# Biopolityka jako szczególna forma terroru w XX-wiecznych reżimach totalitarnych – III Rzesza, ZSRR i ChRL

Jakub Chustecki

► To cite this version:

Jakub Chustecki. Biopolityka jako szczególna forma terroru w XX-wiecznych reżimach totalitarnych – III Rzesza, ZSRR i ChRL. Colloquium, 2022, 10.34813/25COLL2022. hal-04995471

HAL Id: hal-04995471

https://hal.science/hal-04995471v1

Submitted on 25 Mar 2025

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

Distributed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
<figure><img src="image_2.png" /></figure>

Colloquium 3(47)/2022
ISSN 2081-3813, e-ISSN 2658-0365
CC BY-NC-ND.4.0
DOI: http://doi.org/10.34813/25coll2022

# BIOPOLITYKA JAKO SZCZEGÓLNA FORMA TERRORU W XX-WIECZNYCH REŻIMACH TOTALITARNYCH – III RZESZA, ZSRR I CHRL

## Biopolitics as a form of terror in totalitarian regimes of the 20th century – III Reich, USSR, PRC

Jakub Chustecki

Uniwersytet Warszawski

e.mail: jakubchustecki9@gmail.com

ORCID 0000-0003-0323-346X

### Streszczenie

Totalitarne reżimy jako podstawę swoich działań uczyniły praktyki biopolityczne. Splot nauk przyrodniczych z polityką oraz podporządkowanie nauki ideologii doprowadziły do największej w historii świata katastrofy humanitarnej. Szacuje się, że w XX wieku w wyniku działań władz totalitarnych życie straciło ponad 100 milionów ludzi. Stworzenie z człowieka „nagiego życia” było idealnym usprawiedliwieniem dla tego rodzaju działań. Artykuł podejmuje problem zagrożeń wynikających z procesu upolitycznienia życia, poprzez analizę działalności III Rzeszy, Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz Chińskiej Republiki Ludowej pod rządami Mao Zedonga. Celem jest zestawienie biopolitycznych działań owych reżimów oraz ukazanie ich punktów wspólnych. Analiza tego rodzaju niebezpiecznych procesów pozwala na skuteczną refleksję nad metodami ich zapobiegania.

**Słowa kluczowe:** biopolityka, totalitaryzm, tanatopolityka, XX wiek, ideologia.

### Abstract

Totalitarian regimes based their actions on biopolitical practices. The merging of natural sciences with politics and its allocation to ideology lead to the biggest humanitarian catastrophe in history. It is estimated that in the 20th century because of totalitarian regimes, over 100 million people lost their lives. The transformation of man to “bare life” was an ideal justification for that type of practice. The article tackles the problem of dangers arising from the process of politicization of life through the analysis of actions cultivated in the Third Reich, USSR and PRC under Mao Zedong. The goal of this article is to compare the biopolitical activities of those regimes and show their similarities. Analyzing those dangerous processes makes it possible to effectively reflect on prevention methods.

**Keywords:** biopolitics, totalitarianism, thanatopolitics, 20th century, ideology.
Wprowadzenie

Totalitarne reżimy XX wieku podstawą swoich działań uczyniły praktyki biopolityczne. Z uwagi na specyfikę owych reżimów miały one charakter agonistyczny, a zatem przybierały formę tanatopolityki<fnref n="1" />. Pomimo zróżnicowanych celów – dla narodowych socjalistów w III Rzeszy była to czystość rasy, dla komunistów w stalinowskiej Rosji stworzenie projektu nowego człowieka, a dla maoistów w Chińskiej Republice Ludowej poświęcanie życia ludzkiego dla wielkich projektów politycznych i infrastrukturalnych – władze stosowały podobne metody i w podobny sposób uzasadniały konieczność zastosowania owych praktyk. We wszystkich przypadkach teorie biopolityczne wykształciły się w kontrze do głównego nurtu badań naukowych i stanowiły znakomity pretekst do realizacji założeń ideologicznych władzy. Dokonany wówczas splot władzy z wiedzą<fnref n="2" /> i podporządkowanie nauk przyrodniczych dominującej ideologii politycznej usprawiedliwiały m.in. państwowe programy eugeniki pozytywnej, kontrolę ludzkiego ciała i seksualności, jak również eksterminację określonych grup społecznych.

Choć każdy z reżimów wykształcił swoje własne teorie biopolityczne, możliwe jest wskazanie punktów wspólnych spajających wszystkie koncepcje (m.in. wyższość państwa i narodu nad człowiekiem, możliwość wpływania na biologię i rozrodczość czy też nadinterpretowanie odkryć z zakresu biologii i genetyki). Celem pracy jest analiza przyczyn i skutów biologizacji polityki w reżimach totalitarnych XX wieku oraz wskaźanie „pomniejszych”, niekiedy niedostrzeganych w literaturze naukowej, elementów terroru biopolitycznego<fnref n="3" />. W artykule przyjęto hipotezę, iż teorie biopolityczne zostały wykorzystane przez III Rzeszę, ZSRR oraz ChRL do usprawiedliwiania przemocy i terroru. Zadano także pytania, w jaki sposób władze reżimów uzasadniały użycie praktyk biopolitycznych, jakie formy terroru stosowane były w III Rzeszy, ZSRR i ChRL oraz o to, jakie znaczenie dla biologizacji polityki miał splot władzy z wiedzą.

W celu osiągnięcia założonych celów badawczych w pracy zastosowano metodę komparatystyczną z elementami analizy historycznej. Przedstawiono, w jaki sposób w poszczególnych reżimach wykorzystywano teorie biopolityczne oraz jakie były ich

<footnote n="1">¹ Pojęcie tanatopolityki jest w artykule używane jako pewna szczególna forma oddziaływania biopolitycznego, która polega na masowym zadawaniu śmierci. Michel Foucault wiązał tanatopolitykę z narodzinami rasizmu (Moskal, 2016, s. 356).</footnote>

<footnote n="2">² O wzajemnych stosunkach władzy i wiedzy pisał M. Foucault, który twierdził, że władza produkuje wiedzę, a jednocześnie owa wiedza służy podtrzymaniu struktur władzy (zob. Foucault 2000, s. 28–29). Dla analizy reżimów totalitarnych XX wieku oznacza to przede wszystkim możliwość wykorzystania, nadinterpretowania i zniekształcenia nauki tak, aby służyła ona jako narzędzie władzy.</footnote>

<footnote n="3">³ W literaturze naukowej bardzo często zwraca się uwagę na najbardziej okrutne przejawy tanatopolityki takie jak nazistowskie obozy koncentracyjne (zob. Agamben, 2008a, 2008b), jednak rzadziej podejmuje się refleksje nad podstawami ideologicznymi tego rodzaju praktyk, jak również nad wszelkimi działaniami je poprzedzającymi.</footnote>
korzenie ideowe. Konieczne było więc zestawienie opracowań naukowych o charakterze historycznym, które wskazywały na konkretne praktyki reżimów, z założeniami ideologicznymi władz, które je uzasadniały (m.in. *Mein Kampf* czy *Czerwona książczka*). Następnie dokonano zestawienia poszczególnych reżimów oraz wskazano analogie występujące pomiędzy analizowanymi przypadkami.

