znaczenie czasopisma zostało zarazem utwierdzone – i przewartościowane. Niewątpliwie stanowiło kluczową platformę spajającą dążenia ku nowoczesności w literaturze, dzięki liberalizmowi politycznemu, duchowi syntezy czy otwartości na novum estetyczne u jego redaktorów. Nie była to jednak platforma jedyna ani najbardziej radykalna. Mit nagłego przełomu stworzyli sami twórcy „Nyugatu”: operując zarazem retoryką zerwania (wobec poprzedniego pokolenia) i ciągłości (wobec wielkich pisarzy XIX wieku, jak Arany czy Petőfi – z którymi porównywano Adyego, podobnie jak Babitsa z Vörösmartym)<fnref n="41" />.

Tymczasem pojawił się szereg prac, których celem była synchronizacja rozwoju węgierskiej nowoczesności z rytmem ogólnoeuropejskim, a więc odpowiadających fazie „modernizmu postkolonialnego”. Jeden przykład: wyodrębniając trzy fazy modernizmu w Europie, Endre Kiss starał się wpisać literaturę węgierską i wiedeńską w porządek „paneuropejski” jako wcielenia dwóch odrębnych faz. W ten sposób niejako braki czy niedostatki miałyby tuszować dokonania na innej płaszczyźnie: literatura węgierska miałaby odpowiadać fazie „destrukturyzującej konstruktywności i konstruktywnej destrukcji” (une constructivité déstructurante et une déstruction constructive), podczas gdy wiedeńska moderna – „problematyce egzystencjalnej”<fnref n="42" />. Badacz nie odnosi się jednak zupełnie do dorobku 19. stulecia: co więc miałyby być przedmiotem „konstruktywnej destrukcji”?

W przeciwieństwie do Kissa, w swoich licznych pracach Zoltán Kenyeres już od lat osiemdziesiątych starał się eksponować modernizm węgierski w kontekście środowiskoveuropejskim: m.in. paralele między Budapesztem, Wiedniem a Pragą. Badacz podjął też próbę periodyzacji modernizmu jako makroepoki (nagykorszak), rozwijającej się cyklicznie od czasów Goethego po dziś dzień. Jej leitmotiv i etyczne ramy wyznaczać ma kwestia „możliwości–niemożliwości zmiany” (változtathatóság–változtathatatlanság), przekładająca się na bieguny rewolucyjny (dziedzictwo rewolucji francuskiej) i organicystyczny (dziedzictwo oświecenia)<fnref n="43" />.

Obalony w ten sposób mit nowoczesności ex nihilo i nowe perspektywy na dzieje szeroko pojętego modernizmu podsumowują trzy nowe próby syntezy dziejów literatury węgierskiej ostatnich dwóch stuleci, po-

<footnote>Szabó, *A Nyugat kultúrafogalma és kulturális orientációja*, w: Nyugat népe. Tanulmányok a Nyugatról és koráról, (red.) G. Angyalosi i in., Budapest 2009, s. 9-23.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ E. Schiller, „Szimat és ízlés”. A Nyugat magyar irodalomtörténeti hagyományképe 1908-1914, Budapest 2005, s. 140 i dalej; Z. Kenyeres, Korok, pályák, művék, s. 84-89 (rozdz. Nyugat-legendák és az etikai esztétizmus).</footnote>

<footnote n="42">⁴² E. Kiss, *Dans le tourbillon des esprits*, w: Vienne-Budapest 1867-1918, s. 134-146.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ Z. Kenyeres, *Egy korszak geneziséről*, w: idem, Korok, pályák, művék, s. 9-20, cyt. s. 17.</footnote>
wstałe w latach 2007-2010⁴⁴. Mit „Nyugatu” określono mianem „wielce hałaśliwego” (túlhangsúlyozó mítosz), Adyego uznano zaś za „emblemat nowoczesności” (modernség emblémájaként), podkreślając jednocześnie znamczenie premodernizmu 19. stulecia. W ten sposób otwiera się możliwość poszukiwania dalszych uwarunkowań regionalnych powiązań węgierskiej literatury nowoczesnej w regionie, którą rozpoczęły już badania prowadzone na uniwersytecie w Szegedzie. Warto przypomnieć, że właśnie tam powstała pierwsza historia literatury Europy Środkowej (pióra komparatysty Györgyego M. Vajdy)<fnref n="45" />. Poprzez próbę wyróżnienia równoległych historii literatury modernizmu, węgierskie poszukiwania otwierają się więc również na perspektywę środkowoeuropejską: „Pod inskrypcją Nyugat [Zachód] tematyzowany jest wszak Kelet [Wschód]”. Trudno o lepszą definicję Europy Środkowej<fnref n="46" />.

## 6. Kanon i fikcyjne światy: przypadek czeski

Dzieje pojęcia nowoczesności w badaniach nad kulturą czeską XIX i XX wieku wiążą się z oczywistymi różnicami terminologicznymi. Odpowiednikiem Wykowskiego pojęcia modernizmu strice sensu pozostaje do dziś zapożyczone w epoce z kultur niemieckojęzycznych pojęcie (česká) moderna. W pracach historycznych na ujęcie przemian Europy porewolucyjnej stosuje się parę określeń novověk ⇔ moderní dějiny, odpowiadającą opozycji polskich pojęć nowożytności i nowoczesności jako zespółom przemian historycznych ostatnich dwóch stuleci. Osobnym a zdecydowanie mniej precyzyjnym pojęciem jest wreszcie modernita, kategoria pojawiająca się w szczególności w najnowszych pracach, jako szersze niż czeska moderna określenie przemian literatury końca XIX i XX wieku.

Česká moderna określa tradycyjnie rozwój literatury nad Wełtawą i Morawą od filipik Josefa Svatopluka Machara (1854-1942) kierowanych (z Wiednia!) przeciwko parnasistowskiej poezji Jaroslava Vrchlickiego (1853-1912) w końcu lat osiemdziesiątych 19. stulecia – przez otwierający okres poszukiwań impresjonistycznych i symbolistycznych esej Františka Xavera Šaldy (1867-1937) Synthetismus v novém umění (1892) – po dokonania pierwszego pokolenia literatury XX wieku przed I wojną światową.

<footnote n="44">⁴⁴ A magyar irodalom történetei, op. cit.; Magyar irodalom, (red.) T. Gintli, A 20. század első felének magyar irodaloma, op. cit.; L. Grendel, A modern magyar irodalom története. Magyar líra és epika a 20. században, Pozsony 2010. Czwarta próba syntezy przygotowywana jest przez Instytut Literatury Węgierskiej Akademii Nauk (MTA BTK ITI). Dziękuję p. Z.Z. Vardze za tę informację.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ G. Vajda, *Wien und die Literaturen in der Donaumonarchie: zur Kulturgeschichte Mitteleuropas 1740-1918*, Wien 1994.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ G. Eisemann, *A modernitás médiuma w: Nyugat népe..., s. 53.*</footnote>
wą<fnref n="47" />. Przełomowym momentem miał być wydany w 1895 roku manifest Česká moderna: „[...] zawierał [bowiem] również zespół postulatów politycznych i społecznych, uzasadniający zblżenie trzech kierunków intelektualnych i politycznych epoki: realizmu (masarykowskiego), progresizmu i socjalizmu”<fnref n="48" />.

Co więcej, postulat „śmierci nie-krytyki” (smrt ne-kritiky), wyrażony przez Karáska ze Lvovic, zapowiadał rozkwit tego gatunku<fnref n="49" />. Wiąże się on z frapującym zjawiskiem antycypacji przemian w literaturze przez postulaty krytyki już od antecendencji w estetyce drugiej połowy XIX wieku (jak twórczość Otakara Hostinskiego czy Josefa Durdíka)<fnref n="50" />. Flagową postacią przemian będzie tu aż po dwudziestolecie międzywojenne krytyk František Xaver Šalda.

Z polskiej perspektywy już w tych rozróżnieniach terminologicznych widoczny jest brak „zwrotu” ku problematyce modernizmu largo sensu, jaki towarzyszył przemianom w spojrzeniu na kulturę polską XIX i XX wieku w ostatnich dekadach. Zastanawiające jest nie tyle, dlaczego ów zwrot się nie dokonał, ale raczej: dlaczego nie zaszła właściwie potrzeba takiego zwrotu? W ramach próby odpowiedzi na to pytanie warto zwrócić uwagę na trzy momenty z dziejów czeskich zmagań z pojęciem nowoczesności: troskę o ciągłość dziedzictwa (baroku, romantyzmu, moderny i awangardy), rolę praskiego strukturalizmu i złożoną recepcję dokonań literatury pierwszej połowy XX wieku w dobie socrealizmu, wreszcie na znaczenie rozwijającej się w ostatnich dwóch dekadach teorii fikcyjnych światów w badaniach nad literaturą czeską. Współkształtują one bowiem odmienne spojrzenie na dziedzictwo nowoczesności – wyróżnić można schematycznie model „kanoniczny”, wywodzący się już z refleksji epoki, dalej szereg konstelacji konkurencyjnych, wyłaniających się w ostatnich dekadach, wreszcie najnowsze ujęcia doświadczenia nowoczesności w szerekim sensie – od biedermeieru (czy wręcz baroku) po połowę XX wieku.

W pewnym uproszczeniu można założyć, że najważniejszą z cech odróżniających czeski model recepcji dziedzictwa nowoczesności od pol-

<footnote n="47">⁴⁷ Temu zakresowi odpowiada wybór poezji epoki w wydaniu BN (II/208) pod redakcją J. Balacha Czescy symboliści, dekadenci, anarchiści przełomu XIX i XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ C. Servant, *Un moment critique dans les lettres tchèques des années 1890: le „passage obligé” de la modernité?*, w: *Modernisme en Europe Centrale*, s. 20. Por. też w niniejszym tomie tekst D. Sosnowskiej, s. 279-288.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ J. Karásek ze Lvovic, *O kritice jako žanru uměleckém*, „Moderní revue” 1894-1895, 1, przedruk w: *Moderní revue*. 1894-1925, (red.) O. M. Urban, L. Merhaut, Praha 1995, s. 290-291.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ C. Servant, *Critique et nation. La naissance de la critique dans les lettres tchèques (1860-1890)*, Montpellier 2000.</footnote>
skich z nią zmagań jest zjawisko, które można okreslić mianem *troski o ciągłość*<fnref n="51" />. Już František Xaver Šalda w zbiorach esejów *Walki o jutro* (*Boje o zítřek*, 1905) czy *Dusza i dzieło* (*Duše a dílo*, 1913) odwoływał się do dziedzictwa kultury barokowej, romantyzmu (Mácha), a w szczególności do dokonań symbolizmu czeskiego (Březina). Jego dzieło stanowi kluczowy moment czeskich poszukiwań znaczeń nowoczesności w potrójnym sensie: jako jedna z pierwszych prób jej podsumowania (koncepcja romantyzmu largo sensu, transhistoryczne pojmowanie baroku), jako modelowe sformułowanie czeskiej refleksji nad nowoczesnością zarówno na poziomie problematyki, jak i sposobu jej wyrażania (myślenie protostrukturalne, tradycja medalionu krytycznego), wreszcie jako punkt odniesienia dla późniejszych analiz (w szczególności tradycji strukturalizmu praskiego).

Formułując w zbiorze portretów najwybitniejszych twórców czeskiej i europejskiej kultury XIX wieku, jakim jest *Dusza i dzieło*, szerokie pojęcie romantyzmu, wytyczył on linię rozwoju biegnącą od Rousseau i Chateaubrianda przez Máchę do zwieńczenia w dziele Březiny. Druga z jego propozycji „synetycznych gmachów” literatury, *O zagranicznym i rodzimym baroku literackim* (*O literárním baroku cizím a domácím*, 1935-1936), wieńczy zaś drogę twórczą krytyka w niezwykle ważkim momencie historycznym. Tekst dotyczy epoki kluczowej dla czeskiej refleksji o własnej przeszłości, do dziś określanej mianem *doby pobělohorské*, tj. czasów po klęscie pod Białą Górą (1621), otwierającej okres katolicyzacji i germanizacji ziem czeskich<fnref n="52" />. Co więcej, esej Šaldy dotyczący kluczowej chwili dziejów narodu pojawił się w momencie, który miał stać się w nich niemal równie emblematiczny: w czeskim słowniku określa go termin *po-mnichovská doba*, uwypuklający znaczenie symbolicznej cezury 1938 roku (aneksji Czechosłowacji):

Barok jest dla mnie pierwszą epoką nowoczesną, a raczej początkiem epoki nowoczesnej, w której ciągle żyjemy, w której tworzy się [...] pod wysokim

<footnote n="51">⁵¹ Odwołuję się w ten sposób niejako *à rebours* do czeskiego poety, krytyka i historyka kultury Z. Rotrekła, który zwracał wielokrotnie uwagę na problem „czeskiej nieciągłości kulturowej” (česká literarní diskontinuita). Wydaje się, że to właśnie świadomość nieciągłości rozwoju kultury czeskiej powoduje zwiększoną troskę o ciągłość, por. Z. Rotrekl, *Barokní fenomen v současnosti*, Praha 1995.</footnote>

<footnote n="52">⁵² Okres związany zarazem paradoksalnie z rozwojem sztuki (praski barok do dziś determinuje wszak obraz miasta: wizja Pragi-labiryntu stanowi sama w sobie jeden z ważniejszych tematów literatury czeskiej oraz w Czechach powstałej, w XIX i w pocz. XX w. [nowoczesności?] – od Zeyera po Karáska ze Lvovic, od Nerudy po Nezvala, Rilkego, Meyrinka, Kafkę). Por. A.M. Ripellino, *Praga magiczna*, Warszawa 1997.</footnote>
ciśnieniem, epoki wielkiego dramatycznego napięcia i spięcia, epoki dwubiegunовоści...<fnref n="53" />

Šalda manichejski charakter współczesności odczytuje poprzez epokę wojny trzydziestoletniej i jej konsekwencji kulturowych. Wykreśla linie rozwoju biegnące od najwybitniejszych twórców baroku po tych, w których dziele najsilniej być może przejawia się dramatyzm współczesności. W duchu synestezyjnej *Geistesgeschichte* nakłada na współczesność tekst Historii. Tragizm czasów powoduje, że w ten sposób odchodzi poniekąd od własnych, antygenetycznych założeń: lektura współczesności poprzez przeszłość łączy tu cele kompensacyjne i interpretacyjne.

