicy piekarni rzemieślnичnych, piekarze czeladnicy [...], nauczyciele i trenerzy, młynarze, producenci drożdży, producenci sprzętu i piekarze chłopscy”; wokół tego znajduje się społeczność konsumentów zjednoczona tą samą „kulturą bagietki de pain”, praktykowaną w ramach „wspólnoty narodowej” i rozszerzoną na „osoby, które doceniają bagietkę na całym świecie”<fnref n="27" />. W dossier „Les savoir-faire en mécanique horlogère et mécanique d'art” (Francja i Szwajcaria, 2020 r.) społeczność jest zdefiniowana przez trzy koncentryczne kręgi: pierwszy obejmuje dwa rodzaje praktyków: trzon rzemieślników, którzy posiadają specjalistyczną wiedzę (zegarmistrzowie, producenci automatów i pozytywek itp.), wokół którego grawituje „rozległa sieć podwykonawców i specjalistów w kształtowaniu i wykańczaniu komponentów”; drugi krąg skupia „niezależnych lub zatrudnionych rzemieślników, stowarzyszenia zawodowe, firmy, publiczne i prywatne instytucje szkoleniowe i badawcze, publiczne i prywatne muzea i instytucje dziedzictwa, specjalistyczne media i wydawnictwa oraz fundacje”; Wreszcie trzeci, znany jako „peryferyjny”, obejmuje „entuzjastów, koneserów, kolekcjonerów i nabywców rzemiosła mechanicznego, a szerzej mieszkańców danego regionu, którzy identyfikują się z tym elementem. Ten ostatni jest wysoko ceniony i uznawany przez dużą część ludności danego regionu jako część jego dziedzictwa kulturowego”<fnref n="28" />.

W jaki sposób praktyka heraldyczna tworzy społeczność? Można odpowiedzieć na to pytanie, identyfikując trzy kręgi: podstawową grupę praktyków, krąg użytkowników przywiązanych do herbów, których są właścicielami lub za które są odpowiedzialni (rodziny, instytucje itp.). I wreszcie wszystkich tych, którzy, bardziej ogólnie, są przywiązani do heraldyki i uznają ją za posiadającą taką wartość dziedzictwa, że ich zdaniem praktyka ta jest warta zachowania i przekazania.

<footnote>raty Arabskie, Jemen, 2022], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/la-calligraphie-arabe-connaissances-competences-et-pratiques-01718, s.d. [dostęp: 07.11.2023].</footnote>

<footnote n="25">²⁵ UNESCO, *Sokolnictwo, żywe dziedzictwo ludzkości* (cyt. n.19).</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Christian HOTTIN, „Wspólnoty” i wspólne dziedzictwo”, *Patrimoines. Revue de l'Institut national du patrimoine*, n °17, 2022, s. 30-31.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ UNESCO, *Les savoir-faire artisanaux et la culture de la baguette de pain* [Francja, 2022], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/les-savoir-faire-artisanaux-et-la-culture-de-la-baguette-de-pain-01883, nd. [dostęp: 06.11.2023].</footnote>

<footnote n="28">²⁸ UNESCO, *Les savoir-faire en mécanique horlogère et mécanique d'art* [Francja i Szwajcaria, 2020], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/les-savoir-faire-en-mecanique-horlogere-et-mecanique-d-art-01560, n.d. [dostęp: 06.11.2023].</footnote>
### I.3.1 Obszar heraldyki

Dokumentacja zgłoszeniowa wymaga rozważenia lokalizacji praktyki. Czy heraldyka jest specyficzna dla określonego obszaru geograficznego lub kulturowego? Heraldyka jest bezsprzecznie związaną z kulturą europejską: po raz pierwszy pojawiła się w Europie Zachodniej w XII wieku, po czym rozprzestrzeniła się na cały kontynent, a następnie na resztę świata, w różnym stopniu wpływów, w wyniku ekspansji europejskiej. Gdziekolwiek jest żywa, heraldyka aklimatyzuje się do lokalnych kultur i rozwija swoją własną specyfikę. Doświadczony heraldyk potrafi na pierwszy rzut oka rozpoznać herby hiszpańskie, włoskie, polskie i szkockie. Tam, gdzie istnieją, władze heraldyczne (Szkocja, Kanada, Flandria, Litwa, Gruzja itp.) starają się wyrazić narodowe partykularyzmy emblematyczne w zatwierdzanych przez siebie kompozycjach.

Chociaż heraldyka jest pochodną kultury zachodniej, sposób, w jaki jest postrzegana przez dawniej skolonizowane narody, jest daleki od systematycznie wrogiego. Większość państw na świecie, a także ich stolice, używają obecnie herbów skomponowanych zgodnie z zasadami heraldyki. Kraje, które uzyskały niepodległość, często zachowały herby terytorialne, które pojawiły się w epoce kolonialnej, nawet jeśli ich treść została zmodyfikowana w celu dostosowania jej do nowych wartości promowanych przez niepodległość. W Fryce Kenia, Zambia i Zimbabwe mają oficjalne instytucje heraldyczne odpowiedzialne za rejestrację herbów. Na Filipinach heraldyka rodzinna od kilku lat cieszy się bezprecedensowym zainteresowaniem: łącząc rodzime i kolonialne dziedzictwo, nowo utworzone herby są dumnie eksponowane jako znak jedności podczas wielkich spotkań rodzinnych, które gromadzą członków rozproszonych po całym świecie<fnref n="29" />.

W związku z tym wniosek o uznanie praktyki heraldycznej jest otwarty dla narodów ze wszystkich kontynentów, pod warunkiem, że utrzymują one żywą praktykę i są skłonne ją promować oraz że znajdują się wśród 182 Państw-Stron, które ratyfikowały Konwencję. Wśród państw niebędących sygnatariuszami znajdują się państwa posiadające aktywne instytucje heraldyczne (Wielka Brytania, Kanada, Nowa Zelandia, RPA, Rosja itp.) lub sprawdzoną praktykę heraldyczną (Australia, Stany Zjednoczone itp.)<fnref n="30" />. Niemniej jednak fakt, że nie ratyfikowały one Konwencji, nie uniemożliwia im przyłączenia się do prac i korzystania z jej wniosków, o ile wszystkie z nich wprowadziły środki mające na celu ochronę ich ICH, z których heraldyka może skorzystać.

### I.3.2 Praktycy żywiołu: społeczność heraldyków

Ogólnie rzecz biorąc, wniosek ma niewielkie szanse na przyjęcie, jeśli składa się z dwustronnego dialogu między pojedynczą instytucją (organem heraldycznym, stowarzyszeniem krajowym itp.) a referentem ICH w danym kraju. Instrukcje wydane przez UNESCO w rzeczywistości zachęcają państwa do „przygotowania nominacji z udziałem szerokiego grona innych zainteresowanych stron, w tym, w stosownych przypadkach, władz lokalnych i regionalnych, społeczności, organizacji pozarządowych, instytutów badawczych, ośrodków eksperckich i innych [...] Komitet

<footnote n="29">²⁹ [Philippine Armorial, online: https://philippinearmorial.org/, b.d. [dostęp: 12.12.2023].</footnote>

<footnote n="30">³⁰ UNESCO, Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, online: https://www.unesco.org/fr/legal-affairs/convention-safeguarding-intangible-cultural-heritage#item-2, b.d. [dostęp: 07.12.2023]. W 2023 r. Wielka Brytania publicznie ogłosiła zamiar rozpoczęcia procesu ratyfikacji Konwencji z 2003 roku.</footnote>
z zadowoleniem przyjmie różnorodne przejawy lub poświadczenia zgody społeczności i będzie je preferował zamiast standardowych, jednolitych deklaracji”<fnref n="31" />. Innymi słowy, podejście musi być:

- oddolnie: to nie rządy ani instytucje krajowe kierują kandydaturami, ale raczej ich posiadacze, którzy ze wszystkimi swoimi różnymi statusami muszą się zorganizować, aby wspólnie spiegać projekt;

- „w ramach swoich działań na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego każdy Państwo-Strona podejmie starania w celu zapewnienia jak najszerszego udziału społeczności, grup i, w stosownych przypadkach, osób, które tworzą, zachowują i przekazują takie dziedzictwo, oraz w celu aktywnego zaangażowania ich w zarządzanie nim” (art. 15 Konwencji). Zakres tego zaangażowania zostanie wykazany poprzez liczbę i różnorodność pisemnych zgód, które zostaną dołączone do akt<fnref n="32" />;

- integracyjne: podejście nie może być dyskryminujące; szczególną uwagę zwraca się na reprezentację płci.

Projekt obejmuje zatem tworzenie sieci podmiotów, które mogą wymagać połączenia w ramach struktury parasolowej (komitet sterujący, stowarzyszenie itp.). W zależności od kraju, strony, które należy uwzględnić to:

- oficjalne organy krajowe lub samorządowe, regionalne odpowiedzialne za oficjalne regulowanie herbów terytorialnych i/lub indywidualnych lub za udzielanie wykwalifikowanych porad;

- krajowe i, w stosownych przypadkach, lokalne stowarzyszenia, których celem jest wiedza lub praktyka heraldyczna;

- organy lub osoby w niektórych instytucjach (wojsko, kościoły, masoneria itp.) odpowiedzialne za sprawy heraldyczne;

- heraldycy, tj. prywatni profesjonaliści lub urzędnicy państwowi, których zawód polega na komponowaniu, blazonowaniu i przedstawianiu herbów zgodnie z zasadami i tradycjami herbów;

- wyspecjalizowani rzemieślnicy zdolni do prawidłowego odtworzenia herbu przy użyciu technik i mediów, w których się specjalizują (grawerzy, rzeźbiarze, malarze);

- wyspecjalizowane ośrodki dokumentacji, takie jak biblioteki, muzea i tym podobne, takie jak we Francji Centre de sigillographie et d'héraldique of the Archives nationales lub Musée des blasons w Saint-Jean-de-Valériscle);

- Badacze i trenerzy, tacy jak naukowcy z doświadczeniem historycznym, prawnym i artystycznym, którzy aktualizują swoją wiedzę poprzez badania, oraz profesjonalni nauczyciele (rzeźby, grawerowania itp.).

Oprócz pisemnej zgody, do wniosków można dołączyć listy poparcia, umożliwiające przedstawicielom szerszej społeczności wyrażenie tego, w jaki sposób uważają daną praktykę za niematerialne dziedzictwo kulturowe warte ochrony. Jeśli chodzi o heraldykę, można zwrócić się do następujących podmiotów:

- osoby prywatne i urzędnicy (wybrani przedstawiciele itp.), którzy są zaangażowani w przekazywanie herbów, które odziedziczyli lub za które są odpowiedzialni w ramach wykonywania swoich obowiązków, jako część tradycji podtrzymywanej przy życiu poprzez konserwację, renowację, zlecanie lub dystrybucję herbów;

<footnote n="31">³¹ Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości: Instrukcje wypełniania formularzy ICH-02, ICH-02 (rozszerzenie), ICH-02 (zmniejszenie) i ICH-02 LSU à LR, s. 4, do pobrania z: UNESCO, *Formularze dotyczące nominacji, propozycji, wniosków o pomoc, wniosków o akredytację i sprawozdań okresowych*, online: https://ich.unesco.org/fr/formulaires, s.d. [dostęp: 07.12.2023 r.].</footnote>

<footnote n="32">³² *Tamże*, s. 3.</footnote>
- tych, którzy zamawiają nowe herby (osoby prywatne, władze lokalne itp.). Świadectwa wybranych przedstawicieli z różnych środowisk politycznych pokażą inkluzywny charakter tej praktyki, a także różnorodność płci, pochodzenia, lojalności, kategorii społeczno-zawodowej itp. poszczególnych klientów;

- profesjonalistów zajmujących się dziedzictwem kulturowym, odpowiedzialnych za odnawianie lub przywracanie elementów uzbrojenia;

- Artyści (pisarze, artyści wizualni, projektanci, projektanci mody itp.), którzy czerpią inspirację z dziedzictwa heraldycznego w swojej pracy twórczej;

- instytucje, które, nie czyniąc z heraldyki swojej głównej działalności, odgrywają rolę pośredniczącą i popularyzatorską (archiwa wydziałowe udzielające porad, organizujące wystawy lub projektujące pomoce dydaktyczne; miejsca publiczne i instytucje edukacyjne oferujące warsztaty dla dzieci; koła genealogiczne itp.;

- Firmy zajmujące się dystrybucją materiałów z nadrukiem na dużą skalę (drukarnie materiałów komunikacyjnych dla władz lokalnych, producenci flag, etykiet samoprzylepnych i pamiątek turystycznych itp.);

- Dokumentacja promująca francuską bagietkę zawiera listy poparcia „od indywidualnych miłośników bagietki”, a także „świadectwa dzieci i ich rodzin, młodzieży i rysunków dzieci”<fnref n="33" />, uzyskane z zaproszenia opublikowanego online na stronie internetowej Confédération Nationale de la Boulangerie et Boulangerie-Pâtisserie Française. Można rozważyć takie szersze zaproszenie, na przykład za pośrednictwem specjalistycznych grup w sieciach społecznościowych.

Duża liczba listów poparcia służy podkreśleniu znaczenia heraldyki dla tych, którzy nie są jej praktykami, ale jej użytkownikami lub, po prostu, entuzjastami. Ta obfitość pokaże, że heraldyka jest bardziej inkluzywna niż się spodziewano. Inne podmioty, które można by oskarżyć o elitarność, z powodzeniem rozwiały te uprzedzenia, podkreślając różnorodność społeczną praktyków i zainteresowanych społeczności: tak jest na przykład w przypadku sokolnictwa, sztuki muzycznej trębaczy, umiejętności związanych z perfumami w Grasse (Francja) <fnref n="34" />, tradycyjnej francuskiej jazdy konnej ...<fnref n="35" /> Elitarne uprzedzenia można rozwiać, przywołując różnorodne codzienne lub popularne odmiany praktyki heraldycznej: w przestrzeni publicznej (znaki uliczne, kosze na śmieci itp.), na pojazdach (kabiny kierowców, tablice rejestracyjne i samoprzylepne plakietki jako pamiątki z wakacji itp.), w ceremoniach publicznych, w kontekście sportowym itp. Ten inkluzywny charakter rozciąga się również na sposób projektowania herbów ( społeczeństwo lub uczniowie są często zapraszani do wyrażania opinii podczas projektowania herbów terytorialnych). Warto odnotować sukces warsztatów heraldycznych z udziałem dzieci z różnych środowisk i o różnym pochodzeniu.