## Od biopolityki do tanatopolityki

Analiza praktyk biopolitycznych wykorzystywanych przez reżimy totalitarne, narzuca jednostronny, agonistyczny obraz owego zjawiska. Należy jednak zaznaczyć, iż pojęcie biopolityki ma niezwykle szeroki zakres denotacyjny i odnosi się do bardzo wielu procesów społecznych, niekoniecznie powiązanych z segregacją, eugeniką i eksterminacją. Ze względu na charakter pracy przyjęto jednak trzy główne wymiary definicyjne. Pierwszym z nich są klasyczne teorie organicystyczne, które ujmowały państwo jako żywy organizm. Drugim wymiarem biopolityki, niezwykle istotnym dla analizy reżimów totalitarnych, jest teza Giorgio Agambena o redukcji człowieka do „nagiego życia” i uczynienia z niego centrum strategii politycznych (Agamben, 2008a, s. 20). Ostatnim jest natomiast sformułowana przez Michela Foucaulta teza o transformacji biopolityki przednowoczesnej w biopolitykę nowoczesną, czyli taką, która za cel stawia sobie administrowanie człowiekiem (zob. Foucault, 1998). Każda z interpretacji umożliwi pokazanie zupełnie innego obszaru oddziaływania. Teorie organicystyczne będą stanowiły uzasadnienie segregacji rasowej, biopolityka nowoczesna odnosić się będzie do korekty ludności (m.in. programów prozdrowotnych, kontroli rozrodczości), natomiast agambenowskie rozumienie biopolityki odwoływać się będzie do najokrutniejszych praktych tanatopolitycznych – eksterminacji i obozów zagłady.

## Nazistowska biopolityka rasowa

Biopolityka nazistowska opierała się na biologicznym pojęciu narodu i państwa. „Żywy organizm”<fnref n="4" /> państwowy, zdaniem przedstawicieli teorii organicystycznych, był formą pierwotną, a zatem poprzedzającą zarówno jednostki, jak i inne zbiorowości. Takie ujęcie państwa stworzyło podwaliny dla sformułowania idei niemieckiego nacjonalizmu. Uzasadnieniem naukowym rasowego charakteru walki narodów były zaś prace Friedricha Ratzela. Niemiecki geograf uzasadniał zdobywanie przez większe narody „przestrzeni życiowej” (*Lebensraum*) prawem natury (Musiał, 2012, s. 30). Taką formę ekspansji określał Ratzel jako akt „geograficznej sprawiedliwości” (Potulski, 2011, s. 165). W Republice Weimarskiej koncepcję poszerzenia granic poprzez włączenie

<footnote n="4">⁴ Naród od czasów Kjellena opisywany był jako „ponadjednostkowa istota żywa”, która w naturalnej formie, wyrażała swoją „indywidualność etniczną” (Lemke, 2010, s. 17).</footnote>
do Rzeszy terenów wschodnich sformułował Gustav Stresemann<fnref n="5" />. Hitler po objęciu władzy w 1933 roku skrytykował tę koncepcję jako zbyt minimalistyczną (Musiał, 2012, s. 33). Naród niemiecki – zdaniem Hitlera – potrzebował lebensraumu nie tylko na wschodzie, ale także na zachodzie Europy. Potrzebę poszerzenia terytoriów wzmała także chęć utworzenia Mitteleuropy pracującej na rzecz niemieckiej „gospodarki wielkiej przestrzeni” (Grossraumwirtschaft). Takie rozumienie państwa i narodu oraz ich celów najlepiej oddaje wielokrotne użycie w Mein Kampf metafory „ciała narodu” (Volkskörper). Zdaniem Adolfa Hitlera:

> To nie państwo ma służyć ludziom, ale ludzie mają oddawać cześć autorytetowi państwa, który przybiera ostatecznie formę ducha biurokracji. [...] Dopiero kiedy naród jest zdrowy we wszystkich częściach, na ciele i duszy, wtedy radość z przynależności do niego może wzrosnąć do tego wzniosłego uczucia, które my nazywamy dumą narodową. (Hitler, 1992, s. 153–155)

Tak sformułowane cele pokazują, że zdaniem nazistów naród był ważniejszy od jednostek, a zatem „życie narodu” było ważniejsze od życia ludzi. Nacjonalizm niemiecki opierał się zatem na biologizacji życia politycznego. Sam Hitler w podręczniku Rassenhygiene został nazwany przez Fritza Lenza „wielkim niemieckim medykiem” (Esposito, 2015, s. 127) mogącym uleczyć ciało niemieckie. Rudolf Hess określał z kolei narodowy socjalizm jako biologię stosowaną (Esposito, 2015, s. 127). Ujęcie polityki przez pryzmat nauk medycznych i nauk biologicznych stworzyło podwaliny pod nazistowską politykę rasową, jak również stanowiło usprawiedliwienie Zagłady (Pospieszyl, 2019, s. 303).

Koncepcja życia jako przedmiotu polityki, a państwa jako „ciała narodu”, dla narodowych socjalistów była pretekstem do ustanowienia wspólnoty rządzonej autorytarnie i homogenicznej rasowo (Lemke, 2010, s. 18). Przekonanie o „biologicznie dziedziczonej jakości”<fnref n="6" /> jednostek stało się zatem dla nazistów podłożem dla uzasadnienia eliminacji ludzi, którzy dla owego „ciała narodu” byli synonimem choroby. Podniesienie „zdolności życiowej” narodu niemieckiego musiało zatem oznaczać zastosowanie zarówno mechanizmów segregacyjnych, jak i eugenicznych. Jako pierwsi ofiarami biopolitycznych praktyk nazistów padli chorzy psychicznie oraz obciążeni chorobami genetycznymi. Następnie, w myśl antropologii rasowej, narodowi socjaliści zaczęli stosować praktyki eugeniczne na przedstawicielach „gorszych” narodów, m.in. Żydach, Cyganach czy Słowianach.

<footnote n="5">⁵ Gustav Stresemann był kanclerzem i ministrem spraw zagranicznych w Republice Weimarskiej. Pomimo swoich poglądów o konieczności poszerzenia granic Rzeszy na wschód, z Europą Zachodnią utrzymywał bardzo dobre stosunki, za co został nawet w 1926 roku uhomorowany Pokojową Nagrodą Nobla.</footnote>

<footnote n="6">⁶ O możliwości społecznego urzeczywistnienia planu zachowania „pozytywnych” cech dziedzicznych pisał m.in. znany higienista rasy Otmar Freiherr von Verschuer.</footnote>
Nurt eugeniki sformułowany przez niemieckich narodowych socjalistów opierał się zatem na dwóch filarach: rasizmie i skrajnym nacjonalizmie. Nazistowska inżynieria społeczna rozpoczęła się jednak nie od brutalnych morderstw rasowych, a od tzw. eugeniki pozytywnej<fnref n="7" />. Jej celem było promowanie gloryfikowanej przez Adolfa Hitlera rasy aryjskiej (Madajczyk, 2017, ss. 222–223)<fnref n="8" /> opisanej w *Mein Kampf* jako ta, która „opanowuje inne narody i jest faworyzowana przez wielką liczbę ludzi niższego rzędu” (Hitler, wyd. 1992, s. 122). Naziści nie poprzestali jednak na eugenice pozytywnej i na szeroką skalę zastosowali także praktyki eugeniki negatywnej, czyli w swej skrajnej formie również eksterminację przedstawicieli „niższych ras”.

