<figure><img src="image_1.png" /></figure>

HAL
open science

Modernizm[y] Europy Środkowo-Wschodniej

Mateusz Chmurski, Ewa Paczoska

► To cite this version:

Mateusz Chmurski, Ewa Paczoska. Modernizm[y] Europy Środkowo-Wschodniej. Przegląd Filozoficzno-Literacki, 36 (1-2), http://www.pfl.uw.edu.pl/index.php/pfl/issue/view/36/showToc, 2013. halshs-05031977

HAL Id: halshs-05031977

https://shs.hal.science/halshs-05031977v1

Submitted on 7 Sep 2025

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

Public Domain
## Spis treści

Ewa Paczoska, Mateusz Chmurski – *Słowo od redaktorów*................................................9-12

## ŹRÓDŁA

Ignotus – *Belgrad (1908)* (przeł. M. Paczoska-Zajączkowska)..................................13-19

Géza Csáth – *Muzykanci (1913)* (przeł. M. Paczoska-Zajączkowska)....................21-30

Ladislav Klíma – *Žywot własny (1924)* (przeł. M. Chmurski)..................................31-48

Marie Jehanne Walewska, hr. Wielopolska – „*Ptaki*” (1919) (oprac. A. Lewenstam)................................................................................49-56

Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Zenon Przesmycki (Miriam) – *Listy do Henryka Monata* (oprac. M. Brylińska)................................................................57-78

## INSPIRACJE

Moritz Csáky – *Operetka wiedeńska, jej ideologia i funkcje* (przeł. M. Brylińska, K. Sadkowska, M. Chmurski)................................................................................79-99

Mayhill Fowler – *Na ulicy Prorizna. Ponadnarodowa historia modernizmu na Ukrainie* (przeł. M. Golubiewski, przekład przejrzała E. Paczoska)................................101-113

Michał Masłowski – „*Inna Europa*”, „*Europa porwana*”, *Europa Środkowo-Wschodnia... Tożsamość kulturowa i paradygmat romantyczny** (przeł. M. Nicińska, przekład przejrzał M. Chmurski)..................................115-136

Xavier Galmiche – *Europa pachnąca partykularzem? Nowe Abdery w Europie Środkowej albo przyzwolenie na pospolitość* (przeł. M. Chmurski)........137-165

Jacques Le Rider – *Indywidualizm, samotność, tożsamość w kryzysie* (przeł. M. Brylińska i M. Chmurski)................................................................................167-190

Petr Málek – *Poetyka między alegorią upadku i utopią ocalenia. Konceptualizacje języka w literaturze środowowoeuropejskiego modernizmu* (przeł. H. Marciniak)................................................................................191-227

Clara Royer – *Melancholia nieprzynależności. „Literatura żydowsko-węgierska” i poszukiwania tożsamości* (przeł. M. Chmurski)................................................................................229-241

Rita Tütlytė – *Secesja: litewska poezja początku XX wieku zmierzająca ku nowoczesności* (przeł. I. Szulska)................................................................................243-263

## PRÓBY

Ewa Paczoska – *Wspólnota pytań. Europa Środkowo-Wschodnia i modernizm*................265-277

Danuta Sosnowska – *Czeski przełom modernistyczny a kondensacja czasu kulturowego*................................................................................279-288

Lena Magnone – *Sześć seansów. Eugenia Sokolnicka i Falszerze André Gide’a*........289-308

Katarzyna Sadkowska – *Lwowska Forpocząt? Wiedeński odczyt Ostapa Ortwina o literaturze polskiej*................................................................................309-324

Urszula Kowalczuk – *Kazimierz Chłędowski i zapomniane aspekty galicyjskiego śmiechu. Rekonesans*................................................................................325-344

Małgorzata Vrazić – *Modernizm małego kraju. Przypadek Chorwacji*........................345-361

Dariusz Kałan – *Mariana Zdziechowskiego koncepcja sojuszu polsko-węgierskiego*................................................................................363-372

Urszula Górska – *W poszukiwaniu tożsamości środowowoeuropejskiej: pisarki monarchii habsburskiej lat 1864-1918. Projekt badań*................................................................................373-383

Joanna Majewska – *Kraszewski i nowa powieść. U źródeł polskiej recepcji Jorisa-Karla Huysmansa*................................................................................385-394

Mateusz Chmurski – *Modernizm(y) Europy Środkowej. Rekonesans*..................................395-419
RECENZJE

Marta Zaręba – *Rilke po polsku* (recenzja Rilke po polsku pod red. Joanny Kulas i Mikołaja Golubiewskiego)....................................421-426

Inesa Szulska – *Modernizm(y) Wilna – w kręgu polilogu kultur*
(recenzja *Vilniaus literatūrų kontrapunktai. Ankstyvasis modernizmas, 1904-1915*
Mindaugasa Kvietkauskasa)................................................................................427-432

*Noty o Autorach................................................................................................................433-439*
Ewa Paczoska
Mateusz Chmurski

Słowo od redaktorów

Proponując jako temat tego numeru modernizm(y) w Europie Środkowo-Wschodniej, chcieliśmy zachęcić do refleksji nad fenomenem nowoczesności jako kulturowym doświadczeniem o charakterze lokalnym. Materiały, które udało się tu zgromadzić, grupują się w trzech głównych działach. W pierwszym z nich zamieściliśmy teksty literackie z początku XX wieku, słabo bądź zupełnie dotąd nieznane (dotyczy to także opowiadania w języku polskim!), oraz listy pisane przez Kazimierza Tetmajera i Zenona Przesmyckiego do wiedeńskiego mecenasa młodopolskich artystów Henryka Monata.

Dział II, zatytułowany *Inspiracje*, zawiera osiem szkiców autorstwa znanych badaczy modernizmu i problematyki europejskich regionów. Wszystkie te teksty – zarówno pisane z perspektywy ogólniejszej, jak i nkierowane na szczegółową analizę wybranych zjawisk literatury i kultury – ukazują różnorodność rozmaitych języków modernizmu, kształtujących się w naszym regionie od drugiej połowy XIX wieku (czy wręcz od początku tego stulecia) po okres międzywojenny i później. Padają tu ważne pytania, związane z kategoriami kanonu kultury i kulturowej wspólnoty, a także – propozycje badań nakierowanych na zjawiska dialogu międzykulturowego. Słowem-kluczem dla tych poszukiwań jest tożsamość w wymiarze indywidualnym i zbiorowym. Lokalne przygody nowoczesnego „człowieka faustycznego” z Europy Środkowo-Wschodniej układają się w palimpsestowy fresk, uwzględniający różne plany i warianty, eksponujący najważniejsze figury modernistycznej wyobraźni, takie jak prowincjonalna melancholia, trauma nieobecności czy nieprzynależności.

Wybierając teksty do tego działu, kierowaliśmy się kryterium ich dostępności w polskich przekładach oraz różnorodności prezentowanych w nich perspektyw metodologicznych. Otwierający drugą część numeru

przegląd filozoficzno-literacki – nr 1-2 (36) – 2013 s. 9–12
przekład tekstu Moritza Csákyego, jednego z najbardziej zasłużonych badaczy Europy Środkowej, uzupełnia lukę w polskim stanie badań – równie znaczącą, co ta, którą spowodowała nieobecność tekstów Jacquesa Le Ridera w chwili, gdy jego praca doktorska doczekała się już choćby portugalskiego i rosyjskiego przekładu<fnref n="1" />. Co więcej, obydwaj badacze reprezentują przeciwstawne sobie spojrzenia na dziedzictwo regionu, które można by określić mianem postkolonialnego i postmodernistycznego. Tym bardziej więc inspirujące wydaje się zestawienie ich poglądów – tak samo jak przywołanie dwugłosu prac Michała Masłowskiego i Xaviera Galmiche’a. Dwugłos ten ilustruje zbyt słabo jeszcze znane w Polsce francuskie badania nad Europą Środkową, dotyczące analizy znaczenia dziedzictwa romantyzmu z jednej strony oraz komicznego wywrócenia na nice metafizycznych paradygmatów z drugiej<fnref n="2" />. Artykuł Petra Málka ukazuje z kolei rzadkie w Czechach spojrzenie na „melancholijną awangardę” w twórczości pisarzy praskich, uwzględniające twórców tak niemiecko-, jak i czeskojęzycznych. Artykuł ten współbrzmi, jako przykład niezwykle dziś ważnego ponownego odkrywania „pisarzy w cieniu” (zgodnie ze sformułowaniem

<footnote n="1">¹ Wśrod najważniejszych prac M. Csákyego warto wskazać: Ideologie der Operette und Wieder Moderne. Ein kulturhistorischer Essay zur österreichischen Identität, Wien-Köln-Weimar 1996, II wyd. 1998; Pluralitäten, Religionen und kulturelle Codes, (red.) idem, K. Zeyringer, Innsbruck (i in.) 2001; Habsburg postcolonial. Machtstrukturen und kollektives Gedächtnis, (red.) idem, J. Feichtinger, U. Prutsch, Innsbruck (i in.) 2003; Kultur – Identität – Differenz. Wien und Zentraleuropa in der Moderne, (red.) idem, A. Kura, U. Tragatschnig, Innsbruck-Wien-München-Bozen 2004; Das Gedächtnis der Städte. Kulturelle Verflechtungen – Wien und die urbanen Milieus in Zentraleuropa, Wien-Köln-Weimar 2010 oraz tom prac jego uczniów: Schauplatz Kultur – Zentraleuropa: transdisziplinäre Annäherungen Moritz Csáky zum 70. Geburtstag gewidmet, (red.) J. Feichtinger; E. Großegger, G. Marinelli-König, P. Stachel, H. Uhl, Innsbruck-Wien 2006.</footnote>

<footnote>Najważniejsze prace J. Le Ridera: *Le Cas Otto Weininger. Racines de l'antiféminisme et de l'antisémitisme*, Paris 1982; *Modernité viennoise et crises de l'identité* (1990), wyd. III Paris 2000 (przekłady: niemiecki, angielski, portugalski, rumuński, rosyjski); *La Mitteleuropa*, wyd. II, Paris 1996 (liczne przekłady); *Nietzsche en France, de la fin du XIXe siècle au temps présent*, Paris 1999; *Journaux intimes viennois*, Paris 2000; *L'Allemagne au temps du réalisme. De l'espoir au désenchantement (1848-1890)*, Paris 2008.</footnote>

<footnote n="2">² Najważniejsze prace M. Masłowskiego: *L'Europe du milieu* (1989), (red.) M. Masłowski, C. Delsol, J. Nowicki, A. Kurc, Nancy 1991; *Identité(s) de l'Europe centrale*, (red.) M. Masłowski, Paris 1995; *Histoire des idées politiques de l'Europe centrale*, (red.) C. Delsol, M. Masłowski, Paris 1998; *Mythes et symboles politiques en Europe centrale*, (red.) idem, C. Delsol, J. Nowicki, Paris 2000. Najważniejsze prace X. Galmiche'a: *Bohumil Hrabal, palabres et existence*, Paris 2002; *Littérature et beaux-arts dans les Pays tchèques de la fin de siècle aux avant-gardes*, (red.) idem, M. Theinhardt, Revue d'Études slaves', t. LXXIV, Paris 2002-2003; *Villes multiculturelles en Europe centrale*, (red.) idem, D. Bechtel, Paris 2008; *Karel Hynek Mácha, Pèlerin et brigand de Bohême, Carouge-Genève* 2007; *Le Bibliothécaire de Dieu, L'œuvre de Vladimir Holan (1905-1980)*, Paris 2009 (przekład czeski 2012); *Baroque en Bohême*, (red.) idem, M.-E. Ducreux, M. Petráš, V. Vlnas, Lille 2009.</footnote>
<figure><img src="image_2.png" /></figure>

Jaroslava Meda<fnref n="3" />), z tekstem Clary Royer, która jako pierwsza podjęła się analizy dorobku pokolenia pisarzy żydowsko(-)węgierskich współczesnego Kafce czy Weinerowi. Klamrę, z perspektywy badań nad Europą Środkowo-Wschodnią, domykają propozycje Mayhill Fowler oraz Rity Tūtlytė, znów pisane z przeciwstawnych sobie pozycji metodologicznych, ukazujące jednak możliwe drogi wpisania dziedzictwa dawnych kresów Rzeczypospolitej w szerszy obraz dziedzictwa kultury regionu<fnref n="4" />.

W części III pt. *Próby* zebraliśmy propozycje własne, pochodzące głównie z kręgu autorów związanych z Pracownią Literatury Modernizmu Europy Środkowo-Wschodniej Instytutu Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Pokazujemy w nich różne możliwości uprawiania kulturowej historii literatury, skupionej na doświadczeniach związanych z tą szcze-gólną przestrzenią i fundującymi jej specyfikę ośrodkami. Przedmiotem zainteresowania autorów tej części są także badania nad kulturą moderni-zmu rozwijające się w naszym regionie.

Choć część zebranych artykułów dotyczy przede wszystkim Europy Środkowej czy Centralnej, to w pozostałych posłużono się szerszą kate-gorią Europy Środkowo-Wschodniej. Zamiarem wszystkich autorów jest przyjrzenie się przestrzeni kulturowej nierzadko dotąd marginalizowanej w badaniach nad modernizmem. Interesują nas modernistyczne peryferia i marginesy, których nie odnajdziemy np. w monumentalnych albumach poświęconych sztuce europejskiej secesji, wydawanych w krajach uznawa-nych i uznających się za kulturowe centrum. Interesują nas wielojęzycz-ność i wieloperspektywiczność tekstu regionu, zmieniające nieustannie postać przestrzeni środka, przestrzeni „pomiędzy”.

Karl-Markus Gauss, zadając pytanie, „gdzie naprawdę czujemy się jak w domu?”, pisze o charakterystycznej dla współczesności europej amnezji jako bezpośrednim skutku procesów integracji i globalizacji kulturowej. Nie sposób nie przyznać racji wskazywanemu przezeń para-doksalnemu rozpoznaniu: „Europa cieszyła się bez wątpienia większym poważaniem Europejczyków w czasach, gdy kontynent przecinała jeszcze żelazna kurtyna; dziś, w epoce możliwości, utraciliśmy zainteresowanie samymi sobą, naszymi najbliższymi i dalszymi sąsiadami”<fnref n="5" />. Ta utrata zbio-rowej pamięci jest jednym z największych zagrożeń współczesności – i łą-czy się z zadaniem lub wręcz obowiązkiem rekonstrukcji. Bo, jak trafnie stwierdza Gauss, Europa jako całość przegra, jeśli utraci pamięć zbiorową

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

<figure><img src="image_4.png" /></figure>

<figure><img src="image_5.png" /></figure>

<footnote n="3">³ J. Med, *Spisovatelé ve stínu* (1993), Praha 2004.</footnote>

<footnote n="4">⁴ *Nota bene*, wobec częstego braku polskich tłumaczeń niektórych z omawianych tekstów zdecydowano się, gdzie było to możliwe, podać w przypisie również cytat w języku oryginału.</footnote>

<footnote n="5">⁵ K.M. Gauss, *Gdzie naprawdę czujemy się jak w domu*, przeł. K. Kończal, „Gazeta Wyborcza”, 16-17.01.2010, s. 24. Zob. *idem*, *Umierający Europejczycy*, Wołowiec 2006.</footnote>
i świadomość źródeł własnej tożsamości. W tej walce o powrót pamięci istotne znaczenie ma na pewno refleksja o korzeniach nowoczesności i rytmie jej przemian w Europie Środkowo-Wschodniej.

Nasze najserdeczniejsze podziękowania kierujemy do wszystkich auto-
rów, przede wszystkim za udostępnienie tekstów dotąd niepublikowanych
oraz praw do polskich przekładów. Szczególne wyrazy wdzięczności należą
się Marii Brylińskiej oraz Stanisławowi Gromadzkiemu, redaktorowi na-
czelnemu „Przeglądu Filozoficzno-Literackiego”, za wsparcie w pracach
redakcyjnych.
<figure><img src="image_6.png" /></figure>

Ignotus

## Belgrad (1908)

Hugo Ignotus (wł. Veigelsberg, 1869-1949) pochodził z niemieckojęzycznej rodziny asymilowanych Żydów węgierskich; był synem Leó Veigelsberga, redaktora naczelnego prestiżowej gazety „Pester Lloyd”. Już w trakcie studiów prawniczych związał się z redakcją czasopisma Józsefa Kissa „Tydzień” („A Hét”, 1891-1906), opublikował również swój debiutancki zbiorek Strapienia szlemila (A Slemil keservei, w którym wywodzące się z języka jidisz pojęcie szlemil oznacza ‘nieporadnego’). Jako krytyk literacki i poeta zyskał stopniowo poczesne miejsce na węgierskiej scenie literackiej. Od roku 1902 rozpoczął współpracę z „Gazetą Węgierską” i „Światem” („Magyar Hírlap”, „Világ”). Jako korespondent podróżował m.in. do Stanów Zjednoczonych, Niemiec, Turcji oraz na Bałkany, na co wskazuje również przedstawiony dalej tekst. W roku 1906 redagował z Zoltánem Ambrusem efemeryczne czasopismo „Środa” („Szerda”), następnie, począwszy od roku 1907, wraz z Mikਸą Fenyő i Ernő Osvátem współtworzył najważniejszy organ węgierskiego modernizmu, czasopismo o znamiennej nazwie „Nyugat” (węg. ‘zachód’)<fnref n="1" />. Od roku 1912 był jego wyłącznym redaktorem naczelnym. Jako obrońca wolności twórczej pisarzy bliski był radykalizmowi grupy Huszadik Század Oszkára Jásziego; z radością powitał też – podobnie jak Endre Ady – rewolucję demokratyczną w październiku 1918 roku, która na czele nowej republiki postawiła hrabiego Mihálya Károlyia. Po przewrocie komunistycznym Béli Kuna uciekł z Węgierskiej Republiki Rad (1919) do Wiednia. Na wygnaniu pracował jako dramaturg, stale uczestnicząc w węgierskim życiu intelektualnym. Wkrótce (po śmierci Osváta) skłonił się jednak z nową redakcją czasopisma, w tym z Mihálym Babitsem: po ponad dwóch dekadach obecności jego nazwisko usunięto ze strony tytułowej czasopisma (1929). Wydał kilka atykułów w czasopiśmie A Toll, na łamach którego pisał m.in. jego syn Pál, później zwrócił się ku gazecie „Magyar Hírlap” (1937). Przed faszyzmem schronił się

<figure><img src="image_7.png" /></figure>

<figure><img src="image_8.png" /></figure>

<figure><img src="image_9.png" /></figure>

<footnote n="1">¹ O jego znaczeniu por. w niniejszym tomie mój artykuł *Modernizm(y) Europy Środkowej*, s. 395-419.</footnote>
<figure><img src="image_10.png" /></figure>

w Nowym Jorku (1938). Na Węgry powrócił dziesięć lat później; już ciężko chory odebrał medal Pro arte.

Ignotus za życia wydał liczne tomiki poezji i studia krytyczne, w tym w la-
tach 1906 i 1922 dwa zbiory zatytułowane Podczas lektury (Olvasás közben).
Był jednym z założycieli Węgierskiego Towarzystwa Psychoanalitycznego
(Magyarországi Pszichoanalitikai Egyesület, 1913).

Mateusz Chmurski

Bibliografia

„Literatura na Świecie” 2002, nr 7-9 (tu m.in.: Ignotus, *Lud Wschodu*, przeł. E. Cygielska; E. Cygielska: *Nyugat*).

Elżbieta Szawerdo, „Nyugat” na Węgrzech – „Wiadomości Literackie” w Polsce, Warszawa 2006.

„Zeszyty Literackie” 2008, nr 102, *Budapeszt*, (red.) Teresa Worowska.

Mario D. Fenyo, Writers in Politics: The Role of Nyugat in Hungary, 1908-19, „Journal of Contemporary History”, t. XI, 1976, nr 1.

Lajos Grendel, *A modern magyar irodalom története*, Pozsony 2010.

Zoltán Kenyeres, *Korok, pályák, művék. Válogatott tanylmányok*, Budapest
2004.

*Nyugat népe. Tanulmányok a Nyugatról és koráról*, (red.) Gergely Angyalosi,
Csilla E. Csorba, Ernő Kulcsár Szabó, György Tverdota, Budapest
2009.

<figure><img src="image_11.png" /></figure>

<figure><img src="image_12.png" /></figure>

<figure><img src="image_13.png" /></figure>
Belgrad*

Żaba kumka, pies szczeka, kaczka kwacze, gęś gęga, krowa ryczy, koza
meczy, baran beczy, świnia kwiczy, bocian klekocze, jaskółka szczebiocze,
a kogut pieje. Wszystkie te dźwięki dochodzą do mnie na pokład stat-
ku znad brzegu, znad wody nocą aż do rana. Tkwiąc na postoju przed
Belgradem, rozciągnięty na leżaku szukam snu. Na próżno. Przed bzyka-
niem komarów oraz ich ugryzieniami mogę ukryć się pod płaszczem, ale te
straszne dźwięki przebijają się przez każdą sukno i każdą materię. A cała ta
kakofonia, cały ten ryk bagiennej i targowej fauny jest niczym wobec króla
zwierząt – człowieka. W jadalni statku śpi bowiem jeden jedyny człowiek.
Fakt, że jest to okazały mężczyzna, gruby blondyn, zdjął buty, marynar-
kę, kołnierzyk roztacza swój brud na stole przed nim, poduszkę z kanapy
podłożył sobie pod głowę i chrapie. Chrapie, chrapie, chrapie – albo też,
innymi słowy, charczy. Charczy z taką siłą i tak potężnie, że statek razem
z nim się trzęsie, chwieje i drży; okna brzęczą, drzwi kołaczą, a burty się
przechylają. Z koi podnoszą się bladzi pasażerowie i z przerażeniem stają
przy jadalni, żeby trwożnie zajrzeć do środka. Rozlegające się wokół ryki
zwierząt, które stanowią tło muzyczne do handlu zagranicznego Serbii,
w porównaniu do tego chrapania zapadają się w nicość jak zamek obronny
Belgradu, kiedy pojawiają się pod nim austrowęgierskie statki patrolują-
ce. Wracam na pokład – o spaniu nie ma mowy. Koło mnie próbował
odpocząć jakiś zakonnik, on też wzdycha i wodząc błędnym wzrokiem
usiłuje coś odczytać w brewiarzu przy słabym świetle elektrycznym, jakie
dochodzi z bulwaru. Spoglądam na brzeg: na najsmutniejszą samotność,
jaką zdarzyło mi się widzieć jedynie w Azji Mniejszej. Świta, zaczyna się
następny dzień; wczoraj cały dzień chodziłem po mieście, zwiedziłem za-
mek, park, obszedłem wszystkie trasy spacerowe, wieczorem poszedłem
do kawiarni z ogródkiem – wydaje mi się, że mam o nim niejakie powierz-
chowne pojęcie. Smutek, smutek, smutek. Chyba jestem głupi: w dole na
wybrzeżu i w górze na wybojach miasta ludzie wypoczywający w swych
domach są niekiedy weseli i beztroscy lub też nie bardziej nieszczęśli-
wi w swoich odczuciach aniżeli jakikolwiek mieszkaniec Anglii, Francji
czy Ameryki. I jeszcze raz powtórę: to chyba głupota, że kraje mi się ser-
ce, ale tak jest – serce się kraje. Opada mnie jakiś tragikomiczny smutek
i nie umiem go dokładnie określić. Ale to podobne do tego, co czuję,
przechodząc w upalną niedzielę po południu obok koszar Valero, i słu-
cham piosenki węgierskich żołnierzy – piosenki o wieśniaku, którego tutaj

<footnote>* Ignotus, *Belgrad*, „Nyugat” 1908, nr 12-13.</footnote>
pochwycono dla marnego miejskiego życia, jałowej pracy i bezsensownej dyscypliny, nieprzysparzających światu ani kęsa chleba, ani łyku wina. Jaki potworny jest dzisiejszy świat, w którym po to, żeby móc paść świnie, a potem sprzedać tuczniki, należy mieć państwowość z armią, ministerstwem, parlamentem i rodziną królewską; ludzie mają mieszkać w murowanych domach, ulice mają być wysprzątane, musi być oświetlenie, wodociągi, szkoła wyższa i odpowiedzialność ministerialna. Są potrzebne szczególna ostrożność i uwaga, żeby przekłętych obcych szpiegów, ambasadorów czy konsuli ktoś nie ważył się tknąć, choćby na to zasługiwali. Nie wolno już tak zabijać, tak kochać, tak żyć ani tak umierać, jakby tego sobie człowiek życzył, w sposób, jaki na tej prastarej ziemi jest naturalny, odpowiedni, zgodny z tradycją i zwyczajami, pasujący tylko tutaj.

Niczego nie wolno – i to jest właśnie to, co narody i państwa nazywają wolnością i w imię czego bohaterski lud świniopasów chwytał za sztylet, miecz i karabin, w imię czego dudniło działo Karadziordzievića i strzelał pistolet Obrenovića. Ile jest potęg w Europie, wszystkie chcą uregulować ten mały kraj od chwili, gdy się wyzwolił od Turków. Najbardziej porażająca i najzabawniejsza jest powaga, z jaką uciska ten mały naród nasza zdemoralizowana monarchia. Przypomina mi się historia o starym żydowskim kupcu, którego syn za czasów Schmerlinga<fnref n="2" /> był żupanem (a może nie chciał być żupanem, dobrze już nie pamiętam) – dosyć na tym, że kiedy starszy pan się na audiencję do cesarza w jakiejś gospodarczej sprawie, po zakończeniu rozmów na ten temat Jego Wysokość zatrzymał go. Proszę mi powiedzieć, co to za historia z pańskim synem Adolfem – dlaczego sprawia tyle kłopotów mojemu rządowi? Starszy pan z całym szacunkiem się roześmiał, ale nie odpowiedział. Cesarz, nieco zagniewany, spytał o powód do śmiechu. Śmieję się z tego, odpowiedział starszy pan, że co to jest za rząd, któremu mój syn Adolf może sprawiać kłopoty! Nawet kogut jest panem na swojej kupie śmieci – ale w tych stronach chyba my chcielibyśmy być panami.

A przecież to nie góra śmieci, przynajmniej w znaczeniu dosłownym – i to właśnie robi wrażenie. Byłem tam w czerwcowy dzień, w piekielnej spiekocie, a miasto lśniło od czystości i porządku. Nad sukiennymi spodniami policjantów i oficerów wojska widniały płócienne kaftany i płócienne czapki (bardzo piękne i reprezentacyjne, sądzę, że to uniformy ułanów: biała czapka i kaftan do bufiastych szarawarów w kolorze wiśniowym i czarnych oficerek), a choć to dzień powszedni, wszystko świeżo

<footnote n="2">² Anton von Schmerling (1805-1893): polityk austriacki. Jako sekretarz stanu w latach 1861-1865 przyczynił się do przekształcenia Austrii w monarchię parlamentarną, zaprowadzenia szerokiego samorządu terytorialnego, tolerancji religijnej oraz zapewnienia swobód obywatelskich (przyp. tłum.).</footnote>
uprane i wyprasowane. Wieczorem na plac Kalemegdan, miejsce prze-
chadzek, około szóstej wieczorem podąża elita całego miasta, a zalotnicy,
w szczególności oficerowie, wystając na uboczu, opasują szeroką aleję, pod-
czas gdy przed nimi przechodzą kobiety. Oficerskie kaftany, przezroczyste
batystowe bluzki kobiet uszyte podług najnowszej mody i wysokie czep-
ce (bieliźniarskie kapelusze noszone są jak prawdziwe uniformy, bieleje
od nich Kalemegdan, ogródki restauracji i taras gospody), jakby istotnie
ich śnieżna białość związana była ze świeżością i czystością – jedynie ten
przejmujący ciężki zapach potu, który wypełnia powietrze, świadczy o tych
czy owych brakach, no i oczywiste jest, że w taki upał na basenie nie trzeba
się bić o kabinę. Nie ma gospodyni, która by tak zamiotła swoje mieszka-
nie, jak jest wymieciona każda piędź ziemi na belgradzkim zamku; i nawet
wykute w skale zejście do zastraszająco głęboko wywierconej rzymskiej
studni, chłodne i ciemne jak zejście do piwnicy ledwie oświetlone przez
łojową świecę, jest tak samo czyste i utrzymane w porządku. To prawdzi-
wa Europa w porównaniu do brudu i zagrożenia życia przy wchodzeniu
na wiezę Galata czy Seraskiera w Konstantynopolu, gdzie, pokonawszy
brudne schody, trzeba się jeszcze wspiąć na drabinę opartą o boskie mi-
łosierdzie ponad ziejącą przepaścią! Zołnierze i policjanci są zdyscyplino-
wani i grzeczni; tak jest i przy kontroli paszportów oraz kontroli celnej;
dobre są też tramwaje oraz ich obsługa; około północy w ciemnych uli-
cach wraz z kobietami potykaliśmy się o bruki ciężkie do chodzenia i nie
zdarzyła nam się żadna przygoda, ani na ulicy, ani w ogródku kawiarnia-
nym o nazwie Kolarac, który w niczym nie ustępuje placowi spacerów
w Grazu pod względem cichej nudy i rodzinnej przyzwoitości. Tylko to
zdobywcze spojrzenie, z jakim mężczyźni patrzą na kobiety: to jest cha-
rakterystyczne dla Bałkanów, choć i w Budapeszcie staje się coraz częstsze.
A jednak kobiety wcale nie dostają od tego zawrotu głowy – w każdym
razie w mniejszym stopniu, bo mężczyźni z Belgradu są zdumiewająco
piękni, oficerowie rośli, szczupli i dorodni, a dzięki opalonym cygańskim
twarzom i nieco chłopskim rysom są podobni do naszych pięknych kawa-
lerów z Kunság. Przejeżdżący cudzoziemiec, który może sądzić jedynie
z najbardziej powierzchownego oglądu, z kilku drobnych faktów zorien-
tuje się, jaki jest powód mego uśmiechu. Założę się, że w najelegantszych
zajazdach miasta dają dwóm osobom tylko jedną miednicę i nie można
się doprosić o drugą, albo to, że w kawiarni o siódmej rano szwenda-
ją się zaledwie trzy, cztery osoby, ale są tak głośne, że podczas mityngu
w Londynie nie byłoby takiego hałasu. Albo też: stoi na rogu policjant
i z pogardą patrzy na przechodniów, zwłaszcza na dorożkarzy spoglada
lustrującym wzrokiem jak kapral na szeregowców. Zdarza się jednak, że od
czasu do czasu salutuje z pokorą jakimś dżentelmenom – może to mini-
<figure><img src="image_14.png" /></figure>

strowie lub ojcowie miasta, oni jednak nie musną nawet rębka kapelusza, a u nas nawet właściciel kamienicy na ulicy Síp odkłoni się pomocnikowi dozorcy. Widoczne jest, że tutaj kiedyś panowało niepohamowane i bezduszne wielkopaństwo i była niewola. U nas nawet Cygan zajmujący się kotlarstwem, zdany na łaskę żandarma, nie ma takiej strachliwej i poddańczej miny jak Cygan w knajpie topczydarskiego parku, który za swą grę na oboju zbiera do talerza dinary, a dobrze jeśli dinary, bo często tylko po dziesięć grosików. Musiało tu kiedyś być tanie życie i gorzkie „przeżycie”! A może i teraz nie tak drogo i niewiele łatwiej. Pascinowi, genialnemu Pascinowi, który też jest człowiekiem Bałkanów, nie potrzeba aż tak wiele czasu, żeby stać się najbardziej czczonym na świecie rysownikiem: jego rysunki zioną tak perwersyjną udręką, że wyczuwam ją poprzez wszystkie kolory, kreski i oddechy; jednakowo w systematyce, uczciwości, uśmiechu, wesołości, swobodzie, bogactwie, kulturze, europejskości – naprawdę nie byłbym w stanie znaleźć powodu, dlaczego nie mógłbym z osobna wykazać, gdzie i dlaczego<fnref n="3" />. Słońce parzy tak ciężkim upałem, że nie wystarcza zwykle spocenie się, pot osadza się na ludzkich czołach tłustymi kroplami niczym pot śmiertelny.