<footnote n="33">³³ Apel, pierwotnie opublikowany na stronie internetowej Confédération Nationale de la Boulangerie et Boulangerie-Pâtisserie Française, nie jest już dostępny online, ale proces jest przedstawiony na stronie: Les savoir-faire artisanaux et la culture de la baguette de pain à l'UNESCO, online: https://boulangerie.org/communiquer/les-savoir-faire-artsanaux-et-la-culture-de-la-baguette-de-pain-a-lunesco/, z której można również pobrać Les savoir-faire artisanaux et la culture de la baguette de pain: recueil des lettres de consentement et de soutien, n.d. [dostęp: 07/12/2023].</footnote>

<footnote n="34">³⁴ UNESCO, Les savoir-faire liés au parfum en Pays de Grasse: la culture de la plante à parfum, la connaissance des matières premières naturelles et leur transformation, l'art de composer le parfum [Francja, 2018], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/les-savoir-faire-lies-au-parfum-en-pays-de-grasse-la-culture-de-la-plante-a-parfum-la-connaissance-des-matieres-premieres-naturelles-et-leur-transformation-l-art-de-composer-le-parfum-01207, n.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="35">³⁵ UNESCO, L'équitation de tradition française [Francja, 2011], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/l-equitation-de-tradition-francaise-00440, n.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>
### I.3.3 Unikanie osób niepożądanych

Jeśli chodzi o heraldykę, definiowanie społeczności wiąże się z kwestiami jakości i etyki.

#### Jakość

Aspekt jakościowy jest najtrudniejszy do rozwiązania i najprawdopodobniej spowoduje niezrozumienie i frustrację. Rzeczywiście, doskonałość nigdy nie może być kryterium aplikacji UNESCO<fnref n="36" />. Jednak osoby zaangażowane w żywą heraldykę chętnie promują kompozycję wysokiej jakości herbów, jako reakcję na pewną amatorszczyznę, która prowadzi do miernych kreacji. Ale jak możemy zdefiniować praktykę heraldyczną, która unika pułapki doskonałości, bez popierania przeciętności, która, choć trudna do zobiektywizowania, podważa żywotność sztuki blazonowania?

Odpowiedź wymaga starannego przemyślenia. Jest ona potencjalnie obarczona konsekwcjami: może prowadzić do wykluczenia osób, które uważają się za posiadaczy, nawet jeśli ich umiejętności w zakresie gwarantowania integralności praktyki są niewystarczające; może również prowadzić do odrzucenia przez UNESCO dossier, które uzna za zbyt subiektywne lub elitarne. Kilka poniższych przemyśleń nie ma na celu udzielenia ostatecznej odpowiedzi na pytanie, które będzie wymagało dogłębnej i kolegialnej pracy na skalę międzynarodową. Sugerują one jedynie kilka sposobów na zdefiniowanie elementów praktyki, które: 1) czynią ją specyficzną; 2) są przekazywane, gwarantują jej integralność; 3) nadają jej wartość w oczach posiadaczy i szerszej społeczności.

Zadanie powierzone heraldykom przez instytucje i osoby, które korzystają z ich wiedzy, nie ogranicza się do tworzenia lub zatwierdzania projektów zgodnych z zasadami heraldyki. Wydaje się możliwe wyróżnienie trzech innych, trudniej obiektywizowalnych zasad strukturalnych, które – choć specyficzne dla praktyki heraldycznej – pozwalają zdefiniować umiejętności warte promowania i przekazywania, nie zamrażając przy tym samej praktyki. Kompetentny heraldyk jest w stanie:

- przepisać elementy odzwierciedlające tożsamość i gusta klienta na odpowiednie symbole, figu-
ratywne lub abstrakcyjne;

- Wybrać, układając i ustalając priorytety elementów w celu uproszczenia efektu końcowego. Jest to raczej zasada przewodnia niż absolutna reguła: niektóre złożone herby mają swoje uzasadnienie w określonych tradycjach (kulturowych, genealogicznych itp.) lub są wynikiem kompromisu z klientem;

- stosować konwencje graficzne, które prowadzą do traktowania elementów herbu w sposób specyficzny dla sztuki blazonowania: w idealnym przypadku postacie (zwierzęta, rośliny itp.) są przedstawiane w sposób stylizowany, a nie naturalistyczny, tak aby można je było zidentyfikować z daleka; kolory i proporcje są również przedmiotem szczególnej uwagi. Ale znowu, do jakiego stopnia można zobiektywizować te kryteria? Herby, które w przeszłości były traktowane naturalistycznie, są tak samo autentyczne jak inne.

Nawet jeśli te zasady symbolizacji, kompozycji i projektowania graficznego są trudniejsze do
zobiektywizowania niż zgodność z regułami heraldyki, faktem jest, że odgrywają one decydującą

<footnote n="36">³⁶ MARTINET, „The interactions between intangible cultural heritage and intellectual property law”, M. COR-
NU *et al* (eds.), *Intangible Cultural Heritage Under National and International Law...* (cyt. n.7), s. -97-121.tutaj
s. 119, oraz PELLAS, *Le patrimoine culturel immatériel* (cyt. n.1), s. 142.</footnote>
rolę w definiowaniu specyfiki sztuki heraldycznej<fnref n="37" />. Niepowodzenie w ich opanowaniu zagraża integralności praktyki, oddalając nowe produkcje od tego, co czyni herb wyjątkowym w stosunku do innych rodzajów produkcji graficznej. Niektórzy rzemieślnicy, którzy sprzedają przedmioty opatrzone herbem, nawet jeśli znają i przestrzegają zasady heraldyki, bardzo słabo rozumieją umiejętności związane z symboliką, kompozycją i grafiką.

Refleksję nad obiektywizacją kryteriów jakościowych stanowiących praktykę, którą należy chronić, można wzbogacić, czerpiąc inspirację z dokumentacji zatwierdzonej przez UNESCO w zakresie sztuk wizualnych: miniatury (Azerbejdżan, Iran, Turcja i Uzbekistan, 2020)<fnref n="38" />, krymskotatarski ornek (Ukraina, 2021)<fnref n="39" />, kaligrafia arabska<fnref n="40" />, pismo gruzińskie i ormiańskie<fnref n="41" />, ornamenty tekstylne itp. Rzeczywiście, przekazywanie integralności tych elementów nie opiera się wyłącznie na wiedzy technicznej, ale także na specyfice związanej z kompozycją motywów i ich graficznym wykonaniem, w określonym kontekście kulturowym, który bardzo często obejmuje wymiar symboliczny.

Ponieważ żywotność dziedzictwa gastronomicznego zawartego w ICH zależy od poszanowania przepisu łączącego dobór składników i know-how, warto zainspirować się nim w podejściu mającym na celu zagwarantowanie jakości praktyki heraldycznej. Przykładowo, dossier dotyczące sztuki neapolitańskiego pizzaiolo (Włochy, 2017)<fnref n="42" /> wyraźnie ma na celu ochronę neapolitańskiej tradycji „obecnie zagrożonej globalizacją, zniekształceniem i podrabianiem na całym świecie”<fnref n="43" />. Sprawa została wniesiona głównie przez dwa stowarzyszenia, w tym AVPN (Associazione Verace Pizza Napoletana), założone przez byłych neapolitańskich mistrzów pizzaiolo i „oparte na kodeksie etycznym mającym na celu ochronę i zwiększenie wartości tego elementu zgodnie ze starożytnymi neapolitańskimi tradycjami i zwyczajami”<fnref n="44" />. Nawet jeśli w Neapolu można zjeść tanią mrożoną pizzę przemysłową, polityka identyfikacji i podnoszenia wartości tego elementu, ukoronowana uznaniem UNESCO, oznacza, że konsumenci mogą dokonywać świadomego wyboru.

## Kwestie etyczne

Uwaga poświęcona etyce przez AVPN zasługuje na podkreślenie. Również w dziedzinie heraldyki nadużycia kupieckie zagrażają praktyce i przynoszą jej złą sławę. Niektórzy pozbawieni skrupułów

<footnote n="37">³⁷ Sven Tito ACHEN napisał znakomicie o geniuszu heraldycznym i radości, jaką może on przynieść. Zob. w szczególności *Heraldikkens Femten Glæder* [Piętnaście radości heraldyki], s.l., Societas Heraldica Scandinavica, 2018 (wyd. streszczenie na blogu Andersa SegersvenaAnders SEGERSVEN, *Heraldikens femton glädjeämnen*, online: https://finskheraldik.blogspot.com/2019/10/heraldikens-femton-gladjeamnen.html, 24/10/2019 [dostęp: 07/12/2023]; zob. także Sven Tito ACHEN, „The Modern Civic Heraldry of Finland – the World’s Best”, Tom C. BERGROTH (red.), *Genealogica & Heraldica. Report of The 16th International Congress of Genealogical and Heraldic Sciences in Helsinki, 16-21 August 1984*, Helsinki, The Finnish National Committee for Genealogy and Heraldry, 1986, s. 245-252.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ UNESCO, *The Art of Miniatures* [Azerbejdżan, Iran, Turcja i Uzbekistan, 2020], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/l-art-de-la-miniature-01598, b.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="39">³⁹ UNESCO, *L'ornek, un ornement des Tatars de Crimée et les savoirs connexes* [Ukraina, 2021], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/l-ornek-un-ornement-des-tatars-de-crimee-et-les-savoirs-connexes-01601, b.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ UNESCO, *Kaligrafia arabska* (cyt. n. 23).</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ UNESCO, *The Living Culture of the Three Writing Systems of the Georgian Alphabet* [Gruzja, 2016] (cyt. n. 20) oraz *The Armenian Script and its Cultural Expressions* [Armenia, 2019], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/l-ecriture-armenienne-et-ses-expressions-culturelles-01513, n.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="42">⁴² UNESCO, *The Art of the Neapolitan Pizzaiolo* [Włochy, 2017], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/l-art-du-pizzaiolo-napolitain-00722, b.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="43">⁴³ *Tamże*, plik online, s. 5.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ *Tamże*, s. 13.</footnote>
handlowcy i strony internetowe sprzedają herby „z nazwiskiem rodowym”, sugerując w niewłaści-
wy sposób, że noszenie tego samego nazwiska co ród uprawnia do posiadania jego herbu. Ogólnie
rzecz biorąc, herby są jednak przekazywane dziedzicznie równolegle z nazwiskiem rodowym,
więc istniejące wcześniej herby, do których każdy może rościć sobie prawo, są wyłącznie herbami
przodków, którzy przekazali swoje nazwisko. Istnieje wiele innych nadużyć (fałszerstwa genealo-
giczne, odzyskiwanie „złamanych” herbów bez ustalonych lub nawet prawdopodobnych powią-
zań rodzinnych, „rejestracje” bez wartości prawnej itp.) Ci, którzy angażują się w takie nadużycia,
nie mogą zostać przyjęci jako członkowie społeczności.

Podobnie, jeśli chodzi o projektowanie, niektórzy heraldycy sprzedają kompozycje bez okre-
ślenia, że elementy, których używają, nie są ich własnymi projektami, ale clipartami znalezionymi
w Internecie, często dystrybuowanymi przez agencje anglosaskie. Praktyka ta jest nieuczciwa wo-
bec niedoinformowanego klienta i skutkuje zubożeniem i standaryzacją projektów heraldycznych.
Wreszcie, niski koszt jest niekorzystny dla artystów i rzemieślników, w tym cyfrowych, którzy starają
się zaproponować własny styl i chcą otrzymywać przyzwoite wynagrodzenie za swoją pracę.

Wreszcie, należy zauważyć, że heraldyka jest czasami wykorzystywana przez osoby lub or-
ganizacje o wątpliwych ukrytych motywach, począwszy od autopromocji opartej na sfałszowa-
nych podstawach genealogicznych, a skończywszy na realizacji ideologicznych programów, któ-
re są sprzeczne z wartościami poszanowania praw jednostek i społeczności. Można wymienić
całą konstelację fałszywych zakonów rycerskich, kierowanych w najlepszym razie nieco śmieszną
próżnością, a w najgorszym – ideami politycznymi, które są niezgodne z wartościami humani-
stycznymi promowanymi przez UNESCO. W związku z tym ściśle apolityczny charakter po-
dejścia ICH musi być bezwzględnie ustanowiony, zagwarantowany i zachowany, a my musimy
być niezwykle czujni na wszelkie ryzyko infiltracji przez osoby i organizacje przyzwyczajone do
tego typu praktyk. Zagrożenie to nie dotyczy zresztą wyłącznie heraldyki. Jak zauważył Frédéric
Maguet, „w przypadku niematerialnego dziedzictwa kulturowego patologia rynku nie jest jedy-
ną, której należy się obawiać. Należy również obawiać się folklorystycznego wykorzystania przez
państwa totalitarne lub usztywnienia tożsamości w społecznościach”<fnref n="45" />.

I.4 Warunek 2: ICH „przekazywane z pokolenia na pokolenie... zapewnia poczucie tożsamości i ciągłości”.

Pojęcie dziedzictwa jest nierozerwalnie związane z pojęciem przekazu. W ramach podejścia ICH tradycja może być niedawna: w Niemczech taniec nowoczesny został zarejestrowany, mimo że dotyczy nie więcej niż czterech pokoleń<fnref n="46" />. We Francji wystarczą dwa pokolenia<fnref n="47" />. Wiele krajów, w których praktykowana jest żywa heraldyka, może poszczycić się wielowiekową tradycją przekazywaną od czasów średniowiecza; jednak również kraje o nowszych tradycjach heraldycznych mogą ubiegać się o uznanie, w zależności od liczby pokoleń wymaganych w krajowych wnioskach o wpisanie na listę.

Jeśli chodzi o heraldykę, istnieją trzy rodzaje przekazu: noszenie herbów, wiedza heraldyczna i konkretne umiejętności wymagane do ich tworzenia.