W kontekście nazistowskiej eugeniki pozytywnej kluczowym momentem było utworzenie organizacji Lebensborn e.V. Powołana przez Heinricha Himmlera organizacja „źródło życia”, miała doprowadzić do „odnowienia krwi niemieckiej” i „hodowli nordyckiej rasy nadludzi”, w oparciu o związki esesmanów i niezamężnych kobiet. Do roku 1939, w ramach Lebensborn urodziło się około 8 tysięcy takich dzieci (Madajczyk, 2017, s. 240).

Unormowania prawne określające zakres i charakter nazistowskiej biopolityki, przejawiającej się głównie w praktykach eugeniki negatywnej, zaczęły się pojawiać od 1933 roku. 14 lipca uchwalono ustawę *Gesetz zur Verhütung erbkranken Nachwuchses*, która to nakazywała sterylizację osób dotkniętych ciężkimi wadami wrodzonymi<fnref n="9" />. Jednocześnie naziści zadbali o przeprowadzenie kampanii propagandowej, która miała zwiększyć poparcie społeczne dla tego rodzaju praktyk (Musielak, 2008, s. 172–174). Liczbę wysterylizowanych w związku z tą ustawą szacuje się na 350–400 tys. (s. 188). Kolejnym krokiem do nazistowskiej kontroli populacji była ustawa zezwalająca na adopcję dzieci jedynie czystych rasowo (*Gesetz gegen Mißbräuche bei der Eheschließung und der Annahme an Kindes Statt*) (Musielak, 2008, s. 180).

Następnie praktykom eugenicznym poddano także przestępców, którzy zdaniem ówczesnej biologii kryminalnej przekazywali „zepsute” geny. Szczególnie z genetycznym uwarunkowaniem zachowań przestępczych łączeni byli Cyganie. Stojący na czele utworzonego w 1936 roku Instytutu Higieny Rasowej doktor Robert Ritter wraz z asy-

<footnote n="7">⁷ „Eugenika pozytywna” w III Rzeszy polegała m.in. na wspieraniu przyrostu naturalnego pożądanej części społeczeństwa, jak również asymilacji jednostek niebędących pochodzenia germańskiego, ale mogących „ulepszyć” bazę genetyczną narodu niemieckiego.</footnote>

<footnote n="8">⁸ Piotr Madajczyk wskazuje, że problemem ideologii rasistowskiej nazistów był brak jasno sprecyzowanej definicji rasy aryjskiej. Wobec tego posługiwano się kraniometrią, czyli pomiarami kości mózgoczaszki, co pozwalało określić portret antropologiczny. Pod koniec wojny sprawdzano również, czy można określić zróżnicowanie rasowe za pomocą konfliktu serologicznego.</footnote>

<footnote n="9">⁹ Głównym argumentem nazistów w tym przypadku nie była rasa, a kwestie ekonomiczne: w 1931 roku wyliczono bowiem, że każdy pacjent psychiatryczny kosztuje 3,45 marki dziennie, co dawało sumę 185 milionów marek rocznie.</footnote>
stentką Ewą Justin uważali Romów za aspołecznych i niezdolnych do integracji z naro-
dem niemieckim (Krzyżanowski, 2017, s. 11–32). Kwestią cygańską zajął się także za-
rządzany przez Heinricha Himmlera Urząd Policji Kryminalnej Rzeszy. Zlecił on
przeprowadzenie analiz krwi, a także kształtu i fizjologii oka w celu ustalenia pocho-
dzenia etnicznego. Lech Mróz podaje, że ofiarami nazistowskiego reżimu padło co naj-
mniej 350 tys. Romów i Sinti (Mróz, 2002, s. 30–31).

Praktykom eugenicznym poddani zostali także homoseksualiści. Zakwalifikowani
zostali oni przez reżim nazistowski do kategorii nierządu (Unzucht) (Madajczyk, 2017,
s. 227). Osoby homoseksualne stanowiły zagrożenie, ponieważ uważano, że mogą sze-
rzyć „zepsucie” wśród „zdrowego” narodu (Müller, 2003, s. 31). Jako podstawę prawną
do dyskryminacji homoseksualistów wskazywano art. 175 kodeksu karnego
z 1871 roku, który mówił: „Nierząd przeciwny naturze, popełniony przez osoby płci
męskiej pomiędzy sobą albo przez ludzi ze zwierzętami, ulegnie karze więzienia; można
także orzec utratę praw czci obywatelskiej” (KKRzN, 1871).

Radykalizacja nazistowskiej biopolityki nastąpiła wraz z wybuchem II wojny światowej. Wówczas nurt eugeniki negatywnej ewoluował z praktyk segregacyjnych do eutanazji, eksperymentów medycznych oraz ostatecznie do eksterminacji. Donald J. Dietrich zajmujący się badaniem niemieckiego prawodawstwa dotyczącego eugeniki pisał:

Program eutanazji był w gruncie rzeczy logicznym rozszerzeniem praw sterylizacyjnych. Kiedy już ustanowi się hierarchię ludzkich istnień i wyłączy podludzi z rozmnażania się, następnym logicznym krokiem będzie wyłączenie ich również z życia, a w wypadku Ży-dów – traktowanie jak nieprzydatnego lub chorego bydła. (Zaremba Bielawski, 2011, s. 123)

Programy eutanazji rozpoczęto w III Rzeszy od uśmiercania dzieci z wadami wro-
dzonymi. Następnym krokiem było jednak rozszerzenie tych praktyk na osoby dorosłe
z zaburzeniami psychicznymi w ramach akcji T4¹⁰. Podobnie jak w przypadku tej akcji,
tak i w następnych tanatopolitycznych działaniach podejmowanych przez nazistowski
reżim, ogromną rolę odgrywali lekarze. Zgodnie z instrukcją szefa Działu Eutanazji
Kancelarii Rzeszy Viktora Bracka to właśnie medycy odpowiadali za projekt 14f13,
czyli eutanazję więźniów wojennych, jak również za tzw. Therapia magna au-
gschwitzciense. W rękach lekarzy znalazły się zatem szerokie uprawnienia w ramach
niemieckiej machiny śmierci. Przeprowadzali oni wstępną selekcję przy wejściu do ob-
ozu, rozpoczynali proces zagazowywania, wystawiali deklaracje zgonu czy też odpo-
wiadali za kremację zwłok (Esposito, 2015, s. 130).

