# Socjalizacja prawna - nastawienia wobec prawa a jego skuteczność

Tomasz Burdzik

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

## To cite this version:

Tomasz Burdzik. Socjalizacja prawna - nastawienia wobec prawa a jego skuteczność. Normy, Dewiacje i Kontrola Spoleczna, 2013, 14, pp.156-168. 10.6084/m9 figshare.985634. hal-01101155

HAL Id: hal-01101155

https://hal.science/hal-01101155

Submitted on 8 Jan 2015

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

<figure><img src="image_2.png" /></figure>

Distributed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License
Tomasz Burdzik<fnref n="1" />

## SOCJALIZACJA PRAWNA — NASTAWIENIA WOBEC PRAWA A JEGO SKUTECZNOŚĆ

### Streszczenie

Celem autora jest przedstawienie zagadnienia socjalizacji prawnej — pojęcia z socjologii prawa, odnoszącego się do postaw względem norm, prawa oraz instytucji stosujących prawo. Skuteczność prawa zależy od internalizacji wartości i postaw przez jednostkę w obrębie danej zbiorowości — nastawienie do prawa wpływa na jego realizację, zależną od zapatrywań adresatów norm prawnych, którzy mogą akceptować obozwiązujące przepisy bądź je ignorować. Właściwie prowadzona polityka prawna pozwala tak skonstruować normy prawne, by minimalizować koszty wynikające z konieczności podejmowania interwencji w przypadku niezgodności prawa z oczekiwaniami społecznymi.

**Słowa kluczowe:** socjalizacja prawna, nastawienie, skuteczność prawa, cynizm prawny

### Legal socialization — attitude to law and its effectiveness

#### Abstract

The author intends to present legal socialization — the concept of the sociology of law — which describes attitudes to norms, law and law enforcement institutions. For law to be effective, any individual in a given community needs to internalize a number of values and attitudes. The attitude to law will influence its application; its effectiveness will depend on the perspective adopted by the legal norm addressees who could either

<footnote n="1">¹Tomasz Burdzik jest doktorantem na Międzywydziałowych Studiach Humanistycznych Instytutu Socjologii Uniwersytetu Śląskiego.</footnote>
accept binding regulations or ignore them. An adequate legal policy helps construe
legal norms in a manner to prevent costs of interventions which need to be taken when
law is not convergent with social expectations.

**Keywords:** legal socialization, attitude, effectiveness of law, legal cynicism

Wstęp

Jednym z najważniejszych elementów wpływających na skutecz-
ność prawa jest nastawienie jego adresatów — społeczeństwa, które
funkcjonuje w oparciu o normatywne reguły utrzymujące stan stabi-
lizacji społecznej. Skuteczność oddziaływania prawa zależy od jego
właściwego rozumienia przez odbiorców, które wynika z przyswojenia
sobie zarówno jego treści, jak i sposobu funkcjonowania. W tym kon-
tekście warto zwrócić uwagę na zagadnienie socjalizacji prawnej, które
nie dotyczy wyłącznie adresatów norm prawnych, podmiotów socja-
lizowanych, czyli obywateli, ale również organów tworzących prawo
(władza ustawodawcza) oraz stosujących je (władza sądownicza).

Prawidłowe działanie prawa uwarunkowane jest właściwym ro-
zumieniem jego znaczenia nie tylko w aspekcie stricte normatywnym,
związanym z instytucjonalną praktyką realizacji dyspozycji zawartych
w normie prawnej, lecz także kontekstu społecznego, w obrębie które-
go zachodzi działanie prawa. Sposób rozumienia prawa nie sprowadza
się wyłącznie do znajomości norm prawnych, ale wymaga szerszego
kontekstu obowiązywania prawa w obrębie społeczeństwa (McCann,
March 1995: 210).

