B. HRYNIEWIECKI

PROF. DR JÓZEF TRZEBIŃSKI

Czterdziestolecie pracy naukowej.

W roku 1937 w myśl ustawy akademickiej ustąpił po
przekroczeniu 70-ciu lat wieku z katedry systematyki roślin
na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie zasłużony bo-
tanik prof. dr. Józef Trzebiński, mający za sobą obec-
nie 40-letnią służbę na polu naukowym.

Należał on do tego pokolenia polskiego, które, wzrasta-
jąc pod zaborem rosyjskim w niezwykle ciężkich warunkach,
przebojem musiało iść przez życie. Szkoła, będąca narzędziem
rusyfikacji, a przez to wieczną udręką moralną dla polskiego
dziecka, wiadomości dawała niewiele, a w niektórych dziedzi-
nach, jak w dziedzinie nauki o przyrodzie, nie dawała nic,
natomiast częstokroć paczyła charaktery, wywołując zoboję-
nienie do kultury polskiej. Jeżeli jednak wbrew szkole zatliła
się w kimś iskra poznania przyrody i dążenie do pracy nauko-
wej w tym kierunku, to najbliższe częstokroć otoczenie patrzy-
ło na takiego młodzieńca nieomal jak na wariata. Trzeba było
w tych warunkach mieć dużo siły charakteru i głębokiego umi-
łowania obranego zawodu, żeby wytrwać i dojść do pożąda-
nych wyników. Naukowa droga Józefa Trzebińskiego
była tym trudniejsza, że musiał się borykać nietylko z trud-
nościami natury materialnej, lecz i z przeszkodami wynikają-
cymi ze słabego zdrowia a zwłaszcza wadą wzroku, co unie-
możliwiało mu podejmowanie pewnego rodzaju dłuższych ba-
dań mikroskopowych. Tym większa jego zasługa, że swoim
uporem i niezwykłą pracowitością potrafił zapisać piękną kartę
w historii botaniki polskiej.
Józef Trzebiński urodził się 1 marca 1867 r. we wsi Kozuby, powiatu Tureckiego, ziemi Kaliskiej; wykształce- nie gimnazjalne otrzymał w Siedlcach, gdzie w r. 1880 włą- pił do klasy III i uzyskał maturę w r. 1888. Zapisawszy się na Uniwersytet Warszawski, nie odrazu trafił na swoją dro- gę, gdyż pierwsze dwa lata studiował medycynę, a dopiero w r. 1890 przeniósł się na przyrodę by ją ukończyć w r. 1894. Z licznych przedmiotów, jakie wykładano wówczas, botanika najwięcej go pociągała; podczas wakacyj zbierał on rośliny i czynił obserwacje w okolicach Warszawy, Siedlec, Ciecho- cinka i Dobrzynia, nie omieszkał również zapoznać się z pol- ską literaturą przyrodniczą. Wśród profesorów wykładających wówczas botanikę na Uniwersytecie Warszawskim ówczesny dyrektor Ogrodu Botanicznego, morfolog i systematyk, prof. A. Fischer von Waldheim, był suchy, zabójczo nudny, sam nie pracował twórczo i nikogo do tej pracy nie mógł zachęcić — słowem, był to urzędnik na katedrze; natomiast dużo można było skorzystać od prof. Bielajewa, który bar- dzo dobrze wykładał kurs anatomii i fizjologii roślin, i sam pozostawił kilka prac wybitnych z dziedziny badań nad roz- wojem paprotników różnozarodnikowych. Lecz daleko więks sze znaczenie, niż formalna wiedza wykładana z katedry w ję- zyku obcym, dla rozwoju ówczesnej młodzieży miało czysto polskie środowisko kolegów, gdzie wskutek częstego stykania się w pracowniach panowała wielka zażyłość, atmosfera za- interesowania się zagadnieniami naukowymi, wyrażająca się w dyskusjach, skąd płynęła zachęta do samouctwa, a zwłaszcza do czytania książek polskich.

Gdy zapisałem się na Uniwersytet Warszawski w r. 1893, zetknąłem się z obecnym jubilatem jako studentem IV roku, redaktorem doskonale prowadzonych skryptów kursu zoologii prof. Nasonowa. To rozpowszechnienie w ówczesnym Uni- wersytecie Warszawskim skryptów miało dla ogółu studentów złą stronę, gdyż odwracało uwagę od poważnych książek z obranej dziedziny, dając mocno ułamkowe wiadomości, natomiast dla redaktora i wydawcy ten sposób zarobkowania był znacznie korzystniejszy niż dawanie korepetycyj, nie tylko pod względem materialnym, lecz i pod względem naukowym, gdyż redaktor takich skryptów zmuszony był do sumiennego opracowania przedmiotu, którego się podjął; w takich skryp-
tach przemycano często w nawiasach i polską terminologię. Trzebiński zmuszony do zarobkowania w ten sposób zasłynął z czasem wielką erudycją w różnych dziedzinach przyrody.

Osobliwością zebrań nielegalnych, ma się rozumieć, kół ówczesnej „Bratniej Pomocy” przyrodników była okoliczność, że szybko załatwialiśmy sprawy formalne, wysłuchując zato odczytów, jakie wygłaszali starsi koledzy. Jednym z prelegentów był i Józef Trzebiński, wygłaszając odczyt p. t.: „Glony jako najniższy typ roślin”; po takim odczycie rozwijała się dyskusja.

Wśród mocno radykalnych nastrojów ówczesnej młodzieży, rwącej się nieraz do życia czynnego, do pracy i walki w szeregach bojowników o wolność i sprawiedliwość społeczną, Józef Trzebiński odbijał swoim spokojem i umiejętnością całkowitego pogrążania się w zagadnieniach naukowych. „Możemy śmiało powiedzieć” jak pisał w swoich wspomnie niach z Siedlec <fnref n="1" />), „że inteligentniejsi i bardziej ideowi uczniowie gimnazjum Siedleckiego wstępowali do Uniwersytetu z poglądami bardzo liberalnymi i pewną sympatią do wielkich poczynań rewolucyjnych”. Usiłowano go wciągnąć do agitacji socjalistycznej wśród robotników, lecz, nie mając zainteresowania do nauk społecznych, uważał, że inni mogą to lepiej uczynić, natomiast chętnie spieszył z żywym polskim słowem tam, gdzie mógł oświecać w tej dziedzinie, którą starał się poznać gruntownie, wygłaszał więc pogadanki przyrodnicze zarówno wśród szwaczek, praktykantów w Ogrodzie Botanicznym, jak w kółkach samokształciowych młodzieży gimnazjalnej. Ta abstynencja od działalności rewolucyjnej nie ochroniła go jednak od aresztowań i więzienia, o co było w owe czasy bardzo łatwo, zwłaszcza tym, którzy obracali się w sferach gorętszej młodzieży.