Przed niewielką scenką ogródka Kolarac zabiedzeni skrzypkowie grają *Ständchen* Schuberta, żałośnie i fałszywie. Kurtyna się podnosi i dają jakaś niemiecką komedyjkę rodem z letniego teatrzyku (*Gartenlaube*), od niechcenia i z roztargnieniem, lepiej słychać suflera niż aktorów. A potem idą kuplety – te są już zręczniejsze i bardziej z werwą, wreszcie coś w rodzaju scenki, w której jakiś tatarski, a może turecki sędzia czyni sprawiedliwość między żydowskimi straganiarzami, zresztą może są to Żydzi tureccy lub sturczeni, bo noszą turbany i długie kontusze. To jest grane ze znamkomitą mimiką i łobuzerską wesołością i chociaż nie rozumiem żydowskich szmoncesów w ich słowiańskim języku, to jednak słyszę śpiewność, gardłowe „r” i wreszcie jak z mimiką na pół francuską lub włoską – ręką, nogą, szyją lub staniem na palcach wykpiwają wyśpiewywanie żydowskiej modlitwy. Widać, że to jest im o wiele bliższe niż *Ständchen* i *Gartenlaube* i że między dwoma wpływami, które wokół nich toczyły pojedynek, wpływami tureckimi i austriackimi, znienawidzony Turek trafił na podatniejszy grunt. Wpływ austriacki odmalował się jedynie w kawiarniach, w maślanych bułkach i thonetowskich krzesłach, a wpływ turecki jest jeszcze głęboko zakorzeniony w ich duszach, czasem zaś i w ciałach. Bezwzględnie jednak wpływ wschodni ustępuje – bardzo powoli, lecz pewnie świat ten zmierza ku Zachodowi. Dzieje się to wśród spazmów i męczarni jak każ-

<figure><img src="image_15.png" /></figure>

<figure><img src="image_16.png" /></figure>

<figure><img src="image_17.png" /></figure>

<footnote n="3">³ Jules Pascin, właśc. Юлий Мордекай Пинкас (1885-1930): bułgarski malarz i grafik, ilustrator; od 1905 roku działający w Paryżu (przyp. red.).</footnote>
<figure><img src="image_18.png" /></figure>

Belgrad (1908)

dy poród, ale dzieje się. Wówczas o brzasku na czystym i europejskim pokładzie w drobiazgach przemyślałem, jakie są wielkie zadania naszej monarchii wobec tego świata, jak i wobec samej siebie, bo rozprawiwszy się z problemami (miejmy nadzieję, że się z nimi wreszcie upora) będzie musiała zbudować ten świat na nowo. Lecz do tego czasu czeka jeszcze wiele pracy godnej myśli i trudu najszlachetniejszych myślicieli i najznamienitszych patriotów – naszych oraz serbskich.

My, którzy żyjemy tak blisko i tak samo krwawimy ranami podobnej przeszłości, nie patrzmy na ów rozwijający się i borykający się z trudnościami świat z głupią pychą, z jaką spoglądają nań synowie narodów od dawna nawykłych do cywilizacji. Nie zapominajmy wreszcie, że kultura i cywilizacja wówczas tylko są wielkie, naturalne i bezdyskusyjnie dobre, kiedy już są i kiedy wszyscy do nich przywykli. Dopóki jednak do tego dojdzie, trzeba zrezygnować z wielu miłych przyzwyczajeń, trzeba poświęcić niemało drogiej wygody i podjąć sporo ciężkiego trudu. Jestem fanatykiem kultury i cywilizacji i bolą mnie wszelkie uciążliwości i zacofanie, a jednak, kiedy obserwowałem na belgradzkim bulwarze śpieszących do domu w południowym słońcu pracowitych mieszczan, doskonale potrafiłem zrozumieć niektóre zamyślone i mądre spojrzenia zdające się mówić: jakże piękna jest cywilizacja! Jak potrzebna jest cywilizacja! Należy się cywilizować, śpieszmy się do cywilizacji... I niech diabli wezmą tego łobuza, który cywilizację wymyślił!

Z węgierskiego przełożyła Maja Paczoska-Zajączkowska

<figure><img src="image_19.png" /></figure>

<figure><img src="image_20.png" /></figure>

<figure><img src="image_21.png" /></figure>
<figure><img src="image_22.png" /></figure>

<figure><img src="image_23.png" /></figure>

<figure><img src="image_24.png" /></figure>

<figure><img src="image_25.png" /></figure>
<figure><img src="image_26.png" /></figure>

Géza Csáth

Muzykanci (1913)

Géza Csáth (wł. József Brenner, 1887-1919) – określany jest mianem „Gogolowskiego płaszcza”, spod którego wyłoniła się cała literatura współczesna nad Dunajem i Tisą (Péter Esterházy)<fnref n="1" />. Ten nowelista, psychiatra, psychoanalityk, krytyk muzyczny – by wymienić jedynie niektóre z jego powołań – urodził się w Szabadce (Suboticy) w Wojodinie, wówczas należącej jeszcze do „Wielkich Węgier” powstałych na mocy kompromisu 1867 roku, a od czasu traktatu w Trianon (1919) – do Serbii. Od najmłodszych lat pisanie było dlań oczywistością, o czym świadczy zachowany i częściowo opublikowany dziennik osobisty pisarza z lat 1897-1919. Ojciec Csátha, József Brenner senior, jako czynny organizator życia muzycznego regionu, przekazał synowi zamilowanie do muzyki. Osierocony przez matkę w 1895 roku chłopiec rozwijał się nadzwyczaj szybko:grał na skrzypcach, wyróżniał się w szkolnych wypracowaniach, zaczął publikować w lokalnych gazetach już w 1903 roku, a po przybyciu do Budapesztu rychło został krytykiem muzycznym najważniejszych z tamtejszych czasopism, włącznie z Nyugatem. Bogactwo talentu skłaniało go to ku plastyce, to ku muzyce (bóle serca miał łagodzić spacerując po okolicznych wsiach ze skrzypcami w ręku). Jednocześnie z postępami pracy pisarskiej młody autor zdecydował się zostać lekarzem. Po ukończeniu c. i k. Uniwersytetu Medycznego w Budapeszcie podjął się praktyki psychiatriycznej w klinice chorób psychicznych i nerwowych pod kierunkiem jednego z ojców węgierskiej psychiatrii, profesora Ernő Moravcsika, ucznia samego „ojca-założyciela” dyscypliny, Emila Kraepelina. W późniejszych latach doktor Brenner praktykę medyczną łączyć będzie z pracą pisarską, o czym świadczyć mogą liczne tomiki nowel, które wydawał pod pseudonimem Géza Csáth, m.in. Ogród czarownika (A varázsló kertje, 1908), Popołudniowa drzemka (Délutáni álom, 1911), Piernikarz Schmitt oraz Muzykanci (Schmitt

<figure><img src="image_27.png" /></figure>

<figure><img src="image_28.png" /></figure>

<figure><img src="image_29.png" /></figure>

<footnote n="1">¹ P. Eszterházy, *Przedmowa*, przeł. E. Cygielska, w: D. Kosztolányi, *Ptaszyna*, przeł. T. Worowska, Warszawa 2011, s. 9.</footnote>
<figure><img src="image_30.png" /></figure>

mézeskalácsos, Muzsikusok, 1913). W roku 1911 pewien rozgłos zyskują
także dramaty jego autorstwa, Janika i Środa popielcowa. Brenner-Csáth
częstokroć spędza wakacje jako lekarz sanatoryjny na ówczesnych Górnych
Węgrzech (węg. Felvidék), a dzisiejszej Słowacji. Po wybuchu Í wojny świa-
towej leczy pacjentów w Wojwodinie, o czym świadczą zachowana do dziś
w Szabadce Księga pacjentów z lat 1915-1916 (A páciensek könyve): bo-
gato ilustrowane i komentowane przez autora adnotacje do niemal czterech
tysięcy przypadków, którymi dane mu było się zajmować.

Cena za tę błyskotliwie rozwijającą się karierę okazała się jednak bardzo wysoka. Odziedziczony po śmierci matki hipochondryczny lęk przed gruźlicą powoduje, że po jej stwierdzeniu u Csátha, jak się później zresztą okazało błędnym, Brenner zażywa o świcie 20 kwietnia 1910 roku pierwszą dawkę morfiny. Początkowa euforia pozwala mu co prawda napisać w cztery tygodnie pionierskie studium psychoanalityczne O mechanizmach psychicznych chorych nerwowo (1911, lepiej znane pod tytułem reedycji z roku 1978: Dziennik chorej umysłowo), inspirowane pracą Carla Gustava Junga Über die Psychologie der Dementia praecox (1907), lecz radość z nieskrępowanego rozwijania możliwości twórczych wkrótce przeradza się w postępujące uzależnienie. Jego literackim odbiciem jest najsłynniejszy tekst Csátha, „dziennik morfinisty” (morfinista napló) powstały prawdopodobnie w latach 1912-1913. Dążenie do uporządkowania własnej egzystencji okazuje się tu jednocześnie próbą połączenia narracji diarystycznej z prozatorską: opowieść o licznych podbojach seksualnych młodego lekarza w prowincjonalnym sanatorium, skonstruowana przez odwołania do Markiza de Sade czy Casanovy, kontrastuje brutalnie z zapiskami z roku 1913: fragmentarycznym i chaotycznym dyskursem o walce z uzależnieniem.

To właśnie analiza wydanych w ostatnich latach dalszych tomów dzien-
nika pozwala obserwować schizofreniczny niemal dwugłos między światem
nowel a egzystencją autora. W dzienniku osobistym doktor Brenner podejmuje
uporczywe nawroty do sytuacji problematycznych czy wręcz traumatycznych,
które przekładają się też na nowe formy zapisu. Walka z morfiną owocuje
wytworzeniem szeregu kodów, skrótów, znaków wykorzystywanych dla opisu
nalogu, ale również stanu zdrowia, masy ciała, defekacji, menstruacji żony
czy pobieranych leków. W prozie Csátha zaznacza się zaś stopniowe przejście
od konwencji secesyjnej pierwszych opowiadań po złożoną, polifoniczną kon-
strukcję późniejszych cyklów nowel, opartych na świadomym przeciwstawia-
niu poetyk, wydobywaniu kontrastów językowych, stylistycznych i etycznych,
okrucieństwie inscenizacji rodzącego się popędu seksualnego, który prowadzi
do tytułowego Matkobójstwa czy też powieszenia kota, a później pięcioletniej
dziewczynki (Mała Emma). Jednocześnie liczne teksty oparte są na odwo-
łaniach do lat młodości, inscenizacji wspomnień i nawrotach do wydarzeń

<figure><img src="image_31.png" /></figure>

<figure><img src="image_32.png" /></figure>

<figure><img src="image_33.png" /></figure>
<figure><img src="image_34.png" /></figure>

z dzieciństwa. To do tej drugiej grupy należą Muzykanci: nostalgiczne spo-
mnienie o c. i k. orkiestrze prowincjonalnej, czuła refleksja o problemie au-
tentyczności i sukcesie twórczym, którą można czytać zarówno jako powrót
do młodości pisarza w Wojwodinie, jak i ilustrację zaproponowanej przez
doktora Brennera modyfikacji topiki freudowskiej. W swoich pracach psycho-
analitycznych zaproponował on podział na cztery kompleksy główne i dwa
poboczne: seksualności, zdrowia, pieniędzy, ambicji oraz dziedzictwa i religii.
Późne nowele ilustrują często tę koncepcję, zwłaszcza linie napię między am-
bicją, pieniędzmi a seksualnością.

W ten sposób pisarz i lekarz, doktor Brenner i Géza Csáth, poddaje swoje życie podwójnej narracji: ilościowej, przejawiającej się w tabelach i zestawieniach, aż po psychosomatyczne wyliczenia lektur i odbytych stosunków płciowych – w dzienniku, oraz poetyckiej, nowelistycznej.

W swoim studium psychoanalitycznym Brenner reasumuje wreszcie naj-
ważniejsze wątki myśli psychiatrycznej swojej epoki. Jako uczeń Moravcsika,
przyswoił on innowacyjne wówczas metody leczenie farmakologicznego, lecz
– jak świadczy o tym dziennik – stosował je jednak najczęściej dla uspokojenia
własnych niepokojów (od paraldehydu po brom, aspirynę, alkohol czy morfi-
nę). W studium dostrzec można niemal jawnie skrzyżowanie dwóch tożsamo-
ści autora: z jednej strony fachowy, medyczny opis przypadku, wyniki testów
na inteligencję czy kojarzenie słowne przeprowadzonych lege artis – z drugiej
postępujące utożsamianie się lekarza z panną G., pacjentką cierpiącą na schi-
zofrenię. Jej grafomańskie dzienniki poddaje on selekcji, by następnie wcielić
wybrane fragmenty, niemal bez komentarza. Nie kryjąc fascynacji sposobem
myślenia pacjentki, Csáth podważa istniejące w epoce granice „szaleństwa”
i „normalności”, by zarazem – poprzez utożsamienie z chorą – spróbować
zrozumieć własne życie, które rozpada mu się w dłoniach.

Jego kres nadejdzie wkrótce: w roku 1919 Csáth zastrzeli swoją żonę, by
następnie popełnić samobójstwo na granicy Wojwodiny i okrojonych po wojnie
Węgier. Symbolicznej granicy świata, którego już nie ma.

Mateusz Chmurski

Bibliografia (w języku polskim)

Géza Csáth, *Matkobójstwo*, przeł. Feliks Netz, „Tak i Nie” 1989, nr 19, s. 12; „Wyrazy” 1996, nr 2, s. 56-61; „Plus Minus” 1998, nr 11, s. 15.

Géza Csáth, *Žaba*, przeł. Feliks Netz, „Panorama” 1989, nr 25, s. 20-21.

Géza Csáth, *Opowiadania*, przeł. Robert Zmùda-Trzebiatowsczi; *Dziennik 1912*, przeł. Anna Górecka, *Dziennik 1915 (12 III – 18 IV)*, przeł. Robert Zmùda-Trzebiatowsczi, „Literatura na Świecie” 2001, nr 2-3.

<figure><img src="image_35.png" /></figure>

<figure><img src="image_36.png" /></figure>

<figure><img src="image_37.png" /></figure>
Géza Csáth, *Piernikarz Schmith*, przeł. Robert Zmùda-Trzebiatowsczi, „Literatura na Świecie” 2002, nr 7-8.

Elżbieta Cygielska, *Csáth*, „Literatura na Świecie” 2001, nr 2-3.
## Muzykanci*

W mieście mówiono o nich po prostu muzykanci. Nikt dokładnie nie znał ich nazwisk, mylono ich: Kulhanek, Manojlowics?... Wyśmiewano ich, lekko nimi pogardzano i zarazem poważano ich w pewien sposób. Gdy w niedzielę na sumie zabrzmił w kościele głos trąb tak, że poniektórzy gimnazjalista zadrzał i zbladł, wówczas i zwyczajny ludek być może pomyślał o nich przez moment z pewnym uznaniem – o muzykantach przybyłych z daleka, z Czech, aby godnie czczono Pana w miećsinie, w której nikt nie potrafił grać na trąbce z nut. A zresztą, oni sami też woleli się nad tym nie zastanawiać.

Obco się czuli w tym mieście, a jeśli w murowanym teatrzyku, gdzie zimą przygrywali do spektakli, zdarzył się w jakiejś patriotycznej sztuce Marsz Rakoczego, zerkali zawsze na widownię z głębi kanału dla orkiestry z niezrozumieniem i nieufnością. Publiczność – mowa tu o latach 90.<fnref n="2" /> – bez wyjątku z wrzawą pokrzykiwała i rzęsiście klaskała. Tego nie można było zrozumieć. Bo przecież oni grali ten kawałek we właściwym tempie i nie zdarzył się większy błąd – jeśli nie uznamy za błąd niemiłosiernie skrzeczących dźwięków puzonu – więc czym się różnił ten utwór od innych? I wówczas to oni gardzili po trosze publicznością.

A również i dlatego, że miasto, któremu dyrygent wielokrotnie składał wniosek w tej sprawie, nie chciałło kupić nowej „trąby”. Stary puzon był już niedobry i Kumpert, który trafił tu jako trębacz, nie umiał już z niego nic wydobyć. Kumpert nie był człowiekiem zbyt gorliwym i daleko mu było do tego, żeby go nazwać ambitnym, a jednak ten prawie łysy Czech o małym czerwonym nosie wielokrotnie brał instrument do domu i grzebał w nim, żeby jego dźwięk choć odrobinę się poprawił. Próżny był jednak wszelki trud.

Całymi latami puzon jednakowo fałszywie skrzeczał i rzęził w orkiestrze. Nic innego nie pozostało Kumpertowi, jak poprosić grającego na kotłach Suseka.

– Bardzo Cię proszę, gdy coś zauważysz, wal tak mocno, jak tylko potrafisz. W istocie tak załatwili sprawę, że podczas partii nieszczęsnego puzonu Susek zawsze z całą siłą rzucał się na bęben.

To wspaniałe silne bębnienie wypełniało cały teatr i znakomicie zagłuszało niewielką orkiestrę. Słychać było jedynie blade pobrzękiwania

<footnote>* G. Csáth, *Muzsikusok*, w: *idem*, *Mesék, amelyek rosszul végződnék. Összegyűjtött novellák*, Budapest 2008 (1994), s. 291-298.</footnote>

<footnote n="2">² Chodzi o lata 90. XIX w. (przyp. tłum.).</footnote>
i strzępy dźwięków lichych trąbek. To jednak wydawało się imponujące. Rzemieślnicy siedzący na parterze spoglądali po sobie, a burmistrz zajmujący wraz z rodziną większość lóż, doszedł do wniosku, że orkiestra nie jest wcale taka zła, jak głoszą tutejsi znawcy muzyki.

Jeśli chodzi o muzykantów, oni na ten temat nie mieli zdecydowanej opinii. Kiedy po przedstawieniu wydobyli się z kanału na ulicę i niebawem zasiedli w pobliskiej karczmie przy winie, nawet słowo nie padło o muzyce. W ich oczach był to jedynie sposób zarabiania na życie, a o tym nie ma zwyczaju rozmawiać. Zresztą po pewnym czasie odzwyczaili się w ogóle od rozmów o muzykowaniu. Środowisko, w którym żyli, najbardziej ceniło sobie Cyganów i odzwyczaiło ich od myśli, że bywają ludzie, w życiu których muzyka może być sprawą najwyższej wagi. A przecież wszyscy, choć byli nieokrzesanymi ludźmi i muzykami o znikomym wykształceniu, coś jednak odczuwali. Muzyka, dobra muzyka, była dla nich przeżyciem, podnietą i czarem. Niekiedy Stoczek, dyrygent, podczas jakiegoś aktu przedstawienia inicjował *Egmonta* Beethovena (co prawda bardzo rzadko, bo dyrektor teatru żadał hałaśliwych walców i marszów). A wtedy rozbłykiwały ich spojrzenia i już po kilku taktach grali z pełną uwagę, zainteresowaniem, a nawet zapałem. Jakieś mgliste przeczucia i pragnienia budziły się w nich pod wpływem cudownych symfonii mistrza, z których niegdyś jedną czy dwie grali wszyscy u siebie w Pradze, Wiedniu czy Preszburku<fnref n="3" /> w młodych latach, a może za czasów służby wojskowej. Tęsknoty i marzenia budziły się w sercach otłuszczonych od alkoholu. Marzyli o sukcesach, wspaniale oświetlonych i pierwszorzędnie wyposażonych salach koncertowych, o wielkich pełnych orkiestrach i słynnych dyrygentach.

Jak się tutaj znaleźć w tym niekulturalnym węgierskim mieście, dzięki czemu, z jakiego powodu, o tym nikt nie lubił rozmyślać. A przecież było to oczywiste. Wszystkim brakowało techniki. To, do czego doszli, było mierne, a nawet mniej niż mierne. U pierwszego skrzypka Berána, któremu wejście do piątej pozycji sprawiało tyle trudności, że nigdy nie zagrał on wysokiej partii *a vista* (nawet przypadkiem), zawsze jakiś zgrzyt, niczym nieznany włóczęga, wałęsał się wśród wysokich tonów. Zupełnie tak samo Berán nie mógł się nigdy nauczyć węgierskiego, choć już od dwudziestu lat mieszkał na Węgrzech, a w domach, gdzie dawał lekcje, nie za bardzo mówiono po niemiecku. Wiecznie cierpiał męki i pocił się, żeby uczniowie nie wyśmiali jego niezrozumiałych komicznych zdań, nic na to jednak nie mógł poradzić. Szukop, flecista, nie umiał dokładnie dostroić się i pod koniec aktów – jeśli dawano operetkę – regularnie grał niemal o pół tonu wyżej niż skrzypce.

<footnote n="3">³ Preszburk (niem. Pressburg, węg. Pozsóny) – obecnie stolica Słowacji Bratysława (przyp. tłum.).</footnote>
I tak dalej, u każdego były poważne błędy, z powodu których w porządnej
orkiestrze byliby bezużyteczni. To właśnie ich połączyło, wypędziło z dala
od wielkich niemieckich muzycznych metropolii oraz poważnych koncer-
tów i rzuciło wszystkich na Węgry, gdzie nikt nie potrafił opłacić dobrych
muzyków.

Tylko grający na bębnach Susek był jedynym wśród nich zdolnym
człowiekiem. Swego czasu komponował i studiował w Pradze muzykę ba-
roku. Przynajmniej tak mówił i raczej można mu było wierzyć. Nigdy
nie pomylił się w pauzach, nie wchodził przed czasem, grał piano i forte,
czym nikt z nich się nie przejmował, a już najmniej dyrygent. I kiedy do-
tykał talerzy, bębenka czy triangła, odczuwało się w tym wytworną lekkość
i dużą rutynę. Wszyscy go szanowali i trochę mu zazdrościli tej satysfak-
cji, którą czerpał z własnej sztuki i fachowego przygotowania. Wspaniale
umiał pisać nuty. To właśnie on przepisywał nuty dla teatru, dzięki czemu
lepiej zarabiał nawet od Berána, który przecież uczył w tak dobrych do-
mach. Udzielanie lekcji wykańcza i niszczy muzykującego. Przepisywanie
nut stanowi natomiast przyjemność i rozrywkę dla tego, kto się na tym
zna. Z całą pewnością przepisywanie nut było dla Suseka zajęciem rege-
nerującym.

Pozostali dużo pili. Mieli ku temu powody. Już sama muzyka wyde-
likaca i czyni nerwy wrażliwszymi. A przecież muzyka powinna, choć-
by w części, dać grającemu rekompensatę. Zachwyt, ekstazę, przyjemne
podniecenie i to dzień w dzień. A oni otrzymywali to bardzo rzadko.
W normalnych warunkach zupełnie ich nie interesowało i nie podnieca-
ło to, co grali. Nienawidzili zwłaszcza angielskich operetek i węgierskich
folklorystycznych sztuk teatralnych. W kościele musieli wykonywać msze
nudnych i pozbawionych talentu kompozytorów niemieckich. Rzadko
trafiało im się grać Requiem Cherubiniego. Ten utwór grali dobrze i ja-
kimś cudownym trafem bezbłędnie. Być może dlatego, że tonacja nie wy-
magała zastosowania nieprzyjemnych i fałszywych dźwięków zepsutych
instrumentów dętych. Zresztą wszelkie granie było dla nich źródłem bólu
i niezadowolenia. Dobrze wiedzieli, jak marne i słabe są ich wszystkie wy-
konania. A więc musieli pić więcej niż, dajmy na to, jakiś inny muzyk,
który również naucza gry na skrzypcach, a więc psuje sobie nerwy, z tym
tylko, że w dobrej muzyce odnajduje pewne zadośćuczynienie. A więc pili
po pierwsze z powodu złego nędznego losu, po drugie z poczucia własne-
go beztalencia, po trzecie dla zrównoważenia zdenerwowania i zmęczenia
udzielaniem lekcji, po czwarte z powodu niezadowolenia i nieprzyjemne-
go odczucia, jakie wzbudzało w nich słuchanie własnej muzyki.

Wlewali w siebie potężne dawki. Kulhanek zaczynał rano od trzech
szklaneczek sznapsu, przed południem wypijał dwie szklanice piwa, a póź-
niej do północy regularnie wypijał dziesięć do dwunastu szprycerów. Szukop w stosunku do niego wypijał jeszcze więcej, bo żył tylko palinką i rumem i dziennie spożywał osiem do dziesięciu szklanek po sto gram. O dyrygencie Stoczku nie ma nawet co mówić.

Uczył się muzyki w Budapeszcie, opowiadał wszystkim, że u samego Erkela<fnref n="4" />, ale porzucił naukę. Trafił do domu wariatów z powodu jakiejś miłości i przez półtora roku żył w zamknięciu; później, kiedy go wypuszczono, wszędzie ubiegał się o posadę. Ponoć był całkiem zdrów, kiedy przybył do tego miasta. Pełen ambicji, siły i planów, w torbie podróżnej przywiózł szkic symfonii. Przez wiele miesięcy siedział burmistrzowi na karku, żeby ten dał mu oboistę i fagocistę. Chciał pełnej orkiestry i mówił, że nauczy ją grać *Trzecią Symfonię*. Cała sprawa jednak utknęła. Nie dostał ani oboisty, ani fagocisty, a z niepełną orkiestrą nie chciałо mu się trudzić. Po roku zawiesił nawet próby i wykonywał wszystko po jednym przegraniu. Po dwóch latach już dużo pił, codziennie był pijany i sprzedał fortepian. W trzecim roku wystawił na sprzedaż drogie ogromne partytury *Tristana* i *Lohengrina*, które do tej pory z wielkim pietyzmem przechowywał w domowej szafie. Oczywiście nie znalazł się nikt, kto chciałby to kupić. W piątym roku znów jakby się do czegoś zabrał. Napisał małe *Adagio* na skrzypce i fortepian, wysłał do Budapesztu i wydali. Był to dla wszystkich dzień radości. Zachwalali to swoim uczniom z wielkim hafasem i jeśli ktoś cokolwiek umiał, to musiał kupić nuty. Było to oczywiście naśladownictwo Wagnera, mała skromna i głupiutka kompozycja, wszelako jednak wydrukowano zapis. Dzięki temu dyrygent kupił sobie czarne ubranie i znów pojawił się u burmistrza w sprawie oboisty i fagosty. Burmistrz obiecał przedstawić wniosek Radzie Miejskiej. Minęło pół roku i Rada wniosek odrzuciła. Po tym wszystkim Stoczek znowu wrócił do palinki.

I pozostał już przy niej. Przez dziesięć lat wyhodował sobie śliczną marskość wątroby. Któregoś ranka zwymiotował krwią i po paru dniach nastąpił koniec. Ponoć długo dyskutowano, czy na pogrzebie ma oddać mu posługę jego orkiestra czy inna. Wreszcie zadecydowano, żeby zawezwać orkiestrę ochotniczej straży pożarnej, znienawidzonego rywala, o której zwykli zawsze mówić jedynie tonem pogardy i lekceważenia. Stali tam wszyscy wokół trumny: Berán, Kulhanek, Manojlovics, Szukop i inni. W obliczu smutnej okoliczności wszyscy byli już napełnieni alkoholem i ktokolwiek dobrze by się przyjrzał, nie dostrzegłby w nich żadnego smutku albo wzruszenia. Wino chroniło ich od tej strasznej myśli, że widzą

<footnote n="4">⁴ Ferenc Erkel (1810-1893) – węgierski kompozytor, ojciec węgierskiej opery narodowej (przyp. tłum.).</footnote>
przed sobą swój własny los. A od tego trzeba było uciekać, bo tak naprawdę nic nie wskazywało na to, by mieli porzucić picie. Gdyby tak otrzymali większą zapłatę, gdyby o nich zadbano, gdyby miasto kupiło im nowe instrumenty, gdyby uzupełniło skład orkiestry, żeby warto było się podnieść i oprzytomnieć... A tak w pogardzie i biedzie, z przekłLETymi zepsutymi instrumentami, z których dawało się wyciągnąć jedynie kocią muzykę, można było tylko trwać przy swym losie i przeznaczeniu.

Miejscowa gazeta napisała o Stoczku, że był to nieprzeciętny talent i że swego czasu został odznaczony przez serbskiego króla. O tym nikt nie wiedział, bo też nie było to prawdą, tylko kiedyś przypadkiem po pijanemu Stoczek nakłamał któremuś z dziennikarzy. W artykule wspomniano również *Adagio* na skrzypce i fortepian jako przykład wielkiego talentu. Muzycy bardzo dumni byli z tego tekstu i wieczorem po pogrzebie pewien nauczyciel, przyjaciel orkiestry, przetłumaczył go im na niemiecki.