Socjalizacja prawna ma istotne znaczenie dla zapewnienia stanu
ładu społecznego, również w odniesieniu do problematyki krymino-
logicznej, czego dowodem mogą być międzynarodowe badania, które
ukazują silną korelację między nastawieniem respondentów z róż-
nych krajów do danego systemu karnego a lokalną praktyką sądo-
wą, co unaocznia zależność między postawami wobec prawa w ob-
rębie społeczeństwa a poglądami na karę, znajdując odzwierciedle-
nie w działaniach wymiaru sprawiedliwości (Killias, Aebi, Kuhn 2012:
411). Mówiąc o socjalizacji prawnej, należy wspomnieć o kwestii sku-
teczności prawa, poprzez którą można rozumieć zgodność skutków
występujących w społeczeństwie z tymi zamierzonymi przez prawo
(Kojder 2001: 13).
## Socjalizacja

Sprawność funkcjonowania instytucji, a przez to społeczeństwa, uwarunkowana jest prawidłową socjalizacją jednostki. W pierwszej kolejności jest to socjalizacja pierwotna, która ma za zadanie wyposzażyć jednostkę w elementarne umiejętności, pozwalające nawiązać kontakt z otoczeniem.

Mianem socjalizacji określa się proces zapoznawania jednostki z kulturą danego społeczeństwa oraz przyswajanie sobie przez nią funkcjonujących w nim wartości i norm (Gaberle 1993: 122). W trakcie procesu socjalizacji przyswajane są postawy, które można rozumieć jako „(...) psychiczne nastawienie względem faktu, stanu lub uczucie względem faktu lub stanu” (Chaiklin 2011: 32).

Mówiąc o socjalizacji prawnej, należy zwrócić szczególną uwagę na socjalizację pierwotną, gdyż dziecięce uwarunkowania względem prawa odgrywają znaczącą rolę w kształtowaniu młodzieżowego oraz dorosłego zachowania aspołecznego (Niemi 1973; Caspi, Moffitt 1995; Cohn, Trinkner, Rebelton, Van Gundy, Cole 2012). Co więcej, jak twierdzą Cohn i White, źródeł wartości społecznych należy się dozukiwać w doświadczeniach z dzieciństwa (Cohn, White 1990). Leon Petrażycki również dostrzegł doniosłość wychowawczej funkcji prawa, o czym wspomina Andrzej Kojder: „Petrażycki zwracał również uwagę, że prawo oddziałuje wychowawczo przez stałe pobudzanie jednych motywów działania i tłumienie innych, prawo także wzmacnia i rozwija pewne skłonności i cechy charakteru, dyspozycje i nastawienia behavioralne oraz osłabia i prowadzi do zaniku innych” (Kojder bd.: 12).

## Socjalizacja prawna

Socjalizacja prawna jest to „proces przejmowania, czyli stopniowej asymilacji i osobistej reorganizacji przez podmiot — w ramach jego własnego systemu wyobrażeń i wiedzy — elementów współtworzących system prawny panujący w społeczeństwie (...)” (Borucka-Arctowa, Skąpska 1993: 29–30); jest „(...) procesem, w którym jednostki nachwają postawy, poglądy wobec prawa, prawodawcy oraz instytucji prawnych” (Piquero et al. 2005: 267). Socjalizacja prawna może być również rozumiana jako „proces prowadzący ludzi do uznawania au-
torytetu prawa oraz będący gwarancją przestrzegania prawa” (Buss 2011: 329). Termin socjalizacji prawnej pojawia się częściej w kryminologii oraz socjologii, podczas gdy świadomość prawa jest terminem chętniej wykorzystywanym w antropologii (szczególnie antropologii prawa) (Ewick, Silbey 1991–1992; Fleury-Steiner 2003, 2004; Chriss 2007; Fagan, Tyler 2005; Piquero et al. 2005).