Rok akademicki 1893/4 w Warszawie, który skończył się dla mnie tragicznie (uwięzieniem i zesłaniem), obfitował w takie wypadki. Zniknał raptem z grona starszych przyrodników Jan Miłkowski, przyszły założyciel Kursów Wyższych dla kobiet i został wywieziony w związku z jakąś sprawą do Petersburga <fnref n="2" />). Niebawem dowiedziałem się, że i za powszech-

<footnote n="1">¹) Księga pamiątkowa Siedlczan. (1844 — 1905). 1927. S. 279.</footnote>

<footnote n="2">²) Zwolniony później znów został aresztowany razem z innymi 17 kwietnia 1894.</footnote>
nie lubianym i znanym redaktorem skryptów zatrasnęły się wrota cytadeli. Jakżeż ucieszyliśmy się, gdy po kilku dniach ujrzyliśmy go całego i zdrowego w naszym „klubie”, specjalnej pracowni chemicznej, a było wesoło, gdy z ust domniemanego przestępcy usłyszeliśmy niepozbawione humoru i dwucipu opowiadanie o indagacji żandarmów i jego odpowiedziach spokojnych, lecz zakrawających na kpiny z władzy.

Gdy zdał egzaminy dyplomowe (w r. 1894) z prawem przedstawienia rozprawy kandydackiej, los zdarzył, że znalazł się w mieszkaniu gdzie został aresztowany kolega, dzisiejszy prezes Pol. Tow. Bot., prof. Seweryn Krzemieniewski, który szczęśliwym trafem wymknął się z rąk żandarmów i zbiegł zagranicę, J. Trzebiński zaś przypłacił to 5-cio miesięcznym więzieniem w cytadeli.

Po tych ciężkich przejściach prawdziwym odpoczynkiem dla niego było stanowisko nauczyciela domowego na wsi w zamożnym domu, w Hucie Garwolińskiej pod Garwolinem. Parę lat, jakie tam przebył, Trzebiński doskonale wyzyskał do zapoznania się z miejscową flora, w wyniku czego powstała rozprawa „Flora lasów Garwolińskich”, która przedstawiona w Uniwersytecie Warszawskim przyniosła autorowi (w r. 1897) tytuł kandydata nauk przyrodniczych, a wydrukowana po polsku w Sprawozdaniach Komisji Fizjograficznej wybija się na czoło ówczesnych prac florystycznych, zarówno przez cenną próbę charakterystyki zbiorowisk roślinnych, jak i ich warunków rozwoju. W tym czasie świeżo dyplomowany przyrodnik rozpoczął pracę popularyzatorską, umieszczając pierwsze artykuły we „Wszechświecie” i „Przeglądzie Farmaceutycznym”.

Gnany żądzą wiedzy J. Trzebiński postanowił wyjechać za granicę, aby tam pogłębić wiedzę w tych dziedzinach, w których Warszawa dała mu niewiele. Uzyskawszy paszport (w r. 1898) zapisał się jako hospitant do Instytutu Pomologicznego w Proszkowie (Proskau) na Śląsku Górnym, żeby zaznajomić się z roślinami ogrodniczymi i ich hodowlą. Tu zetknął się z młodym wówczas lecz bardzo zdolnym profesorem dr. Aderholdem, który zachęcił go do obserwacyj nad grzybami pasorzytniczymi i nad chorobami roślin, co zdecydowało później o dalszym kierunku jego badań. W roku naturalnym (1899), dzięki zapomodze, otrzymanej z Kasy im. Mia-
nowskiego, J. Trzebiński dał się do Lipska, gdzie praco-
wał (pół roku 1900) pod kierunkiem prof. W. Pfeffera nad
zagadnieniem „Wpływ podrażnień na wzrost pleśni — Phyco-
myces nitens”; praca ta ukończona w Krakowie i wydrukowa-
na w Rozprawach Akademii Umiejętności, przyniosła autoro-
wi tytuł doktora filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie
autor następnie pełnił obowiązki asystenta przy katedrze ana-
tomii i fizjologii roślin (od 1.00 do 1904).

Pobyt w Krakowie, gdzie wtedy działali wybitni profesorowie jak E. Godlewski, E. Janczewski i J. Rostafiński, mógł doskonale uzupełnić ogólne wykształcenie botaniczne J. Trzebińskiego, który już wtedy wytkaNł sobie wyraźnie główną specjalność, pracując pod kierunkiem prof. E. Janczewskiego nad grzybami pasorzytniczymi i chorobami roślin.

W r. 1904 na propozycję J. Danysza objął Trzebiński kierownictwo działu mikologicznego stacji Entomologicznej Wszechrosyjskiego Związku Cukrowników w Smile na Ukrainie, gdzie pracował lat 8 nad chorobami buraka cukrowego i innych roślin uprawnych i wierny swoim pierwszym zamiłowaniem nie omieszkał zbadać miejscowej flory. W tym okresie wszedł on w kontakt ze środowiskami naukowymi w Rosji, dzięki zaś wycieczkom do Kijowa, Odesy, Nikołajowa, Chersonia i ich okolic oraz na Krym i Kaukaz zaznajomił się z florą południa Rosji, odwiedzając zaś krewnych w Kowieńszczyźnie nie omieszkał zaznajomić się z florą Litwy.

Wycieczka za granicę pozwoliła mu poznać bliżej urzą-
dzenia i stan stacyj fitopatologicznych w Wiedniu, Pradze,
Halli, Wrocławiu, Stutgarcie, Hohenheimie, Berlinie i Byd-
goszczy.

Bogaty w doświadczenie, J. Trzebiński przybył roku
1912 do Warszawy, gdzie zorganizował na nowo Stację Ochro-
ny Roślin przy Towarzystwie Ogrodniczym, która założona
przez K. Kulwiecia, nie mając odpowiedniego uposażenia,
nie mogła rozwijać się normalnie. Dzięki subsydiom Depar-
tamentu Rolniczego w Petersburgu, jak i polskich instytucyj
a zwłaszcza Centralnego Towarzystwa Rolniczego Stacja ta
została znacznie rozszerzona, zaopatrzona w niezbędne przy-
rządy i bibliotekę; został również powiększony i personel
(asyst. W. Gorjaczkowski i praktykant — Z. Zweigbaumówna).

Kierownik rozwinał niebawem ożywioną działalność nad badaniem rozpowszechnionych w b. Kongresówce chorób i szkodników roślin uprawnych i odbył powtórną podróż za granicę, zwiedzając podobne instytucje, nie tylko w Austrii i Niemczech, ale również w Szwajcarii i Holandii.

Wojna sparaliżowała działalność Stacji, lecz pozwoliła obecnemu jubilatowi odegrać ważną rolę podczas okupacji niemieckiej w ratowaniu od zagłady i reorganizacji Ogrodu Botanicznego w Warszawie. Zostawszy inspektorem Ogrodu J. Trzebiński wraz z prof. Z. Wóycickim, jako kierownikiem, szybko przyczynił się do uporządkowania kolekcyj, spolszczenia etykietek i niebawem w r. 1919 wydał pierwszy przewodnik po Ogrodzie; rozwijał również w okresie Warszawskim działalność pedagogiczną, wykładając na Kursach Rolniczych i Ogrodniczych — fitopatologię, ekologię roślin i botanikę ogólną, w odrodzonym zaś Uniwersytecie Warszawskim zastępczo i fizjologię roślin.