Po Stoczku, w dwa miesiące później, odszedł również, tak jak jego dyrygent, puzonista Kumpert. Zwymiotował krwią i już było po nim.

Nowy dyrygent, młody, krępy i nieznoszący sprzeciwu, a na dodatek niemówiący dobrze po niemiecku, wyzył pozostałych.

Pozbył się Suseka, bo ten ośmielał się wchodzić z nim w dyskusje. Beránowi uwiół żonę i donióśł na niego do teatru, że wszystkie jego zrobki idą na alkohol. Ten też musiał odejść. Pozostałych wysłał na emeryturę. Zatrzymał może dwóch czy trzech. Następnie wymusił u miasta, żeby gaże muzyków zostały podniesione dwukrotnie. Udało mu się to. Otrzymał też oboistę i fagocistę. Spowodował zakup nowych instrumentów. Po roku w miejskim teatrze grano *Trzecią Symfonię*. Całe miasto urządził ołowję na cześć dyrygenta. Dawni muzycy wysłuchali występu na galerii. Czuli, że spotkała ich wielka niesprawiedliwość. Muzyka była bowiem dobra, dokładna i czysta. Taka, o której przez tyle lat marzyli, z niejasnym przeczuciem i sercem pełnym bólu.

Myśleli o tym, jak dobrze byłoby zaczynać wszystko od początku, być młodym i pracować razem z tym upartym, utalentowanym i energicznym dyrygentem. I pod grubą warstwą tłuszczu, którą piwo utkało wokół serc przez długie dziesiątki lat, te serca ich bolały, bardzo bolały.

Nie wiedzieli, że ich tragedią było przede wszystkim to, że trafiли na Węgry w drugiej połowie XIX wieku, w epoce biedy i braku kultury, kiedy nikt nie miał ochoty ani czasu zajmować się muzyką. Podniecające i niespełnione tęsknoty *nowego pokolenia* za pięknem i sztuką weszły w krwiobieg społeczeństwa dopiero w ostatnich latach stulecia. Stoczek zmarł w samą porę. A i „muzykanci” zestarzeli się właśnie wtedy i wtedy musieli odejść od pulpitów. Nigdy się nie dowiedzieli, że byli ofiarami Węgier niemających kultury, dla których wzorcem była muzyka Cyganów.
Nie wiedzieli, że to zniszczyło ich życie, odebrało doznania muzyczne, do których mieli prawo nawet przy miernych zdolnościach, że pozostawienie ich samych sobie pozbawiło ich ambicji i nakłoniło do picia, aby nędznie żyli i w biedzie, rozczarowaniu marnie umarli.

Z węgierskiego przełożyła Maja Paczoska-Zajączkowska
Ladislav Klíma

## Żywot własny (1924)

Ladislav Klíma (1878-1928): pisarz, filozof-poeta (filozof-básník), czy raczej antyfilozof, był postacią tyleż wybitną, co marginalną. Jego spuści-zna pisarska niemal nie znalazła odbiorcy aż po lata sześćdziesiąte XX wieku, a wielka jej część zaginęła już w dwudziestoleciu międzywojennym w sporach rodzinnych o spadek po pisarzu, alkoholiku zmarłym na gruźlicę w hote-lu Krása na przedmieściach Pragi. Za jego życia wydane zostały tomy Świat jako świadomość i nic (Svět jako vědomí a nic, 1904), Traktaty i dyktaty (Traktáty a diktáty, 1922), Chwila i wieczność (Vteřina a věčnost, 1927), a także dwie wersje komedii politycznej Maciej Poczciwy (Matěj Poctivý, 1922-1923). Stopniowe odkrywanie jego twórczości wiązało się ze swoistym kultem w kulturze undergroundu, na co najlepsze dowody odnaleźć można w performanceach słynnej grupy Plastików (Plastic People of the Universe) pod wodzą Ivana Jirousa (zwanego po prostu Magorem, Szaleńcem). Dzięki wydanym niedawno fragmentom Wielkiej powieści (Velký roman), kores-pondencji i dziennikom możliwe stało się dostrzeżenie zakresu i znaczenia jego dzieła: między filozofią i absurdem istnienia, ekspresjonizmem i groteską.

Zachowane fragmenty dzienników pochodzą z lat 1909-1927, a więc stanowią jedynie strzęp hipertroficznej produkcji literackiej Klímy. Dotyczą okresu nieco późniejszego niż początek powstawania Wielkiej powieści, datowany na lata 1906-1909¹. Obydwa teksty wiążą się z przewijającym się przez całą twórczość Klímy marzeniem o książce-summie, zatytułowanej po prostu Wszystko (Vše). Jej cień widoczny jest wyraźnie w Żywocie włas-nym. Ten zachowany w dwóch wersjach tekst miał być wszak filozoficzną konsekracją jego życia-jako-dziela w obrębie planowanego zbioru życiorysów żyjących myślicieli czeskich (obszerniejsza wersja nosi zresztą tytuł Moja filo-zoficzna spowiedź [Moje filosofická konfese]). W sposób analogiczny cała twórczość Klímy naznaczona jest utopijną tęsknotą za scaleniem, za zapi-

<footnote n="1">¹ E. Abrams, *Avertissement*, w: L. Klíma, *Le Grand roman*, przeł. E. Abrams, Paris 2002, s. 8.</footnote>
<figure><img src="image_38.png" /></figure>

saniem nowego porządku. To nieustanne poszukiwanie odpowiedzi na kry-
zys tożsamości i kultury nowoczesnej staje się jakby próbą przepisania świata
na własnych prawach. Najlepiej znana część poglądów pisarza-filozofa – jego
koncepcja egodeizmu (streszczająca się w formule „wszelka logika itd. jako
Mój dyktat”) – wydaje się w tym kontekście nie tylko propozycją światopoglą-
dową, ale i formą autoterapii<fnref n="2" />.

Cząstka Klímowego palimpsestu widoczna jest w zaskakującej nieraz ortografii czy interpunkcji Żywota...: odpowiada ona dziennikom, pisanym w pięciu językach (niemieckim i czeskim z obszernymi fragmentami w makaronicznej łacinie, z dodatkiem wyrażeń francuskich i w grece). Co więcej, pomimo chaosu zapisków, ortografia i interpunkcja traktowane są z konsekwencją właściwą myśli autora, dla którego „rzeczowniki pisane wielką literą stanowią przewartościowanie wszystkich wartości”<fnref n="3" />. Świadczą więc również o zarysach utopijnego porządku, który miał się narodzić pod dyktat jego woli (Woli!). Nieskończość nie kończy się kropką, a nawet ortografia winna odpowiadać prawom uniwersum. Nieustanne wypowiadanie siebie poprzez pismo (w tym, a może przede wszystkim, formę zapisu) staje się walką o zachowanie tożsamości tekstowej w chwili, gdy pojęcie tożsamości jako takiej poczyna być cokolwiek problematyczne („Zaprzyjaźnić się z Chaosem – oto ogromne zadanie dla przyszłej ludzkości”<fnref n="4" />). Forma zapisków Klímy jest więc tylko wprowadzeniem w życie podobnych tez składających się na poetycką metafizykę pisarza. Równolegle do zmiennych nastrojów „Woli Absolutnej” zmieniają się tak konwencje jego pisarstwa (od powieści łotrzykowskiej po aforystykę) jak i poetyki (od protoekspresjonistycznych pejzaży po aforyzm i groteskę). Wynalazca około „20 «perwersji»”, które miały zostać włączone do „pathologii” seksualnej, przewrotnie rozwijał w ten sposób arcyswoistą taksonomię (para)filozoficzną. „Egosolizm”, „egodeizm”, „imperatywizm”, „metalogika”, „ponadistota”, „absolutyzm”, „ludibrioizm”, „ombryzm”, „féeryzm” czy wreszcie „splendoryzm” – cytowane tu pseudo-kategorie wynajdywane przezeń z ludnością miały stanowić kolejne rozdziły filozoficznej summy, o której marzył. Systematyzacja aż po parokszym staje się kpiną z filozofii, a jednocześnie dramatycznym obnażeniem pustki języka myśli. Tautologia jako prowokacja – tak można by określić cel pisarstwa parafilozoficznego Klímy. Czeski fenomenolog Jan Patočka (1907-1977) określił ten mechanizm mianem „logicznego

<figure><img src="image_39.png" /></figure>

<figure><img src="image_40.png" /></figure>

<figure><img src="image_41.png" /></figure>

<footnote n="2">² L. Klíma, *Sebrané spisy I: Mea*, Praga 2005, frgm. <81>, s. 196: „Všechna logika atd. jako Můj diktat”.</footnote>

<footnote n="3">³ L. Klíma, *Mea*, <81>, s. 197: „Velká substantiva jsou přehodnocením všech hodnot”.</footnote>

<footnote n="4">⁴ L. Klíma, *Traktáty a diktáty*, Olomouc 1995, s. 132: „Spřátelení se s Chaosem – toť strašná úloha budoucího lidstva”.</footnote>
zniesienia logiki i prymatu przedmiotu”<fnref n="5" />. Sam Klíma: – „zrozumieniem, że porażka jest iluzją, że wszystko jest zwycięstwem, że Abs.<olutna> W<ola> jest pleonazmem”<fnref n="6" />.

Pisanie było dlań ocalającym aktem, a autobiografizm wspólnym mianownikiem całej twórczości. Przejawiał się jednocześnie explicite, przez „przywoływanie siebie” na poziomie fabuły powieści czy w treści zapisków, i implicite: jako wspólne tło projektu literackiego i tożsamościowego. Literatura pełni w tym kontekście funkcje liminalne: odgraniczenia (od) świata oraz neutralizacji wszelkich jego kategoryzacji jako okaleczających jednostkę.<fnref n="7" /> Staje się także autoterapią. Pozwala na podważenie barier między realnym a tekstualnym, odgrodzenie od rzeczywistości przez konstruowanie fikcji. Najlepiej świadczy o tym post scriptum wieńczące Żywot własny. Klíma zanotował w dzienniku: „zdarza mi się często dostrzec w piśmie grymas jakiejś twarzy – przede wszystkim mojej”<fnref n="8" />.

Mateusz Chmurski

## Bibliografia (w języku polskim)

Ladislav Klíma, *Cierpienia księcia Sternenhocha*, przeł. J. Baluch, Kraków 1980.

Ladislav Klíma, *Jak będzie po śmierci i inne opowiadania*, przeł. L. Engelking, Gdańsk 2004.

Ladislav Klíma, *Jestem Wolą Absolutną*, przeł. K. Mrówka, Kraków 2009.

Kamila Woźniak, *Ladislav Klima i Stanisław Przybyszewski. W kręgu nihlizmu gnostyckiego*, Wrocław 2011.

Patrycjusz Pająk, *Rola przemocy w procesie autoidentyfikacji bohaterów prozy gotyckiej Ladislava Klimy*, w: *Procesy autoidentyfikacji na obszarze kultur środowiskowoeuropejskich po roku 1918*, (red.) Joanna Goszczyńska, Warszawa 2008, s. 281-289.

<footnote n="5">⁵ J. Patočka, *Ladislav Klíma. Pokus o rozbor klíčových tezí*, „Orientace” 1967, z. 2-3, s. 40-45: „logické zrušení logiky a primátu objektu”.</footnote>

<footnote n="6">⁶ L. Klíma, *Mea* <81>, s. 200: „pochopení, že porážka je illusí, že vše je vítězstvím, že V. A. je pleonasmus”. Tu i dalej: nawasy zwykłe, kwadratowe oraz ortografia i interpunkcja (w tym: podwojone spółgłoski, pisownia „æ”, „th” etc.) zgodnie z oryginałem; uzupełnienia redakcyjne oznaczono: <...>. Za wydaniem dzieł pod red. Eriki Abrams tekst czeski wydrukowano czcionką Garamond, wtręty niemieckie czcionką Century Schoolbook, wtręty łacińskie i francuskie oznaczono kursywą.</footnote>

<footnote n="7">⁷ Por. E. Kasperski, *Autobiografia. Sytuacja i wyznaczniki formy*, w: *Autobiografizm – przemiany, formy, znaczenia*, (red.) H. Gosk, A. Zieniewicz, Warszawa 2001.</footnote>

<footnote n="8">⁸ L. Klíma, *Mea*, <16>, s. 64: „Z rukopisu zašklebí se mně často visage, – hlavně má”.</footnote>
Jiří Holý, *Witkacy, jego czeski odpowiednik Ladislav Klíma i fantastyka o znamionach utopii*, „Tygiel Kultury” 1998, nr 6-8, s. 126-133.

Mateusz Chmurski, „Subtelna gra” czy „sen ponad przepaścią”? Velký ro-
man a dzienniki Ladislava Klímy, w: Strony autobiografizmu, (red.)
Małgorzata Pieczara, Rozalia Słodczyk, Anna Witkowska, Warszawa
2012, s. 53-62.
## Żywot własny*

Urodzony 22 sierpnia 1878 w Domažlicach z ojca urzędnika; względny „dostatek”. Dwóch braci, dwie siostry; wszyscy zmarli w młodym wieku. Wszyscy także budzili we mnie wstręt aż po obrzydzenie – nie dlatego, żeby byli wstrętni – ale dlatego, że byli mi zbyt bliscy. Budzili we mnie wstręt moi rodzice i nienawidziłem ich niemal, choć nie mogłem się na nich uskarżać, dlatego że odważyli się być jeszcze bliżej, – tak hniebnie, paradoksalnie blisko – Nienawidziłem w dzieciństwie wszystkich ludzi, każdy dotyk przyprawiał mnie aż o wymioty, a w szczególności wobec reprezentantów rodzaju męskiego odczuwałem wyjątkowo rozwiniętą idiosynkrazję. Bazowała ona na wrodzonej pogardzie. Kiedyż analizuję swoje wspomnienia, – już w pierwszych latach tego żywotka odczuwałem, że ludzkość i ja sam to dwie walczące ze sobą potęgi; nawet jeśli już w pierwszych latach lekceważyłem sobie instynktownie swego nieprzyjaciela, – nawet jeśli miałem go za nic. Już wówczas moją fundamentalną i przy tym jakże mocarną własnością, której mgliste jak zamglony poranek światło wszędzie przebłyskiwało, była Wola, siła samoobejmująca, która komenderowała absolutnie wszystkim. Trudno z nią żyć dorosłemu, jeszcze trudniej dziecku... Myślę, że u mojego rodzeństwa była bardziej rozwinięta niż u mnie – dlatego, że zmarli... Z takim to przydziałem nie mogłem zupełnie nie odstawać choć troszeńkę od rozkosznego ludzkiego milieu – aż do momentu, w którym to zorientowałem się, gdzie właściwie się znajduję. Z pewnością wyglądałem z początku całkiem durnie, śmiesznie, wręcz wstydliwie – kto taki nie był, nie wart więcej niż ordynarny towar. Przy tym: byłem zarówno z infernalnym uporem „samogłowy” („samogłowość”, przeciwieństwo „cudzogłowości”, nie jest niczym innym jak manifestacją Absolutności w królestwie zwierząt), jak i nieposłuszny, „złoczynny”. Kradłem z woli kradzieży, za sport obrałem sobie tłuczenie nocą szyb w domach na okraju Domažlic, kładzenie kamieni na torach kolejowych, podkładanie ognia pod mendle zboża. – Ale jako dorosły nie dopuszczałem się występku – gdy nie ma po temu żadnej praktycznej konieczności, jest to jedynie nikczemne ulicznictwo – włącznie z wojną. – Miałem wszak również i chwalebne skłonności; i tak np. jako 12-latek przypomniałem sobie pewnego razu o północy, że ptaszynie, której na polu zrobiłem gniazdo i którą dłuższy czas regularnie karmiłem w miejsce jego rodziców – zapomniałem tego dnia podać przygotowane dla niej dżdżownice; wymknąłem się <z domu> i wędrowałem z dżdżownicami

<footnote>* L. Klíma, *Vlastní životopis*, w: *idem, Sebrané Spisy I: Mea*, Praha 2005, <0>, s. 9-19.</footnote>
ćwierć godziny – ptaszek martwy... – myślałem, że tego nie przeżyję – Albo [tygrys<fnref n="9" />].. Eh, jakie to dzieciństwo, to ranne przecieranie oczu, jest głupie! A kto „w młodości był młody<fnref n="10" />”, jest głupcem, owcą, która układa się całkiem dobrze ze stadem. Najsilniejszych wrażeń w dzieciństwie dostarczała mi muzyka. Zagrzmiała gdzieś obok orkiestra dęta, lodowaty dreszcz ścinał moje ciało, aż pozostawało bez czucia, oczy zachodziły mgłą, chwytałem się czegoś, żeby nie upaść. – Jako 14-latek szedłem półtorej godziny przez głębokie zaspy do wsi, gdzie, jak wiedziałem, ma się odbyć pogrzeb z muzyką. Od 10. roku życia spędzałem sam całe popołudnia na polach i w lasach – a nieco później i całe noce. Przez całe życie nie dane mi było poznać nudy – ledwie analogon tego affektu – a działa się to zawsze w towarzystwie... Stadny idiotyzm, zwany szkołą, ułupał mi przynajmniej 30% mojej siły duchowej, – ale z tym trzeba się zawsze liczyć – człowiek pozostanie na zawsze tylko cząstką siebie – Wstydzę się powiedzieć, że niemal do końca otrzymywałem świadectwo z wyróżnieniem, a ze sprawowania: najwyższą notę.

Gdy miałem 15 lat, pewnego nieszczęsnego popołudnia, moja śpiąca dotąd, śniąca istota przebudziła się nagle i straszliwie w jednej ze swych postaci: zmusisz się siłą do myślenia o tym, co nie do pomyślenia. Resztę dnia i całą noc zwijałem się w kurczu rozważań o dziesięciotysięcznych milimetra – co było niezbędnym następstwem kardynalności „instynktu”: jestem wszechmocny – woli nie dawało się powstrzymać, dopóki błogosławione ciało z tym nie skończyło. Od tego czasu nie opuściło mnie to całkowicie choćby na minutę; niezliczoną ilość razy myślałem, że ulegnę – najstraszniejszy z wyrobników bożych – 18 godzin dziennie w najsroższej pracy, pozornie za nic a nic. Dopiero po 19 latach osiągnąłem wielkie zwycięstwo – moje myślowe skurcze, które długo uważałem za chorobę, jakby to poczyniła cała ludzkość – europejska przynajmniej, były, po machinejach nie do wiary, przytłoczone do ziemi tak, że wyzbyły się grozy.. Niezbędne było 19 lat mego życia, permanentnego wicia, duszenia się i okropności, aby dojrzała słodycz owocu.. Tylko tym sposobem w naszym małym wszechświatku do przodu podąża ludzkość, podąża wszystko inne.

Siedzieć w ławce i w każdej chwili być miotanym czymś takim – to jakoś nie wychodzi najlepiej. Nie miałem jeszcze energii, żeby grzmotnąć tym szkolnym świństwem – los uczynił to za mnie. W przeciągu ośmiu

<footnote n="9">⁹ Oznaczenie konieczności rozwinięcia fragmentu o wizycie w zoo, por. *Moja filozoficzna spo wiedź*.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ Por. F. Nietzsche, *Tako rzecze Zarathustra*, I. *O wolnej śmierci*: „Jednym starzeje się wprzódy serce, drugim duch. Bywają wreszcie i zgrzybiałe za młodu: ale późna młodość czyni długą młodość” (przeł. W. Berent).</footnote>
miesięcy umarły moja matka, babunia, ciotka i ostatnia z sióstr<fnref n="11" />; podczas
gdy ja systematycznie hańbiłem krzyże w okolicach miasta, robiłem skan-
dale w kościele, z braku bomb rozrzucałem anarchistyczne ulotki itd. – aż
zostałem wyrzucony, w 1. semestrze septymy, ze wszystkich przedlitaw-
skich instytucji szkolnych – dlatego, żem, z powodu nieznajomości histo-
rii, w szkolnej rozprawce nazwał Habsburgów – zdaje mi się – „świńską
dynastią”<fnref n="12" />. Zmarły p. dyrektor gimnazjum, który to energicznie wprowa-
dził w życie, stał się tym samym jednym z największych dobroczyńców
mojego żywota. Przez pół roku byłem wolny, potem zgodziłem się jeszcze
na to, żeby gnić w ławkach zagrzebskiego gimnazjum. Nigdy nie byłem
bliższy śmierci bardziej niż tam. Po wysiedzeniu jednego semestru odje-
chałem naraz do Czech, uznawszy, że już w żadnej szkole moja stopa nie
postanie i że nie poświęcíę się już żadnemu zawodowi. Wystarczyły dwie
minuty pogawędki z moim mądrym ojcem, żebyśmy zgodzili się w tej
sprawie i nigdy więcej nie było już o tym mowy. W Modřanach, gdzie
kupił sobie, jak zwykło się mówić, tymczasem siedlisko, zostałem jakieś
trzy lata – parowy i lasy były mi domem bardziej niż ojcowski przybytek;
prowadziłem przede wszystkim przygotowawczy bój na życie i śmierć
z prymitywnym problemem wolnej woli. Gdy dobiegłem 18. roku żywo-
ta, uznano mnie pełnoletnim, dostałem więc mały spadek po matce i sio-
strze. Wyliczyłem sobie, że będę z niego mógł żyć znośnie 8 lat – pomyli-
łem się o rok – 21-letni, opuściłem ojca, zabierając ze sobą przy tym jego
drugą małżonkę<fnref n="13" />, lat 24, która się oczywiście nie mogła dobrze dogadać
z sześćdziesięciolatkiem. Do 26. roku życia mieszkаем kolejno w Pilzniu,
Eisensteinie, Zurychu, tyrolskim Landecku. Jako że p. Klí swym stara-
niem obejmowała wszystko, co niezbędne dla prowadzenia domu, nie
dana była mi konieczność stykania się z ludźmi. Moimi jedynymi, uko-
chanymi kamratami było mnóstwo kocurów. Spośród istot widzialnych
najbliższe mi są góry, chmury i kocury – choć mimo wszystko, być może
również kobiety. Moim głównym zajęciem przez lata, kiedy inni dają się
miażdżyć możdzierzom egzaminów dla rozpoczęcia kariery, były niekoń-
czące się przechadzki przez knieje, poszukiwanie nimf i ubrdanych w hal-

<footnote n="11">¹¹ W roku 1894: matka 5 maja, babcia 7 czerwca oraz ciotka, w roku 1895 ostatnia z sióstr, Anděla.</footnote>

<footnote n="12">¹² Dokładniej: „Ferdynand, władca obcy, narodowi czeskiemu odległy i zimny, na zawsze dla czeskiego patrioty pozostanie znienawidzonym, już choćby dlatego, że jest pierwszym członkiem panującej obecnie na tronie czeskim dynastii”: „Ferdinand, panovník cizí, národu českému odlehly, studený, zůstane u Čecha vlastence vždy nenáviděným, již proto, že [je] prvním členem nynější panující dynastie na trůně českém”.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Anna Králíková (1874-1959), druga żona J. Klímy (1833-1909) po Josefie Burešovej (1852-1894).</footnote>
lucynacjach zamków, tarzanie się nago w mchach i śniegach, oraz straszli-
we bojowanie z Bogiem, który to wbił sobie do głowy, że żyć będzie na
jawie jak człowiek.. W Tyrolu odniosłem, na całej linii, konieczne zwycię-
stwa przedwstępne, – także dlatego, że nawykłem tam do palenia. Bez tego
byłbym był już dziś martwy. Zdecydowałem się tam jak najzwięźlej opub-
likować główne wyniki moich dotychczasowych przemyśleń – głównie
z powodów pieniężnych, sprzecznych z mą zasadą, znaną już przedsokra-
tejskim filozofom, choć dziś paradoksalną: żyć tylko samodoskonaleniem
oraz, przy sposobności, na starość użyczyć ludzkości wyniku w jednym
jedynym dziele. Przeprowadziłem się na Smíchov, a tam napisałem
Š. *wiat> j<ako> š>wiadomość> a j<ako> n<ic> – w 26. roku życia. Biorąc
pod uwagę, że zaraz po wyjściu książki przeprowadziłem się w →roku
<190>4← do Zaběhlic pod Zbrasławiem, gdzie miesiącami nie czytałem
żadnych gazet a z nikim nie rozmawiałem, nie wiem do dziś, czy naujadał
na nią choć jeden pies. Wreszcie po pół roku zwrócił na nią uwagę
Chalupný<fnref n="14" />, co miało dla mnie później wielkie i dobroczynne skutki.
Później byłem w Zbrasławiu, przynajmniej trochę w gospodach, po raz
pierwszy w życiu trochę towarzyski – jakże niewiarygodnych rzeczy doka-
że z człowiekiem jego anioł stróż! R<oku>. <190>6 na Vinohrady. Tam,
żeby się nie zadusić, pomagałem sobie furiackim pisaniem aforyzmów –
żadnego towarzystwa. Pieniądze zbliżały się do końca. W 1906 przyjąłem
też ojcowską propozycję, żeby się przeprowadzić do Modřan. Póltora roku
pisałem wściekle jedynie belletrystkę – 2-3 arkusze drukarskie dziennie,
z niewysłowioną radością – to, co mnie samemu najwłaściwsze, usypiało
niektórymi dniami niemal tak, jak spało do moich piętnast<ych>. uro-
dzin; była to wszak najprzyjemniejsza doba mego żywota – na wiosnę
1908 roku zdałem sobie sprawę, że zbaczam – rzuciłem się więc – wstyd
mi – dopiero wówczas pełną parą do systematycznej praktyki filozofii.
Wynikiem ogromne rozkosze, jeszcze większe niż przy belletryzowaniu,
ale zarazem cięższe i bardziej dokuczliwe. Zimą roku 1909 zmarł mój oj-
ciec – dokładnie wtedy, gdy skończyłem spłacać dług, jaki miałem u niego
zaciągnięty. Odziedziczyłem po nim jego chałupy. Były obciążone długą-
mi, ale przy sprzedaży mogłem zyskać 10-12000 zł na czysto, gdybym się
o to choć trochę postarał. Jednak dokładnie w tym i w następnym roku
dosięgłem szczytu swojego dotychczasowego żywota: odnalazłem a częś-
ciowo przyswoiłem Deoessencję. Komu się zda, że w tym stanie można
poświęcać choćby pięć minut dziennie chlewowi codzienności, nie ma

<footnote n="14">¹⁴ Emanuel Chalupný (1879-1958), socjolog, prawnik; historyk literatury, autor pierwszej i właściwie jedynej do dziś analizy *Świata...*; przyjaciel i mecenas, zob. L. Klíma, E. Chalupný, O. Březina, *Duchovní přatelství. Vzájemna korespondence Ladislava Klímy s Emanuelem Chalupným a Otokarem Březinou*, Praha 1940.</footnote>
pojęcia, co znaczy wyższe życie duchowe. Anaksagoras – który nie dostąpił
jeszcze tego stanu – zaniedbywał zupełnie swoje dobra. Tym, którzy mu
radzili, żeby choć trochę swojego czasu poświęcił sprawom praktycznym,
aby się nie dał zrujnować, odpowiedział: Jak mógłbym to uczynić, kiedy
kropla mądrości jest mi droższą nad kadź złota! – Ze sprzedaży dostałem
jakieś 3500 zł. Na jesieni <19>10 przeprowadzka na Vršovice.
Postanowienie: absolutnym zapanowaniem nad intelektem dosięgnąć w peł-
ni Najwyższego... 2 lata niesłychanego wdzierania się do procedur myślo-
wych – długie godziny leżałem np. przemarznięty do kości w śniegu. – Cel
zdawał się tak bliski, że sięgnięcie poń – warte było podjęcia ryzyka każdej
katastrofy. <Pozostał> nieosiągnięty; za to podupadłem, zwł. fizycznie,
najgłębiej w dotychczasowym życiu. Wybawiły mnie alkohol, rum oraz
nierozrzedzony spirytus; i aż do dziś dzień pozostaję swoim wybawcom
wierny. W drugiej połowie <19>12 i <19>13 trzeźwym nie byłem ani
przez minutę. Wówczas jeszcze mogłem się przy tym zajmować czymkol-
wiek – byłem nowicjuszem. W końcu 1913 przeniosłem się do Horoušanek
a z p. Klímową oraz wyśmienitym p. K. Vanišem, którego sobie po wybu-
chu wojny wzięła za męża<fnref n="15" />. W lecie 1915 z zupełnie pustą kieszenią wró-
ciłem z powrotem na Vysočany, gdzie odtąd z dwoma miesięcznymi przer-
wami mieszkam w hotelu Krása u znamienitego małżeństwa pp. Pučalków.
Za pośrednictwem dr. Ant<onina>. i inż. Jaroslava Křižów<fnref n="16" /> zostałem po
mesiącu pobytu na Vysočanach kierowcą lokomobilu do czerpania wody
z rzeki Cidliny, regulowanej w Žiželicach, i natychmiast potrafiłem ją pro-
wadzić, choć nie miałem o tym absolutnie pojęcia. Dwa miesiące, całkiem
dobrze to szło, potem wypowiedziałem posadę i wróciłem na Vysočany.
Rok spędziłem bez zatrudnienia – chyba, żeby tak nazwać, – z zewnętrz-
nych czynności – pisanie i ustawiczne chlanie, głównie z podziwu godnym
Niemcem z Reichu, panem Fr<anzem>. Böhlerem<fnref n="17" />. Po raz pierwszy w ży-
ciu obcowałem wówczas codziennie z konkretnymi ludźmi – przeważnie
Niemcami – jak później z Żydami. W listopadzie zostałem stróżem małej
opustoszałej fabryczki. Moje stróżowanie ograniczało się do nieustannego
opilstwa. Przez cały ten czas nie przyszło mi nawet na myśl, żeby tej fa-
bryczki dogladać. Było pięknie, miałemroniący apartament w Pradze,
wyróżnie dla siebie i nieustannie sam ze sobą, dalej pensję, światło i pali-
wo do pieca. To, że nie dogladałem, było właściwie zasługą, mogłem wszak
liczne cenne rzeczy ukraść i sprzedać, bardzo łatwo, a nie ukradłem, trąba

<footnote n="15">15 Karel Vaniš (1880-1958): słusarz, polityk, późniejszy mąż A. Králíkowej-Klímowej.</footnote>

<footnote n="16">16 A. Kříž (1886-1961), chemik i mecenas Klímy, brat inżyniera Jaroslava (1888-1968).</footnote>

