SŁAWOMIR GODEK (Warszawa)

Spór o znaczenie prawa rzymskiego w dawnej
Rzeczypospolitej

Treść: 1. Dzieło Tadeusza Czackiego *O litewskich i polskich prawach* oraz polemika Jana Wincentego Bandtkie i początek sporu o rolę prawa rzymskiego w dawnej Polsce. 2. *Postrzeżenia Ignacego Potockiego*. 3. Wystąpienie Józefa Maksymiliana Ossolińskiego i badania Franciszka Józefa Jekla. 4. Prace młodych prawników wileńskich – Aleksandra Mickiewicza i Franciszka Morze. 5. Jan Nepomucen Janowski i Joachim Lelewel. 6. Popowstaniowa nauka wobec zagadnienia dziejów prawa rzymskiego w Polsce – Ignacy Daniłowicz, Wacław Aleksander Maciejowski, Michał Wiszniewski. 7. Problem prawa rzymskiego w dawnej Rzeczypospolitej w twórczości Romualda Hube. Poglądy Michała Bobrzyńskiego i Feliksa Zielińskiego. 8. Kwestia subsydiarnej roli prawa rzymskiego i zakresu jego recepcji w prawie polskim w świetle badań Antoniego Zygmunta Helcla, Piotra Burzyńskiego, Oswalda Balzera, Stanisława Kutrzeby, Przemysława Dąbkowskiego, Marcelego Handelsmana, Józefa Rafacza. 9. Rafał Taubenschlag i jego teza o romanizacji życia prawnego w dawnej Polsce. Polemika Adama Vetulaniego. Stanowiska Jana Baszkiewicza, Juliusza Bardacha, Kazimierza Kolańczyka. 10. Badania Janusza Sondla i Krystyny Bukowskiej nad historią prawa rzymskiego w Polsce.

1. Na początku XIX wieku wśród historyków prawa powstał nie rozstrzygnięty w całości do dzisiaj spór o pochodzenie prawa polskiego i rolę prawa rzymskiego w pierwszej Rzeczypospolitej<fnref n="1" />. Zwłaszcza dzieje prawa rzymskiego w Polsce nie zostały po dziś dzień całościowo wyjaśnione. Postulat Stanisława Wróblewskiego wzywającego na początku XX stulecia do podjęcia tej problematyki, którą uważał za jedno z najpilniejszych zadań stojących przed nauką polską, nie został dotąd w pełni zrealizowany<fnref n="2" />.

<footnote n="1">¹ J. Kodrębski, *Spór o rolę prawa rzymskiego w Polsce*, (w:) *Prawo rzymskie w Polsce XIX w.*, Łódź 1990, s. 109-176 (dalej cytowane jako *Prawo rzymskie*). Patrz też J. Sondel, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce piastowskiej*, Warszawa, Kraków 1978, s. 14-24 (dalej cytowane jako *Ze studiów*). Jeszcze w wieku XIX dość obszernie zrelacjonował współmnianą dyskusję Aleksander Kraushar w swojej pracy *Uwagi nad historią prawa*, Warszawa 1868, s. 118 i n.</footnote>

<footnote n="2">² S. Wróblewski, *Potrzeby nauki polskiej a prawo rzymskie*, Nauka Polska 1919, t. II, s. 262-266.</footnote>
Polemikę na temat korzeni prawa polskiego i roli prawa rzymskiego w dawnej Polsce zapoczątkował Tadeusz Czacki, ogłaszając w latach 1800 – 1801 bardzo obszerną, dwutomową pracę pt. *O litewskich i polskich prawach*<fnref n="3" />, która przyjęta została z wielkim zainteresowaniem, uznaniem i podziwem<fnref n="4" />. Dowziął w niej historyk, że prawa polskie biorą początek z prawgermańskich, a zwłaszcza skandynawskich<fnref n="5" /> i nie noszą znamion wpływu systemu rzymskiego<fnref n="6" />.

Zapatrywania te odrzucił Jan Wincenty Bandtkie, występując z twierdzeniem, że prawo rzymskie miało w Polsce moc posiłkową i stanowiło materiał, z którego czerpał rodzimy ustawodawca<fnref n="7" />. Bandtkie argumentował, że

<footnote n="3">³ T. Czacki, *O litewskich i polskich prawach o ich duchu, źródłach, związku, i o rzeczach zawartych w pierwszym Statucie dla Litwy, 1529 roku wydanym*, t. I, II, Warszawa 1800–1801. Datę wydania dzieła Czackiego przyjmuje się za początek nauki historii prawa polskiego. Patrz, O. Balzer, *Historia porównawcza praw słowiańskich*, Lwów 1900, s. 5; P. Dąbkowski, *Tadeusz Czacki jako prawnik. W setną rocznicę zgonu (1813–1913)*, Lwów 1913, s. 17 i n. (dalej cytowane jako *Tadeusz Czacki*).</footnote>

<footnote n="4">⁴ P. Dąbkowski, *Tadeusz Czacki*, s. 8 i n., 13 i n.; A. Vetulani, *Dzieje historii prawa w Polsce*, Kraków 1948, s. 10 i n.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Czacki pozostawał pod wpływem teorii o normańskim pochodzeniu państw słowiańskich, bardzo popularnej w owym czasie. T. Czacki, *O litewskich i polskich prawach*, t. I, s. 18 i n., 53. Cytuję według wydania trzeciego K.J. Turowskiego, t. I-II, Kraków 1861 (dalej cytowane jako *O litewskich*).</footnote>

<footnote n="6">⁶ Fałszywa, zdaniem Czackiego, opinia o rzekomym wpływie prawa rzymskiego na prawo polskie rozpowszechniona została w kraju przez cudzoziemskich prawników. Historyk pisał: „Osiadli u nas cudzoziemscy prawnicy, znajdować chcieli w naszych prawach prawo rzymskie”; dość niefortunie przywołuje tu jednak Czacki przykład Tomasza Dreznera i Augustyna Rotundusa Mieleskiego. *O litewskich*, s. 12. Dalej twierdzi Czacki, że „naród więc nasz nie mógł w tym źródle szukać dla siebie przepisów”, bo „do zwyczajów i do praw swoich Germanowie i północne narody były przywiązane…, że wstręt od prawa rzymskiego był widocznym”. Tamże, s. 27. Zdaniem badacza wzmianki i powołania na antyczne akty prawne w ustawodawstwie Kazimierza Wielkiego są nieliczne i pozbawione znaczenia (wymienia Czacki ustawę o podpalaczach i *senatus consultum Macedonianum*, s. 36 i n.). Prolog do statutów jest natomiast z powszechnością późniejszym uzupełnieniem, a „gdyby nawet ta przedmowa była dziełem samego Kazimierza Wielkiego, widzimy tylko pochwały prawa rzymskiego, ale nie rozkaz oddawania mu posłuszeństwa” (s. 35 i n.). Patrz też J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 112 i n.</footnote>

<footnote n="7">⁷ J.W. Bandtkie, *Vindiciae Juris Romani Justinianei*, Wrocław 1808, s. 16 i n. (dalej cytowane jako *Vindiciae*). Poglądy Czackiego zaczepił Bandtkie już wcześniej w drobnym dziełku pt. *De studio iuris Polonici*, Wrocław 1806, w którym stwierdził z całą mocą, że prawo rzymskie odgrywało w Polsce rolę prawa pomocniczego „Ius Romanum Iustinianorum et ius canonici erant recepta” (s. 32). Odgrywało ono taką samą rolę na Litwie, o czym świadczy zapis art. 54 rozdz. IV III Statutu litewskiego, a przez prawo litewskie także i w Polsce: „*In statuto vero Lithuaniae legitur lex preceptiva, ut in defectu legum judices aequitatem naturalem et exempla aliorum regnorum Christianorum, imprimis autem ius Romanum sequantur. Ex quibus patet, quam vis in Polonia lex nulla directe ius illud ut ius subsidiarium agnoverit, tamen id indirecte factum fuisse, cum statutum Lithuaniae esset in Polonia ius subsidiarium, et ius igitur Romanum indirecte illa lege statuti in subsidium receptum et agnitum fuisse in toto regno Poloniae*” (s. 32 i n.). Bandtkie otwarcie wystąpił przeciwko tezom Czackiego dopiero w *Vindiciae*, które to dzieło uchodzi za jedno z najlepszych, jakie wyszły spod jego pióra. Patrz, J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 117 i n.</footnote>
utworzony przez Kazimierza Wielkiego na zamku krakowskim wyższy sąd prawa niemieckiego stosował prawo rzymskie, toże stało się ono częścią systemu polskiego. Co więcej, obowiązujące w wielu polskich miastach prawo magdeburskie, podobnie jak chełmińskie i lubeckie, pozostawały pod wpływem prawa rzymskiego, a zatem za ich pośrednictwem system antyczny znałazł zastosowanie w Polsce. Bandtkie wskazuje również, i to trafniej niż Czacki, na elementy romanistyczne zawarte w statutach kazimierzowskich. Rzymską proweniencję przypisuje przepisom o nabyciu własności osuszonego koryta rzeki, odpowiedzialności synów za pożyczki, odpowiedzialności za podpalenie i innym. Autor przytacza także art. 54 zawarty w księdze IV trzeciego Statutu litewskiego, zgodnie z którym prawo rzymskie miało być stosowane na Litwie pomocniczo w razie luki w kodyfikacji Wielkiego Księstwa i na tej podstawie, przyjmując, że statut obowiązywał również w Koronie, Bandtkie znajduje jeszcze jeden argument potwierdzający moc obowiązującą prawa rzymskiego w Polsce. Poza tym Bandtkie powołuje się na świadectwa dawnych uczonych prawników – Bartłomieja Groickiego, Mikołaja Zalaszowskiego, Tomasza Dreznera, którzy w swych pismach wysoko oceniali powagę prawa rzymskiego w Polsce<fnref n="8" />. Poglądy Bandtkiego sprowokowały rychłą i gniewną, choć także pogłębioną odpowiedź Czackiego. Udzielił jej przy okazji wygłoszenia okolicznościowej mowy w związku z otwarciem nowego roku szkolnego 1808 w ulubionym Liceum Krzemienieckim. Rozszerzona wersja tego wystąpienia ukazała się drukiem w Wilnie w roku następnym<fnref n="9" />. Na wstępie Czacki pochlebnie wypowiedział się o systemie rzymskim i uznał jego istotne znaczenie dla współczesnego prawa, ale jeszcze raz odmówił mu stanowczo mocy posiłkowej wobec prawa polskiego<fnref n="10" />. Zanegował też ponownie wpływ prawa rzymskiego na statut wiślicki<fnref n="11" /> oraz zbiór Łaskiego, I Statut litewski i Korekturę praw z 1532 r.<fnref n="12" />. Skierowane do sędziego wskazanie III Statutu litewskiego, aby kierować się „inszymi prawami chrześcijańskimi” w razie luki w prawie rodzimym – zdaniem Czackiego – nie oznacza ograniczenia arbitra do możliwości skorzystania wyłącznie z prawa rzymskiego, ale daje mu swobodę wyboru rozwiązań przewidzianych także w innych prawodawstwach<fnref n="13" />. Czacki podtrzymał założenia swej teorii o decydującym wpływie praw narodów północnych na prawo polskie<fnref n="14" /> i odrzucił raz jeszcze

<footnote n="8">⁸ J.W. Bandtkie, *Vindiciae*, s. 19 i n., 31 i n., 35 i n.; J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 118 i n.</footnote>

<footnote n="9">⁹ T. Czacki, *Czy prawo rzymskie było zasadą praw litewskich i polskich? I czy z północnymi narodami mieliśmy wiele wspólnych praw i zwyczajów? Rozprawa czytana w Krzemiercu na otwarciu roku szkolnego 1808 w Gimnazjum Wołyńskim przez Tadeusza Czackiego*, Wilno 1809 (dalej cytowane jako *Czy prawo rzymskie*).</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ T. Czacki, *Czy prawo rzymskie*, s. 6 i n.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Tamże, s. 52 i n.</footnote>

<footnote n="12">¹² Tamże, s. 80 i n.; Czacki twierdzi, że w tych pomnikach prawa „nie widać ducha i słów prawa rzymskiego”, s. 84 i n.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Tamże, s. 90 i n.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Tamże, s. 94 i n., 116.</footnote>
pogląd o oddziaływaniu prawa rzymskiego na jego sferę<fnref n="15" />. Stanowisko swo-
je zlagodził dopiero w napisanym tuż przed śmiercią krótkim i niedokończo-
nym szkicu pod tytułem *O źródłach prawa, które miały moc obowiązującą w Polsce i w Litwie*, w którym nie akcentował już tak mocno własnej teorii o germańskim pochodzeniu prawa polskiego<fnref n="16" />. Dopatrywał się nawet Czacki wpływów prawa rzymskiego i kanonicznego w Polsce już w wieku XI<fnref n="17" /> oraz uznał romańską genezę przepisu o podpalaczach w statucie Kazimierza Wiel-kiego<fnref n="18" />.