Niektóre z poszukiwań praskiego strukturalizmu postrzegać można jako kontynuację esejów Śaldy<fnref n="54" />. Co więcej, większość prac poświęconych przez badaczy Praskiego Koła autorowi *Křivokladu* ukazała się we wspólnym tomie *Torzo a tajemství*, wydanym właśnie w roku 1938⁵⁵. Jego znaczenie polega nie tylko na naznaczeniu momentu przejścia od poetyki strukturalnej do poetyki semiotycznej: złożone związki (Máchy) – Śaldy – strukturalistów wiążą się również z samą metodą pracy. Związki te ujmuje się dziś pojęciem translacji: przekładu inspiracji do kontekstu, którego rdzeń opiera się bądź na filozofii życia (i osobowości autora), bądź na lingwistyce (i tekście)<fnref n="56" />.

Tekst Śaldy *O krásne próze Máchove* włącza się w wielogłos tomu *Torzo a tajemství*<fnref n="57" />, a zarazem dopełnia logiki recepcji autora *Maja*, której wcześniejsze węzłowe momenty wyznaczają *odrzucenie* w epoce (pamflet *Tyla Rozervanec* jest tu emblematycznym przykładem) i *odkrycie* w dobie

<footnote n="53">⁵³ F.X. Šalda, *O literárním baroku cizím i domácím*, w: *idem, Studie literárně historické a kritické*, Praha 1937, s. 82 nn.: „Barok je mně první věk moderní, lépe počátek moderního věku, v němž ještě žijeme, věku, kdy se tvoří [...] pod vysokým tlakem, věk velikého dramatického napětí a přepětí, věk dvojpolární...”.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Związkami F.X. Šaldy ze strukturalizmem zajmowali się już liczni badacze m.in. F. Vodička, *Formování Šaldova kritického typu*, w: *idem, Struktura vývoje*, Praha 1968, s. 416-450; A. Mokrejš, *Mukařovský a Šalda*, „Česká literatura” 1992/XL, nr 2-3, s. 290-299; T. Kubíček, *Sedmý úkol Jana Mukařovského* oraz J. Matonoha, „*F. X. Š. a strukturalismus*”, nebo „*F. X. Š.*”, nebo *strukturalismus*?, w: „*Na téma umění a život*”. F. X. Šalda 1867-1937-2007, (red.) T. Kubíček i in., Brno 2007, s. 73-95. Zob. L. Doležel, *K.H. Mácha – hrdina strukturální poetiky*, w: *idem, Studie z české literatury a poetiky*, Praha 2008, s. 157-175.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ *Torzo a tajemství Máchova díla*, (red.) J. Mukařovský, Praha 1938; R. Jakobson, *Stroka Máchoví o zove gorlicy*, „International Journal of Slavic Linguistic and Poetics”, 1960, nr 3; J. Mukařovský, *Kapitoly z české poetiky*, t. I-III, Praha 1948 (tu m.in.: *Máchův Máj. Estetická studie; Genetika smyslu v Máchově poezii; Přispěvek k dnešní problematice básnického zjevu Máchova*).</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ J. Matonoha, „*F. X. Š. a strukturalismus*”..., s. 85.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ F. X. Šalda, *O krásne próze Máchove*, w: *Torzo a tajemství*, s. 181-200.</footnote>
pokolenia związanego z almanachem Máj w połowie XIX wieku (Hálek, Neruda, Světla i in.), wreszcie kolejne nawroty do jego dziedzictwa (od Šaldy po strukturalistów i surrealistów). Wyrazem zwrotu ku jego twórczości była wszak również powstała niemal w tym samym momencie antologia tekstów surrealistów poświęcona mu jako poecie narodowemu: *Ani labuť, ani lúna* (1936)<fnref n="58" />. Czy to zainteresowanie poetą charakteryzowanym przez Šaldę jako „człowiek o dualistycznym wnętrzu, rozerwanym a stale drażliwie napiętym”<fnref n="59" /> nie odpowiada zaś samej potrzebie historycznego odniesienia, „uhistorycznienia”, spojrzenia na nowoczesność dla odnalezienia ciągłości – która powodowała zwrot ku dziedzictwu baroku?

Zbieg zainteresowania romantycznym poetą i barokiem w dobie wygasania surrealizmu postrzegany jest dziś często jako cezura w dziejach czeskiej kultury<fnref n="60" />. W ten sposób otwarcie drogi ku nowoczesności (barok), jej rzeczywisty początek (odrodzenie narodowe i romantyzm) oraz symboliczny zmierzch (śmierć Šaldy, surrealizm, Monachium...) – wytyczają do dziś, jak wytyczały w epoce, wewnętrzną logikę ciągłości kultury czeskiej i kanoniczny model nowoczesności.

Dalsze dzieje kanonicznego modelu nowoczesności czeskiej wiążą się z doświadczeniem wojny i ideologizacji (jej szczytowym punktem jest samokrytyka Jana Mukařovskiego w 1951 roku). Nie wnikając w szczególowe dzieje recepcji czeskich moderny i awangardy, widzianych poprzez marksistowsko-leninowskie okulary, podkreślić należy, że gdy tylko było to możliwe, dokonywały się znów nawroty do tradycji „modernizmu wygnanego”.

Ponowne odkrycie modernizmu dokonuje się, począwszy od „złołych lat sześćsiątych” (zláta šedesáta) przez drugi obieg czy emigrację aż po aksamitną rewolucję. Owocem chwil wolności przed inwazją roku 1968 były inicjatywy takie, jak publikacja wielotomowej antologii *Awangardy znanej i nieznanej* czy wyboru pism Ladislava Klímy<fnref n="61" />. Niezależnie od wstrząsów politycznych, tradycja badań strukturalistycznych stosunkowo najlepiej uchowała się w refleksji teoretycznej, w której linia mistrz-uczeń wiedzie od Mukařovskiego przez Vodičkę

<footnote n="58">⁵⁸ *Ani labuť, ani lúna*. Sborník k stému vyroci smrti K.H. Machy, (red.) V. Nezval, Praha 1936; por. J. Vojvodík, Četba jako deformování a permanentní zraňnování textu, w: Český surrealismus 1929-1953, (red.) L. Bydžovská, K. Srp, kat. wyst., Praha 1996, s. 220-235.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ F. X. Šalda, *O krásne próze Máchove*, s. 64: „Člověk nitra dualistického, roztrženého a stale draždivě napietého”.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ J. Vojvodík, *Imagines corporis*. Tělo v české moderně a avantgardě, Brno 2006, s. 418.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ *Avantgarda známá a neznámá*, t. I-III, Praha 1970-1972; L. Klíma, *Vteřiny věčnosti*, Praha 1967.</footnote>
po Červenkę i Doležela<fnref n="62" />. Ten ostatni, podobnie jak Květoslav Chvatík, uciekł z Czechosłowacji, by kontynuować pracę badawczą, co wydaje się bardziej niż symbolicznym skrzyżowaniem modernizmu jako schronienia z modernizmem wygnanym<fnref n="63" />. Co znamienne, jednym z najaktywniej rozwijanych problemów czeskiego literaturoznawstwa na emigracji stała się teoria możliwych/fikcyjnych światów (možný/fikční světy). Oparta na logice modalnej Kripkego, odwołaniach do Carnapa czy Fregego teoria ta połączyła m.in. Doležela czy Růženę Grebeníčkovą<fnref n="64" />:

> Można twierdzić, że temat sobowtóra wynaleziony został po to, by pokazać, iż ludzkie rozumowanie i wyobraźnia nie operują jedynie przedmiotami rzeczywiście istniejącymi, ale również praktycznie niezmierzoną wielością przedmiotów możliwych<fnref n="65" />.

Koncepcję tę można by wręcz określić mianem swoistej formy neostrukturalizmu, czy też raczej swego rodzaju symptomatologii nowoczesności, jej dyskursów i psychoz: opiera się wszak na swoistym założeniu (produktywnej) psychopatologii na obszarze literatury. W ten sposób dokonała się wręcz teoretyczna autonomizacja modernizmu jako schronienia... Co znamienne, schronienie to pozwoliło niemal zupełnie uniknąć „polowań na postmodernistów” w czeskiej refleksji literaturoznawczej po roku 1989.

Jej następny etap wyznacza odrodzenie modernizmu w postaci szeregu konstelacji konkurencyjnych. Eseje Jindřicha Chalupeckiego poświęcone

<footnote n="62">⁶² Por. M. Červenka, *Symbols, písně a mýty. Studie o proměnách českého lyrického slohu na přelomu století*, Praha 1963, L. Doležel, *O stylu moderní české prózy*, Praha 1960. Owocem tej refleksji są też dalsze prace dotyczące poetyki nowoczesnej: *Poetika české meziválečné literatury (Proměny žánrů)*, (red.) D. Hodrová, Praha 1987; eadem, *Hledání románu: kapitoly z historie a typologie žanru*, Praha 1987; M. Červenka, *Dějiny českého volného verše*, Brno 2001; Pohledy zblízka: zvuk, význam, obraz. *Poetika literárního díla 20. století*, (red.) M. Červenka i in., Praha 2002; idem, *Na ceste ke smyslu: poetika literarního díla 20. století*, Praha 2005; F. Všetička, *Možnosti meleté. O kompoziční poetice české prózy desátých let 20. století*, Olomouc 2005; idem, *Tektonika textu. O kompoziční poetice české prózy třicátých let 20. století*, Olomouc 2001; idem, *Kroky Kalliopé. O kompoziční poetice české prózy čtyřicátých let 20. století*, Olomouc 2003.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ Por. O. Sládek, *Proměny pražského strukturalismu v exilu*, w: *Otázky českého kánonu*, (red.) S. Fedrová, Praha 2006, s. 271-282.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ L. Doležel, *Studie..., op. cit.*; R. Grebeníčkova, *Literatura a fiktivní světy*, I, Praha 1996. Por. B. Fořt, *Úvod do sémantiky fikčních světů*, Brno 2005; idem, *Teorie vyprávění v kontextu Pražské školy*, Brno 2008.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ L. Doležel, s. 280: „Lze tvrdit, že téma dvojníka bylo vynalezeno proto, aby prokázalo, že lidské uvažovaní a představivost neoperují jen s objekty skutečné existujícími, nýbrž také s prakticky neomezenou množinou možných objektů”.</footnote>
ekpresjonistom<fnref n="66" />, prace Jaroslava Meda, Martina Putny czy Jana Wiendla, poświęcone tzw. katolickiej modernie<fnref n="67" />, czy nawet najnowsze studium Vladimíra Papouška o *Egzystencjalistach*<fnref n="68" /> – współtworzą dyskurs konkurencyjnych genealogii (czy archeologii) nowoczesności. Jak pisze Med:

> Czeska literatura inspirowana wartościami chrześcijańskimi była i w naj swo-bodniejszych czasach wystawiona na trudną konfrontację ze strony lewicowych prądów awangardowych, ale i pomimo tego przetrwała i stała się nosicielką nie-zbędnej tradycji literackiej. Poprzez swoich najwybitniejszych przedstawicieli [...] ten literacki prąd wniósł do czeskiej kultury wartości tak cenne i ponad-czasowe, że stały się one trwałą cząstką złotego skarbca nowoczesnej literatury czeskiej<fnref n="69" />.

Cytat ten pozwala dostrzec dwa ważkie aspekty tego dyskursu: po pierwsze, (ponowne) umiejscowianie pisarzy na mapie czeskiej kultury ostatnich dwóch wieków zabarwione jest często ideologicznie czy też wyrazistym wartościowaniem. Po drugie, wiąże się także ze zjawiskiem, które określić można mianem swoistej antropologii kultu i inicjacji, to-warzyszących funkcjonowaniu „tajnych”, „zapomnianych”, „przeklętych” przez lata twórców. Dodać należy, że czeska specyfika polityczna zaważyła też na braku wydań krytycznych wielu z najwybitniejszych twórców szero-ko pojętej nowoczesności<fnref n="70" />. Wśród najgłośniejszych przypadków „odkryć”, fascynacji i kultu prym wiodą pisarze, których łączy szeroko pojęty (proto) ekpresjonizm: Jakub Deml (1878-1961, ksiądz wyklęty z Kościoła, twór-

<footnote n="66">⁶⁶ J. Chalupecký, *Expresionisté: Richard Weiner, Jakub Deml, Ladislav Klíma, podivný Hašek*, Praha 1992. Por. J. Goszczyńska, *Ekpresjonizm w czeskiej literaturze początku XX wieku*, w: *eadem*, *Sławni i zapomniani*. *Studia z literatury czeskiej i słowackiej*, Warszawa 2004, s. 86-96.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ J. Med. *Spisovatelé ve stínu*, Praha 2004 (1993); M. Putna, *Česká katolická literatura v evropském kontextu 1848-1918*, Praha 1998; J. Wiendl, *Vizionáři a vyznavči*. K otázce sepětí řádu umění a života v české poezii první poloviny 20. století, Praha 2007.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ Vladimír Papoušek, *Existencialisté: existenciální fenomény v české próze dvacátého století*, Praha 2004.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ J. Med, *Spisovatele...*, s. 7: „Česká literatura, inspirovaná hodnotami křesťanství, była i v těch nejosvobodnějších dobách vystavena tvrdé konfrontaci ze strany levicových avantgardních proudů, a přesto obstála a stała se nositelkou nezanedbatelné literární tradice. V svých nejvýznamnějších představitelích [...] vnesl tento literární proud do české kultury tak cenné a nadčasové hodnoty, že se stały trvalou součastí „zlatého fondu” moderní české literatury”.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ W czasach komunizmu ukazały się np. dzieła K.a Čapka czy F. X. Šaldy, gdyż odnajdywano w nich „właściwe” ideologicznie przesłanki, lecz np. edycje dzieł Klímy czy R. Weinera możliwe były dopiero po 1989 roku. Wydania pierwodruków w śladowych nakładach na czeskiej prowincji, a na-stępnie brak reedycji powodują np. brak sporej części dorobku Demla w większości z czeskich bibliotek, włącznie z Narodową. Badanie jego twórczości wiąże się więc również z koniecznością odnalezienia ich szczęśliwych posiadaczy, niejako wkroczenia do „wspólnoty wtajemniczonych”.</footnote>
ca arcydzieł prozy poetyckiej i pełnych żółci ataków na rodaków, liryk i antysemita zarazem...) czy Ladislav Klíma<fnref n="71" />. Łączy ich nonkonformizm i absolutna nieprzystawalność zarówno do Austro-Węgier, jak do pierwszej Republiki Masaryka (z jej ideałami realizmu, humanizmu jako tradycji narodowej, z Karelem Čapkiem...) czy komunistycznej Czechosłowacji.

