# Anıt Olmak: Karabel Kabartmasının Birden Fazla Kimliği

Néhémie Strupler

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

## To cite this version:

Néhémie Strupler. Anıt Olmak: Karabel Kabartmasının Birden Fazla Kimliği. Melis Uzdurum; Sera Yelözer; Ece Sezgin. Arkeolojide Kimlikler/Identities in Archaeology, Ege Yayınları, pp.323-344, 2023, 9786258056648. hal-04697844

HAL Id: hal-04697844

https://hal.science/hal-04697844v1

Submitted on 19 Sep 2024

HAL is a multi-disciplinary open access archive for the deposit and dissemination of scientific research documents, whether they are published or not. The documents may come from teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est destinée au dépôt et à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d'enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.

<figure><img src="image_2.png" /></figure>
# ANIT OLMAK: KARABEL KABARTMASI'NIN YÜZLERİ

Being a Monument: The Multiple Identities of the Karabel Relief

Néhémie STRUPLER*

* Institut für Wissensgeschichte des Altertums, Freie Universität Berlin. E.posta: nehemie.strupler@fu-berlin.de

Citation: Strupler, Néhémie. "Anıt Olmak: Karabel Kabartması'nın Yüzleri [Being a Monument: The Multiple Identities of the Karabel Relief]". In Arkeolojide Kimlikler/Identities in Archaeology, edited by Melis Uzdurum, Sera Yelözer, and Ece Sezgin, 323–44. Istanbul, Ege Yayınları, 2023.

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

## ARKEOLOJİDE KİMLİKLER / IDENTITIES IN ARCHAEOLOGY
TAG - Türkiye Toplantısı Bildirileri 3

Yayına Hazırlayanlar:
Melis Uzdurum – Sera Yelözer – Ece Sezgin
[323. sayfa başlıyor]

ANIT OLMAK:
KARABEL KABARTMASI'NIN YÜZLERİ

Being a Monument: The Multiple Identities of the Karabel Relief

Néhémie STRUPLER*

* Institut für Wissensgeschichte des Altertums, Freie Universität Berlin. E.posta:
nehemie.strupler@fu-berlin.de

ÖZET

Kamusal alandaki anıt yapıların rolü ve belleğimizdeki yeri günümüzde hararetli bir şekilde tartışılmakta ve bu yapıların değerlendirilebilmesi için bağlamlarının günümüze uyarlanması gerektiği vurgulanmakta. Anıtlar sadece yapıldıkları zaman değil, insanların toplumsal yaşamlarına eklendikleri karmaşık süreçlerle birlikte yaratılmış olurlar. Bu nedenle, anıtların incelenmesinde sadece yaratıldıkları bağlama odaklanılmamalı, aynı zamanda insanların nasıl, nerede, ne zaman ve neden bu anıtlarla etkileşimde bulundukları da dikkate alınmalıdır. Buna rağmen, arkeolojik araştırmalar genellikle bir anıtın keşfinden yorumlanmasına kadar geçen süreçteki çok katmanlı kimliğiyle sınırlı kalmıştır. Bu çalışmada, bu noktaya dikkat çekmek ve bir yapının anıt haline gelme sürecini araştırmak amacıyla Türkiye'deki Karabel Kaya Kabartması figürü üzerine bir vaka çalışması gerçekleştirililmektedir. Bu çalışma sıklıkla birbiriyle çelişen farklı bakış açılarını kullanarak, merak, tartışma ve verilen hasarlarla işaretlenmiş daha karmaşık ve çoklu bir anıt anlatısı önermektedir.

Anahtar Kelimeler: Miras, anıt, toplumsal arkeoloji, ikonoklazm, Hititler

ABSTRACT

The role and memory of monuments in public space are currently being hotly debated, highlighting the need for contextualization in the present to enable the public to appreciate or critique them. Monuments are not simply created when they are crafted, but rather are the results of complex processes that occur when they are integrated into the social life of people. Therefore, the study of monuments should not only focus on the context of their creation, but also on how, where, when, and why people interacted
[324. sayfa başlıyor]

with them. Despite this, archaeological research has only marginally addressed the multi-layered identity of a monument from its discovery to its interpretation. To address this point and investigate the process of becoming a monument, a case study of the rock relief figure of Karabel (Turkey) is proposed. It captures different, often contradictory, perspectives that coexist to suggest a monument of greater complexity and plurality, marked by wonder, debate, and damage. Keywords: Heritage, monument, public archaeology, iconoclasm, Hittites

## Giriş

“Otuz üç yüzyıl boyunca yıkılıp bozulmalara karşı dayanmış olan bir anıtı gözlemlemek gerçekten öğreticidir, ama daha da önemlisi, bu zaman diliminde onu yok etmek için ortaya konmuş insani tutkuları onun boşa çıkarmış olmasıdır. Bu, tarihin kesin doğrularını ve asla sarsılmayacak gerçeklerini belirlemede bu tür kalıntıların sunduğu olanakların bir örneğidir.” (Lennep, 1870, s.322’den Türkçe’ye çevrilmiştir)

Cherry, “anıtların öte dünya yaşamları (afterlives) olduğunu” iddia etmekte ve anıtların insanların sosyal hayatıyla nasıl ilişkilendiğini, insanların gözlem, resim, fotoğrafçılık, film, yeniden yapma, yeniden kullanma veya hasar verme gibi yollarla onlarla nasıl etkileşime girdiklerini araştırmayı önermektedir (Cherry, 2013, s.1). Buradaki “öte dünya yaşamı” terimi, bir anıtın yaratılmasıyla daha sonra insanlarla etkileşime girdiği zaman arasındaki kültürel değişimi vurgulamak için kullanılmıştır (Rojas & Ben-Dov, 2021, s.1). Ancak, Simone de Beauvoir’ın ünlü sözünü uyarlayacak olursak, anıtlar, yapıldıkları zaman doğmazlar, zamanla anıt haline gelirler. Anıtlar, ancak başkalarının ilgi nesnesi olduklarında var olurlar (Oxford Reference, 2021). Bu nedenle, anıtlar sadece insanların toplumsal yaşamlarına değdiklerinde “canlı” olurlar. Anıtlar, yaratıldıkları dönemin anıt yapma motivasyonunu anlamak amacıyla veya bir mücadele ve propaganda aracı olmaları nedeniyle çeşitli disiplinlerce geniş çapta ele alınmıştır (Nora vd., 1998). Yanı sıra, anıtlara atfedilen anlamların ve hafizanın değişkenliği ve değişime açıklığı da oldukça tartışılmıştır (Osborne, 2017). Bir anıtın fiziksel yıkımı sıklıkla “ikonoklazm” olarak adlandırılmaktadır. Farklı motivasyonlara sahip, farklı dönemlere tarihlenen ve farklı bölgelerde gerçekleşen birçok ikonoklazm örneği belgelenmiştir (Clay, 2012; Gamboni, 1997; Spicer, 2017). Son on yılda, antik anıtların tasarlanma ve inşa edilmesinden günümüzdeki keşiflerine dek insanların bu anıtlarla nasıl etkileşime geçtiklerini belgelemek için de önemli bir çaba sarf edilmiştir (Ben-Dov & Rojas, 2021). Ancak, yakın geçmişte insanların ve toplulukların anıtlarla etkileşimi çok az çalışmaya konu olmuş durumdadır (Rojas & Ben-Dov, 2021, s.23-24). Bu araştırma türünde anıtlar, yazılı veya arkeolojik kayıtlarda takip edemediğimiz toplumsal ve bireysel kimlikleri okuyabileceğimiz mihenk taşları niteliğindedir. Varlıklarıyla geçmişi hatırlatan anıtlar günümüzde etkilerini sürdürmeyi amaçlar, ancak gelecekte de yorumlanmaya devam ederler. Nesnelerin üretim süreçlerinin toplumsal değer ve anlam yaratmadaki rolünü tartışan Costin (1998), antik zanaatkarlığın incelenmesi yoluyla hem zanaatkar kimliğinin ve bu kimliğin oluşmasında nesnelerin ve anıtların rolünün ele alınabileceğini hem de toplumsal, siyasal ve manevi güç/iktidar hakkında geniş bilgi
[325. sayfa başlıyor]

elde edebileceğimizi önermektedir (Costin, 1998). Bu çalışma da bir anıtın kimliğinin nasıl üretildiğini ve toplumsal olarak nasıl bir güç ve anlam yarattığını ortaya koymak için benzer bir yaklaşım benimsemektedir. Ancak, antik zanaatkarlığı incelemek yerine, “modern zanaatkarlık” olarak adlandırılabilecek başka bir şeye odaklanmaktadır: Batılı bilim insanları tarafından keşfedilmelerinden bu yana bu eserlerin nasıl tanımlandıkları sorusu. Amaç, anıtlara atfedilen kimliklerin kişisel dünya görüşlerimizi nasıl yansıttığını daha iyi anlamaktır. Bu noktada, Fabian'ın (1990, s.756) “[...] ötekini yapma biçimimiz kendimizi yapma biçimlerimizdir” savın-dan yola çıkarak “kimlik”ten bahsederken, kendimizi belirli gruplarla özdeşleştirme sürecini ve bu gruplara ait hissetme duygusunu, aynı zamanda bu gruplara ait olmayanları da dışlama sürecini ifade ediyorum. Hall, özdeşleştirme kavramını tartışırken iki yaklaşım arasında ayrım yapar. İlk yaklaşım “doğalcı (naturalist)” yaklaşımdır ve özdeşleşme diğer bir birey veya grubun özelliklerini paylaşmak olarak tanımlanır. İkinci yaklaşım olan “söylemsel yaklaşım (discursive approach)” ise özdeşleşmeyi söylemsel pratikler ve sembolik sınırların yaratılması yoluyla kimlik oluşturma süreci olarak görür (Hall, 1996, s.2-3). Bu çalışma, ilk olarak doğalcı yaklaşımla bir anıtın tarih yazımı içindeki farklı kimliklerini ele almaktadır. Daha sonra ise söylemsel yaklaşımla devam edilerek, kimlik, bir süreç olarak anlamaya çalışılmaktadır.