Sposób postrzegania prawa może w znaczącym stopniu przyczynić się do właściwego działania prawa, wypełniającego oczekiwania zarówno władzy, jak i adresatów prawa, czyli ogólnie rzecz biorąc, wpływać na jego skuteczność. Oczekiwane działanie, jak również stosowanie prawa, związane jest ze stopniem internalizacji norm prawnych, jak i ogólnego nastawienia do prawa pod postacią świadomości prawnej. Poprzez socjalizację prawną szuka się odpowiedzi na pytania dotyczące postaw oraz wartościowania prawa, wraz z czynnikami determinującymi dany sposób postrzegania prawa, jak i wpływu społecznego na tworzenie się określonego rodzaju świadomości prawnej, przyjmowanego przez jednostkę. W kontekście opisywania socjalizacji prawnej nie można pominąć świadomości prawnej, będącej sposobem rozumienia (wyobrażania) oraz stosowania prawa, zawierającym postawy i uczucia względem niego (Merry 1990; Mraz 1997; Hirsch 2002; Nielsen 2000). Świadomość prawa jednostki może być również określana za Zygmuntem Ziembińskim jako „(...) stan jej obznajomienia z prawem współcześnie obowiązującym w jej kraju oraz jej oceny tego prawa (...)” (Ziembiński 1972: 200) — jak widać, świadomość prawa wymyka się jednoznaczemu zdefiniowaniu (Silbey 2005: 323–368).

Znajomość postaw odbiorców wobec podejmowanych przez decydentów zmian sprowadza się do konieczności uwzględnienia oczekivań społecznych realizujących panujące w obrębie danej zbiorowości wartości, zgodne z obowiązującym porządkiem prawnym. Postawy zajmowane wobec prawa stanowią bardzo ważny przejaw w procesie badania socjalizacji prawnej, ponieważ wskazują nastawienie społeczne do obowiązującego porządku prawnego, a co za tym idzie, unaoczniają zgodność działań ustawodawcy z potrzebami społecznymi.

Zgodność prawa z oczekiwaniami społecznymi jest bardzo ważna, bowiem akceptacja społeczeństwa dla propagowanych w obrębie zbiorowości wzorów społecznych zwiększa skuteczność kontroli społecznej (Wódz 1974: 25). Rola poparcia społecznego, uwarunkowanego w trakcie socjalizacji prawnej, jest nie do przecenienia w odniesieniu
do skuteczności prawa: „Niezaprzeczalnie, dla sprawnie funkcjonującego systemu prawnego nie ma nic ważniejszego od poparcia społecznego. Im bardziej prawo jest zgodne z instytucjami oraz ludźmi go podzielającymi, tym lepiej system pracuje, dystrybuując zarówno sprawiedliwość, jak i prawo” (Selznick 2003: 178; Kojder 2001b: 311).

Systematycznie przeprowadzane badania socjalizacji prawnej pozwalają na dotarcie do rzeczywistych poglądów obywateli na zmiany zachodzące za pomocą prawa oraz na odkrycie różnic w postrzeganiu prawa, wpływających na jego skuteczność. Uwzględnienie owych odrębności przed wprowadzeniem danej normy pozwoli zwiększyć skuteczność prawa poprzez zapoznanie się z ustosunkowaniem się społeczeństwa do planowanych zmian. W przypadku norm już obowiązujących badania pozwolą odkryć przyczynę ewentualnej nieskuteczności danej normy prawnej zarówno w określonym miejscu, jak i ze względu na dane środowisko tudzież grupę społeczną, nieustosunkowaną pozytywnie do obowiązującej normy.

Wyobrażenia tudzież stereotypy związane z prawem mogą ulec zmianie w przypadku bezpośredniego kontaktu z prawem/instytucjami, stanowiąc subiektywne przekonania jednostek skonfrontowanych z sytuacjami związanymi z prawem, stąd też bardzo ważna zdaje się rola instytucji stosujących prawo. Pozytywna postawa względem interesantów z pewnością korzystnie wpłynie na postrzeganie instytucji, jak również prawa, a co za tym idzie, może wyeliminować negatywne stereotypy związane z owymi elementami. Z kolei niewłaściwe trak-towanie jednostek może wywołać negatywne odczucia, które mogą doprowadzać do zachowań niezgodnych z intencjami prawodawcy, przez co koszty implementacji przepisów ulegają podwyższeniu. Jak stwierdza Maria Borucka-Arctowa: „Musimy jednak pamiętać, że siła oddziaływania stereotypów może być nierówna w odniesieniu do po-szczególnych grup lub jednostek, stąd i ich podatność na zmodyfikowa-nie swych dotychczasowych poglądów pod wpływem bezpośredniego kontaktu z instytucjami stosującymi prawo może być różna” (Borucka-Arctowa 1981: 53) — sposób zachowania się instytucji odgrywa ważną rolę w ocenie prawa, jak również samych instytucji. Jak widać, ocena jednostek nie może być lekceważona przez wymiar sprawiedliwości, bowiem wpływa ona na skuteczną politykę prawną.