Wreszcie w najnowszych pracach wyłaniają się zarysy jakby trzeciej konstelacji nowoczesności. W swojej monografii dziejów ciała i cielesności w czeskiej modernie i awangardzie Josef Vojvodík operuje szerokim pojęciem nowoczesności, otwierającym się biedermeierem/romantyzmem – a zamykającym wraz ze zmierzchem surrealizmu. Biedermeier staje się w tej optyce właściwym, heroicznym początkiem:

> [...] wielka (tak jak i desperacka) próba scalenia szczeliny w tkaninie (ciała) świata i człowieka, spowodowanej szokiem rewolucji francuskiej i dalszymi dessastres de la guerra pogromów napoleońskich i nieuchronnie upadającego porządku feudalno-państwowego starej Europy; próba zapełnienia miejsca po opróżnionej substancji (żyjącego świata), oparcia się terrorowi absolutnej wolności i odnowienia cyrkulacji organicznego rozwoju, pojawiania się i zaniku, reguły corsi i ricorsi, zasady dziejów jako wiecznego cyklu, którego celem jest ponowne odnowienie naruszonej przez tąż francuską rewolucję celowości zachodniej tradycji duchowej. Odnowienie społeczności państw europejskich, wspólnoty państwowej, kościołów, rodziny – zakłada w kulturze biedermeieru restytucję osobowego Ja<fnref n="72" />.

Rozwinięta przez badacza linia rozwojowa nowoczesności, pojmowa-
nej właściwie jako ciąg stadiów nieustannego kryzysu i desperackich prób
przeciwstawienia się mu, prowadzi od romantyzmu/biedermeieru przez
symbolizm po surrealizm, przy czym szczególną uwagę Vojvodíka przy-
ciągają Mácha i Erben, Bílek i Březina<fnref n="73" />, Štýrsky i Toyen. Proponowany
model oparty jest na „kanonicznej” konfiguracji twórców. Podobnie

<footnote n="71">⁷¹ Por. *Żywot własny* Klímy w niniejszym tomie, s. 31-48.</footnote>

<footnote n="72">⁷² J. Vojvodík, *Imagines...*, s. 406: „...velký (stejně jako zoufalý) pokus zacelit trhlinu ve tkání (těla) světa a člověka, způsobené šokem Francouzské revoluce a následujícími dessastres de la guerra napoleonských pohrom a nezadržitelně se hroutícím feudálně-stavovským uspořádáním staré Evropy; pokus zaplnit místo po vyprázdněne substanci (žitého světa), vzdorovat teroru absolutní svévole a obnovit koloběh organického vývoje, vznikání a zanikání, princip corsi a ricorsi, princip dějin jako věčného koloběhu s cílem znovuobnovení celistivosti, totiž Francouzskou revolucí přerušené západní duchovní tradice. Znovuobnovení společenství evropských statů, státní pospolitosti, církve, rodiny předpokládá v kultuře biedermeieru restituci osobnistního Já”.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ Por. także J. Vojvodík, *Symbolismus im Spannungsfeld zwischen ästhetischer und eschatologischer Existenz. Motivische Semantik im lyrischen Werk von Otokar Březina*, München 1998; wyd. czeskie: idem, *Od estetizmu k eschatonu. Modely světa a existence v lyrickém díle Otokara Březiny*. Rekonstrukce symbolických paradigmat, Praha 2004.</footnote>
przedstawia się zarys ewolucji form narracyjnych w pracy Jiřego Trávníčka czy Květoslava Chvatíka<fnref n="74" />. Operowanie szerszą wizją nowoczesności nie implikuje jednak prób syntetycznego ujęcia konstelacji konkurencyjnych oraz kanonicznych. Tym ciekawsze wydają się zaś próby wprowadzenia trzeciej, typologicznej i aeralnej (resp. lokalnej) konfiguracji czeskiej nowoczesności w kontekście środkowoeuropejskim, podejmowane przez niektórych badaczy (jak Jiří Holý czy Petr Málek).

Holý zwraca uwagę na jeszcze niedawne próby „kryminalizacji” (kryminalizace) tekstów literackich poprzez nakładaną (narzucaną) z zewnątrz siatkę ideologicznych przesłanek, widoczną również w cząstkowej interpretacji metodologicznej. Połączenie inspiracji praskiego strukturalizmu i hermeneutyki w interdyscyplinarnej i ponadregionalnej analizie tekstów zespolonych podobną problematyką wydaje się mu próbą wyjścia poza podobne dylematy<fnref n="75" />. Petr Málek zarysowuje benjaminowsko pojętą konstelację środkowoeuropejskiego modernizmu „w fazie melancholii” jako przeciwstawną sformułowaniem, w których dominującym wątkiem dziedzictwa nowoczesności są poszukiwania awangardowe. Na przykładzie twórczości Weinera, Kafki i Schulza odtwarza zasadnicze paradygmaty alegorycznych konstrukcji świata i narracji, przy czym naczelnym celem pozostaje „równoległa kontemplacja” (paralelní kontemplace) dorobku trzech pisarzy, nie zaś badanie wpływów czy inspiracji<fnref n="76" />.

Trzy naszkicowane tu modele czeskich kanonicznych, konkurencyjnych i najnowszych konstelacji nowoczesności z metodologicznej perspektyw łączy wytyczenie rdzenia modernizmu w (roz)łączności czeskiej moderny i awangardy. Ostatnie lata pozwoliły doń dodać refleksję o zapomnianych (możliwych) światach nowoczesności katolickiej, ekspresjonistycznej, melancholijnej, pozwoliły także pokazać w szerszej perspektywie znaczenie dziedzictwa baroku i romantyzmu/biedermeieru. Powodowane logiką ciągłości rozwoju czeskie spotkania z nowoczesnością uniknęły tak problematyki rozłączenia/zwrotu, którego modelem mogłyby być polskie spotkania z dorobkiem kulturowym XIX i XX wieku. W ten sposób powoli dochodzi do oddalenia groźby „terroru wąskiego kontekstu” i „Jałty uniwersytetów”,

<footnote n="74">⁷⁴ J. Trávníček, *Příběh je mrtev? Schizmata a dilemata moderní prózy*, Brno 2003; K. Chvatík, *Od avantgardy k druhé moderně*, Praha 2003.</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ J. Holý, *Možnosti interpretace. Česká, polská a slovenská literatura 20. století*, Olomouc 2002. W Polsce wydane były dwa ze składających się na tę pracę tekstów: idem, *Der tschechische utopische Roman der Zwischenkriegszeit und Palę Paryż. von Bruno Jasieński*, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 1999/17, nr 1-2, s. 61-72; idem, *Witkacy, jego czeski odpowiednik Ladislav Klíma i fantastyka o znamionach utopii*, „Tygiel Kultury” 1998/30, nr 6-8, s. 126-133.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ P. Málek, *Melancholie moderny. Alegorie, vypravěč, smrt*, Praha 2008, por. w niniejszym tomie, s. 191-227.</footnote>
o których pisał Milan Kundera<fnref n="77" />. Refleksja nad czeskim modernizmem otwiera się na najbardziej oczywisty z kontekstów, sąsiedztwo czesko-niemieckie, ale także na szersze porównania środowiskoeuropejskie.

Na zakończenie warto wspomnieć najnowszą syntezę dziejów epoki, tom *Dějiny nové moderny*. Česká literatura 1905-1923, wydany w roku 2010. Jego celem jest przegląd wszystkich dziedzin twórczości literackiej w szerokim kontekście kulturowym dla wyróżnienia nie tylko dzieł kronicznych, ale także tekstów zapomnianych nawet przez wytrawnych znawców<fnref n="78" />. W ten właśnie sposób „równoległa kontemplacja” dzieł, kontekstów i fikcyjnych światów pozwala dostrzec załązek syntezy kronicznych i konkurencyjnych wobec nich światów czeskiej nowoczesności i przyświecającą jej troskę o wewnętrzną ciągłość. Rozwijają się wreszcie badania nad Europą Środkową, o czym świadczyć może wydana niedawno obszerna antologia teoretycznych i historycznych spojrzeń na region pod redakcją Jiřego Trávníčka<fnref n="79" />.

## 7. *Dar języków (modernizmu)*

We wszystkich analizowanych kontekstach widoczna jest nieustannie potrzeba nowoczesności dostosowanej do wewnętrznych uwarunkowań kulturowych, a zarazem konfrontowanej z ogólnymi modelami w literaturze europejskiej i światowej. Bliskość kultury wiedeńskiej moderny i dalszych modernizmów Europy Środkowej stopniowo wyłania się z najnowszych badań w poszczególnych krajach. Być może w najbliższych latach możliwe będzie sformułowanie konkurencyjnego paradygmatu nowoczesności lokalnej, środowiskoeuropejskiej. Być może mit języka modernizmu przekształci się w dar języków modernizmu.

Jeśli rozumieć zaproponowane pięć etapów postrzegania modernizmu nie z punktu widzenia chronologicznego, ale jako węźlowe punkty wewnętrznej logiki procesu literackiego i palimpsest splecionych ze sobą dyskursów – pozwalają one na obserwację i porównanie różnorodnych figur nowoczesności w regionie. Odmienne proporcje i konfiguracje, jakie przyjmuje ona w poszczególnych krajach, nie podważają wszak wspólnych zarysów modernizmu środowiskoeuropejskiego. Co więcej, zestawienie w kontekście inspiracji teoretycznych (i ideologicznych) wewnętrznej logiki rozwoju historii literatury czeskiej, węgierskiej czy polskiej pozwala

<footnote n="77">⁷⁷ M. Kundera, *Einleitung zu einer Anthologie oder Über drei Kontexte*, w: *Die Prager Moderne. Erzählungen, Gedichte, Manifeste*, (red.) K. Chvatík, Frankfurt am Main, s. 15, 20: „Terror des engen Kontext”, „dieses Jalta der Universitäten”.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ *Dějiny nové moderny*. Česká literatura 1905-1923, (red.) V. Papoušek, Praha 2010.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ V klestích dějin: strědní Evropa jako pojem a problém, (red.) J. Trávníček, Brno 2009.</footnote>
la lepiej dostrzec różnice i braki poszczególnych modeli, wyjaśnić puste miejsca na mapie równoległych przemian. Przykładowo, brak „zwrotu ku nowoczesności” w czeskich badaniach pozwala lepiej dostrzec znanenie polskich prób odcięcia się od trudnego dziedzictwa XIX stulecia. Podobnie ich przeciwieństwem wydaje się stopniowe odkrywanie zakorzenienia węgierskiej nowoczesności kanonicznej w tym samym XIX wieku. Polski zwrot ku kulturze nowoczesnej jawi się więc jako przedsięwzięcie na niebywałą (w regionie) skalę, ale zarazem zabieg wielce ryzykownej interwencji na żywym organizmie kultury. Słowem fakt, że dana „faza” czy dany aspekt wspólnej ewolucji nie przejawiał się bądź przejawiał się w odmienny sposób w kulturze sąsiedniej, staje się bardziej niż znaczący.

Następnym etapem badań byłoby dokonanie (postulowanego w niemiejszych uwagach i w niniejszy tomie) zwrotu ku modernizmowi środkowoeuropejskiemu. Choć liczne prace zmierzają w tym kierunku, dominuje częstokroć również logika bilateralnej wymiany. Typologiczne spojrzenie na pole kultury w regionie wymagałoby uwzględnienia zarazem wymiarów historycznego i teoretycznego (syntetycznego spojrzenia w kontekście historii i ideologii), wielokulturowości i wielojęzyczności regionu, a wreszcie dialektyki skali mikro- i makroskopowej.

W obliczu wspominanych uwarunkowań ideologicznych i politycznych procesów rekonfiguracji kanonów kultury narodowej, podejmowanie ich rewizji wymaga świadomego uwzględnienia społeczno-kulturowych uwarunkowań każdej periodyzacji. Próba odtworzenia wielości kulturowej poza restrykcjami języków „narodowych” pozwala wyodrębnić tak współistnienie modernizmów „kanonicznych” i konstelacji „konkrencyjnych”, jak i ich względność. Szczególnym przypadkiem dokonanej już archeologii głosów jednego miejsca i jednego czasu jest tekst kultury praskiej<fnref n="80" />. Dokonujący się proces powrotu do porzuconych (czy zagłuszonych) języków kultury, odnowienia wspólnoty pytań pozwala mieć na-dzieję na przyszłe, wierne odtworzenie palimpsestu pamięci, pamięci jako palimpsestu.