Tymczasem polemiczny zapał nie opuszczał Bandtkiego. Jeszcze za ży-
cia Czackiego opublikował on rozprawę poświęconą prawu miejskiemu,
w której przedstawił recepcję zasad rzymskich w prawie chelmińskim, mag-
deburskim oraz lubeckim i na podstawie tej analizy wysunął wniosek, że od-
działywanie ius civile na prawo polskie rzeczywiście miało miejsce i doko-
nywało się za pośrednictwem Niemiec. Na dowód swoich twierdzeń uczony
przytoczył tekst wilkierza zatwierdzonego przez Zygmunta III dla Poznania,
w którym wykazał szereg przejatków z prawa rzymskiego i liczne na nie po-
wołania. Bandtkie podtrzymał też swoje wcześniejsze stanowisko o subsydiar-
nej funkcji prawa rzymskiego w Polsce<fnref n="19" />. Do swojej teorii i sporu prowadzo-
nego z Czackim wracał Bandtkie jeszcze kilkakrotnie. W wykładach wła-
szanych w Szkole Prawa i Administracji przekonywał słuchaczy o koniecz-
ności znajomości prawa rzymskiego dla właściwego rozumienia historii
i współczesnej sytuacji prawnej kraju<fnref n="20" />. Wskazywał, że „Zbiory Łaskiego
i Gasztołda mają niejakie powinowactwo ze zbiorami Triboniana”<fnref n="21" />. Dodat-
kowe argumenty dla głoszonych przez siebie poglądów odnalazł Bandtkie
w świeżo odkrytym przez Konstantego Świdzińskiego rękopisie kodyfikacji
Macieja Śliwnickiego. Po analizie jej tekstu uczony doszedł do przekonania,

<footnote n="15">¹⁵ „Dosyć jest dla mnie, że okazałem, iż prawo rzymskie nie jest zasadą praw naszych” – pisze w zakończeniu swojej pracy, Tamże, s. 121. Patrz też P. Dąbkowski, *Tadeusz Czacki*, s. 17; J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 122 i n.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Rozprawę tę zawiera tom III *Dziel Tadeusza Czackiego zebranych i wydanych przez Hr. Edwarda Raczyńskiego*, Poznań 1845, s. 493-542.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ O jedenastowiecznych dokumentach polskich mówi Czacki, że ich „forma prawnicza kolwiek od form konsystorskich pożyczana była” (tamże, s. 500).</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Czacki uważał, że przedmowa do ustawodawstwa Kazimierza Wielkiego, w której „przewodzą się prawa rzymskie” jest w istocie późniejszym uzupełnieniem (s. 509), a „prawa Kazimierza W. nie mają związku z prawem rzymskim” (s. 511 i n.). Badacz stwierdził jednak wyraźnie, że statutowa regulacja „przeciwko podpalaczom wzięta jest...z cesarskich ustaw” (s. 510). Zdaniem Czackiego nauka prawa rzymskiego znana była Polakom studiującym w Bolonii i Padowie, ale nie „wypławała do naszego prawodawstwa” (s. 512 i n.) mimo podejmowanych w tej mierze starań (s. 523, 536 i n.). Patrz też, P. Dąbkowski, *Tadeusz Czacki*, s. 26 i n.; J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 128 i n.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ J.W. Bandtkie, *Wyód historyczny praw miejskich w Polsce dawnej obowiązujących*, (w:) *Zbiór rozpraw o przedmiotach prawa polskiego*, Wilno 1812, s. 173 i n., 178 i n.; J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 130 i n.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ J.W. Bandtkie, *Uwagi o potrzebie nauki prawa*, Warszawa 1814, s. 24.</footnote>

<footnote n="21">²¹ Tamże, s. 32; J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 132 i n.</footnote>
że Śliwnicki uważał prawo rzymskie za wzór i główne źródło materiału dla swojego projektu, na co wskazuje zarówno systematyka dzieła, jak i mnogie powołania na rzymskie instytucje<fnref n="22" />. Wpadając w polemiczny ton, Bandtkie trafnie zauważy, iż „sprzecznością jest przypuszczać: że prawo rzymskie miało w kraju powagę naukową (usus, auctoritas doctrinalis), że obrońcy sądowi, że nauczyciele szkół wyższych, że uczeni umieli cenić toż prawo, a wszelako zupełnie wszelkiego zaprzeczać wpływu na wyrokowanie i prawa krajo-we, jakiejkolwiek powagi w sądownictwie i prawodawstwie”<fnref n="23" />. Zdaniem uczonego powaga ustawodawstwa rzymskiego „uznawana bywała w obliczu sądów nawet sejmowych, nie tylko innych wyższych ziemskich”<fnref n="24" />.

Dość skrajne poglądy Bandtkiego na zagadnienie recepcji prawa rzymskiego w prawie polskim, odrzucone w większości przez naukę współczesną, znalazły ostateczne odzwierciedlenie w wydanej już po śmierci badacza ob-szernej historii prawa<fnref n="25" />. Z dużą przesadą pisze Bandtkie w swej Historii o skali przenikania ius civile do średniowiecznej Polski, gdy oznajmia, że „powaga i znajomość prawa rzymskiego rozeszła się w Polsce wcześnie i w jednakowym prawie sposobie, a nawet i czasie, jak we Włoszech i po in-nych krajach od wieku XII i XIII”<fnref n="26" />. Znacznie bliżej prawdy jest wtedy, gdy konstatuje, że w dobie jagiellońskiej „prawo rzymskie wchodziło i u nas w po-ważanie, więcej atoli po miastach, mniej po ziemianach naszych, miało więk-szy wpływ na prawa miejskie, aniżeli ziemiańskie”<fnref n="27" />, natomiast bardzo już trafnie przyczyny takiego stanu rzeczy upatruje Bandtkie w obieralności sę-dziów ziemskich<fnref n="28" />. Uczony raz jeszcze dobitnie powtarza tezę o subsydiar-nej mocy prawa rzymskiego w Polsce<fnref n="29" />.

<footnote n="22">²² J.W. Bandtkie, *O Macieju Śliwnickim i księdze prawa powszechnego, z woli Zygmuntu I przezeń ułożonej*, Warszawa 1825, s. 18 i n., (dalej cytowane jako *O Macieju Śliwnickim*).</footnote>

<footnote n="23">²³ J.W. Bandtkie, *O Macieju Śliwnickim*, s. 20.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Tamże; J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 133 i n.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ J.W. Bandtkie, *Historia prawa polskiego*, Warszawa 1850 (dalej cytowane jako *Historia*).</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Tamże, s. 245 i n. Już wcześniej Bandtkie głosił, że w wieku XII „i w Polszcze czyta-no i uwielbiano zbiory Justyniana”. Patrz, *O poważaniu dawniejszym w Polszcze prawników uczonych*, Warszawa 1825, s. 6. Słusznie Bandtkie wyjaśnił, że „praw kanonicznych i Rzym-skich wpływ i znajomość u nas głównie i znacznie przez duchowieństwo wzrastały”. Tamże, s. 5.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ J.W. Bandtkie, *Historia*, s. 496 i n.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ „W różnych wywodach sądowych tej epoki znajdujemy odwołania do praw rzymskich czynione. Jedynie nieusposobienie sędziów obieralnych i niedola nienaukowa sprawiły, że powaga praw rzymskich nie stała się konieczną i powszechną. Nieodmiennie wymagano po sądach tylko szlachectwa osiadłego, po prawnikach w sądach w obronie stawających terminowania rzemieślniczego, a po większej części i szlachectwa; nigdzie nie zastrzegano aby nauka była waurunkiem koniecznym. Tylko po miastach Prus królewskich zachowywało się uszanowanie dla naku-ki prawa i konieczność znajomości go w urzędach sądowniczych i tylko tam zapatrywano się pomocniczo w sądach na jego przepisy, w razie milczenia praw miejscowych” (J.W. Bandtkie, *Historia*, s. 714 i n.).</footnote>

<footnote n="29">²⁹ J.W. Bandtkie, *Historia*, s. 714; J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 134 i n.</footnote>
2. Już w dwa lata po opublikowaniu dzieła Czackiego „O litewskich i polskich prawach" do dyskusji o roli prawa rzymskiego w Polsce włączył się Ignacy Potocki<fnref n="30" />. Wyniki przemyśleń dotyczących postawionego zagadnienia oraz uwagi odnoszące się bezpośrednio do pracy Czackiego opublikował on w roku 1815³¹. Już na początku swoich „Postrzeżeń" Potocki przeprowadza krytykę metody badawczej Czackiego, a w konsekwencji opartych na niej wniosków. Wbrew twierdzeniom Czackiego zalicza prawo rzymskie do źródeł praw polskich, ale nie przyznaje mu roli systemu stosowanego subsydiarnie<fnref n="32" />. Potocki sceptycznie odnosi się do poglądu Czackiego jakoby narody północne nienawidziły prawa rzymskiego. Uczony wskazuje, że skoro sam Czacki uznaje wpływ prawa antycznego na prawa germanske, mimo rzekomego wstrętu jaki mieli odczuwać wobec cesarskiego systemu Germanie, to podobne oddziaływanie możliwe było także w warrunkach polskich. Potocki zresztą nie przykładał większej wagi do znanej opinii Cerasinusa Kirszteina, wyrażonej w jego dziele „O prawie i fóldrowaniu", głoszącej: „nie lubią nasi prawo rzymskie, trzeba go się długo uczyć: a u nas każdy chce sądzić, jak mu dziadek i pradziadek powiedział", jako nieprawdziwej w odniesieniu do światlejszej części społeczeństwa<fnref n="33" />. Potocki sporo miejsca poświęca statutom Kazimierza Wielkiego, które jego zdaniem – zwłaszcza w przedmowie, a także przepisach tyczących się podpalenia i przedawnienia – noszą cechę znajomości oraz szacunku do prawa rzymskiego<fnref n="34" />. Autor uważa, że zapożyczenie rozwiązań rzymskich i zastosowanie ich w statutach było celowym i świadomym zabiegiem twórców tych pomników prawa, gdy pisze: „nie z przypadku więc, ale z wiadomości, poszanowania i naśladowania wzoru, wypadają w naszym statucie prawa polskiego z rzymskim podobieństwa”<fnref n="35" />. Analizując znaczenie kontrowersyjnego postanowienia art. 54 rozdz. IV Statutu litewskiego, Potocki zarzuca błąd tym, którzy „twierdzą, iż ten artykuł wyraźnie nakazuje udawać się w nieobjętych prawem przypadkach do prawa rzymskiego", niemniej przyznaje, że sędzia chcąc rozpoznać sprawę i wydać wyrok „przymuszony też będzie udawać się często do rzymskiego prawa”<fnref n="36" />. Potocki stanowczo odrzuca pogląd Czackiego, jakoby dawni polscy prawnicy byli „półmędrkami", znającymi nieco prawo rzymskie, za to krajowego wcale. Autor „Postrzeżeń" słusznie zwraca uwagę, że na pewno na tak lekceważącą i niską

<footnote n="30">³⁰ W 1802 roku Potocki przekazał Czackiemu listownie swoje pierwsze opinie o jego świeto wydanej pracy. Patrz, J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 137 i n.</footnote>

<footnote n="31">³¹ I. Potocki, *Postrzeżenia w dziele Tadeusza Czackiego*, „O litewskich i polskich prawach”, Pamiętnik Warszawski 1815, t. II, s. 194 i n.; ciąg dalszy – 335 i n.; t. III, s. 217 i n.</footnote>

<footnote n="32">³² Tamże, t. II, s. 196 i n.</footnote>

<footnote n="33">³³ Tamże, t. II, s. 204 i n.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Tamże, t. II, s. 207 i n.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Tamże, t. II, s. 212.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ Tamże, t. III, s. 223 i n.</footnote>
ocenę nie zasługują (wymieniając tylko niektórych) Rojzjusz, Tucholczyk, Groicki, którzy przyczynili się swoją działalnością do rozkwitu i podniesienia znaczenia nauki prawa rzymskiego w szesnastowiecznej Polsce<fnref n="37" />.

Z prezentacji przytoczonych wyżej opinii Ignacego Potockiego wynika, że w sporze, do którego przystąpił, zajął stanowisko kompromisowe w stosunku do pozycji zajmowanych przez Czackiego i Bandtkiego, mogące uchodzić, biorąc pod uwagę trafność wielu spostrzeżeń, za bardzo zbliżone do sądów uczonych współczesnych<fnref n="38" />.

3. W kilka lat po ukazaniu się publikacji Ignacego Potockiego do wciąż nie wygasającego sporu o rolę prawa rzymskiego w Polsce przystąpił Józef Maksymilian Ossoliński. Badacz ten opowiedział się za uznaniem poważnego wpływu prawodawstwa rzymskiego na ustawodawstwo oraz na naukę prawa w dawnej Rzeczypospolitej<fnref n="39" />. Niezbitym dowodem takiego oddziaływania jest dla Ossolińskiego zromanizowana *Summa* Rajmunda Partenopejczyka, stanowiąca część zbioru Łaskiego. Badacz poświęca wiele miejsca i wysiłku na wykazanie w niej szeregu zapożyczeń z prawa rzymskiego<fnref n="40" />, krytykując równocześnie Czackiego za negowanie wpływu rzymskiej myśli na statut Łaskiego<fnref n="41" />. Zastanawiając się nad stopniem znajomości zasad ustawodawstwa rzymskiego w średniowiecznej Polsce Ossoliński wskazuje, że pewien zasób wiedzy z tego zakresu musieli posiadać Polacy, którzy odbyli studia na zachodnioeuropejskich uniwersytetach, a w szczególności w najczęściej przez nich odwiedzanych: Bolonii i Padwie<fnref n="42" />. Twierdzi, iż znajomość Digestów, świeżo odkrytych po wiekach zapomnienia, błyskawicznie i wcale nie później niż w innych krajach rozpowszechniła się w Polsce<fnref n="43" />, czego dowodem wielokrotne powołania na to źródło występujące w Kronice Wincentego Kądłubka<fnref n="44" />. W najistotniejszej kwestii, dotyczącej pytania o subsydiarną rolę prawa rzymskiego wobec polskiego, Ossoliński po trosze przyznaje rację

<footnote n="37">³⁷ Tamże, t. III, s. 228; T. Czacki, *O litewskich*, t. II, s. 90.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 139.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ J. M. Ossoliński, *O prawie rzymskim w Polszcze*; jak z niego korzystano i jak nauka jego kwitła aż do XV wieku, (w:) *Wiadomości historyczno-krytyczne do dziejów literatury polskiej*, o pisarzach polskich, także postronnych, którzy w Polszcze albo o Polszcze pisali, oraz o ich dziełach, Kraków 1819, t. II, s. 325. Patrz też J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 139 i n.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ J. M. Ossoliński, dz. cyt., s. 330 i n.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ T. Czacki, *Czy prawo rzymskie*, s. 80 i n.</footnote>

<footnote n="42">⁴² M. Ossoliński, dz. cyt., s. 336 i n. Przytacza tu przykład Mikołaja – archidiakona krajowskiego, Fryderyka Polaka, Jarosława Bogorii Skotnickiego. Szerszej wiedzy z zakresu prawa rzymskiego nie mogliby zdobyć studiujący na Akademii Krakowskiej ze względu na niski poziom wykładu z tej dziedziny. Wyraźne ożywienie i rozwój nauki prawa rzymskiego w Polsce dostrzega słusznie Ossoliński w wieku XVI. Patrz, s. 341 i n.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ Tamże, s. 335. Jest to pogląd oczywiście błędný.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Tamże, s. 335. Kadłubkowi poświęcił Ossoliński osobną rozprawę, zamieszczoną w cytowanym dziele – patrz, s. 374 i n.</footnote>
Czackiemu, gdy mówi, że normy rzymskie nie miały żadnego zastosowania w prawie ziemskim, po trosze Bandtkiemu, gdy oznajmia, iż ustawodawstwo rzymskie spełniało funkcję pomocniczą wobec prawa miejskiego – chełmińskiego i magdeburskiego<fnref n="45" />. Ossoliński zwraca uwagę na rolę uczonych prawników – romanistów w przeszczepianiu zasad prawa rzymskiego na grunt polski. Wśród wybitniejszych wymienia Piotra Rojzjusza – zwolennika romani zacji prawa w Polsce, który dzięki swej gruntownej wiedzy odegrał znaczącą rolę w dziele poprawy Statutu litewskiego<fnref n="46" />.

Zdecydowanym zwolennikiem teorii o obowiązywaniu prawa rzymskiego w Rzeczypospolitej deficiente iure Regni był Franciszek Józef Jekel. Ten Austriak rodem z Wiednia, przybyły do Polski w roku 1781, obok praktyki adwokackiej przy lwowskim sądzie ziemskim, prowadził z inspiracji Józefa Maksymiliana hr. Ossolińskiego, badania nad historią prawa polskiego. W swej rozprawie o dożywociu bronił poglądu o mocy obowiązującej prawa rzymskiego w dawnej Polsce, opierając się na tekście wstępu do statutów Kazimierza Wielkiego, postanowieniach Statutu litewskiego i dziełach prawników polskich (Tomasza Dreznera, Mikołaja Zalaszowskiego, Andrzeja Lipskiego, Tomasza Ostrowskiego). Jeckel wyraził swe zapatrywania wprost i statnowczo: "...certum ergo est, quod, quia ius Romanum in Polonia in subsidium receptum fuerat..."<fnref n="47" />.