Wiedza, oceny i postawy tworzące świadomość prawną, będącą konkretyzacją uprzedniej socjalizacji prawnej, determinują przestrze-
ganie prawa, którego wyrazem jest późniejsze zachowanie w stosunku
do normy prawnej. W tym przypadku również występuje relatywiza-
cja zachowania ze względu na pełnioną przez daną jednostkę rolę
 społeczną, która wpływa na stan wiedzy o prawie.

Odmienności w postrzeganiu norm społecznych/prawnych, ich
przyczyn oraz różnic podyktowane są uwarunkowaniami kulturowy-
mi, wpływającymi na socjalizację prawną; „(...) społecznie podzie-
lane i wpajane członkom wspólnoty wyobrażenia o prawie, oparte
na bezpośrednich doświadczeniach, zakorzenionych nawykach, czę-
sto bezrefleksyjnie akceptowanych normach postępowania, stanowią
zatem istotny wymiar procesów socjalizacji prawnej” (Borucka-Arc-
towa, Skąpska 1993: 26).

Mówiąc o cechach wpływających na socjalizację prawną, należy
zwrócić uwagę, iż owa rekonstrukcja ma za zadanie wskazanie owych
cech ze strony podmiotu świadomości prawnej, czyli przynależności
danej jednostki do określonej grupy społecznej, a co za tym idzie, kon-
kretnych determinantów kształtujących świadomość prawną ze strony
zbiorowości.

Modele badawcze socjalizacji prawnej

Można wyróżnić dwa modele odnoszące się do socjalizacji praw-
nej: model poznawczo-interakcyjny (ang. *cognitive development theory*)
oraz model społeczny (ang. *social learning theory*).

Model poznawczo-interakcyjny odwołuje się do prac June Tapp
oraz Felice Levine, które w latach 70. XX w. w oparciu o pra-
ce Lawrence'a Kolberga dotyczące postrzegania moralności prowa-
dziły badania nad socjalizacją moralną oraz prawną (Fagan, Tyler
2005: 219-220). Ich wynikiem było wskazanie trzech stadiów my-
ślenia o prawie i moralności. Pierwsze, określane mianem prekon-
wencjonalnego, odnosi się do posłuszeństwa wobec norm zewzglę-
du na obawę kary bądź też oczekiwanie nagrody. Drugie stadium
(konwencjonalne) odwołuje się do akceptacji otoczenia wynikają-
cej z przestrzegania norm. Ostatnie stadium (postkonwencjonal-
ne) odnosi się do tworzenia prawa, w którym następuje społecz-
ne porozumienie dotyczące treści norm (Borucka-Arctowa, Skąp-
ska 1993: 21).
Model społeczny zwraca uwagę na środowisko, w którym zachodzi proces socjalizacji prawnej, w przeciwieństwie do modelu poznawczo-interakcyjnego, zorientowanego na jednostkę. Otoczenie, w którym funkcjonuje jednostka, dysponuje zarówno formalnymi, jak i nieformalnymi karami oraz nagrodami. Kiedy są one sprawiedliwie dystrybuowane, wówczas następuje wzmcnienie poczucia sprawiedliwości prowadzącego do przestrzegania norm i zasad. Jeśli zaś mamy do czynienia z odmienną sytuacją, wówczas prowadzi to do cynizmu prawnego.