<footnote n="17">17 F. Böhler (1886-1941), chemik, poeta, przyjaciel Klímy, na którego wynalazł miano „Lwio-boga” (der Gottlöwe); wspólnie napisali po niemiecku powiastkę Podążanie ślepego gada za prawdą (Der Gang der blinden Schlange zur Wahrheit, 1917-1918).</footnote>
niedołęga, zupełnie nic ponad to, że wyżłopałem im flaszkę ætheru. – Właściwie wszystkie moje dotychczasowe zajęcia były czystą farçą. Gospodarz, który się zupełnie o swoje chałupiny nie starał, mechanik, bez pojęcia o maszynie, którą nawiedzał – chyba że chodziło o to, żeby się z nią pieścić, kiedy się mu akurat zachciało – podobnie było też z moim kolejnym położeniem: kompana i brygadzisty warsztatu rękodzielnej produkcji ersatzu tytoniu – co ograniczało się do żłopania z rzeczonym Böhlerem, mym kompagnonem<fnref n="18" />. W sierpniu roku 1917 dałem wypowiedź w fabryczce, a za trzy miesiące rozpoczęło się to „rękodzieło”, które miało trwać do lata <19>18, przynieść jakieś 500 koron, a pożreć 20 000. Po zakończeniu wojenki pisałem trochę do gazet – dzięki p. Kodíčkowi<fnref n="19" />. Nowa farça, podobnie jak moje dwa dzieła filozoficzne i obaj Macieje. W lecie <19>19 decydujące zwycięstwo tak w praxi, jak w theorii; nic zasadniczo się we mnie <moich poglądach> od tego czasu nie zmieniło i nie zmieni; ich wyraz niedoskonały, ale w końcu jako taki w 3 ostatnich dyktatach moich Traktatów i dyktatów. Odtąd rządzi Dionizos, – co po mojemu oznacza wszak, że uczynił go Bóg boga scil. Ego u mnie swoim najestnikiem – – Doszło aż do tego, że zdarzył mi się jedyny wypadek w życiu, fracturam radii sinistris, kiedy to ubzdryngolony bieżyłem po lodzie ze Smíchova na Vysočany – listopad roku <19>19 <31 października>. Przybyło i przyjaciół.. Nie byłoby może konieczne pisanie do gazet, gdyby urodzony eremita, którym jestem, przyjął to tu, to tam, niektóre z zaproszeń, gdyby odpowiedział na ważny list wcześniej niż po pół roku, – zgodnie z tąż procedurą mego wynalazku, co po śmierci ojca. – Jak spędziłem rok <19>20? Jedynie w stanie przecudownego Samoobjęcia, wzmaganego alkoholem i dziewczytami, zamężnymi i pannami. – W maju 1921 Böhler wyprowadził się do Niemiec – wspominam o nim często, dlatego że był, w najgorszym okresie, dosłownie spadłym z nieba Vorsehung<fnref n="20" /> – i bez wątpienia dotąd jedynym moim przyjacielem (mój prześwietny ojciec, który cokolwiek mnie rozumiał, wobec niego był wrogiem pod każdym względem. Podobnie jak jego małżonka) – W lecie tego roku pracowaliśmy dr Dvořák<fnref n="21" /> i ja nad sławetnym Maciejem. Nie piło się tak intensywnie jak z Böhlerem, za to ekstensywniej – miesiącami codziennie do rana i dłużej. (Najintensywniej i najekstensywniej chlałem zaś zawsze sam – to

<footnote n="18">¹⁸ „Tabarom”, z lokalami przy Klimentskiej w Pradze. Wiele kart dziennika Klímy powstało na papierze firmowym pozostałym po rychłym bankructwie.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Josef Kodíček (1892-1954): krytyk literacki i teatralny, któremu dedykowane są Traktaty i dyktaty.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Niem.: ‘opatrzność’.</footnote>

<footnote n="21">²¹ Arnošt Dvořák (1881-1933), dramaturg, współautor sztuk Klímy o Macieju poczciwym („Matěj poctivý”, „Matějovo vidění”).</footnote>
tak, żeby mi tu zaraz zdurniały bęcwał jakiś nie zarzucał, że mnie p. X.Y. zwiódł). M.<acieja> P<oczciwego>. grano w 1922, gdzieś miesiąc po tym wyszły Traktaty i D. M<aciej> P przyniósł mi chociaż trochę, T. i D. dotąd – mimo zaliczki 1000 koron od Chalupnego – nic. Opilstwo me sięgnęło – o dzięki Wam bogowie! – szczytu. Zimowy sen. W końcu <19>22 pierwszy bój naprzeciw temu – stawało się to groźne. Sens roku <19>23 (nie mówię tu o intimissimach) wyznaczył bój przeciwko alkoholowi-wybawcy żywota, który groził mu jednak zniszczeniem. Jakoś to idzie, chociaż ciężko. Poza tym: wypełniony (ten rok) współpracą z Dv<ořákiem>. (przeważnie). A rok <19>24 aż do dziś (21 łutego) kurczowy bój przeciwko wszystkiemu – podobnych ostatnio w życiu stoczyłem już 5-6. Moja sytuacja zewnętrzna pozostaje stale ta sama.

Moje życie charakteryzuje się – z zewnętrznej strony: Niezależnością, brakiem zawodu, możliwością życia dla samego siebie we wszelkich okolicznościach; – właściwie byłem zawsze pustelnikiem... Trzy okresy – patrząc z zewnątrz – w moim życiu: jakiś pierwsze 17 lat szkolne szkaradzieństwo, którego nie można wszak dzisiaj uniknąć, o ile człowiekowi nie dany był za ojca Nietzscheański „wywyższony” na tron – poza szkołą cieszyłem się za to nadzwyczajną swobodą, którą zawdzięczam mądrości obojga rodziców, wyczuwających jakoś z podziwu godną czujnością, czego moje intimissimum potrzebuje; dalej znowu jakiś 17 lat – czas, kiedy młodzi wkuwają, nie rozumiejąc zbyt wiele, łaszą się o protekcję i cuchną niewolnictwem różnorakich bureau<x> – byłem rentierem zupełnie swobodnie korzystającym ze swego pustelnictwa – (Oczywisty analogon: Schopenh<auer>; szkoda, że odziedziczyłem nie 30000 reńskich, ale jedynie jakiś 11000 złotych); trzeci okres trwa do dziś: rentierstwo przy absolutnym braku pieniędzy – zupełniem zobojętnieniu na ich pozyskiwanie, ustawicznej „niedbałości”, powierzaniu wszystkiego „losowi” albo i Opatrzności [nigdy nikogo nie prosiłem o pieniądze, o ile mi sam z siebie nie wskazał, że jego kassa zawsze stoi przede mną otworem; od kobiet nic żem nie przyjmował, pomimo licznych obecujących propozycji, i na przekór nawet ekstremalnemu przymusowi – pozynał żem sobie jak milioner, który nie wie, czy wszystko nie trzaśnie przed końcem tygodnia]. Jakoś to szło i jakoś to idzie – jak, to już czarci raczą wiedzieć... Główną przyczyną jest szereg moich (mniejszych lub większych) przyjaciół – a mianowicie (w porządku alfabetycznym): Bitterman, Böhler, Březina, Dvořák, Fidler, Chalupný, Kříž (dr), Kodíček, Pavel, Srb, Zlámal<fnref n="22" />

<footnote n="22">²² Dalsi przyjaciele i mecenas Klímy, wśród nich m.in. Otokar Březina (1868-1929), najwybitniejszy poeta symbolizmu czeskiego, por. też przyp. 14; Maximilian Bittermann (1890-1973), architekt, ekonomista, finansował pobyty szpitalne pisarza; Antonín Pavel (1896-1963), agronom, dziennikarz; Miloš Srb (1892-1944), chemik, przemysłowiec, filozof; Josef Zlámal (1891-1958), przyjaciel w najgorszej biedzie roku 1922.</footnote>
– ale – ale – Owszem, zdarzyło mi się coś niecoś zarobić, – ale w pierwszym rzędzie wszystkie moje skandaliczne „zawody” nic nie były warte<fnref n="23" />. Zresztą każde „zarobione” pieniądze uważam za smród nad smrody, każdą pracę społeczną za bezecność nad bezecności – jako konieczną konsekwencję opisanego już właściwego mi od dzieciństwa antagonizmu, wstrętu do ludzi... Prędzej zniósłbym robinsonowski sposób życia – czy też zarobek przez rabunek, ale nie pobieranie pensji 31 – dziesięciokrotnie uczciwsze jest przyjmowanie darów od małych mæcenasków. No, może i rabowałem – albowiem wśród ludzi rabunek jest jedynym zakupem, przy którym ręce się nie brudzą.

Całe moje życie było takim zasadniczym odchyleniem się od wszystkiego, co ludzkie, życiem tylko dla siebie, a od 31. roku życia tylko dla Siebie, że nie wiem, czy znajdzie się na przestrzeni dziejów podobny przykład (pozostawmy w spokoju wielkich przedpotopowych). Od początku do końca podążam jedną drogą – a życie moje ma charakter doszczętnie jednolity. Nie mogę się odchylić, nawet jeśli bym chciał – chińszczyzną jest dla mnie pojęcie herkulesowego rozstaju dróg. Jakże mały był Her<kules>, jeżeli pokusa mogła go choć musnąć! jak mały Chrystus, że w ogóle ni mniej ni więcej tylko kuszony! przez diabła. Należy pobdobne sprawy pozostawić o tysiące lat za sobą. Powiedziałem sobie już niejednokrotnie, czując że brodzę po kostki w rynsztoku codzienności: poniechaj swej błazenady, pozyj jakiś czas jak cała reszta tego instynktownego dobyteczku, jak i żyłeś – przynajmniej w dużej mierze – w wieku lat 7 – chociaż tyle – próbowałem nawet przez chwilę (raz wytrzymalem i 2 dni), żeby zobaczyć, czy się uda – śmieszność nas śmieszności i wszystko śmieszność! jakby jastrząb zechciał taplać się pod wodą niczym karp! Nawet gdybym chciał, nie mógłbym, i nawet gdybym mógł, nie chciałbym.. „Odwrót”, mówi Wellington u Grabbego, „niemożliwy jest z dwóch powodów: naszego honoru w pierwszej kolejności, lasu Soigniesskiego w drugiej”<fnref n="24" />. Rzecz należy jednak rozważyć; mogę śmiało rzec o sobie, przynajmniej od 15. wiosny, to samo, co Nietzsche: „Ich bin immer am Abgrund”<fnref n="25" /> – Przy tym myśl sui occisionis<fnref n="26" /> pro-

<footnote n="23">²³ Jak i moje pisarstwo. W 20. roku życia postanowiłem sobie z zasady nic nie publikować – najwyżej na starość jedyną, wielką księgę [po „presokratykach” – pisarstwo stało się rzemiosłem]. Złe warunki materialne zmuszały jednak do czego innego (przyp. autora).</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Christian Dietrich Grabbe (1801-1836), *Napoleon oder Die hundert Tage*. Klíma parafrazuje własny przekład.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ Niem.: „Zawsze jestem nad przepaścią”, por. F. Nietzsche, *Tako rzecze Zarathustra*, III: *O widmie i zagadce*. „Odwaga zabija również i zawrót nad przepaścią; a gdzież nie staje człowiek nad brzegiem przepaści! Nie jestże widzenie – widzeniem przepaści?” (przeł. W. Berent).</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Łac.: ‘samobójstwo’.</footnote>
wadzi mnie stale słodko, wiernie jak kij pątnika – Trwa to już 30 lat, a nie zmęczyło mnie to jeszcze ani trochę. – Wszystko, co praktyczne, musiało przy tym oczywiście ponieść zupełnie fiasko, – a jeślim myślał poważnie, choć przez minutę, o „praxis”, przez co rozumiem tu gnój, czy była to jakaś kariera czy inne napoleońskie aspiracje, byłaby to z mojej strony niebywała bezenergiczność. Moja Nadenergia polega na egzemplarycznym wręcz niedostatku tego, co zwyczajni ludzieńkowie nazywają energią. Mam dość energii, żeby wstać z łóżka jakby nigdy nic, jak mwia *pecus*<fnref n="27" />, o północy, maszerować zimną nocą 1½ godziny, aby zobaczyć, jaka aura towarzyszy wówczas pomnikowi heroicznego Schwerina na Śterboholach<fnref n="28" />; ale aż do 34. urodzin nie miałem wystarczająco dużo energii, aby wskazać spotkanemu przechodniowi: quelledy się idzie tam czy siam?.. Czynilem to jednak nawet często, ale zawsze miałem później poczucie, jakbym gówno przeżuwał. Por. charakterystykę mego dzieciństwa... Aż po dziś dzień to narastało; z jednej strony stałem się bardziej otępiały, z drugiej – bardziej rozumny. Ludzkość nie zna dotąd jeszcze podobnych Umwertungen der Werte<fnref n="29" />. [Mój główny fach: woźny, niewolnik kocurów].

Że nie zszedłem byłem w przeciagu ostatnich 11 lat – a i wcześniej, w dobrobycie, jak już wspomniano, mogło się to zdarzyć, – w każdej chwili (najgorzej było w roku 1911, kiedy żyjąc beztrosko – słaniałem się jedynie przez kilka miesięcy) fakt ten, poza wzmiankowanymi, ma jeszcze 3 przyczyny: 1) umiejętności obchodzenia się z ludzieńkami<fnref n="30" />; 2) moje wprost wyjątkowo zdrowe ciało, – któremu ani najstraszliwsze, „najbardziej niezdrowe” attaki ducha<fnref n="31" /> nie mogły znacząco nadwyrężyć – albo i „geniusz” itp. – Właściwie dodać należy do tego wszystkiego jeszcze niewzruszoną skamielinę mojej filozofii.

*Ad primum:* Znalazłem sobie *modus vivendi* ze wszystkimi ludźmi – bazuje on na pewnej miłości (pobłažliwej) wywiedzionej z absolutnej pogardy – w skutku: przez ostatnich 10 lat nie miałem – choć pozornie

<footnote n="27">²⁷ Łac.: ‘owca’.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Kurt Christoph, Graf von Schwerin (1684-1757), pruski marszałek Fryderyka Wielkiego, zginął w bitwie pod Prają; na miejscu jego śmierci habsburska władza wzniosła pomnik, zniszczony w trakcie II wojny światowej.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Niem.: ‘przewartościowanie wartości’.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Por. F. Nietzsche, *Wiedza radosna*, 364: „Pustelnik mówi – Sztuka postępowania z ludźmi polega w gruncie rzeczy na zręczności (której warunkiem jest długie ćwiczenie) przyjmowania, spożywania jadła, do którego przywródzenia nie ma się zaufania” (przeł. L. Staff).</footnote>

<footnote n="31">³¹ W zasadzie zdrowego jak ciało. Ale to Boże – to najzdrowsze – musi wytwarzać w zwierzęcym bycie to najbardziej niezdrowe. Podobne przykłady zdarzały się w dziejach ludzkości oczywiście często. Wszyscy podobni zginęli. Moja *Proprietas*: złączenie boskiej energii ze zwierzęciem (przyp. autora).</footnote>
wyglądam jak hultaj, z hultajstwem się stykający, żadnej, żadniutkiej po-
ważniejszej sprzeczki z kimkolwiek – wyjątkiem jest jeden przypadeczek,
kiedy to znajdowałem się w stanie zupełnie anormalnym, jak i oczywiście
w zamroczeniu trunkiem (natychmiast po nabomblowaniu się denaturo-
wanego spirytusu). Wszyscy ludzie mnie kochają... a już ja wiem, dla-
czego – albowiem wszyscy są, nie wiedząc o tym, metafizykami – a jam
metafizyk κατ οξοχήν <kat edzochen<fnref n="32" />> –

Ad secundum: Emerson głosi o Napoleonie: „Takie ciało było potrzeb-
ne i takie zostało stworzone: ciało, które potrafiło 36 (?) godzin siedzieć
nieprzerwanie w siodle, na wietrze i mrozie, bez jedzenia, picia, snu” (tu
urwę swe łądackie cytowanie)<fnref n="33" />. Nap<oleon>. często był – choćby lekko
chorowity; ja przenigdy; grypę jakąś miałem jakoś 12-letni przez jakieś
dwa dni – a nie dostałbym jej, gdybym był mógł czynić to, co nakazywały
mi instynkty me: – a potem już nic a nic! ani zwyczajnego kataru (ani
kataru siennego), ani nawet bólu zęba nie można wszak uznać za chorobę.
Chciałem od czasu do czasu capnąć sobie jakiś prawdziwe choróbsko,
– nie sposób – chyba żeby człowiek uraczył się cyjankiem – nawet przy
minus 20° w wichurze i mrozie całą noc, – a i w letniej odzieży, – nic
a nic – (mimochodem: podczas gdy zima zawsze doprowadzała mnie do
wścieklicy – nawet największy upał nigdy; im goręcej, tym mi lżej, – jak
kocur<fnref n="34" /> wyciągnę się przy 34°C w cieniu i jeszcze z kanibaliczną rozkoszą
w pełnym słońcu wołać będę: żaru, żaru! Nigdy nie zdarzyło mi się nawet
omdleć podczas rekordowych marszy przy największych środkowoeuro-
pejskich upałach). Żłopałem wodę po przemywaniu ran ospy –, zjadałem
kiełbasy, zamieszkane już niemal przez same robaki, piłem wodę, od której
padłby na miejscu każdy zdrowy człowiek – odchorowałem to jedynie
dwudniowym rozwolnieniem – Lekarze pomarliby z głodu, gdyby wszyscy
pacjenci mnie byli pokrewni, podobnie zresztą jak adwokaci, urzędnicy
i wszyscy podobni, zbyteczni zdrowym i mądrym ludziom – których bądź
co bądź znajdzie się z trudem może pięciu w całej Europie... Przez ostat-
nie 10 lat moje ciało wykazało się dobrą kondycją z powodu oszczędności:
Od 15. wiosny śpię wyłącznie w nieogrzewanych pomieszczeniach – przy
tym oświadczam, że æstetycznie i zdrowotnie gwiżdżę na to, jak jestem
odziany, a 4 korony na posiłek wystarczą każdemu: jedz wyłącznie surowe
produkty, a posłuży to tak zdrowiu, jak i kieszeni. Gotować oznacza: mar-
nować czas, ograbiać potrawy z cennych „witaminowych” składników, po-
zbawiać je smaku a płacić jeszcze za to od dwóch do dwudziestu razy wię-

<footnote n="32">³² Jedno z ulubionych wyrażeń greckich Klímy: „w najwyższym stopniu”, por. fr. *par excellence*.</footnote>

<footnote n="33">³³ R.W. Emerson, *Napoleon, or, The Man of the World* (1849), jeden z esejów z tomu *Representative men: seven lectures*, przekład czeski J. Váni wyszedł w roku 1897.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Który przy największym upale wlezie na piec (przyp. autora).</footnote>
cej – Przez dłuższe okresy odżywiałem się wyłącznie: surową mąką (ewentualnie namoczoną pszenicą czy grochem), surowym mięsem, surowymi jajami, mlekiem, cytryną i czerstwą zieleniną; byłem przy tym idealnego zdrowia – i żaden smakosz-milioner nie zwracał z taką rozkoszą swoich ostryg i podobnego łąjna, jak ja gdym sobie strzępił zęby kg surowej końskiej mięsiny... Nieznanym mi jest – wstręt do czegokolwiek. Kocurowi kiedyś skradłem nadgryzioną mysz i schrupałem jak leci, z sierścią i kośćmi – jak jeszcze cieplutką bułeczkę. – W ciągu 21 godzin pokonałem w Tyrolu 98 km i byłbym mógł śmiało pozostałe (do okrągłej 1 doby) 3 godziny bez odpoczynku drałować... itd. – Długom tu rozprawiał – było to należne dziękczynienie ciału memu, które zawsze czyniło ofiary na rzecz niesfornego ducha. Przez ostatni rok, przy potwornym spożyciu alkoholu, nie odczułem wszak żadnej cielesnej boleści – za wyjątkiem cisnących butów. Nawet chrypki czy grypki nie zdarzyło mi się dostać przez ostatnie kilka lat. Żołnierzem nie zostałem przez siedem komisji poborowych, aczkolwiek przedstawiałem jeden z najzdrowszych okazów człowieka w całej Austrii, jedyną wadą mej cielesności było, że przy wzroście 175 cm ważyłem li jedynie 62-65 kg. Tak więc do grona psychopatów dołączyć mnie się nie ośmieli, kto wierzy, że *mens sana in corpore sano*<fnref n="35" />.

3) Moja fundamentalna rozumność wzmocniona bezustanną 16-letnią praktyką filozofii. To dzięki niej więcej umiem ścierpieć i wytrwalej działać, daleko od przesądów, affektów i skrupułów; za marność uważam wszystko, co w praktycznym życiu przyjdzie mi wyczyniać, a jeśli daną mi była hipertroficzna społeczna hardość, jeszcze większą jest przy tym ma siła, którą zmuszam ją do milczenia. W *praxis* niecnym jest zaś *wszystko*. – Moja szalenie namiętna praktyka filozofii nie sczezała marnie – Wmawiałem sobie, to prawda, do 40. roku życia, że przepadłem tu z kretesem – nie dosięgnąwszy Celu celów bliskiego na wyciągnięcie ręki: nienaruszalnych Radości i Blasku, bez trosk, bez końca – nie dosięgnąwszy wszystkiego, myślałem, nie dosięjęłem byłem nic a nic. Wszak choć nie wszystko było mi dane, osiągnąłem jednak *wiele*. Mam prawo nazywać się filozofem, przynajmniej tak, jak Ksenokrates, Diogenes czy Epiktet – Choć żyję w nieporównywalnie gorszych okolicznościach – Kiedym powiedział Böhlerowi, że Celu nie dosięgnąłem zupełnie, kiedy on mi odrzekł: „Któż od zaczątku ludzkości, jeśli nie ty?”, obśmiałem się mu w twarz. Później jednak pojmowałem coraz lepiej i lepiej, że tak troszeńkę nie minał się z prawdą. Absolutność (którą jam jest na wskroś) gardzi każdą relatywnością, „Ja” prowadzi „ja” ku samobagatelizacji. – Nie jestem niczym innym niż ustawicznym (częstym, przeczęstym i przez sen) trzaskaniem biczem mej Absolutnej woli, abso-

<footnote n="35">³⁵ Łac.: 'w zdrowym ciele zdrowy duch', Juwenalis, *Satyry*, X.356.</footnote>
lutnie komenderującej i aż po wieczność w Sobie skąpanej – jak i rozszala-
łym, „bezrozumnym”, choć zawsze mniej więcej posłusznym, wirem myśli
mych i wszelkich duchowych stanów, – życie me największym błżeństwem
jest. Największą z wyobrażalnych donkiszoterii – właśnie dlatego, że jest
zarazem maksymalnie racjonallny, – toże żyję jeszcze, ja, upadły na Ziemię
„Księżyca mieszkaniec”, którego jedynym zajęciem, nieustającym ani
na minutę, było systematyczne działanie przeciwko warunkom zwierzęcej
egzystencji. – Nie ma przeto affektu, który górowałby dziś nade mną choćby
z 2% mocą. Raptus ze mnie z natury, – a wszak nie złoszczę się od lat – co
najwyżej zwymyśłam od dziadów sakramenckich swój kołnierzyk, gdy nie
udaje mi się go naciągnąć na szyję; ku wszem ludzieńkom jam wcielona
potulność i życzliwość. Zupełniem zapomniał również o affekcie strachu,
– co najwyżej owionie mnie lęk przed tym przemiłym człowieczyną, który
ma w zwyczaju zagadywać mnie w gospodzie. Strach natomiast, naprawdę
większy strach, był mi obcy i wcześniej; nie wspomnę, żebym kiedykolwiek
ze strachu się trząił albo chociaż zbladł – za to rozjuszony wściekłością bie-
lałem aż za często. Podczas moich nocnych przechadzek nie przyszło mi
do głowy zastanawiać się nawet, czy ktoś szedł naprzeciwko mnie czy też
za mną – miarowo szedłem obok wszystkiego, a dopiero, gdym usłyszał
kroki, uświadamiałem sobie czasem, że kogoś spotkałem; – pouczające jest
wszak obserwowanie nocnego przechodnia w polu – a co dopiero w lesie:
okazuje się, że niemal wszyscy zachowują się jak zajączki – i tu właśnie na-
leży zauważyć, że z zupełnienych niedołęgów składa się w większości ludzkość
cała. Życzeń, dżeń, żadań nie mam już niemal wcale, – może zdarzą się
i chwilowe, które wymierają natychmiast po narodzeniu; dotyczy to również
trosk. Żal, „wyrzuty sumienia”, poczucie winy, zawiść, zazdrość – to jak żyję
rzeczy mi zupełnie nieznane; przynależą zapewne bydłu li jedynie; mimo-
chodem: dane mi ogromne i kłopotliwe współczucie ze zwierzętami udało
się w 90% przemóc; a współczucie ludziom – niemal żadne; choć niczym
mniej nie jestem jak mizanthropem, – wręcz przeciwnie, kocham ludzi
na swój sposób – podobnie jak wszy. Gdybym dostałme możności zniszcze-
nia ludzkości na raz, – wesoło, bez gniewu, tylko tak z „Übermuthu”<fnref n="36" />, nie
wahałbym się ani chwileczki, – ze świadomością, że wobec Wszechistoty
znaczy ona nieskończenie mniej niż 1 bakteria naprzeciw całego zwierzyńca
ziemskiego, – a że i sama Wszechistota jest – Nihil; to się właśnie nazy-
wa umieć patrzeć – czynem, umieć widzieć wszystko sub speciæ æternitatis,
do czego zresztą nakłania m.in. Masaryk<fnref n="37" /> – Nieprzyjemnych affektów mam

<footnote n="36">³⁶ Niem.: ‘Nadodwagi’.</footnote>

<footnote n="37">³⁷ Tomáš Garrigue Masaryk (1850-1937): czeski filozof, pierwszy prezydent Republiki Czechosłowackiej.</footnote>
tyle, co mało kto; ale pożądam ich i są mi one, jeśli nie miłe, to przynajmniej znośne. Przyjemnych w tej chwili mam *niemal* tyleż samo – kiedyś zdarzyło mi się mieć i więcej – tych chwil szczęścia, które mogłem kiedykolwiek do siebie przywołać, aby narastały spontaniczną lawiną, tak, że aż bałem się, że mnie zmiecie... Ależ wszystko, wszyściuchno posłuszne jest jedynie Woli. Nie ma stanu ducha, który nie mógłby mnie opuścić po 3 sekundach, jeśli tylko bym chciał. Stałem się i pozostaję – maszyną, także w obecnym stanie mojego rozwiniętego nad wyraz alkoholizmu, „Duchowa skamielina”, – jak mianował mnie Böhler, co ja uważam za największą z grzecznostek kiedykolwiek mi poczynionych – na złość wszystkim współczesnym poglądom.

Ad 4) Istnienie „transcendentalnej celowości we Wszechdziejach” (Schopenh.)<fnref n="38" /> – chciałbym wykazać na podstawie mojego życia nie mniej przekonująco niż dokazano którejkolwiek z tez naukowych – *Empirycznie* – pomijając już pobudki theoretyczne. Aż dotąd bowiem Intencjonalność ta obchodziła się ze mną zdecydowanie przyjacielsko – niemało ode mnie mogła, inaczej nie byłaby czyniła tylu pozornie zbytecznych rzęczułek (niektórych doprowadza nikczemnie do punktu, w którym im z wirtuozerią złamie kark). Ocaliła mnie niejednokrotnie – ociemniałego, którym byłem – przed śmiercią – gdy raz w Alpach, niemal biegnąc, z oczyma wpatrzonymi w szczyt dotarłem aż na skraj przepaści – której wiem, że nie mógłbym był dostrzec – a przecież nagle jakiś szok rzucił mnie z powrotem – piękne ci to poczucie: jeszcze krok – a polecisz tak 500 m w dół – ... Przez najczarniejsze z nocy wdrapywałem się na skały, gdy patrzyłem zaś na nie za dnia, robiło mi się słabo, – nie chciałbym był się za nic piąć po nich w słońcu – Podobny charakter ma cały mój żywot. Fortuna ma po prostu do mnie słabość, – z tego właśnie najbardziej jestem dumny – jak Sulla<fnref n="39" />. Zgodnie z wszystkimi znakami na niebie i ziemi ma ona wobec mnie jeszcze dalsze zamysły – Różne przelotne opady, np. właśnie alkohol, nie znaczą wobec jej łask zupełnie nic... I nie radzilbym nikomu stawać mi na drodze.. Przykładów marnych skutków nie brakuje, poczynając już od moich najbliższych – Poza wszystkim jestem człowiekiem niebezpiecznym. „Nieszczęsne miasto”, mówi moja Argestea, „na zniweczenie skazane, niewinne – winne jedynie tą mistyczną winą, że widziało poniżenie Wzniosłości (Fabia, bohatera, który był tam profesorem filozo-

<footnote n="38">³⁸ Odniesienie do tytułu pierwszej części ostatniego z dzieł Schopenhauera, *Parerga i paralipomena: Transcendentna spekulacja na temat pozornej celowości indywidualnych losów*, wyd. pol.: *W poszukiwaniu mądrości życia. Parerga i paralipomena*, przeł. J. Garewicz, t. I, Warszawa 2002 (Biblioteka Klasyków Filozofii), t. II, Kęty 2004; t. I, s. 253-254. Oryg.: *Transcendente Spekulation über die anscheinende Absichtlichkeit im Schicksale des Einzelnen*.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ Por. Plutarch z Cheronei, *Żywot Sulli*, w: *idem, Cztery żywoty*, przeł. M. Brożek, Warszawa 2003.</footnote>
fii). Albowiem biada temu, kto był tylko świadkiem sromoty wielkości,
dwakroć biada temu, kto bezczynnie jej towarzyszył, trzykroć temu, który
przyłożył swą rękę. Lepiej by było, gdyby nigdy się nie narodził...”<fnref n="40" />.

Mógłbym spokojnie zakończyć ten sen – dokonałem już wszystkiego,
co najważniejsze, a miliardy lat kuleć będą dopiero pomału za tym, o czym
memyłałem (nie napisałem – to jedynie wtórne). Stworzyłem wszystko, com
chciał (w sobie – to jedynie ważne) – choć jednak, nie. Jestem zimowym
drzewem, już gotowym, – ale mogę się jeszcze oblec listowiem, zakwitnąć,
obsypać owocem – już w tym śnie (znów: głównie dla siebie – dopiero
w drugiej kolejności dla literatury). Przeznaczenie, wydaje się, w duchu
jeszcze zachowało coś dla mnie. Wszystko się może zdarzyć – Lecz nic się
nie zazieleni, nim nie przyjdzie wiosna. Że długo nie przychodzi – tym
lepiej; przedwczesna wiosna rzadko bywa dobra; a kto żyje w wieczności,
nie jest niecierpliwy.