Metnin başındaki alıntı, Rahip Henry J. Van Lennep'in (1815-1879) biyografik anlatısından alınmıştır. Yazar, 1860'larda İzmir yakınlarında bulunan antik bir kabartma olan Karabel'in önündeyken hislerini böyle anımsar. Karabel, bu tarihten 20 yıl önce, 1840'ta Batılı bilim in-sanları arasında ün kazanmıştır. Van Lennep'in “tartışmasız tarihi gerçekler” ifadesi, tarihçi Herodot'un meşhur eseri Tarih'e atıfta bulunur. Bu eser, kabartmayı firavun Sesostris'in temsili olarak tanımlamaktadır (Lloyd, 1988, s.16-18, 313; West, 1992). Herodot, anlatısını genel bir tarihsel çerçeveye yerleştirmek (Haywood, 2021) ve ayrıca Sesostris'e dair gerçek ve güvenilir bir kanıt sunmak amacıyla (Rollinger, 2021; Sergueenkova & Rojas, 2017) Karabel'e Sesostris'in kimliğini atfetmektedir. Lennep ve çağdaşları için bu, geçmişe dair çekişmelerin sürdüğü rek-abetçi bir ortamda (Bahrani vd., 2011), Herodot'un uzak geçmişe ilişkin anlatılarının güve-nilirliğinin kanıtıdır (Wees, 2002). Lennep de anıtın varlığını ve Herodot'un atfettiği kimliği, kendi tanımına bir kanıt oluşturmak ve “yıkıcı etkilerin” yaşandığı 33 yüzyıllık geçmişle bir bağlantı kurmak için kullanır. Biz de bu çalışmada Karabel Kabartması'nın tarihini analiz ed-erken çeşitli tarihsel bağlamlarda nasıl yorumlandığına dair farklı yöntemleri inceleyeceğiz. Hitit, Greko-Romen ve modern Batı toplumları dahil olmak üzere birçok farklı dünyanın kesişiminde bulunan Karabel'in coğrafi konumu sayesinde, verilen kimliklerin zaman içinde nasıl yeniden ve yeniden değerlendirildiğini incelemek mümkün. Kabartmanın çeşitli ve birbiriyle çelişen bağlan-tıları, kurumsal, ideolojik, estetik ve milli arka planlar tarafından şekillendirilmiştir (Bohrer, 1998). Bu inceleme, özellikle Avrupalı bilim insanları tarafından keşfinden bugüne kadar olan süreçte, kabartmanın kimliğinin nasıl değiştiğine odaklanacaktır.

## Karabel'in Anıt Haline Gelme Süreci

Beauvoir, “birey ancak bir başkası dolayısıyla öteki olarak tanımlanabilir” demektedir (Beauvoir, 2011). Anıt olma süreci, anıtın toplumsal hayatın içinde olmasına bağlıdır. Karabel örneğinde, başlangıç noktası anıtın Batılı bilim insanları tarafından keşfedilmesidir, ki bu
[326. sayfa başlıyor]

keşif bugün geniş kabul gören kimliğini hala etkilemektedir (Strupler, 2023). Bilinmeyen bir geçmişten gelen bir anıtın keşfi, her zaman kimliği, tarihlendirilmesi veya anlamıyla ilgili tartışmaları tetikler. Yeni bir anıtın tanıtılması ve bilimsel ve toplumsal hayata eklemlenmesinde ilk adımlardan biri, izleyicilerin anıtın otantikliği konusunda ikna edilmesidir. Bu, keşif süreci vurgulanarak ve sunulan açıklamaların ve çizimlerin mümkün olduğunca doğru olduğu iddia edilerek yapılır.

Karabel ilk olarak 19. yüzyılın başlarında seyyahlar tarafından keşfedilmiştir (Kiepert, 1843; Lepsius, 1840, 1846; Texier, 1849; Kohlmeyer, 1983). Batılı bilim insanları tarafından ne zaman keşfedildiği konusu tartışmalı olsa da 1830'lardan itibaren seyahatnamelerde sıkça bahsedilmeye başlanmıştır. 1840'lara gelindiğindeyse, her makalenin, kabartmanın Batı dünyasında nasıl bilinir hale geldiğini açıklayarak başladığı görülmektedir. Bu noktada, bir bilgi iletim zinciri oluşturmanın önemli olduğu görülmektedir. Bu bilgi iletim zincirindeki bireysel bağlantıları tanımlamak yazarın yetkinliğini gösterir ve daha fazla ayrıntı sağlayarak önceki önermeleri düzeltmek onun bilgi seviyesini doğrular. Karl Lepsius, anıtın varlığını "ortaya çıkardığında", işe onu gören insanları ve nasıl bilgi edindiğini listelemeke başlamıştır (Lepsius, 1840). Sonrasında, kabartmayı çizimlerle belgelemek, anıtın gerçekliğini kanıtlamanın önemli bir yolu haline gelmiştir. İlk çizimin akademik bir toplantıda sunulmak üzere elde edilme süreci hayli karmaşıktır. Ancak, Karabel'in Hititlerin tarih yazımındaki yerinden dolayı, kimlik doğrulama sürecinde birçok ayrıntıya yer verilebilmiştir.

19. yüzyılda yaşamış, ünlü Alman Mısırbilimci ve dilbilimci Carl Richard Lepsius, Londra'da bulunduğu sırada antik bir kabartma hakkında bilgi edinir ve Ocak 1838'de bunu Paris'teki Alexander von Humboldt'a bildirir (Lepsius, 1846, s.271). Humboldt, Fransa'nın İzmir Konsolosluğunda mütercim olan de Nerciat'tan Paris'teki Société de Géographie aracılığıyla rölyefin bir çizimini ister. Talep daha sonra ikinci Küçük Asya seferine çıkmak üzere olan Fransız kaşif Charles Texier'e iletilir, o da 1839'da rölyefin çizimini yapar. Botanikçi Hippolyte François Jaubert ve haritacı Albay Pierre M. Lapie de kendisiyle birliktedir. Jaubert, ziyareti aşağıdaki şekilde anlatmaktadır (içerik uyarısı: metin yüksek oranda oryantal görüşleri yansıtmakta ve egzotik yazının birçok klişesine başvurmaktadır):

"Birkaç gün önce, Bay Humboldt'un isteği üzerine buradan yaklaşık 30 km uzaklıktaki Nif veya Nymphio yakınlarındaki bir anıtı verilen eksik bilgilere dayanarak aramamız istendi. Bu bölgeyi bir süre önce ziyaret etmiş olan bir İngiliz, Roma'daki arkeoloji topluluğuna bundan bahsetmiş [sic]; bu gezginin anlatımına göre, ormanın ortasında kayaya oyulmuş çok eski bir figürmüş aradığımız. Bu bilgiye dayanarak Nif'e gittik. Doğuya doğru giden yol, Sipil Dağları'ndan geçmekteydi. Oldukça köhne görünen ancak ilginç manzaraları olan kahvehanelerde iki kez durduktan sonra, Nif'e saat 11 civarında, köyün muhtarı da olan ağanın avlusuna geldik. Bizi çok nazikçe karşıladı; bir Türk'e göre oldukça eğitimli bir insandı ve köye tepeden bakan harap kaleyi Kserkses'in inşa ettiğini anlattı. Bu ülkede, gezginler yerel otoriteden gerekli belgeleri sağlarlar, ancak tabii ki konaklama masraflarını kendileri öderler. Bizim ev sahibimiz bir Yunanlıydı. Çeyrek saat içinde, tüm ev kullanımımıza açılmıştı bile. Dışarıda keyifli bir manzaranın karşısındaki halıların üzerinde oturduk. Ormanlık dağların eteğinde bulunan Nif, özellikle İzmir'i besleyen kiraz ağaçlarıyla ünlü bir tarım bölgesi. Buradan daha sulak bir kırsal bölge hayal etmek imkansız: böyle bir iklimdeki
[328. sayfa başlıyor]

hemfikirdir, ancak o dönemde bu konuda çok az bilgi mevcuttur. Texier, 1834'te Boğazköy ve Yazılıkaya'yı ziyaret ettiğinde, önemli bir keşif yaptığını anlamıştı. Ancak, kabartmaların bağlamı hakkındaki fikirleri, anıtı zorlukla yorumlayabildiğini açıkça göstermekte- dir. Ziyaretinden sonra, 15 Kasım 1834 tarihinde çiz- imleri ile Fransız hükümetine bir rapor gönderir (Rap- ports de l'Académie, 1837, s.7). Raporunda 1834 yazında "Boğazköy'de durduğunu ve yerli halkın an- latımlarına göre Prens Zizim'in sarayının, çarşıların ve konutu etrafına inşa ettiği kalelerin kalıntılarında oyulmuş bazı taşların bulunduğunu" yazar. Texier'in raporuna yorum yapan, Paris'teki Académie des in- scriptions et belles lettres Yazılıkaya kabartmalarıyla yakından ilgilenir. Komisyon, üzerinde hiçbir yazı izi olmayan bu oyulmuş figürlerin hiçbirinin adını bulma konusunda tarihin yardımcı olamayacağını kabul edip şu yorumu önerir:

<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Figure 1: Şekil 1: Texier'in 1839'da Karabel için yaptığı çizim (Texier, 1849).</figcaption></figure>

"Çizimleriyle birlikte verdiği açıklayıcı notlarda, Bay Texier, anıtın coğrafi konu- muna dayanarak, komşu ülkelerde yaşayan Amazonlar ile sık sık temas halinde olan Lökosurlar [Leucosyrians] adlı bir halkın eseri olduğunu varsaymaktadır. Savaşçı kadınların kraliçesi, maiyetiyle birlikte buraya yabancı bir prensle ittifak yapmak için gelmiştir. Biz [Akademi], Bay Texier'in açıklamasının bir kısmını memnuniyetle benimseyeceğiz, ancak tamamen kabul edemeyiz. Onun gibi, biz de sağ taraftaki duvarları kaplayan figürlerin kadın olduğuna inanıyoruz; ancak hiçbirı silahlı değil ve ayrıca, Amazonlar ve savaşçı faaliyetleriyle göçleri bizim görüşümüze göre, tar- ihten çok masal dünyasına aittir. Bir meslektaşımızın görüşüne göre, muhtemelen bu bir ilahlaştırmadır; Astarote, Astarte (doğurganlık tanrıçası), Asurların Venüsü, erdemli bir hükümdarı, halkının babasını ölümsüzlüğe çağırmaktadır. Bazılarına göre ise, üzerinde yazı olmamasına rağmen, anıt Semiramis'in zaferlerinden birini temsil etmektedir. Son olarak, alegorik yorumları terk edip doğu tarzındaki gelenek- lere şüpheyle yaklaşırsak, bu anıtla eski Frigya prensi ile Asurlardan sonra Asya'da hakimiyet kuran Med kralının kızı arasındaki bir evliliği, belki de bir buluşmayı temsil etmek istediklerini, tarihin sağladığı eksik bilgilere dayanarak iddia edebilir miyiz?" (Rapports de l'Académie, 1837, s.12-13; Texier, 1839, s.232'de yeniden basılmıştır ve buradan Türkçe'ye çevrilmiştir)<fnref n="2" />.

