WŚRÓD ŹRÓDEŁ MONASTYCZNYCH

Uwagi na marginesie książki Jean-Loup Lemaître'a, Le Limousin monastique. Autour de quelques textes, Ussel, Musée du pays d'Usel, 1992 (Mémoire et documents sur le Bas-Limousin), ss. 245.

Twórczość Jean-Loup Lemaître'a, autora wielce zasłużonego dla historiografii francuskiej, profesora École pratique des hautes études w Paryżu, należy do mało znanych badaczowi polskiemu. Miałem możliwość niedawno prezentować <fnref n="1" /> jego dokonania w zakresie studiów nad hagiografią, a zwłaszcza tekstami źródłowymi jej dotyczącymi. Czytelnik polski ma także sposobność zapoznać się z jego wydanym właśnie w zbiorze pt. *Śmierć w dawnej Europie – La mort en Europe médiévale et moderne tekstem poświęconym obituarzom, w tym z próbą wstępnego skatalogowania tego typu źródeł wydanych w Polsce* <fnref n="2" />. Szczęśliwie, bowiem Autor jest jednym z najwybitniejszych żyjących znawców źródeł kommemoratywnych i kalendarzy, w tym zwłaszcza francuskich.

Zajmując się od lat przede wszystkim nekrologami, nie mógł Autor nie zetknąć się z problematyką monastyczną: wszak klasztorny mi jest większość zachowanych tekstów kommemoratywnych. Tematyce tej też pozostaje wierny, zarówno w sferze twórczości naukowej <fnref n="3" />

<footnote n="1">¹ M. Derwich, *Wprowadzenie do hagiografii* (Dom J. Dubois, Jean Loup Lemaître, Sources et méthodes de l'hagiographie médiévale, Paris 1993), „Nasza Przeszłość” t. 87:1997 s. 381–386.</footnote>

<footnote n="2">² J.-L. Lemaître, M. Derwich, *Pour le catalogue des obituaires polonais, w: *Śmierć w dawnej Europie. Zbiór studiów* = La mort en Europe médiévale et moderne. Études, red. M. Derwich (Acta Universitatis Wroclaviensis, No 1863, Historia, CXXIX), Wrocław 1997 s. 29–43 (bibliografia Autora na s. 40 n.).</footnote>

<footnote n="3">³ O jego pracach w tym zakresie pisałem w zarysie *Badania nad śmiercią – Europa Zachodnia, w: *Śmierć w dawnej Europie, s. 14 n i w syntezie: Średniowieczny monastycyzm benedyktyński w Europie i w Polsce. Wybrane zagadnienia* (w druku), gdzie bibliografia.</footnote>
jak i działalności organizacyjnej <fnref n="4" />, osiągając znaczące rezultaty zarówno merytoryczne jak i metodyczne; te ostatnie związane zwłaszcza z często nowatorskimi studiami nad średniowiecznymi źródłami monastycznymi.

Kolejną — a może raczej pierwszą — wielką miłością J.-L. Lemaître'a jest Limousin, a zwłaszcza Creuse (Corrèze), w tym piękne Ussel, jego rodzinne miasto. Jednym z większych dokonań było zorganizowanie, wespół z małżonką, Nicole Lemaître (zresztą profesorem historii Kościoła nowożytnego na Uniwersytecie Paryż I), museum „pays d'Ussel” i rozwinięcie jego imponującej aktywności organizacyjnej i wydawniczej <fnref n="5" />. Z tym właśnie obszarem Francji (głównie opactwami) związana jest też większość jego twórczości naukowej.

Książka, którą pozwalam sobie zaprezentować polskiemu Czytelnikowi, stanowi uporządkowany, opatrzony wstępem, niezbędnymi uzupełnieniami i indeksem cytowanych rękopisów, zbiór przedruków 12 prac Autora publikowanych w latach 1975–1988, a związanych z jego studiami nad archiwalnymi i bibliotecznymi zbiorami źródeł pozostałych po dawnych opactwach limousińskich. Już dokonany przez Autora podział książki na 3 części: I. *Saint Martial*, II. *Solignac* [dwa najważniejsze opactwa benedyktyńskie Limousin], III. *Obituaires limousins* dobrze oddaje trzy pokrywające się domeny zainteresowań badawczych J.-L. Lemaître'a: studia nad tekstami, zwłaszcza nekrologami, w kontekście dziejów monastycyzmu i Limousin.