*Modernism(s) or the Figures of Modernity in Central Europe.*
*The Reconnaissance*

The paper compares the most important changes in Czech, Hungarian, and Polish literary history linked with new interpretations of modernism

<footnote n="80">⁸⁰ Zob. np.: *Deutsch in multilingualen Stadtzentren Mittel- und Osteuropas: um die Jahrhundertwende vom 19. zum 20. Jahrhundert*, (red.) M. Nekula i in., Wien 2008; H. Uhl, *Kultur, Politik, Palimpsest. Thesen zu Gedächtnis und Gesellschaft*, w: *Schauplatz Kultur – Zentraleuropa*, s. 25-35.</footnote>
as a wide period in the context of shifts in reception of Viennese literature. Defined in two complementary perspectives (*largo* and *stricto sensu*), the category of modernism reveals itself as a useful instrument in comparing changes in the perception of cultures of the 19th and 20th century. Understood either as a period or an epoch, modernism enables to grasp modern experience as a whole reflecting itself in culture, yet at the same time showing important differences in periodization and evaluation of the past two centuries heritage in the respective countries. Hence, the notorious interpretative shifts in Polish literary history are to be understood in a broader Central-European context. From the “expulsion” of modernism in the name of Marxist ideals, through the explorations of this culture serving as a “refuge” in autonomous creation to (post)structural researchers, to the rebirth of interest in what’s modern after 1989 – all those common aspects lead to proposing a complementary Central-European frame to explore region’s modernism(s).
<figure><img src="image_323.png" /></figure>

<figure><img src="image_324.png" /></figure>

<figure><img src="image_325.png" /></figure>

<figure><img src="image_326.png" /></figure>
Marta Zaręba

## Rilke po polsku

*Rilke po polsku*, pod red. Joanny Kulas i Mikołaja Golubiewskiego, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, 216 + VIII s.

Jest rzeczą zastanawiającą, że twórczość tak wielkiego poety, jakim był Rainer Maria Rilke, nie doczekała się dotąd w Polsce całościowego i wy- czerpującego opracowania. Dość powiedzieć, że dotychczas ukazały się tylko dwie (nie licząc książki *Rilke poetów polskich* Katarzyny Kuczyńskiej- Koschany) cząstkowe monografie poświęcone temu poecie, obie autor- stwa Barbary L. Surowskiej, najwybitniejszej znawczyni Rilkego w naszym kraju. Stosunkowo niewielkie zainteresowanie Rilkem ze strony rodzi- mych badaczy literatury dziwi tym bardziej, że poezja autora *Księgi go- dzin* stanowiła przecież ważkie źródło inspiracji dla wielu polskich pisarzy. Gruntowne studium nad literacką spuścizną Rilkego jawi się zatem jako przedsięwzięcie niezwykle wartościowe i płodne poznawczo, lecz – niestety – wciąż niezrealizowane. Z tego też względu każdej nowej publikacji, która stara się wypełnić tę dotkliwą lukę i zmniejszyć rażącą dysproporcję mię- dzy polsko- a niemieckojęzyczną literaturą na temat twórczości Rilkego, należy się przyjrzeć ze szczególną uwagę. Jedną z takich prób przybliżenia polskiemu czytelnikowi literackich dokonań poety jest wydana całkiem niedawno nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego książka *Rilke po polsku*.

Składają się na nią liczne artykuły pogrupowane w bloki tematycz- ne, stanowiące kolejne odsłony literackiej sylwetki Rainera Marii Rilkego. Dzięki takiej strukturze poszczególne teksty tworzą spójną całość i poru- szają możliwie szerokie spektrum zagadnień związanych z osobą i dokona- niami poety. W publikacji odnajdziemy zatem rozważania na temat twór- czości prozatorskiej i lirycznej Rilkego (rozdziały: *Lektury prozy, Czytanie*

przegląd filozoficzno-literacki – nr 1-2 (36) – 2013 s. 421–426
<figure><img src="image_327.png" /></figure>

poetyki rzeczy), refleksje dotyczące związków jego dzieł z dziedziną sztuk pięknych (Pogranicza sztuk) oraz krytyczną analizę szczegółowych zagadnień z zakresu translatorzyki (Refleksje nad przekładem). Oprócz artykułów stricte naukowych w książce znajdziemy również niepublikowane do tej pory przekłady na język polski utworów lirycznych i listów austriackiego poety (Tłumaczenia). To zaś – zważywszy na fakt, że nie cała literacka spuścizna Rilkego została na polski przetłumaczona (bądź są to przekłady nie najwyższej próby) – stanowi niewątpliwy walor tej publikacji.

Już sam dobór autorów poszczególnych artykułów zamieszczonych w zbiorze świadczy o zamierzonym i konsekwentnie zrealizowanym interdyscyplinarnym charakterze tej publikacji. Głos w dyskusji zabrali nie tylko literaturoznawcy i filolodzy niemieccy, lecz także tłumacze, historycy sztuki oraz filozofowie. Warto nadmienić, że, obok tekstów profesorów i wybitnych znawców twórczości Rilkego w naszym kraju, w zbiorze zamieszczone zostały artykuły młodych literaturoznawców zafascynowanych postacią austriackiego poety. Wszystko to pozwoliło pokazać fenomen poezji Rilkego z różnych perspektyw badawczych.

Zanim przejdę do krytycznego omówienia wybranych artykułów zamieszczonych w zbiorze, chciałabym wskazać na pewien wyraźny zamysł metodologiczny przyświecający redaktorom tej publikacji. Mimo że książkę tę – ze względu na wspomnianą już interdyscyplinarną wymowę – cechuje zrozumiała różnorodność w zakresie podejmowanych wątków i tematów, możemy dostrzec wyraźne zogniskowanie poruszanej w niej problematyki wokół zagadnień komparatystycznych. Mam tu przede wszystkim na myśli problematykę skomplikowanych relacji zachodzących między dziełem literackim a jego przekładem, recepcją oryginału a recepcją przekładu, słowem: relacji między szeroko pojętym kodem semantycznym a kodem kulturowym. Kwestia ta ma zaś – jak się wydaje – niebagatelne znaczenie dla analizy i interpretacji dzieł Rainera Marii Rilkego. We współczesnej refleksji komparatystycznej wiele miejsca poswięca się zagadnieniu rozmaitych językowych, kulturowych oraz tekstowych barier przekładu. Jak dobrze wiemy, przekład nie jest nigdy mozoliną pracą w obrębie li tylko warstwy językowej (języku źródłowym i docełowym), lecz stanowi zawsze mniej lub bardziej udaną próbę przełożenia pewnej kultury na inną. W obliczu złożoności problematyki przekładu zasadne staje się pytanie, jaki jest zatem Rilke po polsku; w jaki sposób poszczególne tłumaczenia modyfikują wymowę jego utworów i dopasowują je do pewnych kategorii właściwych naszemu myśleniu o literaturze. Jak już wspomniano, nie cała literacka spuścizna Rilkego została przetłumaczona na język polski. Co więcej, wiele utworów nie doczekało się więcej niż jednego tłumaczenia (nie można w tym miejscu nie wspo-

<figure><img src="image_328.png" /></figure>

<figure><img src="image_329.png" /></figure>

<figure><img src="image_330.png" /></figure>
mnieć o działalności translatorskiej Witolda Hulewicza, której omówieniu poświęcony został artykuł Pawła Domerackiego „Tłumaczenie to jest wielka rzecz”. Rilke i Hulewicz – przyjaźń na „płaszczyźnie kreacyjnej”. Warto zadać sobie pytanie, jaka jest przyczyna takiego stanu rzeczy, gdyż brak ten może być symptomem czegoś znacznie głębszego niż problemy natury czysto praktycznej. Rodzi to szereg pytań o to, czy w wypadku niektórych utworów możemy mówić o ich faktycznej nieprzekładalności oraz z jakiego powodu niektóre z dzieł autora Nowych wierszy stanowią tak duże wyzwanie dla tłumaczy (por. artykuł Agnieszki Brożek Ocalić w przekładzie na temat różnych rodzajów przekładów utworów Rilkego – to znaczy takich, w których starano się zachować kod leksykalno-semantyczny, oraz takich, w których nacisk położony został na ocalenie swoistego kodu estetycznego). W tym miejscu chciałabym wspomnieć o pewnym drobnym, aczkolwiek znaczącym szczególe: wszystkie utwory analizowane w książce Rilke po polsku przytoczone zostały zarówno w języku oryginału, jak i – (często autorskich) tłumaczeniach na język polski. Umożliwia to skrupulatne porównanie obu tekstów, uprawomocnia wnioski wyciągane na tej podstawie oraz stanowi dowód wyczulenia redaktorów publikacji na kwestie natury językowej.

Jaki jest Rilke po polsku, jest również pytaniem o to, które elementy twórczości Rilkego były przez rodzimych badaczy szczególnie wnikliwie analizowane, które zaś (i dlaczego!) – niesłusznie pomijane bądź interpretowane nad wyraz powierzchownie. Jest to również pytanie o to, w jaki sposób Rilke oddziałał na polską literaturę, stanowiąc punkt odniesienia dla wielu rodzimych twórców. Kwestie te również znalazły szeroki oddźwięk w omawianej publikacji (por. artykuł Katarzyny Szymańskiej Rilke Barańczaka).

Kolejnym ważnym elementem publikacji *Rilke po polsku*, na który chciałabym zwrócić szczególną uwagę, jest podjęty w wielu artykułach temat związków poezji Rilkego z innymi dziedzinami sztuki, takimi jak malarstwo, rzeźba czy taniec (o tym ostatnim, rzadko analizowanym zagadnieniu, traktuje artykuł Joanny Kulas *Rilke i Loïe Fuller – poezja i taniec*). Autorzy poszczególnych artykułów przywołują różnorodne pozaliterackie konteksty ukazujące utwory Rilkego w nowym świetle (wspomnieć tu należy choćby o wielkim wpływie, jaki na osobę i twórczość Rilkego wywarły prace Rodina, Cézanne’a, van Gogha oraz rosyjska sztuka sakralna). Osobnego omówienia doczekało się m.in. zagadnienie ekfrastyczności w poezji Rilkego (Aleksandra Kremer, *Rzecz i czas w „Portrecie damy z lat osiemdziesiątych” Rilkego*). Modernistyczny dialog ze sztuką znajduje odzwierciedlenie w wielu utworach tego poety i bez wątpienia należy do jednych z najbardziej interesujących wyróżników jego twórczości.
W zbiorze nie mogło również zabraknąć tekstów wprowadzających czytelnika w pisarstwo Rainera Marii Rilkego poprzez ukazanie ewalu-cji twórczej i rozwoju poetyckiego talentu tego geniusza pióra (taki cha-rakter ma np. artykuł Barbary L. Surowskiej pt. *Rilke po polsku. Rilke po niemiecku*). Pewne wątki tematyczne, przewijające się na kartach jego dzieł, doczekały się obszerniejszego omówienia. Mam tu na myśli między innymi motywy religijne (w szczególności zaś złożony problem stosun-ku poety do samego chrześcijaństwa, podjęty przez Barbarę Surowską) oraz wątki miłosne w twórczości lirycznej i prozatorskiej poety, ze szcze-gólnym uwzględnieniem poglądów Lou Andreas-Salomé i ich związku z Rilkeańską wizją erotyki, których charakterystyki podjął się w swoim artykule Karol Sauerland (*Miłość w ujęciu Rilkego, Lou Andreas-Salomé i innych współczesnych*).

W książce *Rilke po polsku* nie zabrakło również prac o charakterze interpretacyjnym. Na podkreślenie zasługuje fakt, że wiele zamieszczonych w zbiorze interpretacji cechuje spojrzenie komparatystyczne. W celu lep-szego odczytania wymowy niektórych utworów dokonano bowiem ich po-równania z dziełami pozornie bardzo od nich różnymi. Tego typu zesta-wienie niesie jednakże duży ładunek poznawczy i niejednokrotnie pozwala na uzyskanie nowej jakości interpretacyjnej (za przykład niech posłuży arty-kuł Mikołaja Golubiewskiego, w którym autor dokonuje analizy *Parku pa-pug* Rilkego w kontekście wierszy Tomasza Różyckiego. Za swoisty pomost łączący obu poetów posłużyły autorowi pewne koncepcje Dereka Attridge'a, zawarte w książce *Jednostkowość literatury*). W tym miejscu chciałabym zwrócić uwagę na jeszcze jedną cechę zamieszczonych w zbiorze tekstów. W niektórych z nich starano się dokonać interpretacji dzieł Rilkego przy użyciu tak modnych współcześnie kategorii: swój – obcy – inny (zob. szkic Piotra Jagielskiego na temat *Króla Bohuscha*). I choć muszę przyznać, że jest to dość – nomen omen – obcy mi sposób lektury i analizy dzieł literackich, to nie sposób o nim nie wspomnieć; czytelnikom pozostawiam już jego ocenę. Wspomniany przed chwilą *Król Bohusch* (utwór nie tak dawno, bo w 2004 roku wydany w Polsce po raz pierwszy) jest dziełem nabierającym szczegól-nej wymowy w kontekście poruszanego w bieżącym numerze „Przeglądu Filozoficzno-Literackiego” zagadnienia modernizmu w Europie Środkowej. Akcja tego wczesnego utworu, będącego częścią cyklu *Dwóch opowieści pra-skich* (1899), rozgrywa się bowiem w środowisku praskiej bohemy artystycz-nej końca XIX wieku. Z tego powodu warto przyjrzeć się temu, co na te-mat tamtejszego środowiska intelektualnego oraz burzliwego klimatu epoki możemy wyczytać z kart utworów Rilkego, będącego niezwykle wnikliwym obserwatorem i czynnym uczestnikiem życia kulturalnego w artystycznym centrum tej części Europy.
Co istotne, w omawianej publikacji stosunkowo dużo miejsca poświę-
cono ponadto analizie i interpretacji autobiograficznej powieści Rilkego
pt. *Malte: Pamiętniki Malte-Lauridsa Brigge*. Odkrywczy sposób lektury
tego utworu – z uwzględnieniem rozmaitych kontekstów, takich jak m.in.
motyw Tłoczni Mistycznej z księgi Izajasza, ogrodu jako rajskiej przestrze-
ni zamkniętej oraz bogatej symboliki pantery – zaprezentował w swoim
tekście *Pięćdziesiąta dziewiąta odślona Maltego jako epifania* Jan Zieliński.
*Malte* znalazł się w centrum zainteresowania także ze względu na obec-
ne w tym utworze refleksje dotyczące natury miłości (por. tekst Karola
Sauerlanda) czy też pewien fenomen związany z tłumaczeniem tego utwo-
ru dokonanym przez Witolda Hulewicza (od momentu pierwszego pol-
skiego wydania w 1927 roku nie ukazał się żaden nowy przekład).