<footnote n="2">²Orijinal alıntı: "Dans les notes explicatives qui accompagnent ses dessins, M. Texier suppose, d'après la position géographique du monument, qu'il est l'ouvrage des Leucosyriens, peuple qui a eu de fréquents rapports avec les Amazones habitant les terres voisines de ce pays. C'est la reine de ces femmes belliqueuses, suivie de ces compagnes, qui vient ici contracter une alliance avec un prince étranger. Nous adopterons volontiers une partie de l'explication de M. Texier ; mais nous ne saurions l'admettre dans son entier. Nous croyons, comme</footnote>
[329. sayfa başlıyor]

Texier'in Yazılıkaya'daki kabartmayı çizerken ne düşündüğü hakkında bir tür spekülasyon ya-
pacak olursak (Şek. 2), Karabel için bir görsel ve kimlik sunarken Mısır firavunlarını tasvir
eden görüntülerden etkilendiği şüphesizdir (Şek. 1). Raporunda anıtın ona ilk bakışta Nahr el-
Kalb'deki Mısır kabartmasını hatırlattığını yazmıştır (Texier, 1849, s.304). Mısır tarzının etkisi
figürün orantısında, yüzün tasvirinde ve Mısır'a özgü "ikili taç" başlıkta açıkça görülmektedir.
Yazılıkaya örneğinde ise (Şek. 2), çizimler şematik ve hayali olsa da ayrıntılar gerçeğe çok daha
yakındır.

Bu tutarsızlıklar Texier'in çağdaşları ve sonraki meslektaşları tarafından hemen ve geniş çaplı eleştirilere uğramıştır. Ancak, sorun Texier'in genel sanatsal yeteneğiyle ilgili değildir. Aksine çizimi, gerçeği daha kolay anlaşılır bir hale getirmek için uyarlama yapması gerektiğini gösteriyor. Bu muhtemelen geçmişi daha açıklayıcı, daha kolay anlaşılır hale getirmenin bir yoluydu. Beklentileri karşılamak için kabartmayı Mısır tarzında temsil etmesi gerekiyordu. Daha sonra, Lepsius anıtı kendisi ziyaret ettiğinde, kabartmanın Herodot'un açıklamasıyla uyumlu olmasından dolayı Mısır kökeninden şüphe etmek için hiçbir neden olmadığını

<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>Figure 2: Şekil 2: Texier’in 1834’te Yazılıkaya için yaptığı çizim (Texier, 1839).</figcaption></figure>

<footnote>lui, que les figures qui couvrent les parois à droite sont des femmes cependant aucune d'elles, n'est armée, et
d'ailleurs les Amazones, leurs travaux guerriers, leurs migrations appartiennent, selon nous, plus à la fable
qu'à l'histoire. Ce serait plutôt, d'après l'opinion d'un de nos confrères, une apothéose; Astarote, Astarté, la
Vénus des Assyriens appelle à l'immortalité un monarque vertueux, père de ses sujets. D'autres y verraient
peut-être un des trophées de Sémiramis, malgré l'absence des inscriptions qui accompagnent ordinairement
les monuments attribués à cette reine. Enfin, si, renonçant aux interprétations allégoriques, nous méfiant des
traditions dans le goût oriental, nous voulions chercher une explication dans les notions incomplètes que nous
fournit l'histoire, aurait-on voulu représenter une entrevue, peut-être un mariage, entre un prince de l'ancienne
Phrygie, et la fille d'un roi des Mèdes, peuple dominateur en Asie, après la chute des Assyriens"</footnote>
[330. sayfa başlıyor]

kabul etmiştir. Hatta, Herodot'un iddialarını sorgulamak için değil, doğruluğunu kanıtlamak için bu çizimin gerekli olduğunu kabul etmiştir (Lepsius, 1846, s.271-272). Bu, örneğin Eski Mısır gibi ortak özellikleri paylaşan bir grubu tanımlama üzerine kurulu “doğacı” kimlik tespitinin açık bir örneğidir. Bu bakış açısına göre, kimlik hem kazanılabilecek hem de kaybedilebilecek bir şeydir.

## Karabel'in Şekillenmesi

Karabel'i bir anıt haline getirmek için ona doğru bir görünüm vermek gerekiyordu. Karabel'i başka bir ortama aktarmak (örneğin yayınlamak için çizimini yapmak) “doğacı” kimliklendirme sürecine önemli bir katkı sağlar. Texier'in çizimi ilk olsa da 10 yıl boyunca yayınlanmadığı için Heinrich Kiepert, Karabel'in çizimini yayınlayan ilk akademisyen olmuştur (Şek. 3). Kiepert, sunduğu açıklamalarla çizimlerin mümkün olan en doğru şekilde yapıldığını iddia etmekteydi. Ancak, her çizimin belirli sınırlamaları olacağını da kabul ediyordu:

> “Kabartma [...] çok bulanık göründüğü için, çizimler gerçeğine göre daha kesin hatlara sahip olacaktır, çünkü hep yakın mesafeden tekrarlanan gözlemler sonucu elde edilmiştir. Oysa bütününü görebilecek bir uzaklığa gidildiğinde anıt neredeyse görünmez hale gelir. Bu resimde, bu yaklaşımın geçerli olduğu varsayılırsa, mümkün olan en sadık resim verilmeye çalışılmış, en azından yakın bir incelemeden sonra kesin olmayan veya eklenen herhangi bir şey olmamıştır.” (Kiepert, 1843, s39’dan Türkçe’ye çevrilmiştir)<fnref n="3" />.

Kiepert, Karabel'in kimliğini ve (antik) bir Mısır tasviri olduğu varsayımını sorgulayan ilk bilim insanıydı (Kiepert, 1843; West, 1992). Karabel Kabartması'nın tarzıyla antik Mısır sanatı arasındaki farkları ortaya koyarken rölyefin Herodot'un fiziksel tanımına uygun olmasına rağmen, Herodot'un onu bir fıravun olarak tanımlarken yanılmış olabileceğini öne sürdü. Kiepert (1839), ayrıca rölyefteki işaretlerin Mısır hiyeroglifleri olmadığını, aksine, rölyefin Texier'in ilk seyahatnamesindeki Yazılıkaya çizimlerine benzediğini söylemiştir (Şek. 2). Ardından, Kiepert'in yayınından kısa bir süre sonra anıtı ziyaret eden Lepsius, Karabel'in kimliğini belirlemede önemli olarak kabul edilen

<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Figure 3: Şekil 3 Kiepert'in Karabel çizimi (Kiepert, 1843).</figcaption></figure>

<footnote n="3">³Orijinal alıntı: “Die Figur [...] ist sehr verwischt [...] so dass jede Zeichnung immer viel zu bestimmt ausfallen wird, indem sie, um verständlich zu sein, auch das angeben muss, was sich nur durch wiederholte genaueste Beschauung in größter Nähe ergibt, und beim Zurücktreten in eine Entfernung, aus der sich das Ganze übersehen lässt, fast unsichtbar wird. In der beiliegenden Abbildung, wenn dieser Vorwurf sie freilich auch trifft, ist versucht worden, ein möglichst treues Bild zu geben, und wenigstens nicht darin zugesetzt, oder angedeutet, was sich nicht bei genauster Untersuchung als sicher ergab.”</footnote>
[331. sayfa başlıyor]

<figure><img src="image_7.png" /><figcaption>Figure 4: Şekil 4: Lepsius'un (1846) çizimi. Altyazı: "Bu ahşap baskı yalnızca [Kiepert'in çizimiyle] farklılıklarını vurgulamak içindir, ancak genel izlenim özellikle figürün göğüs ve bedeni açısından [Kiepert'in çizimi], daha büyük bir doğruluk payına sahiptir." (Lepsius, 1846, s.273).</figcaption></figure>

<figure><img src="image_8.png" /><figcaption>Figure 5: Şekil 5: Trémaux'dan (1858) fotoğraf ve çizim.</figcaption></figure>

kimi unsurların çizim ve yorumlarını eleştirmiştir. Giysinin diz hizasında olması ve hiyeroglikfik işaretleri içine alan bir çerçevenin varlığı dolayısıyla Kiepert'in (Mısır tarzı) bir kabartma diye bahsetmesinin gerçeklikle uyumlu olmadığını belirtir. Lepsius ayrıca başlığın ve hiyeroglikfik işaretlerin biçiminin ve kuşanılan silahların Kiepert'in çiziminde bozulduğunu iddia eder. Lepsius kendi çizimini yapmış (Şek. 4), ancak sonraki yayında bu çizim de değiştirilmiştir. Lepsius'un çizimi yayınlandığında, editör çizime daha önce yayınlanan Kiepert çiziminden farklı olduğunu göstermek için yer verdiğini belirtmiş, ancak neden Lepsius'un çiziminin daha az güvenileilir olduğu açıklanmamıştır.