Tom otwiera obszerna rozprawa poświęcona zbiorowi cudów św. Marcjalisa (BHL 5552), pierwszego biskupa Limoges i patrona znanego opactwa limousińskiego Saint-Martial <fnref n="6" />. Po zestawieniu dossier hagiograficznego świętego, autor dokonuje krytycznej analizy okoliczności powstania i wartyści *miracula*, łącząc ich napisanie uroczystym wystawieniem relikwii świętego w 1388 r. i przypisując je anonimowemu mnichowi z Saint-Martial. Edycja tekstu cudów <fnref n="7" /> oparta jest wyłącznie na jednym, gruntownie omówionym, rękopisie (Nîmes, archives communales, SS 21).

Kolejny, krótki tym razem, przyczynek przedstawia nieznany dotychczas fragment *Vita Philiberti* (BHL 6805), odnaleziony w jednym z dwunastowiecznych rękopisów przechowywanych w archiwum w Limoges <fnref n="8" />, a pochodzących, być może, z bogatego zbioru rękopisów hagiograficznych przechowywanych w XII w. w bibliotece opactwa Saint-Martial.

Bernard Itier, ur. w 1163 r. syn mieszczanina z Limoges, w 1177 r. *puer scolaris* w Saint-Martial, gdzie doszedł do godności zastępcy bibliotekarza (1195) i bibliotekarza (1204, do śmierci w 1225), znaný stał się badaczom dzięki licznym notom marginalnym, którymi pokrywał oddane swojej pieczy kodeksy. Znaczna część z nich dotyczy samych rękopisów — ich zawartości, sposobu pozyskania lub detali pracy bibliotekarskiej. Część nie ma związku z głosowanym rękopisem i pozwala bliżej poznać samego autora glos. J.-L. Lemaître w kolejnym przyczynku poświęca im właśnie nieco uwagi, skupiając się jednak na podobnych notach pozostawionych przez Bernarda, także archiwistę, na źródłach przechowywanych w archiwum klasztornym <fnref n="9" />. Przynoszą one bowiem nieco danych dotyczących techniki pracy średniowiecznego dziejopisarza.

Przekazów takich opatrzonych jego notami jest 5, z czego Autor bliżej zajmuje się zapiskami dorsalnymi na dwu dokumentach z 1063/86 i 1189 r. Oba wykorzystał Bernard w latach 1204–1210 dla sporządzenia rotulusu (trzeci użyty dokument zaginął), na które

<footnote n="4">⁴ Zob. np. *Prieurs et Prieurés dans l'Occident médiéval. Actes du Colloque organisé à Paris le 12 novembre 1984 par la IVe Section de l'EPHE et l'Institut de recherche et d'histoire des textes*, publiés par J.-L. Lemaître, préface de Dom J. Dubois (École pratique des hautes études. IVe Section, Sciences historiques et philologiques. V. Hautes Études médiévales et modernes, 60), Genève, Droz; Moines et monastères dans les sociétés de rite grec et latin, sous la dir. de J.-L. Lemaître, M. Dmitriev, P. Gonneau (École pratique des hautes études. IVe Section, Sciences historiques et philologiques, Hautes études médiévales et modernes, 76), Genève, Droz.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Zob. np. redagowane przez Jean-Loup i Nicole Lemaître'ów i wydawane przez Musée du pays d'Ussel katalogi wystaw: *La cène dans l'art du pays d'Ussel, 1977; Aspects de la vie religieuse au pays d'Ussel, 1980; Les Cibille, peintres de retables et de portraits en Bas-Limousin, 1984; Ussel aux dix églises, 1991; F. Dalesme, J.-H. Hauault, Les heures à l'usage du diocèse de Limoges de 1788 (Mémoires et documents sur le Bas-Limousin), 1992 oraz akta: Marie et le Limousin. Actes de la journée d'études organisée à Seilhac le 9 août 1991 (Mémoires...), 1992 i prace samego J.-L. Lemaître'a: rozprawkę Les Heures de Peyre de Bonetos (Mémoires...), 1987; monografię Bonnaigue, une abbaye cistercienne au pays d'Ussel (Mémoires et documents sur le Bas-Limousin), 1993 oraz edycję L'obituaire des prêtres filleuls de Ligniac (Mémoires et documents sur le Bas-Limousin), 1994.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Les miracles de saint Martial accomplis lors de l'ostension de 1388, I. Pierwodruk: „Bulletin de la Société archéologique et historique du Limousin” 102:1975 s. 67–139.</footnote>