Nazistowscy lekarze organizowali i przeprowadzali także eksperymenty medyczne
na ludziach. Miały one dwojaki charakter. Jedne zmierzały do poprawy stanu zdrowia
„lepszej tkanki narodu niemieckiego”, a drugie do łatwiejszego „oczyszczania” ciała

<footnote n="10">¹⁰ Program T4 to rozpoczęta w 1939 roku akcja przymusowej eutanazji osób psychicznie chorych. W ramach akcji decyzję o uśmiercaniu chorego podejmowało grono trzech specjali-
stów – lekarzy. Szacuje się, że w ramach akcji T4 eutanazji poddano około 70 tysięcy chorych.</footnote>
narodu z osób, które dłań były synonimem choroby. Wobec „wartościowych” obywateli ograniczano stosowanie pestycydów, tytoniu, azbestu, jak również zachęcano ich do zdrowej diety wegetariańskiej (Esposito, 2015, s. 131). Wszystkie te działania miały zmniejszyć liczbę zachorowań na nowotwory oraz inne choroby. Osoby drugiej kategorii okazały się dla ówczesnej medycyny niemieckiej jedynie obiektem eksperymentów. Jedną z substancji którą testowano na więźniach obozu Auschwitz był fenol, który wstrzykiwano więźniom wprost do komory serca w celu zadania szybkiej śmierci. Na więźniach testowano także między innymi szczepionkę przeciwko durowi wysypkowemu. W tym celu nazistowscy medycy sztucznie zakażali durem plamistym więźniów obozu (Skorut, 2011, s. 531). Doktor Josef Mengele, który prowadził badania na temat bliźniactwa, swoje doświadczenia rozpoczął od testów na dzieciach cygańskich. Długie i wyczerpujące eksperymenty kończyły się w przypadku „badań” Mengele zadaniem dzieciom śmierci (Skorut, 2011, s. 531). Celem lekarzy w III Rzeszy nie było bowiem zdrowie jednostek ją zamieszkujących, a zdrowie „ciała narodu”. W tym kontekście antysemityzm i inne formy przestały jawić się jako kwestie światopoglądowe, a przyjęły formę wyższej konieczności utrzymania czystości i bezpieczeństwa.

Ostatnim etapem nazistowskiej biopolityki była masowa eksterminacja. Ludobójstwo jest najbardziej radykalnym działaniem inżynierii społecznej wpisującym się w nurt działań tanatopolitycznych. Zygmunt Bauman w swojej narracji porównał mechanizm politycznej eksterminacji do ogrodnika, który jako symbol władzy centralizowanej wyrywa chwasty w ogrodzie, tak aby ów ogród pozostał bez „niezdrowej tkanki” (Madajczyk, 2017, s. 262). Takim działaniem dla narodowych socjalistów było zorganizowanie obozów koncentracyjnych i dokonywanie w nich morderstw na masową skalę. Ten wymiar okrucieństwa dla wielu badaczy stał się symbolem zniewolenia i całkowitej biologizacji polityki. Dla Ervinga Goffmana (2011) owe obozy koncentracyjne były szczególnym przykładem instytucji totalnych<fnref n="11" />, a dla Giorgio Agambena stanowiły paradygmat nowoczesności. Wskazywał on, że obóz jest miejscem wyjątku, przestrzenią, w której zawieszone zostaje prawo, a mieszkańcy zamieniają się w „nagie życie” (2008b, s. 234–235). W obozach zagłady w czasie II wojny światowej zginęło kilka milionów ludzi właśnie dlatego, że odebrano im ich człowieństwo.

Realizowana przez Adolfa Hitlera tanatopolityka, była więc zwieńczeniem działań biopolitycznych, zmierzających do zachowania „czystości rasy” i „zdrowia narodu”. Wszelkie praktyki zastosowane przez narodowych socjalistów były realizacją koncepcji biologii państwa. Realizacja celów Hitlera odbywała się stopniowo – od segregacji, po-przez eugenikę oraz eutanazję, aż do całkowitej eksterminacji „podludzi”. Przywódcom

<footnote n="11">¹¹ „Miejsce pobytu i pracy znacznej liczby osób znajdujących się w podobnej sytuacji, odciętych na jakiś czas od reszty społeczeństwa i prowadzących sformalizowany tryb życia” (Goffman, 2011).</footnote>
III Rzeszy udało się przeprowadzić stopniowo proces dehumanizacji i mordowania, po-
nieważ skutecznie wytworzyli w ludziach przekonanie o wyższości rasy aryjskiej oraz
zatarli granice pomiędzy tym, co biologiczne a tym, co polityczne.

„Nowy człowiek” sowiecki

Radzieccy ideolodzy, podobnie jak w reżimie narodowosocjalistycznym, wykorzysty-
wali biologię i technologię do udoskonalania człowieka. Bazą teoretyczną dla stalinow-
skiej koncepcji ulepszania człowieka była antropologia marksistowska. Owa teoria
neguje niezmienność natury ludzkiej, a zatem stanowi podstawę ideową dla konstruk-
tywizmu społecznego. W XX-wiecznej Rosji wielu naukowców pochylało się nad pro-
blemem „jakości” człowieka, bazując na różnorodnych odłamach nauk
przyrodniczych<fnref n="12" />. To właśnie splot owych dziedzin wiedzy z polityką stworzył podwa-
liny dla radzieckiej teorii biopolitycznej.

Najłagodniejszą formą radzieckiej ingerencji w człowieczeństwo było kształtowa-
nie idealnego ciała dla idealnego człowieka (Blecharczyk, 2016). Propagowanie wzor-
ców ciała „nowego człowieka” odbywało się z użyciem różnorodnych oddziaływań
kulturowych. Człowiek wraz z jego wszystkimi predykatami podporządkowany miał
zostać społeczeństwu socjalistycznemu. Z tego powodu dla władz sowieckich tak
istotne było zarządzanie ciałem, seksualnością oraz rodziną. Dodatkowo kontrola roz-
rodczości dałaby możliwość skuteczniejszej realizacji wielkich radzieckich przedsię-
wzięć politycznych. Aleksandr Sieriebrowski w artykule pt. *Ludzka genetyka i eugenika
w społeczeństwie socjalistycznym* proponował masową akcję zapładniania kobiet przy
wykorzystaniu metod stosowanych w hodowli bydła czy koni (Ings, 2017, s. 166). Tym
samym – jego zdaniem – mężczyźni byliby zdolni do spłodzenia około 1000 dzieci, co
doprowadziło by do „realizacji planu pięcioletniego w dwa i pół roku” (Ings, 2017,
s. 166). Realizacja komunistycznych planów polityczno-ekonomicznych stała się zatem
skutecznym pretekstem dla zastosowania na masową skalę różnorodnych technik inży-
nierii społecznej.