<footnote n="45">⁴⁵ MAGUET, «L'image des communautés...» (cyt. n. 5), § 39.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ UNESCO, *Modern Dance Practice in Germany* [Niemcy, 2022], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/la-pratique-de-la-danse-moderne-en-allemagne-01858, b.d. [dostęp 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ MINISTÈRE DE LA CULTURE, *Critères pour l'inclusion à l'inventaire du patrimoine culturel immatériel de la France*, okólnik.</footnote>
### I.4.1 Przekazywanie herbu

Z reguły herby są przekazywane przez rodziny dziedzicznie, wraz z nazwiskiem rodowym. Wśród europejskiej szlachty praktyka ta jest niemal powszechna, a niektóre herby są przekazywane w niezmienionej formie od czasu ich powstania w XII wieku. Jednak w mniejszym lub większym stopniu, w zależności od kraju, wiele rodzin nieszlacheckich również utrwala tę tradycję, która jest szczególnie silna w Europie Środkowej i Północnej (Flandria, świat germański, a od upadku komunizmu Słowacja, Łotwa itp.) Jak wspomniano powyżej, chociaż praktyka ta wywodzi się z Europy, gdzie pozostała najbardziej kwitnąca, rozprzestrzeniła się na cały świat w wyniku ruchów migracyjnych. Wiele rodzin emigrantów przywiozło swoje herby ze sobą tam, gdzie się osiedlili (w Ameryce Północnej i Południowej, Afryce Południowej, Australii itp.), utrzymując w ten sposób więc z kulturą pochodzenia, a czasem z rodzicami, którzy pozostali w Europie. Przekaz jest często materializowany przez przedmioty (sygnety, obrazy itp.) nabywane przy specjalnych okazjach (śluby itp.), ale umiejętności prawidłowego opisania treści herbu (blazonowanie) jest wystarczająca, aby zapewnić ich transmisję oraz tworzenie nowych artefaktów, które wzbogacają materialne dziedzictwo krajów osiedlenia.

Przekazywanie herbów dotyczy również instytucji. Wiele instytucji posiadających stare herby nadal używa ich w codziennej komunikacji i przy uroczystych okazjach. W szczególności w Europie często tworzy się nowe herby dla podmiotów, które ich nie posiadają. Takie wykorzystanie dotyczy zazwyczaj władz lokalnych, ale także instytucji edukacyjnych (uniwersytetów, szkół itp.), co wyjaśnia, dlaczego w Zambii<fnref n="48" /> i Zimbabwe<fnref n="49" /> herby są regulowane przez prawo, które dotyczy również mundurków szkolnych. Dotyczy to również wielu instytucji religijnych: jest to szczególnie prawdziwe w przypadku Kościoła katolickiego na całym świecie (biskupstwa, zakony i placówki religijne, bractwa itp.), ale także kościołów protestanckich. W wielu krajach jednostki wojskowe mają insygnia skomponowane zgodnie z zasadami heraldycznymi, które wzmacniają esprit de corps i czynią żołnierzy spadkobiercami wartości tych, którzy poprzedzili ich na polu bitwy. Organizacje zawodowe, firmy, wyspecjalizowane instytucje, takie jak holenderskie i flamandzkie Watershappen (rady wodne), szpitale, fundacje charytatywne, stowarzyszenia... lista instytucji, które używają herbów, odzwierciedla różnorodność instytucji ludzkich na całym świecie.

Wszędzie tam, gdzie istnieją, herby przyczyniają się do włączenia jednostek, niezależnie od ich pochodzenia lub płci<fnref n="50" />... w szersze społeczności, których są w ten sposób wyznaczani jako spadkobiercy, wzmacniając ich poczucie przynależności, czy to rodzinnej, terytorialnej (od wioski do narodu), akademickiej, religijnej czy filozoficznej... Symboliczna treść herbów, a zwłaszcza motta,

<footnote n="48">⁴⁸ W Zambii sekcja 2 *Ustawy o ochronie nazw, mundurów i odznak* (1957) ustanawia *komisję kontroli kolorów uprawnioną do rejestrowania znaków herbowych: ZAMBIA LEGAL INFORMATION INSTITUTE, Protection of Names, Uniforms and Badges Act, 1957*, online: https://zambialii.org/akn/zm/act/1957/38/eng@1996-12-31, b.d. [dostęp: 07.12.2023]. [dostęp 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ W Zimbabwe *ustawa o oznaczeniach, nazwach, mundurach i odznakach* (1971) ustanawia *Rejestr Imion, Mundurów, Odznak i Przedstawień Heraldycznych* (1971-) w celu rejestracji „oficjalnych, miejskich, korporacyjnych i osobistych ramion”: ZIMBABWE LEGAL INFORMATION INSTITUTE, *Armorial Bearings, Names, Uniforms and Badges Act (1971)*, online: https://zimlii.org/akn/zw/act/1971/12/eng@2016-12-31, s.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Na temat herbów noszonych przez kobiety zob. np. Georgy VILINBAKHOV (red.), *Геральдика и женщина: материалы XIV Международного коллоквиума по геральдике, Санкт-Петербург, 5-8 сентября 2005 года* [Heraldry and Woman: Proceedings of the XIVth International Colloquium on Heraldry Held on 5-8 September 2005 in St. Petersburg.-Petersburg, Russia], Petersburg, 2022.</footnote>
przypomina, że dziedzictwo to składa się również z wartości, które należy zachować i przekazać<fnref n="51" />. Umieszczanie herbów w rejestrach lub eksponowanie ich w dedykowanych przestrzeniach społeczności, czasami utworzonych lata, a nawet wieki temu, świadczy o włączeniu przybysza do grupy. Herby są często reprodukowane na oficjalnych dokumentach (świadectwach, dyplomach itp.) lub na mniej lub bardziej powszechnie używanych przedmiotach dekoracyjnych (akcesoriach odzieżowych, naczyniach itp.), Pomagając wzmocnić poczucie przynależności i dumę, która może być z tym związana.

Przywiązanie społeczności do swoich herbów jest wyrażane na różne i czasem nieoczekiwane spo-
soby: we Francji firmy sprzedają naklejki z herbami historycznych prowincji, które osoby prywat-
ne mogą przykleić do swoich tablic rejestracyjnych nad oficjalnym logo regionalnym. Choć jest
to nielegalne, praktyka ta jest szeroko rozpowszechniona. W 2002 r., kiedy burmistrz Argentan
(Normandia) ogłosił zamiar usunięcia heraldycznego orła z fasady ratusza, dwie petycje z łącznie
3200 sygnatariuszami (dla miasta liczącego 26 000 mieszkańców) zmusiły go do wycofania się<fnref n="52" />.
W Lerum (Szwecja) herb, który został zastąpiony logo, został oficjalnie przywrócony w styczniu
2024 r. w następstwie popularnej inicjatywy 761 mieszkańców określających heraldykę jako „dzie-
dzictwo kulturowe” (kulturarv)<fnref n="53" />. Takich przykładów może być znacznie więcej w Europie i poza nią.

I.4.2 Przekazywanie wiedzy i sztuki o herbach

Wiedza związana z praktyką heraldyczną była przekazywana nieprzerwanie od jej powstania w XII wieku: nie tylko umiejętności komponowania i opisywania herbów zgodnie z zasadami blazownowania, ale także prawa, praktyki i zwyczaje rządzące ich składem i przekazywaniem, a także wiedza specjalistyczna potrzebna do ich identyfikacji i, w miarę możliwości, interpretacji. Odbywa się to albo w ramach instytucji państwowych (w niektórych monarchiach europejskich od średniowiecza), albo w ramach specjalistycznych stowarzyszeń. Chociaż ilustrowane podręczniki, które istnieją od czasów średniowiecza, odgrywają kluczową rolę w nauce, heraldyka rzadko jest nauczana w instytucjach akademickich: wielu ekspertów zostało przeszkolonych nieformalnie, w rodzinie, wśród przyjaciół lub w stowarzyszeniach, a starsi ludzie szkolą młodszych. Obecnie zasoby internetowe i sieci społecznościowe pomagają rozpowszechniać heraldykę wśród jak największej liczby osób: na Facebooku grupa „Héraldique française” liczy obecnie ponad 14 000 członków.

I.4.3 Przekazywanie umiejętności wyspecjalizowanych rzemieślników

Rzęmieślnicy muszą być w stanie pracować na podstawie modelu, szkicu lub opisu herbu, który
zinterpretują nie tylko zgodnie z materiałem i techniką, którą opanowali, ale także ze swoim stylem

<footnote n="51">⁵¹ Ta rola przekazywania wartości rodzinnych przypisanych do herbów jest szczególnie wyraźna w pracy zbio-
rowej kierowanej przez Ramonę UMBLIJA (red.) *Dzimtu ĝerboņi mūsdienu Latvijā / Coats of Arms in Present-Day
Latvia: 2000-2020*, 2 tomy, Ryga, Baltic International Bank, 2020.</footnote>

<footnote n="52">⁵² Petycja opublikowana na stronie MESOPINIONS, *Non au retrait de l'aigle bicéphale (symbol d'Argentan)*, de l'hôtel de ville, online: https://www.mesopinions.com/petition/art-culture/prevu-enlever-aigle-bicephale-symbole-argentan/171392, s.d. [2022] [dostęp: 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="53">⁵³ LERUMS KOMMUN, oficjalna strona gminy, *Lerums kommun* ātertar *kommunvapnet som symbol*, online: https://lerum.se/nyheter/nyhetsarkiv---lerum.se/2024-01-09-lerums-kommun-atertar-kommunvapnet-som-symbol09/01/2024* [dostęp 21/01/2024); Aron Mikael SIK, „Kommunvapnet tillbaka fullt ut – ‘En del av den nya strategin’”, *Lokalpressen*, online: http://lokalpressen.eu/lerum/kommunvapnet-tillbaka-fullt-ut-en-del-av-den-nya-strategin25/03/2023* [dostęp: 21.01.2024].</footnote>
i wrażliwością. Techniki używane do tworzenia herbów są specyficzne: nie wystarczy być dobrym malarzem, grawerem czy rzeźbiarzem, aby być dobrym rzemieślnikiem heraldycznym. Niestety, umiejętności heraldyczne rzadko są uwzględniane w programach nauczania szkół zawodowych. Niezależnie od tego, czy jest to kształcenie formalne czy nieformalne, przekazywanie umiejętności z mistrza na ucznia ma często charakter wysoce relacyjny. Za wieloma rzemieślnikami specjalizującymi się w heraldyce stoi mistrz, krewny lub nie, który zainspirował powołanie... Niewątpliwie w dziedzinie grawerstwa przekaz rodzinny jest najsilniejszy: know-how, a także warsztat i narzędzia są czasami przekazywane przez kilka pokoleń, z rodzica na dziecko, z wuja na siostrzeńca...

**I.5. Warunek 3: Elementy ICH „są stale odtwarzane przez społeczności i grupy zgodnie z ich środowiskiem, ich interakcją z naturą i ich historią”**

Chociaż herby często odnoszą się do przeszłości, praktyka heraldyczna jest stale odtwarzana, za-
równo pod względem formy, jak i treści.

**I.5.1 Stały wzrost liczby herbów**

Zapotrzebowanie na nowe herby ze strony osób prywatnych i instytucji nie słabnie: światowe zasoby herbów stworzonych zgodnie z zasadami blazonowania z XII wieku wciąż rosną. Ponieważ szlachta już nie rośnie (w Europie nieliczne rodziny, które zostały nobilitowane, nie rekompensuje wymierania starych rodów), to właśnie herby nieszlacheckie rosną najszybciej. Tempo wzrostu rozpoczęło się w ostatniej trzeciej połowie XX wieku. Zjawisko to można określić ilościowo wszędzie tam, gdzie istnieją rejestry nowych herbów, niezależnie od tego, czy są one własnością państwa (Szkocja, Anglia, Łotwa, Flandria<fnref n="54" />, Słowacja<fnref n="55" />...), czy są prowadzone przez stowarzyszenia (Skandynawia)<fnref n="56" />.

Herby nigdy nie umierają. Kiedy popadają w zapomnienie, a następnie są ponownie odkry-
wane przez potomków nosiciela, mówi się, że zostały „odkryte na nowo”, co z antropologicznego
punktu widzenia jest niezwykłym faktem: nie mówimy tak na przykład o logo.

**I.5.2. Ciągłe ulepszanie repertuaru**

Repertuar postaci i motywów również stale się poszerza, pod wpływem czterech głównych
czynników:

- Wzrost liczby wzorów, jak wspomniano powyżej, powoduje konieczność zróżnicowania kom-
pozycji, co jest jedynym sposobem na zagwarantowanie wyjątkowości każdego nowego herbu
w stosunku do tych, które go poprzedzały;

<footnote n="54">⁵⁴ VLAAMSE HERALDISCHE RAAD, *Wapenboek 2000-2020*. Wapens erkend of verleend door de Vlaamse Regering, Gandawa, Openbaar Kunstbezit Vlaanderen, 2021.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ Na Słowacji Komisja Heraldyczna Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zatwierdziła 5000 listów herbowych od czasu jej utworzenia w 1997 r. (informacje uprzejmie dostarczone przez dr Ladislava Vrtela, Głównego Heraldyka Słowacji).</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ Henric ÅSKLUND, „The Founding of the Scandinavian Roll of Arms in 1963 and of the Swedish Register of Arms in 2007: Comparing two Revolutions in the Publication of Burgher Arms in Sweden”, Paul A. Fox (red.), *Genealogica & Heraldica XXXV*. *Reformation Revolution Restoration*, Proceedings of the 35th International Congress of Genealogical and Heraldic Sciences (Cambridge, 15-19 sierpnia 2022), London, The Heraldry Society, 2023, s. 72-80.</footnote>
- Nieustannej ekspansji geograficznej heraldyki od jej początków do dnia dzisiejszego towarzyszyła integracja, w różnym stopniu, dziedzictwa emblematycznego i kulturowego populacji nowo zaangażowanych w sztukę herbową<fnref n="57" />;

- Rozwój, zwłaszcza technologiczny, charakterystyczny dla każdej epoki, daje początek nowym aspiracjom emblematycznym (atom, hełm kosmonauty, śruba napędowa łodzi podwodnej...);

- Inwencja twórców herbów jest ważnym czynnikiem wzbogacającym. Na przykład w Finlandii w latach 50. i 60. XX wieku powstały nowe linie herbowe wywodzące się z lokalnej flory, a te z kolei zainspirowały nowe formy w RPA<fnref n="58" /> i Kanadzie<fnref n="59" />.