4. Dysputa o prawie rzymskim otrzymała ożywczy impuls dzięki wystąpieniu młodych prawników wileńskich. W roku 1822 Wydział Nauk Moralnych i Politycznych Uniwersytetu Wileńskiego z inicjatywy Joachima Lelewela i Ignacego Daniłowicza ogłosił konkurs na rozprawę studencką na temat: *O wpływie prawodawstwa rzymskiego na polskie i litewskie.* Główna nagroda, w wysokości stu rubli, przypadła bratu słynnego Adama, późniejszemu profesorowi Liceum Krzemienieckiego oraz Uniwersytetów: Kijowskiego i Charkowskiego – Aleksandrowi Mickiewiczowi, wyróżnieniem na-

<footnote n="45">⁴⁵ Tamże, s. 347 i n. Wydaje się, że wykluczenie jakiegokolwiek wpływu prawa rzymskiego na polskie prawo ziemskie nie jest trafne.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Poświęcił Hiszpanowi Ossoliński osobną rozprawę, Piotr Rojzjusz czyli Ruiz (patrz, tamże, s. 155 i n.). Pisał w niej: „Wtłaczało się do nas prawo rzymskie pod imieniem powszechnego cesarskiego przez pobratymstwo z kanonicznym, nie mniej przez stosunki z różnymi niemieckimi dla stanu miejskiego iwościańskiego przyjętymi... oświecano się nim we własnym prawodawstwie” (tamże, s. 158.).</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ F.J. Jeckel, *Dissertationes Juridicae*. Prima. De successione ab intestato tam secundum praescripta iuris Polonici, Magdeburgici et Culmensis, quam secundum normam successionis novo Codice civili stabilitam. Secunda. De usufructu advitalitio, coniugi superstiti in bonis a defuncto marito relictis competente, Wiedeń 1801, s. 15, 75 i n. Patrz też, W.M. Bartel, *Kartka z dziejów kultury prawnej w Galicji na przełomie XVIII i XIX wieku*, (w:) Księga pamiątkowa ku czci Konstantego Grzybowskiego, Kraków 1971, s. 15-29; J. Sondel, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, Zeszyty Naukowe UJ – Prace Prawnicze 1988, z. 124, s. 83 i n.</footnote>
tomiast uhonorowano Franciszka Morze<fnref n="48" />. Obie prace, staraniem Lelewela, zostały opublikowane w Dzienniku Warszawskim<fnref n="49" />.

Mickiewicz utrzymywał, że znajomość prawa rzymskiego w Polsce szereczyła się początkowo pośrednio poprzez znajomość zromanizowanych norm obowiązujących w północnych Włoszech, a nade wszystko przez pozostające pod silnym wpływem antycznego systemu prawo kanoniczne. Pewien zasób wiedzy o jednym i drugim przywozili do kraju Polacy, którzy odbyli studia na zachodnioeuropejskich uniwersytetach<fnref n="50" />. Mimo to Mickiewicz nie odnajduje „ducha praw rzymskich” w pierwotnym prawie polskim, choć przyznaje, że zbiory praw rzymskich, z którymi zaczęto się w Polsce zaznajamiać, mogły inspirować rodzimego prawodawcę do tworzenia podobnych, dostarczając przy tym wzorów co do systematyki i terminologii. Autor dostrzega powołania na prawo rzymskie znajdujące się we wstępie do statutu wiślickiego, ale odrzuca jego autentyczność, uważając go za twór późniejszy<fnref n="51" />. Mickiewicz widzi jednak piętno oddziaływania prawa rzymskiego na statut, odciśnięte w jego warstwie terminologicznej<fnref n="52" /> oraz w zastosowaniu szczegółowych rozwiązań zaczerpmiętych z poszczególnych ustaw rzymskich<fnref n="53" />, ale wpływ ten ocenia jako powierzchowny<fnref n="54" />. Dopiero od Kazimierza Wielkiego prawo rzymskie bardziej upowszechnia się przez praktykę miejską oraz naukę uprawianą na nowo otwartej Akademii Krakowskiej, która jednak nie wzniosła się na wyżyny nawet w wieku XVI i XVII<fnref n="55" />. Tylko nieliczni prawnicy sporządzali zbiory (z reguły tyczące się prawa miejskiego i z czasem zapatrywane w romanistyczne głosy) uwzględniając przy tym zdobycze rzymskiej techniki legislacyjnej<fnref n="56" />. Mickiewicz twierdzi, że prawo miejskie miało ograniczone zastosowanie w sądach ziemskich, ale mimo to „nie mogło przeto prawodawstwo polskie w ciągu tego okresu, znaczącego od praw rzymskich przez prawa magdeburskie doznać wpływu”<fnref n="57" />. Przechodzi w dalszej ko-

<footnote n="48">⁴⁸ J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 143 i n.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ A. Mickiewicz, *Jaki wpływ prawodawstwo rzymskie na prawodawstwo polskie i litewskie mieć mogło?*, Dziennik Warszawski 1825, t. I, s. 457 i n.; t. II, s. 133 i n.; F. Morze, *O wpływie prawodawstwa rzymskiego na prawodawstwo polskie i litewskie*, Dziennik Warszawski 1826, t. IV, s. 57 i n.; t. V, s. 1 i n., ciąg dalszy s. 112 i n.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ A. Mickiewicz, dz. cyt., t. I, s. 461 i n. Spośród Polaków studiujących za granicą autor wymienia Jarosława Bogorię oraz Jana Grota.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ Tamże, s. 468 i n.</footnote>

<footnote n="52">⁵² Tamże, s. 470 i n. Autor statutu operował terminologią rzymską, o czym świadczą takie określenia jak: *filius familias, filius non emancipatus, testamentum*.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ Przykładem jest tutaj przepis o podpalaczach. Tamże, s. 471 i n.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Tamże, s. 474.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ Pisma traktujące o prawie rzymskim ukazywały się w małych nakładach, rzadkie egzemplarze prawa justyniańskiego tkwiły rozproszone i zapomniane w nielicznych bibliotekach. Nawet w projektach ustawodawczych wnoszonych pod obrady sejmu nie widać większego obeznania z zasadami prawa rzymskiego. Tamże, s. 475 i n. Patrz też odnośnik na stronie 494 i 495.</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ Tamże, s. 498 i n.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Tamże, s. 500 i n.</footnote>
lejności Mickiewicz do omówienia recepcji prawa rzymskiego na Litwie. Na-
stępowała tam ona poprzez prawo magdeburskie nadawane miastom Wielkie-
go Księstwa jeszcze za panowania Władysława Jagiełły<fnref n="58" />. Ducha, zasady i do-
skonałości prawa rzymskiego nie dopatruje się Mickiewicz w I Statucie li-
tewskim – „nie był jeszcze czas w Litwie do wydania prawodawstwa, które-
by głębiej z praw rzymskich korzystać mogło”, ale wpływu zupełnie nie wy-
klucza<fnref n="59" />. Autor uważał, że „nie mogło prawodawstwo rzymskie na statut
pierwszy litewski tak wielkiego mieć wpływu, tyle mu przynajmniej przypi-
sać można, że dało wzór przedniejszego układu i udzieliło wiele szczegól-
nych przepisów”<fnref n="60" />. Co do pierwszej z wymienionych kwestii Mickiewicz za-
raz wyjaśniał, iż „rzymskim więc tylko Digestom słusznie to przyznać nale-
ży, których podział na księgi i tytuły oraz cały kształt drobniony w statucie
litewskim wyraźnie dostrzegać się daje”<fnref n="61" />. Zaraz potem badacz wskazuje wie-
le przepisów rodzimych, ukształtowanych na wzór rzymski lub wprost prze-
jętych przez Statut z prawa antycznego. Wśród tych ostatnich Mickiewicz wy-
mienia normy dotyczące ograniczeń w sporządzaniu testamentów, ogranicze-
nia w zdolności bycia świadkiem, sporządzania testamentu, opieki i innych,
choć jeszcze raz zastrzegał, że „podobieństwo jest tylko powierzchowne, co
do samego przepisu, ale nie co do zasady”<fnref n="62" />. II Statut także „nie obszedł się
bez wpływu rzymskiego prawa”, a katalog zapożyczeń został nawet powięk-
szony gdyż „niektóre przepisy starego statutu rzymskimi prawami rozszerzo-
no, niektóre świeżo z prawa rzymskiego wprowadzono”<fnref n="63" />. Mickiewicz wy-
mieniał tu przepisy o wydziedziczeniu, ojcobójstwie, testamencie sporządzan-
ym przez żołnierzy oraz sądzie połubownym<fnref n="64" />. Uchylał się natomiast autor
od dokładniejszej analizy pod kątem recepcji prawa rzymskiego norm III Sta-
tutu litewskiego, ograniczając się jedynie do ogólnej uwagi, że „jeżeli tedy
w tym statucie trzecim okaże się coś rzymskiego, będzie tylko naśladowa-
niem lub przeniesieniem szczególnej której ustawy, jakich okazaliśmy przy-
kłady w dwóch poprzedzających statutach”<fnref n="65" />. Wspominał Mickiewicz jesz-
cze o roli prawa rzymskiego w pracach kodyfikacyjnych podejmowanych
w Polsce w wieku XVIII<fnref n="66" />. Podsumowując swą rozprawę Mickiewicz stwier-
dał, że prawo rzymskie miało słaby wpływ zarówno na prawo polskie jak
i litewskie, które tylko dla nielicznych, szczegółowych konstrukcji zdołały
przejąć rozwiązania rzymskie<fnref n="67" />.

<footnote n="58">⁵⁸ A. Mickiewicz, dz. cyt., t. II, s. 139.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ Tamże, s. 140 i n.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ Tamże, s. 142.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ Tamże, s. 143.</footnote>

<footnote n="62">⁶² Tamże, s. 143 i n.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ Tamże, s. 148 i n.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ Tamże, s. 148 i n.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ Tamże, s. 157.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Tamże, s. 161.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ Tamże, s. 162. Wydaje się, że w ten sposób sformułowany wniosek, minimalizujący wpły-
wy romanistyczne na prawo krajowe, nie pokrywa się z treścią wywodów Mickiewicza.</footnote>
Wyróżniona w konkursie praca Franciszka Morze opublikowana została nieco później niż nagrodzona rozprawa Mickiewicza<fnref n="68" />. Morze bardzo trafnie identyfikuje źródło oddziaływania prawa rzymskiego w dawnej Polsce z rozwijającym się tu prawem kanonicznym. Zdaniem wileńskiego badacza to właśnie średniowieczne duchowieństwo nabywając znajomość kanonów, posiadło równocześnie pewne obeznanie z zasadami prawa rzymskiego<fnref n="69" /> i próbowało wykorzystywać tę wiedzę w praktyce. Stąd duchowni tworzący zbiory prawa „chcieli prawa nasze z wyobrażeń praw rzymskich lub kanonicznych układać, albo przynajmniej znalazszy choć cień podobieństwa ustawy właściwie ojczystej z rzymską, zaraz ją dla pokazania nauki, terminami rzymskimi często niestosownie krasili, i nieraz niepojętego zamieszania stali się powodem”<fnref n="70" />. Pojęcia rzymskie takim samym sposobem trafiały do sporządzanych przez duchownych pisarzy różnego rodzaju dokumentów państwowych i kościelnych<fnref n="71" />. Morze nie zawęża jednak wpływu prawa rzymskiego na polskie wyłącznie do kwestii terminologicznych. Badacz jest zdania, że prawo kanoniczne, a przez nie rzymskie, oddziaływało wprost na prawo ziemskie poprzez praktykę sądów duchownych, które władne były rozstrzygać niektóre sprawy „połączone z religijnością”, ale często zakres ten przekraczały, rozpoznając sprawy cywilne<fnref n="72" />. Innym źródłem wpływu prawa rzymskiego w kraju była w pojęciu Morze działalność naukowa Akademii Krakowskiej, w której posady wykładowców obejmowali uczeni przybysze z Europy zachodniej. W procesie przyswajania prawodawstwa rzymskiego systemowi rodzimemu niebagatelną rolę autor wyznacza prawu miejskiemu, „które objaśniano w lukach rzymskim jako posiłkowym jak kazali Kirsztein i Groicki”, negując równocześnie jego wpływ na prawo ziemskie<fnref n="73" />. Morze dostrzega i docenia znajomość ius civile widoczną w pismach Jana Łaskiego, Mikołaja Jaskiera, Piotra Ruiza, Jakuba Przyłuskiego, Tomasza Dreznera oraz Mikołaja Zalaszowskiego i wpływ tych nie zatwierdzonych oficjalnie dzieł na praktykę<fnref n="74" />. Omawia czynniki powodujące opory przeciw prawu rzymskiemu wśród szlachty i bezskuteczne próby ich przezwyciężenia, podejmowane przez zwolenników romanizacji prawa w Polsce<fnref n="75" />. Morze dochodzi do wniosku, że „prawo rzymskie nie rozkazywało, ani było pomocniczym w Polszcze; z tym wszystkim biją znaczne podobieństwa; trzeba więc szukać ubocznych źródeł więcej przyćmionych, którymi jednak wpływać mogło”<fnref n="76" />. Wspomnianych podobieństw

<footnote n="68">⁶⁸ F. Morze, *O wpływie prawodawstwa rzymskiego na prawodawstwo polskie i litewskie, Dziennik Warszawski* 1826, t. IV, s. 57 i n.; t. V, s. 1 i n., s. 112 i n. Patrz też, J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 148 i n.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ F. Morze, *dz. cyt.*, s. 2 i n.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Tamże, s. 5.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ Tamże, s. 5 i n.</footnote>

<footnote n="72">⁷² Tamże, s. 7 i n.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ Tamże, s. 124 i n.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ Tamże, s. 13 i n.; s. 62.</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ Tamże, s. 62 i n.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ Tamże, s. 74.</footnote>
Morze identyfikuje dość dużo. I tak udowadniając, że „prawa nasze brały wzory z rzymskiego”, badacz zestawia przepis dotyczący przymuliska rzecznego, zaczerpnięty ze Statutu Wiślickiego z odpowiednim uregulowaniem rzymskim wziętym z justunańskich Instytucji – de fluvii aut rivuli fluxu (I. 2. 1. 23.) oraz wskazuje na rzymskie pochodzenie bardzo licznych terminów prawniczych, występujących w ustawodawstwie Kazimierza Wielkiego<sup>77</sup>. W prawie litewskim jako przejątki z prawodawstwa rzymskiego identyfikuje Morze przepisy o testamentach<sup>78</sup>, wydziedziczeniu<sup>79</sup>, ograniczeniach w testowaniu<sup>80</sup>, przedawnieniu<sup>81</sup> oraz karze za ojcobójstwo<sup>82</sup>.

Podsumowując rozważania obu wileńskich badaczy stwierdzić należy, że wnioski, do których niezależnie doszli, są w zasadniczych punktach zbieżne. Zarówno Mickiewicz jak i Morze uznają istnienie wpływu prawa rzymskiego na prawo dawnej Rzeczypospolitej, ale zawężają to oddziaływanie do zakresu znacznie mniejszego niż ten, który rysował Bandtkie. W sporze między nim a Czackim zajmują więc pozycję pośrednią<sup>83</sup>.