## Socjalizacja prawna, cynizm prawny i przestępczość

Cynizm prawny (ang. *legal cynicism*) jest rozumiany jako anomia względem prawa (Sampson, Bartusch 1998) albo „(...) sytuacja, w której jednostki czują rozbieżność norm prawnych, zauważają, że inne jednostki również dostrzegają, iż normy prawne nie są ważne, lub uważają, że normy prawne są bezużyteczne (...)” (Karstedt, Farrall 2006: 1018). Zjawisko cynizmu prawnego przyciąga uwagę badaczy uznających je za jeden z wymiarów socjalizacji prawnej (Piquero et al., 2005: 270). Mówiąc o cynizmie prawnym, należy wyróżnić dwa podejścia. W pierwszym, kulturowym, negatywne dyspozycje względem systemu prawnego oraz organów prawa są potwierdzane negatywnymi wzorками obowiązującymi w danej zbiorowości (Leiber, Nalla, Farnworth 1998; Anderson 1999). W drugim ujęciu zwraca się uwagę na to, iż system wartości u osób będących w konflikcie z obowiązującym porządkiem prawnym jest wynikiem jego nieprawidłowego działania, dopuszczającego proceduralne nierówności (Tyler 1988, 1998, 2001, 2003; Tyler, Huo 2002). Badania Carra, Napolitano oraz Keating dowodzą, że źródeł cynizmu prawnego wśród młodzieży pochodzącej z dzielnic o znaczącej stopie przestępczości należy się doszukiwać w negatywnych postawach wobec policji oraz negatywnych doświadczeniach ze służbami porządkowymi (Carr, Napolitano, Keating 2007).

W badaniach nad nieletnimi przestępcami Alex Piquero wraz z zespołem zwrócił uwagę na dwie kwestie odnoszące się do socjalizacji prawnej — legalność oraz cynizm prawny (Piquero et al., 2005). W okresie badań oba wskaźniki były na stałym poziomie, jednakże zazwano, że starsi nieletni przejawiają większy cynizm prawny aniżeli
młodsi nieletni oraz że znacząca liczba uprzednio aresztowanych prze-
jawia większy cynizm prawny. W innych badaniach wśród nieletnich
badani, którzy określają siebie jako „przestępcy”, przejawiają bardziej
negatywną postawę względem instytucji prawa aniżeli ci, którzy takim
mianem się nie określają (Clark, Wenninger 1964: 488).

Socjalizacja a skuteczność prawa

Różnice wynikające z miejsca socjalizacji wpływają na sposób
przyswajania norm i wartości oraz ich rodzaj. Prawo w takim znacze-
niu staje się determinantem ładu społecznego, bowiem ustosunkowa-
nie się do niego warunkuje zapewnienie stanu stabilności społecznej.
Wówczas nastawienie społeczeństwa względem prawa jest zgodne z in-
tencjami prawodawcy.

Ocena prawa wynikająca z pełnionej przez jednostkę roli społecz-
nej warunkuje sposób zachowania się względem norm prawa, a więc
jego skuteczność. Wartości wyrażane przez prawodawcę w normach
prawnych mogą być rozbieżne z wartościami panującymi w określo-
nych grupach społecznych, tak więc możliwe jest przestrzeganie danej
normy w danej grupie, przy jednoczesnym omijaniu normy w innej.

Oceny prawa i instytucji związane są z doświadczeniami wyni-
kającymi z kontaktu z tymi czynnikami, jak również ze stereotypami
względem prawa oraz instytucji prawa panującymi w obrębie danej
zbiorowości. Część z nich może być uwarunkowana kulturowo, a przez
to bardzo utrudniać ewentualną modyfikację zachowań w celu dopro-
wadzenia ich do stanu zgodnego z intencjami prawodawcy, inne zaś
mogą być wynikiem postawy danej grupy społecznej, ukazując roz-
bieżności postrzegania prawa w obrębie danej zbiorowości ze względu
na pełnione przez jednostki role społeczne.

Sposób oceny danego zachowania, czy jest poprawne bądź też
niepoprawne, wynika z systemu wartości aprobowanego w obrębie
danej grupy społecznej lub też całego kręgu kulturowego (np. świata
arabskiego). W przypadku zachowań niezgodnych z obowiązującymi
zasadami społecznymi, znajdującymi swą normatywną postać w pra-
wie, zinternalizowane wartości odbiegają od propagowanego wzorca.
Wartości, mimo propagowania w szerokim zakresie zarówno przez
instytucje formalne, jak i nieformalne, mogą być zróżnicowane ze
względu na zapatrywania grupy, w której zachodzi proces socjalizacji danej jednostki. Grupy mogą samodzielnie propagować również takie wartości, których występowanie jest sprzeczne z systemem danej społeczności (np. *Romanipen* — nieformalny zbiór reguł Cyganów dopuszczający kradzież własności niecygańskiej).