W razie potrzeby kreatywności towarzyszy rozszerzenie słownictwa heraldycznego.

### I.5.3 Otwartość na wydarzenia polityczne i kwestie społeczne

Heraldyka towarzyszyła kilku ważnym demokratycznym wydarzeniom lat 90. W Republice Południowej Afryki koniec apartheidu w 1991 roku doprowadził do zmiany herbu państwa, aby zaznaczyć ideologiczne zerwanie z przeszłością. Dziewięć prowincji, które wyłoniły się w wyniku reformy administracyjnej, otrzymało herby, najczęściej skomponowane przy zaangażowaniu lokalnej ludności i zawierające elementy emblematyczne zarówno z tradycji europejskiej, jak i afrykańskiej<fnref n="60" />. Podobnie, w państwach Europy Środkowo-Wschodniej wyzwolonych spod dyktatury komunistycznej, przywrócenie historycznych herbów terytorialnych lub stworzenie nowych herbów jest silnym sygnałem powrotu do wolności. Na Litwie stworzone herby zachęcają ludzi do odzyskania lokalnego dziedzictwa kulturowego. Na przykład herby gmin Kriukai (2005) i Surviliškis (2011) zawierają ręcznie wykonany krzyż, wykonany odpowiednio z metalu i drewna. Figury te nawiązują do „tworzenia i symboliki krzyży”, wpisanych na listę ICH z 2008 r., których symboliczny wymiar jest tym silniejszy, że ich produkcja była zakazana w czasach ZSRR<fnref n="61" />.

Ten przykład pokazuje rolę heraldyki w promowaniu różnorodności kulturowej. To, co jest prawdą dla narodów, jest również prawdą dla społeczności w ich obrębie. Na przykład, specyficzne tradycje heraldyczne Węgrów z Rumunii, ożywione po upadku reżimu komunistycznego, przyczyniają się do ich widoczności w Rumunii<fnref n="62" />. W Federacji Rosyjskiej odrodzenie heraldyki terytorialnej w latach 90. XX wieku zachęciło do włączenia licznych emblematów

<footnote n="57">⁵⁷ Aby ocenić rozprzestrzenianie się heraldyki na całym świecie, zob. Michel POPOFF, *Bibliographie héraldique internationale sélective*, Paris, 2003. Na temat wzbogacenia treści herbów w wyniku ekspansji europejskiej zob. np. Conrad SWAN, „Of crowns anand kangaroos, being a consideration of certain aspects of heraldry in the British Empire and Commonwealth”, *Genealogica & Heraldica Lisboa 1986. Actas do 17º Congresso Internacional das Ciências Genealogica e Heráldica* [Lizbona, 7-13 setembro 1986], Lizbona, Instituto Português de Heráldica, 1989, Vol. *Heráldica*, s. 551-559.</footnote>

<footnote n="58">⁵⁸ Frederick BROWNELL, „Finnish Influence on South African Heraldic Design”, Tom. C. BERGROTH (red.), *Genealogica & Heraldica. Report of The 16th International Congress of Genealogical and Heraldic Sciences in Helsinki* (cyt. n. 36), s. 265-273.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ KANADYJSKI URZĄD HERALDYCZNY, oficjalna strona internetowa: https://www.gg.calfr/heraldique/autorite-heraldique-du-Canada, b.d. [konsultowane 16.12.2023].</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ Marcel C. VAN ROSSUM, «The New South African National and Provincial Coats of Arms», Jean MORICHON (red.), *Généalogie et Héraldique. Actes du 24ᵉ congrès international des sciences généalogique et héraldique* (Besançon, 2-7 mai 2000), Paris, 2002, Vol. *Heraldyka*, s. 287-302.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ UNESCO, *The Creation and Symbolism of Crosses* [Litwa, 2008], online: https://ich.unesco.org/fr/RL/la-creation-et-le-symbolisme-des-croix-00013, n.d. [dostęp 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="62">⁶² Zobacz publikacje i dzieła heraldyczne Attili Istvána SZEKERESA, przedstawiciela mniejszości Szeklerów w Rumunii, na jego osobistej stronie internetowej, dostępnej online: https://www.szekeres.ro/, n.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>
odzwierciedlających różnorodność etniczną kraju<fnref n="63" />. Podobnie, od momentu powstania w 1988 r., Kanadyjski Urząd Heraldyczny prowadził politykę aktywnego promowania dziedzictwa emblematycznego rdzennych ludów, przywracając w ten sposób ich wkład w kulturę narodową. Gdzie indziej, motta w lokalnych dialektach zapewniają połączenie między różnorodnością językową, kulturową i emblematyczną. Hybrydowe formy umożliwiają wyrażenie lokalnej specyfiki i przynależności narodowej.

Narody nie są statyczne, społeczeństwa ewoluują. W herbach przyjętych przez rodziny imigrantów, odniesienia do dziedzictwa emblematycznego i kulturowego kraju pochodzenia są często łączone z przywołaniem kraju przyjmującego: integracja z krajowym systemem heraldycznym podkreśla w ten sposób wkład osób obcego pochodzenia we wspólne dobro. Herby mogą również odzwierciedlać zmiany społeczne i prawne naszych czasów: równość płci, szacunek dla orientacji seksualnej, nowe przepisy dotyczące przekazywania nazwiska rodziców itp. Pod względem treści nie ma przeszkód dla wyrażania orientacji, wartości i przekonań innych niż ogólne ramy prawne danych krajów.

### I.5.4 Bieżące dostosowywanie technik

Przez wieki herby były tworzone przez artystów, rzemieślników, a nawet osoby prywatne, tworząc unikalne dzieła. Począwszy od końca średniowiecza, grawerowanie i drukowanie umożliwiły powielanie herbów na dużą skalę. Począwszy od XIX wieku, industrializacja przyspieszyła rozprzestrzenianie się masowo produkowanych herbów. Niedawno nowe przemysłowe procesy reprograficzne ułatwili mnożenie możliwych nośników (kleje, koszulki itp.) przy jednoczesnym obniżeniu kosztów produkcji. Obecnie wielu artystów używa oprogramowania komputerowego do tworzenia herbów w szerokiej gamie stylów. Dzięki sztucznej inteligencji oprogramowanie Webaldic może obecnie zidentyfikować ponad 3 miliony herbów.

### I.5.5 Stale aktualizowane style i grafiki

Każda epoka ma swój własny styl: ta stała w praktyce heraldycznej jest nadal aktualna w XXI wieku. Wygląd graficzny herbów jest stale aktualizowany zgodnie z nowymi mediami, technikami (w tym technologią komputerową) oraz wykształceniem i wrażliwością nosicieli. Internet ułatwia obieg starych i nowszych źródeł inspiracji, a także wymianę między artystami i osobami prywatnymi pragnącymi tworzyć własne herby.

Ta odnowa graficzna jest zróżnicowana przez przyzmat lokalnej specyfiki kulturowej, którą pomaga wzmocnić. Pod tym względem herby przydzielone gminom przez Narodową Radę Heraldyki przy Parlamencie Gruzji są wzorcowe: inspirowane historią i dziedzictwem każdej miejscowości, zostały stworzone w niezwykle współczesnym stylu, który szanuje zasady heraldyki pod każdym względem, jednocześnie czerpiąc z gruzińskich tradycji ikonograficznych, widocznych w szczególności w architekturze i tradycyjnych strojach<fnref n="64" />. Marokańska heraldyka terytorialna

<footnote n="63">⁶³ Anton Iurievich CHISTIAKOV, „Regional Heraldry and Identity: Ethnic Symbolism in the Emblems of the Republics of the Russian Federation”, *Anthropology & Archeology of Eurasia*, vol. 51/4, 2013, pp. 52-62; Ilie Iulian MITRAN, „Indigenous Heraldry: Transfering ethnic imagery from the mundane to the canonical”, *Journal of Ethnic and Cultural Studies*, Vol. 4/1, 2017, p. 26-33.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ PAŃSTWOWA RADA HERALDYKI PRZY PARLAMENCIE GRUZJI, oficjalna strona internetowa: https://www.heraldika.ge/?lng=eng, b.d. [dostęp: 16.12.2023].</footnote>
oferuje również interesujące przykłady emblematycznej syntezy między tradycjami europejskimi, arabskimi i berberyjskimi<fnref n="65" />.

**I.6. Warunek 4: Elementy „są zgodne z istniejącymi międzynarodowymi instrumentami dotyczącymi praw człowieka oraz z wymogiem wzajemnego szacunku między społecznościami, grupami i jednostkami”**

Zasadniczo praktyka heraldyczna jest w pełni zgodna z poszanowaniem praw jednostek i społeczności. Niemniej jednak, ponieważ wywodzi się z tradycji, która narodziła się i rozwijała na długo przed zdefiniowaniem praw człowieka, nie jest wolna od pewnych pozostałości, które należy uwzględnić i omówić.

**I.6.1 Otwarta i dostępna praktyka**

Tam, gdzie noszenie herbów jest oficjalnie zarejestrowane, właściwe organy zapewniają, że nowo utworzone kompozycje nie naruszają praw człowieka. Jednak w niektórych monarchiach praktyki emblematyczne, które nigdy nie zostały zniesione, mogą obecnie naruszać pewne zasady egalitarne, ponieważ społeczeństwa i prawa chroniące jednostki ewoluują szybciej niż tradycja heraldyczna, której korzenie, należy pamiętać, sięgają XII wieku<fnref n="66" />. W państwach z oficjalną rejestracją nabycie herbu może być kosztowne, ale nie ma prawie żadnej praktyki kulturowej, która nie kosztowałaby pieniędzy (na przykład jazda konna lub sokolnictwo). Co więcej, kraje z najdroższymi koncesjami nie są stronami konwencji; gdzie indziej kwoty wymagane do rejestracji są zazwyczaj ustalane w taki sposób, aby zachęcać, a nie zniechęcać do składania wniosków. W krajach, w których nie istnieje procedura rejestracji, osoby fizyczne mogą skorzystać z usług profesjonalistów, ale mogą również skorzystać z porad często udzielanych bezpłatnie przez stowarzyszenia lub grupy działające w Internecie.

W państwach, w których nie ma władzy heraldycznej, nie ma żadnych ograniczeń dotyczących używania herbów<fnref n="67" />. Chociaż historycznie heraldyka zawdzięcza swoje pojawienie się i rozwój szlachcie, herby rodzin nieszlacheckich, które pojawiły się już w średniowieczu, stanowią obecnie większość w większości krajów, i to całkiem legalnie. We Francji, gdzie szlachectwo zostało definiitywnie zniesione w 1848 roku, problem ten już nie istnieje: uważane za dodatek do nazwiska rodowego, herby są dostępne dla wszystkich obywateli, bez różnicy. Chociaż zwyczaj nakazuje pewne charakterystyczne atrybuty dla mężczyzn lub kobiet, nie są one obowiązkowe: ich użycie, pozostawiono wolnemu wyborowi jednostek, niewiele różni się od noszenia odzieży ze względu na płeć. Istnieją charakterystyczne atrybuty dla duchownych: nie są to elementy dyskryminujące, ale insygnia mające na celu wskazanie statusu i rangi posiadacza w Kościele, podobnie jak w przypadku mundurów wojskowych. Treść herbów podlega ogólnym obowiązującym przepisom prawa: nowe kompozycje, które wyrażają na przykład wartości rasistowskie, naruszałyby

<footnote n="65">⁶⁵ Ralf HARTEMINK, *Heraldry of the World* > *Morocco*, online: https://www.heraldry-wiki.com/wiki/Morocco, aktualizacja 23.07.2020 [dostęp 16.12.2023].</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Zob. na przykład w odniesieniu do Szkocji, Gillian BLACK, „Making a difference? – *The Double Treasure: Journal of the Heraldry Society of Scotland*, nr 43, 2020, s. -2-23. Lord Lyon, szef szkockiego organu heraldycznego, publicznie opowiedział się za dostosowaniem praktyki heraldycznej do obowiązującego prawa krajowego: Joseph J. MORROW, „Scots Heraldry and the Scottish Legal System – a partnership of over 400 years”, Paul A. Fox (red.), *Heraldica & Genealogica XXXV: Reformation Revolution Restoration...*, cyt. n. 56, s. -372-376 tutaj s. 376.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ Z wyjątkiem Austrii, gdzie herby rodzinne są zakazane od 1919 roku.</footnote>
prawo i byłyby karane jako takie. Ta ogólna uwaga dotyczy wszystkich krajów europejskich, zarówno monarchii, jak i republik.

Podobnie, nie ma żadnych ograniczeń w zdobywaniu know-how. Praktycy pochodzą z różnych środowisk, narodowości, płci, wieku i wyznań. Międzynarodowa Akademia Heraldyki jest obecnie kierowana przez kobietę, Elizabeth Roads, podobnie jak Litewska Narodowa Komisja Heraldyczna, kierowana przez Agnė Railaitė-Bardė. W całej Francji warsztaty heraldyczne cieszą się dużym powodzeniem wśród studentów ze wszystkich środowisk. Nie ma ograniczeń w dostępie do szkoleń i umiejętności. Teraz, gdy istnieje tak wiele sposobów reprodukcji herbów, każdy może stworzyć i wyeksponować swój własny herb za ulamek kosztów.

### I.6.2 Czasami problematyczne dziedzictwo

Herby są dziełem swoich czasów i jako takie mogą odzwierciedlać wartości i uprzedzenia akceptowane w momencie ich powstania, które jednak są obecnie sprzeczne z prawami człowieka, zdefiniowanymi od drugiej połowy XX wieku. Należy pamiętać, że pozycje wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO, które okażą się sprzeczne z tymi zasadami, mogą zostać z niej usunięte, jak w przypadku festiwalu Ducasse w Ath w Belgii, który został wpisany w 2008 r. i wycofany w 2022 r. z powodu włączenia do parady „Dzikusa” przedstawionego jako mężczyzna ubrany na czarno, noszący łańcuch i pierścień w nosie.