Finis

P.S. Zapomniano tu o niezwykle ważkiej sprawie: seksualności. Za wyjątkiem kilku wizyt w burdellach i schadzek nocą na miedzach, „nic takiego”: nie, żeby mi się to nie było podobało, ale nie miałem na to czasu – dokładnie tak, jak na jakiś „fach”. Co innego, że uparcie i systematycznie poklepywałem niejedną spotkaną na ulicy kobietę..., ale nie żebym był od którejkolwiek, bądź ewentuallnie od przypatrującego się męża, dostał w twarz. Czyniłem tak wcale nie dlatego, żeby mi to sprawiało przyjemność, ale dlatego, że uważałem to instynktownie za nakaz stosowności i dworskości; jak mówiła moja królewna nimf: „Ordynusie ty niedouczony, masz przed sobą 30 pięknych kobiet, a nie masz dość siły w ciele, żebyś chociaż jedną po dupie trzasnął”<fnref n="41" />. Skądinąd zamierzam jeszcze wzbogacić „pathologię” seksualną wynalezieniem około 20 „perwersji”; oznacza to, że prowadziłem życie erotycznie, niezwykle bogate – lecz niemal jedynie w świecie fantazji.

Pisano w roku 1924
Z czeskiego przełożył Mateusz Chmurski

<footnote n="40">⁴⁰ Klíma przywołuje tu bohaterów swojej niedokończonej powieści (wyd. w całości dopiero w 1991 roku w przekładzie francuskim i w roku 1996 w języku czeskim), zob. L. Klíma, *Sebrané spisy IV: Velký roman*, Praha 1996, s. 576.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ Zdaniem Eriki Abrams, chodzi o niedokończony bądź niezachowany fragment *Wielkiej powieści*, zob. L. Klíma, *Mea*, s. 763, przyp. 77.</footnote>
<figure><img src="image_42.png" /></figure>

ŹRÓDŁA

Marie Jehanne Walewska, hr. Wielopolska

„Ptaki” (1919)

Maria Joanna z Colonna-Walewskich, primo voto Konradowa Wielopolska, secundo voto Jerzowa Strzemię Janowska (1882(?)-1940), debiutowała w 1902 roku na łamach lwowskiego „Przeglądu Politycznego, Społecznego i Literackiego” opowiadaniem Za późno. Jej pierwszym znaczącym utworem był trzyaktowy dramat pt. Sęp, wydany w Brodach w 1904 roku i w tym samym roku wystawiony we lwowskim Teatrze Niezależnym. Choć sztuka nie odniosła zamierzonego sukcesu, o Wielopolskiej stało się głośno, gdyż, jak pisała Herminia Naglerowa, „nawykła Wielopolska do swobodnego manifestowania swoich przekonań. Uchodziło to za bunt i odszczepieństwo w jej środowisku [...], zwłaszcza zaś w arystokratycznych kołach, do których weszła przez pierwsze małżeństwo z Wielopolskim”<fnref n="1" />. Wydanie w 1913 roku Kryjaków, opowieści traktującej o wydarzeniach 1863 roku, sprawiło, że autorkę zaczęto uznawać za pisarkę „świadomą swojego rzemiosła”, ale jednocześnie okrzyknięto ją chłopomanką i socjalistką, „czerwoną” margrabiną, co zamknęło jej wstęp na salony. W latach poprzedzających wybuch wojny Wielopolska związała się z ruchem niepodległościowym, a następnie, już po rozpoczęciu działań wojennych, z I Brygadą Legionów. Te wybory, a także jawne opowiadania się po stronie Piłsudskiego sprawiły, że „wielu z jej rodziny nie przebaczyło jej nigdy tego, co nie było kaprysem, tylko przekonaniem i żarliwą wiarą”. Liczne artykuły i felietony zamieszczane na łamach prasy wywoływały zacięte polemiki, niejednokrotnie kończące się na ławie sądowej. Najżarliwszym przeciwnikiem i polemistą Wielopolskiej był Adolf Nowaczyński – tytuły jego paszkwilanckich artykułów mówią same za siebie, np.: Niezrównana Jehanne, Odprawa damulce czy Popisy Jehanny. Autorka nie pozostawała dłużna, atakowała „wprost, bez osłon, bez podstawień i alegorii, arbitralnie, zuchwale, nie premedytując cięć i uderzeń”<fnref n="3" />. Po śmierci

<figure><img src="image_43.png" /></figure>

<figure><img src="image_44.png" /></figure>

<figure><img src="image_45.png" /></figure>

<footnote n="1">¹ H. Naglerowa, Wspomnienia o pisarzach, Londyn 1960, s. 67.</footnote>

<footnote n="2">² *Ibidem*, s. 69.</footnote>

<footnote n="3">³ C. Walewska, Z cyklu sylwetek. Maria Jehanne Wielopolska, „Bluszcz” 1924, nr 51-52, s. 954.</footnote>
Józefa Piłsudskiego Wielopolska przeżyła „okrutne duchowe zmiażdżenie” i, jak pisała w swoich wspomnieniach Hanna Mortkowicz-Olczakowa, „pióro [Wielopolskiej] oddane w zaślepieniu jednej sprawie, jednemu tematowi poczęło tracić wszelkie swe poprzednie zalety – jasność, błyskotliwość, ciętość – stało się ciężkie i brutalne”<fnref n="4" />. Wielopolska odeszła w całkowitym zapomnieniu, świadoma zbliżającej się wojny. W ostatniej rozmowie z Herminią Naglerową zwierzyła się: „Na pewno będzie ta wojna czymś większym i groźniejszym, niż moje dotychczasowe przeżycia. Pięknie byłoby zginąć na wojnie. Żawsze marzyłam o śmierci bez pogrzebu, o śmierci niejawnej”<fnref n="5" />.

Przedrukowywana nowela Ptaki pochodzi ze zbioru Pani El. Cykl nowoczesny (z dedykacją „dziecku błękitnemu”). Cykl powstawał na Riwierze w roku 1910 i, jak określiła to Agnieszka Baranowska, złożyły się na niego „pełne polotu oraz ironii błyskotliwe scenki i dialogi na wieczne tematy damsko-męskie i egzystencjalne, umieszczone – jak to było jeszcze w modzie u modernistów – w kostiumie historycznym”. Głównymi bohaterkami cyklu są natomiast „dandyski, kolorowe ptaki”<fnref n="6" />. Bohaterowie Pani El to żyjący w przerafinowanym świecie rodem z rokokowego malarstwa dandysi, zupełnie świadomie godzący się na dynamiczną wizję tożsamości, będącą w fazie permanentnego rozpadu.

Wydanie zbioru, zawierającego przeważnie nowele drukowane wcześniej w „Krytyce”, w „Myśli Niepodległej” poprzedzone było niezwykle pochlebnym wstępem Andrzeja Niemojewskiego, w którym pisał: „A więc TĄ, CO NIE PŁACZE, będąc zarazem TĄ, KTÓRA MYŚLI, staje dziś przed polskim światem czytającym i żada, aby jej wysłuchano”<fnref n="7" />, „spotkało się z krzykliwą nagonką prasy klerykalno-zachowawczej oraz z żądaniem, aby c. k. prokuratoria skonfiskowała książkę”, jako „niszczącą społeczny ład”<fnref n="8" />. Wbrew oburzeniu i atakom zbiór Pani El zyskał również bardzo przychylne opinie. Cecylia Walewska na łamach „Bluszczu” pisała o „obrazach zwartych, stylu mocnym, jędrnym, takim, jaki miał już zostać”, a Eustachy Czekalski w „Krytyce” porównywał tekst Wielopolskiej do Rówieśnic Zofii Nałkowskiej, stwierdzając jednocześnie, że „wśród naszych młodych pisarek wysuwa się pani Walewska swoją kulturą umysłową bezsprzecznie na plan pierwszy”<fnref n="9" />. Cykl Pani El śmia-

<footnote n="4">⁴ H. Mortkowicz-Olczakowa, *Bunt wspomnień*, Warszawa 1959, s. 269-270.</footnote>

<footnote n="5">⁵ H. Naglerowa, *Wspomnienia...*, s. 74.</footnote>

<footnote n="6">⁶ D.M. Osiński, *Dandyski tekst o ciele. Przyczynek do teorii cielesności dandyski*, w: *Lektury płci. Polskie (kon)teksty*, red. naukowa M. Dąbrowski, Warszawa 2008, s. 135.</footnote>

<footnote n="7">⁷ A. Niemojewski, *Wstęp*, w: M.J. Walewska Hr. Wielopolska, *Pani El. Cykl nowoczesny ze wstępem Andrzeja Niemojewskiego*, Kraków-Warszawa-Lwów 1911, s. 5.</footnote>

<footnote n="8">⁸ J. Kądziela, *Maria Jehanne Wielopolska*, Kraków 1973, s. 456.</footnote>

<footnote n="9">⁹ E. Czekalski, *Pani Walewska – a może Pani El*, „Krytyka” 1911, t. XXXII, z. 7/8, s. 39.</footnote>
<figure><img src="image_46.png" /></figure>

to można nazwać obok Fauness jednym z najlepszych we wczesnej fazie twór-
czości Wielopolskiej.

Anna Lewenstam

Bibliografia

Marie Jehanne Walewska Hr. Wielopolska, *Pani El. Cykl nowoczesny ze wstępem Andrzeja Niemojewskiego*, Kraków-Warszawa-Lwów 1911.

Marie Jehanne Wielopolska, *O moich „Faunessach”, „Nowa Gazeta”* 1913, nr 137.

Agnieszka Baranowska, *Perły i potwory. Szkice o literaturze międzywojennej*, Warszawa 1986.

Eustachy Czekalski, *Pani Walewska – a może Pani El*, „Krytyka” 1911, t. XXXII, z. 7-8.

Jerzy Kądziela, *Maria Jehanne Wielopolska*, Kraków 1973.

*Lektury płci. Polskie (kon)teksty*, (red.) Mieczysław Dąbrowski, Warszawa 2008.

Herminia Naglerowa, *Wspomnienia o pisarzach*, Londyn 1960.

Hanna Mortkowicz-Olczakowa, *Bunt wspomnień*, Warszawa 1959.

Cecylia Walewska, *Z cyklu sylwetek. Maria Jehanne Wielopolska*, „Bluszcz” 1924, nr 51-52.

<figure><img src="image_47.png" /></figure>

<figure><img src="image_48.png" /></figure>

<figure><img src="image_49.png" /></figure>
## Ptaki

Naszą „egzotyczną Kastę Czcicieli wszelkiej Substancjalności” – poruszyła wiadomość, że do małej Yves niesiono rano jedną klatkę ptasią za drugą – wszystkie próżne, przygotowane widocznie dopiero na pierząstych lokatorów.

Skąd małą Yves, znaną wśród nas z naiwności jedyne i niebywałego prost łakomstwa, napadła nagle ornitologiczna mania, nie mieliśmy pojęcia. To też gromadnie udaliśmy się do niej po informacje.

Słońce prażyło nisko nad morzem, rude, jak pacioreczniki, zwane „Madame Druz” – a zupełnie jak liście tychże pacioreczników kładły się smugi miedziane na morze, wąskie, pogmatwane, pismu jakiemuś nieczytelnemu podobne, które czytały ryby może, a może topielce.

Willa małej Yves tonęła wśród kwiatów, „jadalnych kwiatów” (utrzymywała pani El), „bo mała Yves tylko to uznaje, co jadalne, a jeżeli ludzi uznaje, to też głównie dlatego, że ostatecznie, w razie jakiegoś głodu, można się między ludźmi zajadać nawzajem”.

I rzeczywiście w ogrodzie małej Yves rosły przeważnie ogromne rumianki, biedrzeńce, ślazy, karłowate grusze i pomarańcze, w ogóle wszystko możliwe, co praktyczna botanika daje.

Kiedyśmy weszli, mała Yves ubierała kapelusz.

– O! – rzekła krótko, ujrzawszy nas.

– Gdzie idziesz, różowa biedronko? – spytała pani El – a właściwie obojętne, gdzie idziesz, odpowiedz nam tylko, po co ci było kupować te wszystkie klatki ptasie?

I pani El zasiadła wygodnie, jak gdyby żądana „odpowiedź” małej Yves miała trwać co najmniej dobę.

Lecz mała Yves nie dała się zbić z tropu i ubierała dalej kapelusz, poemat koronkowy, wbijając weń z jakąś dziecinną niezaradnością szpilki długie jak sztylety, o bardzo pięknych, bizantyjskich główkach. A ponieważ jedna z tych szpilek miała główkę z lapis lazuli, d'Espagnac począł wykładać, że Egipcjanie wyobrażali ten kamień w hieroglifach, jako człowieka, ciągnącego świnię za ogon. Mała Yves sarknęła:

– Znowu chce pan coś w we mnie! Tak jak wówczas, kiedy mi pan powiedział, że te małe, zielone rybki, sprzedawane w porcie, je się tylko surowo. Brrr! Co to była za obrzydliwość te surowe rybki!!

– Nie, kwiatku, który nazwałbym wiśniowym, dla tej przyczyny, że pierwszy... Lukullus sprowadził wiśnię do Europy. Lapis lazuli właśnie człowiek wyobrażał, ciągnący świnię za ogon. Toteż dziwię się, gdy ktoś,
choćby przez szacunek dla archaicznych wyobrażeń i dla symbolów, przy-
pisywanych świni od dawien dawna, nosi na sobie lapis lazuli.

Mała Yves zwróciła ku mnie swe zakłopotane, wielkie, dziecinne oczy,
w których zaiste trzykroć tyle było lapis lazuli, co na szpilce i kapeluszu.

– Chodźcie ze mną – rzekła – a pokażę wam, na co mi klatki potrzebne.

Szybko podała nam bombonierkę, jeszcze szybciej uraczyła się sama
i wyszliśmy wszyscy gromadą, brnąc w zaułki, w te niesłychanie brudne,
włoskie zaułki starej Nizzy<fnref n="10" />.

– Gdybym był merem miasta – zauważył d'Espagnac – zrównałbym z ziemią te dzielnice. Każde miasto ma swój charakterystyczny zapach, aby i człowiek, razony ślepotą, mógł o jego pięknie sądzić. (Dlaczegóżby ślepiec miał być absolutnie upośledzony?) A dzielnice te dają Nizzy, najcudniejszemu miastu, tak strasznie mdławy zapach przygrzanej tłustości, że – gdyby mnie wprowadzono z zawiązanemi oczyma, z dworca uciekłbym już, jak uciekam od wszystkiego, co brzydkie.

– ...od swej żony na przykład – wtargnęła pani El.

– Od żony! od żony! a!!!... – melancholijnie podchwycił d'Espagnac.

– Ona była tak brzydka, tak brzydka, że nie mogłem z nią żyć.

– Przecież widział ją pan przed ślubem?

– No tak. Ale, widzi pani, pani El, moja żona należała do tych kobiet o sztucznej, niesamorodnej piękności. Ubrana odpowiednio, uczesana umiejętności, o linii wystudiowanej, mogła mi sie podobać. Gdy po ślubie jednak rusztowanie to opadło, została tylko – brzydka kobieta.

– Dziwna rzecz, ale ja najwięcej cenię kobiety. O niesamorodnej piękności. Widać przecież indywidualizm i szczerą artystkę w tej, która ze swojej twarzy, raczej brzydkiej, potrafi zrobić arcydzieło, czy to za pomocą fryzury, czy doboru barw w sukniach, czy kroju kołnierza, czy „noszenia” głowy.

– I ja też, pani El. Ale niech to échafaudage<fnref n="11" /> trwa, bo jeżeli w jakimkolwiek momencie życia opadnie, słusznie posądzi człowiek dotyczącą kobietę, że nie była artystką, ale kabotynką, mającą interes upatrzony w stylizowaniu swej piękności, czy brzydoty.

Do tych kabotynek zaliczyłem żonę moją i dlatego odstawiłem ją
owemu crustemu Belgijczykowi, który się na pięknie tyle zna, co boy
od liftu na heksametrach greckich. A mimo to wiecie – spotkałem ją
na wystawie w Brukseli i – uderzyła mnie jej piękność. Szła burżuazyjnie
pod rękę z owym crustym Belgijczykiem. Kapelusz miała duży, stylowy,
jasny, ze spodem koloru palonego cukru, od czego cudnie odbijały jej wło-

<footnote n="10">¹⁰ Nizza: włoska nazwa Nicei (fr. *Nice*) (przyp. red.).</footnote>

<footnote n="11">¹¹ *Échafaudage*: fr. rusztowanie (przyp. red.).</footnote>
sy, o cień bledsze. Spod tego kapelusza spojrzały na mnie jej małe, wąskie oczy i uśmiechnęły się jej usta, nazbyt wypukłe, prawie złączone z nosem – przypominając mi żywo sfinksy, które strażowały ongiś przed świątyniami w Tebach. Naprawdę była ładna! Toteż zaraz zadałem sobie pytanie, po co ją odstąpiłem temu tłumemu Belgijczykowi, z którym połączyła się sakramentem na dobre.

– Nie miałże racji ów, który rzekł, że żona, aby się podobała, musi być: ładna, słodka, miła, mądra i... cudza?!

– Tak – z przekonaniem potwierdził d'Espagnac, ale urwali rozmowę i zaczęli słuchać opowiadania małej Yves, która do rudej d'Espagnac mówiła:

– ...wydawała mi się nieszczęśliwą, twierdziła, że ma męża, którego nienawidzi – ale musiała mieć i ukochanego – gdyż widziałam ją nieraz w objęciach jakiegoś wysokiego draba, wodzącą miłość swą po gąszczach mego ogrodu.

Dziś doniosła mi, że jej mąż umarł w nocy, i błagała, abym zakupiła jego „warsztat”, ponieważ zwija mieszkanie i z „ukochanym” wynosi się do Włoch.

– O kogo chodzi? – spytała pani El.

– O moją pokojową. O Luizę.

– A! o tę dziką clematisę, o której mówiłam, że jeśli intencja jest czyнем, to ona dawno powinna wisieć, ponieważ niejedno morderstwo już popełniła.

– Tak. Mówiłaś, że zbrodnia „czai się u okien jej duszy”.

– Szyję daję, że ona struła swego małżonka, aby się z tym ukochanym połączyć.

– Po co? – rzekła cynicznie ruda d'Espagnac – w życiu erotycznym prawowity mąż jest ekiwokiem zera, inwentarz martwy. Po cóż by go zabijała, kiedy i tak najswobodniej święciła gody miłosne po jadalnych ogrodach małej Yves?

– Peuh! – machnął ręką d'Espagnac. – Każda rzecz zła ma ponoć odwet. Sądzę, że wiarołomstwo otrzymuje karzący cios właśnie przez takie uczynienie „zakazanego” owocu – owocem „dozwolonym” – dlatego z punktu widzenia etycznego nie mam nic nawet przeciwko zbrodni w danym wypadku.

– No i przeciw wiarołomstwu również – nie? – spytała ruda d'Espagnac, mrużąc oczy.

Tymczasem za małą Yves wkroczyliśmy nagle do jednego z ciemnych domów, w otwartą paszczę obłupanej z tynku bramy. W progu powitała nas posępna postać Luizy, tuląca się jawnie i brutalnie do jakiegoś wysokiego draba, zaledwie widocznego w pomroce.
<figure><img src="image_50.png" /></figure>

Wskazała pokój i weszliśmy.

Dziwny pokój!

Przede wszystkim uderzył nas jego zapach, mieszanina pokostowych woni z tymi, które towarzyszą ptaszarniom.

I istotnie była to ptaszarnia. Pełno malutkich, brudnych, drewnianych klateczek na ścianie, a w nich ptaki. Pod ścianą rozciągał się stół, do którego przymocowane były warsztaciki, o delikatnych obcążkach, obciągniętych watą. Na każdym z nich dygotał ptak, z łebkiem ściśniętym obcążkami warsztatu i ze skrzydłami rozpostartemi, podmalowanemi cynobrem. Na wielką skalę widocznie przerabiano tu pospolite wróble na bajecznie upierzone unikaty.

Zrozumieliśmy teraz, o jakim „warsztacie” mówiła mała Yves.

Tymczasem Luiza zaczęła swemi szerokiemi, brutalnemi ruchami odśrubowywać ptaki, jakby je teraz dopiero zauważyła, i, pokazując dzikie, ostre zęby w uśmiechu, wskazała na leżącego nieboszczyka:

— ...też artysta!” Bóg poprawia dzieła ludzkie, a on był więcej jak Bóg, bo poprawiał dzieła boskie, z wróbli robiąc astryldy i kolibry. No i diabli go wzięli.

Przywarła do wysokiego i milczącego draba, jakby jego chciałaa przed diabłem obronić, i wkładała omdlałe ptaki do klatek, aby je czekającym na ulicy posłańcom oddać.

– Ciekawe? – rzekł d’Espagnac, rozglądając się z pewną grozą dokoła.
– Szkoda, że trochę tobie, Luizo, maż skrzydeł nie podmalował...

Grymas pogardliwy rozchylił usta kobiety. Odśrubowała jeszcze jednego ptaka, który był już zdechł na warsztacie, i rzuciła go na ziemię.

– Nie mam skrzydeł – rzekła wreszcie – a gdybym je miała, nie „ten” byłby się na nich poznał. On był tak głupi, że nieraz najpiękniej pomalowane ptaki puszczał wolno, zamiast je sprzedać – ciesząc się, jakie ten ptak wrażenie zrobi między swojemi współplemieńcami. Nie wiedział kretyn, że maski tylko u... ludzi są podziwiane i tylko u ludzi mają cenę.

– Pewna jestem, że ona mu za to pomalowała skrzydła do odlotu – ale grynszpanem – mruknęła po angielsku ruda d’Espagnac. Posłańcy weszli i zabrali klatki – w których ptactwo cicho ćwierkało.

Luiza uścisnęła rękę małej Yves, nam skłoniła hardo głową.

– Co ty z temi ptakami robić będziesz? – rzekła po drodze pani El.

– Poukręca im łebki za parę dni i pozjada z bajeczną kombinacją sosów – roześmiała się ruda d’Espagnac.

– Puść je wolno – rzuciła półgłosem Zuluska i zaczął się targ o wolność ptaków między nią a małą Yves. Mała Yves opierała się, ale wreszcie popadła w jakąś zadumę, gdy d’Espagnac rzekł poważnie:

<figure><img src="image_51.png" /></figure>

<figure><img src="image_52.png" /></figure>

<figure><img src="image_53.png" /></figure>
– Trzeba czasem uczynić jakąś ofiarę, aby przebłagać swoje larwy i egregory<fnref n="12" />. Wiecie przecież, że fluidy Aclahayra<fnref n="13" /> są równie przekupne jak łaski katolickiego Boga...

Tedy, wróciwszy, puściła mała Yves farbowane ptaki, a w godzinę zaledwie później leżały prawie wszystkie – pozabijane – na ścieżkach jej ogrodu.

Współplemieńcze ptaki nie uznały na nich fałszywych barw i wybiły je do nogi, po – zapewne – błyskawicznej debacie.

Ród ptasi nie jest rodem Człowieka, rodem Fałszerzy, Maquilleurów i Masek.

Opracowała Anna Lewenstam

<footnote n="12">¹² *Egregor*: duch ludzkiej zbiorowości, przede wszystkim narodu czy plemienia. W okultyzmie termin egregor oznacza „byt astralny, w istocie pusty, pozbawiony duszy, kradnący energię i duszę ludziom, którzy uczynili zeń przedmiot kultu”. Sam termin powstał przez kontaminację greckiego egregoroi (‘czujni’) z łacińskim ag-gregare (ad-greg-, ‘zbierać się razem’).</footnote>

<footnote n="13">¹³ *Aclahayr (Aclahaj)*: duch (geniusz) hazardu; także jeden z duchów godziny czwartej.</footnote>
Kazimierz Przerwa-Tetmajer
Zenon Przesmycki (Miriam)

## Listy do Henryka Monata

Korespondencja do Henryka Monata (1860-1936/1937), adwokata i krytyka literackiego polsko-żydowskiego pochodzenia zamieszkałego w Wiedniu, działacza Stowarzyszenia Polskiego „Strzecha” i zaznajomionego z elitą intelektualną ówczesnego Wiednia animatora życia kulturalnego, której fragmenty publikujemy po raz pierwszy w niniejszym tomie, została odnaleziona przypadkowo w Krakowie. Kolekcja zawiera listy, karty i pocztówki, których nadawcami byli polscy poeci i pisarze: Kornel Ujejski, Antoni Lange, Ignacy Nikorowicz, Franciszek Pik (Mirandola), Józef Kościelski, a także Zenon Przesmycki (Miriam) i Kazimierz Przerwa-Tetmajer.

Charakter tych pism jest bardzo zróżnicowany, choć w większości utrzymane są one w przyjacielskim tonie. Ich autorzy z rozmaitą częstotliwościa dzielili się z Monatem przeżyciami z życia codziennego (zwł. Miriam, Tetmajer, Kościelski), przemyśleniami na tematy światopoglądowe i polityczne (zwł. Ujejski, ale i poniekąd Tetmajer), fragmentami swojej twórczości (Nikorowicz, Miriam, Ujejski, Kościelski, Pik! – tegoż w korespondencji zawarte zostały Minorowe Akordy i liczne wiersze), informacjami o sukcesach i porażkach zawodowych. Radzili się w kwestiach finansowo-prawnych, sami udzielali rad – jak Miriam w jednym z zamieszczonych dalej listów (metoda na przeziębienie) – dotyczących rozmaitych sfer rzeczywistości. Niektóre z tych listów służyły po prostu szybkiej wymianie informacji – zawiadamiały o przyjeździe, zawierały prośby i zaproszenia, polecały znajomych, którym Monat miał udzielić wsparcia w trakcie ich pobytów w Wiedniu itp. Na co wskazują listy – jednym z takich poleconych miał być protegowany przez Miriama Antoni Lange, który odwiedził Wiedeń razem z Władysławem Reymontem. W kolekcji znajdują się karty, świadczące o tym pobycie i pokazujące, że znajomość między poetą i adwokatem rozwinęła się – zgodnie z proroctwami Miriama – pomyślnie.

przegląd filozoficzno-literacki – nr 1-2 (36) – 2013 s. 57–78
Nie znamy dziś wielu faktów z życia Henryka Monata. Tych kilka wymienionych wcześniej można uzupełnić szczegółami, trudno jednak myśleć o zrekonstruowaniu jego drobiazgowej biografii. Z pewnością jednak z omawianych fragmentów korespondencji wyłania się sylwetka jej odbiorcy: człowieka pomocnego, budzącego duże zaufanie, obytego w towarzystwie, zaznajomionego z kulturą. Monat służył swoim korespondentom nie tylko jako prawnik i doradca, ale również jako znawca kultury, krytyk literacki i tłumacz ich tekstów, za co szczególnie w grudniu 1888 roku dziękował mu w jednym z listów Kornel Ujejski. Z tekstu wynika jasno, że Monat przełożył na niemiecki, jak pisał sam poeta, „Słowa do Szopena” (tekst Marszu pogrzebowego Fryderyka Chopina) i przetłumaczył oraz przygotował do druku Melodie biblijne. We wcześniejzym liście z maja tego samego roku Ujejski wspominał, że ostatni tekst został już przetłumaczony przez warszawiankę Emilin Bett, zarzucał on jednak tym wersjom, że „zanadto swobodnie traktują one i rytm, i tekst”. W tym samym liście Ujejski wychwalał talent translatorski Monata i wykazał olbrzymie zaufanie, posyłając mu – wedle opisu – liczne materiały, w tym teksty mało znane i niepublikowane: „Wszystkie moje pisma oddaje Tobie na własność dla tych tłumaczeń, które wykonać zamierzasz”. Ponadto w tym samym liście komentował poświęcony mu przez Monata odczyt. Pisał, że znalazł „nareszcie rodaka w krytyce, który sięgnął w głąb ducha mego, który wyżej lirycznego poety stawia mnie jako patriotę i myśliciela”. Słowa uznania, które pojawiają się w listach korespondentów wiedeńskiego adwokata, można by zresztą mnożyć.

W odnalezionej korespondencji znaleźć można jednak przede wszystkim informacje na temat nadawców: wiedzę o ich podróżach czy zawodowych planach, która może pomóc w uzupełnieniu ich szczegółowych biografii. Co najważniejsze, i oczywiste, z listów wyłaniają się portrety piszących. Tetmajer z korespondencji do Monata to człowiek wystraszony, który permanentnie zmaga się z kłopotami finansowymi (poświęca im dużo miejsca w korespondencji), czuje rozgoryczenie rzeczywistością, coraz bardziej oszczędnie ją opisuje. Dla kontrastu zestawiono z nimi teksty Miriama, bywalca i konesera życia, rzadko napomykającego o kłopotach, chętnie opisującego postępy w pracach badawczych, ale i zakrapiane wieczory.

Nie wszystkie tajemnice korespondencji udało się rozwikłać. Zagadką po-
zostało wiele postaci i okoliczności. Nierozpoznani bohaterowie listów zostali
oznaczeni, podobnie jak fragmenty, które nadal budzą wątpliwość. Ortografia
i interpunkcja zostały ujednolicone i dostosowane do współczesnych zasad
we wszystkich przypadkach prócz tych, w których Redakcja uznała innowacje
za zamierzone działanie autorskie.

Opracowała Maria Brylińska
1. Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Szanowny i Kochany Doktorze! Jakieś kilkanaście czy kilkadziesiąt flo-
renów (ostatnich, jakie posiadam) przyjść powinny z Krakowa na Doktora
ręce; jestem tak śmiały prosić Pana o zatrzymanie ich u siebie do mego
powrotu, względnie do prośby o wysłanie.