Biopolityka w Związku Radzieckim opierała się więc na idei „nowego człowieka”. O ile w III Rzeszy praktyki biopolityczne służyły „oczyszczeniu” narodu niemieckiego z ludzi doń nienależących, o tyle w ZSRR celem owego podporządkowania biologii interesom politycznym było udoskonalenie samych Rosjan. O koncepcji radzieckiego *Übermenscha* pisał m.in. Lew Trocki, który w roku 1922 stwierdził:

Życie, nawet czysto fizjologiczne życie, stanie się kolektywnym eksperymentem. Ludzkość, skostniały gatunek Homo sapiens, znów będzie podlegała radykalnej rekonstrukcji

<footnote n="12">¹² Za przykład może posłużyć chemik Władimir Wiernadski, który zestawiał ze sobą przekształcenia zachodzące na Ziemi z przekształceniami człowieka, jak również Aleksiej Gastiew, który człowieka przedstawiał jako maszyną posiadającą silnik, sprężyny czy regulatory. Ťw inżynier stworzył pojęcie biomechaniki.</footnote>
[...] Człowiek postawi przed sobą cel [...] wznieść się na nowy poziom – by stworzyć wyższy typ socjobiologiczny lub – jak kto woli – nadczłowieka [Übermensch]. (Ings, 2017, s. 415)

Aby koncepcja radzieckiego nadczłowieka mogła się ziścić, konieczne było prowadzenie własnych badań nad eugeniką. W odróżnieniu od eugeników III Rzeszy w ZSRR panował sceptycyzm w odniesieniu do tzw. eugeniki negatywnej, czyli segregacji czy sterylizacji. Naukowcy amerykańscy, niemieccy i skandynawscy widzieli w takich praktykach lek na „choroby społeczne”, zaś radzieccy ograniczali się do promocji selektywnego rozmnażania czy wspierania dzieci nieobciążanych żadnymi wadami genetycznymi (Krementsov, 2011, s. 61–92). W oparciu o teorię Jean-Baptiste de Lamarcka mówiącą o zmienności gatunku, wynikającej z postępowania w ciągu życia (Lamarc, 1960), eugenicy radzieccy uważali, że społeczna i biologiczna jakość życia ma wpływ na rozwój jednostki. Tym samym uznano, że grupą społeczną, która powinna przekazywać geny potomstwu, jest inteligencja. To ona bowiem poprzez swoje osiągnięcia ulepszała materiał genetyczny dla przyszłych pokoleń.

Problemem, jaki napotkało środowisko radzieckich eugeników, był jednak Józef Stalin. W przeciwieństwie do Hitlera nie wspierał on badań nad eugeniką, którą uważał za „naukę berżuazyjną”. Z tego powodu w roku 1930 zlikwidowane zostało Rosyjskie Towarzystwo Eugeniczne i wydawane przez nie czasopismo. Przykładem ataku władz radzieckich na środowisko genetyków i eugeników była sprawa Nikołaja Kolcowa, którego oskarżano o propagowanie teorii faszystowskich. Był on autorem słów:

> Eugenice przyświeca szczytny ideał, który także nadaje sens życiu i jest wart najwyższych poświęceń: stworzenie – poprzez świadomą pracę wielu pokoleń – ludzkiej istoty wyższego typu, wszechmocnego władcy przyrody i twórcy życia. Eugenika to religia przyszłości, która czeka na swoich proroków. (Ings, 2017, s. 155)

Sama nauka w ZSRR stała się praktycznym narzędziem służącym realizacji założeń ideologii marksistowskiej. Prowadzona w latach 30. stalinizacja nauk przyrodniczych doprowadziła do tego, że przestały one wyjaśniać historię świata organicznego, a w zamian stały się „twórczym, skutecznym środkiem systematycznego opanowania żywej przyrody, uczynienia z niej narzędzia służącego praktycznym potrzebom” (Łysenko, 1950, s. 37). Teorie Trofima Łysenki zostały uznane za oficjalną naukę w ZSRR. Uważał on, że przy odpowiedniej kontroli i modyfikacji można przekształcić jeden gatunek w inny – tym samym odrzucone zostały zarówno teorie Darwina, jak i Mendla. Oficjalna instytucjonalizacja łysenkowskiej biologii i genetyki nastąpiła wraz z wygłoszeniem i opublikowaniem *Sytuacji w nauce biologicznej* podczas konferencji zorganizowanej przez Leninowską Wszechwładzę Ludową (Bardziński, 2013, s. 65). Łysenko uważał także, że jakość roślin zależy od ich uprawy, a zatem o jakości człowieka będzie świadczyło jego ukształtowanie przez społeczeństwo. Bazując na takich założeniach teoretycznych, ów biolog promował postawę wychowania nowego, lepszego człowieka (Bardziński, 2013, s. 66).
Praktyczne implikacje łysenkowskich teorii służących wychowaniu nowego człowieka możemy w ZSRR zaobserwować w wielu obszarach – począwszy od polityki demograficznej i edukacyjnej, poprzez naukowe i pseudonaukowe eksperymenty, aż po system obozów pracy przymusowej – GUŁAG. Polityka demograficzna zakładała, że grupy wspólnotowe można w dowolny sposób łączyć bądź dzielić (Troebst, 2012, s. 242–243). Tym samym Stalin wykorzystywał etnopolitykę do indygenizacji (ulokalnienia), aby uzyskać dla narodu sowieckiego wymierne korzyści. Analogicznym celom przeznaczone były przesiedlenia i przymusowe asymilacje. Skoro bowiem na kształtowanie człowieka ma wpływ całokształt środowiska zewnętrznego, logiczna stała się państwowa kontrola nad narodami, grupami etnicznymi czy grupami społecznymi.

Drugim ważnym elementem zmierzającym do ukształtowania nowego człowieka były pseudonaukowe eksperymenty mające usprawnić techniki eugeniki pozytywnej. Nowy człowiek radziecki miał zostać ukształtowany za pomocą metod sztucznego zapłodnienia i zorganizowanej przez państwo psychologicznej transformacji. Jedną z najbardziej spektakularnych radzieckich prób uzyskania empirycznej wiedzy na temat praw rządzących dziedzicznością gatunkową był tzw. projekt hybrydyzacji ludzi i małp za pomocą sztucznego zapłodnienia (Bardziński, 2013, s. 70). Projekt doktora Iwanowa zakładał dwa główne elementy – zapłodnienie szympansic ludzkim nasieniem oraz zapłodnienie kobiet nasieniem szympansów. Skrzyżowanie człowieka z małpą było jedynie pewnym nieudanym eksperymentem, jednakże sam fakt poszukiwania genetycznej krzyżówki, która przyniosłaby państwu radzieckiemu korzyści w postaci istoty silniejszej niż przeciętny człowiek jest projektem biopolitycznym bardzo wątpliwym etycznie.