5. Dociekania wileńskich studentów znalazły kontynuację w wystąpieniu ich warszawskiego kolegi – Jana Nepomucena Janowskiego, autora najlepszej rozprawy w ogłoszenym przez Uniwersytet Warszawski konkursie na temat oddziaływania prawa rzymskiego na kronikę Wincentego Kadłubka. Opublikowana w roku 1827 praca<sup>84</sup>, zadedykowana Bandtkiemu, pod którego silnym wpływem Janowski pozostawał, miała w swoim założeniu potwierdzić zapatrywania mistrza i przysporzyć argumentów głoszonym przez niego poglądom. Janowski prezentuje dotychczasowy przebieg dyskusji o roli prawodawstwa rzymskiego w Polsce po czym, opierając się często na autorytecie Bandtkiego, przedstawia własne argumenty potwierdzające tezę o mocy obowiązującej prawa rzymskiego w dawnej Rzeczypospolitej. Lwią część rozprawy stanowi żmudne zestawienie fragmentów kroniki z tekstami antycznymi, które zdaniem badacza stanowią ich źródło<sup>85</sup>.

W odpowiedzi na pracę Janowskiego obszerny artykuł recenzyjny na łamach Themis Polskiej opublikował Joachim Lelewel<sup>86</sup>, który już od dawna

<footnote n="77">77 Tamże, s. 112 i n.</footnote>

<footnote n="78">78 Morze mówi tu o zapożyczeniu dokonanym za pośrednictwem prawa niemieckiego. Tamże, s. 4 i n.</footnote>

<footnote n="79">79 Tamże, s. 116 i n.</footnote>

<footnote n="80">80 Tamże, s. 118 i n.</footnote>

<footnote n="81">81 Morze uważa to uregulowanie za przejęte z prawa rzymskiego za pośrednictwem prawa niemieckiego. Tamże, s. 4 i n.</footnote>

<footnote n="82">82 Tamże, s. 119 i n.</footnote>

<footnote n="83">83 Patrz, J. Kodrębski, Prawo rzymskie, s. 150.</footnote>

<footnote n="84">84 J.N. Janowski, Investigentur omnes sententiae et loci Juris Romani, quotquot in Cadlubcone occurrant et indicentur fontes eorum..., Warszawa 1827, ss. 79.</footnote>

<footnote n="85">85 J. Kodrębski, Prawo rzymskie, s. 150 i n.</footnote>

<footnote n="86">86 J. Lelewel, Prawo rzymskie jakim sposobem w Polsce w sprawach kryminalnych użyte było?, Themis Polska 1828, t. I, s. 97 i n. (dalej cytowane jako Prawo rzymskie).</footnote>
żywo interesował się prawem rzymskim, a także jego dziejami i znaczeniem w dawnej Rzeczypospolitej<fnref n="87" />.

Już wcześniej na temat obecności prawa rzymskiego w Polsce Lelewel zabierał głos niejednokrotnie. Po raz pierwszy problematykę tę poruszył w swojej *Historii polskiej do końca panowania Stefana Batorego*, napisałej w roku 1813, a wydanej w Poznaniu dopiero w roku 1863, już po świętcach autora<fnref n="88" />. W dziele tym uczony z pewną przesadą wskazywał na szerokie rozpowszechnienie w średniowiecznej Europie prawa kanonicznego i rzymskiego, które „prostowały drogi do sprawiedliwości zabobonem przyćmiowej”<fnref n="89" />. Lelewel wyrażał pogląd, że „za czasów Kazimierza Wielkiego, znaný był po szkołach czyli akademiach francuskich i włoskich naród polski: w Bolonii, w Padwie ćwiczyli się Polacy w prawie Rzymskim i znali je, ale się go sprawiedliwie zwyczajem wolnych narodów łękali, unikali wykrętów prawniczych, którymi się proste serce narodu brzydziło, szanowali przodków ustawy prostotą wieków tchnące”<fnref n="90" />. Wypowiadając się na temat statutowów Kazimierza Wielkiego badacz podkreślał ich rodzimy charakter<fnref n="91" />. Odmienny pogląd prezentował Lelewel w kwestii kodyfikacji litewskich. W I Statucie litewskim chciał widzieć, chyba śladem Czackiego, „piętno Waragskiego prawodawstwa”<fnref n="92" />. Natomiast zarówno w I, jak i w II Statucie dostrzegał oddziaływanie prawa rzymskiego na regulacje z zakresu prawa karnego<fnref n="93" />.

W roku 1816 opublikował Lelewel anonimowo w Tygodniku Wileńskim rozprawę pt. *Oświecenie i nauki w Polsce aż do czasu wprowadzenia do niej druku*<fnref n="94" />. Pisze w niej badacz o obecności egzemplarzy Digestów i Instytucji justyniańskich w Polsce już w wieku XII i w fakcie tym upatruje „dowód, jak wczesno Prawo Rzymskie, na ziemi Polskiej poznano”<fnref n="95" />. Historyk wspomina też o licznych wyjazdach Polaków na studia prawnicze do Włoch i Fran-

<footnote n="87">⁸⁷ Lelewel zetknął się z prawem rzymskim w czasie nauki w warszawskiej szkole pijarskiej oraz w okresie studiów uniwersyteckich w Wilnie. Później śledził publikacje z dziedzinyromanistyki, a zwłaszcza te, które dotyczyły źródeł prawa. Pod względem znajomości nowo publikowanych źródeł dystansował nawet zawodowych romanistów. Swoim zainteresowaniem i wiedzy z zakresu prawa rzymskiego dał wyraz w opublikowanych w 1818 roku *Dziejach starożytnych* oraz licznych wykładach uniwersyteckich. Patrz, J. Kodrębski, *Joachim Lelewel o roli prawa rzymskiego w Polsce*, CPH 1988, t. XL, z. 2, s. 280 i n. (dalej cytowane jako *Joachim Lelewel*); tenże, *Prawo rzymskie*, s. 153 i n. O zainteresowaniach Lelewela historią prawa patrz artykół J. Adamusa, *Lelewel jako historyk prawa*, CPH 1962, t. XIV, z. 1, s. 9-33.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ J. Lelewel, *Polska, dzieje i rzeczy jej*, t. XII, *Historia polska do końca panowania Stefana Batorego*, Poznań 1863.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ Tamże, s. 216.</footnote>

<footnote n="90">⁹⁰ Tamże, s. 216 i n.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ Tamże, s. 222.</footnote>

<footnote n="92">⁹² Tamże, s. 464.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ Tamże, s. 467, 568.</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ Tygodnik Wileński, t. I, z. 2-11, s. 17-26, 33-38, 49-55, 65-72, 81-91, 97-103, 121-126, 138-140, 154-159, 170-180.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ Tamże, s. 53.</footnote>
cji oraz roli, jaką w tej mierze odegrała Akademia Krakowska<fnref n="96" />. Ponadto Le-
lewel stwierdzał, że statuty Kazimierza Wielkiego były przez „znawców Pra-
wa Rzymskiego układane”<fnref n="97" />. Jeszcze w tym samym roku i na tych samych
łamach ogłosił Lelewel recenzję, której przedmiotem był zbiór studiów histo-
ryczno - prawnych autorstwa J.W.Bandtkiego. Artykuł recenyjny nosił tytuł
Jana Wincentego Bandtkie niektóre rozprawy o przedmiocie prawa polskie-
go<fnref n="98" />. Lelewel wyraził w nim ponownie swe przekonanie, iż prawo rzymskie
poznano na ziemiach polskich już w wieku XII i było ono od tego czasu wzó-
rem dla monarchów, prawodawców i zwyczaju<fnref n="99" />. Co do kwestii mocy obo-
wiązującej tego prawa historyk stwierdził, że „obowiązywało prawo rzym-
skie, jako pomocnicze tych, co się od krajowego uchylili, a jeśli się stało nie-
kiedy obowiązującym i tych co przy krajowym zostali, wynikało to przez zwy-
czaje, nadużycia, przesądzenia, bezprawia”<fnref n="100" />.

W roku 1825 Lelewel ponownie wypowiedział się na temat prawa rzymskiego – tym razem opatrując komentarzem i przypisami konkursowe prace Aleksandra Mickiewicza i Franciszka Morze, opublikowane w Dzienniku Warszawskim. Historyk raz jeszcze zabrał głos w omawianej kwestii drukując dwa obszerne artykuły – *Historyczny rozbiór prawodawstwa polskiego cywilnego i kryminalnego do czasów Jagiellońskich*<fnref n="101" /> oraz *Krytyczny rozbiór statutów wiślickich*<fnref n="102" />. Wkrótce ukazały się one w druku ponownie, tym razem pod wspólnym tytułem, *Początkowe prawodawstwo polskie cywilne i kryminalne do czasów Jagiellońskich*<fnref n="103" />. W pracy tej Lelewel dość obszernie pisze o znajomości prawa rzymskiego w średniowiecznej Polsce. Stwierdza, że „za pośrednictwem tejże pisania znajomości, przy krzewujących się naukach zachodnich, zjawiła się tak między ludźmi prawa jako też i u dworu monarszego, niejaka rzymskiego prawa znajomość”<fnref n="104" />. Znajomość tę Lelewel dostrzega przede wszystkim u Kadłubka, który „w swojej w listach pisanej kronice, gdzie może, to do swoich rozumowań prawo rzymskie przytacza i miesza. Zdaje się być jemu znajome całe corpus Justyniana, przytacza bowiem wyrazy z instytucji, digestów, kodeksu”<fnref n="105" />. Historyk jest wszakże przeswiadczony, że także oprócz kronikarza „były osoby w Polszcze obszernie

<footnote n="96">⁹⁶ Tamże, s. 84 i n., 123 i n.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ Tamże, s. 121.</footnote>

<footnote n="98">⁹⁸ Tygodnik Wileński 1816, t. I, z. 14-17, s. 222-233, 238-247, 254-262, 270-280.</footnote>

<footnote n="99">⁹⁹ Tamże, s. 274 i n.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ Tamże, s. 277.</footnote>

<footnote n="101">¹⁰¹ Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk 1827, t. XIX, s. 302-433.</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk 1828, t. XX, s. 192-365.</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ J. Lelewel, *Początkowe prawodawstwo polskie cywilne i kryminalne do czasów jagiellońskich*, Warszawa 1828.</footnote>

<footnote n="104">¹⁰⁴ Tamże, s. 55.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ Tamże, s. 57, 81.</footnote>
prawa rzymskiego świadome, oraz że prawo rzymskie...mogło na Polską działać [przez] politykę"<fnref n="106" />. Co więcej, „sam sędzia i prawodawca, czerpał myśli i praktyki w prawie rzymskim"<fnref n="107" />. Prawdopodobnie pod jego wpływem ukształtowała się w Polsce instytucja testamentów<fnref n="108" /> i dokonał się rozwój terminologii prawniczej<fnref n="109" />. Słuszna jest opinia Lelewela, że znajomość prawa rzymskiego stanowiła atut w ubieganiu się o wyższe godności państwowe i kościelne<fnref n="110" />. Analizując statuty Kazimierza Wielkiego Lelewel przyznaje, że „do układania Wiślickiej księgi używał Kazimierz ludzi w prawie ludzkim i boskim biegłych"<fnref n="111" />. Choć zawarte we wstępie statutów powołania na prawo cesarskie uważa badacz za popis erudycji ich autorów, to wskazuje jednak kilka przepisów statutowych, w których „prawo rzymskie daje się czuć"<fnref n="112" />. Na koniec Lelewel ocenia, że w Polsce „mało komu uczeńszemu świadome było obumarłe rzymskie prawo, które dla krajowego z dawna łaciny dostarczyło, jego żyjąca we Włoszech praktyka, nieco oddalona, sprzed oka mieszkańców uchylona była: nie wielki tedy wpływ mieć mogło. Wszakże z biegiem czasu i nadużyć, pojawiły się niekiedy myśli rzymskiego i zamieszkały między polskie zwyczaje. Z nieczystego pewnie płynęły one źródła, procedzone przez kanony lub teutońskie wilkierze, bo tą drogą łatwiej się świadomymi stawać mogły"<fnref n="113" />. Dzieło to doczekało się już w roku nextępnym obszernej recenzji pióra Ignacego Daniłowicza<fnref n="114" />.

O sporze dotyczącym roli prawa rzymskiego w Polsce Lelewel wspomniał także w swoim *Rozbiorze prac historycznych Naruszewicza i Czackiego*<fnref n="115" />. Uwagi swoje poświęcił historyk przede wszystkim polemice między Czackim a Bandtkie. Pierwszego skrytykował za wysunięcie teorii o gockim pochodźniu prawa polskiego, nazywając ją „nieszczęśliwą”, drugiemu przyganił za zbyt radykalne poglądy w omawianej kwestii<fnref n="116" />.

W swym ostatnim, ale w opinii znawców przedmiotu chyba najważniejszym wystąpieniu w dyskusji o roli prawa rzymskiego<fnref n="117" />, wielki historyk zde-

<footnote n="106">¹⁰⁶ Tamże, s. 57.</footnote>

<footnote n="107">¹⁰⁷ Tamże, s. 64.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ Tamże, s. 84.</footnote>

<footnote n="109">¹⁰⁹ Tamże, s. 336, 357.</footnote>

<footnote n="110">¹¹⁰ Tamże, s. 136.</footnote>

<footnote n="111">¹¹¹ Tamże, s. 378.</footnote>

<footnote n="112">¹¹² Tamże, s. 283.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ Tamże, s. 330 i n.</footnote>

<footnote n="114">¹¹⁴ I. Daniłowicz, *Rozbiór dziela Początkowe Prawodawstwo Polskie Cywilne i Kryminalne do czasów Jagiellońskich*, Dziennik Warszawski 1829, t. XVIII, nr 53, s. 160-240.</footnote>

<footnote n="115">¹¹⁵ Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk 1827, t. XIX, s. 156-227.</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ Tamże, s. 200 i n.</footnote>

<footnote>O wymienionych wystąpienach Lelewela patrz też: J. Bardach, *Waclaw Aleksander Maciejowski i jego współcześni*, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1971, s. 93 i n. (dalej cytowane jako Waclaw Aleksander Maciejowski); J. Kodrębski, *Joachim Lelewel*, s. 284 i n.; tenże, *Prawo rzymskie*, s. 156 i n.</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ J. Kodrębski, *Joachim Lelewel*, s. 291 i n.; tenże, *Prawo rzymskie*, s. 163 i n.</footnote>
cydowanie odrzucił tezę o jego subsydiarnej roli w Polsce¹¹⁸. Lelewel dowodzi, że „urzędowo nic w tej mierze nie było uczyniono”¹¹⁹, aby prawo rzymskie moc taką miało otrzymać, natomiast zdarzające się powołania obrońców sądowych na ustawy rzymskie były z ich strony tylko „bezprawnym nadużyciem”¹²⁰. Co prawda normująca materię karną konstytucja sejmowa z 1776 r. zezwoliła, aby w śledztwie stosować prawo powszechne w tym i rzymskie, ale była to regulacja wprowadzona wyjątkowo i czasowo, bowiem obowiązywać miała tylko do chwili wprowadzenia w życie rychło spodziewanej kodyfikacji, a poza tym ograniczała oddziaływanie zasad rzymskich wyłącznie do spraw kryminalnych¹²¹. Zdaniem Lelewela powołanie art. 54 rozdz. IV Statutu litewskiego na inne prawa chrześcijańskie jako pomocnicze wcale nie musi wskazywać rzymskiego, ale choćby kanoniczne, do którego jako do chrześcijańskiego odsyła Statut na przykład w art. 20 rozdz. V¹²². Krytyka Lelewela nie skłoniła jednak Janowskiego do zmiany poglądów. W opublikowanej wkrótce replice podtrzymał on swe wcześniejsze zapatrywania¹²³.