W r. 1918 J. Trzebiński objął stanowisko kierownika Wydziału Ochrony Roślin w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. Po raz trzeci w życiu musiał organizować na nowo tego rodzaju placówkę badawczą, lecz tym razem już w odrodzonej Polsce. Pracował tu głównie nad chorobami roślin uprawnych. Prócz doświadczeń z odkażaniem ziarna, zwalczaniem amerykańskiej rosy mącznej na agreście i badań nad pleśią siną na owocach i cebuli, kontynuował dalej obserwacje nad chorobami wirusowymi ziemniaka. W tym okresie habilitował się również na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (w r. 1920) z botaniki ze szczególnym uwzględnieniem fitopatologii.

Zdawałoby się, że kierownik tak poważnej placówki badawczej, jaką była Stacja w Puławach, nie opuści już tego stanowiska, do którego był tak świetnie przygotowany, że drugiego trudno byłoby w Polsce w owe czasy znaleźć.

Lecz instytuty badawcze dla niektórych bardziej czynnych natur są klatką, w której nie każdy da się zamknąć. Józef Trzebiński przy swoim całkowitym oddaniu się pracy naukowej był jednocześnie urodzonym pedagogiem, który zawsze i wszędzie, gdzie się znajdował, uważał za swój
obowiązek dzielić się z innymi swoją wiedzą i doświadczeniem i zachęcać innych do pracy, którą umiłował.

To też gdy Wszechnica Batorowa w Wilnie zaprosiła go w r. 1924 na katedrę systematyki roślin, pedagog zwyciężył w nim badacza, dbającego o własne prace i wygody, i Trzebiński, przyjmując tę katedrę, wziął znów na siebie trud niemały organizowania na nowo życia naukowego na katedrze Jundziłłów, na odcinku wiedzy botanicznej, zaniedbanym prawie przez całe stulecie. Stworzył on tam już w r. 1926 prawcownię botaniczną, gdzie odbywały się prace z dziedziny fisztosocjologii, fitopatologii oraz grzybów pasorzytniczych, zgromadził odpowiednie pomoce naukowe, jak zbiory muzealne i zielniki; wzbogacił kolekcję roślin gruntowych nowopowstałego Ogrodu Botanicznego <fnref n="3" />), założył tam szklarnie i, drukując katalogi nasion, wszedł w kontakt z ogrodami botanicznymi całego świata. Jeżeli po zamkućiu uniwersytetu Wileńskiego (w r. 1832) przygodni polscy badacze dorzucali wciąż jednak pewne przyczynki do poznania miejscowej flory, to badanie flory roślin zarodnikowych całkowicie leżało odłożiem. Z przybyciem dopiero prof. Trzebińskiego te badania się ożywiły. Zarówno on sam, jak i jego uczniowie ogłosili szereg prac zarówno dotyczących roślinności kwiato-wej jak i roślin niższych, jak śluzowce, glony, porosty a prze-de wszystkim grzyby. Prowadzony przez niego od r. 1928 Oddział Mikologiczny Stacji ochrony roślin co rok udzielał po kilkaset odpowiednich porad, szerząc wiedzę o zapobieganiu chorobom roślin przy pomocy broszur i ulotek.

Jako członek Wileńskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk znacznie ożywił jego działalność, drukując tam szereg prac swoich i swoich uczniów. Warto wspomnieć, że jego przyczynk do flory Litwy „Flora Łotowian i okolic” (1910) był jedną z pierwszych prac naukowych drukowanych w Wilnie po polsku w czasach przedwojennych.

W r. 1925/26 J. Trzebiński sprawował obowiązki dziekana Wydziału Matematyczno-przyrodniczego. Związany z Akademią Umiejętności w Krakowie jeszcze od r. 1901 jako członek Komisji Fizjograficznej, w r. 1930 został członkiem-

<footnote n="3">³) Założonego już wcześniej przez prof. P. Wiśniewskiego wraz z K. Prószyńskim.</footnote>
korespondentem Akademii, od r. 1916 zaś jest członkiem rzeczywistym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Towarzystwo Ogrodnicze Krakowskie w r. 1905 przyznało mu medal srebrny za zbiory chwastów z Ukrainy, Lubelskie zaś Towarzystwo Ogrodnicze w r. 1923 przed opuszczeniem Puław przyznało mu dyplom uznania za działalność w dziedzinie fitopatologii. W roku jubileuszowym 70-tym swego życia otrzymał on złotą odznakę Stacji Ochrony Roślin w Krakowie oraz adres od Wydziału Rolniczego Uniwersytetu Jagiellońskiego, i najwyższe odznaczenie — stopień doktora honoris causa nauk ogrodniczych od Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. W r. 1936 otrzymał krzyż komandorski orderu „Odrodzenia Polski”.

Jeżeli spojrzymy na całość pracy naukowej jubilata, to widzimy, że po latach studiów w Warszawie, Proszkowie, Lipsku i Krakowie, kiedy przyswajał on sobie metody naukowego badania i interesował się różnymi zagadnieniami, następuje szybko okres specjalizacji w kierunku badania chorób roślin i grzybów chorobotwórczych i temu kierunkowi nasz badacz pozostaje wierny przez całe życie. Pierwsza praca wykonana jeszcze w Warszawie — cenne opracowanie „Flory lasów Garwolińskich” było świetnym przygotowaniem dla przyszłego fitopatologa, gdyż chcąc zwalczać choroby roślin, należy przede wszystkim znać dobrze rośliny. Do tych studiów florystycznych autor przez całe życie czuł pociąg, gorliwie zbierając rośliny podczas letnich wywczasów. Tak potwstała potem „Flora Łotowian”, cenny przyczynek do flory Litwy (pow. Poniewieski) oraz „Flora Smiły” na Ukrainie. Tego rodzaju studia florystyczne kontynuował jubilat i na katedrze w Wilnie, badając zbiorowiska roślinne jeziora Trockiego i zachęcając swoich uczniów, co znalazł swój wyraz w paru przyczynkach ogłoszonych w Pracach Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie.

Możność pracy w doskonałej pracowni prof. Pfeffer a w Lipsku dała w wyniku przyczynek do fizjologii wzrostu (Wpływ podrażnień na wzrost pleśni *Phycomyces nitens*), lecz i tu, opracowując temat fizjologicznej natury, autor wział obiekt z dziedziny, która go najbardziej interesowała — z dziedziny grzybów-pleśniaków.