<footnote n="7">⁷ Druga; pierwszej dokonał abbé Arbellot, „Analecta Bollandiana” 1:1882 s. 411–446.</footnote>

<footnote n="8">⁸ *Un fragment limousin de la „Vita Philiberti, II. Pierwodruk: „Analecta Bollandiana”* 103:1985 s. 355–358.</footnote>

<footnote n="9">⁹ *Une chronologie de Bernard Itier, III. Pierwodruk: „Bulletin de la Société nationale des Antiquaires de France”* 1983 [1985] s. 135–147.</footnote>
rym przedstawił krótką „chronologię” wypadków z lat 1000-1125. Autor udowadnia, iż była ona „spisem treści” pierwszej części kro-niki (a właściwie rocznika) Bernarda spisanej na marginesach kodek-su (Paryż, Bibl. nat., ms. lat. 1338) <fnref n="10" />. Aneks źródłowy zestawia nie-które zapiski z fragmentami „kroniki” Bernarda.

Walorem rozprawy poświęconej dependencjom kościelnym opac-twa św. Piotra w Solignac <fnref n="11" /> jest, prócz ich zestawienia w oddziel-nym katalogu <fnref n="12" />, szeroko wykorzystana (i, co ważne, cytowana in-extenso) podstawa źródłowa. Oddzielnie, w oparciu o drobiazgową znajomość źródeł archiwalnych i bibliotecznych, charakteryzuje Au-tor bibliotekę (stosunkowo zresztą niewielką) i zawartość archiwum tegoż opactwa <fnref n="13" />, zawartość jego skarbca, a zwłaszcza posiadane re-likwie <fnref n="14" />. Rekonstruuje także używany w opactwie w XIV stuleciu kalendarz, opierając się na analizie rozporządzenia jednego z opa-tów wydanego w 1325 r. w sprawie rodzajów posiłków i pitancji ser-wowanych w refektarzu mnichom w kolejne święta roku <fnref n="15" />.

Pochodzące z opactwa Solignac źródła kommemoratywne docze-kały się oddzielnego omówienia i wydania przez Autora <fnref n="16" />. Obecnie, część omawianego zbioru poświęconą obituarzom rozpoczął od nie-wielkiego przyczynku poświęconego prawdopodobnym wpisom do ne-krologu tego opactwa dwu trubadurów, Gaucelta Faidit i Gausberta de Puicibot <fnref n="17" />. Czytelnika polskiego zainteresować tu może przys-

tępnie ukazana struktura kodeksu zawierającego nekrolog, a wła-dającego się, w kolejności, z *Martyrologium Usuarda, Reguły św. Be-nedykta, lekcjonarza, dodanych na pustych kartach aktach konfra-ternii z XII-XIII w. oraz samego nekrologu w kopii z 1263-1271 r. Równie interesujący jest mieszczący się w tym rękopisie i opubliko-wany przez Autora akt konfraternii między opatem Hugonem z Mau-mont (1195-1218) a trubadurem Gaucelem. Ze względu na jego ty-powość dla tego okresu pozwalam sobie go tu powtórzyć (s. 174/226): *Domnus Ugo abbas dedit et concedit ex communi capitulo Gaucelmo Faidit omne beneficium istius ecclesie, tam spiritualiter quam corpora-liter et tam uni ex fratribus nostris professis, et post mortem ejus tricennarium cum prebenda et nomen ejus in regula scribatur* (Paris, Bibl. nat., Nouv. acq. lat. 214, fol. 194).

Dodajmy, że nie wiadomo, czy akt ten zrealizowano – nie spo-sób zidentyfikować właściwego wpisu nekrologicznego, wśród 15 wpi-sów *Gaucelmi laici* i 8 *Gaucelmi*.

We Francji zachowało się niewiele nekrologów mendykantów <fnref n="18" />. J.-L. Lemaître dorzuca teraz do nich publikację niewielkiego frag-mentu nekrologu franciszkanów z Limoges z XV-XVI w. <fnref n="19" /> W kolej-ności następuje edycja wypisów z trzech nekrologów klasztoru Saint-Angel k. Ussel (fundacja 785 r.), dokonanych przez jednego z mau-rystów i towarzyszy J. Mabillona, Claude'a Estiennota <fnref n="20" /> oraz nekro-logu klasztoru Chambon-sur-Voueize, jednej z 96 dependecji opa-ctwa Saint-Martial <fnref n="21" />. Dodajmy, iż opactwo to cieszy się nie tylko sławą 29 znanych nekrologów i kilku zwojów zmarłych, ale i zacho-wanym najstarszym znanym nekrologiem kluniackim, który odegrał ogromną rolę w pracach Joachima Wollascha nad rekonstrukcją ne-krologu Cluny <fnref n="22" />. Cały tom kończy edycja wypisów z nekrologu opa-ctwa Meymac dokonanych przez Claude'a Estiennota oraz wydanie je-go „księgi anniwersarzy” z końca XIV w.