Ze zrozumiałych względów w książce nie mogło również zabraknąć odniesień do słynnych Rilkeańskich *Dinggedichte* (do których zalicza się m.in. znany wiersz *Pantera z cyklu pt. Nowe wiersze*). W artykule Andrzeja Kopackiego („*Flamingi*” Rilkego jako tekst poetologiczny) obiektem analizy stał się inny wiersz tego rodzaju, a mianowicie *Flamingi*. Kopacki niezwykle figlarnie zwraca uwagę na przewrotnie autorefleksyjny wymiar tego utworu. W celu wyłuskania autoprzedstawieniowego sensu wiersza („poetologicznej samowiedzy”) i uzyskania odpowiedzi na pytanie, czy jest to właściwie wiersz o rzeczy, czy też może raczej utwór o nim samym, autor dokonuje zestawienia tekstu oryginału oraz (autorskiego) przekładu. Tym samym ponownie natrafiamy na problematykę filologii owej pary tekstów i określonego typu lektury, który taka translatologiczna perspektywa umożliwia.

Na koniec chciałabym wspomnieć o jeszcze jednym aspekcie twór-
czości Rainera Marii Rilkego, który jest mi szczególnie bliski. Mam tutaj
na myśli filozoficzne konteksty jego dzieł i powiązania Rilkego z myśliciela-
mi takimi jak Fryderyk Nietzsche czy Martin Heidegger. Pogłębionej ana-
lizy Heideggerowskiego odczytania Rilkego podjął się w swoim artykule
Jan Burzyński (*Heideggera Rilkem, czyli afirmacja, rozumienie, odkształce-
nie*). W tekście wykazano istnienie szczególnego rodzaju napięcia między
esejem Heideggera *Cóż po poecie?* a jednym z wierszy Rilkego (*Starożytny
tors Apollina*). Przypomnijmy, że w swoim słynnym eseju Heidegger pró-
buje określić miejsce i sens twórczości poetyckiej w epoce, której nadaje
miano „czasu marnego”, czyli czasu triumfu paradygmatu technicznego,
uprzedmiotowania świata i wypaczenia istoty człowieczeństwa. Poezja –
o ile jest prawdziwą Poezją „czasu marnego” – pozwala natomiast uwolnić
się z kajdan nowożytnej tożsamości i otworzyć na inny, autentyczny spo-
sób bycia. Esej jest jednocześnie próbą usytuowania twórczości Rilkego
w horyzoncie powyższych rozważań filozofa. Dla Heideggera Rilke jest
zatem poetą „Nocy Świata” (jak inaczej określa tę epokę), lecz tylko w ta-
kiej mierze, w jakiej jest on Hölderlinem (stań też Heideggerowski podział
utworów Rilkego na „znaczące” i „nieznaczące” – znaczące, czyli odar-
te z jednostkowości i ekwiwalentne względem twórczości Hölderlina).
W swoim artykule Burzyński dokonuje analizy jednego z owych pozor-
nie „nieznaczących” wierszy Rilkego w celu wykazania, że z jednej strony
utwór ten wpisuje się w poezję czasu marnego, z drugiej zaś – konstrukt
ten w pewnym sensie niweczy. Rozważania te z>pewnością nie wyczerpują
mnogości filozoficznych odniesień utworów Rilkego, pobudzają jednak
do refleksji i żywej dyskusji na temat Heideggerowskiej optyki patrzenia
na tę poezję.

Mizerny stan badań nad dorobkiem poety tak wielkiego formatu,
co Rainer Maria Rilke, niewątpliwie martwi, choć stwarza jednocześnie
szansę dla młodych literaturoznawców, mogących wkroczyć na obszary do
tej pory nieeksploatowane. Za przykład publikacji służącej wypełnieniu
co dotkliwszych luk w tym zakresie niech zatem posłuży książka Rilke
po polsku, do której lektury niniejszym zachęcam.
Inesa Szulska

Modernizm(y) Wilna – w kręgu polilogu kultur

Mindaugas Kvietkauskas, *Vilniaus literatūrų kontrapunktai. Ankstyvasis modernizmas, 1904-1915*, Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, Vilnius 2007, 371 s.

Nowy kierunek badań nad lokalną odmianą modernizmu, zainicjowany przez litewskiego badacza historii literatury Mindaugasa Kvietkauskasa w pionierskim studium Vilniaus literatūrų kontrapunktai. Ankstyvasis modernizmas, 1904-1915 (Kontrapunkty literatur wileńskich: wczesny modernizm, 1904-1915) stanowi bardzo ważne, wręcz przełomowe otwarcie się na wielogłosowość literatur ukształtowanych przez genius loci Wilna. Zainteresowanie się ponadnarodowym charakterem modernizmu, powstałego na początku XX wieku na styku pięciu kultur (litewskiej, polskiej, żydowskiej, białoruskiej i rosyjskiej), gdzie niemal jednocześnie doszło do przełomu estetycznego zmierzającego ku nowoczesności, zaowocowało nader ciekawą analizą polilogu kultur z perspektywy dotychczas właściwie nieobecnej w refleksji historyków, literaturoznawców i historyków kultury, prowadzących badania zamykające się głównie w obrębie jednej literatury i kultury narodowej<fnref n="1" />.

Prekursorskie wydaje się już samo nakreślenie zjawiska i wytyczenie jego głównych konturów: wskazanie miejsc wspólnych w dorobku twórców piszących w różnych językach, zakresu przenikania się idei, pośrednictwa w przekazywaniu treści zachodnioeuropejskiego modernizmu, co

przegląd filozoficzno-literacki – nr 1-2 (36) – 2013 s. 427–432

<footnote n="1">¹ A. Romanowski, *Młoda Polska wileńska*, Kraków 1999; П. Лавринец, *Русская литература Литвы. ХІХ – первая половина ХХ века*, Вильнюс 1999; A. Jurgutienė, *Naujasis romantizmas – iš pasiilgimo: lietuvių neoromantizmo pradininkų estetinė mintis*, Vilnius 1998; J. Žekaitė, *Modernizmas lietuvių prozoje*, Vilnius 2002; R. Tūtlytė, *Literatūrinis jugendas. Tarp tradicijos ir modernumo*, „Literatūra” 2003, 45 (1); *eadem*, *Lietuviškasis jugendas*, „Metai” 2005, nr 4; A. Mykolaitytė, *Jugendo stilistika lietuvių ir latvių prozoje*, Kaunas 2004; XX amžiaus pradžios Vilnius: modernėjančios kultūros židinys – Wilno początku XX wieku: ognisko modernizującej się kultury*, (red.) L. Laučkaitė, Vilnius 2004.</footnote>
pozwoliło na odsłonięcie szczególnego kulturowego wymiaru wileńskiej moderny. Zapożyczony z terminologii muzycznej „kontrapunkt” wymieniony w tytule – to cechy wspólne, występowanie podobnych idei, założeń, podobieństw światopoglądowych w literaturach rozwijających się osobno, a jednocześnie równolegle, traktowane jako dopełnienie czy dialog – nader trafnie ujmuje podstawowe cechy tego studium. Co ważne, Mindaugas Kvietkauskas czyta i równolegle interpretuje omawiane utworzy literackie, teksty publicystyczne i wspomnienia w językach oryginału (litewskim, polskim, białoruskim, rosyjskim i jidysz).

W pierwszym rozdziale pracy Vilniaus literatūrų polilogas XX a. pradžioje: tyrimo atramos (Polilog literatur wileńskich na początku XX wieku: punkty orientacyjne badani) autor przybliża obraz Wilna sprzed stu laty, kiedy kilka lokalnych kultur jednocześnie przeżywało swoje doświadczenie nowoczesności. Poszczególne lata (obejmujące okres pomiędzy rokiem 1904 a 1915) wyznaczają etapy modernizowania życia kulturalnego miasta, którego efekty widoczne są w pojawieniu się nowych nazwisk w literaturach etnicznych, ożywieniu ruchu czasopiśmienniczego i aktywności krytyki literackiej. Dla kultury litewskiej to czas ukazywania się w Wilnie almanachów literacko-artystycznych („Vaivorykštė”, „Aušrinė”, „Pirmasai Baras”), pisarstwa Žemaitė, G. Petkevičaitė-Bitė, sióstr Lazdynų Pelėda, J. Biliūnasa, I. Šeiniusa, V. Krėvė, L. Giry, B. Sruogi, J. Savickisa, S. Kymantaitė-Čiurlionienė; dla polskiej – okres działalności grupy artystycznej „Banda” (i wydanych przez nią „Žórawców”), obecności w kulturalnym życiu miasta Cz. Jankowskiego, F. Ruszczyca, E. Jeleńskiej-Dmochowskiej, J. Jankowskiego, Z. Kleszczyńskiego, M. Römera; dla kultury żydowskiej – modernistycznego pisma „Literarishe Monatsshriftn”, twórczości P. Hirszbejna, A. Wajtera-Dziewieniskiego, L. Najdusa, Sz. Nigera, D. Ejnhorna, Z. Rejzena; dla strony białoruskiej – pisma „Hawa Hiba”, aktywności twórczej J. Kupały, J. Kołasa, A. Paszkievicz-Ciotki, M. Bahdanovicza, M. Hareckiego, Z. Biaduli, V. Lastoŭskiego; dla kultury rosyjskiej – pism „Северо-Западное Слово”, „Новая Заря”, „Литературно-Театральный Курьер”, „Молодые Порывы”, pisarstwa i działalności na różnych polach E. Beskina, J. Szvedera, A. Dechtereva, G. Deszkina, M. Krainskiego.

Porównawcze badanie szeroko zakreślonego pola penetracji historycz-noliterackiej wymagało nieszablonowego, niekiedy wręcz nowatorskiego podejścia w odnalezieniu i zdefiniowaniu zjawisk wileńskiej moderny. Połączenie metod tradycyjnej komparatystyki z dyskursem postkolonialnym i metodami hermeneutycznej lektury wybranych do analizy dzieł okazało się nader skuteczne w tropieniu kulturowych efektów koegzystencji wielu narodów. Ważne jest uchwycenie specyfiki opisywanego w kate-
goriach historycznoliterackich i kulturowych genius loci, określonego przez autora studium jako wczesny wileński modernizm w literaturze, którego zakres w myśl Kvietkauskasa ma objąć nie tylko twórców lokalnych, ale także wskazać literatów tu nieobecnych, traktujących gród nad Wilią jedynie jako punkt odniesienia w swojej twórczości. W ten sposób badacz litewski otworzył perspektywę niezmiernie ciekawą poznawczo – odczytania w szerszym kontekście dorobku twórców, których ze względu na oryginalny status trudno ulokować w obrębie jednej kultury (jak Maksim Bahdanovicz), a przy okazji udowodnił na konkretnych przykładach możliwość istnienia modernizmu ponadkulturowego, osobliwej odmiany zrodzonej w atmosferze wielokulturowego Wilna.

Kompleksowe ujęcie literackich efektów badanego zjawiska poprzedza zarysowanie warunków kształtowania się lokalnej odmiany modernizmu w wymiarze społecznym (roli warstwy mieszczańskiej, urbanizacji, oznak postępu i uprzemysłowienia, m.in. w wileńskich koloniach Banku Ziemskiego J. Montwiłła). Rozdział *Modernizmo preliudai XIX-XX a. paribyje* (Preludia modernizmu na przełomie XIX i XX wieków) ponadto przynosi dobrze udokumentowane rozpoznanie inicjalnych przejawów modernizmu sprzed 1905 roku w różnojęzycznych literaturach Wilna (m.in. w twórczości J. Zeland-Dubelt, E. Jeleńskiej-Dmochowskiej, E. Szvedera, K. Puidy, St. Szadurskiej).

Autor studium w trzecim rozdziale pracy *Individualizmo ir maišto proveržis 1904-1907 m. (Eksplozja indywidualizmu i buntu w latach 1904-1907)*, wychodząc od nakreślenia społecznych przesłanek prometejskich postaw młodych twórców, odsłania nie tyle mieszczańskie, co robotniczo-socjalizujące zaplecze ideowe lokalnych ruchów modernistycznych. Sformułowana na tej podstawie diagnoza, iż zbiorowe doświadczenie trwańia w masie i skrajne doświadczenie urbanizacji podsycało społeczno-polityczne zaplecze rewolucji 1905 roku w Wilnie, z nowej perspektywy ukazuje heterogeniczność poglądów ówczesnych wileńskich twórców. Uważna lektura prasy, przeprowadzona przez Kvietkauskasa, prowadzi w kierunku rekonstrukcji nader złożonej atmosfery światopoglądowej burzliwego roku 1905 (konglomeratu indywidualistycznych pierwiastków filozoficznych zaczerpniętych z dzieł F. Nietzschego, idei gnostyckich i socjalizujących, tradycji romantycznej). Przy tej okazji litewski historyk literatury wnikliwie tropi miejsca wspólne, m.in. w twórczości żydowskiego socjalisty i polityka Arona Wajtera, publicystów i literatów litewskich (O. Pleirytė-Vaidilutė, J. Jasaitisa-Karužy). Postawę prometejską, tworzenie mitologizującego ją dyskursu uważa badacz za cechę wspólną dla różnojęzycznych literatur Wilna w latach 1904-1907. Zdefiniowane zjawisko Kvietkauskas wiąże wprost z młodopolskim prometeizmem spod znaku J. Kasprowicza,
T. Micińskiego, J. Żuławskiego, St. Przybyszewskiego, rozumianym jako bunt przeciwko dotychczasowemu systemowi wartości, zmierzającym ku egzystencjalizmowi. W tym kontekście został omówiony powstały w jidysz dramat Uriaha Katzenllenbogena *Kraft un libe* (1904) jako pierwszy zwiastun indywidualistycznego buntu wobec tradycji i konwencji społecznych na tle innych żydowskich pisarzy, m.in. Ajzika Meira Dziewieniskiego (Arona Wajtera) i Pereca Hirszbejna. Osobno Kvietkauskas omawia proces przyswajania przez literaturę litewską pierwiastków prometejskich na podstawie wybranych utworów Jonasa Biliūnasa, korzysta przy tym z innych niż dotychczas obowiązujące narzędzi interpretacyjnych. Cenne badawczo wydaje się ewolucyjne potraktowanie zjawiska prometeizmu w literaturze różnych narodów, wskazanie etapów przyswajania wybranych motywów prometejskich i dalszej transformacji w kierunku groteski, kryzysu języka czy egzystencjalizmu, co pozwala na dostrzeżenie pierwszych oznak weewnętrznej krytyki modernizmu artykułowanej poprzez jego twórców.