Od czasu objęcia stanowiska w Śmile jubilat główne
swojo siły poświęca fitopatologii, lecz żył w tych nieszczę-
nych czasach, kiedy wypadki zmuszały polskich badaczów do
przerzucania się z miejsca na miejsce; czterokrotnie tracił
dużo czasu na organizację wciąż nowych warsztatów pracy —
w Śmile, Warszawie, Puławach i Wilnie, lecz tym znacznie
ułatwił już zadanie swoim następcom. W Śmile pracował
gorliwie przede wszystkim nad chorobami buraków cukrowych
a zwłaszcza nad zgorzelą korzeniową siewek. Wyjaśnił on,
że przyczyną tej choroby nie jest bynajmniej *Phoma betae*,
jak dawniej przypuszczano, lecz że gra tu pewną rolę zarówno
no *Pythium Debaryanum* jak i inne mikroorganizmy i zwrócił
uwagę na warunki rozwoju tej choroby, wskazując na ujemny
wpływ nawozów sztucznych lub zbyt głębokiego siewu, bada-
jąc również wpływ warunków klimatycznych i glebowych,
oraz wpływ odkażania na niepłodność wysadek. Krytycznymi
uwagami wspólnie z prof. Raciborskim przyczynił się do
obalenia złudzeń, jakim uległ prof. Brzeziński, przypusz-
czając, że odnalazł przyczynę zgorzeli siewek buraczanych
w opisanym przez siebie rzekomo nowym, a właściwie nie-
istniejącym organiźmie *Myxomonas Betae*. Podczas pobytu
w Śmile J. Trzebiński studiował również ekologię chwa-
stów polnych.

Okres warszawski przyczynił się do wyjaśnienia wystę-
powania szkodników w postaci grzybów pasorzytniczych na
terenie b. Kongresówki; w tym czasie kierownik Warszaw-
skiej Stacji zaczął zbierać materiały do znajomości zooceci-
diów, co kontynuował w Wilnie. Z prac wykonanych w Pu-
ławach, poza wypróbowaniem różnych preparatów chemicz-
nych i sposobów zwalczania chorób roślin uprawnych, cenną
pracą było wyróżnienie 12 odmian biologicznych pleśni wy-
stępującej na cebuli i owocach.

W okresie Wileńskim poza koniecznością rozwiązywania
zagadnień praktycznej natury jubilat przyczynił się znacznie
do zebrania materiałów, dotyczących występowania zarówno
roślin zarodnikowych jak i zooecidiów w opisywanym terenie.

Obok działalności organizatorskiej i badawczej jubilat
rozwijał niezwykle płodną działalność popularyzatorską.

W pierwszych latach swej działalności, jak gdyby pró-
bując swego pióra, umieszczał on jeszcze niektóre zagadnie-
nia z ogólnej botaniki na łamach „Przeglądu Farmaceutycz-
nego" i „Wszechświata” (od 1898 — 1902), oraz z metodologii nauczania na łamach „Przyrody” (1904-5), lecz później cały swój talent popularyzatorski i swą wielką erudycję zwrócił na popularyzowanie wyników z dziedziny fitopatologii na łamach pism ogrodniczych i rolniczych, jak „Ogrodnictwo”, „Pszczelarz i Ogrodnik”, „Gazeta Cukrownicza”, „Gazeta Rolnicza”, „Ogrodnik”, „Ziemianin” (Poznań) „Tygodnik Rolniczy” (Wilno) oraz w różnych ulotkach.

Cenną rozprawkę o „grzybach” dał w „Wielkiej Encyklopedii Ilustrowanej”, rozdział zaś „Fitopatologia” w Poradniku dla Samouków (t. VII) jest niezbędnym vademecum dla każdego interesującego się kierunkami i literaturą światową w tej dziedzinie. Uwieńczeniem zaś tej gorliwej popularyzacji są dwa podręczniki o różnym zakresie, jeden wydany w r. 1912 p. t. „Choroby roślin uprawnych, powodowane przez grzyby i inne ustroje pasorzytnicze” i drugi p. t. „Choroby roślin (ogólna fitopatologia). Choroby spowodowane przez czynniki nieorganiczne” (1930).

Nauczycielstwu oddał prof. Trzebiński usługę ogłaszając pierwszą „Metodykę botaniki” oraz krótkie wskazówki „Jak zbierać i oznaczać rośliny” (1917). Niemałą zasługą dla zaznajomienia z kierunkiem ekologicznym w geografii roślin był wykonany wspólnie z E. Strumpfem przekład klasycznego podręcznika E. Warminga: „Zbiorowiska roślinne” (1900).

Jako urodzony pedagog, jak widzieliśmy, autor już na ławie studenckiej lubił się dzielić swemi wiadomościami w odczytach; w Krakowie wygłaszał pogadanki w Towarzystwie Ogrodniczym i Uniwersytecie Ludowym; w Puławach wielokrotnie występował z odczytami na tematy ogólne, jak „Procesy regeneracyjne u roślin”, „Okresowość w państwie roślinnym”, „Mechanizm i witalizm w biologii” i t. p. Nie osłabał jego energia i w Wilnie, gdzie wygłosił kilkanaście odczytów nie tylko w kole przyrodników, lecz również i w Towarzystwie Lekarskim („Rzut oka na organizację i czynności fizjologiczne roślin”, „Ogólny pogląd na choroby roślin”) i w Tow. Filozoficznym („Zycie zmysłowe u roślin”) — słowem, gdziekolwiek się znajdował, przyczyniał się do ożywienia ruchu umysłowego.

Interesowały go zawsze, poza pracą specjalną i zagadnienia ogólne współczesnego przyrodoznawstwa, Jakim prze-
obrażeniom uległy one w ciągu długich lat studiów i jak się dziś skrystalizowały w umyśle jubilata, najlepiej świadczą niektóre usterły z jego autobiografii: „Podczas studiów uniwersyteckich w Warszawie wszechwładnie panował materializm, jednakże bardzo krótko ulegałem jego wpływowi. Imponowało mi wprawdzie materialistyczne pojmowanie życia, ale jednoсеśnie poczułem pewne rozczarowanie, że teorie materialistyczne potrafią wytłumaczyć tak niezmiernie drobny skrawek życia. Zacząłem powątpiewać w prawdziwość teorii Darwinii i Haec kła o monofiletyzmie, gdyż trudno mi było zrozumieć w jaki sposób z grudki plazmy mógł rozwinąć się cały świat organiczny. Wątpliwości te wzmocniły się jeszcze bardziej pod wpływem Bunge'go. Jego poglądy a także zastrzeżenia innych przyrodników spotęgowały jeszcze bardziej moje wątpliwości tak, że odrazu przechyliłem się w stronę vitalizmu, choć przez pewien czas wierzyłem jeszcze w skuteczność walki o byt i doboru przyrodniczego, jako głównych czynników ewolucji. Dalsze obserwacje nad roślinami (konwergencje morfologiczne) przekonały mnie, że rozmaitość kształtów i przystosowań nie zależy wyłącznie od warunków zewnętrznych i że rośliny (i zwierzęta) posiadają pewną samodzielność w procesach swego kształtowania i że na ogół w świecie organicznym istnieje naturalna dążność do doskonalenia się, jak to trafnie zauważył Naegeli. Poglądy moje pogłębiły się jeszcze bardziej w czasie pobytu w Krakowie. Przy końcu swej autobiografii jubilat tak pisze: „Obecnie rozpoczęłem 71-szy rok życia. Rośliny pociągały mię już w gimnazjum. Widziałem w nich zawsze istoty żyjące, podobnie jak zwierzęta. Pogląd, że w świecie organicznym tkwi duchowość, jest i obecnie moim najgłębszym przekonaniem i pogląd ten rozpowszechniałem przy każdej sposobności. Teraz wobec wspaniałych uogólnień w astronomii, fizyce i chemii — pogląd materialistyczny nie da się już utrzymać”...