¹¹⁸ „Prawo rzymskie nie obowiązywało”, bo gdyby obowiązywało, niepotrzebne byłyby pochwały, życzenia, projekty jego admiratorów, które brzmiąły przez kilka wieków. J. Lelewel, *Prawo rzymskie*, s. 124 i n. „Prawo rzymskie nie było w Polsce w żaden sposób obowiązujące”, tamże, s. 138 i n.

¹¹⁹ Tamże, s. 118.

¹²⁰ Ma tu na myśli Lelewel proces o obrazę majestatu, wytoczony porywaczom Stanisława Augusta Poniatowskiego w roku 1773. Czy sędziowie przytaknęli tu użyciu prawa rzymskiego przez obrońców, Lelewel „wyrozumieć nie umie”, ale twierdzi, że prawo to we wzmiankowanej sprawie „niezgrabnie odezwało się”. (Tamże, s. 132, 138 i n.).

¹²¹ Tamże, s. 138 i n.

¹²² Tamże, s. 133 i n.

¹²³ Janowski ogłosił w roku 1828 na łamach Themis Polskiej (t. II, s. 101-119) artykuł pt. *Kilka słów w odpowiedzi na uwagi nad moją rozprawą w drugim poszycie Themidy Polskiej umieszczone pod napisem: „Prawo rzymskie jakim sposobem w Polsce w sprawach kryminalnych użyte było?”.* Wyjaśniał w nim raz jeszcze stanowisko własne i J.W. Bandtkie w dyskutowanej kwestii. Dowodził Janowski, iż prawo rzymskie było pomocniczo obowiązującym przez to, że przyjęła praktyka, potrzeba, zwyczaj i nie był do tego konieczny żaden akt – konstytucja, ani statut (s. 103). Dodawał zaraz: „przy twierdzeniu tym obstawać muszę, bo widzę silne jego podpory, a tem samem za naukową tylko powagę niegdyś Prawa Rzymskiego w Polsce kreski dać nie mogę” (s. 104). Argumentuje dalej Janowski, że twierdzenie o braku funkcji pomocniczej prawa rzymskiego w Polsce jest równoznaczne w jego odczuciu z dowodzeniem, że nikt w Polsce nie zgłębił i nie poznail jego doskonałości. Niepodobna także utrzympować, że podobieństwa obu praw: starożytnego i polskiego są tylko dziełem przypadku. Nie w pełni trafny jest także zdaniem Janowskiego pogląd o tym, jakoby strzegący swej wolności Polacy, odczuwali wyłącznie odrazę w stosunku do prawa rzymskiego. Nie wszyscy bowiem pojmovali wolność w ten sam, nakazujący nienawiść w stosunku do cesarskiego prawa, sposób (s. 104 i n.). Wskazuje dalej autor, że co prawda za Jagiellonów nie miało prawo rzymskie takiej powagi jak na zachodzie Europy, ale „wiele ustanowień Rzymskich naśladować chciano, miało pewną wziętość, zwłaszcza przy niedostateczności ustaw ojczystych” (s. 116). Na dowód przywołuje zromanizowany zbiór Śliwnickiego (s. 107), wyrok zapadły w sprawie porywacy Stanisława Augusta Poniatowskiego (s. 111 i n.), przychylne prawu rzymskiemu wypowiedzi Ostroroga (s. 116 i n.). Wnioskuje więc Janowski: „nie znajdziemy wprawdzie w żadnej ustawie krajowej, w żadnym pisarzu, w żadnym przywileju tych wyrazów: „prawo Rzymskie jest w Polsce pomocniczym;” ale cóż stąd? kiedy rzecz sama jest, mniejsza o wyrazy” (s. 117). Hi-
6. W kilka lat po upadku powstania listopadowego, w odmiennych, trud-
niejszych dla rozwoju życia naukowego warunkach, dyskusja o roli prawa
rzymskiego w dawnej Polsce rozgorzała na nowo. Wzniowił ją, publikując ob-
szerny artykuł na temat ustawodawstwa litewskiego, Ignacy Daniłowicz¹²⁴.
Badacz ten twierdził, że prawo rzymskie przychodziło do kraju różnymi dro-
gami i służyło do udoskonalania ustaw rodzimych, ale nigdy nie otrzymało
powagi prawa pomocniczo obowiązującego w stosunkach prawnych między
szlachtą¹²⁵. Polacy poznawali prawodawstwo antyczne przede wszystkim przy
okazji odbywania studiów na uniwersytetach włoskich i francuskich, ale tak-
że u siebie, pobierając nauki w murach Akademii Krakowskiej, w której wy-
kładali nauczyciele sprowadzeni z zagranicy. Daniłowicz zauważył, że już
w dziełach Kadłubka i Długosza brzmią echa ustawodawstwa justyniańskie-
go, a w licznych pismach wielu polskich prawników¹²⁶ bez trudu można od-
czytać zapożyczenia z zakresu terminologii, systematyki oraz szereg zapoży-
czeń szczegółowych unormowań¹²⁷. Brak było jednak upoważnienia ustawo-
wego, aby powoływać się na prawo rzymskie jako na obowiązujące i takiej
jego roli w praktyce rzeczywiście nie uznawano¹²⁸. Przechodząc do rozpatry-
wania charakteru oddziaływania prawa rzymskiego na III Statut litewski Da-
niłowicz stwierdził, że ten „pomnik prawodawczej sławy litewskiego ludu,
tak wyraźnie noszący na sobie znamię swojego wieku, nie uniknał wpływu
rzymskich pojęć prawnych”, o czym przekonują uczonego „czas redakcji, sa-
mi redagujący, na koniec widoczne ślady przyjętych w statucie rzymskich za-
sad prawnych”¹²⁹. Odnośnie pierwszej z wymienionych kwestii ten znakomi-

storyk skłonny jest powtórzyć za Ignacym Potockim, że w Polsce „jest środek między balwo-
chwalstwem prawa Rzymskiego, a złorzeczeniem onemuż” (s. 117); wyraża zdziwienie dlaczec-
go Morze i Mickiewicz znajdując tyle podobieństw między instytucjami prawa litewskiego, pol-
skiego i rzymskiego są tak ostrożni w formułowaniu wniosków (s. 118). Kończy Janowski swój
artekul zdecydowanym stwierdzeniem, że „prawo Rzymskie większą od naukowej miało u nas
powagę” (118 i n.).

Była to ostatnia przed wybuchem powstania listopadowego wypowiedź w interesującej nas dyskusji. (J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 167 i n.).

¹²⁴ Rozprawa Daniłowicza ukazała się najpierw po niemiecku na łamach czasopisma nauko-
wego związanego z uniwersytetem w Dorpacie. *Historisches Blick auf den Litauischen Statut
und das Einfluss der romischen Rechts auf das polnische und litauische*, Dorpater Jahrbücher
1834, nr 4-6. Następnie ogłoszona została w czasopismach krajowych, ukazujących się w Kra-
kowie i Wilnie. I. Daniłowicz, *Rzut oka historyczny na prawodawstwo litewskie*, Pamiętnik
Naukowy 1837, t. I, z. 2, s. 235-267 (dalej cytowane jako *Rzut oka*) oraz *Historyczny rzut oka
na prawodawstwo narodu litewskiego*, Wizerunki i Roztrząsania Naukowe. Poczet Nowy 1837,
t. XIII, s. 81-134. Patrz też, J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 168 i n.

125 I. Daniłowicz, *Rzut oka*, s. 244 i n.

126 Wymienia tu autor Łaskiego, Taszyckiego, Przyłuskiego, Szczerbicza, Dreznera, Zala-
szowskiego, Zamoyskiego. Tamże, s. 246 i n.

127 Zwraca tu Daniłowicz uwagę na rozrzucone w poszczególnych konstytucjach sejmowych uregulowania dotyczące testamentu, przedawnienia, odroczenia, przybycia (*accesoria*), zbrodni obrazy majestatu. Tamże, s. 245 i n.

128 Tamże, s. 248.

129 Tamże, s. 254.
ty badacz Statutów był zdania, że powstawały one w okresie „złotego wieku kwitnienia prawa rzymskiego w Polsce”<fnref n="130" />, kiedy to kochano się w klasykach, romanistyka rozwijała się pomyślnie na Uniwersytecie Jagiellońskim<fnref n="131" /> i raz po raz podejmowano wysiłki zmierzające do wprowadzenia w życie projektów kodyfikacji, licznie powstających pod wyraźnym rzymskim wpływem<fnref n="132" />. Duże zasługi w przyswojeniu prawu litewskiemu tak wielu elementów obcych, zapożyczonych z prawa saskiego, kanonicznego i rzymskiego Daniłowicz przypisuje świadomej działalności członków komisji kodyfikacyjnej, wśród których wyróżniał Rotundusa – Mieleckiego<fnref n="133" />. Daniłowicz na koniec identyfikuje szereg konkretnych przejatków romanistycznych w Statucie, zastrzegając wcześniej, że pochodzą one nie z czystych źródeł justyniańskich, lecz z głosy Zwierciadła saskiego i prawa magdeburskiego. Pokrewieństwo z normami rzymskimi uczony widzi w statutowych przepisach o przedawnieniu, testamentach, podstawach wydziedziczenia (w tym przypadku recepcja miałyby nastąpić za pośrednictwem Zwierciadła Saskiego), karze na ojcobójców, zbrodni obrazy majestatu, związkach kazirodczych, *peculium castrense*, zakazie sprzedaży spadku, posagu, procedurze sądowej, karach za występkı<fnref n="134" />. Daniłowicz wymienia też liczne zasady prawne i paremie rzymskie przyswojone przez litewskich prawodawców<fnref n="135" />. Na zakończenie swoich rozważań uczony stwierdza ponownie, że „nigdy prawo rzymskie nie było uznane za pomocniczo – obowiązujące, ani przez praktykę ani ustawę”<fnref n="136" />.

Do grona uczonych zaangażowanych w spór o rolę prawa rzymskiego w Polsce dołączył Wacław Aleksander Maciejowski, który ustosunkował się do dyskutowanej kwestii w swym podręczniku historii prawodawstwa rzymskiego<fnref n="137" />. Maciejowski krytycznie odniósł się do tez wysuwanych przez Czac-

<footnote n="130">¹³⁰ Tamże, s. 255.</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ Wśród wykładowców prawa rzymskiego i kanonicznego na uniwersytecie w Krakowie Daniłowicz wymienia: Grzegorza z Szamotuł, Stanisława z Kazimierza, Jakuba Bełżanina, Stanisława Leopolitę, Jana Turobińczyka, Jakuba Tucholczyka, Piotra Rojzjusza, Stanisława Rzeczyckiego, Pawła Senickiego, Stanisława Krasińskiego i innych. Autor przywołuje także nazwiska wybitniejszych znawców prawa niemieckiego takich jak: Jan Tucholczyk, Mikołaj Jaskier, Jan Kirstein Cerasinus, Bartłomiej Groicki. Tamże, s. 255 i n.</footnote>

<footnote n="132">¹³² Przytacza tu Daniłowicz zbiory Śliwnickiego, Herburta, Przyłuskiego, Taszyckiego. Tamże, s. 255 i n.</footnote>

<footnote n="133">¹³³ Obok niego wymienia Dorohostajskiego, Protasewicza, Świrskiego, Sokolińskiego. Tamże, s. 259 i n.</footnote>

<footnote n="134">¹³⁴ Tamże, s. 261 i n.</footnote>

<footnote n="135">¹³⁵ Wiele takich sentencji zanotował anonimowy pisarz na marginesie egzemplarza II Statutu litewskiego, który znajdował się w posiadaniu Daniłowicza. Tamże, s. 265.</footnote>

<footnote n="136">¹³⁶ Tamże, s. 266. Spośród uwag końcowych istotne znaczenie ma wskazanie przez Daniłowicza, iż duchowieństwo prawosławne na Litwie posługiwało się *Nomokanonem*, z czego wnikałoby, że obszar Wielkiego Księstwa Litewskiego był polem penetracji także prawa rzymsko-bizantyńskiego. Tamże, s. 266 i n.</footnote>

<footnote n="137">¹³⁷ W.A. Maciejowski, *Historia juris romani*, Warszawa 1825. O okolicznościach powstania tego dzieła szczególnie pisze J. Kodrębski w artykule pt. *Wacław Aleksander Maciejowski jako romanista*, CPH 1974, t. XXVI, z. 1, s. 210 i n., 215 i n. (dalej cytowane jako *Wacław Aleksander Maciejowski*).</footnote>
kiego i zdecydowanie poparł stanowisko J.W. Bandtkie, choć nie przyznał mu racji w bardzo istotnej dla tamtego kwestii – obowiązywania prawa rzymskiego<fnref n="138" />. Warszawski uczony wrócił jeszcze do zagadnienia w głównym dziele swojego życia – monumentalnej *Historii prawodawstw słowiańskich*, ale tu nie poświęcił mu większej uwagi, przedstawiając problem nieco zdawkowo i w sposób niejasny, wyraźnie bagatelizując wpływ prawa rzymskiego na polskie<fnref n="139" />. Podobnie z dużą ostrożnością i powściągliwością o roli prawa rzymskiego w Polsce wypowiedział się Michał Wiszniewski, który odmówił mu mocy obowiązującej w sądach ziemskich, choć nie wykluczył pewnego wpływu na ustawodawstwo oraz kształtowanie się zasad postępowania sądowego<fnref n="140" />.