Niektóre herby są jednak wyraźnie problematyczne. Od średniowiecza, herby austriackiego miasta Judenburg przedstawiają żydowską głowę, która jest zgodna z antysemickimi stereotypami: stary mężczyzna z kozią bródką i haczykowatym nosem, noszący spiczasty kapelusz, który był używany do dyskryminacji tej społeczności w przeszłości<fnref n="68" />. Podobnie, portret Afrykanów jest czasami karykaturalny, niezależnie od tego, czy odnosi się do niewolnictwa, czy nie. Ważne jest jednak, aby nie generalizować: takie przypadki, które słusznie szokują nasze sumienie, zawsze były rzadkością w produkcji heraldycznej, a kilka głów czarnoskórych mężczyzn okazuje się honorować świętego Maurycego, który zgodnie z tradycją katolicką był Afrykaninem.

Herby zaprojektowane w celu upamiętnienia zwycięstw wojskowych mogą być również problematyczne, gdy przedstawiają pokonanych w upokarzających pozach. Na przykład w Hiszpanii i na Węgrzech niektóre herby upamiętniające zwycięstwa nad muzułmańskimi okupantami przedstawiały zabijanie wroga w wątpliwy sposób. Tego typu kompozycje nie są już dziś tworzone, ale niektóre z nich są nadal w użyciu i mogą wywoływać całkowicie zrozumiałe reakcje odrzucenia. W Cuzco, w Peru, herb nadany przez Karola V w 1540 roku zawierał osiem kondorów, przypominając, że kiedy miasto zostało podbite przez Hiszpanów, te drapieżne ptaki zjadały zwłoki poległych tubylców<fnref n="69" />. W 1986 r. rdzenny burmistrz Cuzco zniósł ten herb, wyraźnie potępiając go jako „hiszpański”, na rzecz emblematu zaczerpniętego z dziedzictwa archeologicznego Inków<fnref n="70" />. Przykład ten pokazuje, że w niektórych przypadkach heraldyka może być kojarzona z uciśkiem kolonialnym, zwłaszcza gdy, jak w tym przypadku, herb wyraźnie wyraża masakrę miejscowej ludności. Jednak również w tym przypadku ważne jest, aby nie generalizować. Bardzo

<footnote n="68">⁶⁸ ERINNERN: NATIONALSOZIALISMUS UND HOLOCAUST, Podiumsdiskussion: Vergangenheit, Gegenwart & mögliche Zukunft des Wappens von Judenburg, online: https://www.erinnern.at/bundeslaender/steiermark/termine/podiumsdiskussion-vergangenheit-gegenwart-moegliche-zukunft-des-wappens-von-judenburg, s.d. [dostęp: 06.12.2023].</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ Rossano CALVO CALVO, Escudos e iconografias en la ciudad del Cusco: antropología y arqueología del imaginario, Cuzco, 2019, p. 9.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Tamże, s. 23.</footnote>
często, zarówno w Ameryce Łacińskiej, jak i w innych częściach świata, herby miejskie przetrwały niepodległość w nienaruszonym stanie lub zostały przeprojektowane w świetle nowo promowa- nych wartości. Na przykład, chociaż heraldyka miejska została rozpowszechniona w Algierii przez francuskich kolonistów, algierskie miejscowości nie porzuciły używania herbów po odzyskaniu niepodległości: zachowane, przekształcone lub odtworzone, nadal są używane w komunikacji większości miast.

Należy jednak pamiętać, że dla niektórych populacji poszczególne herby, a nawet cały system heraldyczny, mogą być postrzegane jako symbol ucisku. Aby uniknąć wszelkich sporów, które mogą pojawić się w kontekście wniosku UNESCO, ważne jest zatem podkreślenie, że propono- wane jest tutaj włączenie nie heraldyki w ogóle, ale praktyki heraldyki jako języka, sztuki i formy wiedzy. Tak jak arabska kaligrafia i tradycyjne skrypty zapisane na ICH mogą wychwalać mi- łość lub wzywać do morderstwa, tak heraldyka może wyrażać najwyższe uczucia lub najbardziej nikczemne uprzedzenia<fnref n="71" />. Dlatego ważne jest, aby podkreślić, że język nie jest odpowiedzialny za przesłanie. To jest cały sens obrony projektu mającego na celu uznanie nie heraldyki jako całości, ale praktyki heraldycznej jako części ICH.

W rzeczywistości heraldycy zademonstrowali swoją zdolność do zaradzenia problematycznym sytuacjom i stania się siłą napędową postępu i pojednania: w Kanadzie Urząd Heraldyczny zakazuje obecnie odniesień do rdzennej ludności dokonanych bez jej zgody, jednocześnie zachęcając do ich emblematycznej obecności, mając na celu naprawienie szkód i podniesienie świadomości. Przykład RPA, wspomniany powyżej, idzie w tym samym kierunku: już w latach 80. Biuro He- raldyczne, oficjalny organ kierowany przez Fredericka Brownella, działało jako prekursor, mnożąc odniesienia do rdzennej ludności w herbach ustanowionych pod jego zwierzchnictwem<fnref n="72" />. Warto również zauważyć, że to właśnie ten sam Brownell zaprojektował w 1994 r. nową flagę Republi- ki Południowej Afryki, oznaczającą koniec apartheidu poprzez połączenie kolorów europejskich osadników z barwami Afrykańskiego Kongresu Narodowego.

## I.7. Warunek 5: Element jest „zgodny z istniejącymi instrumentami międzynarodowymi odnoszącymi się do [...] wymogu [...] zrównoważonego rozwoju”.

Zrównoważony rozwój, zgodnie z definicją UNESCO, jest rozumiany w szerokim sensie jako obejmujący trzy wymiary: ekonomiczny, społeczny i środowiskowy<fnref n="73" />. Ograniczymy się tutaj do naszkicowania kilku myśli ograniczonych do związku między praktyką heraldyczną a ochroną środowiska.

### I.7.1 Elementy naturalne, główne źródło inspiracji

Elementy naturalne (fauna, flora, gwiazdy itp.) zawsze były głównym źródłem inspiracji dla sztu- ki heraldycznej.

<footnote n="71">⁷¹ Dokumentacja dotycząca kaligrafii arabskiej stwierdza: „Element ten, jako nośnik języka arabskiego, przekazuje uniwersalne wartości estetyczne i ludzkie. Jest zatem zgodny z prawami człowieka”: UNESCO, *Arabic Calligraphy...* (cyt. n. 23), plik online, s. 26.</footnote>

<footnote n="72">⁷² F. BROWNELL, „Finnish Influence on South African Heraldic Design” (cyt. n. 58).</footnote>

<footnote n="73">⁷³ W tych kwestiach, UNESCO, *Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development*, 2015, pobierz: https://ich.unesco.org/doc/src/34299-FR.pdf [konsultowane w dniu 07.12.2023]; zob. także UNESCO, *Dyrektywy operacyjne*, rozdz. VI, cyt. n. 9.</footnote>
W heraldyce terytorialnej lokalna flora i fauna są często wykorzystywane ze względu na ich wartość emblematyczną, niezależnie od tego, czy są uważane za reprezentatywne ze względu na ich obfitość (ryby, dziczyzna itp.), czy też dlatego, że są rzadkie lub chronione (orchidee itp.)<sup>74</sup>. Te emblematyczne wybory pomagają podnieść świadomość naturalnego i kulturowego znaczenia danego gatunku.

Sztuka herbu zaleca stylizowanie wybranych elementów tak, aby można je było rozpoznać z daleka bez ryzyka pomyłki: niedźwiedź, lew i wilk nie mogą być mylone. Ta praca graficzna wymaga uważnej obserwacji wybranych elementów. Rezultatem jest specyficzny styl heraldyczny, którego estetyczny charakter pomaga wzmocnić przywiązanie reprezentowanych ludzi i społeczności do ich naturalnego dziedzictwa<sup>75</sup>.

### I.7.2 Praktyka o niskim wpływie na środowisko

Herby są projektowane przy użyciu tradycyjnych narzędzi rysunkowych (ołówki, papier itp.) lub komputerowo. Niski wpływ na środowisko można dodatkowo zminimalizować poprzez wymianę i przyjęcie dobrych praktyk informatycznych (oszczędność energii, recykling itp.) oraz poprzez priorytetowe traktowanie naturalnych, odnawialnych i pozyskiwanych z biosurowców materiałów, zarówno w przypadku podłoży, jak i atramentów.

Ponieważ herby mają być przekazywane dalej, emblematyczne przedmioty, które je ucieleśniają, są często projektowane tak, aby były trwałe. Herby, w szczególności herby rodowe, są zazwyczaj tworzone przez rzemieślników przy użyciu materiałów starannie dobranych ze względu na ich wewnętrzne cechy, w szczególności trwałość. Preferowane są materiały naturalne (papier lub pergamin, drewno, kamień, metale szlachetne itp.) do tworzenia prestiżowych przedmiotów do domu (ramy, płaskorzeźby, biżuteria itp.).

Jeśli chodzi o jednostki terytorialne (państwa, regiony, gminy), herby są używane zarówno jako prestiżowe jednorazowe lub w niewielkiej liczbie w budynkach publicznych (rzeźby, witraże itp.) lub oficjalnych ceremoniach (banery itp.), jak i jako reprodukcje na dużą skalę, zazwyczaj przy użyciu niedrogich procesów, jako część ich oficjalnej komunikacji (dokumenty administracyjne, oznakowanie miejskie, wspólne flagi itp.). O ile jednostki terytorialne nie mogą obejść się bez komunikacji wizualnej, korzystanie z herbów nie wiąże się z żadnymi dodatkowymi kosztami środowiskowymi. Wręcz przeciwnie, są one zaprojektowane tak, aby były trwałe, w przeciwieństwie do logo, które są regularnie zmieniane zgodnie z modą lub zespołami miejskimi.

## II. Czy heraldyka powinna być uznawana za niematerialne dziedzictwo kulturowe zgodnie z kryteriami UNESCO?

Ochrona jest pierwszym celem Konwencji i jedynym zdefiniowanym w jej tekście: „Ochrona oznacza środki mające na celu zapewnienie żywotności niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w tym identyfikację, dokumentację, badania, zachowanie, ochronę, promocję, wzmacnianie, przekazywanie, głównie poprzez edukację formalną i nieformalną, oraz rewitalizację różnych

<footnote n="74">74 Vida Carmen KENK, „The Importance of Plants in Heraldry”, *Economic Botany*, vol. 17/3, 1963, p. 169-179.</footnote>

<footnote n="75">75 Carlos MARQUES DA SILVA, „Geodiversity and Sense of Place: Local Identity Geological Elements in Portuguese Municipal Heraldry”, *Geoheritage*, nr 11, 2019, s. 949-960.</footnote>
aspektów takiego dziedzictwa”. (Artykuł 2.3). Innymi słowy, element nie musi być zagrożony zniknięciem, aby został uwzględniony. Jeśli termin „zachowanie” został zastąpiony terminem „ochrona”, to dlatego, że ten drugi odnosi się bardziej do dziedzictwa materialnego, którego integralność ma zostać zachowana, podczas gdy zachowanie pozwala na uwzględnienie dynamicznej natury niematerialnych form ekspresji kulturowej i zarządzanie nimi przez opiekunów praktyki, a nie przez specjalistów ds. dziedzictwa lub etnologii<fnref n="76" />. Ten dynamiczny aspekt, który jest dobrze odzwierciedlony w pojęciu żywotności wspomnianym w Konwencji, wyjaśnia, dlaczego dokumentacja nominacyjna wymaga odpowiedzi na następujące pytania:

– W jaki sposób wiedza i know-how związane z żywiołem są dziś przekazywane?

– Jakie zabezpieczenia są stosowane w celu ochrony i promowania tego elementu? W odpowiedzi należy wskazać rolę społeczności w planowaniu i wdrażaniu opisanych środków.

Jak wskazuje Frédéric Maguet, „to posiadacze cech niematerialnego dziedzictwa kulturowego zostaną zaproszeni do udziału w identyfikacji elementów, które mogą być przedmiotem wniosku o uznanie. W zamian będą mogli ubiegać się o pomoc państwa w organizacji programów edukacyjnych i specjalnych szkoleń lub innych form działań ochronnych”<fnref n="77" />. Te środki ochronne mogą być wprowadzone i stosowane tylko wtedy, gdy władze mają jasno i skutecznie zorganizowanych posiadaczy jako swoich rozmówców. Jest to jedna z podstawowych zalet podejścia ICH: niezależnie od wyniku w zakresie uznania instytucjonalnego, oznacza to wysiłki na rzecz strukturyzacji i introspekcji, które mogą być tylko korzystne w praktyce.

## II.1 Proces performatywny: lepiej zidentyfikowana społeczność

Podejście PCI umożliwia społeczności lepsze poznanie siebie i lepszą identyfikację przez partnerów.