Jeżeli obejrzymy się wstecz na drogę, jaką przebył jubilat w ciągu 40-letniej pracy naukowej, to musimy złożyć hołd zasłudze człowieka, który oddawał siebie całego służble naukowej aż do zapamiętania się. Trzy poważne przyczynki do flory Polski, Litwy i Ukrainy zdobyły mu imię w dziejach polskiej florystyki, rozszerzył on znacznie i pogłębił wiadomości o grzybach pasorzytniczych Polski, zorganizował kolej-
no 4 warsztaty badawcze, lecz przede wszystkim, stojąc na tak ważnej placówce dla naszego kraju rolniczego, jak walka z chorobami roślin, masę energii wkładał by być w ciągłym kontakcie z postępami tej wiedzy i sprawdzać jej wyniki oraz służyć krajowi swą erudycją, udzielając tysięcy wskazówek praktycznej natury. Te naukowe a zarazem praktyczne za-sługi na polu rolnictwa uczciła Szkoła Główna Gosp. Wiejs. nadając mu doktorat honoris causa.

Zarys tej cennej pracy naukowej niech będzie skromnym hołdem dla zasłużonego badacza ze strony Polskiego Towarzystwa Botanicznego. Życzymy jubilatowi z całego serca długich lat zdrowia, żebyśmy długo jeszcze mogli korzystać ze skarbnicy jego bogatej erudycji i doświadczenia życiowego.

## Le professeur, dr. Józef (Joseph) Trzebiński <fnref n="1" />)

*Note biographique à l'occasion du quarantenaire de son travail scientifique.*

Le professeur Joseph Trzebiński, phytopatologiste et mycologiste éminent vient d'abandonner en 1937 pour des raisons d'âge (70 ans passés) la chaire de taxonomie des plantes à l'Université Stefan Batory à Wilno.

Né le 1 mars 1867 à Kozuby dans la région de Kalisz, Joseph Trzebiński fit ses études secondaires au collège de Siedlce (1880 — 1888), après quoi il étudia les sciences naturelles à l'Université de Varsovie où il obtint en 1894 le grade de „candidat”.

Arrêté par les autorités russes pour des raisons d'ordre politique, il passa cinq mois en prison dans la citadelle de Varsovie. Ensuite pendant 2 ans il fut instituteur privé dans une maison campagnarde près de Garwolin et il profita de son séjour là pour étudier méthodiquement les forêts voisiennes. En 1898 il partit à l'étranger et étudia l'horticulture à l'Institut Pomologique de Proskau en Haute-Silésie. Le professeur Aderhold attira son attention sur les champignons parasites et en 1900 il commença à Leipzig sous la direction

<footnote n="1">¹) Prononcer: Tchébigne-ski.</footnote>
du professeur W. Pfeffer un travail sur „L'influence des excitations sur la croissance de la moisissure *Phycomyces nitens*”. Ce travail achevé à Cracovie lui servit de thèse de docteurat. De 1900 à 1904 M. Trzebiński a été assistant du professeur E. Janczewski à Cracovie et de 1904 à 1912 — directeur de la section mycologique auprès de la Station Entomologique de la Société Panrusse des Fabricants de Sucre à Śmiła. En 1912 il organisa à Varsovie la Station de la Protection des Plantes et étudia la propagation des champignons parasites dans l'ancien Royaume de Pologne en tirant de ses études des indications pratiques pour la lutte contre ces parasites.

Pendant la Grande Guerre, en 1916 lors de l'occupation allemande après la retraite des Russes, il fut inspecteur du Jardin Botanique de l'Université. Il contribua beaucoup à l'aménagement des collections de ce jardin et en publia le premier guide.

Pendant les années 1918 — 1924 il fut directeur de la Station des Recherches auprès de la Section de la Protection des Plantes de l'Institut Agronomique de Puławy.

En 1924 M. Trzebiński obtient la chaire de taxonomie des plantes à l'université Stefan Batory à Wilno. Il y organisa le Jardin Botanique et le laboratoire consacré aux travaux de phytosociologie, phytopathologie et de mycologie.

Parmi les nombreux ouvrages scientifiques du professeur Trzebiński signalons trois travaux phytogéographiques concernants la flore: 1º de la Pologne (Flore des forêts de Garwolin 1898), 2º de la Lithuanie (Flore de Łotowiany, 1910) et 3º de l'Ukraine (Flore de Śmiła 1913). Toutefois nous lui devons surtout l'organisation des institutions de la Protection des Plantes (à Śmiła, Varsovie, Puławy et Wilno) et l'étude continue des problèmes de phytopathologie et de mycologie ainsi que la vulgarisation de ces problèmes en Pologne. Il est l'auteur de deux manuels polonais de phytopathologie. Le professeur Joseph Trzebiński est membre de la Société des Sciences et des Lettres de Varsovie (de 1916), membre-correspondant de l'Académie Polonaise des Sciences et des Lettres de Cracovie (de 1930), commandeur de l'ordre „Polonia Restituta” et docteur honoris causa de l'Ecole Supérieure d'Agri-culture de Varsovie.
# I. Prace naukowe prof. dr. Józefa Trzebińskiego

*Travaux scientifiques du prof. dr. Józef Trzebiński.*

1. Flora lasów garwolińskich i sąsiednich okolic. (Flore des forêts de Garwolin et des contrées voisines). Spraw. Kom. Fiz. Akad. Umiejętności. Kraków, 1899.

2. Wpływ podrażnień na wzrost pleśni *Phycomyces nitens*. (Influence des excitations sur la croissance de la moississement *f* h. n.). Rozprawy Akad. Um. Kraków, 1902.

3. Wpływ odkazania klełbów buraka cukrowego na zgorzel siewek, Wiestnik Sacharnoj Promyszl, Kijów (Influence de la désinfection des semences de la betterave à sucre sur „le pied noir” des plants) 1905, (w jez. rosyjskim).

4. Zgorzel korzenia siewek buraczanych. („Le pied noir” des plants de la betterave). Tamże, 1905.

5. Grzybki pasorzytnicze zgorzeli korzeniowej siewek buraczanych. (Champignons parasitaires du „pied noir” de la racine de la betterave). Tamże, 1906.

6. Głowia prosowa i jej zwalezanie. (Charbon du millet (*Ustilago panici milliacei*) et la lutte contre lui). Tamże 1906.