Szczególną formą radzieckiego terroru, podobnie jak w reżimie narodowosocjali-
stycznym, były obozy koncentracyjne. Owo biopolityczne miejsce odosobnienia i de-
humanizacji zostało na grunt sowiecki przeniesione jeszcze przez Włodzimierza
Lenina. W sierpniu 1918 roku zlecił on osadzenie w obozie koncentracyjnym buntują-
cych się chłopów guberni penzeńskiej, popów i białogwardyjskich oficerów (Kalbar-
czyk, 2009, s. 13–14). Celem systemu łagrów stało się przyuczanie więźniów do pracy
i wychowywanie jako twórczych i skutecznych robotników. W roku 1929 władze ZSRS
przyjęły Regulację o sowieckich obozach pracy, zgodnie z którą skazani na karę powy-
żej 3 lat pozbawienia wolności mieli być wysyłani do łagrów, by tam „budować dzieło
komunizmu”. Tu uwidacznia się drugi element biopolitycznego wymiaru obozów so-
wieckich. O ile w III Rzeszy obozy były głównie elementem eugeniki negatywnej,
o tyle w ZSRS oraz w ZSRR miały na celu „usprawnić” budowę państwa komunistycz-
nego, poprzez „naprawę ludzi” oraz samoutrzymywanie się skazanych.

Za czasów Józefa Stalina system obozowy rozrastał się w bardzo szybkim tempie. Cele ekonomiczne polegające na budowie państwa komunistycznego zostały niejako przykryte przez akcje „obrony społecznej”. Na początku lat 30. rozpoczęła się czystka skierowana przeciwko ludziom niedopasowanym do tworzonego porządku społecznego. NKWD mogło zawieszać dowolne prawa obywatelom sowieckim, powołując się
na dobro państwa (Naimark, 2020, s. 99). Tym samym, podobnie jak w przypadku III Rzeszy, powstał katalog „ludzi aspołecznych”, którzy zostali wypchnięci poza margins społeczeństwa. „Szkodnikami społecznymi” w stalinowskiej Rosji nazywano m.in. kułaków, nędzarzy, duchownych, bezdomnych czy prostytutki (Naimark, 2020, s. 99). Represyjny system Stalina doprowadził w konsekwencji w latach 30. do zesłania do łagrów ponad 2 milionów kułaków, z czego setki tysięcy zmarło z głodu, chorób i skrajnego ubóstwa (Naimark, 2020, s. 102).

Reżim sowiecki, choć postawił sobie inne cele niż narodowosocjalistyczny, to stosował podobne metody ich realizacji. Idea „nowego człowieka” jako projektu biopolitycznego stanowiła w ZSRR usprawiedliwienie dla terroru oraz eksterminacji ludzi. Nauki przyrodnicze podporządkowane władzom reżimu wzmagały poczucie realności koncepcji ulepszenia człowieka poprzez odpowiednie korekty. Tym samym biologizacja polityki stworzona w oparciu o założenia antropologii marksistowskiej miała przynieść wymierne korzyści państwu. Podobnie jak w III Rzeszy, wprowadzono katalog „szkodników”, którzy podlegały mieli korekcie bądź eksterminacji dlatego, że przeszczadzali w budowie wyimaginowanej utopii komunistycznej. Reżim sowiecki pokazuje, jak niebezpieczne jest zawłaszczenie przez państwo nauki, jak również, do czego mogą prowadzić zgubne idee „ulepszania człowieka”<fnref n="13" />.

## Projekty polityczne kosztem życia w ChRL

Teoretyczne podstawy chińskich procesów kontroli i regulacji społeczeństwa, podobnie jak w przypadku reżimu sowieckiego, bazowały na teoriach marksistowskich. Mao Zedong uważał, że problemy państwa wynikają z antagonistycznego nastawienia klasy burżuazyjnej i robotników, a zatem aby uzdrowić państwo, należało reedukować bądź eksterminować przeszkadzające w rewolucji socjalistycznej klasy „wyzyskujące” (Zedong, 1959). Mao Zedong, aby osiągnąć założony ideał państwa socjalistycznego,三分iał ukształtować człowieka „właściwie myślącego”, wykorzystując różne praktyki inżynierii społecznej, jak i bardziej radykalne oddziaływania tanatopolityczne. Ponadto ów projekt nowoczesnego – także w sferze infrastrukturalnej – kraju opartego na ustroju komunistycznym był uzasadnieniem dla „poświęcania” życia ludności. Wielkie projekty budowlane i polityczne Mao przedkładał nad życie jednostek, tym samym doprowadzając do humanitarnej katastrofy. Należy jednak zwrócić uwagę na podstawową różnicę w myśleniu Mao Zedonga i Stalina czy Hitlera. Przywódcy ZSRR i III Rzeszy

<footnote n="13">¹³ Idee ulepszania człowieka sprzężone z oddziaływaniami biopolitycznymi są niezwykle poważnym i aktualnym problemem. Wraz z rozwojem biotechnologii, nanotechnologii i medycyny, zwiększa się bowiem katalog potencjalnych oddziaływań biowładzy, a zatem możliwości „korekcji” człowieka. W XXI wieku owo ulepszanie człowieka ma bezpośredni związek z ideą transhumanizmu (zob. Sandel, 2020; Fukuyama, 2004).</footnote>
wykorzystywali życie dla „uszlachetniania” narodu, zaś Mao Zedong dla ulepszenia państwa.

Jednym z podstawowych zadań biopolitycznych, jakie postawił sobie Mao Zed-
ong, była kontrola rozrodczości i populacji. Początkowo przewodniczący ChRL był
zdania, że posiadanie przez państwo dużej liczby ludności jest rzeczą dobrą. Odrzucał
tym samym malthusiańskie<fnref n="14" /> teorie o tym, że nie da się powiększać produkcji rolnej tak
szybko, jak rośnie zaludnienie (Færøvik, 2018, s. 115). Mao wyznawał teorię odwrotną.
Uważał on bowiem, że wzrost produkcji i zamożności wiąże się ze wzrostem ludności,
a zatem im więcej rąk do pracy, tym więcej żywności i innych dóbr państwo jest w sta-
nie wyprodukować (Tomala, 2000, s. 179–180). To pronatalistyczne nastawienie spo-
wodowało bardzo szybki przyrost ludności w Chinach. Od roku 1949 do lat
osiemdziesiątych XX wieku populacja ChRL wzrosła z 500 milionów do 1 miliarda
(Tomala, 2000, s. 178). Tak szybki przyrost ludności, skorelowany z porażką Wielkiego
Skoku Naprzód oraz bombą demograficzną po „rewolucji kulturalnej”, zmusił Mao Ze-
donga do korekty działań w obszarze polityki demograficznej. W roku 1971 Rada Pań-
stwa wydała dyrektywę nr 51, w której pojawił się cytat z Mao: „Nie wolno tolerować
tego, by anarchia zwyciężyła w dziedzinie ludzkiego rozmnażania się. Dlatego należy
wprowadzić planowanie urodzeń” (Tomala, 2000, s. 182). W praktyce kontrola urodzeń
polegała na zachęcaniu do późnego wchodzenia w związki małżeńskie i posiadania ma-
łej liczby potomstwa, tym samym ograniczono wolność tworzenia rodziny, aby zapew-
nić pożądane przez państwo efekty.