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na funkcjonowanie systemów prawnych w różnych społeczeństwach. Dzięki temu będzie możliwe obserwowanie, w jaki sposób system prawny oddziałuje na społeczeństwo, a społeczeństwo na system prawny. Owe zależności mogą być bardzo pomocne przy wypracowywaniu nowych koncepcji prawa uwzględniających niejednorodność kultury prawnej odbiorców, coraz powszechniejszej w czasach globalizacji.

## Zakończenie

Warto badać socjalizację prawną jako jeden z aspektów relacji między prawem a społeczeństwem, na co zwraca uwagę Cotterell: „Prawo tworzy ważne elementy życia społecznego, kształtując oraz wzmacniając sposoby pojmowania rzeczywistości społecznej” (Cotterrell 1998: 182).

Warto również zwrócić uwagę na nieformalne zapatrywania się na stosowanie prawa, mające swoją podstawę w uwarunkowaniach kulturowo-obyczajowych obowiązujących w danej zbiorowości, takich jak normy obyczajowe, religijne. Możliwa jest sytuacja, gdy obowiązujące prawo jest nieskuteczne ze względu na jego sprzeczność z uznанныmi przez społeczeństwo zasadami; wówczas wysiłek prawodawcy nie prowadzi do oczekiwanego stanu ładu społecznego, co więcej, może sprzyjać zachowaniom kryminogennym nie ze względu na celowość łamania prawa stanowionego przez jednostki, ale na niewiedzę prawodawcy co do warunków życia w obrębie określonej grupy społecznej. Owa wiedza na temat funkcjonowania adresatów prawa winna być uwzględniona już na etapie jego tworzenia: „Racjonalne tworzenie prawa zakłada, iż prawodawca opiera się na określonej wiedzy i przyjętym systemie wartości, które uzasadniają jego decyzje prawodawcze” (Wróblewski 1985: 167).

Wiedza o prawie stanowi element świadomości prawnej, pozwalający rozpatrywać świadomość nie tylko w perspektywie jednost-
kowej, ale przede wszystkim społecznej, z racji masowego charak-
teru oddziaływania prawa na zbiorowość. Wiedza wynika również
z miejsca danej jednostki w systemie prawa; inna będzie obowiązy-
wać adresata danej normy, inna z kolei prawodawcę wyznaczającego
poprzez odpowiednie akty normatywne zakres obowiązywania pra-
wa. Poprzez normy prawne można oddziaływać na określone grupy
społeczne o określonych dyspozycjach zawartych w normach praw-
nych, jednakże sposób ich realizacji nie może się ograniczać wyłącznie
do normatywnych aspektów obowiązywania prawa, ale winien rów-
nież znajdować uzasadnienie w pozakodeksowych rozwiązaniach, ta-
kich jak prestiż prawa, tradycja, szacunek do organów stosujących
prawo.

Mimo dowiedzionego wpływu socjalizacji prawnej na późniejsze zachowania przestępcze ciągle niewiele wiadomo o tym zjawisku wśród młodzieży (Adelman, Yalda 2000: 37). Mając do czynienia ze znaczącymi badaniami podejmującymi kwestię subkultur młodzieżowych (MacLeod 1987; Anderson 1999; Taylor 2001), kwestia socjalizacji prawnej jest istotna, ponieważ właściwe ukształtowanie socjalizacji prawnej może służyć prewencji zachowań przestępczych.