7. Losami oraz znaczeniem prawa rzymskiego w Polsce i innych krajach środkowo – europejskich interesował się też Romuald Hube. Uczony ten dostrzegał wpływy prawa kanonicznego na średniowieczne prawo polskie (szczególnie w takich kwestiach jak: małżeństwo, pokrewieństwo, testamenty) oraz idące w ślad za nimi i „rozszerzające się wyobrażenia praw rzymskich”, zwłaszcza w wieku XII i XIII. W opinii Hubego „dowody głębokiej znajomości praw rzymskich” złożył Wincenty Kadłubek pisząc swą słynną kronikę. Badacz wysuwał przypuszczenie, że szereg instytucji prawa polskiego mogło zawdzięczać swój kształt oddziaływaniu wzorów rzymskich<fnref n="141" />. Znacznie wnikliwiej i obszerniej zagadnienie recepcji prawa rzymskiego w Polsce i innych krajach europejskich przedstawił Hube w swym późniejszym studium pt. *O znaczeniu prawa rzymsko-bizantyńskiego u narodów słowiańskich*<fnref n="142" />. Uczony powtarzał wcześniej wyrażony pogląd, że prawo rzymskie znane było w Polsce, przynajmniej wśród duchowieństwa, już w śre-

<footnote n="138">138 W.A. Maciejowski, dz. cyt., s. 231 i n.; J. Bardach, *Wacław Aleksander Maciejowski*, s. 93; J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 171.</footnote>

<footnote n="139">139 W.A. Maciejowski, *Historia prawodawstw słowiańskich*, Warszawa 1856, t. I, s. 142, 348; J. Kodrębski, *Wacław Aleksander Maciejowski*, s. 220; tenże, *Prawo rzymskie*, s. 171.</footnote>

<footnote n="140">140 Wiszniewski uważał, że w Polsce funkcję prawa pomocniczego spełniało jedynie prawo kanoniczne oraz magdeburskie (to ostatnie w miastach). „W sądach jednakże ziemskich prawo rzymskie nigdy żadnej powagi nie miało. Być atoli może, iż postępowanie sądowe wykształciło się na wzór prawa rzymskiego” pisał M. Wiszniewski, *Historia literatury polskiej*, t. II, Kraków 1840, s. 438 i n.</footnote>

<footnote n="141">141 R. Hube pisał: „Niejeden też pewnie instytut prawa krajowego, zrodzony na ziemi ojczystej, winien wpływowi temu jeźli nie bliższe rozwinięcie, to przynajmniej nazwisko, do późniejszych czasów dochowane, gdy pierwotna denominacja w pomroce czasów zaginęła”. R. Hube, *Wyód prawodawstwa polskiego cywilnego i kryminalnego aż do czasów jagiellońskich*, (w:) *Pisma*, t. II, Warszawa 1905, s. 13 i n. Artykuł ten opublikowany został po raz pierwszy w czasopiśmie Themis Polska 1828, t. IV, s. 33-66.</footnote>

<footnote n="142">142 R. Hube, *O znaczeniu prawa rzymsko-bizantyńskiego u narodów słowiańskich*, Warszawa 1868. Uczony przedstawił w tej pracy swoje poglądy na temat wpływów prawa rzymskiego w takich krajach jak: Bułgaria, Serbia, Czarnogóra, Ruś, Dalmacja i Chorwacja, Czechy, Śląsk (Hube traktuje Śląsk jako odrębny kraj) i Polska. Patrz też, J. Kodrębski, *Prawo rzymskie*, s. 172 i n.</footnote>
dniowieczu, o czym świadczą zarówno teksty zachowanych dokumentów jak i przekazy historyków (Długosza, Galla, Kadłubka). Nie znaczy to, że prawo rzymskie „brane było za zasadę”, ale też w praktyce wiele spraw publicznych według niego rozstrzygano, zwłaszcza w stosunkach międzynarodowych, pozostających w gestii przepojonych nauką prawa rzymskiego wyższych duchownych<fnref n="143" />. Na rozszerzenie znajomości prawodawstwa rzymskiego w kraju wpłynęło ufundowanie Akademii Krakowskiej oraz studia Polaków za graphicą, skąd już w wieku XIV przywozili oni tytuły naukowe licencjatów oraz doktorów dekretów i prawa cywilnego<fnref n="144" />. Choć Hube przedstawia statut wisslicki jako twór czysto narodowy to jednak dostrzega w nim akcenty „wyższego intelektualnego ukształcenia”. Uczony przyznaje, że w tym przypadku prawodawca musiał znać prawo rzymskie, któremu przypisywał powszechne znaczenie, ale nie oznacza to, że intencją jego było zastąpienie prawa krajowego – rzymskim<fnref n="145" />. Zdaniem Hubego ustawodawca polski dopuszczał jednak możliwość bezpośredniego zastosowania norm prawa rzymskiego w stosunkach krajowych, czego dowodem była zawarta w przywileju dla Akademii Krakowskiej zapowiedź sądzenia przestępstw popełnionych przez studentów *iuxta leges* tj. na zasadzie prawa rzymskiego<fnref n="146" /> oraz powołanie statutu warckiego (art. 31) na *lex imperialis* z dyspozycją zezwalającą na jej aplikację do warunków miejscowych<fnref n="147" />. Hube utrzymywał, że polskie prawo procesowe, mimo licznych, rodzimych właściwości opierało się na regułach procesu włoskiego, który z kolei wykształcił się z procesu rzymskiego i kanonicznego<fnref n="148" />. Autor dostrzega znaczenie prawa rzymskiego dla podejmowanych w Rzeczypospolitej prób kodyfikacyjnych, dla których miało być ono źródłem gotoowych rozwiązań i wzorów<fnref n="149" />, ale poważniejszy wpływ systemu rzymskiego

<footnote n="143">¹⁴³ R. Hube, dz. cyt., s. 49 i n. Zbliżony w tej kwestii pogląd prezentował później Michał Bobrzyński, który podkreślał znaczny wpływ zromanizowanego prawa kanonicznego na prawo polskie, umniejszając nieco oddziaływanie prawa niemieckiego i rzymskiego. Badacz ten pisał: „Dawna Polska wciążała w siebie chciwie zdobycze cywilizacji zachodu, prawo jej rodzinne czerpało pełną dłonią z prawa kanonicznego, nie zamykało przystępu zasadom i urządzeniom prawnym niemieckim i rzymskim, ale wszystkie te obce żywioły przetapiało ono dla siebie w sposób odpowiedni warunkom przyrodzonym ziemi i stosunkom przyrodzonym społeczeństwu, na której i dla którego miało obowiązywać”. Patrz, *O dawnym prawie polskim, jego nauce i umiejętnym badaniu*, Warszawa 1874, s. 4. Warto nadmienić, że Bobrzyński krytycznie nastawiony był do usiłowań dawnych pisarzy, zmierzających do przedstawienia wykładu prawa polskiego w oparciu o system rzymski. Zdaniem tego historyka prawo polskie wyglądało w nim „kuso i wprost nawet dziwacznie”. Tamże, s. 23. Z tej racji, najwięcej chyba cierpkich uwag kieruje Bobrzyński pod adresem Teodora Ostrowskiego (i jego dzieła pod tytułem *Prawo cywilne*), który w dodatku rozpowszechnił, bałamutną zdaniem badacza tezę, „jakoby w Polsce prawo rzymskie pomocniczo obowiązywało”. Tamże, s. 39 i n.</footnote>

<footnote n="144">¹⁴⁴ R. Hube, dz. cyt., s. 51 i n.</footnote>

<footnote n="145">¹⁴⁵ Tamże, s. 54 i n.</footnote>

<footnote n="146">¹⁴⁶ Tamże, s. 55 i n.</footnote>

<footnote n="147">¹⁴⁷ Tamże, s. 56.</footnote>

<footnote n="148">¹⁴⁸ Tamże, s. 61.</footnote>

<footnote n="149">¹⁴⁹ Tamże, s. 57.</footnote>
w Polsce widzi nie w sferze ustawodawstwa lecz na polu nauki prawa<fnref n="150" />. Daj lej Hube przytacza przypadki powoływania się na prawo rzymskie w procesach karnych (w sprawach o obrazę majestatu), w których miało ono „znaczenie teorii, powagę zasady naukowej”, choć wskazuje autor także na wypadki kiedy sąd sejmowy wprost oparł wyrok na tym prawie (w sprawach z 1620 i 1773 r.)<fnref n="151" />. W opinii Hubego prawo rzymskie odgrywało jednak znacznie donioślejszą rolę w sferze prawa miejskiego, gdzie rzeczywiście posiadało walor systemu pomocniczego. W związku z tą swoją funkcją stosowane było w królewskich sądach nadwornych, w których sprawy miejskie rozpatrywane były w ostatniej instancji<fnref n="152" />. Konkludując stwierdza Hube, że prawo rzymskie nie miało (oprócz kilku wyjątkowych przypadków) znaczenia pomocniczego wobec polskiego prawa ziemskiego, zarówno cywilnego jak i karnego, natomiast cieszyło się taką powagą wobec prawa miejskiego<fnref n="153" />.

<footnote n="150">150 Zwraca tu Hube uwagę na twórczość pozostałych pod wpływem prawa rzymskiego polskich prawników – Przyłuskiego, Dreznera, Zalaszowskiego, Ostrowskiego, który wykład prawa krajowego przetykali lub (w przypadku luki) uzupełniali rzymskim. Tamże, s. 57 i n. Patrz też, R. Hube, *O dawnych pisarzach prawa karnego*, (w:) *Pisma*, Warszawa 1905, t. I, s. 125 i n., gdzie mowa o biskupie krakowskim, asesorze sądów zadwornych Andrzeju Lipskim, który głosił konieczność oparcia praktyki wymienionego sądu na stałych posadach prawa cywilnego – rzymskiego. W swoim dziele pt. *Practicae observationes* każdy zagadnienie prawne, które roztrząsa najpierw według prawa rzymskiego, a następnie według prawa magdeburskiego i chełmińskiego.</footnote>

<footnote n="151">151 Tamże, s. 62 i n.</footnote>

<footnote n="152">152 Tamże, s. 64 i n.</footnote>

<footnote n="153">153 Tamże, s. 66. Dzieło Hubego doczekało się wkrótce recenzji F. Zielińskiego, *O znaczeniu prawa Rzymskiego i Rzymsko-Bizantyńskiego u narodów Słowiańskich*, Biblioteka Warszawska 1868, t. IV, s. 298-313. Autor przytacza pogląd Hubego o pomocniczej roli prawa rzymskiego wobec prawa miejskiego w Polsce i oznamia, że nie jest on w pełni ściśły. Powołując się na świadectwo Andrzeja Lipskiego recenzent wskazuje, iż w praktyce sądów asesorskich zdarzały się wypadki, kiedy sędziowie szli za rozwiązaniem zgodnym z prawem rzymskim mimo, że prawo niemieckie w danej kwestii również nie milczało i nakazywało odmienne rozwiązanie. Zatem zdaniem Zielińskiego czasami „dawano prawu uważanemu przez naukę za pomocnicze pierwszeństwo nad prawem obowiązującym”. Przykład ten, w opinii recenzenta, łamie dotychczasową, konwencjonalną klasyfikację funkcji spełnianych przez prawo rzymskie w Polsce i tradycyjny podział na system: obowiązujący, pomocniczy i wreszcie – mający znaczenie tylko naukowe (s. 300 i n.). Zieliński jest zdania, że w wieku XIII „nie było jeszcze wpływu prawa rzymskiego na prawo krajowe”, dopiero postępująca urbanizacja i napływ obcego żywiołu „spowodowały w naszych miastach przyjęcie praw niemieckich już pod wpływem rzymskiego ułożonych i dały miejsce bezpośredniemu wpływowi prawa rzymskiego” (s. 305). Zdaniem badacza zarówno statuty Kazimierza Wielkiego, jak i ustawodawstwo wartskie Jagiełły nie mogło obyć się już bez prawa rzymskiego (s. 305). Autor podkreśla rolę *Summy* Rajmunda Partenopejczyka dla popularyzacji zasad prawa rzymskiego w Polsce, która była obok praw niemieckich zawarta w statutach Łaskiego i „dla nauki i wiadomości wszystkich podana” (s. 307). Wydaje się, że szczególny nacisk kładzie Zieliński na wyjaśnienie kwestii związanej z pytaniem – na czym w praktyce opierano wyroki sądowe w Polsce skoro „prawo ogólne było niedostateczne”, a nie dopuszczano możliwości rozstrzygania spraw na podstawie swobodnego uznania sędziego. Recenzent spieszy z odpowiedzią i przekonuje, podpierając się przy tym opiniami Zalaszowskiego, Zawadzkiego, a przede wszystkim instygatora Trybunału koronnego – Lisieckiego, że „w znacznej części niezaprzeczenie opierano się na prawie cesarskim” (s. 310 i n.).</footnote>
Do kwestii znaczenia prawa rzymskiego w Polsce powrócił jeszcze Romu-
ald Hube kilka lat później w pracy, której przedmiotem było trzynastowieczne
prawo polskie<fnref n="154" />. Badacz skrupulatnie wymieniał liczne wzmianki rozproszone
w średniowiecznych dokumentach, które świadczą o znajomości prawa rzym-
skiego w Polsce już w XII w.<fnref n="155" />. Wiedza ta była udziałem przede wszystkim
wykształconego duchowieństwa, zajmującego stanowiska kanclerzy i notariu-
szy<fnref n="156" />. Hube wyklucza wpływ prawa rzymskiego na polskie prawo ziemskie,
choć z drugiej strony, pozostawia otwartą kwestię jego udziału w uformowa-
niu się instytucji dożywocia czy też oddziaływania na prawo procesowe<fnref n="157" />.
Uczony zdecydowanie natomiast wypowiadał się przeciwko tezie o subsydiar-
ności prawa rzymskiego w stosunku do polskiego prawa ziemskiego<fnref n="158" />.

8. Tezę o subsydiarności prawa rzymskiego wobec polskiego zanegowali Antoni Zygmunt Helcel<fnref n="159" /> oraz Piotr Burzyński<fnref n="160" />. Radykalnie natomiast skrytykował ją i odrzucił Oswald Balzer, który ponadto ostro sprzecwił się mechanicznemu wywodzeniu norm prawa krajowego z systemów obcych, podkreślając rodzimy charakter prawa polskiego<fnref n="161" />. Co do ostatniej kwestii, to jest samorodności prawa polskiego, znalazł Balzer poparcie u Stanisława Kutrzeby<fnref n="162" /> i Przemysława Dąbkowskiego<fnref n="163" />. Ten ostatni dostrzegał jednak pewien ograniczony wpływ prawa rzymskiego na statut warcki oraz ustawodawstwo Kazimierza Wielkiego<fnref n="164" />, nieco większy na naukę prawa w Polsce,

<footnote n="154">¹⁵⁴ R. Hube, *Prawo polskie w wieku trzynastym*, Warszawa 1874.</footnote>

<footnote n="155">155 Tamże, s. 31 i n.</footnote>

<footnote n="156">156 „Znajomość prawa rzymskiego, mianowicie duchowieństwu, nie była obcą, że w spo-
rządzanych przez siebie aktach ze znajomością tą występowało, że w czynnościach swoich, do-
tyczących spraw kościelnych, czuło się być tak dobrze nim, jako i prawem kanonicznym zwią-
zane, i że w załatwieniu wzajemnych sporów przed swymi sądami, kierowało się regułami
zaczerpniętymi z praw kanonicznych i rzymskich”. Tamże, s. 33, 35.</footnote>

<footnote n="157">157 Hube pisał: „zaprzeczyć nie można, że prawo rzymskie za pośrednictwem procesu ka-
nonicznego, wywarło niejaki wpływ na nasz przewód sądowy”. Tamże, s. 34.</footnote>

<footnote n="158">158 „O mocy jego posiłkowej w zakresie prawa naszego ziemskiego nie może być mowy”. Tamże, s. 35.</footnote>

<footnote n="159">159 A.Z. Helcel, *Dawne prawo prywatne polskie*, Kraków 1874, s. 25.</footnote>

<footnote n="160">160 P. Burzyński, *Prawo polskie prywatne*, t. I, Kraków 1867, s. 292 i n., 307.</footnote>