Bardziej brutalnym przykładem prymu, jaki w ChRL wiodło państwo nad życiem, był stosunek Mao Zedonga do śmierci. 9 grudnia 1958 roku przewodniczący ChRL powiedział kierownictwu Komunistycznej Partii Chin, że „śmierć bywa korzystna, bo zwłokami można użyźniać ziemię” (Chang i Halliday, 2007, s. 438), a na zjeździe partii 17 maja 1958 roku w odniesieniu do ogólnoświatowej rewolucji zadeklarował, że: „Co najwyżej zginie trochę ludzi [...]. Śmierć połowy ludności – to już zdarzyło się w historii Chin kilka razy [...]. Najlepiej jeśli przeżyje połowa, trochę gorzej, jeśli jedna trzecia [...]” (Chang i Halliday, 2007, s. 438).

W podobnym tonie Mao wypowiadał się o wielkich projektach politycznych i bu-
dowlanych. Przygotowując się do Wielkiego Skoku Naprzód, a zatem do zwiększonej
produkcji stali czy budowy wielkich obiektów hydrotechnicznych, Mao stwierdził, że:
„Przy takiej pracy, podczas realizacji tych wszystkich projektów, niewykluczone, że
umrze połowa Chińczyków. Jeśli nie połowa, to jedna trzecia lub jedna dziesiąta – czyli
pięćdziesiąt milionów” (Chang i Halliday, 2007, s. 438).

<footnote n="14">¹⁴ Thomas Malthus jest uważany za jednego z twórców teorii biopolitycznych. Badał on związki zachodzące pomiędzy żywnością a populacją. Na podstawie obserwacji zauważył, że produkcja żywności ma tendencję do zwiększania się arytmetycznie, natomiast populacja wykazuje tendencję do naturalnego zwiększania się z (wyższą) szybkością geometryczną.</footnote>
Według szacunków śmierć w wyniku czteroletniej polityki Wielkiego Skoku poniosło od 10 do nawet 38 milionów ludzi<fnref n="15" />. Projekt polityczny Mao Zedonga doprowadził więc do największej klęski głodu w historii ludzkości. Justin Wintle (2002) podawał, że niedobory żywności były na tyle duże, że w niektórych regionach nawet szczury umierały z głodu. Założenia dotyczące rozwoju państwa poprzez drastyczne wzrosty produkcji oraz handel zbożem w okresie głodu doprowadził więc do humanitarnej katastrofy. Ludzie, którzy ponieśli śmierć w wyniku Wielkiego Skoku, byli w oczach przewodniczącego Mao mniej znaczący niż wskaźniki produkcyjne. Można zatem przyjąć, że w imię projektu politycznego dokonano dehumanizacji ludzi i uczyniono z nich „nagie życie”.

Podobnie jak w reżimie sowieckim i nazistowskim, tak i w Chińskiej Republice Ludowej szczególną formą biopolitycznego terroru były obozy. Mao Zedong organizując chińskie obozy pracy, wzorował się na sowieckich łagrach. Idea, jaka przyświecała twórcom chińskich obozów, także była analogiczna. Projekt obozowy polegał na tym, aby poprzez pracę oraz ciągłą indoktrynację przemienić zesłańców w „nowych ludzi”. Całą reformę nazwano *laodong gaizao*, czyli „reforma przez pracę” (Færøvik, 2018, s. 123). O tym, że więźniowie w obozach odbywają karę, miały także przypominać nie-ludzkie warunki: brak jedzenia, brak higieny oraz intymności. Do obozów w Chińskiej Republice Ludowej trafiały miliony ludzi, którzy zostali zdehumanizowani, a następnie poświęceni dla politycznych idei realizowanych przez Komunistyczną Partię Chin.

Reżim Mao Zedonga w dużej mierze korzystał z wzorów radzieckich. W obu przypadkach realizowano założenia tej samej ideologii, wzbogaconej jedynie o pewne lokalne elementy. Przewodniczący ChRL poprzez dehumanizację ludzi oraz uczynienie z nich trybików mających napędzić maszynę państwową, dopuścił się największego w historii XX wieku ludobójstwa. Szacuje się, że w wyniku (bio)polityki prowadzonej przez Mao Zedonga śmierć poniosło nawet 70 milionów ludzi.

## Podsumowanie

Próbując odnaleźć analogie pomiędzy opisywanymi w pracy reżimami, należy wskazać trzy podstawowe płaszczyzny analityczne: założenia ideologiczne, cele praktyk biopolitycznych oraz ich zakres i charakter. Porównując korzenie ideologiczne biopolitycznego terroru w poszczególnych państwach, można wyróżnić dwa główne nurty. Reżimy komunistyczne (ZSRR i ChRL) bazowały na założeniach ideologii marksistowskiej, która uznawała konstruktywistyczne ujęcie ludzkiej biologii, a zatem takie, które stwierdza, że człowieka można kształtować za pomocą oddziaływająń ekonomicznych

<footnote n="15">¹⁵ Oficjalne dane mogły zostać zniekształcone, ponieważ lokalni urzędnicy składający „przesadne raporty o śmierci” byli za to karani. Liczba zgonów może być w rzeczywistości znacznie większa.</footnote>
czy kulturowych. W reżimie narodowosocjalistycznym podstawę ideologiczną stano-
wiyły natomiast teorie rasistowskie. Owo rozróżnienie oznacza, że cele zastosowania
praktyk biopolitycznych także będą rozbieżne.

W kontekście celów poszczególnych reżimów należy wskazać, iż punktem współ-
nym dla wszystkich państw było „ulepszenie”. W tym miejscu jednak uwidacznia się
także podstawowa różnica pomiędzy nimi – dla III Rzeszy i ZSRR to „ulepszenie” od-
nosić się miało do narodu, natomiast w ChRL – do państwa. Ten pozornie niewielki
szczegół miał jednak ogromny wpływ na charakter stosowanych przez władzę reżimów
praktyk biopolitycznych. W III Rzeszy i ZSRR należało pozbyć się bądź reedukować
„chorą tkankę” narodu. W ChRL pod rządami Mao Zedonga biopolityczny terror zwią-
zany był natomiast z prowadzonymi na szeroką skalę pracami infrastrukturalnymi czy
też projektami politycznymi. O ile więc w III Rzeszy i ZSRR „nagim życiem” uczy-
niono wybrane grupy społeczne, o tyle w ChRL owym „nagim życiem” byli de facto
wszyscy obywatele.