Lepsius'un yorumu, eleştirisi ve çizimleri, bu konudaki geniş literatürün sadece bir örneğidir. Günümüzde "Hitit tarzı" olarak kabul edilen Karabel Kabartması o zamanlar bilinmiyordu (Müller-Karpe, 2019) ve pre-klasik geçmiş hakkındaki bilgiler çok sırılydı, bu da bol miktarda ve hala devam eden spekülasyonlara neden olmaktaydı. Lepsius, Karabel'in fıravun Sesostris'i temsil ettiğine inanıyordu ve Mısır anıtlarıyla olan tarz farklılıklarını ve "kafa karıştırıcı kimliğini" açıklamak için Karabel'in "Mısırlı sanatçıların yokluğunda" "barbar eller" tarafından yaratıldığını öne sürmüştü (Lepsius, 1846, s.274). Mimar Pierre Trémaux (1818-1895) da Lepsius gibi, Mısır gezisinden sonra Karabel'e de uğramış, Anadolu'yu belgeleyen bir dizi çizim, fotoğraf ve bir metinden oluşan bir tablo yapmıştır (Şek. 5) (Trémaux,
[332. sayfa başlıyor]

<figure><img src="image_9.png" /><figcaption>Figure 6: Şekil 6 Çizim Reinach ve Le Bas'dan (1888).</figcaption></figure>

1858, s.Nymphaeum, pl.1; Trémaux hakkında daha fazla bilgi için bkz.: Addleman-Frankel, 2018). Karabel'i “Herodot'un Sesostris Anıtı” olarak adlandıran Trémaux anıtın aslında Mısır'a ait olmasına rağmen “gerileme” dönemi tarzında olduğunu düşünmüştür. İlginçtir ki, çizimlerin fotoğrafta “görülemeyen” ayrıntıları yakalamak için gerektiğini belirtirken, fotoğrafın da anıtların belirsizliğini yakalamak için gerekli olduğuna dikkat çekmiştir.

Trémaux'nun fotoğrafı ile birlikte verilen çizim, Texier'in, Kiepert'in ve Lepsius'un çizimlerinin bir kombinasyonu niteliğindedir. Figürün inceliği ve “Mısırlı” görünümü Texier'in çizimiyle benzerlik gösterirken, giysi detayları Kiepert'in ve Lepsius'un çizimlerine daha fazla benzemektedir. Şaşırtıcı bir şekilde, Trémaux'nun Batılı izleyicileri uzak yerlerle tanıştırmayı amaçladığı bu fotoğraf geniş bir ilgi görmemiştir (Ryan, 2013). Bu çalışmaya yapılan nadir atıflardan biri Salomon Reinach'tan gelir, ancak o da Trémaux'nun eserlerinin kalitesini eleştirmektedir (Reinach & Le Bas, 1888, s.45). Reinach'in ilgi alanı aslında sanat tarihiydi; kabartmanın Eugène Landon adlı çizer tarafından yapılmış yeni ve daha sanatsal bir çizimini yayımlamıştı (Şek. 6). Çizimin nasıl yapıldığı hakkında bilgilerimiz kısıtlıdır, ancak resmin canlı, üç boyutlu görüntüyü gerçekçi olmaktan ziyade sanatsaldır. Hitit ve Geç Hitit kabartmalarının karakteristik özelliği olan düz yüzeylerin vurgulanmadığı çizim doğal/ natüralistik stile daha yakındır (Orthmann, 1971). Ancak, Reinach kabartma ve tarzı hakkında yorum yaparken daha temkinlidir. Sayce de aynı dönemde, Reinach'tan kısa bir süre önce Karabel'in bir Hitit kabartması olduğunu ileri sürmüştür. Hitit medeniyeti o zamana kadar yalnızca İncil, Mısır ve Asur kaynaklarında bahsi geçen, yeni yeni anlaşılmaya başlanan bir medeniyettir (Sayce, 1879, 1880; Tyler, 1888a; ayrıca bkz.: Alaura, 2017a).

Çizimlerdeki farklılıkların burada sunduğum, başlangıç niteliğindeki bir karşılaştırması, Karabel'e bakanın ve çizenin kaçınılmaz olarak ona atfedilen kimlikten güçlü bir şekilde
[333. sayfa başlıyor]

etkilendiğini göstermektedir. Anıtın gerçeklikten uzak ilk tasvirleri retorik ve ikna amacıyla yapılmıştır. Ancak çeşitli denemeler, tartışmalar, tekrarlanan ziyaretler ve “kafa karıştırıcı” ön- yargıların bir kenara koyulmaya başlamasının ardından Karabel’in muğlak stilistik özelliklerinin ve kimliğinin gerçekçi bir çizimini yapmak mümkün hale gelmeye başlamıştır. Ve ancak bunun ardından, Karabel’in Sesostris’in temsili olmadığı, bir Hitit anıtı olduğu genel kabul görmeye başlamıştır. Bununla birlikte ise bilim insanları temsil edilen kişinin “doğru” kimliğini tartış- maya başlamışlardır. Bu tartışmanın, “ırk” kavramının en çok tartışılan konulardan biri olduğu dönemde gerçekleşmiş olması da ayrıca vurgulanmalıdır<fnref n="4" />.

## Sesostris Portresinin—Irk Gözetilerek—Hitit Kralı Olarak Kimliklendirilmesi

1879 yılında Sayce, Karabel'e seyahat eder. Keşfin tarihini dikkate alıp Texier'in yanlış çiz- iminden şikayet eden Sayce şöyle bir açıklama yapar: “Şimdi bir kopya [yani, Sayce'ın çiz- imi] elde edildiğine göre, Karabel heykelini üreten ırkın [...] Eski Ahit'te Hititler olarak ad- landırılan ırk olduğuna kesin kanıtımız var” (Sayce, 1880, s.225). Sayce, kabartmadaki uzun uçlu ayakkabıların Hititlerin “Ermenistan'ın yüksek platoları gibi soğuk bir ülkeden geldiklerini” kanıtladığını öne sürer (Sayce, 1880, s.232). Anadolu'daki anıtlar ve yazıtlardaki karakterlerle benzerlikleri tanımlayarak, Sayce, o dönemde önemli bir konu olan “Hitit ırkının” kimliğiyle ilgili sorular sorar (akt.: Alaura, 2017b, s.20). Bu dönemde kolonyalist ideoloji etkisi altında araştırmacılar (Alaura, 2002), hem Kutsal Kitap'ta hem de klasik metinlerde bahsedilen halk ve milletleri yerelleştirme konusuyla hayli ilgiliydiler (Weeden, 2017, s.127). Burada tam olarak ele alınamayacak kadar büyük bir tartışma konusu olan “ırk” kavramı karmaşık ve belirsiz olup zamanla ve bakış açılarına göre değişmiştir. Dönemin araştırmacıları için “ırk”, dilbilimsel ve antropolojik düşüncenin etkisi altındaydı: “'Irk' kelimesi, bilim insanları ve sıradan insan- lar tarafından farklı anlamlarda kullanılmaktadır. Bilimsel etnologlar, kafataslarının şekli ve oranları gibi fizyolojik faktörlere göre sınıflandırma yaparlar [ancak başka durumlarda] insanlar dillerine göre sınıflandırılabilir ve bu anlamda Latin, Cermen veya Slav ırklarından bahsedebil- iriz.” (Toynbee, 1918). Irk takıntısı, örneğin W. Z. Ripley'in 1899 yılında yayınlanan ve geniş çapta takdir toplayan “Avrupa Irkları” adlı kitabında olduğu gibi, birçok araştırmacı tarafından destekleniyordu (bkz.: Winlow, 2006).

Bu nedenle, bilim insanları Karabel'i tek başına ele almak ve bireysel tarihini araştırmak yerine, ortak “ırk” özelliklerinin ön planda olduğu görüşlerle ilgilendiler. Örneğin, Felix von Luschan, Geç Hitit kenti Sam'al'ı (Zincirli) kazarken, yerel insanlar üzerinde antropometrik araştırmalar da yapmış, ırkları kafa şekilleri ve dillerine göre ayırmış, elde ettiği bulguları, Zincirli'de ortaya çıkarılan kabartmalarda tasvir edilen tiplerle “benzerlik” esasına dayanarak geçmişi yeniden inşa etmek için kullanmıştır (Luschan, 1894; Smith, 2002). Benzer şekilde, “Hititleri” tasvir eden Mısır anıtları, Hitit temsilleri ile karşılaştırılmış, Claude Conder'm da dediği gibi, “tipik” kıyafetlere, saç stilleri veya vücut şekillerine odaklanılmış ve bu yaklaşım daha sonraki birçok araştırmacı tarafından da takip edilmiştir (Sayce, 1882; Tyler, 1888b, s.515; Wright, 1886, s.86; veya Hirschfeld, 1887, s.49-58):

<footnote n="4">⁴Bu noktada ırkın değil, ırkçılığın var olduğunu hatırlatmak isterim.</footnote>
[334. sayfa başlıyor]

"Ramesseum resminde [...] Hititler ve müttefikleri farklı silahlarla farklı ırklar olarak tasvir edilmiştir. Bir ırk sakallı, diğeri sakalsızdır. Abu Simbel temsilinde, uzun kuyruklu giysileriyle Çinliye benzeyen Hititlerin görünüşü dikkat çekicidir." (Conder, 1883, s.22-23'ten Türkçe'ye çevrilmiştir).

Antik anıtların ilk kez, ardı ardına keşfedildiği bu dönemde, eserlerin çoğu daha büyük stilistik ve coğrafi kategorilere ayrılarak sınıflandırılmıştır (Messerschmidt, 1900). 1887'de Amarna'da (Mısır) çivi yazısı tabletlerinin keşfinden sonra, 1905-1912 yılları arasındaki Boğazköy kazılarında henüz çözülmemiş olan "Hitit" dilinde yazılmış kil tabletler ortaya çıkarılmıştır. Bu keşif, çivi yazısı ve hiyeroglif yazılardaki dilin çözümlenmesine odaklanan, Anadolu'daki ikinci bin yıla iliskin çok sayıda araştırmaya yol açmıştır. Dilin ve yazı sisteminin kökeni hakkındaki tartışmalar, "Semitik", "Hint-Avrupa", "Turan", "İskit" veya "Sümer" dilleri (ve "ırk") konusunda lehte ve aleyhte görüşler şeklinde gelişmiştir. Tıpkı Alaura (2015) tarafından ileri sürülen "Sümer sorunu" ve atfedilen "ırk" gibi, bilim insanları bu kez de "Hitit sorununu" tartışmaya başlamışlardır (örn. bkz.: Cavaignac, 1936). Hogarth, Suriye-Türkiye sınırındaki Karkamış kazılarının neden başlatıldığını açıklarken, o zamanın en önemli meselesini açıkça ortaya koymuştur: "Hititler ve Asya medeniyeti Avrupa medeniyetinin gelişiminde eğer oynadılar sa ne tür bir rol oynamıştır?" (Hogarth, 1911, s.1). Burada Hogarth, Asya kıtası yerine, "Asya medeniyetine" açıkça atıfta bulunur. Hrozný (1915) makalesine "Hitit Probleminin Çözümü" adını verdiğinde, Hitit dilinin çözümlendiğini duyurmuş, Hititçenin Hint-Avrupa dil ailesinden olduğunu kesin bir şekilde göstermiştir. Ancak bu, kimlik ve ırkla ilgili sonuçları nedeniyle herkes tarafından başlangıçta kabul edilmemiştir. Bazıları için, "Hint-Avrupalıların" "Çinlilere benzeyen" bir görünüme sahip olmalarını kabul etmek hiç de hoş olmayan bir şeydi (detaylı bir tartışma için bkz.: Alaura, 2015, s.27).