W następnym rozdziale *Literatūros autonomija: grožio ir sintezės paieškos nuo 1908-ųjų (Autonomia literatury: poszukiwania piękna i syntezy od roku 1908)* Kvietkauskas charakteryzuje czas represji po rewolucji 1905 roku, skutkujących pojawieniem się swoistej miejscowej odmiany „spleenu” (w tym obszarze badacz lokuje różne przejawy indywidualistycznego estetyzmu w jego „apolińskiej” odmianie, łączonej z neoromantyzmem). Poczynione ustalenia (dotyczące specyfiki zaobserwowanych etapów kształtowania się wileńskich „modernizmów”, ideowego podłoża poszczególnych nurtów, związku z aktualnymi dynamicznymi procesami społeczno-politycznymi, rzutującymi na intensywność zjawisk kulturowych) przynoszą nowe rozpoznania na temat specyfiki neoromantyzmu i prometeizmu. Zjawiska te ilustrują przykłady zaczerpnięte z różnych form aktywności lokalnych twórców, m.in. grup artystycznych („Banda” i „Koło Artystyczne” skupiających polskich artystów z F. Ruszczycem na czele) i prasy (głównie wydawnictw artystycznych w różnych językach, w tym czasopism „Literarishe Monatsshriftn”, „Tygodnik Wileński”, „Vaivorykštė” i almanachów artystycznych „Žórawce”, „Kостёр”, „Лепестки”).

W rozdziale zamykającym studium Daugialypės tikrovės patirtys 1912-1915 m. kūriniuose (Doświadczenie wieloaspektowego wymiaru rzeczywistości w utworach z lat 1912-1915) na bogato udokumentowanych przykładach zaczerpniętych z różnych literatur Kvietkauskas śledzi dalszy rozwój lokalnej odmiany modernizmu, w jej odmianie neoromantycznej (w zakresie estetyki i postaw podmiotu). Tu znalazło się miejsce dla wileńskiej masonerii, działalności krajowców, ponadnarodowe inicjatywy kulturalne (jak wydanie almanachu „Dzień Artystyczny” w pięciu językach, lokalne nowości naukowe, m.in. nowoczesne badania psychologiczne
M. Kraińskiego). Fragmenty poświęcone wileńskiej twórczości polskich poetów Jerzego Jankowskiego i Zdzisława Kleszczyńskiego (tradycyjnie łączonych z późniejszą awangardą) sprzed I wojny światowej stanowią ciekawy przyczynek do badań o mniej znanych, modernistycznych korzeniach ich spuścizny literackiej. Równolegle omówione zostały przejawy relatywistycznego światopoglądu w ówczesnej litewskiej prozie (powieści *Bangos siaučia* I. Śeiniusa), literaturze białoruskiej (twórczości M. Hareckiego i M. Bahdanovicza) i żydowskiej (na przykładzie poezji L. Najdusa).

Pracę Vilniaus literatūrų kontrapunktai. Ankstyvasis modernizmas, 1904-1915 wieńczy syntetyczne zakończenie, przynoszące rekapitulacją poczynionych w trakcie studium wniosków szczegółowych oraz obszerne streszczenie całości w języku angielskim.

Nie ulega wątpliwości, iż omawiana praca przynosi wiele istotnych i odkrywczych ustaleń, ważnych dla dalszych badań na temat europejskiego modernizmu w jego lokalnej, środkowoeuropejskiej odmianie. Mindaugas Kvietkauskas unika pokusy klasyfikowania badanego materiału według zakorzenionych „izmów” (symbolizmu, neoromantyzmu, moderny/jugendu, impresjonizmu, dekadentyzmu, ekpresjonizmu), w zamian proponując wytyczenie procesualności „modernizowania” się literatur w Wilnie na podstawie analizy wielojęzycznych dzieł, które by wprowadzały w atmosferę moderny (europejskiej i zarazem lokalnej). Niewątpliwy walor studium stanowi wskazanie miejsc wspólnych, gdzie da się ulokować twórców osobnych w poszczególnych literaturach narodowych, którzy dopiero w perspektywie szerszej (też ze względu na bilingwizm twórców epoki) stają się partnerami w procesie modernizacji. Z powodzeniem została tu wykorzystana Bachtinowska kategoria „polilogu” jako wielogłosowej (a jednocześnie nietracącej na samodzielności) wymiany idei, form, motywów w czasie przełomowym dla rozwoju większości kultur narodowych obecnych w Wilnie. Przy tym, co ważne, litewski historyk literatury wnikliwie penetrujący zjawiska świadczące o symultanicznej egzystencji wybranych tematów modernistycznego światopoglądu w jednej miejskiej przestrzeni efekty swoich obserwacji formułuje z subtelnym wyczuciem niebezpieczeństw zbyt daleko posuniętych generalizacji. Dlatego też przesłanie studium Vilniaus literatūrų kontrapunktai. Ankstyvasis modernizmas, 1904-1915 stanowi bogato uargumentowaną interpretację zjawiska polilogu jako formy wymiany kulturowej, spotkania z Innym, pozwalającym na dookreślenie własnej pozycji czy wręcz odmienności w obrębie analizowanych literatur etnicznych (w epoce konfliktów narodowościowych i kształtowania się odrębnych nacjonalizmów). Cieszy więc, że tak imponująco szeroko nakreślone przez Mindaugasa Kvietkauskas pole interferencji różnych jakościowo modernizmów w przestrzeni Wilna lat
1904-1915 znalazło już swoją kontynuację w postaci nowszych prac na-
ukowych, zmierzających do poszukiwań innych aspektów dialogu kultur
litewskiej, polskiej, rosyjskiej, żydowskiej i białoruskiej w tym mieście<fnref n="2" />.

<footnote n="2">² Por. *Imperinis Vilnius* (1795-1918): kultūros riboženkliai ir vietinės tapatybės, (opr.)
A. Lapinskienė, *Vilnius* 2009.</footnote>
NOTY O AUTORACH

Noty o Autorach prac zamieszczonych w dziale „Źródła” znajdują się we wprowadzeniach.

**Mateusz Chmurski** – doktor nauk humanistycznych (2012) na podstawie pracy we współpromotorstwie między Uniwersytem Warszawskim a Université Paris-Sorbonne. Absolwent polonistyki i historii sztuki w Kolegium MISH UW oraz sławistyki na Uniwersytecie Paris-Sorbonne. Stypendysta Czeskiej Akademii Nauk, Funduszu Wyszegradzkiego, laureat Prix Hungarica 2012. Pracuje jako asystent w Katedrze Polonistyki i Bohemistyki Uniwersytetu Lotaryńskiego w Nancy.

**Moritz Csáky** – emerytowany profesor Universität Graz, członek rzeczywisty Austriackiej Akademii Nauk (ÖAW), współtwórca kulturowego zwrotu w badaniach nad Europą Środkową. Zajmuje się przede wszystkim szeroko pojętą wiedzą o kulturze, teorią i historią kultury (Kulturgeschichte, Kulturwissenschaften, Kulturtheorie), przemianami na styku nowoczesności, ponowoczesności i globalizacji, historią Austro-Węgier i Europy Środkowej (zwolennik pojęcia Europa Centralna [*Zentraleuropa*]). Założyciel Międzynarodowego Centrum Nauk o Kulturze w Wiedniu (IFK, 1992). Przewodniczący Instytutu Badań Urbanistycznych i Regionalnych ÖAW, Wspólnego Komitetu Nauk o Literaturze i Kulturze Austriackiej i Węgierskiej Akademii Nauk, członek Rady Naukowej IV Wydziału Rady Europy (Strasbourg), kurator Archiwum Wittgensteina (Cambridge), inicjator i przewodniczący programu badań *Miejsca pamięci ÖAW* (1998), wydawca dzienników Hermana Bahra (5 t., 1994-2003). Laureat wielu nagród państwowych w Austrii, na Węgrzech i Słowacji, a także Prix Europe (1995). Znaczenie jego dorobku ukazuje dedykowany mu tom pamiątkowy, zbierający prace jego uczniów (Schauplatz Kultur – Zentraleuropa. Transdisziplinäre Annäherungen Moritz Csáky zum 70. Geburtstag gewidmet, Johannes Feichtinger et al. (red.), Innsbruck-Wien 2006). Najważniejsze prace: *Das Gedächtnis der Städte. Kulturelle*

przegląd filozoficzno-literacki – nr 1-2 (36) – 2013 s. 433–439
<figure><img src="image_331.png" /></figure>

*Verflechtungen – Wien und die urbanen Milieus in Zentraleuropa, Wien-Köln-Weimar 2010; Kultur-Identität-Differenz. Wien und Zentraleuropa in der Moderne, Innsbruck-Wien-München-Bozen 2004 (red. z: A. Kury, U. Tragatschnigiem); Habsburg postcolonial. Machtstrukturen und kollektives Gedächtnis, Innsbruck-Wien-München-Bozen 2003 (red. z: J. Feichtingerem, U. Prutsch); Pluralitäten, Religionen und kulturelle Codes, Innsbruck-Wien 2001 (red. z K. Zeyringerem); Ideologie der Operette und Wiener Moderne. Ein kulturhistorischer Essay zur österreichischen Identität, Wien-Köln-Weimar 1996, 2 wyd. 1998.*

**Mayhill C. Fowler** – doktor historii, tytuł otrzymała na Uniwersytecie Princeton za dysertację *Beau Monde: państwo i scena na krańcach imperium, Rosja i Ukraina sowiecka, 1916-1941*, w której prześledziła rozwój, upadek i konsolidację elit kulturalnych sowieckich pograniczy. Praca koncentrowała się na zależnościach między zarządzaniem a twórczością w regionach wieloetnicznych i była wspierana przez Uniwersytet Princeton oraz American Council for Learned Societies. Aktualnie wykłada na Ukrainie w Centrum Historii Urbanistycznej Europy Centralnej i Wschodniej we Lwowie; otrzymała stypendium Harvard Ukrainian Research Institute. Licencjat uzyskała z języka rosyjskiego na University of Yale oraz Master of Fine Arts w aktorstwie w National Theater Conservatory, grała w teatrich m.in. w Nowym Jorku i Kaliforni.

**Xavier Galmiche** – profesor Université Paris-Sorbonne (Paris 4), dyrektor sekcji studiów środowiskoweuropejskich przy Wydziale Sławistyki, założyciel Centrum Interdyscyplinarnych Badań nad Europą Środkową (CIRCE, 2002); historyk literatury czeskiej i środowiskoweuropejskiej, tłumacza, redaktor czasopisma „Cultures d’Europe Centrale”, w latach 2008-2009 prorektor ds. naukowych filii Sorbony w Abu Dhabi (Zjednoczone Emiraty Arabskie). Zajmuje się tradycją literackiego baroku w Europie Środkowej i jej oddziaływaniem na nowoczesność (symbolizm, ekspresjonizm), rozwojem formalizmu estetycznego 19. stulecia jako historycznego poprzednika strukturalizmu ubiegłego wieku; obrazem Pragi w literaturze, refleksami tzw. kwestii Sudetów w literaturze współczesnej; środowiskoweuropejską kulturą komizmu przed 1848 rokiem. Członek redakcji czasopism: „Revue des études slaves”, „Cahiers slaves” (Paryż), „Slovo a smysl” (Praga). Przełożył teksty m.in. Komeniusza, Máchy, Reynka, Jana Vladislava. Najważniejsze prace: *Baroque en Bohême*, Lille 2009 (red. z M.-E. Ducreux, M. Petrášem, V. Vlnasem); *Le Bibliothécaire de Dieu, L’œuvre de Vladimír Holan (1905-1980)*, Paris 2009 (przekład czeski 2012); *Villes multiculturelles en Europe centrale*, Paris 2008 (red.

<figure><img src="image_332.png" /></figure>

<figure><img src="image_333.png" /></figure>

<figure><img src="image_334.png" /></figure>
<figure><img src="image_335.png" /></figure>

z D. Bechtel); *Karel Hynek Mácha, Pèlerin et brigand de Bohême, Carouge-Genève 2007; Esthétique des confins: voyage, mythe, destruction*, t. I-III, „Cultures d’Europe Centrale”, 2003-2005, nr 3-5 (red. z D. Bechtel).

**Urszula Górska** – doktor nauk humanistycznych, pracę doktorską obroniła w 2010 roku na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Była stypendystką Uniwersytetu Karla Eberharda w Tybindze (2007), publikowała w książkach zbiorowych oraz w „Dziejach Najnowszych”, „Przeglądzie Filozoficzno-Literackim”, „Przeglądzie Humanistycznym”, „LiteRacjach” oraz „Tekstualiach”. Obecnie pracuje nad książką poświęconą pisarkom monarchii habsburskiej w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki.