Szczerze oddany i życzliwy

Kaz.Tetmajer

Konstancja

10/V 98

*

Kochany Doktorze! Wiem, że Doktor o tem „oficjalnie nie wie”,
ale nieoficjalnie tak. Szczepanik<fnref n="1" /> jest złota dusza – ujął mnie sobie do koń-
ca życia i to nie tem, że mi podpisał paręset reńskich, które są głupstwem
dla niego, choć mnie w tej chwili odejmuje po prostu nóż od gardła, o ile
nie sprzedam książki, ale niesłychanie szlachetną i delikatną formą, w ja-
kiej to zrobił. Znam kilku wielkich panów z milionami i tytułami – i uczyć
im się dżentelmaneryi u Szczepanika, bo jest natura z Bożej łaski wszyst-
kiem, co trzeba, obdarzona. Najprzykrzejsze mi to, że on 1º. Bóg wie,
co wewnątrz duszy on myśli, a potem, że ja mu się nigdy niczem odsłużyć
nie mogę. Czuję się upokorzonym i zdetonowanym w najwyższym stop-
niu. Dlatego chcę jak najprędzej wyjechać z Wiednia. W każdym razie
jeszcze się z Panem przyjdę pożegnać.

Oddany najszczerzej

KazTetmajer

Wiedeń 20/V 98

*

<footnote n="1">¹ Jan Szczepanik (1872-1926) – naukowiec, wynalazca, za najważniejsze uznaje się jego odkrycia w dziedzinie tkanin i tkactwa (np. tkanina kuloodporna, tkanina do fotografowania), fotografii, filmu, telewizji (wynalezienie projektora do zdjęć barwnych, papieru do barwnych odbitek, metody uzyskiwania barwnych fotografii, kolorymetru, konstrukcja kamery filmowej, wynalezienie telektroskopu). Przez pierwsze lata po dyplomie był nauczycielem na podkarpackich wsiach, w 1896 r. porzucił zajęcie pedagoga na rzecz nauki, w tym samym roku wrócił do Krakowa, gdzie poznał środowisko artystyczne, w tym m.in. K. Przerwę-Tetmajera i G. Zapolską, a przede wszystkim właścicielka sklepu fotograficznego L. Kleinberga, który zdecydował się finansować wynalazki Szczepanika.</footnote>
Kochany Doktorze! Zapomniałem szczęśliwie o wszystkiem, pisząc
moją wycieczkę nad Ren<fnref n="2" />, kiedy wchodzi p. Rychter<fnref n="3" />... O tem, że Pan wie,
jaki ja miałem interes do Pana, nie wątpiłem ani na chwilę: było to prze-
cież aż nadto widoczne. Niech Pan nie ma o mnie złego pojęcia: dwie rzę-
czy postawiły mię niespodzianie w takiej sytuacji: 1º niedojście do skutku
panoramy Quo vadis<fnref n="4" /> mego brata, która miała mi dać 2000 fl. I niemoż-
ność napisania w tym czasie zamówionej powieści<fnref n="5" />, która dałaby mi hono-
rarium za przedruk w Galicyi i za wydanie książkowe. Ni stąd, ni zowąd
znalazłem się wobec zupełniej pustki, którą może Doktor zna z lat daw-
niejszych i jeżeli nie – tem lepiej. Jest mi niezmiernie przykro – upokarza
mię to i kosztuje masę najlepszej krwi – tem więcej, że wyglądać może
tak, jakbym tu po to przyjechał i, zacząwszy od wiersza, grunt sobie przy-
gotowywał. Tymczasem przyjechałem na wystawę<fnref n="6" /> i na to, aby napisać
powieść, co wszystko mi się rozbiło o neurastenię serca i w ogóle jakąś
niemożność pisania. Z Rychterem mówiłem na wycieczce – stąd on to
wszystko wie, a że widział, że mi przez gardło nie przejdzie, podjął się mię
zastąpić. Jest w tej chwili w moim pokoju – muszę więc kończyć, proszę
to pamiętać, że życie zmusza ludzi do rzeczy, które są im straszliwie contra
cordem et animam.

Ściskam Pańską dłoń

KazTetmajer

Wiedeń 25/V 98

*

Rychter wyszedł, mogę więc swobodniej pisać. Przede wszystkiem
nie trzeba robić z życia tragedii, choćby było najtragiczniejsze. O jedno
bym się starał usilnie: na szafocie mieć ten uśmiech, który miała szlachta
francuska w zeszłym wieku. Pojutrze poproszę Pana o wysłuchanie, a ra-
czej o przeczytanie opisu mojej wycieczki. Podobno mię w „Prawdzie”
w 3 numerach chwałą za III serię – to za te „rzeczy, których się zazdrości”.
– Niesłychanie żałuję, że sam wprost z Panem nie mówiłem – jestem tak
rozbity w nerwach, że mię kelner przeraża, nie dopiero doktor praw! Poza
tem niech mi Pan wierzy, że ja jestem niezły chłopiec, tylko mnie strasz-

<footnote n="2">² Przypuszczalnie *Ballada o Renie*, zbiór *Poezye*, t. I.</footnote>

<footnote n="3">³ Tadeusz Rychter (1873-1943) – malarz i grafik, w trakcie studiów w Krakowie związał się z tamtejszym środowiskiem artystycznym, najpewniej i wtedy poznal K. Tetmajera.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Nieodszyfrowane.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Przypuszczalnie *Anioł śmierci*.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Przypuszczalnie mowa o pierwszej wystawie *Secesji wiedeńской* (1898).</footnote>
nie życie zgryzło i zwaliło z nóg – wszystko to, co robię, jest mi wstrętne
do szpiku kości – a wszystko – dla pieniędzy, których nigdy nie mam.
*Das „glänzende” Elend – czy jest co okropniejszego?*

Teraz przestaję bywać w Cafe C<fnref n="7" />. – piszę – piszę i piszę. Muszę się
zagłuszyć – ale potem? Oto jest znak pytania podobny otchłani mojej
i morza. Już wypływałem ze 100 razy z topieli – czy teraz wypłynę? Ani
z Petersburga, ani ze Lwowa nie mam odpowiedzi. Co do Rychtera, to
dałem mu *carte blanche* – niech robi, co chce. Już tyle razy zupełnie z ko-
nieczności straciłem u ludzi dobrą o mnie opinię, że raz więcej, raz mniej
– *vogue la galère*.

[Podpis nieczytelny]

*

Hochwolg. Herrn
Dr Heinrich Monat
Hof. N. Sewichtsadworat
Wien I
Grillpazzerstr. 14

Kochany Doktorze!

„Czas” chce ode mnie kupić Prolog<fnref n="8" />, a ja nie pamiętam i nie mogę
notatek odcyfrować – czy mogę prosić o skrypt do przepisania – ale jutro?
Do miłego widzenia

KazTetmajer

28/V 98

*

Genevè 10/VI 99

Szanowny i Kochany Doktorze! Dziękuję najserdeczniej za pieniądze,
które natychmiast wysyłam. Dotąd jeszcze nie miałem odwagi otworzyć
listu; boję się, że mi wymyślacie i mielibyście najzupełniejszą rację, choć

<footnote n="7">⁷ Café Central.</footnote>

<footnote n="8">⁸ K. Przerwa-Tetmajer, *Prolog wygłoszony na uroczystościach Mickiewiczowskich we Lwowie 22.05.1898*, „Czas” 1898, nr 144. W korespondencji Tetmajera znalazł się również rękopis *Prologu*.</footnote>
1º: Zalewski z „Wieku” zobowiązał się przysłać mi po odebraniu 10 fe-
lietonów rzeczy, którą dla nich piszę, 100 rubli, gdy zaś do faktu przyszło,
zażadał felietonów 30;

2º: Szczepanik nie mógł zapomnieć, że mię upoważnił sam do kroku,
jaki uczyniłem. Jestem jednak tak rozdrażniony, tyle miałem i mam przy-
krości, kłopotów, ambarasów najróżnorodniejszego rodzaju, że wszystkie-
go się lękam. Wysyłam Panu dziś moją „Melancholię”<fnref n="9" /> – zdaje mi się,
że dotąd nie posłałem, a w zamian proszę mię kartką otwartą uspokoić,
jeżeli list nie jest „piorunujący”, abym go przeczytał.

Już mam wyżej uszu mojej kariery literackiej. Czy Szczepanik ma już
fortunę? Jeżeli tak, proszę mi wyrobić miejsce portiera. Wolę być pastu-
chem między żywymi, niż – gdybyż choć Achillesem! – niż nie=Achillesem
w państwie cieniów, a rzeczywiście państwem cieniów jest literatura.

Ściskam dłoń Pańską i za pożyczone pieniądze – do najbliższego zwro-
tu – jeszcze raz dziękuję!!

Wasz KazTetmajer

*

Szanowny i Kochany Panie Doktorze!

Dziękuję najserdeczniej – jest Pan najlepszym z ludzi. Mam krewnych – szlachtę majątną, nawet prawie bogatą, jednak wolałem Pana poprosić dlatego, że wiem, że nawet w Wiedniu podpisując nie zrobi Pan tej miny ani na chwilę, jaką ludzie robią w takich razach. Nie zrobiłem majątku, nie odziedziczyłem, byłem tak głupi, żem się dla samych pieniędzy ożenić nie chciał – wszystko to jest wina i przyczyna.

Nie wiem, czy Wy tam w Wiedniu tak gorączkowo żyjecie wiado-
mościami z Królestwa?<fnref n="10" /> Niestety – coraz mniej mam wiary w ostatecz-
ne zwycięstwo. Czynownicy będą mieli dosyć siły, aby sparaliżować ruch
i na końcu przywrócić dawny stan rzeczy. Przytem zdaje mi się, że ogół
Moskali to są właściwie „czarne sotnie”.

<footnote n="9">⁹ *Melancholia*, Kraków 1899.</footnote>

<footnote n="10">10 Październik 1905 r. był w Królestwie Polskim okresem nasilenia się akcji strajkowych, co z kolei stanowiło konsekwencję strajku powszechnego w Rosji po zawarciu pokoju między Rosją a Japonią. 30 października wydany został dokument, wedle którego polskiemu społeczeństwu miały zostać przyznane podstawowe prawa demokratyczne. W listopadzie jednak rewolucjoniści przystąpili do ponownych demonstracji, największa z nich odbyła się w Warszawie 1 listopada. Na Płacu Teatralnym doszło do krwawych starć. 5 listopada w pochodzie zorganizowanym przez endecję wzięło udział kilka tysięcy demonstrantów, którzy domagali się uznania autonomii Królestwa Polskiego (właśc. Kraju Nadwiślańskiego). 10 listopada na ziemiach Królestwa wprowadzono stan wojenny.</footnote>
Serdecznie Panu rękę ściskam i pozdrowienia łącząc raz jeszcze dzię-
kuję, a proszę, niech mi Pan pozwoli opłacać listy we wyłącznie moich
interesach wysyłane.

Oddany
KazTetmajer

Kraków 11/XI 05

*

Wielce Szanowny i Kochany Panie Doktorze!

Miło mi było bardzo list Pański otrzymać. Często myślałem o Panu,
jako o prawniku, w czasie między 27/XI a 11/V, a i teraz nawet mam po-
wody do myślenia o Nim. Nie jest też wykluczone, czy nie pojadę umyśl-
nie do Wiednia, aby się z WSz. Panem naradzić.

Chciałbym się także dowiedzieć, czy warunki pobytu w Szwajcaryi,
Typolu lub Salzburgu na czas letni są możliwe ze względu na ceny – bliżej
tych stron, może WSz. Panu jest co w tej kwestyi wiadomo. Nie jestem
jeszcze zdecydowany, gdzie lato spędzić. Źal mi i tego czasu na Kraków –
śliczny, jak zawsze, ale z tak niezmiernie [niezmiennie?] przykrem dla mnie
wspomnieniem pseudokuracyi i jej niebywałych konsekwencyj związany
– teraz, kiedy taka cudna pogoda i wiosna już mija. Czego w Krakowie
brak do jego piękności, to jakiejś wody większej w mieście czy koło miasta
– jeziora czy stawu, choćby jak w Łazienkach w Warszawie.

O pracy myśleć w tej chwili nie mogę – od czterech tygodni, tj. od przeniesienia się do siebie, o ile u siebie jest się w hotelu, staram się odzyskiwać siły, nauczyłem się znów swobodnie ruszać, staram się wzmocnić. Jeżeli się wszystko dobrze złoży, może w sierpniu lub wrześniu podejmę zawieszoną pracę zwykłą.

Pisali do mnie pp. Stan. Fałat<fnref n="11" /> i Ignaś Nikorowicz<fnref n="12" /> – nim im odpiszę,
proszę ich serdecznie pozdrowić. Po półrocznym blisko nieistnieniu nie-
podobna mi od razu całej zaległości życia uładzić; bardzo bym się cieszył,
gdybym tych panów mógł osobiście odwiedzić.

Proszę przyjąć ode mnie wyrazy szczerego i prawdziwego poważania
i wysokiego szacunku

Życzliwy i oddany
Kazimierz Tetmajer

<footnote n="11">¹¹ Stanisław Fałat – brat Juliana Fałata, malarza, wydawca jego dzienników oraz autor publikacji *Wspomnienia z dawnego Wiednia: fragmenty listów*, Warszawa 1937.</footnote>

<footnote n="12">¹² Ignacy Nikorowicz (ur. 10 marca 1866 w Wiedniu, zm. 1 lipca 1951 w Krakowie) – polski dramatopisarz i prozaik pochodzenia ormiańskiego, syn Józefa Nikorowicza.</footnote>
Kraków 7/VI 1917

Hotel „Victoria”

ul. Zwierzyniecka

proszę uprzejmie o ewentualnym przyjeździe moim do Wiednia moim
znajomym nie wspominać – przyjadę, to przyjadę, a wówczas postaram się
stare znajomości odświeżyć. –

*

Szanowny i Kochany Panie Doktorze!

Chcę przyjechać w tych dniach do Wiednia w pewnym ważnym dla mnie interesie na dni parę – proszę uprzejmie drogiego Pana o wskazanie mi, gdzie ja najtanjiej będę mógł przepędzić, tj. przemieszkać? Proszę o dyskrecję co do mego wyjazdu, gdyż chcę uniknąć paru wizyt, które musiałbym zrobić z remanentu dawniejszych znajomych. Mam nadzieję za kilka dni otrzymać odpowiedź, a tymczasem ściskam serdecznie rękę Kochanego Pana i cieszę się, że będę mógł z Nim trochę pogawędzić, jak to w Zakopanem bywało.

Z prawdziwem poważaniem

Oddany

Kazimierz Tetmajer

Kraków 9/XII 1917

Hotel „Wiktorya”

Dodaję, że wolałbym prywatnie mieszkać, niż w hotelu.

[na tej samej karcie]

11/XII Spotkałem tu Żonę Pańską, która mi mówiła, że Sz. Pan przy-
jedzie do Zakopanego, zatem przez Kraków – kiedyż by to nastąpiło?
Jednak wolałbym Sz. Pana poszukać w Wiedniu przed wyjazdem Pańskim
do Krakowa i dalej. Dlatego proszę o wiadomość, do którego grudnia
zostaje Pan w Wiedniu?

Raz jeszcze serdeczne wyrazy

KTetmajer

*

Szanowny i Kochany Doktorze! Ponieważ przyjazd mój do Wiednia miał właściwie cel zasięgnięcia Pańskiej porady w pewnej sprawie, Sz. Pan zaś tak niedługo do Zakopanego zjeźdża bez zatrzymania się w Krakowie, przeto myślę, że zaraz po Świętach może by mi Pan dał rendez-vous
w Nowym Targu, dokąd ja bym przyjechał – Zakopane jest już dla mnie za wysoko – i gdzie mógłbym Sz. Panu rzecz pewną, o którą mi idzie, przedstawić. Byłbym wdzięczny, gdyby to mogło zajść zaraz po świętach. – Dziękuję bardzo za tyle łaskawe objaśnienie mnie co do stosunków hotelowych w Wiedniu. Widzę z tego, że to to samo, co Kraków.

Ściskam rękę Kochanego Pana i łączę wyrazy szczerego szacunku –
KTetmajer

16/XII 17
[Adres:]
Kazimierz Tetmajer
Kraków – Hotel Wiktorya

Kraków 5/I 18
Wiktorya
Szanowny i Kochany Panie Mecenasie!

Ponawiam moje zapytanie, czy WSz. Pan będzie mógł się zatrzymać na parę swobodnych godzin w Krakowie w przejeździe, jeśli nie, proszę oznaczyć dzień, kiedy przyjechać bym miał do NTargu celem widzenia się z Panem.

Łączę wyrazy prawdziwego szacunku i szczerego oddania,
KTetmajer

Wielce Szanowny i Kochany Panie! Przed paru godzinami wysłałem do WSz. Pana list – oczekiwać zatem będę w Krakowie w **każdej porze** – (nie zawsze jest wilia i to taka improwizowana, jak ostatnia u mnie) – i szczerze wdzięcznym się czuję za chęć udzielenia mi części swego czasu. Gdyby co zaszło, raczy mi WSz. Pan dać znać, a w każdym razie wskazać porę ranną lub popołudniową, gdyż w tej i w tej ja jestem swobodny.

Proszę przyjąć wyrazy mego wysokiego poważania i szacunku.
KTetmajer

JWielmożny Pan
Dr Henryk Monat
Adwokat Krajowy
Zakopane
„Jutrzenka” – Krupówki
Hotel Wiktorya

[List z 6 stycznia 1918 r.]
*

Wielce Szanowny i Kochany Panie!

Proszę uprzejmie o odesłanie mi zwrotne *per express* „rekomend” wszystkich papierów, jakie WSz. Pan wziął ze sobą, dotyczących kwestyi mojej kuracji w sanatorium.

Ściskam serdecznie rękę Pańską i łączę wyrazy szczerego szacunku.

Kaz.Tetmajer

22/II [22 lutego 1918] Kraków

## 2. Zenon Przesmycki (Miriam)

[stempel pocztowy z 26 stycznia 1893]

Środa – wieczór

Kochany Panie Henryku! Żałuję mocno, że widocznie *πνεύματα*<fnref n="13" /> moje spóźniły się ohydnie, skoro Ranchingera<fnref n="14" /> w domu nie zastałem, a i Pańskich śladów w okolicach czerwonogwiezdnej ulicy<fnref n="15" /> odszukać nie mogłem. Chodzi mi o to: czy moglibyście mieć w poniedziałek swój odczyt, o którym mówiliśmy? Dajcie mi wiadomość (oby twierdzącą) jak najprędzej. Jutro jestem zajęty w domu dzień cały. Na Piątek – 4-ta po poł. – Cafe Central – proponuję Ranchingerowi i Druckerowi<fnref n="16" /> schadzkę miłosną. Może weźmiecie w niej udział? Wasz Z. Przesmycki
13/II 93.

*

Kochany Pani Henryku! Gotujcie się jutro (wtorek) na inwazję arty-
styczno-literacką, jaką między 6 a 7 urządzimy Wam z Ranchingerem –

Gotujcie się – to znaczy: gotujcie język, bo – jak zwykle, gdy się zejdziemy – słowomłótnia i gębomełnia będzie okrutna.

Ściskam dłoń Waszą

19/VIII 94

Z. Przesmycki
Swoszowice pod Krakowem

*

<footnote n="13">¹³ L.mn. od wyrazu *πνεύμα*: 'duch, dusza, intelekt, rozum'.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Osoba nierozpoznana.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ Rotensterngasse.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Osoba nierozpoznana.</footnote>
Kochany Henryku! Indolencja jest cechą wszelkich siedzeń na wsi. Stąd rzadkość i krótkość listów. Bodajby za to ich essencjonalność. Jak czas tu spędzam, wiesz zapewne z listu do Chulawskiego<fnref n="17" />; szkoda, że pod rękę z rozkoszą chodzi zawsze lenistwo i próżniaczę tu straszliwie. W sobotę jadę z matką i bratem do Lwowa, gdzie zabawię z tydzień; potem odprowadzam moich na Kraków do granicy, a sam ruszam jeszcze na dwa tygodnie w góry. Po upływie tych wakacyj siadam w Krakowie do zakutej nad Wr. Jeśli zechcesz upoić duszę moją choćby jaką kartką pocztową, adresuj Kraków poste restante.

Co z Tobą słychać? Pisał mi Chul.<fnref n="18" />, żeś był bardzo poczciwy dla niego. Zapewne częściej się widujecie. Napisz mi dużo o sobie, Dymkiewiczu<fnref n="19" /> i innych znajomych, ale ani słowa o Wiedniu, którego kelnerska zmora chyba we śnie teraz mnie uciska. Ściskam cię serdecznie, znajomych pozdrawiam, a Twej listopamięci się polecam.

Zenon

*

Kraków 11/X 94.
ul. Basztowa, 25.

Kochany Henryku! Jeśli epistoła będzie czarna lub szara, przypisz to czemuś niepodobnemu do uwierzenia, ohydnemu, morderczemu, trującemu, emetykowemu, mianowicie, pogodzie (o szyderstwo wyrazu!) penującej tu od mego przyjazdu. Niebo wytrzasnęło skądyś jakiś szmat kulosalny tak zakurzonej pajęczyny, że nawet pająki już się nią brzydziły, zawoalowało nim sobie błękitne oblicze tak sumiennie, jak młoda wstydliwa albo stara i bardzo bardzo brzydka panienka, i przez ten woalik, jak przez sitko, wysącza przewyższające nieustannością czas i wieczność łzy – nie wiem, nad czem: nad nieudanemi próbami babiego lata, czy nad Waszą, Marchołty wiedeńskie, sprośnością!

Nie wspominałbym o tej ostatniej, bo serce moje, przeczyszczone silnemi dawkami gór i łasów, wzdryga się na Bornowskie opowieści Adolfa<fnref n="20" /> o waszych *exploits* na Rüdigergasse i w kawiarniach okolicznych, ale zmusiłem się do odwetu, niegodnemi podejrzeniami co do niepokalaności podkarpackich mych wrażeń. Zapomniales, że byłem ciągle w sąsiedztwie

<footnote n="17">¹⁷ Osoba nierozpoznana.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Chulawski.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Osoba nierozpoznana.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Adolf Nowaczyński (?).</footnote>
Rubcia<fnref n="21" />, który – *quantum mutatus ab illo* – wszystkie marchołtowskie sposobności i rozpędy ukkaparuje tak wyłącznie na rzecz swoją, że towarzysze jego masowo bledną, giną i w mdłe cienie platońskie się rozpływają. Od przyjazdu zaś do Krakowa, co ranek grzebię w chaosie (troskliwie przez Akademię pielęgnowanym) papierów Wrońskiego<fnref n="22" />, co wieczór tłumaczę eposy Zeyera<fnref n="23" />, a kładąc się spać spirytualizuję się tajemniczemi, z wieży (jakby skądś z obłoków) dopływającemi echami hejnałów. O dalszy ciąg bądź również spokojny, bo w piątek znowu Ruba przyjeżdża – *ergo* ja znowu widmem płatońskim się stanę.

Cré nom! Niegodziwcze! Nawołujesz mię do boju (jak gdybym ja nie bojował nieustannie), a kiedy już potężny granacik puszczę w rodzaju *Do dekadentów istotnych*, goryczysz się na mnie. A toż ja tam właśnie nic innego nie robię nad walenie bożyszcz spróchniałych i konwenansowych, nad wieszczenie owej nawalnej, burzliwej fali zapalu, która zarodki nowych w sobie niesie żywotów. Tryumfalnym hymnom, nowe witającym jutrznie, wtórzyć musi zawsze chrzęst łamiących się i zapadających kształtów przeżytych oraz niechętny pomruk ciemności; w orkanowe a harmonijne jednak chorały zapaluwmieszać się musi skrzek wstrętny ptactwa nocnego i płazów, wyrwanych ze zgniłego spokoju, protesty! W stronę tych krakań, w źródło tych dysonansów – kartaczami i granatami! A że kartacz rani, rwie, szarpie, to trudno; każdy krok naprzód po cielesnych czy duchowych tropach stronników reakcyi się robi! Więc nie urągajcie, więc nie słodyczy jeno lub majestatu żądajcie; często i kosa gwizdnąć musi, i młot zagrzmotać, by świt pełnią blasków wszystkie olsnił oczy. Może nie wytrzymam, dobrze mówisz, może owego rozbłyśnięcia wielkiego nie doczekamy, może. Cieleśnie, fizycznie – tak, masz słuszność. Ale realnie (w znaczeniu realności wszystko, i zmysły, i zazmysły, obejmującej) – nie. Myśmy już tego światła się doczekali, my je już dziś widzimy, dzięki jego to ołsnieniu my z taką przerażającą wyrazistością spostrzegamy wszystkie

<footnote n="21">²¹ Osoba nierozpoznana.</footnote>

<footnote n="22">²² Józef Hoene-Wroński. Przesmycki pracował nad wskrzeszeniem spuścizny po Wrońskim od roku 1892, kiedy w tym celu z pomocą ojca nawiązał współpracę z Leonardem Niedźwieckim, uczniem filozofa i już w 1893 – z Anielą Hoene. Rozczarowany zrezygnował z planu publikacji monografii o Wrońskim, kiedy w 1899 roku Akademia Umiejętności – która po 1896 roku nie mogła finansować jego badań – doceniła prace badawcze w tym zakresie prof. Jana Nepomucena Franke oraz publikację matematyka Samuela Dicksteina pt. *Hoene-Wroński. Jego życie i prace* wydaną w Krakowie w 1896 roku. Lektury pism Wrońskiego oraz poszukiwania jego druków oraz listów towarzyszyły mu jednak całe życie. Utrzymywał regularne kontakty z Biblioteką w Kórniku, gromadzącą, także dzięki Miriamowi, spuściznę po filozofie. Jeszcze w 1929 roku planował wydać *Katalog druków i Inwentarz rękopisów*. Nie ukazały się one jednak drukiem.</footnote>

<footnote n="23">²³ Julius Zeyer (24 kwietnia 1841 – 29 stycznia 1901) – czeski prozaik, poeta i dramaturg. Na gruncie polskim popularyzowany przed Miriama na łamach „Chimery”.</footnote>
czarności i szarości dzisiejszego świata, gdy innym on się wcale jasnym i pogodnym wydaje; dla tych innych światło dopiero kiedyś przyjdzie, ale my wiemy, że przyjdzie, bo my je dziś w źrenicach własnych nosimy!

Karta zawarta – wymowa się chowa –
Kawy szklanek para i choć pół cygara – –
Poczem echo poprzedniej stronnicy, wiążąc
Się z nowemi dźwięki w następującem
dobrzmi

Strusiem rondzie.
Strusiów pędzi lotem
Myśl nad świata błotem
W promienniejsze szlaki!
Precz, Choińskie raki
Z Bismarcka pomiotem!

Lecz świat stoi złotem:
Vivat ten, co saki
Napełni – obrotem
Strusiów!

Strusiów krwią i potem
Świat przetworzym po tem,
Światła wzniesiem znaki!
By zmienić zodiaki,
Trza być Galeottem
Strusiów!

Za wiadomość o Beratonie<fnref n="24" />, dziękuję ci; powiadomiłem go kartką, gdzie książka moja wyszła. Dymnickiego<fnref n="25" /> przyduś, aby na owym obrazie „feuilles fanées” cały dramat tkwił w twarzy kobiety i stimmungu krajobrazowym. Z twego listu wnioskuję, że miał być na obrazie i kochanek, i listy rzucone mu pod nogi. Niechże to zmaże, na miłość wszystkich aniołów! Obraz taki nie może być banalną nowelą, lecz niesłychanie odcieniowym (nuance) poemacikiem lirycznym o ślicznych tonach.

Całuję cię najserdeczniej i uściskaj ode mnie Adolfa i Dymnickiego, a odpisz, nie urągając mi za karty pocztowe, bo widzisz, że nawet marginsów nie szanuję.

Twój Z. Przesm.

<footnote n="24">²⁴ Prawdopodobnie: *Jules Adolphe Breton* (1827-1906) – francuski malarz realista, poeta i pisarz. Miriam poświęcił mu jeden z artykułów w „Życiu”.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ Józef Dymnicki (1826-1916).</footnote>
*

Piątek [data ze stempla pocztowego 2 listopada 94 r.]

Kochany Henryku! Zaniesion przez fata na dni parę do podłego
Wiednia, chcę przynajmniej ucieszyć duszę widzeniem się z tobą. Będę
cię czekał o 8.mej dzisiaj w Centralnej<fnref n="26" />. Może byś i Dymkiewicza za-
brał. Pogadalibyśmy o tem i owem. Słyszałem, że w „Politice" był artykuł
o Maeterlincku. Czy twój? Jeśli masz tu numer, przynieś mi go. Ściska cię
prowizorycznie twój Zenon.

*

Basztowa, 25
Kraków 30/III 95.

Kochany Henryku! Jak się miewasz, co porabiasz? Widziałem twego
Maeterlincka w Przewodniku<fnref n="27" /> i gratuluję Ci zbóju-romantyku niepo-
prawny, ale pełny zapału, a to grunt!

Ja grudzień i styczeń mile bardzo spędziłem w Warszawie; za to luty i pół marca przeinfluenzowałem w najobrzydliwszy sposób i dopiero przed tygodniem wróciłem tutaj. Jak mi ta strata czasu na rękę, zrozumieć łatwo!

Na dobitkę, Adolf – jak wiesz zapewne – flancuje się do inspektów lwowskich, i to już w początku maja. U niego są moje rzeczy, które mają pójść do Paryża, a przedtem jeszcze muszą zostać przeładowane do pak odpowiednich. Nie chcąc mu robić zamieszania w ostatniej chwili własnego rozgardyaszu wyprowadzinowego, zdecydowałem się wpaść na parę dni do Wiednia, upakować rzeczy i oddać je Schlenkerowi<fnref n="28" /> do wysyłki. Nie na rękę mi ten extrawyjazd, ale trzeba; słodzi mi gorycz jazdy nordbahnem myśl oglądania waszych lic i pogadania o tem i owem.

Potem wrócę tu kończyć robotę, skończywszy, popędzę do Kórnika,
a gdy tam wszystko wyzbieram, prosto już do Paryża. Będzie to więc za-
pewne w danej chwili ostatnie nasze entrevue. Spodziewam się, że je licz-
nie oblejemy kieliszkami i... łzami.

Co Dymkiewicz wyprawia? Dokąd mi wysłał mój portret? Zabije mnie, jeśli nie do Towarz. Sztuk Pięknych w Warsz., tylko wprost pod moim adresem. Toż u nas bajeczne cło się płaci!