ırk tanımı ve dil ile ilişkisi ideolojik istismara yol açmıştır. Bu durum özellikle 20. yüzyılın ilk yarısında Avrupa'da ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu ile eş zamanlı olarak ortaya çıkan "Türk arkeolojisi" yaklaşımında çok belirgindir. Türkiye'nin günümüzdeki coğrafi konumu ile antik Anadolu arasında bağlantı kurmak için Cumhuriyet'in kuruluşu sırasında çeşitli teoriler geliştirilmiş, bunlar doğmakta olan ulusun meşruiyetini sağlamak için kullanılmıştır (Atakuman, 2008; Dinler, 2018; Tanyeri-Erdemir, 2006). Çoğunluk bu tezleri hızla unutmuş olsa da değişik biçimleri bugün hala araştırmalarda etkisini sürdürmektedir (Ergin, 2017). "Hitit" ve "Hititçe" gibi ırk ve dil ilişkisine dayalı kültür tanımlamalarının bugün yapılan araştırmalarda da etkisi görülmektedir (Gilan, 2008).

## Etnik Kimliğin Değişimi: Karabel Yazıtının Okunması

1930'lardan itibaren Hititçe yazılmış çivi yazısı metinlerinin okunması ve anlaşılmasında büyük ilerleme kaydedilir ve hiyeroglif işaretler daha iyi anlaşılmaya başlar (Hawkins, 2000, s.13-17). Ancak, kısa ve yer yer tahrip olmuş durumdaki Karabel yazıtının okunması konusunda tartışmaların sona ermesi 50 yıl sürmüştür (Hawkins, 1998; bkz.: Kohlmeyer, 1983, s.16-9, 25-28). Bu süre zarfında hiyeroglif sistemi daha iyi tanınmış, çözümlenmiş ve anlaşılmıştır. Yazıtın tümüyle anlaşılamadığı durumlarda, Karabel Kabartması tekil olarak ele alınmayıp benzer işaret dizileriyle karşılaştırabilmek için diğer anıtlarla birlikte analiz edilmiştir.
[335. sayfa başlıyor]

Sonuç olarak, Yazılıkaya ve Gavurkalesi ile karşılaştırmalar yapılmış, Garstang Karabel'i “Hitit milli tanrısı” olarak tanımlamıştır (Garstang, 1910, s.173; 1929, s.178). 1931'de, Sayce yazıtı cesurca “Khalmis ülkesi kralı yüksek rahip Tuatis'in anıtı” olarak adlandırmıştır (Sayce, 1931, s.430). Bittel ise yorumunda daha temkinlidir. “Kral” işaretinin kesin bir şekilde okunamadığını ve işaretlerin bir kralı mı yoksa bağışlayıcı bir kişiyi mi temsil ettiğinin belirsiz olduğunu öne sürerek, Kral Tut aliya (IV) adını tarz ve kısmen korunmuş bir işaret temelinde dikkatli bir şekilde önerir (Bittel, 1941, s.182). Bossert, 1946'da “Kral” işaretinin doğru okunduğunu söyleyerek Bittel'e katılır, ancak adım bilinen bir Hitit kralıyla ilişkilendirilemediğini belirterek bunun yerel bir kral olabileceğini öne sürer (Bossert, 1946, s.72-75). Bu, sonradan kanıtlanacak doğru bir tahmindir. Kesin bir kanıt olmadığı için, araştırmacılar sürekli tartışma halindedir. Kabartmanın MÖ 14. veya 13. yüzyıla tarihlendirilmesi konusu da çokça tartışılmıştır (bkz.: Kohlmeyer, 1983, s.25-26). Örneğin, Bittel duruşunu yeniden gözden geçererek anıtın kraliyet ailesinin bir üyesini ya da yerel bir hükümdarı temsil ettiğini belirtmiş (Bittel, 1967), Kohlmeyer ise kapsamlı bir inceleme yaparak Karabel'i sadece “hükümdar” olarak adlandırmıştır (1983, s.25-26). Yazıtım okunmasıyla birlikte bu tartışmalar kökten değişir. Hiyeroglif okumalarındaki yeni keşifler ve ilerlemeler bu konuda belirleyici olmuştur. Hawkins şöyle der: “Karabel yazıtımın okunması hakkında tekrar düşünürken [...] o sırada kafam Tarkasnawa okumalarımız ile meşguldü ve birdenbire fark ettim ki Karabel'de olan da buydu.” (Hawkins, 1998, s.4'ten Türkçe'ye çevrilmiştir; vurgu orijinalinde). Bu ifade, yazıtlı, kabartmalı bir anıta kimlik önermek için, farklı, benzer örnekler hakkında da bilgi sahibi olunması gerektiğini göstermektedir. Hawkins, Karabel'e bir kişiye ait, tekil bir kimlik atfederek, birdenbire yeniden başlangıç noktasına ulaşmıştır. Sesostris gibi, Karabel de anonim bir hükümdar değil, diğer belgelerde adı geçen bir kişidir; bu belgeler biyografisi hakkında bazı unsurları anlamamıza da olanak sağlar. Bu okumadan sonra kabartma, Hitit Kralına tabi olan Mira Kralı Tarkasnawa'nın temsili olarak kabul edilmiştir (Gander, 2022, s.488-495; Hawkins, 1998; Müller-Karpe, 2019).

## Akademik Olmayan Bazı Kimlikler

Karabel'in bir Hitit anıtı olarak tanınmasına dair ilk adımlar 19. yüzyılda atılmıştır. Diğer Hitit anıtlarıyla karşılaştırılan kabartma Hitit Krallığı'nın geniş tarihi içerisinde bir bağlama oturtulmuştur. Toplanan kanıtlar sayesinde Karabel, Sesostris adını ve firavun unvanını kaybetmiş olsa da özgün bir kral olarak kimliğini geri kazanmıştır. Bazıları için bu, Karabel'in kimliği üzerine yapılan araştırmaların sonudur. Ancak, ben bu görüşü tartışmaya açmak istiyorum, çünkü bu yaklaşım Karabel'in kimliğiyle ilgili unsurların tümünü içermiyor. Çok az sayıda araştırma makalesi günümüzde halkın ve ziyaretçilerin kabartmayı nasıl algıladıkları üzerinde durmak tadır. Bu sessizlik, Karabel'in sadece geçmiş tarihi olayları hatırlatan bir anıt olmadığının, aynı zamanda kültürel bir simge olduğunun göz ardı edilmesine neden olmaktadır. Oysa çevresinde yaşayan topluluklar ve ziyaretçiler arasında kabartmanın tartışılıp, sözlü gelenekler aracılığıyla aktarılmış bir tarihi de olmalıdır. Karabel'e yapılan keşif ve turistik ziyaretlere ilişkin anlatılar, daha önce alıntılanan Jaubert'in de söylediğibi, her zaman yöre halkının dilinde olmuştur. Bu, yerel halkın, Doğuya gelen gezginlerin ne aradığını tam olarak bildiğini de göstermektedir. Modern zamanlarda Karabel ile etkileşimin erken bir örneği, 1907'de Gertrud Bell tarafından çekilen bir fotoğrafta görülmektedir.
[336. sayfa başlıyor]

<figure><img src="image_10.png" /></figure>

Figure 7: Şekil 7: Gertrude Bell tarafından 1907'de çekilmiş bir Karabel fotoğrafı. Gertrude Bell Fotoğraf Arşivi n° F_015, Newcastle Üniversitesi, https://gertrudebell.ncl.ac.uk/p/gb-3-1-6-1-15

<figure><img src="image_11.png" /></figure>

Figure 8: Şekil 8: Yazar tarafından 2019 yılında çekilen Karabel Kabartması fotoğrafı. Ayaklar ve kabartmanın ortasındaki derin hasar açıkça görülmektedir; üzerine bir delik bile açılmıştır.

Fotoğrafta kabartmanın üzerinde ve yanında Yunan ve Osmanlı harfleriyle yazılmış yazılar bulunmaktadır (Şek. 7). Bugün arkeolojik alanlarda böylesi yazı ve çizimler hoş karşılanmazken, bundan önceki iki yüzyıl boyunca bu tür örneklerin yaygın olduğu bilinmektedir (bkz.: Simpson, 2015). Üzerindeki yazıların varlığı, anıtın yöredeki topluluklar tarafından iyi bilindiğini de göstermektedir. İlginç bir şekilde, anıtın en eski fotoğraflarında herhangi bir grafiti izi bulunmaz. Dolayısıyla bu tür uygulamaların Batılı bilim insanlarının Karabel'i yeniden keşfiyle birlikte başladığı ileri sürülebilir.