**Dariusz Kałan** – doktorant Szkoły Nauk Społecznych IFiS przy Polskiej Akademii Nauk. Absolwent Wydziału Polonistyki UW (magisterium) i Studium Europy Wschodniej UW (absolutorium).

**Urszula Kowalczuk** – adiunkt w Zakładzie Literatury i Kultury Drugiej Połowy XIX Wieku Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Autorka książek: *Felicjan Faleński. Twórczość i obecność* (Warszawa 2002), *Powinność i przygoda. Pisarze polscy drugiej połowy XIX wieku wobec kultury renesansu* (Warszawa 2011).

**Lena Magnone** – doktor nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa, absolwentka Wydziału Polonistyki (2002), Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych (2004) oraz Interdyscyplinarnego Podyplomowego Studium Kształcenia Tłumaczy w Instytucie Lingwistyki Stosowanej (2008) na Uniwersytecie Warszawskim. Stypendystka programu dla młodych naukowców Fundacji Tygodnika „Polityka”. Adiunkt w Zakładzie Literatury i Kultury Drugiej Połowy XIX wieku na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Opublikowała monografię *Maria Konopnicka: lustra i symptomy*. Pracuje nad książką poświęconą recepcji psychoanalizy w polskiej kulturze przed 1939, studia z tego zakresu drukowała m.in. w „Przeglądzie Humanistycznym” i „Kronosie”.

**Joanna Majewska** – absolwentka Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego i Wydziału Slawistyki Université Paris-Sorbonne, doktorantka w Zakładzie Literatury i Kultury Drugiej Połowy XIX Wieku Uniwersytetu Warszawskiego. Interesuje się zapomnianymi obszarami europejskiego modernizmu i kulturowymi konsekwencjami kryzysu teorio-poznawczego przełomu XIX i XX wieku. Autorka tekstów na temat twór-

<figure><img src="image_336.png" /></figure>

<figure><img src="image_337.png" /></figure>

<figure><img src="image_338.png" /></figure>
<figure><img src="image_339.png" /></figure>

czości Jorisa-Karla Huysmansa, Guya de Maupassanta, Bolesława Prusa, Władysława Reymonta i Stefana Żeromskiego. Przygotowuje rozprawę doktorską poświęconą Stefanowi Grabińskiemu.

**Petr Málek** – historyk i teoretyk literatury i filmu. Ukończył bohemistykę i historię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze (FF UK). Pracował w Instytucie Literatury Czeskiej Czeskiej Akademii Nauk, a od roku 1990 zatrudniony jest w Instytucie Literatury Czeskiej i Nauk o Literaturze FF UK. Od 1998 roku wykłada literaturę czeską na Uniwersytecie w Hamburgu. Od wielu lat zajmuje się relacją między literaturą i filmem, a w ostatnim czasie swoje badania poświęca przede wszystkim nowoczesnej literaturze czeskiej w kontekście środkowoeuropejskiego modernizmu. Swoje teksty publikował m.in. w czasopismach „Iluminace” i „Slovo a smysl”.

**Michał Masłowski** – emerytowany profesor Université Paris-Sorbonne (Paris 4), przez wiele lat dyrektor tamtejszej Sekcji Polonistyki; założyciel Zespołu Badań nad Europą Środkową (GREC, 1989), a następnie Centrum Badań nad Kulturami Literackimi Europy: Francja–Europa Środkowa–Europa Wschodnia (CERCLE, 1996) przy Uniwersytecie Nancy 2 (obecnie w ramach Université de Lorraine). Główny inicjator francuskich badań nad Europą Środkową. Interesuje się szeroko pojętą tradycją romantyczną (w szczególności teatralną) i jej wpływem na kulturę 20. stu-lecia, teorią i historią teatru, tematyką religijną w literaturze współczesnej, antropologią kulturową Europy Środkowej. Przewodniczący Francuskiego Stowarzyszenia Polonistów (SFEP), członek Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie (PTNO, Londyn), Rady Naukowej Światowego Centrum Pokoju, Wolności i Praw Człowieka (Verdun), Instytutu Środkowoeuropejskiego w Lublinie, Stowarzyszenia Badań nad Romantyzmem i XIX Wiekiem (SERD, Lyon). Przewodniczący francuskiego komitetu obchodów Roku Adama Mickiewicza (w latach 1996-2002), tłumacz (jest autorem m.in. francuskich wydań krytycznych Mickiewicza, Słowackiego, Miłosza i Różewicza). Najważniejsze prace: *Zwierciadła Kordiana. Rola i maska bohatera w dramatach Słowackiego*, Warszawa 2002; *Gest, symbol i rytuały polskiego teatru romantycznego*, Warszawa 1998; *Dzieje bohatera. Teatralne wizje „Dziadów”, „Kordiana” i „Nie-Boskiej Komedii” do II wojny światowej*, Wrocław 1978; *Religion et identité en Europe centrale* (red. z D. Bechtel i C. Royer), Paris 2012; *Dissidences*, Paris 2005 (red. z C. Delsol i J. Nowicki); *Mythes et symboles politiques en Europe centrale*, Paris 2002 (red. z C. Delsol i J. Nowicki); *Le Verbe et l’Histoire*. Mickiewicz,

<figure><img src="image_340.png" /></figure>

<figure><img src="image_341.png" /></figure>

<figure><img src="image_342.png" /></figure>
<figure><img src="image_343.png" /></figure>

*la France et l'Europe*, Paris 2001 (red. z Fr.-X. Coquin); *Histoire des idées politiques de l'Europe Centrale*, Paris 1998 (red. z C. Delsol); *Identité(s) de l'Europe Centrale*, Paris 1995 (red.); *L'Europe du milieu*, Nancy 1989, (red. z A.Kurc), wyd. 2. 1991.

**Ewa Paczoska** – profesor na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, dyrektor Instytutu Literatury Polskiej, kierownik Pracowni Literatury Modernizmu Europy Środkowej i Wschodniej. Zajmuje się literaturą drugiej połowy XIX w. z coraz częstszymi wycieczkami w stronę wieku XX i dalej. Owocem ostatnich lat pracy jest jej książka autorska *Prawdziwy koniec XIX wieku. Śladami nowoczesności* (2010), a także współredagowane tomy zbiorowe: *Modernistyczny Lwów – teksty życia, teksty sztuki* (2009) oraz *Przerabianie XIX wieku: studia* (2011).

**Jacques Le Rider** – badacz literatury i kultury austriackiej, przez lata związany z Université Paris-Sorbonne (Paris IV) (1977-1981), Université Paris XII-Val de Marne w Créteil (1981-1990), Université de Paris VIII w Saint-Denis (1990-1999). Od 1999 roku dyrektor Wydziału Nauk Historycznych i Filologicznych w paryskiej École pratique des hautes études (EPHE). W latach osiemdziesiątych kierował Intytutem Kultury Francusko-Niemieckiej w Tybindze, w 1983 roku przebywał na Uniwersytecie w Waszyngtonie. Współpracował z uniwersytetami w Grazu, Genewie, Kolonii, Mannheim, São Paulo, był też dyrektorem Instytutu Francuskiego w Wiedniu. Jego prace tłumaczone były na wiele języków europejskich, a także japoński. Najważniejsze monografie: *Le Cas Otto Weininger. Racines de l'antiféminisme et de l'antisémitisme*, Paris 1982; *Modernité viennoise et crises de l'identité*, Paris 1990 (1994, 2000, liczne przekłady); *La Mitteleuropa*, Paris 1994 (1996); *Nietzsche in Frankreich*, München 1997; *Journaux intimes viennois*, Paris 2000; *Freud, de l'Acropole au Sinaï*. Le retour à l'antique des modernes viennois, Paris 2002; *L'Allemagne au temps du réalisme. De l'espoir au désenchantement* (1848-1890), Paris 2008; *Faust, le vertige de la science*, z Paulem-Jeanem Franceschinim, Paris 2010; *Fritz Mauthner: Scepticisme linguistique et modernité. Une biographie intellectuelle*, Bartillat 2012.

**Clara Royer** – docent w Sekcji Europy Środkowej Wydziału Slawistyki Uniwersytetu Paris-Sorbonne, doktor nauk humanistycznych w dziedzinach historii i historii literatury Europy Środkowej. Opublikowała książki *Royaume littéraire. Quête d'identité d'écrivains juifs d'Europe centrale entre les deux guerres* (2011, Prix Hungarica 2008); *Sans faucille ni mar-teau* (red. z P. James, 2013); *Miroirs brisés? Récits regionaux et imaginai-

<figure><img src="image_344.png" /></figure>

<figure><img src="image_345.png" /></figure>

<figure><img src="image_346.png" /></figure>
<figure><img src="image_347.png" /></figure>

res croisés sur le territoire slovaque (red. z É. Boisserie, 2011) oraz powieść *Csillag* (2011, tłum. węg. i niem. w przygotowaniu); tłumaczka (m.in. *Miłosierdzia – Irgalom* Károlya Papa, 2008, Prix Nicole Bagarry-Karatson 2007), stypendystka Fondation pour la Mémoire de la Shoah, Rotschild Foundation, Collegium Budapest, Marie Curie Fellowships, Ambasady Polskiej w Paryżu.

**Katarzyna Sadkowska** – ukończyła w trybie MISH polonistykę i germanistykę na Uniwersytecie Warszawskim (studia pod kierunkiem Profesorów Andrzeja Z. Makowieckiego i Karola Sauerlanda). Autorka książek *Irzykowski i Inni. O recepcji myśli Fryderyka Hebbla w Polsce 1890-1939*. Zainteresowania badawcze koncentrują się wokół kultury Lwowa w okresie do 1939 roku i dialogów tekstowych polsko-niemieckich.

**Danuta Sosnowska** – pracownik w Instytucie Sławistyki Zachodniej i Południowej Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Ostatnio wydała książkę *Inna Galicja*. Zainteresowania badawcze dotyczą literatury i kultury Europy Środkowo-Wschodniej, zwłaszcza polskiej, czeskiej, ukraińskiej, oraz komparatystyki kulturowej.

**Rita Tūtlytė** – od 1992 roku docent w Katedrze Literatury Litewskiej na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego. Stopień doktora nauk humanistycznych uzyskała w 1987 roku za badania nad poezją. Zainteresowania naukowe koncentrują się wokół literatury litewskiej XX wieku (literatura emigracyjna II połowy XX wieku, litewska literatura radziecka), litewskiej poezji, modernizmu i secesji w literaturze litewskiej oraz ich europejskich kontekstów, filozofii życia w odniesieniu do literatury. W latach 1995-1996 w ramach zaproszenia ze strony Katedry Badań Bałtyckich prowadziła kurs zajęć *Litewska literatura XX wieku* na Uniwersytecie w Münster (Niemcy), tam też odbyła staże naukowe w latach 1999-2000, 2004. Jest autorką m.in. monografii *Antanas Miškinis* (1997, 1998), podręcznika *Eilėraščio skaitymas* (*Lektura wiersza*, 1995, 2001), studium *Išliekanti lyrika* (*Trwała liryka*, 2006). Wspólne z zespołem innych autorów przygotowała podręcznik literatury litewskiej dla uczniów 11. i 12. klasy szkoły średniej *Literatūros erdvės* (*Przestrzenie literatury*, 2009). Jest autorką ok. 100 artykułów naukowych. Najważniejsze publikacje książkowe: *Antanas Miškinis. Monografija*, Vilnius 1997, 1998; *Eilėraščio skaitymas. Knyga mokytojui ir mokiniui*, Vilnius 1996, 2001; *Išliekanti lyrika: XX amžiaus lietuvių poezijos vidinių struktūrų kaita*, Vilnius 2006.

<figure><img src="image_348.png" /></figure>

<figure><img src="image_349.png" /></figure>

<figure><img src="image_350.png" /></figure>
<figure><img src="image_351.png" /></figure>

**Małgorzata Vražić**, doktor nauk humanistycznych, pracownik Uniwersytetu Warszawskiego, autorka książki *Stanisław Witkiewicz i Witkacy – dwa paradygmaty sztuki, dwie wizje kultury* (Warszawa 2013); współautorka podręcznika *Młoda Polska* (Kraków 2006), opracowania zbiorowego *Modernizm: spotkania* (Warszawa 2008) oraz książki *Przerabianie XIX wieku* (Warszawa 2011). Publikowała m.in. w „Universitasie”, „Napisie”, „Biesiadzie”, „Podtekstach”, „Tekstualiach”. Od 2003 członkini jury Olimpiady Literatury i Języka Polskiego, a od 2009 sekretarz redakcji kwartalnika naukowo-artystycznego „LiteRacje”. Interesuje się związkami literatury ze sztuką i szeroko rozumianą estetyką XIX i XXI wieku, kulturą popularną oraz literaturą i kulturą Chorwacji.

<figure><img src="image_352.png" /></figure>

<figure><img src="image_353.png" /></figure>

<figure><img src="image_354.png" /></figure>
<figure><img src="image_355.png" /></figure>

<figure><img src="image_356.png" /></figure>

<figure><img src="image_357.png" /></figure>

<figure><img src="image_358.png" /></figure>
Tomy wydane:

*Nietzsche*

wstęp, wybór i oprac. Stanisław Gromadzki
nr 1 (1), 280 s. (luty 2002)

*Sołowjow*

wstęp: Janusz Dobieszewski
wybór i oprac.

Janusz Dobieszewski, Stanisław Gromadzki, Robert Papieski
nr 2 (2), 274 s. (maj 2002)

*Feminizm*

wstęp: Joanna Mizielińska

wybór i oprac. Stanisław Gromadzki, Joanna Mizielińska
nr 1 (3), 279 s. (luty 2003)

*Borges*

wstęp, wybór i oprac. Stanisław Gromadzki, Krzysztof Łapiński
nr 2 (4), 272 s. (maj 2003)

*Grecja*

wybór i oprac.