### II.1.1 Społeczność lepiej poznająca siebie od wewnątrz

Strukturyzacja wymaga przeprowadzenia ankiety w celu zidentyfikowania wszystkich posiadaczy i praktyków. Doświadczenie pokazuje, że istnieje znaczna rozbieżność między tym, co wydaje się, że wiesz, kiedy inicjujesz proces, a tym, co faktycznie się dzieje: jest wiele niespodzianek, często dobrych. W rzeczywistości różne typy praktyków często nie mają jasnej wizji tego, co robią ich koledzy, a czasami nawet nie wiedzą, jak się nazywają ani że istnieją. Na przykład 19 października 2023 r. w Paryżu odbyło się spotkanie podmiotów instytucjonalnych zajmujących się heraldyką we Francji, na którym spotkali się ludzie, z których wielu nigdy wcześniej się nie spotkało: członkowie Commission nationale d'héraldique, z których większość to urzędnicy państwowi, prawnik specjalista, archiwista departamentalny, oficer odpowiedzialny za Wydział Symboliczny Ministerstwa Obrony, ksiądz i administrator Association des archivistes de l'Église de France oraz dyrektor Bibliothèque et Musée de la Franc-maçonnerie, przedstawiciele Association d'entraide de la Noblesse française i Société française d'héraldique et de sigillographie, a wszystko to w obecności pełnomocnika Ministerstwa Kultury ds. ICH i etnologii Francji oraz autora tych wierszy, jako inicjatora i organizatora tego dnia. Niezaprzeczalnie przyjacielska atmosfera tego dnia pomogła nawiązać więzi, które wzmocniły chęć współpracy. Francuska instytucjonalna praktyka heraldyczna wydała się wszystkim znacznie bardziej rozległa, bogata i zróżnicowana niż sobie wyobrażano. Najprawdopodobniej regularne organizowanie tego typu spotkań, rozszerzonych na

<footnote n="76">⁷⁶ BORTOLOTTO, «Wprowadzenie» (cyt. n. 1), § 14.</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ MAGUET, «L'image des communautés...» (cyt. n. 5), § 4.</footnote>
artystów, rzemieślników i innych posiadaczy, będzie miało pozytywny wpływ na praktykę, poprawiając komunikację i wspierając synergię, która wcześniej była słaba lub nie istniała.

Spotkania te stanowią również okazję do podsumowania stanu techniki: osiągnić i dobrych praktyk, trudności i zagrożeń, potrzeb i środków, które należy podjąć itp. Na przykład we Francji grawerstwo heraldyczne cierpi z powodu starzejącej się siły roboczej i konkurencji ze strony półprzemysłowej produkcji wspomaganej komputerowo, która może być wykonywana po niższych kosztach. Wprowadzenie specjalnych ścieżek kariery i znaków jakości mogłoby pomóc w poprawie sytuacji, jako część zorganizowanego sektora skupiającego wszystkich zainteresowanych rzemieślników.

W każdym kraju istnieje zwykle krajowe stowarzyszenie heraldyczne zaangażowane w promowanie wiedzy i rozpowszechnianie dyscypliny poprzez publikacje, konferencje, wystawy itp. Jednak powiązania między nauką a praktyką nie zawsze są wystarczająco rozwinięte: niektórzy praktycy odwołują się do wiedzy historycznej, która jest obecnie nieaktualna, podczas gdy niektórzy uczeni są całkowicie nieświadomi obecnego stanu praktyki, której historię studiują...

W ramach szerszej wizji społeczności i działań ochronnych, które należy przewidzieć, należy również zidentyfikować mediatorów dla ogółu społeczeństwa. Są oni niezwykle zróżnicowani: szkoły zawodowe i uniwersytety oferujące kursy szkoleniowe, nauczyciele rozpowszechniający treści online, słužby archiwalne projektujące pomoce dydaktyczne, miejsca dziedzictwa oferujące kreatywne warsztaty dla dzieci, grupy dyskusyjne w sieciach społecznościowych itp. Projekt zachęca nas do sporządzenia pełnej inwentaryzacji istniejącej oferty edukacyjnej oraz oceny jej mocnych i słabych stron. Następnie możliwe będzie zaangażowanie trenerów w niektóre aspekty planu ochrony, zachęcając ich jednocześnie do ukończenia szkolenia, jeśli zajdzie taka potrzeba.

Badanie musi również udokumentować reprezentacje, jakie praktyka heraldyczna wywołuje w szerszej społeczności, aby ocenić warunki jej wartości dziedzictwa. Jak herby są postrzegane przez ogół społeczeństwa i media? W jakich okolicznościach pojawia się zainteresowanie heraldyką? W jakich kontekstach herby wywołują zaangażowanie, dyskusje i kontrowersje? Czego szukają ludzie, rejestrując się w specjalistycznych sieciach społecznościowych? Jakie są motywacje osób lub firm, które rozpoczynają proces tworzenia herbu? Aby wykonać tę pracę, zaleca się skorzystanie z usług etnologa lub antropologa: niektóre instytucje (państwa, władze lokalne, uniwersytety itp.) chętnie kontaktują tych specjalistów z liderami projektów w ramach swojej polityki promowania ICH.

## II.1.2 Konstruktywne spojrzenie profesjonalistów IBO z zewnątrz

Artykuł 13 Konwencji zachęca każdy Państwo-Stronę do ustanowienia „jednego lub więcej kompetentnych organów do ochrony dziedzictwa kulturowego na swoim terytorium”. We Francji misję tę pełni CFPCI (Francuskie Centrum Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego). Niezależnie od swojego statusu, heraldycy mogą wiele zyskać na współpracy z urzędnikami ICH wyznaczonymi przez ich państwa. W rzeczywistości specjaliści ci wywodzą się z nauk humanistycznych, z którymi heraldycy mają niewielki kontakt (etnologia, antropologia, prawo, nauki o dziedzictwie kulturowym, socjologia itp.). Podobnie, specjaliści ICH są na ogół niezaznajomieni ze światem herbu, co prowadzi ich do zadawania stymulujących pytań, które skłaniają heraldyków do ponownego przemyślenia sposobu, w jaki postrzegają swoją praktykę: w kontekście myślenia o dziedzictwie nie należy już postrzegać go jako „hobby” lub „nauki pomocniczej”, ale jako znaczące zjawisko kulturowe, które wzbogaca społeczeństwo jako całość i jest bezcenne dla ludzkości. Kryteria wymagane przez UNESCO zachęcają nas do nieszablonowego myślenia:
na przykład, w ramach podejścia integracyjnego, które szanuje prawa jednostek i społeczności, musimy zapewnić, że dany element nie dyskryminuje. Odpowiedzi niekoniecznie są łatwe do ustalenia: czy tarcza w kształcie rombu jest elementem identyfikującym czy dyskryminującym? Eksperci od heraldyki różnią się w tej kwestii<sup>78</sup>. Jednak prosty akt zadawania tego typu pytań prowadzi do lepszego zrozumienia społecznej i kulturowej roli heraldyki, jednocześnie skłaniając do reformy praktyk tam, gdzie jest to konieczne. Posiadacze heraldyki są zachęcani do opracowywania zbiorowych odpowiedzi na pytania, które rzadko są stawiane wprost, mimo że są fundamentalne: dlaczego heraldyka jest dziś ważna? Co wnosi do naszych społeczeństw? W jaki sposób jest skarbem kultury, który należy zachować? Jaka jest jej legitymizacja w dzisiejszym świecie? Zobiektywizowanie wartości tej praktyki zwiększa dumę społeczności, dostarczając jednocześnie argumentów przemawiających za jej zachowaniem dla ogółu społeczeństwa i decydentów.

Podejście to jest również bardzo praktyczne. Osoby odpowiedzialne za pomoc przy dokumentacji ICH mają dobrą znajomość lokalnych, krajowych i międzynarodowych instytucji i mechanizmów, do których można dopasować praktyki ochronne, niezależnie od tego, czy są to struktury dedykowane ICH, czy inne o bardziej przekrojowym charakterze (kultualne, zawodowe, edukacyjne itp.). Znajomość krajobrazu instytucjonalnego, rozwijana dzięki monitorowaniu poprzednich projektów, prowadzi menedżerów ICH do formułowania trafnych porad dotyczących opracowywania polityki ochrony, która w pełni wykorzystuje istniejące mechanizmy prawne, instytucjonalne, a nawet finansowe (na przykład program „1% na cele artystyczne”). Oprócz rozważenia zasadności utworzenia konkretnego organu parasolowego, nigdy nie jest stratą czasu zastanowienie się, w jaki sposób heraldyka może pasować do istniejących wcześniej struktur organizacyjnych. W rzeczywistości może to zachęcić podmioty, które wcześniej były dalekie od heraldyki, do włączenia tej praktyki do swoich wewnętrznych lub publicznych programów (katalog szkoleń, seria wystaw itp.). Ten rodzaj dekompozycji może okazać się korzystny dla wszystkich partnerów.

To wzajemne wzbogacanie jest wyraźnie promowane przez UNESCO: każda dokumentacja musi zarówno umożliwiać ochronę elementu, jak i wzbogacać refleksję naukową na temat przedmiotu, metod i zagadnień ICH. Należy również zauważyć, że heraldyka już teraz przyczynia się do promowania materialnego i niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ponieważ niektóre herby odnoszą się do obiektów lub tradycyjnych praktyk uznanych za dziedzictwo kulturowe na poziomie krajowym lub UNESCO. Te dziedzictwowe synergie zasługują na dalsze badania: można je również zaobserwować w niektórych tradycyjnych wyrobach rzemieślniczych lub przemysłowych, takich jak wykonywanie ceramicznych tablic herbowych w Portugalii czy emaliowanych znaków wytwarzanych we Francji..

## II.2 Projektowanie kopii zapasowej

Chociaż heraldyka nie jest zagrożona wyginięciem, jej praktyka stoi w obliczu wielu wyzwań dla jej integralności. Podejście to zachęca zatem do identyfikacji zagrożeń dla żywotności i integralności praktyki.

<footnote n="78"><sup>78</sup> Duane L.C.M. GALLES, „The Arms of Two Ladies: recent grants by Canada Herald and the Chief Herald of Ireland”, VILINBAKHOV (red.), *Heraldry and Woman: Proceedings of the XIVth International Colloquium on Heraldry...* (cyt. n. 49), s. 26-37.</footnote>
## II.2.1 Państwo jako gwarant

Artykuł 11 Konwencji stanowi, że „obowiązkiem każdego Państwa-Strony jest podjęcie niezbędnych środków w celu zapewnienia ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajdującego się na jego terytorium”. We Francji w raporcie Senatu dotyczącym ICH w 2021 r. wskazano, że „wniosek o rejestrację ma znaczenie tylko wtedy, gdy jest częścią prawdziwego projektu ochrony”<fnref n="79" />. Oprócz włączenia do spisu (art. 12), Konwencja określa główne kierunki polityki, którą należy realizować „w celu zapewnienia ochrony, rozwoju i wzmocnienia niematerialnego dziedzictwa kulturowego”. Ustanowienie ogólnej polityki i odpowiednich instytucji powinno umożliwić „zachęcanie do studiów naukowych, technicznych i artystycznych, a także metodologii badań w celu skutecznej ochrony”; każdy państwo jest również zachęcane do „przyjęcia odpowiednich środków prawnych, technicznych, administracyjnych i finansowych” mających na celu „sprzyjanie tworzeniu lub wzmacnianiu instytucji szkoleniowych [...] oraz przekazywaniu tego dziedzictwa” oraz do „ustanowienia instytucji dokumentacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego i ułatwienia dostępu do niego” (art. 13).

Artykuł 14 wzywa do rozwoju „edukacji, podnoszenia świadomości i budowania potencjału” za pomocą następujących środków:

- programy edukacyjne, uświadamiające i rozpowszechniające informacje skierowane do ogółu społeczeństwa, w szczególności do młodych ludzi”;

- konkretne programy edukacyjne i szkoleniowe w zainteresowanych społecznościach i grupach”;

- działania na rzecz budowania potencjału w zakresie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w szczególności w zakresie zarządzania i badań naukowych”, tj. refleksja nad tym, jak zachować i wykorzystać ten element w jego praktycznych i naukowych aspektach poprzez ściśle powiązanie różnych rodzajów posiadaczy. UNESCO zwraca szczególną uwagę na ten zbiorowy wymiar.

Każde państwo jest również zachęcane do „informowania opinii publicznej o zagrożeniach dla tego dziedzictwa”. Refleksja nad zagrożeniami dla rentowności praktyki umożliwia opracowanie bardziej odpowiednich środków ochronnych.

Sugerowane działania są nie tyle kwestią zaostrzenia przepisów, co „miękkiego prawa”, innymi słowy szeregu środków mających na celu zachęcanie, ułatwianie i rozpowszechnianie dobrych praktyk<fnref n="80" />. W dziedzinie heraldyki ten sposób patrzenia na rentowność praktyki jest szczególnie istotny, ponieważ pozwala nam odejść od niekończących się debat, takich jak na przykład znaczenie wprowadzenia prawnej rejestracji prywatnych herbów. Bez obalania istniejących ram prawnych, zakres proponowanych działań jest częścią polityki konstruktywnej współpracy między posiadaczami i instytucjami.

Chociaż artykuły te stanowią zachęłę, faktem pozostaje, że włączenie jest wiążącą decyzją. Artykuł 29 nakłada na państwa obowiązek regularnego składania sprawozdań na temat ich polityki ochronnej: „Państwa-Strony przedkładają Komitetowi, w formie i w odstępach czasu określonych przez Komitet, sprawozdania dotyczące środków ustawodawczych, wykonawczych i innych podjętych w celu wdrożenia niniejszej Konwencji”. Jeśli podjęte środki zostaną uznane za niewystarczające, uznanie może zostać cofnięte.

<footnote n="79">⁷⁹ Catherine DUMAS i Marie-Pierre MONIER, *Rapport d'information [...] sur le patrimoine culturel immatériel*, Sénat. Commission de la culture, de l'éducation et de la communication, przedłożony 19 maja 2021 r., online: https://www.vie-publique.fr/rapport/280157-rapport-sur-le-patrimoine-culturel-immateriel [dostęp: 10.11.2023].</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ PELLAS, *Le patrimoine culturel immatériel...* (cyt. n. 1), p. 65-67.</footnote>
## II.2.2 Ochrona heraldyki: dynamiczny proces, zarówno przed, jak i po rejestracji

Nie roszcząc sobie pretensji do bycia wyczerpującymi i pamiętając, że sytuacja jest bardzo różna w różnych krajach, oto kilka pomysłów, które mogą zainspirować środki, które należy podjąć w celu ochrony praktyki heraldycznej.