Właściwa socjalizacja prawna wskazuje jednostce możliwe kon-
sekwencje grożące za przejawianie zachowań niezgodnych z zapatry-
waniami społecznymi; nieuchronność kary za naruszenie norm praw-
nych spełnia funkcję prewencyjną, gdyż zniechęca do podejmowania
działań, których skutki będą dotkliwe dla potencjalnego przestępcy.
Zagadnienie socjalizacji prawnej jest nierozłącznie związane z interna-
lizacją innych norm i zasad wskazujących jednostce na sposób zacho-
wania w obrębie danej zbiorowości. Aby relacje między instytucjami
a społeczeństwem były prawidłowe, konieczne jest sprawne funkcjo-
nowanie prawa. Skuteczność prawa jest uzależniona od nastawienia
do niego użytkowników, od jego treści i realizacji przez instytucje
(Allot 1981: 233). W tym kontekście zagadnienie świadomości praw-
nej jest warte zwrócenia uwagi; poprzez badania nad świadomością
prawną możliwe jest poznanie adresatów prawa, a co za tym idzie,
przeprowadzenie koniecznych modyfikacji zwiększających jego sku-
teczność w przypadku niezgodności obowiązujących norm z zapatry-
waniami społecznymi, jak również samo tworzenie prawa od początku
uwzględniające postulaty adresatów.
Bibliografia

Adelman, Madelaine, Christine Yalda (2000) *Seen But Not Heard: The Legal Lives of Young People*. „PoLAR: Political and Legal Anthropology Review” 23(2): 37–58.

Allott, Anthony (1981) *The Effectiveness of Laws*. „Valparaiso University Law Review” 15(2): 229–242.

Anderson, Elijah (1999) *Code of the Street: Decency, Violence and the Moral Life of the Inner City*. New York: Norton.

Borucka-Arctowa, Maria (1981) *Świadomość prawna a planowe zmiany społeczne*. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Borucka-Arctowa, Maria, Grażyna Skąpska (1993) *Teoretyczne problemy socjalizacji prawnej*. [w:] Maria Borucka-Arctowa, Chantal Kourilsky. red. *Socjalizacja prawna*. Warszawa: Agencja Scholar. s. 11–27.

Buss, Emily (2011) *Failing Juvenile Courts, and What Lawyers and Judges Can Do About It*. „Northwestern Journal of Law & Social Policy” 6: 318–33.

Carr, Patrick J., Laura Napolitano, Jessica Keating (2007) *We Never Call the Cops and Here is Why: A Qualitative Examination of Legal Cynicism in Three Philadelphia Neighborhoods*. „Criminology” 45(2): 445–480.

Caspi, Avshalom, Terrie E. Moffitt (1995) *The continuity of maladaptive behaviour: From description to understanding in the study of antisocial behaviour*. [w:] Dante Cicchetti, Donald J. Cohen. red. *Developmental Psychopathology*. New York: Wiley. s. 472–511.

Chaiklin, Harris (2011) *Attitudes, behavior, and social practice*. „Journal of Sociology & Social Welfare” 38(1): 31–54.

Chriss, James J. (2007) *Social Control: An Introduction*. Cambridge: Polity Press.

Clark, John P., Eugene P Wenninger (1964) *The attitude of juveniles toward the legal institution*. „The Journal of Criminal Law, Criminology and Police Science” 55.4: 482–489.

Cohn, Ellen S., Rick J. Trinkner, Cesar J. Rebellon, Karen T. Van Gundy, Lindesy M. Cole (2012) *Legal Attitudes and Legitimacy: Extending the Integrated Legal Socialization Model*. „Victims & Offenders” 7(4): 385–406.

Cohn, Ellen S., Susan O. White (1990) *Legal Socialization: A Study of Norms and Rules*. New York: Springer-Verlag.

Cotterrell, Roger (1998) *Why Must Legal Ideas Be Interpreted Sociologically?* „Journal of Law and Society” 25(2): 171–192.

Ewick, Patricia, Susan Silbey (1991–1992) *Conformity, Contestation, and Resistance: An Account of Legal Consciousness*. „New England Law Review” 26: 731–749.
Ewick, Patricia, Silbey, Susan (1998) *The Common Place of Law: Stories from Everyday Life*. Chicago: University of Chicago Press.

Fagan, Jeffrey, Tom R. Tyler (2005) *Legal Socialization of Children and Adolescents*. „Social Justice Research” 18(3): 217–242.

Fleury-Steiner, Benjamin, Laura Beth Nielsen (2006) *The New Civil Rights Research: A Constitutive Approach*. Aldershot: Ashgate.

Gaberle, Andrzej (1993) *Patologia społeczna*. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze.