7. Nowe doświadczenia nad wpływem bakterii na zgorzel korzeniową siewek buraczanych. (Nouvelles expériences de l'action des bactéries sur „le pied noir” de la racine des plants de la betterave). Tamże, 1906.

8. Odkazanie klełbków buraczanych w walce ze zgorzelą siewek. Doświadczenie na poletkach. (Désinfection des semences de la betterave dans la lutte contre „le pied noir” de la betterave des plants. Expérience sur les places d'essais). Tamże, 1907, str. 13.

9. Drobnoustroje spotykane przy zgorzeli siewek buraka cukrowego i zmiany wywołane przez nie w tkankach siewek. (Microorganismes trouvés sur les plants de la betterave à sucre atteints par „le pied noir” et les changements causés par eux dans les tissus des plants). Tamże, 1907.

10. Wpływ bezpośredniego stykania się klełbów buraczanych z nawozami mineralnymi podczas siewu na rozwój siewek. (Influence du contact immédiat des semences de la betterave avec les engrais minéraux sur le développement des plants). Tamże, 1909.

11. Wpływ głębokości wysiewu na rozwój siewek buraka cukrowego i na zgorzel korzeniową. (Influence de la profondeur de l'ensemencement sur le développement des plants de la betterave à sucre et sur „le pied noir” de la racine). Tamże, 1909, str. 9.

12. Doświadczenie nad wrażliwością na zgorzel korzeniową siewek buraczanych z klełbków różnego pochodzenia. (Expérience sur la sensibilité des plants de la betterave provenant des semences d'origine différente sur „le pied noir” de la racine). Tamże, 1909 — 1911, str. 20.

13. Bakteryjne choroby korzenia buraka cukrowego. Sucha i mokra zgnilizna korzeni. (Maladies de la racine de la betterave à sucre causées par des bactéries. Pourriture sèche et humide des racines). 1911.
14. Niepłodność i wieloletnie wysadki buraka cukrowego. (Infertilité des boutures des longues années de la betterave à sucre). Tamże, 1912.

15. Odkażanie klebów nasiennych buraka, (w jęz. ros.). (Désinfection des semences de la betterave). Praca Stacji Oceny Nasion. Petersburg, 1913.

16. Chwasty okolic Śmiły, rozpowszechnienie i ekologia. (Mauvaises herbes des environs de Śmiła, la répartition et l'écologie). Wiestnik Sachar. Prom., 1914, str. 34.

17. *Myxomonas betae*. Nowy pasorzyt buraka. (Nouveau parasite de la betterave. Etude critique). Studium krytyczne. Kosmos. 1906, str. 14.

18. Flora Lotowian i okolic. Przyczynek do znajomości flory kowień-szczyzny. (Flore de Łotowiany et de ses environs. Contribution à la connaissance de la flore relative à la région de Kowno). Rocznik Tow. Przyj. Nauk w Wilnie, 1910.

19. Flora okolic Śmiły. Przyczynek do znajomości flory ukraińskiej. (Flore de Śmiła et de ses environs (gouv. Kieff, district Czerkasy). Contribution à la connaissance de la flore de l'Ucraine). Pam. Fiz. XXI. Warszawa, 1913.

20. Zoocecidia zebrane w Królestwie Polskim. (Zoocécidies ramassées en Royaume de Pologne). Tamże, T. XXIII, 1916, str. 20.

21. Zoocecidia zebrane w Litwie w Połądze. (Zoocécidies ramassées en Lituanie à Polongă). Tamże, T. XXIII, 1916, str. 9.

22. Choroby i szkodniki roślin hodowanych w Królestwie Polskim (przy udziale Wl. Gorjaczkowskiego i Z. Zweigbaumówny). Maladies et ravageurs des plantes cultivées en Royaume de Pologne (en collaboration avec Mr W. Gorjaczkowski et Mlle Z. Zweigbaum). Tamże, XXIII, 1916. str. 92.

23. Choroby roślin uprawnych w Królestwie Polskim od r. 1912 do 1916. (Maladies des plantes cultivées en Royaume de Pologne en 1912 — 1916). Tamże, 1916, str. 7.

24. Sucha i śluzowa zgnilizna korzeni buraka cukrowego. (Pourriture sèche et mucilagineuse des racines de la betterave à sucre). Kosmos. 1913, str. 44.

25. O grzybkach powodujących gnicie owoców i cebuli ze szczégólnym uwzględnieniem sinej pleśni (*Penicillium glaucum*). (Sur les champignons causants la pourriture de fruits et des oignons et spécialement sur la moississement *Penicillium glaucum*). Pam. Państw. Nauk. Inst. G. W. w Puławach. IV, 1923, str. 49.

26. Wpływ odkażania ziarn prosa na występowanie głowni *Ustilago panici miliacei* Wtr. (razem z Wandą Krassowską). (Influence de la désinfection des grains du millet sur l'apparition du charbon. *Ustilago Panici miliacei*, Wtr. — en collaboration avec Mlle Wanda Krassowska). Pam. Państw. Nauk. Inst. Gosp. Wiejs. w Puławach, 1924.

27. Wpływ odkażania ziarn pszenicy różnymi preparatami chemicznymi przeciw śnieci (*Tilletia*) (wspólnie z Krassowską). (Influence de la désinfection des grains du froment par les différentes préparations chimiques
sur l'apparition de la carie (Tilletia) en collaboration avec Mlle W. Krasowska). Tamże, 1924.

28. Wpływ zraszania agresłu różnymi preparatami chemicznymi przeciw amerykańskiej rosiemącznej (Sphaerotheca mors uvae) (wspólnie z W. Konopacką). (Influence de l'aspersion du grosseiller par les différentes préparations chimiques sur Oidium américain Sphaerotheca mors uvae en collaboration avec Mlle W. Konopacka). Tamże, 1924.

29. Fitopatologia i jej stan obecny. (Phytopatologie et son état actuel). Poradnik dla samouków. T. VII. Warszawa, Wyd. Kasy im Mianowskiego. 1927.

30. Uzupełnienia. (Suppléments). Tamże, T. VIII. 1929.

31. Roślinność ziemi wileńskiej. Wilno i ziemia wileńska. Zarys monografii. (Végétation de la région de Wilno. Esquisse monographique). T. I. 1930. Wyd. Woj. Kom. Region.

32. Rzadkie lub zawleczone rośliny w Polsce. (Plantes rares ou importées par hasard en Pologne). Acta Soc. Bot. Polon. 1930, str. 6.

33. Spis wyższych grzybów podstaweczaków i workowców zebranych w Wilnie i okolicach (Troki) w latach 1925 — 1932. (Liste des champignons supérieurs — Basidiomycètes et Ascomycètes récueillis à Wilno et dans les environs (Troki) dans les années 1925 — 1932). Prace Tow. Przyj. Nauk w Wilnie, 1934.

34. Nowe stanowiska Nymphaea candida Presl. w Polsce. (Nouvelles stations de Nymphaea candida). Acta Soc. Bot. Pol. Vol. XI. 1934, str. 5.