<footnote n="161">161 O. Balzer, *O obecnym stanie nauki prywatnego prawa polskiego i jej potrzebach*, Lwów 1887, s. 18 i n.; tenże, *Uwagi o prawie zwyczajowym i ustawniczym w Polsce*, (w:) *Studia nad prawem polskim*, Poznań 1889, s. 111 i n.; tenże, *Historia porównawcza praw słowiańskich*, Lwów 1900, s. 12 i n. Zob. też, J. Adamus, *Elementy rodzime i obce w prawie polskim*, Rocznik Prawniczy Wileński, t. X, 1939, s. 341 i n. (dalej cytowane jako *Elementy rodzime*). Nie znaczy to, że Balzer wykluczał jakiekolwiek obce wpływy na prawo polskie.</footnote>

<footnote n="162">162 S. Kutrzeba, *Swoistość polskiej kultury i jej stosunek do Zachodu*, (w:) *Polska w kulturze powszechnej*, pod red. F. Konecznego, cz. I, Kraków 1918, s. 1-31; tenże, *Duch prasłowiańskiego prawa w prawach narodów słowiańskich*, Przegląd Współczesny 1932, t. XLIII, nr 126, s. 6 i n.; J. Adamus, dz. cyt., s. 342 i n.</footnote>

<footnote n="163">163 P. Dąbkowski, *Prawo prywatne polskie*, t. I, Lwów 1910, s. 51.</footnote>

<footnote n="164">164 Nieliczne wpływy rzymskie w ustawodawstwie Kazimierza Wielkiego wskazywał w owym czasie Marceli Handelsman. Rozpatrując normy statutowe dotyczące kar dla podpalaczy pisał: „Czyżby ustawodawca przyznał prawu rzymskiemu i rzymsko-kanonicznemu równo-</footnote>
ale także on odmawiał mu roli systemu pomocniczego wobec prawa ziemskiego. Uznawał natomiast ten uczony subsydiarność ius civile wobec prawa litewskiego i miejskiego¹⁶⁵. Generalnie Dąbkowski negatywnie oceniał wy-niki recepcji prawa rzymskiego w Polsce¹⁶⁶. Kutrzeba zaś bronił poglądu, że wpływ prawa rzymskiego na system polski zaznaczył się w ogóle słabo, wy-jąwszy sferę prawa miejskiego, w której był dość wyraźny¹⁶⁷.

ne lub subsydiarne znaczenie z prawem statutowym? Ależ przeciwnie. Prawo rzymskie nie miało u nas tego znaczenia, wywierało jedynie wpływ bezpośredni. I wpływ ten daje się odcuć nie tylko w sformułowaniu części artykułów, lecz i w przejęciu niektórych ustępów z prawa rzymsko-kanonicznego". M. Handelsman, *Historia polskiego prawa karnego*, t. II, *Prawo karne w Statutach Kazimierza Wielkiego*, Warszawa 1909, s. 101. Dalej badacz stwierdza, że art. 65 statutu małopolskiego, idąc za prawem rzymskim grozi podpalaczom karą crudelis et impiissima, zabraniając nawet ażylu kościelnego, tamże, s. 145, 182 i n. Również przestępstwo kradzieży zboża ma zdaniem Handelsmana swój odległy pierwowzór rzymski, tamże, s. 173. W podsumowaniu swych wywodów uczony stwierdza, że: „Z teorii rzymskiej i rzymsko-kanonicznej zapołączono sformułowanie odpowiedzialności indywidualnej, określenie kary, surowe kary na urzędników, określenie niektórych przestępstw (pożożstwo, kradzież), nieznany dawniej rozurz kary cielesnej (ucięcie ucha za kradzież)”, tamże, s. 206. Zagadnieniem wpływu prawa rzymskiego na statuty Kazimierza Wielkiego interesował się także Balzer, który w tej sprawie od roku 1926 prowadził ożywioną korespondencję z I. Łyskowskim i R. Taubenschlagiem. Patrz, P. Dąbkowski, *Oswald Balzer. Życie i dzieła 1858-1933*, Lwów 1934, s. 58.

¹⁶⁵ P. Dąbkowski, *Prawo prywatne polskie*, s. 22 i n., 51 i n.; tenże, *Dawne prawo polskie prywatne. Program wykładów uniwersyteckich*, Pamiętnik Historyczno-Prawny 1932, t. XI, z. 2, s. 5; tenże, *Księga alfabetyczna dawnego prawa prywatnego polskiego*, Pamiętnik Historyczno-Prawny 1932, t. XI, z. 3, s. 133 i n.

¹⁶⁶ P. Dąbkowski pisał o szesnastowiecznym prawie polskim: „W tym okresie dokonała się również recepcja prawa rzymskiego w Polsce. Skutki tej recepcji, podobnie jak w Niemczech, były i dla prawa polskiego szkodliwe. Nadała ona prawo polskiemu tylko zewnętrzne pozory poštępu i nowożytności. Prawo rzymskie przyjęło się jedynie w szczupłym kole jurystów polskich i w sądzie najwyższym królewskim, poza tym nie przeniknęło ono nigdy do szerszych warstw społecznych, dla których było przedwczesne i niesympatyczne. Recepcja tego prawa była czysto pozorna, prawo to należycie nie by strawione wniosło jedynie zamęt i dezorientację w sferę wyobrażeń prawnych". Patrz, *Charakterystyka prawa prywatnego polskiego*, Lublin 1923, s. 37.

¹⁶⁷ S. Kutrzeba pisał o recepcji prawa rzymskiego w Polsce: „więcej tu terminów, niż instytucji rzymskiego prawa, gdyż – pod wpływem znajomości tego prawa i jego literatury nowoczesnej – chętnie instytucjom rodzimym, słowiańskim, dawano zewnętrzny pokost rzymski”, *Krzyżowanie się wpływów Zachodu i Wschodu w prawach słowiańskich*, (w:) *Conference des historiens des États de l'Europe orientale et du monde slave*, cz. II, Warszawa 1928, s. 120. W innym miejscu uczony wyjaśniał: „W Polsce prawo prywatne tylko bardzo nieznaczne wykrywało zaczerpnięcia z prawa rzymskiego w Statutach Kazimierza W., jak i w próbie kodyfikacji z r. 1532, zwanej Correctura iurium; w praktyce życia nieco silniej się zaznaczyło”, „Prawo kościelne w obu odłamach: rzymskim i prawosławnym...stanowiło pośrednie ogniwo dla recepcji prawa rzymskiego...” Patrz, *Wspólne podstawy historii praw słowiańskich*, Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne 1933, t. 28, s. 267 i n. Patrz też S. Kutrzeba, *Il diritto romano in Polonia fino alla fine del secolo decimottavo*, (w:) *Le relazioni fra l'Italia et la Polonia dall'eta romana ai tempi nostri*, Rzym 1936, s. 59-80. W tym krótkim szkicu Kutrzeba najpierw omawia kwestię znajomości prawa rzymskiego w Polsce (s. 62-69). Wspomina o zromanizowanej kronice Kadłubka, studiach Polaków na obcych uniwersytetach, statutat Kazimierza Wielkiego i planach królewskich związanych z nauczaniem prawa w Akademii Krakowskiej, dalej mówi o zabytkach literatury prawniczej obecnych w polskich bibliotekach (Kraków, Płock, Mogiła), początkach nauczania prawa Rzymian w Krakowie w końcu XV wieku. Druga część pracy poświęcona jest wpływowi prawa rzymskiego na prawo polskie (s. 69-78). Kutrzeba przywołuje
Nieco inaczej na analizowany problem zapatrywał się Józef Rafacz. Uczony ten był zdania, że recepcja prawa rzymskiego w Polsce dokonała się pośrednio przez wpływ prawa kanonicznego. Świadczy o tym układ statutów wiślickich, odpowiadający układowi dekretałów oraz przejęcie niektórych instytucji, np. apelacji, zastępstwa procesowego. Rafacz był przeświadczony, że doniosłą rolę w krzewieniu zasad prawa rzymskiego na gruncie rodzimym za pośrednictwem norm prawa kanonicznego, zwłaszcza na polu ustawodawstwa i wyrokowania, odegrała działalność biskupów uczestniczących w wiecach oraz praktyka kanoników kapitułnych czynnych w kancelariach. Drugim kanalem, którym prawo rzymskie przenikało na grunt polski, była literatura prawnicza. Głównymi rzecznikami prawa rzymskiego w tej dziedzinie byli zdaniem Rafacza Jakub Przyłuski i Tomasz Drezner<fnref n="168" />. Badacz zaznaczał jednak, że usiłowania pisarzy parających się literaturą prawniczą, zmierzające do przedstawienia prawa polskiego w oparciu o systematykę rzymską, były niefortunne i prowadziły do zagubienia rodzimego ducha polskiego ustawodawstwa<fnref n="169" />. W późniejszej publikacji poświęconej polskiemu prawu sądowemu Rafacz uznawał, że wpływ prawa rzymskiego na rodzime mógł dokonać się zarówno w sposób bezpośredni, jak i za pośrednictwem prawa kanonicznego i niemieckiego. Rozmiary tego oddziaływania ocenia badacz jako dość słabe i powierzchowne<fnref n="170" />. Niewątpliwą zasługą Rafacza było zwrócenie uwagi na ciekawy przykład bezpośredniego użycia w dawnym prawie polskim norm

przykłady powołań na lex imperialis w statucie małopolskim i wartskim, wspomina o powołaniu doktorów prawa kanonicznego i rzymskiego do komisji kodyfikacyjnej w roku 1520, nieco miejsca poświęża pisarzom wykorzystującym prawo rzymskie w swej twórczości literackiej (Przyłuski, Zalaszowski, Ostrowski i inni). Przechodzi następnie Kutrzeba do problemu recepcji prawa rzymskiego w Statutach litewskich, który analizuje w oparciu o wyniki badań Taubenschlaga i Bossowskiego, po czym wspomina o projekcie Śliwnickiego oraz dziele Jaskiera. Dłużej autor zatrzymuje się nad kwestią oddziaływania prawa rzymskiego na prawo miejskie.

<footnote n="168">¹⁶⁸ J. Rafacz, *Wstęp do dawnego polskiego prawa sądowego*, Warszawa 1927, s. 29 i n.</footnote>

<footnote n="169">¹⁶⁹ Rafacz pisał: „Nad wynalezieniem systemu prawa polskiego uczeni nasi już od dawna głowy sobie łamali; stosowali zasad i system, używany pospolicie w wykładach prawa rzymskiego. Ale prawo polskie, w taki system ujęte, wprost dziwacznie wyglądało. Pojęcia prawne polskie nie dawały się gwałtem do prawa rzymskiego naciągnąć, nazwy zupełnie się nie zgadzały. W ramach takiego systemu duch prawa polskiego zniknąć musiał zupełnie”. Tamże, s. 17. Przytoczona uwaga Rafacza jest zbieżna z oceną wyrażoną niegdyś przez Michała Bobrzyńskiego. Zob. przypis 143.</footnote>

<footnote n="170">¹⁷⁰ J. Rafacz pisał: „Wpływ ten wobec małego wykształcenia naszych sędziów, niechęci do prawa rzymskiego, hołdującego absolutyzmowi władcy, jest nieraz jedynie powierzchowny, przejawiając się określенiami zaczerpniętymi z tego prawa (stypulacja, powoływanie się na lex imperialis w statucie kazimierzowskim, 1580 r. Piotr Kłoczowski kasztelan zawichojski powołuje się na testament żołnierski z prawa cesarskiego itd.), ale tym niemniej jest. Domeną jego jest prawo prywatne. Tak przejęto sposób oznaczania pokrewieństwa, a na wykształcenie wiana wpływą pojęcie donatio propter nuptias, rozprowadzony podział rzeczy stąd pochodzi, jak i szczególowy podział umów prawa rzymskiemu zawdzięcza swe rozróżnienie, czy odpowiedzialność materialna z tytułu ewikcji. W prawie karnym crimen laesae Majestatis pochodzi z tego prawa, choć potem prawo polskie rozprowadziło to pojęcie w sposób sobie właściwy, a i kara utopienia z kogutem, psem, wężem da się wyłonić z prawa rzymskiego”. Patrz, *Dawne prawo sądowe polskie w zarysie*, Warszawa 1936, s. 9 i n.</footnote>
prawa rzymskiego. Było nim uznanie przez sąd sejmowy aktu złożenia przy-
sięgi przez stronę procesową w formie przewidzianej przez prawo justyniań-
skie w głośnej sprawie podskarbiego Jana Andrzeja Morsztyna. Rafacz uwa-
żał, że wyrok sądu sejmowego z roku 1690 oznaczał w rzeczywistości recep-
cję instytucji obcej do prawa własnego. Ta wyjątkowa decyzja sądu była tym
donioślejsza, że zyskiwała znaczenie preudykatu i mogła w przyszłości wpły-
wać na orzecznictwo sądów polskich w podobnych sprawach<fnref n="171" />.

9. Zupełnie inny pogląd na rolę prawa rzymskiego w Polsce utrzymywał Rafał Taubenschlag. Ten wybitny romanista, na podstawie analizy dokumentów z XIII i XIV wieku doszedł do przekonania, że w średniowiecznej Polsce dokonywała się stopniowo romanizacja życia prawnego i to zarówno w sferze prawa cywilnego, jak i karnego. Proces ten, zdaniem Taubenschlaga, możliwy był dzięki wysokiemu stopniowi znajomości prawa rzymskiego w Polsce, który osiągnięto przez utrzymywanie ożywionych kontaktów z zagranicznymi ośrodkami uniwersyteckimi, import literaturyromanistycznej oraz nauczane prawa Rzymian w szkołach katedralnych. Badacz wskazywał, że zasadniczą rolę w recepcji prawa rzymskiego na gruncie polskim odegrała działalność samego ustawodawcy, praktyka notarialna, praktyka kancelarii monarszej, przyjęcie pomocniczej roli prawa rzymskiego w miastach lokowanych na prawie niemieckim, a wreszcie praktyka sądów ziemskich i grodzkich<fnref n="172" />. Stanowisko Taubenschlaga przyjęte zostało przez

<footnote n="171">¹⁷¹ J. Rafacz, *Z dziejów prawa rzymskiego w Polsce*, (w:) Księga pamiątkowa ku czci Leona Pinińskiego, t. II, Lwów 1936, s. 197-200.</footnote>

<footnote n="172">¹⁷² R. Taubenschlag, *Zur Geschichte der Rezeption des römischen Rechts in Polen, ZSS Rom. Abt. 1932, t. LII, s. 325-326; tenże, *La storia della recezione del diritto romano in Polonia fino alla fine del secolo XVI*, Bolonia 1939, s. 3 i n. Artykuł ten ukazywał się jeszcze dwukrotnie w eznmienionej formie – *L’Europa e il diritto romano – Studi in memoria di Paolo Koschaker*, t. I, Mediolan 1953, s. 225-242; *Einflüsse des römischen Rechts in Polen, Ius Romanum Medii Aevii, cz. V, z. 7-9*, Mediolan 1962, s. 1-26.</footnote>