Son 50 yılda anıtı ziyaret eden insanlar, gittikçe artan tahribata bizzat tanık olmaktadırlar (Şek. 8). Karataş, Karadeniz bölgesindeki define avcıları arasında etnografik bir araştırma yaparak arkeolojik kalıntılar konusunda kendilerine hoca diyen kişilerin mitolojik işaretleri kullanarak define avcılarına nasıl yardımcı olduklarını gösteren bulgular ortaya koymuştur (Karataş, 2022). Böylece halkbilimin ve sözlü geleneklerin tarihi alanların talan edilmesinde ve yok edilmesinde oynadığı rolü açık bir şekilde göstermiştir. Benzer açıklamalar Karabel'deki durum için de geçerlidir: "yerel toplulukların karıştığı geri dönüşü olmayan hasara hoşgörü göstermek" (Karataş, 2022, s.293'ten Türkçe'ye çevrilmiştir; bkz.: Yolcu ve Karakaya, 2017). Ancak, son yıllardaki bu tahribattan daha önce, Karabel'den geçen yolun genişletilmesi sırasında bizzat devlet ciddi bir yıkım gerçekleşmiştir. 1977 ve 1982 yılları arasında yapılan yol inşaatının çok yakında bulunan kabartmalara büyük hasar verdiği ortadadır (Kohlmeyer, 1983). Ne yazık ki, Karabel'de geriye kalan son anıt da 2019 yılında ağır hasar görmüştür (Arkeologlar Derneği, 2019). Bu örnekler, tahribatın sadece define avçılığına yüklenemeyeceğini göstermektedir (Şek. 8). Kayıtlar, kabartmayı yok etmek için çekicilerle kasıtlı olarak kırıldığı, hatta üzerine asit döküldüğünü de not eder (Baykan, 2013). Son
[337. sayfa başlıyor]

50 yılda verilen zararın boyutu, arkeolojiyle ilgili çevrelerin titizlikle anıtın mevcut durumunu daha iyi anlaması ve belgelemesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Van Lennep'in sözlerinin üzerinden yüzyıl geçmesinin ardından (1870, s.322), "bozucu etkilere" rağmen 33 yüzyıl boyunca sağlam kalmış Karabel'in Batılı bilim insanlarınca keşfinden sonra koşulların büyük ölçüde değiştiği gerçeği göz önüne alındığında, modern araştırmaların ve sosyal çevremizin sorumluluğu üzerine düşünmemiz gerek.

Luke (2019), Türkiye'nin batısındaki kültürel ve doğal mirası koruma zorluklarını, altyapı geliştirme projelerinin iç yüzünü ayrıntılı olarak anlatarak ortaya koymuştur. Karabel çevresindeki diğer iki kabartmanın 1970'lerde yol yapımı için yok edilmesinin nedenleri de bu çalışmada açıklanmaktadır. Ancak, ilk bakışta Karabel kabartmalarının son zamanlarda uğradığı kötü muamelenin arkasındaki gücün küreselleşme olduğu açıkça görünmemektedir. Afganistan, Suriye ve Irak'ta gerçekleştirilen yıkımlar gibi yüksek ses getirmiş yıkımların aksine (Flood, 2002; Harmanşah, 2015), Karabel Kabartması'nın gördüğü zararda hiç kimse sorumluluk üstlenmemiştir. Karabel'in bulunduğu alan halkça pek tanınmamaktadır. Son 50 yılda neredeyse hiçbir tanıtım faaliyeti yürütülmemiştir. Elbette, yıkımların çok çeşitli nedenleri olabilir. Son yıkımlarda, saldırganların muhtemelen gelecek nesiller için bu eserleri korumanın önemini bilmemeleri veya açgözlülükle değerli eserleri yağmalamaları başlıca nedenler arasındadır. Bu işi yapanlar sosyal, ekonomik veya siyasi sisteme karşı muhalefetlerini ifade etmenin bir yolu olarak yıkıcılığa veya putkırıcılığa başvuruyor da olabilirler (Clay, 2012; Spicer, 2017; Groys, 2002).

## Kimlik Belirleme Üzerine Son Düşünceler

Kültür mirasının koruması ve restorasyonunda yıllardır, restorasyon çalışmasının orijinal nesneden net bir şekilde ayırt edilebilir olması gerektiği söylenegelir. Bu, bir nesnenin özgünlüğüne saygı göstermek için yapılır. Restorasyon görmüş bir eser, orijinalmiş gibi görünerek izleyiciyi yanıltmamalıdır. Orijinal nesnenin korunması ve uzun vadeli muhafazası için, restorasyon yapılan kısımların gelecekte yapılacak başka işlemlerle ilgili karar verme sürecine yardımcı olacak şekilde kesin olarak ayırt edilebilmesi gerekir. Ayrıca, orijinal ve restore edilmiş kısımlar arasındaki farklar, nesnenin tarihini ve zaman içindeki yolculuğunu aktararak, kaynak araştırmalarını ve tarihsel eşleştirmeleri de mümkün kılmalıdır.

Burada, kültürel mirasın yeniden yapılandırılması hakkında bir tartışma açmayı değil (Albert vd., 2022; Nagaoka, 2020), tanımlama sürecine odaklanmayı amaçlıyorum. Karabel ile ilgili araştırma yaptığımızda veya onun hakkında bilgi verdiğimizde, Karabel'in "ilk haline getirilmiş" fotoğrafını göstermek yerine, şu andaki gerçek hasarlı halini göstermeyi daha makul bulduğumu belirtmek istiyorum. Muhtemelen "antik dönem zanaatı" hakkında konuşurken ve anıtların geçmişteki kimlikleri ile toplumsal, siyasi veya manevi güç oluşturma rolleri hakkında bilgi verirken ilk seçenek bize daha güvende hissettirecektir. Buna karşın, mevcut halinin gösterilmesi, onu koruma konusunda açık bir şekilde başarısız olduğumuzu gösterecek ve sadece önceki kimlikleriyle değil, aynı zamanda anıtın bugünün toplumundaki rolüyle de ilgilenmemiz gerektiğini ortaya koyacaktır. İşte bu, bir kimliğin kaybedilebilecek ya da kazanılabilecek bir şey olduğu "doğalcı" tanımlama yaklaşımından, kimliklendirmenin
[338. sayfa başlıyor]

bir süreç olduğu “söylemsel yaklaşıma” geçmektir. Arkeologlar genellikle mirası gelecek için korumanın ne demek olduğu sorusundan kaçınma eğilimindedirler (Högberg vd., 2017). Lowenthal (1996), mirasımıza en çok değeri onu kaybetme tehlikesi hissettiğimizde verdiğimizizi belirtiyor. Bu tehdit hissi, mirasımıza daha iyi bakmamız gerektiği uyarısında bulunmaktadır. Hasar görmüş miras, toplum üzerinde derin bir etkiye sahip olur. Kalıntılar, restorasyon yapılmış bir yapıda hemen anlaşılamayabilecek önemli değerleri ve anlamları doğrudan iletirler (Holtorf, 2020). Bu durum, Malkaya (Kırşehir) gibi aynı döneme ait (çok) sayıda kabartmanın bulunduğu alanlar, Ugarit veya Asur kabartmaları, tarihöncesi veya tarihi kabartmalar, hatta arkeolojik alanlar için de geçerlidir. Önemli olan kimlik kavramına dikkatli bir şekilde yaklaşmak ve anıtları kimliklendirmenin gelecek nesiller için nasıl fayda sağlayabileceği konusunda düşünmektir. Bir anıtın tanımlanma sürecini açıklamak ve tanımlanma sürecine dair söylemsel bir yaklaşım benimsemek, onun anıt haline gelişinin ne anlam ifade ettiğini ve farklı sosyal hayatlara nasıl eklemlendiğini çözümlememizi sağlar. Birden fazla kimliği sergilemek, tasvir etmek, konuşmak veya yazmak, sadece geçmişte bir anıtın ne anlamına geldiğini daha iyi anlamak ve farklı görüşleri bir araya getirmek için değil, aynı zamanda çeşitli topluluklar ve kimlikleriyle bugünü yansıtmak ve gelecek nesillere ne bırakmak istediğimizi düşünmek için de bir fırsat sunmaktadır.

## Sonuç

Bu makale, Karabel'in farklı kimliklerinin toplum içinde nasıl bir değer ve anlam yarattığını araştırıyor ve Batılı bilim insanların keşfinden başlayarak günümüze kadar bu taş anıta atfedilen çeşitli kimlikleri inceliyor. Bilim insanlarınca keşfedilmesinden günümüze kadar geçen zamanda, Karabel Kabartması Firavun Sesostris'in temsili, Herodot'un Tarih adlı kitabının kurgusal karakteri, yerel bir yönetici, bir Hitit kralı veya yol genişletme amaçlı inşaatlar sırasında pek de önemli olmayan bir şey olarak kabul edildi. Ayrıca, Hitit kralının vasalı Tarkasnawa ve tahribata uğrayan bir yer olarak da anıldı. Ancak hepsinden önemlisi, Karabel her zaman önemli bir kültürel anıttı. Bu anıt, MÖ 2. binyılda Küçük Asya'nın batısının coğrafi tarihini ele alırken daima başvurulan bir kaynaktır (Glatz & Plourde, 2011; Meriç, 2020; Seeher, 2009) ve nasıl yorumlanacağına dair tartışmalar hala devam etmektedir (Gander, 2022, s.488-495). Ancak bir anıtın anlaşılması, geçmişteki rolünden daha fazlasını anlamaya çabasını içerir. Bugün onu nasıl gördüğümüze ve gelecekte neyi temsil etmesini istediğimize odaklanmak durumundayız. Karabel ve ırk üzerinden atfedilen kimliği, önyargılarımızın bir kimliği şekillendirmede nasıl rol oynadığına dair önemli bir örnektir.

Son yıllarda ABD ve diğer yerlerde, “Heykel Savaşı” olarak da bilinen, ırkçı ve kolonyalist tarihi figürlerin heykellerinin kaldırıldığı ya da tahrip edildiği yeni bir süreç yaşanıyor. Bu yeni süreçle birlikte anıtların anlamı ve bugün nasıl ele alınmaları gerektiği üzerine çeşitli tartışmalar da başladı (Atuire, 2020; Campbell, 2017). Bu durum, bir anıtın farklı, çoklu, muğlak ve değişen anlamlarını çözmenin ne denli zor ve hassas olduğunu gösteriyor. Ancak, bu konunun tartışma gerektirmeyen yanı, bir anıtın ne olursa olsun tarihsel bağlamı içerisinde ve içinden geçtiği farklı tarihsel süreçler ile birlikte anlaşılmasını gerektigidir. Arkeologlar ve tarihçilerin temel görevi, anıtların neden inşa edildiğini açıklamakla kalmayıp, bir kez inşa edildiklerinde yeni hikayelerin ve temsillerin odağı haline geldiklerini de kabul etmektir. Young'ın değindiği gibi, herhangi bir anıtın anlatısı, yaratılışının yanı sıra devam eden
[339. sayfa başlıyor]

tarihini, yıkımını veya uğradığı başka değişiklikleri de içermelidir (Young, 1993). Antonello, “ırksal ve sosyal adalet, iklim değişikliği ve insan etkisi, aşınmaya uğrayan çalışma hakları ve koşulları bağlamında” kaybolmuş tarihleri ortaya çıkarmak için “anıtların yeniden hikayeleştirilmesi” fikrini önermektedir (Antonello & Cushing, 2021, s.747). Bunun için, inşa etmek istedığımız geleceği düşünerek yeni hikayeler eklememiz gerekiyor. Benim Karabel'e atfetmeyi tercih ettiğim yeni kimliklerden biri, Baykan'ın (2013) önerdiği koruma planının nasıl uygulanabileceği konusundaki tartışmanın öznesi, korunması gereken bir anıt olma özelliğidir. Bu yaklaşım, genel olarak arkeolojik alanları ve içinde bulunduğu doğal çevreyi koruma aciliyetini öne çıkarmamızı da sağlayacaktır.