35. Zaprawianie nasion zbóż suchymi zaprawami. Doświadczenia Stacji Ochrony Roślin w Wilnie w r. 1928—30. (Traitements préservatifs secs des grains des ceréales contre les champignons parasitaires). Tygodnik Rolniczy XVIII. Wilno 1934 r. Nr 3—4. S. 29—30.

36. Przyczynek do znajomości grzybów pasorzytniczych w południowo-zachodniej części Litwy i północno-wschodniej Polski, (pow. Brasławski). (Contribution à la connaissance des champignons parasitaires dans la partie sud-ouest de la Lituanie et dans celle nord-est de la Pologne, district de Brasław). Praca Tow. Przyj. Nauk. w Wilnie. T. XI. 1937, str. 8.

37. Zespoły roślinne jezior Trockich i okolicy (w druku). (Associations végétales des lacs de Troki et des environs (sous presse).

## II. Prace wykonane pod kierunkiem prof. J. Trzebińskiego

### A. W Warszawie na Stacji Ochrony Roślin.

1. Z. Zweigbaumówna. Grzybki pasorzytnicze na roślinach kwiatowych, zebrane w latach 1904 — 1911 w Śmile, gub. Kijowskiej przez J. Trzebińskiego. (Les champignons parasites des plantes phanérogames cuellis en 1904 — 1911 dans le gouvernement de Kieff à Śmiła et les environs par M. le dr. J. Trzebiński). Pam. Fiz. T. XXV. 1918. P. 1 — 13.
B. W Wilnie w Zakładzie Systematyki Roślin U.S.B. drukowane w Pracach Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wydział Nauk Mat. i Przyr. (Travaux de la Soc. des Sc. et des Let. de Wilno Cl. d. sc. mathém. et nat.).

2. K. Prószyński. Spis wyższych grzybów z rzędu Obłoczniaków (Hy. menomyectes), zebranych w okolicy m. Trok i w lasach przyległych w latach 1926 — 1929. (Liste des champignons Hymenomycètes, trouvés dans la région de Troki (palatinat de Wilno, Pologne). T. VI. 1931.

3. Z. Fiedorowiczówna. Zoocëcidia na roślinach zebranych w powiecie dziśnieickim i brasławskim ziemi wileńskiej. (Les zoocécidies trouvées sur les plantes dans les environs des villages de Szarkowszczyzna, Pohost, Druja du district de Dzisna, pal. de Wilno). T. VI. 1931.

4. J. Sokołowska-Rutkowska. Zespoły roślinne puszczy Rudnickiej w okolicy Rudnik i Zegrza (Associations végétales de la forêt de Rudniki dans les environs de Rudniki et de Zegaryno (pal. de Wilno). T. VIII. 1932.

5. N. Rojecka. Flora starego cementarza karaimskiego w Trokach. (Flore du vieux cimetière Caraite à Troki). T. VIII. 1934.

6. R. Kruszyński. Spis grzybów pasorzytniczych zebranych w latach 1930 — 1931 w okolicach Lidy. (Liste des champignons parasites à Lida et aux environs (pal. de Wilno) en 1930 — 1931. T. VIII. 1934.

7. J. Perepeczko Baumanowa. Zoocëcidia zebrane w Oszmianie i najbliższych okolicach. (Die in Stadt Oszmiana und Umgebung in Jahren 1930—1932 gesammelten Zoocecidien). T. IX. 1935.

8. Z. Tumilowiczówna. Spis grzybów z okolic Wołkowska. (Verzeichnis der in Wołkowysk und Umgegend gesammelten Pilze). T. IX. 1935.

9. J. Matuszkiewiczówna. Glony Wilna i najbliższych okolic. (Die Algen von Wilno und Umgebung). T. IX. 1935.

10. A. Michalski Porosty okolic Wilna i Trok. (Die Flechtenflora der Umgebung von Wilno und Troki). T. IX. 1935.

11. A. Michalski. Przyczynek do znajomości słuzowców Wilna i okolic. (Beitrag zur Kenntnis der Schleimpilze von Wilno und Umgebung). T. X. 1936.

12. J. Kujwisówna. Flora mikologiczna nawozu króliczego. (Die Pilze auf Kaninchenmist). T. X. 1936.

13. Z. Sinicynówna. Zespoły roślinne torfowisk pod Nieświeżem. (Les associations végétales des tourbières aux environs de Nieśwież). T. X. 1936.

14. R. Kruszyński. Uzupełniający spis grzybów pasorzytniczych zebranych w latach 1934 — 1936 w okolicach Lidy (woj. Nowogródzkie). T. XI. 1937.

15. A. Michalski. Materiały do flory niższych zarodnikowych Wilna i okolic. (Ein Beitrag zur Kenntnis der niederen Kryptogamen in Wilno und Umgebung). T. XI. 1937.

### W innych czasopismach.

16. J. Sokołowska-Rutkowska. Przyczynek do znajomości występowania galasówek w Polsce (Matériaux pour la connaissance des zoocécidies trouvées en Pologne). Kosmos. LXI, 2 — 3. Ser. A. 1936.
17. *A. Michalski*. Grzyby pasorzytnicze, zaobserwowane na roślinach dziko rosnących oraz uprawnych na terenie powiatu Wilczko-Trockiego. (Die parasitische Pilze auf wilden und angebauten Pflanzen im Kreise Wilno-Troki gesammelt). Kosmos. LXI, 2 — 3. 1936. Ser. A.

18. *A. Michalski*. Grzybki pasorzytnicze na porostach. (Die Flechtenparasiten). Acta Soc. Bot. Pol. XIV, 1. 1937.

### III. Artykuły popularne prof. dr Józefa Trzebińskiego

1. Przemiany pokoleń u roślin. Przegląd Farmaceutyczny. Warszawa Nr 1—15 1898 r.

2. Zapłodnienie. Ibidem. 1898.

3. O życiu i śmierci. Ibidem. 1898.

4. O grzybku owocowym (*Fusicladium*). Ogrodnictwo, str. 12. 1901.

5. Bakterie kopalne. Wszechświat. XVII. 1898. S. 264—7.

6. *Elodea canadensis* na Śląsku. Ibidem. XVIII. 1899. S. 558.