<footnote n="10">¹⁰ H. Duplès-Agier, *Chronique de Saint-Martial de Limoges*, Paris 1874.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ *Les dépendences ecclésiastiques de l'abbaye de Solignac au Moyen Âge*, IV. Pierwodruk: „Bulletin de la Société archéologique et historique du Li-mousin” 91:1984 s. 96-121.</footnote>

<footnote n="12">¹² Łącznie 26:6 prepozytur (z tego 1 z plebanią i 2 z kościołem), 9 klas-sztorów (w tym 5 z kościołami), 15 kościołów (w tym 3 z prepozyturami i 5 z klasztoami) oraz 4 kaplice.</footnote>

<footnote n="13">¹³ *La bibliothèque et le chartier de l'abbaye Saint-Pierre de Solignac*, V. Pier-wodruk: „Revue Bénédictine” 95:1985 s. 321-338.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ *Reliques et authentiques de reliques de l'abbaye Saint-Pierre de Solognac*, VI. Pierwodruk: „Bulletin de la Société nationale des Antiquaires de France”, 1985 [1987] s. 115-137.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ *Le calendrier de l'abbaye Saint-Pierre de Solignac au XIVᵉ*, s. VII. Pier-wodruk w: *Croyances, pouvoirs et société. Études offerts à Louis Pérouas*, [Treignac] 1988 s. 253-263.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ J.-L. Lemaître, *Les documents nécrologiques de l'abbaye Saint Pierre de Solignac*, publiés sous la direction de P. Marot (Recueil des Historiens de la France, *Obituaires*, série in-8°, vol. I), Paris 1984.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ *Le nécrologe de Solignac et les troubadours limousins. Nouvelles mentions de Gaucelm Faidit et de Gausbert de Puycibot*, VIII. Pierwodruk: „Romania” 99:1978 s. 225-228.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Zestawia je H. Dedieu, „Archivum Franciscanum Historicum” 77:1984 s. 352-360.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ *L'obituaire des Cordeliers de Limoges*, IX. Pierwodruk: „Archivum Franciscanum Historicum” 82:1989 s. 394-405.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ *Les nécrologes de Saint-Angel*, X. Pierwodruk: „Bulletin de la Société des lettres, sciences et arts de la Corrèze” 83:1980 s. 49-57.</footnote>

<footnote n="21">²¹ *L'obituaire de Chambon-sur-Voueize*, XI. Pierwodruk: „Mémoires de la Société des sciences naturelles et archéologiques de la Creuse” 41:1983, fasc. 3 s. 501-514.</footnote>

<footnote n="22">²² J.-L. Lemaître, *Mourir à Saint-Martial. La commémoration des dé-funts et les obituaires à Saint-Martial de Limoges du XIᵉ au XIIIᵉ siècle*, Paris 1989.</footnote>
Bogata, erudycyjna, głęboko osadzona w realiach źródłowych twór-
czość Jean-Loup Lemaître'a na pewno zasługuje na lepszą recepcję
w literaturze polskiej. Szczególnie jego studia nad źródłami komme-
moratywnymi, tak bogato i w tak wielkiej rozmaitości gatunków za-
chowanej w archiwach i bibliotekach francuskich, mogą być bardzo
pomocne dla zrozumienia istoty tego typu przekazów i ich znacze-
nia dla dawnych społeczeństw i dla współczesnego badacza. Sumien-
na troska kolejnych pokoleń zakonników o dusze zmarłych wydała
bowiem wielorakie owoce, które na naszym, tak ubogim w teksty
kommemoratywne terenie, ciągle pozostają mało rozpoznane <fnref n="23" />.

<footnote n="23">23 Zob. J.-L. Lemaître, M. Derwich, *Pour le catalogue*, passim;
M. Derwich, *Badania nad śmiercią – Europa Zachodnia*, passim; Tenże,
Średniowieczny monastycyzm, § 25.1.</footnote>