## Teşekkürler

Bu makale, “Kimlikler/Identities” başlıklı TAG-Türkiye 2021 konferansında yaptığım sunuma dayanmaktadır. Konferansın düzenleyicilerine, katılımcılarına ve izleyicilerine minnettarlığını ifade etmek isterim. Araştırmamın niteliğini artıracak şekilde makaleme değerli geri bildirimler sağlayan hakeme ve anlamlı yorumlar yapan bütün okurlara içtenlikle teşekkür ederim. Aslen ingilizce yazılmış olan bu metnin Türkçe çevirisi için Selda Somuncuoğlu'na teşekkür ederim. Karabel üzerine yaptığım araştırmanın bir parçası olarak, bu çalışmanın TAG-Türkiye'deki sunumundan iki yıl sonra 2023 yılında Karabel ve oryantalizm arasındaki karmaşık ilişki üzerine Cambridge'de çalışma şansı buldum (Strupler, 2023). Cambridge McDonald Arkeoloji Araştırma Enstitüsü'nde bu makalenin ilk taslağı üzerinde çalışırken bana konaklama imkanı sağlayan SNF'ye teşekkürlerimi sunarım. Bu kurumlara araştırmalarım için uygun bir ortam sağladıkları için minnettarım.

## Kaynakça

ADDLEMAN-FRANKEL, K. (2018). The experience of elsewhere: photography in the travelogues of Pierre Trémaux. Photographies, 11(1), 31-56. doi:10.1080/17540763.2017.1399287 ALAURA, S. (2002). La prima trattativa diplomatica dei “Musei reali di Berlino” per una concessione di scavo a Boğazköy. içinde S. de Martino & F.P. Daddi (Ed.). Anatolia Antica. Studi in memoria di F. Imparati (s.23-46). Eothen: Firenze.

ALAURA, S. (2015). Lost, denied, (re)constructed: the identity of the Hittites and Luwians in the historio graphical debate of the late 19th and early 20th centuries. İçinde G. Garbati & T. Pedrazzi (Ed.). “Identity” and Interculturality in the Levant and Phoenician West during the 12th-8th Centuries BCE (Supp. Rivista di Studi Fenici XLII 2014). Proceedings of the international conference held in Rome, CNR, May 8-9, 2013 (s.2134). Fabrizio Serra Editore: Pisa.

ALAURA, S. (2017a). Setting the stage for Hittite studies in Victorian England: practices and methods of the 1870s. Anabases, 26, 33-52. doi:10.4000/anabases.6209

ALAURA, S. (2017b). “Little by little the obscurity is being cleared away from the earlier history of Asia Minor”. Searching for the Hittites, from Sayce to Winckler. İçinde M. Doğan-Alparslan, A. Schachner ve M. Alparslan (Ed.). The Discovery of an Anatolian Empire/Bir Anadolu İmparatorluğunun Keşfi: A Colloquium to Commemorate the 100th Anniversary of the Decipherment of the Hittite Language (November 14th and 15th, 2015; Istanbul Archaeological Museum) (s.13-27). Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları: İstanbul.

ALBERT, M.-T., BERNECKER, R., CAVE, C., PRODAN, A.C. & RIPP, M. (Ed.). (2022). 50 years world heritage convention: Shared responsibility – conflict & reconciliation. Springer International Publishing. doi:10.1007/978-3-031-05660-4

ANTONELLO, A. & CUSHING, N. (2021). Re-storying monuments: Forum introduction. History Australia, 18(4), 747-752. doi:10.1080/14490854.2021.1991816
[340. sayfa başlıyor]

ARKEOLOGLAR DERNEĞİ, İSTANBUL ŞUBESİ (2019). Karabel anıtının tahribiyle ilgili basın açıklaması. MASROP E-Dergi, 13(1), vii-ix. https://dergipark.org.tr/en/download/issue-file/19688 adresinden erişildi.

ATAKUMAN, Ç. (2008). Cradle or crucible: Anatolia and archaeology in the early years of the Turkish Republic (1923-1938). Journal of Social Archaeology, 8(2), 214-235. doi:10.1177/1469605308089965

ATUIRE, C.A. (2020). Black Lives Matter and the removal of racist statues. 21: Inquiries into Art, History, and the Visual. Beiträge zur Kunstgeschichte und visuellen Kultur, 1(2), 449-467. doi:10.11588/xxi.2020.2.76234

BAHRANI, Z., ÇELIK, Z., & ELDEM, E. (Ed.). (2011). Scramble for the past: A story of archaeology in the Ottoman Empire, 1753-1914. Istanbul: SALT.

BAYKAN, C. (2013). Karabel kaya anıtı koruma önlem planı. İçinde I. Şahin ve İ. Fazlıoğlu (Ed.), İsmail Fazlıoğlu anı kitabı içinde, Trakya Üniversitesi yayınları (s.35-42). Edirne: Trakya Üniversitesi.

BEAUVOIR, S. (2011). The second sex. (Çev. C. Borde & S. Malovany-Chevallie). London: Vintage.

BEN-DOV, J. & ROJAS, F. (Ed.). (2021). Afterlives of ancient rock-cut monuments in the Near East. Brill. doi:10.1163/9789004462083

BITTEL, K. (1941). Die Reliefs am Karabel bei Nif (Kemal Pasa) nebst einigen Bemerkungen über die hethitischen Denkmäler Westkleinasiens. Archiv für Orientforschung, 13, 181-193.

BITTEL, K. (1967). Karabel. Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft, 98, 5-23.

BOHRER, F.N. (1998). Inventing Assyria: exoticism and reception in nineteenth-century England and France. The Art Bulletin, 80. doi:10.2307/3051236

BOSSERT, H.T. (1946). Asia. Istanbul: Üniversite Matbaası.

CAMPBELL, P. (2017). Statues: an editorial response. Nature, 549(7672), 334-334. doi:10.1038/549334c

CAVAIGNAC, E. (1936). Le problème hittite. Études d'archéologie et d'histoire. E. Leroux: Paris.

CHERRY, D. (2013). The afterlives of monuments. South Asian Studies, 29(1), 1-14. doi:10.1080/02666030.2013.772800

CLAY, R. (2012). Iconoclasm in revolutionary Paris: The transformation of signs. Voltaire Foundation: Oxford.

CONDER, C.R. (1883). Heth and Moab: Explorations in Syria in 1882. Watt: London.

COOPER, J.S. (1993). Sumerian and Aryan: Racial theory, academic politics and Parisian Assyriology. Revue de l'histoire des religions, 210(2), 169-205. doi:10.3406/rhr.1993.1437

COSTIN, C.L. (1998). Introduction: Craft and social identity. Archaeological Papers of the American Anthropological Association, 8(1), 3-16. doi:10.1525/ap3a.1998.8.1.3

DINLER, M. (2018). The knife's edge of the present: Archaeology in Turkey from the 19th century to the 1940s. International Journal of Historical Archaeology, 22(4), 728-745. doi:10.1007/s10761-017-0446-x

ERGIN, M. (2017). 'Is the Turk a white man?': Race and modernity in the making of Turkish identity. Brill: Leiden. doi:10.1163/9789004330559

FABIAN, J. (1990). Presence and representation: The other and anthropological writing. Critical Inquiry, 16(4), 753-772.

FLOOD, F.B. (2002). Between cult and culture: Bamiyan, Islamic iconoclasm, and the museum. The Art Bulletin, 84(4), 641-659. http://www.jstor.org/stable/3177288

GAMBONI, D. (1997). The destruction of art: iconoclasm and vandalism since the French Revolution. Picturing history. Reaktion: London.

GANDER, M. (2022). Geschichte und Geographie Westkleinasiens in der Hethiterzeit. Texte der Hethiter. Heidelberg: Universitätsverlag Winter.

GARSTANG, J. (1910). The land of the Hittites: An account of recent explorations and discoveries in Asia minor, with descriptions of the Hittite monuments. Constable: London.

GARSTANG, J. (1929). The Hittite Empire: Being a survey of the history, geography and monuments of Hittite Asia Minor and Syria. Constable: London.

GILAN, A. (2008). Hittite ethnicity? Constructions of identity in Hittite literature. İçinde B.J. Collins (Ed.). Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours: Proceedings of an International Conference on Cross-Cultural Interaction, September 17-19, 2004, Emory University, Atlanta, GA (s.107-115). Oxbow Books: Oxford.
[341. sayfa başlıyor]

GLATZ, C. & PLOURDE, A.M. (2011). Landscape monuments and political competition in late Bronze Age Anatolia: an investigation of costly signaling theory. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 361, 33-66.

GROYS, B. (2002). Iconoclasm as an artistic device: Iconoclastic strategies in film. İçinde B. Latour & P. Weibel (Ed.). Iconoclash (s.282-295). MIT Pres: Cambridge.

HALL, S. (1996). Introduction: Who needs ‘identity’? İçinde S. Hall & G. Paul (Ed.). Questions of Cultural Identity (s.1-17). Sage: London.