O reszcie, a właściwie o wszystkim, pogadamy za widzeniem się. Teraz winszuję Ci tylko jeszcze Konkiety na pani Ewelinie O.<fnref n="29" />, o której niniej-

<footnote n="26">26 Café Central.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ H. Monat, *Maeterlinck*, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1895.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Nierozpoznane.</footnote>

<footnote n="29">29 Osoba nierozpoznana.</footnote>
szy wycinek cię objaśni. O Szcześliwcze! (tu maeterlinckowsko słumione wzdychania). Ściskam cię serdecznie i do widzenia.

Twój Z. Przesmycki

*

[stempel pocztowy z 16 kwietnia 1895]

Krwią wam piszę
Towarzysze!
Do Centralnej
Kapitalny
Pomysł oto
Przyzwać was!
Więc z ochotą
Przyjdzie w czas.
Do dziewiątej
Wpół – dziś – wtorek,
W znane kąty,
Gdy wieczorek
Lichy spadnie,
Cnie, przykładnie
Spieszcie żwawo
Całą ławą,
Tłumem, lasem.
Ja tymczasem
Wam, o zbóje!
Ściskam dłonie,
Pysk całuję.
Ten, co tonie
W szczęściu, cré nom!
Że cię spotka,
Zgraja słodka,
Dzisiaj.

Zenon

*

Kochany Henryku! Przykro mi było serdecznie, że, w galimatyasie pa-
kowania swych gratów i załatwiania różnych interesów, nie mogłem przed
wyjazdem ani zobaczyć się z tobą, ani z przyjaznej twoj skorzystać propo-
zycji i posłuchać małej Szalitówny<fnref n="30" />. Ale *sic fata tulere*... Wracać już musiałem na gwałt, by na gwałt dalej tu roboty prowadzić. Zresztą, dla dusznic przyjaznych, cóż jest *niewidzenie* się, co są oczy, czem jest odległość? Wszystko to nic nam nie przeszkadza, wobec telepatyi, telepsychii etc., na które widzę już, jak zaczynasz potrząsać i żółcić się, ale których mocy przynajmniej w przyjaźni nie zaprzeczysz. Tu widzę cię znowu, jak się wypogadzasz i *dictum* moje w tem znaczeniu algorycznym chętnie przyjmujesz. Oj ty, ty, niedowiarku!

Jak powiadam, robię tu jak wół, aby jak najprędzej, osiedliwszy się na nieco dłużej w Paryżu, odetchnąć po tych ciągłych przejazdach i włóczegach, które już mnie nazbyt zmęczyły i wyczerpały. Widzisz sam, jak mało piszę. Nie mogę pisać w tym ciągłym rozgwarze ciągłych przenoszeń się z roboty z miejsca na miejsce. Pełno rzeczy kiełkuje, wzrasta, jest na rozkwicie – ale muszę odpocząć i uspokoić się. Przed końcem maja pojadę do Kórnika, a stamtąd, abym się prędzej mógł do chwilowego mego Chanaan – Paryża!

Napisz coś o sobie, na znak, iż nie masz żalu do mnie; odpowiedzi wskażę nie spodziewaj się prędzej jak z Paryża (z adresem mym), bo teraz utonąłem, zginąłem, rozsypałem się na proch w pyle szpargałów. Ściskam cię serdecznie. Pozdrów wszelakijich>jększych.

Twój ZPrzesmycki

*

8bis, rue Campagne Première. Paryż 26/XII 95.

Kochany Henryku! Nie będziesz urągał przyjacielowi za długie niepisanie, albowiem przyjaciel w drogach był i robotach ciężkich. Pozostawszy oto w mieście Krokowem, szedł do ziemi poznańskiej, kedy przeliczne *acta consularia* i *scabinalia* czetł, szukając, z kogo a w jakich leciech mędrzec ów sławny, imieniem Hoene Wroński zrodzon był. I poszczęścił mu Pan, bo – obok mnogości innych wieści wszelakich – oto *metricam authenticum* wylowić mu było dano, któraż to metryka nikomu dopotąd znana nie była. Zaczem, namęciwszy się jeszcze nad arogancyą Babilończyków pruskich w ziemi poznańskiej i nad upadkiem ducha u swoich i upiwszy oczy swe dziwnością sennych, smętnych jeziorzysk tej ziemi, wstał znów przyjaciel twój i szedł do ziemi czeskiej, aby szukać tam, bez skutku niestety, mędrica owego praojców.

<footnote n="30">³⁰ Paulina (Paula) Szalitówna (1886-1920) – pianistka.</footnote>
W żałości niepowodzenia pocieszyły go w stuwiekowej Pradze jeziorne oczy nadobnej córy jednego z owych, co w ziemi czeskiej wiersze składają, oraz gościna u rapsoda Zeyera<fnref n="31" /> w cichych, podszumawskich Wodnianach, dokąd z Pragi co żywo nogę dał, bojąc się owych oczu jeziornych, acz tęskniąc i dotąd za niemi.

Dostawszy się do wrzawliwej Lutecyi i po miesiącu szukania wy-
szukawszy sobie sadybę przystojną, jął przyjaciel twój w ład i porządek
układać zebrane pisma, aż za nowemi też, ze świetnym skutkiem, charcio
ogarniać. Oto dla czego do nikogo prawie długo nie pisał, i teraz dopiero
nieco uporawszy się z robotą, bierze za pióro, aby cię z nowym rokiem
serdecznie uściskać, wszystkiego najlepszego ci życzyć i w imię wszystkie-
go, co na tych dwóch stronach napisał, jeszcze rzec: „Nie będziesz urągał
przyjacielowi za długie niepisanie!”

A teraz czcigodną mowę biblijną na bok odłożywszy – co z tobą sły-
chać? Co robisz? Czy zdrów jesteś? Co za strapienia miałeś, o których mi
napomknął Chulawski? Napisz o sobie dużo i obszernie, niech wzajemnie
wiemy o sobie, tyle tylko naszego, bo z wyjątkiem gromadki bliższych,
wszak człowiek chodzi zresztą po świecie jak po pustyni ogromnej, a jeśli
chwilowo o tem zapomni, to zaraz jakaś luka ogromna (jak teraz śmierć
tego biednego Hrubanta<fnref n="32" />) pokazuje mu, czem on tam jest i czem świat.
Więc pisz, a dużo!

Przed tygodniem posłałem ci pod opaską *Pro domo mea*
Przybyszewskiego; tęgi i zdolny to chłop, a zda się, że niemcy<fnref n="33" /> wytoczy-
li mu cichą wojnę, raz za to, że zdolniejszy jest od ich najzdolniejszych,
a po wtóre, że – w powieści *Unterwegs* – ośmielił się sprawę poznańskiej
ziemi na stół wytoczyć. To też zdaje sięm, że *De profundis* którego zapo-
wiedzią jest *Pro domo mea*, własnym kosztem wydaje. Trzeba by więc go
poprzeć. Weź sobie jeden egzemplarz, drugi daj Ranchingerowi – i poagi-
tujcie oba, może z kilku subskrybentów uda się wam zwerbować.

Ja twórczo mizernie stoję; wysuszony jestem i rozdarty przez ciągłe
poszukiwania, a nadto spragniony przerażająco wsi, powietrza, kolorów,
wschodów i zachodów, i dopóki tego nie będę miał, niewiele napiszę. Ale
to z czasem przyjdzie, a pisać trzeba będzie moc, i podniosłym wierszem
i rozwścieczoną prozą, bo skandal, jako znikczemnienie u nas coraz gor-
sze w literaturze. Staram się już unikać pism naszych, bo mi się żółć zbyt
burzy. I to bez różnicy, jednego pisma uczciwego nie ma, acz coraz nowe
powstają (vide Kraków). Same kąkole na polach, ładny zbiór będzie.

<footnote n="31">³¹ Od czasu pobytu w Paryżu w 1890 roku Miriam pozostawał z Zeyerem w stałym kontakcie.</footnote>

<footnote n="32">³² Ksawery Hrubant (1859-1895).</footnote>

<footnote n="33">³³ Pisownia oryginalna.</footnote>
Ściskam Cię teraz serdecznie i jako jeleń wody wyglądać będę Twego listu

Z. Przesmycki

*

Paryż 18/IV 96.

Kochany Henryku! Laszczka<fnref n="34" /> jest już w drodze, mianowicie w Monachium. Na wszelki traf piszę tam do niego, aby go zawiadomić o twej zmianie adresu, ale jeżeli karty mej w czas nie dostanie, może się z tobą nie spotkać. W dniu, w którym przyśle mi telegram (ty naturalnie też go dostaniesz, bo adresowany nie na Grilepatin ulicę, lecz na Nestroyową<fnref n="35" />), przyjedzie do Wiednia na West o 6ᵉ rano i przewiózłszy rzeczy zaraz na Nurd, pójdzie sobie piechotką naokoło Ringów, by na 10, 11 lub 12 być u ciebie (na Nestroyu). Skoro cię tam nie znajdzie, natürlich może mi urąć, co się zowie.

Oto, widzisz, są następstwa urągania przyjaciołom za długie milczenie, a samemu – nienapisania wcześnie nawet o tak ważnych zmianach w życiu, jak zdanie *Hof. Miß Geichts-Advocatur* egzaminu, czego ci, szczęśliwcze, tylokrotnie winszuję, że w sto par wołów mych życzeń nie uwieziesz, lub jak wzniesienia się po szczeblach poetyczniej od Nestroya do czczonego dziś nawet przez uniwersytet (i to Wiener!) Grillparzera<fnref n="36" />, za to ci po stokroć urągam. Po stokroć dla tego, aby przeważyć, zniweczyć i aż do śladów zatruć twoje urągania, które w imię „mojego” kraju mi przesyłasz.

I na *primis* – czuję się od pewnego czasu bardzo melancholijnie – i na seryo sądzę, że niezadługo krajem mym będzie niebieska jakaś czy astralna, lecz w każdym razie nie ta ziemska ojczyzna. Jakąż więc, czy Krajowi, czy mnie, szkodę przynieść może wymienione przez cię zrywanie mostów?

*Secundo* – gdybym nawet dłużej zabawił na tym świecie, Krajowi trza by do mnie mosty budować, a nie mnie do Kraju.

*Tertio* – argument drugi ma wagę zwłaszcza przez to, że – jak zapewne słusznie przewiduję – nazywasz niewątpliwie „moim Krajem” (ja cię znam, zakamieniały wiedeńczyku) wiedeńską ojczyznę, w tej zaś pisać? W wyobrażeniu czcigodnej polonii wiedeńskiej z Bahrowskim idyotycznym

<footnote n="34">³⁴ Konstanty Laszczka (1901-1902) – rzeźbiarz, grafik, malarz. W latach 1891-1896 przebywał na stypendium w Paryżu, gdzie kształcił się pod okiem A. Mercié, A. Falguiere’a i J.L. Gérôme’a. Był ważną postacią paryskiej polonii literacko-artystycznej. Po powrocie z Paryża mieszkał w Warszawie, od 1899 r. w Krakowie, gdzie objął katedrę rzeźby ASP, którą kierował do 1935.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ II, Nestroygasse, 5. Adres korespondencyjny Monata.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ Franz Grillparzer (1791-1872) – austriacki dramaturg i prozaik.</footnote>
Zeit'em rywalizować? A może – jak sam piszesz – w redakcyi i na szpaltach o Le [nieczytelne] ocierać się? – a toż wolałbym się od razu cały w jedno wielkie rondo wściekłości zamienić! Nie myśl, bym urągając Wiedniowi, Paryżem nad miarę się zachwycał: i tu ludzie – podli (na to są ludźmi!), ale przynajmniej dekoracya ciekawa i ruch statystów bezmózgich łudzący. Zresztą pomoce naukowo-literackie w pierwszej kwalitecie – i robota idzie dobrze. Byle tylko zdrowie.

W połowie sierpnia ciągną mię mili znajomi na manowce wapienne do Warszawy; będę więc przejeżdżał przez Wiedeń i multum Ci opowiem. Tymczasem ściskam cię i bogom adwokatów polecam, a za niespotykanie się (ewentualne) z Laszczką – uśmiercić obiecuję

Twój Z. Przesmycki

*

Paryz 14/VI 96

Kochany Henryk! Za jakieś 8 lub 9 dni będzie przejeżdżał przez Wiedeń przyjaciel mój, wyborny rzeźbiarz, Konstanty Laszczka, wracający z Paryża do Warszawy. Zobowiążesz mię niewymownie, jeśli zechcesz nieco biteronować mu na wiedeńskim bruku. Czasu ci to nie zajmie wiele, bo ja już mu to i owo o Wiedniu opowiedziałem, a by ci czasem niespodzianie nie wpaść na ważną robotę, zawiadomi cię on telegraficznie z Monachium o dniu przyjazdu, i w dniu tym sam się zjawi u Ciebie (drogę na planie wyznaczyliśmy niebiesko), czekaj więc twej sumiennie w domu. Zresztą, polegam na twej poczciwości i uczynności. Gdybyś był *non plus ultra* zajęty, zrób Marcina ciceronem. Ale ufam, że sam nim będziesz. Lada dzień obszernie ci napiszę. Tu ściskam cię jeno

Zen. Przesm.

*

[data stempla z 6 września 1896]

I oto znowu masztów las
Przedziwnie smukle się kołysze,
Czar zwrotnikowych niosąc kras,
Ekwatoryalne cisze –
a ja, miserabile listu, zamiast się tem upajać, siedzę w szpargałach Marsylii, między któremi zresztą senności znalazłem wielkie. Jutro za to, mijając Nicee, Mentony, Cannes, Monaca i Montecarla – rozlazurzę się, ufam, doszczętnie, choć mało na to czasu, bo spieszyć się strasznie muszę. Mignę tylko przez Genuę, Medyolan, Gotard, zatrzymam się w Raperswylu<fnref n="37" />, znowu dla bibuł, a potem już to najżywiej, via Wien (o słodkie, lukrecją przechodzące miano!) do Krakowa i Warszawy. Do prędkiego zobaczenia więc. Zda się, że cię ze snu miłego o 7-mej rano obudzę, bo o 6ej rano przyjadę, a moc będę miał biegania, więc czasu choć tak rannego nie zechcę tracić.

Całuję cię Twój Z. Przesm.

*

14/IX 96.

Kochany Henryku! Zali teżes o kupieniu mi kilku kilo filozofów polskich u swego Macharowego<fnref n="38" /> antykwarza? Błągam cię, przypomnij sobie o tem – i spełnij mą prośbę, a donieś nazwiska i tytuły natytych kilogramów. – Przelatawszy jeszcze dzień w Krakowie, przybyłem wczoraj tu – i spoczywam po długiej podróży. Co będzie z memi sprawami jeszcze nie wiem, gdy się co wyklaruje, napiszę; starania robię. – Bardzo mi przykro było, żeśmy się tak przelotem tylko widzieli, ale kontent jestem, żem cię sprowadził z Macharem, i ufam, że z tego owocne będą dla obu stron skutki! Jak się tylko ułożysz z Bahrem, pchaj swe artykuły, co żywo! Rozumie się, że przyślesz mi za to po egzemplarzu odpowiednich Nrow Zeit, Politik i owego czeskiego pisma do Paryża? Non è vero? Ściskam cię serdecznie, pozdrów przy widzeniu znajomych.

Twój ZP

[na marginesie] Widzisz, niegodzijaczu, że ja piszę! A ty? – To się dopiero pokaże! Za kilogramy z duszy podzięk z Paryża zwrócę.

*

## Piątek

Kochany Henryku!

Primo – oto dla Ciebie lekarstwa. Bierze się jedną pigułeczkę, wpuszcza w pełną szklankę wody – i gdy się rozpuści, popija się co 5 minut

<footnote n="37">³⁷ Rapperswil – miasteczko w Szwajcarii położone na północnym brzegu Jeziora Zuryskiego w kantonie Sankt Gallen, siedziba założonego w r. 1870 Muzeum Polskiego.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Josef Svatopluk Machar (1864-1942) – czeski poeta, eseista i aktywny działacz anty austriacki.</footnote>
po łyku. Gdyby lekarstwo w jakiś dzień jeden jeszcze nie działało, bierze się tak zw. druga dulycya: tj. rozpuszcza się pigułkę w jednej szklance wody i z tej szklanki jedną łyżkę wlewa się do drugiej pełnej szklanki – i z tej drugiej popija się po łyku co 5 minut. To ogólna reguła. W ten sposób brać będziesz trzy przesłane lekarstwa F, A i P, jak następuje:

1-go dnia: 1 pigułeczkę F w szklance wody wypić przez pół dnia; przez drugie pół dnia jedną pigułeczkę A.

2-go dnia – jeśli gorączka jeszcze nie ustąpi, brać to samo i tak samo, jak pierwszego dnia, ale oba lekarstwa w owej drugiej dylucyi; gdyby zaś gorączki już _zupełnie_ nie było: brać pierwsze pół dnia 1 pigułkę A, drugie pół dnia 1 pigułeczkę P.

3-go dnia – pierwsze pół dnia 1 pigułkę A, drugie pół dnia 1 pigułkę P (gdyby używanie tych lekarstw dnia poprzedniego nie usunęło jeszcze kaszlu, to brać oba w drugiej dulucyi).

4-go i 5-go dnia – tak samo, jak trzeciego.

Do papierków włożyłem po tyle pigułek, że ci na te 5 dni starczy. Przedtem jeszcze zobaczymy się. Bierz porządnie, bez przerw (wierzyć nie potrzebujesz), nie jedz tylko kwasów żadnych, to będziesz zdrów galopem.

*Secundo: mio caro, napisz zaraz do Zwingera*<fnref n="39" /> *protegując Kaczorowskiego*<fnref n="40" />, bo ja już do tego ostatniego wczoraj napisałem, więc lada dzień w „Przeglądzie”<fnref n="41" /> ze swoim artykułem się zjawi. Zrób mi to, napisz zaraz i poleć go gorąco.

Twój Z. Przesmycki

*

## Poniedziałek

Kochany Henryku! Miast dziękować, rad bym cię obił za Twą kartkę, gdzie było wszystko o wszystkim i wszystkich, tylko nie o tobie. Popraw się, żołdaku, nie żałuj wielkiego arkusza i koperty i wypełnij je wyłącznie echami swej własnej *Ichtheit*. Inaczej, biada ci! (Patrz byle którą kozłopieśń).

*Mio caro!* Jeśli wiesz, napisz mi, jeśli nie, dowiedz się i napisz, kto jest pan Ferry Biratou [lub Biraton – M.B.], zamieszkały na Gumpendorfckiej ulicy 58-b. Pan ten w *kartce niemieckiej* pisze mi, że Maet. zwrócił mu uwagę na moje *essays*, a ponieważ on sam chce pisać o Maet., więc będzie nader zobowiązany, jeśli mu zechcę *in meine Arbeit Sindicht gewähren*.

<footnote n="39">³⁹ Osoba nierozpoznana.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ Osoba nierozpoznana.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ „Przegląd Filozoficzny”.</footnote>
Wszystko to wydaje mi się dość tomisch [?] i dlatego, nim mu odpowiem, rad bym wiedział, co to zacz.

Byłem we Lwowie; sunt res pulchrissimae (wystawa sztuki) – ale przy tem wiele hałasu o nic. Ściskam cię serdecznie

Twój Z. Przesmycki

[wzdłuż prawej krawędzi kartki dopisek] Pisz mi: albo Kraków post rest., albo pod adres Rubia, do którego na parę dni jutro jadę.

Opracowała Maria Brylińska
<figure><img src="image_54.png" /></figure>

Mayhill Fowler

Na ulicy Prorizna
Ponadnarodowa historia modernizmu na Ukrainie*

Na ścianie domu przy ulicy Prorizna 17 w Kijowie znajduje się tabliczka z brązu ku czci dyrektora teatralnego Ołeksandra „Łesia” Kurbasa (1887-1937). W tym budynku pracował on z Młodym Teatrem (Mołodyj Teatr), tworząc nowatorską scenę w języku ukraińskim w czasie I wojny światowej i rewolucji. Każda dyskusja o modernizmie teatralnym na Ukrainie koncentruje się wokół Kurbasa i jego pracy z Młodym Teatrem. Tabliczki poświadczające jego miejsce w dzisiejszej kulturze ukraińskiej pojawiają się na budynkach w całym kraju po roku 1991. Choć w rzeczywistości Kurbas, Młody Teatr i budynek przy Proriznej wskazują przede wszystkim na fakt, że ramy narodowe są zbyt ciasne dla rozumieniaurchów kulturowych<fnref n="1" />.

<figure><img src="image_55.png" /></figure>

<figure><img src="image_56.png" /></figure>

<footnote>* W niniejszej wersji tekst ukazuje się po raz pierwszy (przyp. red.).</footnote>

<footnote n="1">¹ Najpełniejszym zbiorem dokumentów o Kurbasie jest książka zredagowana przez M. Labinskiego: M. Лабиньський, Лесь Курбас: Філософія меатру, Osnovy, Kijów 2001. Najnowsza analiza estetyki Kurbasa znajduje się w artykule N. Jermakowej: Н. Єрмакова, МОБ, w: Аван-гард и меатр, (red.) Г. Коваленко, Moskwa 2008, s. 108-195. Na Ukrainie często publikuje o Kurbasie N. Kornienko: Н. Корнієнко, Лесь Курбас: репетиція майбутнього, Kiev 1998; eadem, Режиссерское искуссстро Леся Курбаса, Kijów 2005. Kornienko razem z mężem Ł. Taniukiem utworzyli Centrum Łesia Kurbasa, które wydaje periodyk „Czytanie Kurbasa” („Курбасівське читання”) oraz przygotowuje projekty związane z reżyserem, takie jak Dwanaście spektakli Łesia Kurbasa („Дванадцать вистав Леся Курбаса”) A. Weselowskiej (Г. Веселовська), opublikowane wraz z płytą CD, zob.: www.kurbas.org.ua (26.10.2011). Autorką najlepszej książki o Kurbasie jest jednak I.R. Makaryk: Shakespeare in the Undiscovered Bourne: Les Kurbas, Ukrainian Modernism and Early Soviet Cultural Politics, Toronto 2004. Por. V. Tkacz, Les Kurbas and the Actors of the Berezil Artistic Association in Kyiv, „Theater History Studies” 1988, nr 8, s. 137-155; eadem, The Birth of a Director: the Early Development of Les Kurbas and his First Season with the Young Theater, „Journal of Ukrainian Studies”, Summer 1987, nr 12 (1), s. 22-54, a także najnowsza publikacja, która znacząco poszerza ilość i jakość materiałów dostępnych o Kurbasie: Modernism in Kyiv: Jubilant Experimentation, (red.) I. Makaryk, V. Tkacz, Toronto 2010.</footnote>
<figure><img src="image_57.png" /></figure>

W okresie modernizmu<fnref n="2" /> nie było Ukrainy. Region dzisiaj znany jako Ukraina na początku dwudziestego stulecia był pograniczem Imperium Rosyjskiego i cesarstwa austro-węgierskiego. Była to przestrzeń żydowskiej strefy osiedlenia, byłej Rzeczpospolitej Obojga Narodów, ziemia „pamiędzy”, rozciągnięta między Wschodem a Zachodem, między ortodoksją a katolicyzmem, między chrześcijaństwem a judaizmem, ojczyzna Kozaków, Chasydów i Aszkenazyjczyków. Ukraińcy, Rosjanie, Żydzi i Polacy, jak i wielu innych, nazywali te pogranicza domem. W okresie modernizmu były one częścią wieloetnicznych i wielowyznaniowych imperiów. Imperialne pogranicza obfitowały w artystów, to stąd wyszli: Marc Chagall, Michaił Bułhakow, Szolem Alejchem, Bruno Schulz, Salomon Michoels, El Lissitzky – żeby wymienić kilku spośród najbardziej znanych twórców pochodzących z tej części świata, gdzie żydowskie, polskie, rosyjskie i ukraińskie nachodziło na siebie, gdzie spotykały się widoki, dźwięki i zapachy kultury żydowskiej i (różnych) kultur słowiańskich<fnref n="3" />.

W dobie modernizmu język ukraiński przeżywał artystyczny rozkwit, który odbywał się jednak w imperialnym kontekście. Ostatnie prace z historii ponadnarodowej (*transnational history*) oferują nowe spojrzenie na kwestię kultury w wieloetnicznej przestrzeni imperialnej. Philip Ther broni „sporządzenia nowej, mentalnej mapy Europy, na której zarysy konynentu wyznaczają miejsca i osie wymiany kulturowej, a nie państwa narodowe lub inne jednostki analizy terytorialnej”. Sztuki – teatr, literatura czy muzyka – mogą takiej mentalnej mapie zapewnić punkty odniesienia. Chciałabym pokrótce naświetlić trzy tematy kluczowe dla umieszczenia ukraińskiego modernizmu w ramach badań ponadnarodowych (*transnational framework*). Ta struktura z kolei oświetla Kurbasa, modernistyczny Młody Teatr oraz sam budynek przy Proriznej jako węzły wymiany kulturowej<fnref n="4" />.

<figure><img src="image_58.png" /></figure>

<figure><img src="image_59.png" /></figure>

<figure><img src="image_60.png" /></figure>

<footnote n="2">² Autorka, mówiąc o „okresie modernizmu”, ma na myśli prądy artystyczne, które kształtują się na przełomie XIX i XX w., swoją krystalizację osiągając w okresie I wojny światowej i w latach dwudziestych XX wieku (przyp. tłum.).</footnote>

<footnote n="3">³ Zob. np.: A. Glaser, *The Marketplace and the Church: Jews, Slavs, and the Literature of Exchange, 1829-1929*, rozprawa doktorska, Stanford University, 2004, gdzie Glaser wskazuje na rynek jako miejsce kontaktu i wymiany między żydami a chrześcijanami w Imperium Rosyjskim.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Ph. Ther, *The Transnational Paradigm of Historiography and its Potential for Ukrainian History*, w: *A Laboratory of Transnational History: Ukraine and Recent Ukrainian History*, (red.) H. Kasianov, Ph. Ther, Budapest 2009, s. 100.</footnote>
1. Modernizm na Ukrainie nie jest ukraiński

Po pierwsze, modernizm na Ukrainie nie był (wyłącznie) ukraiński. Rozkwit artystyczny wydarzył się w języku ukraińskim i pośród etnicznych Ukraińców, ale podobnie bujny zachodził także w społeczności żydowskiej w języku jidisz, pośród Polaków w języku polskim, a także, oczywiście, wśród Rosjan. Choć nie można być pewnym, w jaki sposób obecność elementu wieloetnicznego wpływa na wizję artystyczną, to jednak naprawdę zdumiewająca liczba twórców, która wyszła z tego regionu na początku dwudziestego stulecia, wskazuje na łączność wieloetnicznego krajobrazu z artystyczną płodnością. Rozumienie tego połączenia komplikuje być może fakt, że modernizm rozwinął się i rozpowszechnił równocześnie z nacjonalizmem przełomu XIX i XX wieku. Grupy etniczne zaczęły myśleć o sobie w kategoriach narodowych właśnie wtedy, gdy zaczęły tworzyć sztukę awangardową lub eksperymentalną. Zatem oba ruchy, nacjonalizm i modernizm, zdają się iść ręka w rękę. Wydaje się, że wraz z blaskiem narodowego wyzwolenia i coraz bliższymi marzeniami o osiągnięciu niezależności narodowej<fnref n="5" /> mogły rozwinąć się nowe formy sztuki. Modernizm w języku ukraińskim był jednak jednym z wielu manifestacji artystycznych tego czasu i tej przestrzeni. Przejście od pojedynczej – ukraińskiej – grupy etnicznej do wieloetnicznej może stanowić wyzwanie dla szukania połączeń pomiędzy nacjonalizmem a modernizmem.

Literatura przedmiotu respektuje zazwyczaj podział na grupy etniczne, który wzmacnia ideę niezależności sztuki narodowej dzięki założeniu, że nie było żadnej płynnej wymiany między oddzielnymi społecznościami etnicznymi oraz że nacjonalizm w jakiś sposób sam przyczyniał się do twórczości. Badania nad futuryzmem literackim w południowej części Imperium Rosyjskiego, nad awangardowymi artystami wizualnymi w imperialnym Kijowie czy nad ukraińskojęzycznym teatrem modernistycznym Łesia Kurbasa ukazują renesans kulturowy Ukrainy początku XX wieku. Południowa część Imperium Rosyjskiego jednak była „matecznikiem” także dla przekształceń w modernistycznej prozie i poezji w języku jidysz. Żydowska organizacja kulturalno-oświatowa *Kultur Lige* otworzyła miejsce dla artystycznych innowacji z kręgu jidysz w sztuce piśmiennej, wizualnej i teatralnej. Teatr „Studya” Stanisławy Wysockiej zapewnił twórczą przestrzeń wielu artystom polskojęzycznym. Kijowski warsztat malarki Aleksandry Ekster służył także za miejsce praktyki i spotkań dla wielu artystów o różnych przynależnościach etnicznych. Innymi słowy, w pierwszych dwóch dekadach dwudziestego stulecia pogranicza Imperium Rosyjskiego

<footnote n="5">⁵ Na rzecz tej niezależności Ukraińcy działają od początku rewolucji 1917 roku (przyp. tłum.).</footnote>
wyzwoliły artystyczne poszukiwania w wielu społecznościach, lecz mimo to do tej pory badacze widzieli tę kwestię jako pojedyncze eksplozje, a nie jako części szerszego zjawiska<fnref n="6" />.

Modernizm pogranicza wymaga ram wieloetniczności. Czy możliwe jest więc dopuszczenie tezy, że modernizm wziął się nie z nacjonalizmu, lecz z imperium? Ostatnie prace nad imperialnymi pograniczami sugerują właśnie, że wieloetniczny krajobraz był zanadto splątany, żeby znalazła się w nim przestrzeń na osobny rozwój tylko jednej grupy etnicznej. Badacz literatury Harsha Ram pokazuje, skąd wziął się rozkwit modernizmu w piśmiennictwie gruzińskim na kaukaskim pograniczu Imperium Rosyjskiego, w Tbilisi: dzięki mieszance perskiej kultury ulicznej, rosyjskiego slangu wojskowego i eksperymentów literackich w języku gruzińskim. Jak pokazuje Ram, modernizm kwitł nie tylko w Berlinie, Paryżu lub Londynie, lecz także na krańcach imperiów, na peryferiach. Podobnie jak rozwijał się w Tbilisi, tak samo kwitł na peryferiach imperiów w Kijowie, Krakowie czy Witebsku. Według badacza postkolonializmu Homi Bhabhy kultury wychodzą właśnie z takich miejsc „pomiędzy”, z przestrzeni granicznych i hybrydycznych. Postkolonialna krytyka literacka może okazać się dla pogranicza użyteczna – nie tylko jako narzędzie badawcze związane z historią uciskanych narodów, lecz przede wszystkim jako sposób wyjaśniania płodności kulturowej przestrzeni hybrydycznych. Modernizm pogranicza posiada zatem posmak wieloetniczny i odbywa się w wieloetnicznym kontekście. Zamiast grupy etnicznej albo nacji produktywnymi narzędziami badawczymi mogą okazać się raczej [kategorie] imperium, miejsca lub krajobrazu miejskiego<fnref n="7" />.