Hirsch, Susan (2002) *Feminist Participatory Research on Legal Consciousness*. [w:] June Starr, Mark Goodale. red. *Practicing Ethnography in Law: New Dialogues, Enduring Methods*. New York: Palgrave Macmillan. s. 13–33.

Karstedt, Susanne, Stephen Farrall (2006) *The Moral Economy of Everyday Crime: Markets, Consumers and Citizens*. „British Journal of Criminology” 46(6): 1011–1036.

Killias, Martin, Aebi, Marcelo F., Kuhn, André (2012) *Précis de criminologie*, Berne: Stämpfli Editions SA.

Kojder, Andrzej (2001) *Czynniki ograniczające skuteczność prawa i rekomendacje praktyczne*. „Wszechnica Polska — Zeszyty Naukowe” T. 1. s. 5–18.

Kojder, Andrzej (2001b) *Godność i sila prawa*. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Kojder, Andrzej (bd.), Idee społeczno-prawne Leona Petrażyckiego i ich współczesne kontynuacje, http://www2.wpia.uw.edu.pl/files/Idee_spoleczno-prawne_LP.pdf?short= (dostęp: 23.11.2013 r.).

Leiber, Michael J., Mahesh K. Nalla, Margaret Farnworth (1998) *Explaining Juveniles’ Attitudes Towards the Police*. „Justice Quarterly” 15(1): 151–174.

MacLeod, Jay (1987) *Ain’t No Makin’ It: Leveled Aspirations in a Low-Income Neighborhood*. Boulder, CO: Westview Press.

Merry, Sally (1990) *Getting Justice and Getting Even: Legal Consciousness Among Working-Class Americans*. Chicago: University of Chicago Press.

Mraz, Jacqueline (1997) *Of Law and the Tears of Things: Notes on the Varieties of Legal Consciousness*. „PoLAR: Political and Legal Anthropology Review” 20(2): 101–114.

Nielsen, Laura B. (2000) *Situating Legal Consciousness: Experiences and Attitudes of Ordinary Citizens about Law and Street Harassment*. „Law and Society Review” 34(4): 1055–1090.

Niemi, Richard G. (1973) *Political socialization* [w:] Jeanne N. Knutson. red. *Political Psychology*. San Francisco: Jossey-Bass, s. 117–138.

Piquero, Alex R., Jeffrey Fagan, Edward P. Mulvey, Laurence Steinberg, Candice Odgers (2005) *Developmental Trajectories of Legal Socialization Among Serious Adolescent Offenders*. „The Journal of Criminal Law and Criminology” 96.1: 267–298.
Sampson, Robert J., Dawn Jeglum Bartush (1998) *Legal cynicism and (sub-cultural?) tolerance of deviance: The neighborhood context of racial differences*. „Law and Society Review” 32: 777–804.

Selznick, Philip (2003) „*Law in Contect*” Revisted. „Journal of Law and Society” 30(2): 177–186.

Silbey, Susan (2005) *After Legal Consciousness*. „Annual Review of Law and Social Science” 1: 323–368.

Taylor, Timothy (2001) *Strange sounds: Music, technology and culture*. New York: Routledge.

Tyler, Tom R. (1988) *What is procedural justice? Criteria used by citizens to assess the fairness of legal procedures*. „Law and Society Review” 22(1): 103–135.

Tyler, Tom R. (1998) *Public mistrust of the law: A political perspective*, „University of Cincinnati Law Review” 66: 847–876.

Tyler, Tom R. (2001) *Public Trust and Confidence in Legal Authorities: What Do Majority and Minority Group Members Want from the Law and Legal Institutions?* „Behavioral Sciences and the Law” 19: 215–235.

Tyler, Tom R. (2003) *Procedural Justice, Legitimacy and the Effective Rule of Law*. „Crime & Justice” 30: 283–356.

Tyler, Tom R., Yuen J. Huo (2002) *Trust in the Law: Encouraging Public Cooperation with the Police and Courts*. New York: Russell Sage.

Wódz, Jacek (1974) *Zjawiska patologii społecznej*. Kraków: PWN.

Wróblewski, Jerzy (1985) *Teoria racjonalnego tworzenia prawa*. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Ziembiński, Zygmunt (1972) *Etyczne problemy prawoznawstwa*. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.