### Zapewnienie długoterminowej przyszłości istniejących struktur

Zimą 2019-2020 r. Komisja Narodowa ds. Dziedzictwa Kulturowego, która doradza władzom lokalnym we Francji, została prawie zlikwidowana przez ministerstwo nadzoru. Co istotne, w ostatniej chwili udało się ją uratować dzięki podkreśleniu jej roli w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Istniejące instytucje heraldyczne mogą być zagrożone przez oszczędności budżetowe lub nieporozumienia polityczne. Wręcz przeciwnie, uznanie heraldyki za ICH ma efekt ochronny, ponieważ państwu trudno jest podjąć formalne zobowiązanie do ochrony elementu, jednocześnie likwidując organ odpowiedzialny za zapewnienie jego żywotności. Ponadto prace przeprowadzone w celu podniesienia profilu heraldyki w ramach projektu ochrony doprowadziły do lepszej identyfikacji misji przypisanych instytucjom heraldycznym: im bardziej są one postrzegane jako użyteczne i poszukiwane jako takie, tym trudniej jest uzasadnić ich zniesienie.

Z bardzo pragmatycznego punktu widzenia, organy publiczne lub stowarzyszenia uznane za zaangażowane w heraldykę mogą mieć nadzieję, że ich dalsze istnienie zostanie wzmocnione poprzez środki wsparcia materialnego: dotacje, zapewnienie infrastruktury, hosting na portalach internetowych itp.

### Struktura sieci

Zawód heraldyka jest słabo rozpoznawalny i mało widoczny<fnref n="81" />. Chociaż w niektórych jurysdykcjach, takich jak Anglia, Szkocja, Rumunia i Flandria, artykuści mogą być akredytowani przez oficjalne organy heraldyczne, w innych miejscach na ogół nie ma prawnego uznania ani krajowej struktury zawodowej, więc potencjalni klienci mogą mieć trudności z identyfikacją kompetentnych i uczciwych rzemieślników.

Rozwiązaniem mogłoby być utworzenie struktury skupiającej heraldyków, którzy podpisali kodeks etyczny określający ich relacje z zawodem, klientami i kontaktami, a także system referencyjny poświadczający ich opanowanie zasad i sztuki herbu, gwarantując w ten sposób integralność i trwałość praktyki.

### Poprawa szkoleń dla rzemieślników

We Francji każdy, kto szuka w *Annuaire officiel des métiers d'art de France* słowa kluczowego „héraldique”, jest odsyłany do rzemieślników, którzy choć twierdzą, że są kompetentni w dziedzinie heraldyki, w rzeczywistości są bardzo nierównomiernie wyszkoleni<fnref n="82" />. Obecnie bardzo trudno

<footnote n="81">⁸¹ Należy zauważyć, że w Belgii heraldyk jest przedmiotem opisu stanowiska pracy: *SERVICE D'INFORMATION SUR LES ÉTUDES ET LES PROFESSIONS, Héraldiste*, online: https://metiers.siep.be/metier/heraldistel, 19/07/2013 [dostęp: 23.11.2023].</footnote>

<footnote n="82">⁸² INSTITUT NATIONAL DES MÉTIERS D'ART, *Annuaire officiel des métiers d'arts de France*, online: https://www.annuaire-metiersdart.com/, s.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>
jest znaleźć rzemieślników zdolnych do prawidłowego przedstawiania herbów na materiałach takich jak oświetlenie, drewno, metal, kamień, szkło, tkaniny itp.

Wprowadzenie certyfikatu gwarantującego opanowanie zasad sztuki heraldycznej, któremu towarzyszyłby katalog wymieniający różne rodzaje profesjonalistów, którzy mogą twierdzić, że posiadają te umiejętności, pomogłoby zapewnić rentowność praktyki. Mogłoby to przybrać formę etykiety przyznawanej przez kolegium kompetentnych specjalistów w dziedzinie heraldyki lub dyplomu przyznawanego po ukończeniu szkolenia prowadzonego przez instytucje szkolenia zawodowego, szkoły artystyczne, uniwersytety (DU), Ministerstwo Kultury lub Ministerstwo Edukacji itp. Odpowiednio oznakowane szkolenie zapewniłoby lepsze wskazówki dla młodych ludzi zainteresowanych sztuką herbu: populacja heraldyków i wyspecjalizowanych rzemieślników starzeje się, mimo że zainteresowanie wśród młodszych pokoleń wzrasta.

## Wspieranie innowacji graficznych

We Francji brakuje kreatywności w projektowaniu: podczas gdy kilku niezależnych heraldyków było w stanie rozwinąć swój własny styl, praca wyspecjalizowanych rzemieślników i producentów ma trudności z uwolnieniem się od modeli graficznych drukowanych lub udostępnianych online. Zbyt często na przykład lwy są klonami tych zaprojektowanych przez heraldyka Roberta Louisa (1902-1965). Jednak żywa praktyka heraldyczna zakłada odnowę projektowania graficznego: każdy praktyk musi być w stanie rozwinąć swój własny styl, mieszankę tradycji i osobistego wkładu.

Odzwierciedlając różnorodność stylów i technik, wystawy i targi mogą być również potężnym czynnikiem naśladownictwa.

## Lepszy nadzór nad kandydatami do herbu

Państwa, w których możliwe jest zarejestrowanie herbu rodzinnego, należą do rzadkości. W większości przypadków osoby lub instytucje chcące stworzyć herb mogą mieć trudności z uzyskaniem odpowiedniej porady. Niezbędne wydaje się lepsze informowanie o istniejących wiarygodnych strukturach. Ponadto można by zaoferować podwójne sesje szkoleniowe: pierwszego dnia kandydaci otrzymaliby wyjaśnienia dotyczące przepisów i zasad dotyczących herbu; sześć miesięcy później projekty, które przygotowali w świetle otrzymanych nauk i porad, byłyby przedmiotem konstruktywnej oceny.

W Holandii i Szwecji, gdzie herby nieszlacheckie nie są oficjalnie rejestrowane, aktywne starzyszzenia zapewniają szczególnie skuteczne wsparcie dla osób prywatnych w procesie tworzenia herbu. Nowo utworzone herby są publikowane w atrakcyjnej publikacji, która podkreśla dobre praktyki<sup>83</sup>. W Belgii podobny aktywizm doprowadził do rozszerzenia prawnej rejestracji herbów na osoby prywatne przez *Vlaamse Heraldische Raad* od 2000 roku i przez Conseil d'héraldique et de vexillologie de la communauté française de Belgique od 2004 roku<sup>84</sup>.

<footnote n="83"><sup>83</sup> W odniesieniu do Holandii: NEDERLANDS GENOOTSCHAP VOOR HERALDIEK, *Wapenregister Familienamen NGH*, online: https://genootschap-heraldiek.nl/wapenbrieven/familienamen-2/, s.d. [dostęp 16.12.2023]; dla Szwecji: SVENSKA HERALDISKA FÖRENINGEN, *Svenskt vapenregister*, Borås, Svenska heraldiska föreningen, *Volym 1: SV 1-200*, 2018, et *Volym 2: SV 201-400*, 2022, et en ligne: https://svensktvapenregister.se, 2024 [dostęp: 20.02.2024].</footnote>

<footnote n="84"><sup>84</sup> VLAAMSE HERALDISCHE RAAD, oficjalna strona internetowa: https://www.sarovlaanderen.be/vhr-homepage, b.d. [konsultowane w dniu 16.12.2023 r.]; Conseil d'héraldique et de vexillologie de la communauté française de Belgique, zob. FÉDÉRATION WALLONIE BRUXELLES, oficjalna strona internetowa, *Culture > Patrimoine culturel >*</footnote>
## II.3. „Efekt włączenia”: odpolitycznienie, obecność w mediach, legitymizacja

Wpis na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości jest najbardziej widoczną częścią procesu uznawania – i tą, o której najwięcej mówi się w mediach – mimo że jest to tylko jeden z etapów procesu, obejmujący znacznie bardziej dogłębną pracę zarówno na wyższym, jak i niższym szczeblu. Mało znanym faktem jest to, że Konwencja przewiduje utworzenie trzech list:

- Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości jest tą, która nas tutaj dotyczy, „składa się z tych wyrażeń, które pokazują różnorodność niematerialnego dziedzictwa i podnoszą świadomość jego znaczenia”;

- Lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony;

- Rejestr dobrych praktyk w zakresie ochrony<fnref n="85" />.

Na razie rozpatrywany jest tylko pierwszy z nich. Aby zostać zaakceptowanym przez UNE-SCO, wniosek musi najpierw zostać włączony lub równolegle do jednego lub więcej wykazów ustanowionych na poziomie krajowym. Rozważając, w jaki sposób promować praktykę heraldyczną, należy wziąć pod uwagę „efekt włączenia”, ponieważ ma on pozytywny wpływ na szerszą społeczność.

### II.3.1 Położenie kresu uprzedzeniom: dziedzictwo na straży odpolitycznienia

Praktyka heraldyczna cierpi z powodu wielu uprzedzeń, które są szkodliwe dla jej żywotności.

We Francji i innych republikach wiele osób kojarzy heraldykę z monarchią: odkąd jesteśmy w republice, heraldyka należy do przeszłości. Wiele osób, w tym osoby z kręgów wykształconych, nie zdaje sobie sprawy, że heraldyka żyje i ma się dobrze, że możliwe jest stworzenie własnego herbu, że praktyka ta mieści się w ramach prawnych, że istnieją wyspecjalizowane instytucje i profesjonaliści itd. Inni uważają, że praktyka heraldyczna jest specyficzna dla określonej grupy społecznej (starej szlachty) lub odzwierciedla przywiązanie do określonych wartości politycznych, zwykle umieszczonych (bardzo) po prawej stronie spektrum politycznego.

Fakty przeczą jednak tym uprzedzeniom. W ustrojach republikańskich, takich jak Szwajcaria i Finlandia, odsetek gmin posiadających herby jest bliski 100%. W republikach takich jak Irlandia, Łotwa, Mołdawia, Słowacja i od niedawna Malta, herby obywateli mogą być rejestrowane przez państwo.

W Republice Francuskiej heraldyka od dawna jest częścią oficjalnego krajobrazu: wszystkie jednostki terytorialne żandarmerii mają herb swojego okręgu wyborczego. Po reformie terytorialnej z 2016 r. nowe regiony, które chętnie przyjęły herb, były prowadzone przez większość polityczną zarówno z prawej, jak i lewej strony, takie jak Nouvelle Aquitaine i Bourgogne-France-Comté. To samo dotyczy gmin, które przyjęły herby, a których wybrani przedstawiciele pochodzą ze wszystkich opcji politycznych. Ankieta przeprowadzona wśród heraldyków pokazuje, że ci, którzy zamawiają osobiste lub rodzinne herby, należą do szerokiej gamy przekonań politycznych, religijnych i filozoficznych, co znajduje odzwierciedlenie w zakresie przyjętych symboli i haseł. Podczas gdy Kościół jest bez wątpienia instytucją najlepiej identyfikowaną jako promotor

<footnote>Ressources armoiries et drapeaux, online: https://patrimoineculturel.cfwb.be/index.php?id=7420, s.d. [dostęp: 16.12.2023].</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ UNESCO, *Cele Listy Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego i Rejestru Dobrych Praktyk Ochrony*, online: https://ich.unesco.org/fr/objectifs-des-listes-00807, s.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>
żywej heraldyki, mniej znany jest fakt, że to właśnie masoneria zapewniaronajwiększy coroczny kontyngent nowych posiadaczy herbów. Obecne prawo francuskie, czyniąc herby dodatkiem do nazwiska rodowego, gwarantuje absolutną równość wszystkich obywateli w odniesieniu do zdolności heraldycznych, bez jakiejkolwiek różnicy<fnref n="86" />.

Tych kilka przykładów wystarczy, by pokazać, że praktyka heraldyczna jest odpolityczniona i doskonale współgra z ustrojem republikańskim. Jednak fakt ten jest ignorowany przez znaczną część wybranych przedstawicieli i urzędników państwowych, którzy w konsekwencji niechętnie wspierają sztukę heraldyczną, z którą spotykają się na co dzień. Włączenie praktyki heraldycznej do krajowego spisu ICH spowodowałoby jej odpolitycznienie, a tym samym ułatwiłoby utrzymanie, rozwój i finansowanie projektów w służbie herbu, czy to w dziedzinie legislacyjnej, instytucjonalnej, naukowej, kulturalnej czy edukacyjnej....

### II.3.2 Silny wpływ na społeczeństwo: usankcjonowana wiedza specjalistyczna

Niezależnie od tego, czy na poziomie krajowym, czy międzynarodowym, włączenie praktyki sprawia, że jej wartość jest jasna dla szerszych społeczności.

Włączenie do wykazu ICH jest wydarzeniem, które przyciąga uwagę mediów. Oprócz prestiżu, jaki nadaje, takie nagłośnienie medialne daje posiadaczom możliwość zwrócenia się do szerokiego grona odbiorców, do których trudno byłoby dotrzeć w normalnych okolicznościach. Umożliwia to zaprezentowanie kreatywności praktyki, promowanie dobrych praktyk, wskazwanie ludziom kierunku wiarygodnych instytucji, kładzenie kresu uprzedzeniom i podnoszenie świadomości na temat możliwych nadużyć...

Przykładowo, zorganizowanie we Francji dnia poświęconego instytucjonalnej praktyce heraldycznej, o którym mowa powyżej, przyciągnęło uwagę kilku krajowych mediów, gdy tylko wspomniano o perspektywie złożenia wniosku do UNESCO. Projekt został omówiony przez Le Figaro, dziennik o nakładzie ponad 350 000 egzemplarzy, podczas gdy dwa kanały telewizyjne o zasięgu krajowym, TF1 i BFMTV, również wyraziły zainteresowanie poświęceniem relacji temu tematowi.

Ustanowienie wartości dziedzictwa praktyki heraldycznej wysyła również przesłanie, że jest to umiejętności, której nie można nabyć surfując po Internecie przez kilka godzin. Osoby chcą nabyć herb rozumieją, że proces ten musi być starannie przemyślany i nadzorowany przez kompetentnych właścicielami. Z drugiej strony, niepoważne oferty komercyjne, często oparte na prostym homonimie (słynne *bucket shops*), są de facto dyskredytowane.

#### Perspektywy

Niezależnie od oficjalnego uznania, koncepcja niematerialnego dziedzictwa kulturowego ma niezwykle potężną wartość heurystyczną, zdolną do ujawnienia bogactwa heraldyki w innowacyjny sposób, ściśle godząc wiedzę i praktykę. Jako takie, zasługuje na pełną uwagę badacza. Ponieważ jednak koncepcja ta ma istotny wymiar wykonawczy, powinna również przyciągnąć uwagę każdego, kto zajmuje się promowaniem żywej heraldyki.