<footnote n="6">⁶ O sztuce na Ukrainie zob.: O. Ilnytzkyj, *Ukrainian Futurism 1914-1930: A Historical and Critical Study*, Edmonton 1997; M. Mudrak, *The New Generation and Artistic Modernism in the Ukraine*, Ann Arbor 1986; M. Shkandrij, *Modernists, Marxists, and the Nation: The Ukrainian Literary Discussion of the 1920's*, Edmonton 1992; I. Makaryk, *Beyond the Undiscovered Bourne: Les' Kurbas, Ukrainian Modernism and Early Soviet Cultural Politics*, Toronto 2004. Znaczący – i święzy – wyjątki stanowi wspomniany już tom zredagowany przez Makaryk i Tkacz, w którym usiłuje się uchwycić wielorakość artystycznych eksperymentów w Kijowie. Odnośnie do kultury żydowskiej zob.: K. Moss, *Jewish Renaissance in the Russian Revolution*, Cambridge 2009. O kulturze polskiej: P. Horbatowski, *W szponach polityki: polskie życie teatralne w Kijowie, 1919-1938*, Warszawa 1999; *idem*, *Polskie życie teatralne w Kijowie w latach 1905-1918*, Kraków 2010. Praca Stephena Wilmera śledzi rozwój teatrów narodowych, zob.: *Writing and Rewriting National Theater Histories*, Iowa City 2004.</footnote>

<footnote n="7">⁷ Podstawowy artykuł o przekształcaniu historii narodu ukraińskiego w historię ponadnarodową napisał M. Von Hagen, *Does Ukraine Have a History?*, „Slavic Review”, Spring 1995, nr 54 (3), s. 658-673. Dyskutują z nim G. Kasianov i Ph. Ther w książce: *A Laboratory of Transnational History...*, op. cit. *Ibidem*: M. Von Hagen, *Revisiting the Histories of Ukraine*, s. 30-38. Zob. także: H. Ram, *The Sonnet and the Mukhambazi: Genre Wars on the Russian Periphery*; „Publications of the Modern</footnote>
## 2. Modernizm na Ukrainie to może nie modernizm

Po drugie, modernizm na Ukrainie, który wyłonił się z wielu płaszczyzn i wpływów kulturowych, może raczej nie wpasowywać się w bardziej klasyczne definicje epoki<fnref n="8" />. Można postawić pytanie, czy to w ogóle był modernizm? I czy to ma znaczenie? Problem definicji modernizmu poza tradycyjnym, dziewiętnastowiecznym ujęciem pojawia się już w związku z późnymi obrazami Maneta i wczesnodwudziestowieczną niejasną prozą Joyce’a. Ogólnie rzecz biorąc, modernizm łatwiej analizować jako część szerszych trendów w sztukach wczesnego XX wieku. Sfrustrowani zastanym kształtem rzeczywistości młodzi artyści poszukiwali nowych rozwiązań kryzysu estetycznego. Zywykle odnajdywali je w powrocie do formy, gatunku i środków przekazu – słowa, teatru bądź kształtu.

Skąd jednak pochodziły te rozwiązania? Podczas gdy twórcy, tacy jak Manet lub Joyce, patrzyli „do wewnątrz”, twórcy pogranicza przeważnie patrzyli „na zewnątrz”, w kierunku Europy lub Rosji, w miejsca, gdzie artystyczna rewolucja już się odbywała. Modernizm pogranicza zapożyczał się świadomie. Nawet jeżeli artyści – tacy jak piszący po ukraińsku, niepokorny Michaił Semenko – stanowczo odrzucali cały europejski i rosyjski futuryzm w celu utworzenia „ukraińskiego” futuryzmu, to ta negacja zawierała nadal w sobie recepcję, reakcję i odpowiedź na przemiany artystyczne imperialnego centrum. Modernizm pogranicza dotyczył w takim razie poszukiwań „naszej” sztuki i „naszego” modernizmu, przeciwstawionych innym modernizmom lub imperialnemu centrum. To kolejna cecha sztuki w tym regionie: jej wizja estetyczna – ogólnie rzecz biorąc – pożyczała i odpowiadała na sztukę skądinąd. Peryferium musiało w jakiś sposób brać pod uwagę imperialne centrum<fnref n="9" />.

## 3. Mobilność i pogranicza

Po trzecie, modernizm na Ukrainie łączy się ściśle z mobilnością późnego okresu imperialnego – wojny i rewolucji. Możemy wiązać modernizm z twórczą infrastrukturą miast, taką jak paryski salon lub petersburska kawiarnia. Na pograniczach jednak artystyczny rozkwit wziął się przede wszystkim z demograficznej mobilności, zarówno wzdłuż imperialnych granic, jak i w popzek granic etnicznych lub wyznaniowych w prze-

<footnote>Language Association in America" 2007, nr 122 (5), s. 1548-1570; H. Bhabha, *The Location of Culture*, London-New York 2004, s. 2, 5, 7.</footnote>

<footnote n="8">⁸ Autorka ma tu na myśli rozumienie węższe, dziewiętnastowieczne (przyp. tłum.).</footnote>

<footnote n="9">⁹ O Semence, zob.: O. Ilnytzkyj, *Ukrainian Futurism...*, op. cit.; M. Mudrak, *The New Generation...*, op. cit.</footnote>
strzeni konkretnego miasta. Przełom stuleci XIX i XX przyniósł wielki
wybuch mobilności artystów, uciekinierów i armii przemieszczających się
z zachodu na wschód, ze wschodu na zachód i z powrotem. Kiedy wraz ze
zmianami frontu podczas I wojny światowej załamały się imperialne gra-
nice, artyku, jak wielu innych, przekraczali granice i tworzyli nowe sieci
kontaktów osobistych i zawodowych. Z tych sieci wyłoniła się artystyczna
innowacja. Toteż wojna i rewolucja w jakiś sposób przyczyniły się w tym
samym czasie do rozkwitu twórczości.

4. Modernizm teatralny

Aby dostrzec, jak kategorie wieloetniczności, poszukiwania wzor-
ców estetycznych, mobilności mogą zmienić obraz modernizmu, weźmy
za przykład modernizm teatralny na Ukrainie (lub raczej w południowej
części cesarstwa rosyjskiego, która następnie zostanie Ukrainą Sowiecką,
a dziś jest częścią Ukrainy). Każde badanie teatralnej innowacji w obrębie
późno- i postimperialnego pogranicza skupia się na Łesiu Kurbasie. Kurbas
stworzył dzieło bez wątpienia błyskotliwe: najpierw jako innowator i ar-
tystyczny rewolucjonista z małego galicyjskiego miasta, który wzbudził
falę eksperymentów teatralnych, by później zostać naczelnym reżyserem
teatralnym sowieckiej Ukrainy. Niezależnie od tego, czy jego współcześni
kochali go czy nienawidzili, wszyscy musieli zmierzyć się z nim i z jego
dziedzictwem<fnref n="10" />.

Lecz Kurbas jest również ucieleśnieniem artysty pogranicza. Po pierwsze, jego obycie kulturalne i produkcja artystyczna odzwierciedlają wieloetniczność tego regionu kulturowego. Może i poruszył, wstrząsnął modernizmem na Ukrainie, lecz pojawił się w krajobrazie artystycznym imperium. Wychował sie na pograniczach Austro-Węgier, w małym mieście zamieszkanym przez ukraińskich grekokatolików, polskich katolików oraz Żydów. Znajomi, wypowiadając się o jego wczesnej działalności artystycznej, wspominali o operach *La Traviata* czy *Madame Butterfly* wykonywanych dla miejscowej młodzieży żydowskiej. Kurbas był poliglotą, znalazł wszystkie niezbędne języki pogranicza: polski, niemiecki, jidysz, ukraiński i rosyjski. W 1907 studiował na Uniwersytecie Wiedeńskim, w imperialnym centrum austriackiej Galicji, jakkolwiek badaczka teatru Irena Wolicka nazwała jego „drugim uniwersytetem” teatr miejski (*Burgtheater*). W Wiedniu Kurbas widział w funkcji mistrza techniki *Burgtheater* Josefa Kainza, a także Eleonorę Duse, światowej sławy włoską tragiczkę, która

<footnote n="10">¹⁰ O ogólnym znaczeniu Kurbasa dla rozwoju kultury artystycznej na Ukrainie, zob.: I.R. Ma-
karyk, *Shakespeare in the Undiscovered Bourne...*, op. cit.</footnote>
występowała w tym sezonie w stolicy Austro-Węgier. Zarówno Kainz, jak i Duse osiągnęli psychologiczną głębię dzięki mistrzostwu technicznemu. Kurbas nawiązywał do obojga podczas późniejszych wykładów dla swojej trupy teatralnej<fnref n="11" />.

We Lwowie, do którego Kurbas przeprowadził się ze względu na chorobę ojca, mógł oglądać on polskojęzyczną grupę Tadeusza Pawlikowskiego (1861-1915). Pawlikowski sprowadził do miasta dekadencki modernizm krakowskiej Młodej Polski, jak również Szekspira i najnowsze dzieła Strindberga czy Czechowa. Podobnie jak (polskiego pochodzenia) rosyjski innowator Konstanty Stanisławski, Pawlikowski widział trupę księcia Sachsen-Meiningen, która podróżowała po Europie w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku, zadziwiając publiczność wyczućiem historii i bliską życiu precyzją przedstawień, budowanych za pomoćą skomplikowanej scenografii i wielkich scen zbiorowych. Pawlikowski zresztą współpracował z tą trupą, jak również z paryskim Théâtre Libre André Antoine'a. Co prawda, Stanisławski i Pawlikowski interpretowali działania trupy Meiningena odmiennie: Stanisławski poszedł w kierunku realizmu, w stronę poszukiwań, mających na celu uczynienie teatru jak najbliższym życiu; Pawlikowski oddalił się od realizmu, w kierunku teatralności, symbolicznej syntezy scenografii, kostiumów, oświetlenia i gry aktorskiej<fnref n="12" />.

Kurbas został ukształtowany nie tylko przez krajobraz imperialny, lecz także przez mobilność czasów wojny i rewolucji. Trupa, z którą współpracował, rozpadła się w 1914 roku, kiedy Europa Wschodnia stała się polem bitwy. Kurbas przyjął wtedy propozycję grania w ukraińskojęzycznej trupie Mykoły Sadowskiego w imperialnym Kijowie – oddalonym wówczas od linii frontu. Wykonywali przede wszystkim cieszący się uznaniem publiczności repertuar popularny (melodramaty i śpiewogry), choć czasem wystawiali sztuki ambitniejsze, jak choćby dramaty poetyckie Łesi Ukrainki lub społeczno-polityczne utwory Wołodymyra Wynnyczenki.

<footnote n="11">¹¹ Na temat Kurbasa w Galicji, zob.: I. Волицька, *Театральна юність Леся Курбаса*, Lwów 1995; Р. Скалій, *Коріння Леся Курбаса*, „Курбасівське читання” 2007, nr 2, s. 252-273; Н. Кузякина [wprowadzenie], *Лесь Курбас: Статьи и воспоминания о Л. Курбасе*, Moskwa 1987, s. 5-46. Na temat Kurbasa w Wiedniu, zob.: I. Волицька, s. 25-27, 32, 44. O Eleonorze Duse, zob.: H. Sheehy, *Eleonora Duse: A Biography*, New York 2003. Kurbas w swoim tekście *Театральний лист* wspomina o Kainzu i Duse, a w wykładzie *Нова німецька драма* nazywa niemieckojęzyczny świat teatralny bardziej rozwiniętym niż rosyjski; za: Микола Лабиньський, *Лесь Курбас...*, s. 23-31, 33-40, zwł. s. 34.</footnote>

<footnote n="12">¹² Ирина Волицька, *Театральна юніств...*, s. 51-53, 71-74. O Tadeuszu Pawlikowskim, zob.: K. Braun, *Kieszonkowa historia teatru polskiego*, Lublin 2003, s. 106-107; F. Pajączkowski, *Teatr lwowski pod dyrekcją Tadeusza Pawlikowskiego*, Kraków 1961; A. Grzymała-Siedlecki, *Tadeusz Pawlikowski i jego krakowscy aktorzy*, Kraków 1971. O trupie Meiningena, zob.: J. Osborne, *The Meiningen Court Theater, 1866-1890*, Cambridge-New York 1988.</footnote>
<figure><img src="image_61.png" /></figure>

By oddalić się od starego repertuaru i zaproponować publiczności coś nowego, Kurbas wspólnie z grupą młodych idealistycznych amatorów utwórzył Młody Teatr, który może nie przetrwał długo (1917-1919), lecz wywarł znaczący wpływ na życie wszystkich weń zaangażowanych<fnref n="13" />.

Podobnie jak inni artyści pogranicza, Kurbas w swojej twórczości teatralnej czerpał z różnych estetycznych wzorców. W swojej pracy z Młodym Teatrem odpowiadał na trendy teatralne z Europy Zachodniej i to właśnie w europejskiej genealogii twórczej siebie umieszczał. W wykładach dla aktorów nawiązywał do wszystkich najsłynniejszych reformatorów teatralnych swoich czasów: Eleonory Duse, monachijskiego modernisty Georga Fuchsa oraz angielskiego reżysera i teoretyka Edwarda Gordona Craiga. Tak wyrażał swoje artystyczne poglądy: „Źle się dzieje w królestwie teatru. Eleonora Duse widzi, że dzieje się źle, i doradza ni mniej, ni więcej jak powywieszanie wszystkich aktorów i zburzenie wszystkich teatrów w oczekiwaniu na przybycie nowego i nieskażonego pokolenia. Georg Fuchs opłakuje fakt, że najbardziej kulturalni ludzie zaczęli nienawidzić teatru. Gordon Craig deklaruje, że europejski teatr jest w stanie agonalnym”<fnref n="14" />. Kurbas nie tylko wypowiadał w ten sposób własną frustrację, lecz także umieszczał siebie w bliskiej relacji do wskazywanych mistrzów europejskiego teatru i europejskiej krytyki. Własną estetyczną wizję rozwijał, czerpiąc zarówno ze swojego galicyjskiego dzieciństwa, imperialnej edukacji, jak i idei estetycznego kryzysu rozwiniętej przez europejskich myślicieli i artystów.

Aktorzy Młodego Teatru dzielili z Kurbasem rewolucyjny mesjanizm i twórczą genealogię. Wyłożyli swoje credo w programowym oświadczeniu w „Gazecie Robotniczej”: „Widzimy – po długiej epoce ukrainofilii, romantycznych badań nad kozaczyzną i etnografii, po ‘modernizmie’ na bzie rosyjskich wzorców – widzimy wielki zwrot, który jest jedynym właściwym, jedynym gruntownym [...] to zwrot wprost ku Europie i wprost ku nam samym”<fnref n="15" />. Ci młodzi aktorzy czerpali sposoby rozwiązywania artystycznego kryzysu z Europy, nie z Rosji, i umieszczali siebie w kontekście europejskim.

Praca Kurbasa i Młodego Teatru była analizowana wcześniej jako punkt zwrotny wyłącznie dla kultury ukraińskojęzycznej, lecz należy równo-

<figure><img src="image_62.png" /></figure>

<figure><img src="image_63.png" /></figure>

<figure><img src="image_64.png" /></figure>

<footnote n="13">¹³ Г. Веселовська, *Театральні перехрестья Києва*, Кійów 2006. О znajomości Sadowskiego z Kurbasem, zob.: О. Боньковська, *Львівський театр-товариство Українська бесіда*, 1916-1924, Лвów 2003, s. 218. Wybór wspomnień i dokumentów o Młodym Teatrze, zob.: *Молодий театр*, (red.) М. Лабинський, Кійów 1991; V. Tkacz, *The Birth of a Director*, op. cit.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ L. Kurbas, *Театральний лист*; za: М. Лабинський, *Лесь Курбас...*, s. 23-31.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ Молодий театр: генеза завдання шляхи, за: М. Лабинський, *Лесь Курбас...*, s. 13-17.</footnote>
nież do kontekstu ponadnarodowego. Sztandarowym przedstawieniem Młodego Teatru był *Król Edyp*, ze scenografią Michaiła Bojczuka (który studiował w Paryżu, Monachium i Krakowie) oraz choreografią Bronisławy Niżyńskiej (po studiach w Petersburgu; siostry Wacława, których rodzice byli Polakami). Naturalny styl gry (oparty na działaniach fizycznych), symbioza scenografii, kostiumów i aktorstwa oraz wysoka jakość gry zespółowej – wszystko to sprawiło, że spektakl ten traktuje się jako kluczowy dla teatru ukraińskojęzycznego. Kurbas być może wybrał dramat ze względu na własne doświadczenie z imperialną siecią teatralną Austro-Węgier i Rosji. *Król Edyp* był wyborem szczególnym, ponieważ nieuchronnie sugerował młodej publiczności porównanie z produkcją Maxa Reinhardta sprzed kilku lat. W 1911 Reinhardt przemierzył całe pogranicza austro-węgierskie i rosyjskie z monumentalnym *Królem Edypem*, w roli głównej z Alexandrem Moissim, aktorem pochodzenia włosko-albańsko-żydowsko-triestańskiego. Zgodnie z pomysłem reżysera, chór wymagał tak wielu aktorów, że trzeba było zatrudniać uczniów z lokalnych szkół we wszystkich miejscach, gdzie występował teatr. Młodzi miłośnicy teatru z całej Europy brali udział w *Królu Edypie*, co pozwalało im być bliżej Reinhardta i zobaczyć grę Moissiego za darmo. Kurbas mógł grać w tej sztuce, a z pewności wielu spośród jego współczesnych z Kijowa zaliczało to przedstawienie do swoich wczesnych doświadczeń teatralnych. *Król Edyp* mógł zatem ustanowić kluczowy moment dla rozwoju teatru ukraińskojęzycznego, choć równocześnie był także odzwierciedleniem tras teatralnych późnego imperium<fnref n="16" />.

W roku 1919 w czasopiśmie „Sztuka” („Мистецтво”) znajomi Kurbasa opublikowali tekst promujący galicyjskiego reżysera, opatrzony fotografiami z jego najsłynniejszego spektaklu. Czytamy tu, że przed Kurbasem „wszyscy słyszeli o dekadencji i modernizmie, o nowych metodach twórczości i podejścia do sztuki, wszyscy byli tą całą sprawą zainteresowani, ale nie było prób zrealizowania teoretycznych projektów”. Młody Teatr odzwierciedla zatem płodność imperialnych pograniczy, potrzebę zwrotu ku nowym wzorcom oraz konsekwencje mobilności spowodowanej wojną i rewolucją<fnref n="17" />.

Lecz kontekst wzorców ponadnarodowych pozwala zobaczyć Kurbasa i jego pracę z Młodym Teatrem w szerszym krajobrazie kulturowym, w którym ci artykuści działali. Młody Teatr nie był osamotniony w swoich artystycznych eksperymentach. Tak naprawdę w samym Kijowie cza-

<footnote n="16">¹⁶ І. Волицька, *Театральна юність*, s. 74; А. Дейч, *Человек, который был театром*, сут. za: Н. Кузякина, *Лесь Курбас...*, s. 173-190, сут. s. 182.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ В. Ярошенко, *Піонери, „Мистецтво”, czerwiec 1919, nr 2*, s. 24-26.</footnote>
su wojny grupa ta była jednym z wielu stowarzyszeń eksperymentalnych. Kijów zyskiwał ze względu na zmiany demograficzne powodowane wojną. Centrum polskiej kultury teatralnej (zarówno austro-węgierskiej, jak i rosyjskiej) była Warszawa, z której w momencie wybuchu I wojny światowej i częstych przesunięć linii frontu wielu polskich twórców musiało uciekać w głąb Rosji. Podobnie polskojęzyczni artyści z Krakowa, Lwowa, Warszawy i południowej Rosji spotykali się w imperialnym Kijowie. Te spotkania okazały się niezwykle twórcze. Jednym z centrów kultury polskiej w Kijowie był teatr „Studya” Stanisławy Wysockiej (z domu Dzieęgielewskiej, 1878-1941). Wysocka za młodu grała w Teatrze Miejskim w Krakowie w okresie zdominowanym przez twórców młodopolskich, takich jak Stanisław Wyspiański. W Krakowie prawie w każdą sobotę w kабarecie Zielony Balonik spotykała Juliusza Osterwę (1885-1947), znanego również jako Julian Maluszek, oraz Leona Schillera (1887-1954), znanego też jako Leon Jerzy Wojciech Schiller de Schildenfeld. Jej pobyt w Krakowie rozminął się z obecnością Tadeusza Pawlikowskiego, który wówczas zaczął kierować teatrem we Lwowie, chociaż później jej siostra poślubiła go, przypieczętowując w ten sposób osobiste i zawodowe połączenia polskich sieci teatralnych ponad granicami. Sama Wysocka uczyła się ze Stanisławskim w Moskwie, żeby następnie wyruszyć do imperialnego Kijowa ze swoim drugim mężem w roku 1911, gdzie otworzyła teatr w roku 1916¹⁸.

Wysocka służyła za pośredniczkę w przekazie innowacji technicznych. W swoim teatrze w Kijowie starała się na powrót uteatralnić psychologiczną wierność Stanisławskiego. Od niego wzięła proste techniczne idee przełamujące granicę między aktorami a publicznością i w swoim studyjnym teatrze umieściła pierwszy rząd siedzeń na jednym poziomie ze sceną. Juliusz Osterwa, wyznawca jej teatru „Studya” podczas swojego pobytu w Kijowie w trakcie I wojny światowej, przejmie później jej rozwiązania i zastosuje je w swoim warszawskim Teatrze Reduta, jednym z najwybitniejszych teatrów międzywojennej Polski. Wysocka skorzystała także z doświadczeń krakowskich, skąd zaczerpnęła innowacyjny sposób wykorzystania efektów świetlnych, polegający na rozmieszczeniu reflektorów tak, by oświetlały aktorów nierówno, celowo pozostawiając niektóre części ich ciała w cieniu. Później ta technika *chiaroscuro* była krytykowana w Warszawie jako pochodząca rzekomo ze wschodniej Rosji, podczas gdy

<footnote n="18">¹⁸ O Wysockiej, zob.: Г. Крыжинский, *Дороги театральные*, Moskwa 1976, s. 68-72; А. Смирнова-Искандер, *О тех, кого помню*, Leningrad 1989, s. 92-103; J. Iwaszkiewicz, *Stanisława Wysocka i jej kijowski teatr „Studya”: Wspomnienie*, w: idem, *Teatralia*, Warszawa 1973, s. 7-72.</footnote>
naprawdę przeniosła się z Krakowa do Rosji i z powrotem właśnie za sprawą Stanisławy Wysockiej – w wyniku wojennej mobilności<fnref n="19" />.

Polski teatr rozwinął się nie tylko dzięki kontaktom artystów, którzy w spokojniejszych czasach mogliby się ze sobą nie spotkać (Osterwa i Wysocka), lecz również przez spotkania młodych twórców polskich i niepolskich. Jak zaświadcza w swoich pamiętnikach rosyjski krytyk teatralny Kijowa, Aleksander Deich, Osterwa spędził sporo czasu na przykład z Łesiem Kurbasem. Twierdzi, że widział ich razem wielokrotnie na wiczorach poetyckich w kabaretach. Kurbas był bowiem świetnie oczytaný w polskiej poezji, a Osterwa w ukraińskiej. Pewnego wieczoru Deich zauważył, że „szepczą do siebie jak konspiratorzy”. Podobno dwaj innovatorzy teatralni chcieli wynająć kościółek pod Kijowem i zebrać tam grupę młodych aktorów w celu stworzenia komuny artystycznej. Aktorzy angażowaliby się w pracę i sztukę i grali pod gołym niebem, traktując naturę jako scenografię. Deich nie wiedział, co stało się z tym pomysłem: „Zapewne prysł jak bańka mydlana”<fnref n="20" />.

Później, w roku 1918, Kurbas pracował nad nowymi sztukami, żyjąc ze swoim teatrem jak w komunie; Osterwa wprowadził podobny styl w swoim Teatrze Reduta. Obaj kontynuowali ideę teatru jako wspólnoty, Kurbas w okresie sowieckim, Osterwa w Polsce międzywojennej, a także w czasie okupacji nazistowskiej i komunistycznej. Te polskie i ukraińskieścieżki zeszły się jednak w Kijowie czasu wojny. Co prawda, razem z utworzeniem niepodległej Polski w 1918 większość Polaków opuściła Kijów, ale początki osiągnąć teatralnych, które później wydarzą się w międzywojennej Polsce, można prześledzić, kierując się w stronę wojennego Kijowa<fnref n="21" />.

Utworzenie niepodległej Polski w 1918 roku zasadniczo wpłynęło na przemianę krajobrazu kulturowego (byłej) południowej części cesarstwa rosyjskiego, podobnie istotne było też unieważnienie żydowskiej strefy osiedlenia. Zniesienie ograniczeń odnośnie do miejsca zamieszkania i pracy Żydów oznaczało, że wielu z nich mogło wyjechać do Moskwy. Ale przez pewien moment zawieszenia, tuż po rewolucji i upadku strefy, Kijów był centrum kulturowego renesansu języka jidysz. Artyści języka jidysz, podobnie jak Ukraińcy i Polacy, także pragnęli odnowić swój teatr. Chcieli odejść od Shund, popularnego teatru komercyjnego, i zwrócić się ku „europejskiemu” repertuarowi artystycznemu w jidysz. Pochodząca z Warszawy Ester Rachel Kamińska i jej mąż Abraham Kamiński byli pionierami tego ruchu, a ich Teatr Sztuki

<footnote n="19">¹⁹ J. Iwaszkiewicz, *Stanisława Wysocka...*, s. 15, 44.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ А. Дейч, *Голос памяти*, Moskwa 1966, s. 182-183.</footnote>

<footnote n="21">²¹ O Teatrze Reduta, zob.: J. Osterwa, *Reduta i teatr: artykuły, wywiady, wspomnienia, 1914-1947*, Z. Osiński (red.), Wrocław 1991.</footnote>
Jidysz z repertuarem europejskim przemierzył całe Imperium Rosyjskie
okresu przedwojennego. Podczas niemieckiej okupacji Warszawy
Kamińscy przybyli do Kijowa, gdzie wzbudzili zachwyt młodych żydow-
skich artystów i zainspirowali ich do działania<fnref n="22" />. Wolność przyznana ży-
dowskiej społeczności przez rewolucję zapewniła nowym ideom strukturę
instytucjonalną. Żydowski przypadek transformacji teatralnej koncen-
truje się wokół sekcji dramatycznej *Kultur Lige*, organizacji kulturalno-
-oświatowej utworzonej w 1918 roku. Stowarzyszenie to miało kilka sek-
cji i wiele spośród osobistości kulturowych języka jidysz lat dwudziestych
wzięło się z jego szeregów. *Kultur Lige* zainspirowała wiele badań w zwią-
ku z narracją kultury żydowskiej w Imperium Rosyjskim, ale była także
instytucją głęboko powiązaną z podobnymi trendami w sztuce teatralnej
na Ukrainie, w Polsce i Rosji<fnref n="23" />.

5. Ulica Prorizna 17

Modernizm na Ukrainie wiązany jest z jednym budynkiem – przy ulicy Prorizna 17. W tym budynku odbywało próby studium drama-tu *Kultur Lige*. Tutaj także Kurbas miał próby i występował z Młodym Teatrem. W choreografii pomagała mu Bronisława Niżyńska, która piętro wyżej prowadziła studio tańca. Jedna z jej tancerek poślubiła Kurbasa i sta-ła się wiodącą aktorką sowieckiej Ukrainy. Stanisława Wysocka także przez pewien czas pracowała w studio teatralnym przy ulicy Prorizna 17. Nie dość, uczyła także w *Kultur Lige* – jak czynili również inni artyści pocho-dzenia nieżydowskiego w Kijowie. Jeden z aktorów, Semen Semdor, zna-ny także jako Semen Doroszenko oraz jako Semen Goldszein, pracował w *Kultur Lige*, a wcześniej z Kurbasem w Młodym Teatrze. Ten swoisty mikrokosmos twórczości był efektem rozwitu kultury, mobilności oraz rozwoju sztuki na pograniczach, sztuki tworzonej przez młodych artystów w poszukiwaniu nowych rozwiązań estetycznych. Prorizna 17 była ma-

<footnote n="22">²² O żydowskim teatrze w Rosji, zob.: J. Veidlinger, *Jewish Public Culture in the late Russian Empire*, Bloomington 2009, rozdz. 6; I. Kaminska, *My Life, My Theater*, New York 1973, s. 11-13.</footnote>

<footnote n="23">²³ Modernistyczni pisarze prozy, tacy jak D. Bergelson i D. Nister (P. Kaganowicz), poeta i dra-
matopisarz P. Markisz, przyszły redaktor sowieckiej gazety w jidysz „Der Emes” (Prawda) M. Litwa-
kow, artyści wizualni N. Szifrin, E. Lissitsky, A. Tyszler i wielu innych. Szifrin kontynuował rozwój
przy dekorowaniu moskiewskiego Teatru Armii Czerwonej, podczas gdy Tyszler pracował dla S. Mik-
hoelsa w moskiewskim GOSET. Na temat *Kultur Lige*, zob.: K. Moss, *Jewish Renaissance...*, op. cit.
oraz świetnie ilustrowany przewodnik po wystawie *Культур-Ліге: Художний аван-гард*, Кijów 2007;
H. Kazovskii, *The Art Section of the Kultur Lige*, „Jews in Eastern Europe”, Winter 1993, s. 5-23. Liga
bvła wspierana finansowo przez Hetmanat oraz władze sowieckie: *ibidem*, s. 6; A. Подопригорова,
*Пути становления еврейского профессионального театра у Украине в 20е годи ХХ столетия*,
w: *Еврейська історія та культура в Україні: матеріяли конференции у Києві*, Кijów 1995, s. 154-160.</footnote>