HARMANŞAH, Ö. (2015). ISIS, heritage, and the spectacles of destruction in the global media. Near Eastern Archaeology, 78(3), 170-177. doi:10.5615/neareastarch.78.3.0170

HAWKINS, J.D. (1998). Tarkasnawa King of Mira ‘Tarkondemos’, Boğazköy sealings and Karabel. Anatolian Studies, 48, 1-31. http://www.jstor.org/stable/3643046

HAWKINS, J.D. (2000). Corpus of hieroglyphic Luwian inscriptions. Vol 1-Text: Introduction, Karatepe, Karkamiš, Tell Ahmar, Maraş, Malatya, Commagene. Gruyter: Berlin.

HAYWOOD, J. (2021). The use(s) of inscriptions in Herodotus’ Histories. American Journal of Philology, 142(2), 217-257. doi:10.1353/ajp.2021.0007

HIRSCHFELD, G. (1887). Die Felsenreliefs in Kleinasien und das Volk der Hittiter. Verlag der Königlichen Akademie der Wissenschaften in Berlin: Berlin. doi:10.11588/diglit.47074

HOGARTH, D.G. (1911). Hittite problems and the excavation of Carchemish. Proceedings of the British Academy, 5, 361-375. doi:0.1017/CBO9781139161954.011

HÖGBERG, A., HULTORF, C., MAY, S., & WOLLENTZ, G. (2017). No future in archaeological heritage management? World Archaeology, 49(5), 639-647. doi:10.1080/00438243.2017.1406398

HULTORF, C. (2020). Destruction and reconstruction of cultural heritage as future-making. İçinde M. Nagaoka (Ed.). The Future of the Bamiyan Buddha Statues: Heritage Reconstruction in Theory and Practice (s.157172). Cham: Springer International Publishing. doi:10.1007/978-3-030-51316-0_10

HROZNÝ, B. (1915). Die Lösung des hethitischen Problems. Ein vorläufiger Bericht. Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft, 56, 17-50.

JAUBERT, CTE. (1842). Lettres écrites d'Orient. Revue des deux mondes (1829-1971), 29(3), 325-379. http://www.jstor.org/stable/44694034

KARATAŞ, H. (2022). Archaeological destruction and folklore: spiritual guidance and looting in Turkey. Trames. Journal of the Humanities and Social Sciences, 26(3), 293. doi:10.3176/tr.2022.3.03

KIEPERT, H. (1843). Das sogenannte Monument des Sesostris bei Smyrna. Archäologische Zeitung, 3, 33-45.

KOHLMEYER, K. (1983). Felsbilder der hethitischen Großreichszeit. Acta Praehistorica et Archaeologica, 15, 7-135.

LENNEP, H.J. VAN. (1870). Travels in little-known parts of Asia Minor: Volume 2. London: Murray.

LEPSIUS, K.R. (1840). Demonstration einer Zeichnung von einem Basisrelief, welches in der Nähe von Smyrna auf einem Felsen eingegraben ist und den Ramses-Sesotris darstellt, wie er von Herodot (II, 106) gesehen und beschrieben worden ist. Bericht über die zur Bekanntmachung geeigneten Verhandlungen der Königlichen Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, 39-41.

LEPSIUS, K.R. (1846). Über das Felsenrelief zu Karabel. Archäologische Zeitung, 4, 271-281.

LLOYD, A.B. (1988). Herodotus, Book II: Commentary 99-182, Brill: Leiden.

LOWENTHAL, D. (1996). Possessed by the past: the heritage crusade and the spoils of history. Free Press: New York.

LUKE, C. (2019). A pearl in peril. Oxford University Press.

LUSCHAN, F. VON. (1894). Jews and Hittites. Science, 23(571), 21-21. doi:10.1126/science.ns-23.571.21

MERİÇ, R. (2020). The Arzawa lands. The historical geography of İzmir and its environs during Late Bronze Age in the light of new archaeological research. TÜBA-AR, 27, 151-177. doi:10.22520/tubaar.2020.27.009

MESSERSCHMIDT, L. (1900). Corpus inscriptionum Hettiticarum. Wolf Peiser Verlag: Berlin. https://archive.org/details/CorpusInscriptionumHettiticarum

MÜLLER-KARPE, A. (2019). Herodot und die Hethiter. Die Reliefs von Karabel und Karakuyu-Torbah. Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft, 151, 295-321.
[342. sayfa başlıyor]

NAGAOKA, M. (Ed.). (2020). The future of the Bamiyan Buddha statues. Springer International. doi:10.1007/9783-030-51316-0

NORA, P., KRITZMAN, L.D., & GOLDHAMMER, A. (1998). Realms of memory: The construction of the French Past. *European Perspectives: A Series in Social Thought and Cultural Criticism Series*. Columbia University Press.

ORTHMANN, W. (1971). Untersuchungen zur späthethischen Kunst. Habelt: Bonn.

OSBORNE, J.F. (2017). Counter-monumentality and the vulnerability of memory, 17(2), 163-187.

OXFORD REFERENCE. (2021). Monument. İçinde The Oxford Dictionary of Architecture. Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780191918742.013.2995

RAPPORTS DE L'ACADÉMIE. (1837). Rapports de l'Académie des inscriptions et belles lettres et de l'Académie des sciences, et opinions de la chambre des députés sur l'exploration de l'Asie Mineure, faite par M. Texier, par ordre du ministre de l'Instruction publique. Didot: Paris. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6200727r

REINACH, S. & LE BAS, P. (1888). Voyage archéologique en Grèce et en Asie Mineure. Bibliothèque des monuments figurés grecs et romains. Firmin-Didot et Cie: Paris. https://bibliotheque-numerique.inha.fr/idurl/1/12140

ROJAS, F. & BEN-DOV, J. (2021). Introduction. İçinde J. Ben-Dov & F. Rojas (Ed.). Afterlives of Ancient Rock-cut Monuments in the Near East (s.1-38). Brill: Leiden. doi:10.1163/9789004462083_002

ROLLINGER, R. (2021). Herodotus and empire: Ancient Near Eastern monuments and their cultural recycling in Herodotus' histories. İçinde J. Ben-Dov & F. Rojas (Ed.). Afterlives of ancient rock-cut monuments in the Near East (s.186-220). Brill: Leiden. doi:10.1163/9789004462083_007

RYAN, J.R. (2013). Photography and exploration. Reaktion Books: London.

SAYCE, A.H. (1879). The origins of early art in Asia Minor. The Academy, 36, 124.

SAYCE, A.H. (1880). A forgotten empire in Asia Minor. Fraser's Magazine, New Series. XXII, 223-293.

SAYCE, A.H. (1882). The monuments of the Hittites. Transactions of the Society of Biblical Archæology, VII, 248293.

SAYCE, A.H. (1931). The Hittite monument of Karabel. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland, 63(2), 429-431. doi:10.1017/S0035869X00110135

SEEHER, J. (2009). Der Landschaft sein Siegel aufdrücken – hethitische Felsbilder und Hieroglypheninschriften als Ausdruck des herrscherlichen Macht- und Territorialanspruchs. Altorientalische Forschungen, 36, 119-139. doi:10.1524/aofo.2009.0006

SERGUEENKOVA, V. & ROJAS, F. (2017). Asianics in relief: Making sense of Bronze and Iron Age monuments in Classical Anatolia. The Classical Journal, 112(2), 140-178.

SIMPSON, ST. J. (2015). Persepolis graffiti: Foreign visitors. İçinde Encyclopædia Iranica (online edition). http://www.iranicaonline.org/articles/persepolis-graffiti

SMITH, J.D. (2002). W.E.B. Du Bois, Felix von Luschan, and racial reform at the Fin de Siècle. Amerikastudien/American Studies, 47(1), 23-38.

SPICER, A. (2017). Iconoclasm. Renaissance Quarterly, 70(3), 1007-1022. doi:10.1086/693887

STRUPLER, N. (2023). ‘Vandalizing’ father Hittite. Karabel, orientalism and historiographies. Cambridge Archaeological Journal, 1-21. doi:10.1017/S0959774322000440

TANYERI-ERDEMIR, T. (2006). Archaeology as a source of national pride in the early years of the Turkish Republic. Journal of Field Archaeology, 31(4), 381-393. doi:10.1179/009346906791071828

TEXIER, C. (1839). Description de l'Asie Mineure. Première partie. Firmin-Didot: Paris. doi:10.11588/diglit.4675

TEXIER, C. (1849). Description de l'Asie Mineure. Deuxième partie. Firmin-Didot: Paris. doi:10.11588/diglit.4676

TOYNBEE, A.J. (1918). Race. İçinde J. Hastings (Ed.). Encyclopaedia of Religion and Ethics (s.555-558).

TRÉMAUX, P. (1858). Exploration archéologique en Asie mineure. Paris. doi:10.11588/diglit.4691

TYLER, T. (1888a). The Hittites, with special reference to very recent discoveries. Nature, 37(962), 536-540. doi:10.1038/037536d0

TYLER, T. (1888b). The Hittites, with special reference to very recent discoveries. Nature, 37(961), 511-514. doi:10.1038/037511c0

WEEDEN, M. (2017). Before Hittitology - The first identifications of the Hittites in England. İçinde M. DoğanAlparslan, A. Schachner ve M. Alparslan (Ed.). The Discovery of an Anatolian Empire/Bir Anadolu
[343. sayfa başlıyor]

imparatorluğunun Keşfi. A Colloquium to Commemorate the 100th Anniversary of the Decipherment of the Hittite Language (November 14th and 15th, 2015; Istanbul Archaeological Museum) (s.120-129). Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları.

WEES, H. VAN. (2002). Herodotus and the past. İçinde B.J. Egbert, J.F. Irene & W. van Hans (Ed.). Brill's Companion to Herodotus (s.321-350). Brill.

WEST, S. (1992). Sesostris' Stelae (Herodotus 2.102-106). Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, 41(1), 117120.

WINLOW, H. (2006). Mapping Moral Geographies: W. Z. Ripley's Races of Europe and the United States. Annals of the Association of American Geographers, 96(1), 119-141. doi:10.1111/j.1467-8306.2006.00502.x

WRIGHT, W. (1886). The Empire of the Hittites. James Nisbet & Co: London.

YOLCU, M.A. & KARAKAYA, H. (2017). Definecilik folkloru. Karadeniz Araştırmaları, 14(54), 117-133.

YOUNG, J.E. (1993). The texture of memory: Holocaust memorials and meaning. Yale University Press: New Haven.