<footnote n="86">⁸⁶ Marc BARONNET-STEINBRECHER, *Quel est l'état du droit héraldique en France ? Forces et faiblesses, 230 ans après la suppression révolutionnaire des armoiries*, w: L'héraldique vivante au Pays de Marianne Des institutions au service d'un patrimoine culturel immatériel, Paris 2024.</footnote>
Mamy nadzieję, że niniejszy artykuł przekonał czytelnika o znaczeniu pracy nad uznaniem heraldyki za ICH, zarówno w kraju, jak i na arenie międzynarodowej. Rzeczywiście, wiele wskazuje na to, że nadszedł czas, aby rozpocząć wspólny wysiłek. Chociaż żadne państwo nie włączyło jeszcze sztuki heraldycznej do swojego oficjalnego rejestru ICH, podjęto już wiele inicjatyw w tym kierunku.

Na Słowacji od 1997 r. patenty na herby wydawane przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych są opatrywane preambułą, która w sposób dorozumiany, ale rzeczywisty, ustanawia wartość heraldyki jako narodowego i europejskiego niematerialnego dziedzictwa kulturowego: „Mając na uwadze, że tworzenie herbów jest integralną częścią europejskiego dziedzictwa kulturowego, a na Słowacji istnieją starożytne tradycje, które do dziś zasługują na kultywowanie, a tradycja herbów naszych miast i wsi jest przykładem i dowodem na to, że twórczość heraldyczna nie należy tylko do przeszłości, ale nadal jest częścią jakości życia i tożsamości miast, gmin i ich mieszkańców”<fnref n="87" />. W 2008 roku, w zbiorze poświęconym niematerialnemu dziedzictwu Hiszpanii, Ernesto Fernández-Xesta y Vázquez opublikował artykuł, w którym herby zostały uznane za *Bienes de Interés Cultural* („dobra o znaczeniu kulturowym”), a heraldyka za „dziedzictwo historyczne”<fnref n="88" /> w 1997 r. Jaime de Salazar y Acha opisał modyfikację herbu baskijskiej wspólnoty autonomicznej jako „atak na nasze dziedzictwo kulturowe”<fnref n="89" />. We Włoszech, przynajmniej od 2009 r., rząd orzekł, że „herby stanowią niematerialną wartość podmiotu [publicznego] i są chronione przez prawo krajowe w taki sam sposób, jak nazwisko i inne prawa niematerialne”<fnref n="90" />. We Francji „grawerowanie heraldyczne” zostało włączone do krajowego wykazu ICH od 2008 roku<fnref n="91" />. Chociaż uznanie to nie obejmuje wszystkich praktyk heraldycznych, w 2015 r. Ministerstwo Kultury – tymczasowo – rozszerzyło kompetencje Narodowej Komisji Heraldycznej na osoby fizyczne „w celu zachowania niematerialnego dziedzictwa, jakim jest sztuka blazonowania i heraldyki”<fnref n="92" />. Na Malcie Biuro Głównego Heraldyka, które wydaje i rejestruje herby publiczne i prywatne, zostało oficjalnie ustanowione w 2019 roku. Rząd Malty uznał heraldykę za „niematerialne dobro kulturowe”

<footnote n="87">⁸⁷ Informacje i tłumaczenie dostarczone dzięki uprzejmości dr Ladislava Vrtela, słowackiego heraldyka.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ Ernesto FERNÁNDEZ-XESTA Y VÁZQUEZ, „Heráldica y Patrimonio Histórico”, *Patrimonio inmaterial*, Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2008, s. -51-55 tutaj s. 51.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ Jaime de SALAZAR Y ACHA, „Un atentado contra nuestro Patrimonio cultural. El escudo heraldico de la comunidad autónoma vasca”, *Boletín de la Real Academia Matritense de Heráldica y Genealogía*, nr 023, kwiecień 1997, s. 14-16.</footnote>

<footnote n="90">⁹⁰ Według *Ufficio del cerimoniale di Stato e per le Onorificenze*, „lo stemma è un bene immateriale dell'Ente ed è salvaguardato dalle leggi dello Stato alla stregua del cognome delle persone e di altri diritti immateriali”, niedatowany cytat zaczerpnięty z GOVERNO ITALIANO > *Ministero dell'Interno* > *Dipartimento per gli Affari Interni e Territoriali* > *Uso dello stemma comunale*, 17/09/2015, online: https://dait.interno.gov.it/pareri/14456; cytat pojawia się już w 2009 r. na stronie internetowej gazety CASTELVETRANO SELINUNTE, *Informativa sul nuovo logo della città di Castelvetrano*, online: https://www.castelvetranoselinunte.it/nuovo-logo-citta-di-castelvetrano/3294/, 19/10/2009 [dostęp 07.12.2023].</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ Francesca COMINELLI, *Fiche type du patrimoine culturel immatériel de la France: gravure héraldique*, Ministerstwo Kultury, 04/11/2008, do pobrania ze strony internetowej Ministerstwa Kultury: https://www.culture.gouv.fr/Media/Thematiques/Patrimoine-culturel-immateriel/Files/Fiches-inventaire-du-PCI/La-gravure-heraldique [konsultowane 07/12/2023].</footnote>

<footnote n="92">⁹² „W celu zachowania niematerialnego dziedzictwa, jakim jest sztuka blazonowania i heraldyki, Państwowa Komisja Heraldyczna jest upoważniona do gromadzenia, z zastrzeżeniem praw osób trzecich, herbów osób prawnych i fizycznych, które o to wystąpią. Herby te mają pojawić się w publikacjach Komisji» (art. 1), *Décision du Ministre de la Culture et de la Communication du 4 février 2015 portant modification des missions de la Commission nationale d'héraldique*, opublikowane w *Bulletin officiel du Ministère de la Culture* n° 243, février 2015. Osoby prywatne zostały ponownie wyłączone z kompetencji CNH decyzją Ministra Kultury z dnia 29 października 2020 r. (*Bulletin officiel du Ministère de la Culture* nr 309 (listopad 2020 r.).</footnote>
wchodzące w zakres kompetencji *Heritage Malta*, instytucji odpowiedzialnej za dziedzictwo narodowe, utworzonej na mocy ustawy o dziedzictwie kulturowym z 2002 roku<fnref n="93" />. Biuro jest spółką zależną *Heritage Malta*, chociaż praktyka ta nie jest wymieniona w maltańskim krajowym rejestrze niematerialnego dziedzictwa kulturowego<fnref n="94" />. Przegląd ten, daleki od systematyczności, zasługuje na rozszerzenie na każdy kraj, w którym istnieje żywa heraldyka. Rzeczywiście, niezależny, ale zbieżny charakter wszystkich tych inicjatyw mających na celu uznanie heraldyki za ICH ilustruje zasadność podejścia opartego na dziedzictwie niematerialnym.

Badanie to miało przyspieszający efekt. W dniu 26 października 2022 r. autor tych słów społkał się z Lily Martinet, przedstawicielką francuskiego Ministerstwa Kultury ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego, aby omówić znaczenie uznania heraldyki za ICH. Rozstrzygający charakter tego pierwszego spotkania zachęcił nas do kontynuowania i wzbogacenia naszego myślenia: odbyło się kilka kolejnych spotkań, a także ankieta wśród moich zagranicznych kolegów heraldyków, z których niektórzy podjęli projekt w 2023 roku. Na Litwie projekt został zainicjowany przez Agnè Railaitè-Bardè, przewodniczącą Litewskiej Narodowej Komisji Heraldycznej i głównego specjalistę ds. heraldyki litewskiej w Urzędzie Prezydenta Republiki Litewskiej. Wniosek został uwieńczony sukcesem: 4 marca 2024 r. Litewskie Narodowe Centrum Kultury oficjalnie ogłosiło włączenie tradycji heraldycznej do krajowego spisu ICH: jest to pierwsze państwo, które podjęło ten fundamentalny krok.

W Holandii *Nederlands Genootschap voor Heraldiek* był siłą napędową projektu, w szczególności dzięki wysiłkom Klaasa Padberga Evenboera i Basa Verkerka, odpowiednio głównego heraldyka i wiceprzewodniczącego tej organizacji. Heraldyka została oficjalnie przyjęta do holenderskiej sieci dziedzictwa niematerialnego (*Netwerk Immaterieel Erfgoed*) 13 lipca 2023 roku. Włączenie do tej sieci jest bardzo zachęcającym oficjalnym warunkiem wstępnym do włączenia do krajowego wykazu, ograniczonej listy z bardziej wymagającymi kryteriami<fnref n="95" />. Bardzo szybkie uznanie uła-twił fakt, że NGH, założona w 2014 r., zdefiniowała swoje dwa główne cele jako „1. zwiększenie wiedzy na temat heraldyki jako zjawiska historyczno-kulturowego oraz 2. promowanie „żywej heraldyki” w codziennym świecie”<fnref n="96" />.

Przyjęcie prezentacji opisanej w tym artykule na kolokwium Międzynarodowej Akademii Heraldyki w Lund w sierpniu 2023 r. sugeruje, że inne kraje również dołączą do projektu.

Połączenie naszych doświadczeń nie tylko pozwoli nam skonsolidować naszą dokumentację na poziomie krajowym, ale także zwiększy wiarygodność wielonarodowej kandydatury do UNESCO. Im jest nas więcej, tym większe są nasze szanse na sukces. Założona w 1949 r., cztery lata po UNESCO, Międzynarodowa Akademia Heraldyki obchodzi 75. rocznicę powstania w 2024 r.:

<footnote n="93">⁹³ HERITAGE MALTA, *Heraldry*, online: https://heritagemalta.mt/subsidiaries/heraldry/ i [Office of the Chief Herald of Arms] *What is heraldry?*, online: https://maltaheraldry.mt/, s.d. [konsultowane 02.12.2023]; Richard D'Apice, „Heraldic developments in the Commonwealth of Nations – Malta and Australia”, Paul A. Fox (red.), *Genealogica & Heraldica XXXV: Reformation, Revolution, Restoration...* (cyt. n. 56) s. 49-67 tutaj s. 51-59.</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ GOVERNMENT OF MALTA, *Ministry for the National Heritage Intangible Cultural Heritage Malta National Inventory All Elements*, online: https://www.ichmalta.org/allelements, s.d. [dostęp: 05.12.2023].</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ KENNISCENTRUM IMMATERIEEL ERFGOED NEDERLAND, *Heraldiek*, online: https://www.immaterieelerfgoed.nl/en/heraldiek, lipiec 2023 r., oraz *Netwerk, Inventaris en Register*, online: https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/netwerkinventarisregister, nd. [dostęp: 12.03.2023 r.].</footnote>

<footnote n="96">⁹⁶ „Het beleid van het Genootschap kent hiervoor twee speerpunten: 1. het vergroten van de kennis over de heraldiek als cultuurhistorisch fenomeen en 2. Het stimuleren van de „levende heraldiek” in de dagelijkse wereld”: NEDERLANDS GENOOTSCHAP VOOR HERALDIEK, *Welkom bij het Genootschap voor Heraldiek*, online: https://genootschap-heraldiek.nl/, s.d. [dostęp: 07.12.2023].</footnote>
czy nie jest to świetna okazja, aby uczcić ideał współpracy między narodami i kulturami, który
inspiruje nasze dwie instytucje?

**Abstract:** The author's reflections explore the possibility of recognizing heraldry as intangible cultural heritage according to UNESCO criteria. The document provides a detailed analysis of aspects of heraldic practice that could be considered elements of cultural heritage, such as its historical significance, the process of creating coats of arms, their symbolism, and methods of transmitting heraldic knowledge.

1. \*\*History and Heritage of Heraldry\*\*: Heraldry is a tradition deeply rooted in European culture, having developed its own rules and symbolic language since the 12th century. The evolution of this practice and its specific symbolic language highlight its value as a potential element of intangible heritage.

2. \*\*Application of UNESCO Criteria\*\*: The document examines how heraldry aligns with UNESCO criteria for intangible cultural heritage, such as continuity of tradition, knowledge transmission, accessibility, and compliance with human rights. The author notes that, although heraldry originates from periods predating the formal definition of human rights, its current practice is consistent with their principles.

3. \*\*Community of Heraldists\*\*: The document identifies the community of practitioners and custodians of heraldic knowledge, including professionals, artists, and governmental and private institutions. A key element of recognizing heraldry as heritage is the involvement of a broad community of practitioners and enthusiasts in preserving this tradition.

4. \*\*Ethical Challenges and Quality of Practice\*\*: The document also addresses ethical issues in heraldry, including the commercialization of coats of arms and the practices of individuals creating coats of arms without adherence to traditional rules. It emphasizes the need to ensure high quality and compliance with heraldic principles.

5. \*\*Adaptation to Modern Times\*\*: The document highlights that heraldry has evolved and continues to adapt to contemporary conditions. Modern technologies, such as computer graphics, provide new opportunities for heraldic practice while preserving its original artistic and symbolic values.

\*\*Conclusion\*\*: The author argues that heraldry meets UNESCO's criteria for recognition as intangible cultural heritage due to its long history, role in building community identity, and adaptation to contemporary changes.

**Keywords:** Heraldry, Intangible heritage, UNESCO.

Nota o autorze

Nicolas Vernot jest wizytującym badaczem w PSGS HCH University Research School: Humanities, Creation and Heritage (CY Cergy Paris Université) i tymczasowym badaczem związanym z UMR 9022 Héritages: Culture/s, Patrimoine/s, Création/s (CY Cergy Paris Université – CNRS – Ministère de la Culture). Jest również doradcą Académie internationale d'héraldique i członkiem zarządu Société française d'héraldique et de sigillographie.

Prace te korzystały z pomocy państwa zarządzanej przez Agence nationale de la recherche (Francuską Narodową Agencję Badań) w ramach przyszłego programu inwestycyjnego zintegrowanego z France 2030, pod numerem referencyjnym ANR-17-EURE-0021.