Stanisław Gromadzki, Krzysztof Łapiński, Wojciech Wrotkowski
nr 3 (5), 259 s. (wrzesień 2003)

*Filozofia umysłu*

wstęp, wybór i oprac. Marcin Miłkowski
nr 4 (6), 283 s. (grudzień 2003)

*Hegel i inni*

wstęp: Jakub Kloc-Konkołowicz
wybór i oprac.

Stanisław Gromadzki, Jakub Kloc-Konkołowicz, Marcin Miłkowski
nr 1 (7), 262 s. (marzec 2004)

*Leibniz*

wstęp, wybór i oprac. Tadeusz Ciecierski
nr 2 (8), 274 s. (lipiec 2004)
Horkheimer

wstęp: Halina Walentowicz
wybór i oprac. Stanisław Gromadzki, Halina Walentowicz
nr 3 (9), 266 s. (październik 2004)

Gombrowicz

wstęp, wybór i oprac. Stanisław Gromadzki, Robert Papieski
2004, nr 4 (10), 303 s. (luty 2005)

Iwaszkiewicz

wstęp, wybór i oprac. Robert Papieski, Radosław Romaniuk
2005, nr 1-2 (11), 272 s. (sierpień 2005)

Ars poetica

wstęp, wybór i oprac. Stanisław Gromadzki, Krzysztof Łapiński
2005, nr 3-4 (12), 248 s. (październik 2005)

Filozofia literatury

wstęp, wybór i oprac. Stanisław Gromadzki
2006, nr 1 (13), 266 s. (luty 2006)

Filozofowie-artyści

wybór i oprac. Stanisław Gromadzki
2006, nr 2 (14), 273 s. (czerwiec 2006)

Brzozowski

wstęp: Anna Dziedzic
wybór i oprac. Anna Dziedzic, Stanisław Gromadzki
2006, nr 3-4 (15), 283 s. (październik 2006)

Siemek

wstęp: Stanisław Gromadzki, Marcin Miłkowski
wybór i oprac.
Stanisław Gromadzki, Jakub Kloc-Konkołowicz, Marcin Miłkowski
2007, nr 1 (16), 336 s. (styczeń 2007)

Hesse

wstęp, wybór i oprac. Stanisław Gromadzki
2007, nr 2 (17), 437 s. (maj 2007)
### Kołakowski

wstęp: Karol Modzelewski
wybór i oprac.
Stanisław Gromadzki, Andrzej Mencwel, Jacek Migasiński,
Jerzy Niecikowski
2007, nr 3-4 (18), 604 s. (październik 2007)

### Rzym

wstęp, wybór i oprac. Krzysztof Łapiński
2008, nr 1 (19), 321 s. (kwiecień 2008)

### Barbara Skarga

wstęp: Leszek Kołakowski
wybór i oprac.
Stanisław Gromadzki, Jacek Migasiński, Krzysztof Środa,
Cezary Wodziński
2008, nr 2-3 (20), 603 s. (październik 2008)

### Wyobraźnia antropologiczna

wstęp, wybór i oprac. Justyna Kowalska-Leder
2008, nr 4 (21), 206 s. (listopad 2008)

### Lem i technika

wstęp, wybór i oprac. Paweł Majewski
2009, nr 1 (22), 326 s. (luty 2009)

### Literatura i etyka

wstęp, wybór i oprac. Ewa Paczoska
2009, nr 2 (23), 258 s. (maj 2009)

### Różewicz

wstęp, wybór i oprac. Robert Papieski, Radosław Romaniuk
2009, nr 3 (24), 282 s. (wrzesień 2009)

### Baczko

wstęp: Krzysztof Pomian
wybór i oprac.
Stanisław Gromadzki, Andrzej Kołakowski, Andrzej Mencwel,
Jerzy Niecikowski
2009, nr 4 (25), 629 s. (listopad 2009)
### Borges i literatura

wstęp: Alejandro Vaccaro
wybór i oprac. Stanisław Gromadzki, Krzysztof Łapiński
2010, nr 1 (26), 290 s. (grudzień 2009)

### Jacobi i inni

wstęp, wybór i oprac. Stanisław Gromadzki
2010, nr 2 (27), 443 s. (lipiec 2010)

### Żywiły formowania

wstęp, wybór i oprac. Stanisław Gromadzki
2010, nr 3 (28), 531 s. (październik 2010)

### Walicki

wybór i oprac. Janusz Dobieszewski, Stanisław Gromadzki,
Andrzej Mencwel
2010, nr 4 (29), 631 s. (marzec 2012)

### Hobbes

wstęp, wybór i oprac. Szymon Wróbel, Sebastian Szymański
2011, nr 1 (30), 303 s. (lipiec 2011)

### Filozofia biologii

wstęp, wybór i oprac. Marcin Miłkowski
2011, nr 2-3 (31), 375 s. (październik 2011)

### Ciało

wstęp: Magdalena Środa
wybór i oprac. Magdalena Środa, Monika Rogowska-Stangret
2011, nr 4 (32), 361 s. (grudzień 2011)

### Godność ludzka i autonomia

wstęp, wybór i oprac. Jakub Kloc-Konkołowicz, Dorota Pilas
2012, nr 1-2 (33), 385 s. (wrzesień 2012)

### Michel Henry

wstęp, wybór i oprac. Monika Murawska
2012, nr 3 (34), 419 s. (listopad 2012)
<figure><img src="image_359.png" /></figure>

Szacki
wybór i oprac. Stanisław Gromadzki, Andrzej Kołakowski,
Witold Morawski, Andrzej Waśkiewicz
2012, nr 4 (35), 740 s. (luty 2013)

Modernizm(y) Europy Środkowo-Wschodniej
wstęp, wybór i oprac. Ewa Paczoska, Mateusz Chmurski
2013, nr 1-2 (36), 439 s. (wrzesień 2013)

Tomy w przygotowaniu:

Przybyszewski

Adam Sikora

Juliusz Domański

Romantycy jenajscy

Kognitywistyka

Rawls

María Zambrano

Osobowość twórcza

(Nie)przekładalność

Filozof-poeta

Bóg filozofów

Schopenhauer

Wola

Szestow

Rilke

Dostojewski

Choroba

Wolność i władza

Patočka

Estetyka niemiecka

Pomian

Renesans

Imiona Boże

Pragmatyka

Gnostycy

<figure><img src="image_360.png" /></figure>

<figure><img src="image_361.png" /></figure>

<figure><img src="image_362.png" /></figure>
<figure><img src="image_363.png" /></figure>

Wydawnictwo
Wydział Filozofii i Socjologii UW

Tomy wydane:

*Wokół Szestowa i Fiodorowa. Almanach myśli rosyjskiej*,
pod red. Janusza Dobieszewskiego, WFiS UW, Warszawa 2007

*Jana Srzednickiego sapientia restituta*,
praca zbiorowa pod red. Aliny Motyckiej,
WFiS UW, Warszawa 2008

Wojciech Wrotkowski, *Jeden wieloimienny. Bóg Heraklita z Efezu*,
Wydawnictwo Rolewski Nowa Wieś k. Torunia, WFiS UW Warszawa,
2008

*Wokół Andrzeja Walickiego. Almanach myśli rosyjskiej*,
pod red. Janusza Dobieszewskiego, Jana Skoczyńskiego,
Michała Bohuna,
WFiS UW, Warszawa 2009

Kazimierz Twardowski, *Die Unsterblichkeitsfrage*,
edycję krytyczną rękopisu przygotował Michał Sepioło
(edycja limitowana),
WFiS UW, Warszawa 2009

Renata Wieczorek, *Kontekstualizm jako współczesna próba odpowiedzi na problem sceptycyzmu*, WFiS UW, Warszawa 2010

Milena Z. Fisher, *Nietzsche w USA*,
WFiS UW, Warszawa 2010

*Poznać, jak się rzeczy mają*
(prace ofiarowane Prof. Dobrochnie Dembińskiej-Siury),
pod red. Adama Górniaka, Krzysztofa Łapińskiego i Tomasza Tiuryna,
WFiS UW, Warszawa 2010

*Filozofia polska w tradycji europejskiej*,
pod red. Stanisława Pieroga, Magdaleny Bieniak-Nowak, Anny Dziedzic,
Andrzeja Kołakowskiego, Piotra Ziemskiego,
WFiS UW, Warszawa 2011

<figure><img src="image_364.png" /></figure>

<figure><img src="image_365.png" /></figure>

<figure><img src="image_366.png" /></figure>
Olga Kłosiewicz, *Zwierzęta Zaratustry. Symbolika świata zwierzęcego w pismach Friedricha Nietzschego*, WFiS UW, Warszawa 2011

Paweł Okołowski, *Między Elzenbergiem a Bierdiajewem. Studium aksjologiczno-antropologiczne*, WFiS UW, Warszawa 2012

Marek Nowak, *Przeciw oświeceniu. Saint-Martin w walce o sacrum*, WFiS UW, Warszawa 2013

Iwona E. Rusek, *Pragnienie – symbol – mit. Studium o „Próchnie” Waclawa Berenta*, WFiS UW, Warszawa 2013

Biblioteka PF-L

Tomy wydane:

Bruno Druslewicz, *Syn Słońca. Baśń metafizyczna*, WFiS UW, Warszawa 2012 (=Biblioteka PF-L, t. I)

W przygotowaniu:

Stanisław Gromadzki, *Zapiski lekkoducha*
Robert Papieski, *Pod okiem pamięci. Eseje*
# NADESŁANE

## książki

- Robert B. Brandom, *Między mówieniem a działaniem. W stronę anali-
tycznego pragmatyzmu*, przeł. Marcin Gokieli, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 2012, XXVIII, 380 s.

- Co z tą wolnością?, pod redakcją Agnieszki Nogal i Doroty Kutyły,
Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2012, 240 s.

- Janusz Dobieszewski, *Absolut i historia. W kręgu myśli rosyjskiej*,
Universitas, Kraków 2012, 340 s.

- Volker Halbach, *Aksjomatyczne teorie prawdy*, przeł. Cezary Cieśliński,
Joanna Golińska-Pilarek, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
2012, 430 s.

- David Hume, *Eseje z dziedziny moralności, polityki i literatury*, prze-
łożył Łukasz Pawłowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego,
Warszawa 2013, 253 s.

- Friedrich Nietzsche, *Dzieła wszystkie*, tom 1a: *Narodziny tragedii*, prze-
łożył Paweł Pieniązek; *Niewczesne rozważania*, przełożyła Małgorzata
Łukasiewicz, Officyna, Łódź 2012, 439 s.

- Friedrich Nietzsche, *Dzieła wszystkie*, tom 13: *Notatki z lat 1887-
-1889*, przełożył Paweł Pieniązek, Officyna, Łódź 2012, 533 s.

- Józef Piórczyński, *Spór o rzeczy boskie*, Wydawnictwo Uniwersytetu
Łódzkiego, Łódź 2012, 153 s.

- Marek Pokropski, *Cielesna geneza czasu i przestrzeni*, Wydawnictwo
IFiS PAN, Warszawa 2013, 307 s.

- Paweł Potoroczyn, *Ludzka rzecz*, Wydawnictwo WAB, Warszawa
2013, 350 s.

- *Teorie wywrotowe. Antologia przekładów*, pod redakcją naukową
Agnieszki Gajewskiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2012, 820 s.

- Tomasz R. Wiśniewski, *Podmiot i wolność. Dziedzictwo heglowskie
i jego wrogowie*, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa, Warszawa 2013,
363 s.

## czasopisma

- „Ethos”: *Filozofia Vaticanum Secundum*, Instytut Jana Pawła II KUL –
Lublin, Fundacja Jana Pawła II – Rzym, październik-grudzień 2012,
rok XXV, nr 4(100).
<figure><img src="image_367.png" /></figure>

<figure><img src="image_368.png" /></figure>

– „Ethos”: *Filozofia Vaticanum Secundum*, Instytut Jana Pawła II KUL – Lublin, Fundacja Jana Pawła II – Rzym, styczeń-marzec 2013, rok XXVI, nr 1(101).

– „Forum Philosophicum. International Journal for Philosophy”, Wydział Filozoficzny WSFP *Ignatianum*, Kraków 2012, vol. 17, number 1.

– „Kronos. Metafizyka, Kultura, Religia”: *Teologia niemiecka: Luter, Barth, Bultmann*, Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, 2012, nr 4(23).

– „Kronos. Metafizyka, Kultura, Religia”: *Kabala*, Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, 2013, nr 1(24).

– „Nowa Dekada Krakowska. Dwumiesięcznik Kulturalny”: *Sztuka pisania listów (2)*, Krakowska Fundacja Literatury, 2013, rok II, nr 1-2 (5-6).

– „Nowa Krytyka. Czasopismo filozoficzne”, Instytut Filozofii Uniwersytetu Szczecińskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2012, nr 29.

– „Pressje”: *Tu mówi Londyn*, Klub Jagielloński, 2012, teka XXX-XXXI.

– „Ruch Filozoficzny”, Polskie Towarzystwo Filozoficzne, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 2012, tom LXIX, nr 1.

– „Ruch Filozoficzny”, Polskie Towarzystwo Filozoficzne, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 2012, tom LXIX, nr 2.

– „Ruch Filozoficzny”, Polskie Towarzystwo Filozoficzne, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 2012, tom LXIX, nr 3-4.

– „Sztuka i Filozofia”: *Muzyka – dzieło, intencja, wydarzenie? O tożsamości i odbiorze dzieła muzycznego*, Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, Wydawnictwo Naukowe Semper, 2012, nr 40.

– „Tekstualia. Palimpsesty Literackie Artystyczne Naukowe”: *Literatura i radio*, Dom Kultury Śródmieście – Warszawa, 2013, nr 1(32).

– „Tekstualia. Palimpsesty Literackie Artystyczne Naukowe”: *Tekst wodyński – literacki Wołyń*, Dom Kultury Śródmieście – Warszawa, 2013, nr 2(33).

– „Zdanie”, Pismo Stowarzyszenia „Kuźnica”, 2013, nr 1-2(156-157).

<figure><img src="image_369.png" /></figure>

<figure><img src="image_370.png" /></figure>