Pomimo różnic w założeniach ideowych i celach reżimów, praktyki XX-wiecz-
nych reżimów totalitarnych były bardzo podobne. W każdym z opisywanych państw
budowano obozy koncentracyjne oraz obozy pracy. We wszystkich państwo realizo-
wało tzw. biopolitykę populacji, czyli regulowało rozrodczość. W każdym z reżimów
prowadzono także nieetyczne eksperymenty medyczne na ludziach. Ponadto należy za-
znaczyć, że tym, co umożliwiło tego rodzaju działania zarówno w III Rzeszy, ZSRR,
jak i CHRL, był opisywany przez Foucaulta splot władzy z wiedzą, a zatem podporząd-
kowanie nauki dominującej ideologii politycznej. Potwierdzona została więc hipoteza,
iż teorie biopolityczne (zarówno organicystyczne, jak i rasistowskie) zostały wykorzy-
stane przez reżimy totalitarne XX wieku do usprawiedliwiania przemocy i terroru.

Analiza działań reżimów totalitarnych XX wieku pokazuje, jak niebezpieczny jest splot biologii z polityką oraz jak ważny jest prym życia nad polityką. Wszelkie zakusy władzy powinny więc być ograniczane przez ludzką biologię, która owo życie także obejmuje. Ważne jest, aby dostrzegać proces, który prowadzi do dehumanizacji ludzi i umieć go powstrzymywać, aby nie powtórzyły się tragedie, do których doszło w XX wieku.

BIBLIOGRAFIA

1. Agamben, G. (2008a). *Co zostaje z Auschwitz?*. Wydawnictwo Sic!.

2. Agamben, G. (2008b). *Homo sacer – suwerenna władza i nagie życie*. Prószyński i S-ka.

3. Bardziński, F. (2013). The Concept of the 'New Soviet Man' As a Eugenic Project: Eugenics in Soviet Russia after World War II. *Ethics in Progress, 1*(4), 57–81.
https://doi.org/10.14746/eip.2013.1.5

4. Blecharczyk, K. (2016). Ciało w służbie socjalizmu. Cielesność i życie intymne w pierwszym dziesięcioleciu istnienia Związku Radzieckiego. *Tematy z Szewskiej, 2*(16), 108–119.

5. Chang, J., Halliday, J. (2007). *Mao*. Albatros.
6. Esposito, R. (2015). Nazizm i my. W: Pojęcia polityczne. Wspólnota, immunizacja, biopolityka (125–138). Universitas.

7. Færøvik, T. (2018). Mao – cesarstwo cierpienia. Prószyński i S-ka.

8. Foucault, M. (1998). Nadzorować i karać: narodziny więzienia, tłum. Tadeusz Komentant. Wydawnictwo Aletheia.

9. Foucault, M. (2000). Historia seksualności: wola wiedzy, tłum. B. Banasiak, T. Komentant, K. Matuszewski. Czytelnik.

10. Fukuyama, F. (2004). Koniec człowieka. Konsekwencje rewolucji biotechnologicznej, tłum. B. Pietrzyk. Wydawnictwo Znak.

11. Goffman, E. (2011). Instytucje totalne. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

12. Hitler, A. (1992). Mein Kampf. Wydawnictwo Werset.

13. Ings, S. (2017). Stalin i naukowcy. Wydawnictwo Agora.

14. Kalbarczyk, S. (2009). GUŁag: niewolnictwo XX wieku. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, 4(99), 11–23.

15. KKRzN. (1871). Kodeks Karny Rzeszy Niemieckiej z dnia 15 maja 1871 roku z późniejszymi zmianami i uzupełnieniami po rok 1918 wraz z ustawą wprowadzą do kodeksu karnego dla Związku Północnoniemieckiego (Rzeszy Niemieckiej) z dnia 31 maja 1870 roku, Przekład urzędowy Departamentu Sprawiedliwości Ministerstwa byłej dzielnicy Pruskiej, Poznań 1920.

16. Krementsov, N. (2011). From “Beastly Philosophy” to Medical Genetics: Eugenics in Russia and the Soviet Union. *Annals of Science*, *1*(68), 61–92.
https://doi.org/10.1080/00033790.2010.527162

17. Krzyżanowski, P. (2017). Trzecia Rzesza wobec Romów i Sinti – w kręgu rasizmu i ludobójstwa. Rocznik Polsko-Niemiecki, 25(2), 11–32.
https://doi.org/10.35757/RPN.2017.25.14

18. Lamarc, J.B. (1960), *Filozofia zoologii*. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

19. Lemke, T. (2010). *Biopolityka*. Wydawnictwo Sic!

20. Łysenko, T. (1950). *O sytuacji w biologii*. Instytut Wydawnictw Rolniczych.

21. Madajczyk, P. (2017). Marzenie o narodzie doskonałym – między biopolityką a etnopolityką. Instytut Studiów Politycznych PAN.

22. Moskal M. (2016). Ideologiczne implikacje praktyk konfesyjnych – filozofia polityki Michela Foucault w kontekście interpretacji anglosaskiej. *Zoon Politikon*, 7, 343–366.

23. Mróz, L. (2000). Niepamięć nie jest zapomnieniem. Cyganie-Romowie a Holocaust. Przegląd Socjologiczny, 49(2), 89–114.

24. Musiał, S. (2012). Historyczne i ideologicznopolityczne źródła nazistowskiego Projektu „Neue Europa” i jego realizacja w Europie Środkowo-wschodniej. *Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych*, 3, 27–48.

25. Musielak, M. (2008). Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945). Wydawnictwo Poznańskie.

26. Müller, J. (2003). Ausgrenzung der Homosexuellen aus der „Volksgemeinschaft“ – Die Verfolgung von Homosexuellen in Köln 1933–1945. Duisburg Universität.

27. Naimark, N. (2020). Ludobójstwa Stalina. Instytut Pileckiego.

28. Pospiszyl, M. (2019). Biologia Hitlera. Dociekania, 2, 303–316.
https://doi.org/10.18318/td.2019.2.22

29. Potulski, J. (2011). Wprowadzenie do geopolityki. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

30. Sandel, M. (2020). Przeciwko udoskonalaniu człowieka. Etyka w czasach inżynierii genetycznej, tłum. O. Siara. Wydawnictwo Naukowe PWN SA.

31. Skorut, J. (2011). Refleksje na temat monografii Ernsta Klee „Auschwitz. Medycyna III Rzeszy i jej ofiary”. Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi, 33, 529–535.
32. Tomala, K. (2000). Rozwój demograficzny Chin w XX wieku. *Dzieje Najnowsze, 32*(1), 177–192.

33. Troebst, S. (2012). Komunistyczne konstrukcje narodu: Indygenizacja, przymusowa asy- milacja/przymusowe przesiedlenia, separatystyczny nation building oraz ponadnarodowe koncepcje. W: P. Madajczyk i P. Popieliński (red.), *Inżynieria społeczna. Między totali- tarną utopią a cząstkowym pragmatyzmem* (242–251). Instytut Studiów Politycznych PAN.

34. Wintle, J. (2002). *History of China, The Rough Guide Chronicle*. Penguin Books Ltd.

35. Zaremba Bielawski, M. (2011). *Higieniści. Z dziejów eugeniki*. Wydawnictwo Czarne.

36. Zedong, M. (1957). *O właściwym traktowaniu sprzeczności w łonie ludu*. Książka i Wie- dza.