7. Owoce bez nasion. Ibidem XVIII. 1899. S. 597—9.

8. Nowe badania nad zapłodnieniem u roślin. Ibidem. XVIII. 1899. S. 710—12.

9. Zapłodnienie u grzybów. Ibidem. XIX. 1900. S. 375—8, 391—5.

10. O roślinach uprawnych. Ibidem. XIX. 1900. S. 561—4, 580—4.

11. Odporność roślin uprawnych względem pasorzytów. Ibidem. XIX. 1900. S. 661—2.

12. Sztuczne wytworzenie nowego organu u roślin. Ibidem. XIX. 1900. S. 676.

13. Wspólżycie wątrobowców z grzybami. Ibidem. XIX. 1900. S. 714—16.

14. Widłaki. Ibidem. XX. 1901. S. 193—5, 214—8, 235—7.

15. Biologia pyłku kwiatowego. Ibidem. XXI. 1902. S. 65—8, 85—9.

16. Czy wszystkie mszyce szkodliwe są dla roślin. Ibidem. XXI. 1902. S. 154.

17. Botanika doświadczalna w pokoju. Przyroda. I. 1904. S. 77, 95—6, 111, 127—8.

18. Wycieczki przyrodnicze. Ibidem. I. 1904. S. 206—7, 217—9, 234—5, 250—3, 269—71, 283—4.

19. O biologicznym badaniu pól uprawnych i łak. Przyroda. II. 1905. S. 135—8, 150—3.

20. Kilka słów o florze letniej brzegów i polanek leśnych. Przyroda. II. 1905. S. 522—3.

21. Płodność niektórych chwastów naszych. Przyroda. II. 1905. S. 529—32.

22. Nieco o jesieni i grzybobraniu naukowym. Przyroda. II. 1905. S. 277—81.

23. Więdniecie i gnicie liše buraka cukrowego (grzybki *Cladosporium herbarum* i *Sporidesmium putrefaciens* w jez. ros.). S. 3. Wiestnik sacharnoj promyszliennosti. Kijów 1904.

24. Grzyby pasorzytnicze (systematyka, rozmnażanie i środki zaradcze). Pszczelarz i Ogrodnik. Warszawa 1905.
25. Niemieckie stacje fitopatologiczne. Wiestnik sacharnoj promyszliennosti. Kijów 1907 (po ros.).

26. „W sprawie recenzji p. Raciborskiego w Kosmosie" z powobu broszury J. Brzezińskiego (Myxomonas βεται). Artykuł polemiczny. S. 12. 1907.

27. Zgorzel siewek buraczanych, jej powstawanie i środki zaradcze. Gazeta Cukrownieza. Warszawa 1907. S. 20.

28. Metodyka botaniki. Wydaw. Pedagog. Związku Naucz. Prace methodyczne w zakresie wykształcenia średniego. Warszawa 1909. S. 51.

29. Najnowsze postępy w dziedzinie fitopatologii. Akad. wykłady rolnicze. Wyd. Centr. Tow. Rolnicz. Warszawa 1911.

30. Choroby ziemniaka. Gazeta Rolnicza. 1911.

31. Kaip rinkt bei zyméti augalus ir kaip daryti žolynus. (Po litewsku. Jak zbierać i oznaczać rośliny. Przełożył dr K. Grinius). Wilno 1911. S. 20, z 5-ma rys.

32. Dwa ważne szkodniki: słodyszek rzepakowy i strąkowiec grochowy. Ibidem. 1913. S. 8.

33. Znaczenie selekcji dla fitopatologii (w języku rosyjskim). Sprawozdanie ze Zjazdu nasiennego i selekcyjnego w Petersburgu. Petersburg 1913. Str. 8.

34. Walka z amerykańską rosą mączną na agreście. Ogrodnik. Warszawa 1914.

35. Dział naukowy na Wystawie Jubileuszowej Ogrodniczej w Petersburgu. Ibidem. Warszawa 1914. S. 4.

36. O zgorzeli korzeniowej siewek buraka cukrowego. Gazeta Rolnicza. Dodatek „Burak". Warszawa 1912. S. 6.

37. Ourchądzaniu podręcznych zbiorków chorób i szkodników roślin. Ogrodnik. Warszawa 1912. S. 4.

38. Ogród Botaniczny warszawski, jego historia i stan obecny. Ibidem. 1915. S. 3.

39. Choroby traw zbożowych. Krótkie wskazówki do ich rozpoznania i zwalczania. Gazeta Rolnicza. Warszawa 1916. S. 20.

40. Jak zbierać i oznaczać rośliny. Praktyczne wskazówki do oznaczenia i urządzenia zbiorów roślin kwiatowych i zarodnikowych z podaniem ważniejszej literatury. Warszawa. M. Arct. 1917. S. 42.

41. Przewodnik po ogrodzie botanicznym Warszawskiego Uniwersytetu. Wyd. Min. Wyznań Rel. i Ośw. Publ. Warszawa 1919. S. 95.

42. Choroby i szkodniki buraka cukrowego w Królestwie Polskim. Roczniki Pol. Przem. Cukr. Warszawa, 1920. Str. 8.

43. Fitopatologia doby obecnej. Akad. Wykł. Rol. Nakładem Księgarzi Rolniczej. Warszawa, 1922. T. IV.

44. Grzyby głowniowate zbóż i ich zwalczanie. Gaz. Rolnicza. 1920.

45. Amerykańska rosa mączna na agreście i jej zwalczanie. Ziemianin. Poznań, 1922. Zeszyt V.

46. Główne podstawy nauki o chorobach roślin. Tygodnik Rolniczy. IX. Wilno, 1925. Str. 6.

47. Ochrona roślin w Polsce. Kwartalnik. Choroby i szkodniki. Nr 3. 1925.
48. O kształceniu fitopatologów. Warszawa. Ibidem, 1927. T. II. Nr 2.

49. Zakład Systematyki Roślin i Ogród Botaniczny U. S. B. Księga pamiątkowa Uniwers. Wileńskiego. Wilno, 1929. T. II.

50. Rdza miętowa i sposoby jej zwalczania. Wiadomości Farmaceutyczne. Warszawa, 1929. Str. 4.

51. Najważniejsze choroby kłębów ziemniaczanych. Odbitka z Tygodnika Rolniczego. Wilno, 1930. Str. 18.

52. Odkazanie (zaprawianie ziarna zbóż przeciw śnieci i głowni). Tygodnik Rolniczy. 1931. Str. 3.

53. Najważniejsze choroby zbóż. Tygodnik Rolniczy. 1929. Str. 28 i wyd. II. 1933. Str. 30.

54. Zgorzel siewek buraczanych. Stacja Ochrony Roślin w Wilnie. Str. 4. Ibidem.

54. Zaprawianie nasion zbóż suchemi zaprawami. Wilno. Ibidem. 1934.

56. Choroby pomidorów. Stacja Ochrony Roślin. Wilno. Ibidem. 1935.

Prócz tego współpracownictwo w Wyd. „Wielka Encyklopedia Ilustrowana” w Warszawie w latach 1902 — 1912 oraz tłumaczenie razem ze š. p. E. Strumpfem podręcznika Dr E. Warminga: Zbiorowiska roślinne. Wyd. Kasy Mianowskiego. Warszawa, 1900. Str. 421.

## Podręczniki.

Choroby roślin uprawnych, powodowane przez grzyby i inne ustroje pasorzytniece. Wydanie Kasy Mianowskiego. Warszawa, 1912. Str. 255.

Choroby roślin (ogólna fitopatologia). Choroby spowodowane przez czynniki nieorganiczne. Wyd. „Gleba”. Poznań, 1930. Str. 278.