<footnote>Poglądy o romanizacji życia prawnego w Polsce sformułował Taubenschlag po długotrwa-
łych studiach nad problemami ciąstkowymi. Należy bowiem zauważyć, że już we wcześnie-
szych swoich publikacjach uczony dopatrywał się wpływu prawa rzymskiego na poszczególne
instytucje prawa polskiego, najczęściej za pośrednictwem zromanizowanego prawa włoskiego.
Zob., *Proces polski XIII i XIV wieku do Statutów Kazimierza Wielkiego*, Lwów 1927, gdzie au-
tor stwierdza: „pierwszy akt procesu polskiego: wniesienie ustnej żałoby, pokrywa się z pierw-
szym aktem dawniejszego procesu longobardzkiego” (s. 9); „prawo polskie nie odbiega na punk-
cie pozwów ani od starego ani od nowego procesu longobardzkiego, które również znają pozew
ustny i piśmienny” (s. 15); „zgodność między prawem procesowym polskim a nowszym longo-
bardzkim jest przeto w zasadniczych punktach zupełnie” (s. 29); „system dowodowy (polski) od-
powiada najzupełniej przyjętemu z prawa rzymskiego systemowi nowszego procesu longobardz-
kiego” (s. 43); „terminologia polskich dokumentów pokrywa się w zupełnieści z terminologią do-
kumentów włoskich” (s. 79 i n.). Patrz też, *Formularze czynności prawno- prywatnych w Pol-
sce XII i XIII wieku*, Lwów 1930, gdzie wysunięto tezę o wzorowaniu się formularzy polskich
na niemieckich i włoskich oraz o zapożyczeniach z Włoch do systemu polskiego wielu instytu-
cji prawnych (s. 55 i n.). Zob. także, *Geneza pozwu pisemnego w średniowiecznym procesie
polskim*, Rozprawy Wydziału Historyczno – Filozoficznego PAU, Seria II, t. XLIII, z. 3, Kra-</footnote>
Abdona Kłodzińskiego<fnref n="173" />, natomiast zdecydowanej krytyce poddał je Adam Vetulani. Uczony ten słusznie podnosił, że nie można mówić o romanizacji życia prawnego w Polsce, kiedy nie jest znany ani jeden pomnik prawa wchodzący w skład Corpus Iuris Civilis, który byłby przepisany w kraju, a nie importowany oraz gdy nie są znane nazwiska żadnych średniowiecznych sędziów ziemskich i grodzkich, legitymujących się jakimkolwiek wykształceniem prawniczym. Nie było ono zresztą wcale do objęcia tej funkcji wymagane. Vetulani szczególnie energicznie skrytykował pogląd Taubenschlaga o rzekomo dużej roli sądów ziemskich w recepcji prawa rzymskiego, docekniając jedynie zasługi sądów kościelnych na tym polu. Rozpatrując kwestię terminologii romanistycznej obecnej w trzynastowiecznych dokumentach polskich uczony stwierdził, iż są to tylko wtrącenia sporadyczne, bez większego znaczenia, uczynione dla popisu erudycyjnego i jako takie nie wpłynęły na treść poszczególnych instytucji prawa polskiego<fnref n="174" />. W opinii więc Vetulaniego, poglądy Taubenschlaga o roli prawa rzymskiego w dawnej Polsce

ków 1931, ss. 12, gdzie pogląd autora o licznych dobieństwach pozuw polskiego i włoskiego, który z kolei wykazuje zależność od pozuw na formie znannej z prawa rzymskiego. Patrz też artykuł polemiczny A. Vetulaniego, *Wpływ zasad procesu rzymsko-kanonicznego na polski pozew pisemny w średniowieczu*, Przewodnik Historyczno - Prawny 1931, t. II, z. 4, s. 253 i n. oraz odpowiedź R. Taubenschlaga, *Jeszcze o genezie polskiego pozuw pisemnego*, tamże, s. 272 i n. Zobacz też pracę Taubenschlaga na temat statutów Kazimierza Wielkiego, w której autor zaprzecza jakoby te pomniki prawa miały wyłącznie rodzimy charakter, *Die Entstehung der Statuten Kasimirs des Grossen*, Kraków 1928, ss. 18. Na uwagę zasługuje też studium Taubenschlaga o wpływach prawa rzymskiego na prace Jakuba Przyłuskiego, *Jakób Przyłuski, polski romanista XVI w.*, Kraków 1918 oraz na Statuty litewskie, *Wpływy rzymsko-bizantyńskie w drugim Statucie litewskim*, Lwów 1933, ss. 36. Na temat zainteresowań Taubenschlaga historią prawa polskiego patrz: J. Wisłocki, *Dzieje nauki prawa rzymskiego w Polsce*, Warszawa 1945, s. 14 i n., gdzie przytoczono szereg ustaleń tego badacza związanych z problemem recepcji prawa rzymskiego w Polsce oraz J. Sondel, *Rafała Taubenschlaga badania nad historią prawa polskiego*, CPH 1986, t. XXXVIII, z. 1, s. 157-169. Warto w tym miejscu przytoczyć pogląd J. Adamusa, który o pracach Taubenschlaga pisał: „Mimo wszystko należą prace tego uczonego do najciekawszych w powojennej literaturze naukowej polskiej. Jako antyteza ożywity też problem wpływów zachodniej kultury prawnej na polską”. J. Adamus, *Elementy rodzimie*, s. 344. Uczony ten wyraża taką ocenę mimo, że dalej stwierdza: „Broniła się też Polska wszelkimi siłami przed prawem rzymskim, zachowała w zasadzie średniowieczne znaczenie prawa zwyczajowego...” (s. 359) oraz „Wielu prawników dzisiejszych żyje pod tak daleko sięgającą sugestią prawa rzymskiego, iż nawet nie dostrzegają, jak wiele dzisiejsze prawo zatrzymało z praw średniowiecznych...” (s. 369), co raczej stawiałoby go w rzędzie przeciwników poglądów Taubenschlaga.

<footnote n="173">¹⁷³ Patrz jego recenzję z dzieła *La storia della recezione del diritto romano in Polonia*, Kwartalnik Historyczny 1939, t. LIII, s. 360-362.</footnote>

<footnote n="174">¹⁷⁴ A. Vetulani, *Opory wobec prawa rzymskiego w dawnej Polsce*, Analecta Cracoviensis 1969, s. 375, 377 (dalej cytowane jako *Opory*); tenże, *Przenikanie zasad powszechnego prawa kanonicznego i prawa rzymskiego do piastowskiej Polski*, (w:) Z badań nad kulturą prawniczą w Polsce piastowskiej, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1976, s. 116 i n. (dalej cytowane jako *Przenikanie*); tenże, *Przemiany w urządzeniach i życiu prawnym społeczeństwa w początkach państwa polskiego*, tamże, s. 12 (dalej cytowane jako *Przemiany*). Patrz też, L. Sondel, *Z badań Adama Vetulaniego nad prawem rzymskim w Polsce*, Zeszyty Naukowe UJ - Prace Prawnicze 1989, z. 125, s. 128 i n.</footnote>
były znacznie przesadzone. Równocześnie jednak badacz w pełni aprobo-
wał tezę o tym, że zasady prawa rzymskiego znane były w średniowiecznej
Polsce i dzięki swym rozległym badaniom wskazał wiele argumentów dla
jej umocnienia<fnref n="175" />. Początek słabego oddziaływania prawa rzymskiego na
prawo krajowe za pośrednictwem zbiorów prawa kanonicznego i dzięki dział-
ności duchowieństwa, zrazu obcego pochodzenia, datuje badacz na prze-
łom X i XI wieku<fnref n="176" />. Wpływ ten ulec musiał niewątpliwie intensyfikacji
w stuleciu następnym, kiedy to elementy prawa rzymskiego przeszczepiać
musieli na grunt rodzimy scholarzy powracający do ojczyzny z zagranicz-
nych studiów<fnref n="177" />. Oprócz pewnego zasobu romanistycznej wiedzy przywo-
zili oni zapewne do kraju pomniki prawa kanonicznego, justyniańskiego, li-
teraturę prawniczą oraz zbiory formuł, które następnie wykorzystywane były
w praktyce kancelarii książęcych i biskupich. Treść wychodzących z nich do-
kumentów zdradza znajomość frazeologii romanistycznej u sporządzających
je redaktorów, którzy rekrutowali się z reguły spośród duchownych dostojni-
ków<fnref n="178" />. Wiele uwagi poświęcił Vetulani zjawisku rezerwy, a wręcz jawnej
niechęci, z jaką spotykało się w Polsce prawo rzymskie. Jej powodem była –
zdaniem uczonego – wypracowana przez legisłów teoria głosząca, że stosowa-
nie prawa rzymskiego jest przejawem uznawania zwierzchnictwa cesarza<fnref n="179" />.

<footnote n="175">¹⁷⁵ A. Vetulani, *La Pologne medievale et le droit romain*, (w:) *Studi in onore di Edo-
ardo Volterra*, t. I, Mediolan 1971, s. 289 i n.</footnote>

<footnote n="176">¹⁷⁶ A. Vetulani, Początki oficjalatu biskupiego w Polsce, Kraków 1933, s. 41 i n.; ten-
że, Statuty synodalne Henryka Kietlicza, Kraków 1938, ss. 48; tenże, Prawne stanowisko ofi-
cjatów biskupich w Polsce w XV stuleciu, (w:) Studia historyczne ku czci Stanistawa Kutrze-
by, t. I, Kraków 1938, s. 471 i n.; tenże, Średniowieczny Kościół Polski w zasięgu tacińskiej
kultury prawniczej, (w:) Księga tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, cz. I, Lublin 1969, s. 391-
421; tenże, Opory, s. 376; tenże, Początki najstarszych wszechnic środkowo-europejskich,
Wrocław, Warszawa, Kraków 1970, s. 9 i n.; tenże, Przenikanie, s. 95 i n.; tenże, Przemiany,
s. 9.</footnote>

<footnote n="177">¹⁷⁷ A. Vetulani, *Kanonista Stephanus Polonus*, (w:) Prace z dziejów Polski feudalnej ofiarowane Romanowi Grodeckiemu w 70 rocznicę urodzin, Warszawa 1960, s. 153-165; tenże, Opory, s. 376 i n.; tenże, Przenikanie, s. 116 i n.; tenże, Prawo kanoniczne i rzymskie w Krone nice mistrza Wincentego, Studia Żródłoznawcze 1976, t. XX, s. 35-45.</footnote>

<footnote n="178">¹⁷⁸ A. Vetulani, *Une suite d'études pour servir a l'histoire du „Décret” de Gratien, Pa-
ryż 1937, s. 474 i n., tenże, Pomniki średniowiecznej literatury prawniczej w Ms. 89 Krakow-
skiej Kapituły Katedralnej, Wrocław 1950, s. 5 i n.; tenże, Krakowska biblioteka katedralna
w świetle swego inwentarza z roku 1110, Slavia Antiqua 1953, t. IV, s. 163-192; tenże, Śre-
dniowieczne rękopisy płockiej biblioteki katedralnej, Roczniki Biblioteczne 1964, t. VII, z. 3-4,
s. 313-443; tenże, Opory, s. 377; tenże, Przenikanie, s. 117 i n.</footnote>

<footnote n="179">¹⁷⁹ Twierdzeniom tej teorii przeczyła wypowiedź nieznanego autora tzw. Księgi Elbląskiej. Zabytkowi temu Vetulani poświęcił kilka artykułów. Patrz Niemiecki spis polskiego prawa zwyczajowego, CPH 1953, t. V, s. 180 i n.; Nowe wydanie niemieckiego zwodu prawa polskiego, CPH 1960, t. XII, z. 2, s. 195 i n.; Prawo Polaków. Niemiecki spis polskiego prawa zwyczajowego, (w:) Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Kazimierza Przybyłowskiego, pod red. W. Osuchowskiego, M. Sośniaka, B. Walaszka, Kraków, Warszawa 1964, s. 399 i n.; Prawo Polaków. Niemiecki spis polskiego prawa zwyczajowego z XIII wieku, (w:) Z ba-
dań nad kulturą prawniczą w Polsce piastowskiej, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1976, s. 129-161.</footnote>
Do tej przyczyny doszła z czasem następna. Obok zwykłego lęku przed nowinkami szlachta polska zaczęła żywić obawy, że prawo rzymskie może stać się instrumentem wzmocnienia władzy monarszej zgodnie z zasadą princeps legibus solutus<fnref n="180" />.

W krytyce poglądów Taubenschlaga wspierał Vetulaniego Jan Baszkiewicz. Postulował on podjęcie szczegółowych badań, zmierzających do wyjaśnienia, czy wpływ prawa rzymskiego był wpływem wyłącznie dyplomatyckym tj. oddziaływaniem tylko na formę i brzmienie dokumentu, czy także na samą treść instytucji prawa polskiego. Baszkiewicz wskazywał bowiem, że nie rzadkie musiały być przypadki, gdy instytucję rodzimą oznaczano w treści dokumentu terminem łącińskim, co nie oznaczało wszakże zapożyczenia<fnref n="181" />.

W tym samym duchu wypowiadał się Juliusz Bardach. Uczony zalecał ostrożność w badaniach nad problematyką recepcji w prawie – ostrzegał przed pułapką polegającą na pomyleniu zjawiska przejmowania terminologii z zapożyczeniem obcej instytucji. Z drugiej jednak strony Bardach wyraził przekonanie, że „przejęcie nowego, obcego terminu nie było jednak bez znaczenia. Nierzadko przyspieszało to unifikację stanu prawnego tych zjawisk, które obejmowało nowym, wspólnym terminem”<fnref n="182" />.

Przed zbytnim przecenianiem wpływu prawa rzymskiego przestrzegał również Kazimierz Kolańczyk. Przyznawał on jednak, że „praca Taubenschlaga wykazała szereg ciekawych przykładów znajomości i zastosowania pojęć prawa rzymskiego w pomnikach polskiego prawa zwyczajowego”, choć zaznaczył równocześnie, że „pozostaje do zbadania, w jakim stopniu wpływom terminologicznym i pojęciowym towarzyszyły przemiany w samej treści stosunków prawnych polskiego średniowiecza”<fnref n="183" />. Kolańczyk oceniał, że „ważniejszy może, niż bezpośrednie oddziaływanie prawa rzymskiego na prawo polskie, jest jego wpływ, wywierany za pośrednictwem prawa kanonicznego”<fnref n="184" />.

<footnote n="180">¹⁸⁰ A. Vetulani, *Opory*, s. 378 i n.; tenże, *Przemiany*, s. 123 i n.</footnote>

<footnote n="181">¹⁸¹ J. Baszkiewicz, *Prawo rzymskie i prawo kanoniczne w kulturze politycznej Polski XIII i XIV stulecia*, (w:) *Historia kultury średniowiecznej w Polsce*, pod red. A. Gieysztora, IX Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Warszawie 13-15 września 1963, t. I, *Referaty*, Warszawa 1963, s. 75 i n. Należy w tym miejscu nadmienić, że Baszkiewicz wychała silne oddziaływanie średniowiecznych doktryn politycznych, ukształtowanych na podstawie idei rzymskich na sferę kultury politycznej w Polsce, tamże, s. 80 i n.</footnote>

<footnote n="182">¹⁸² *Historia kultury średniowiecznej w Polsce*, pod red. A. Gieysztora, IX Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Warszawie 13-15 września 1963, t. II, *Referaty i dyskusja*, Warszawa 1964. Głos w dyskusji J. Bardacha, s. 130-133. Patrz też ciekawe wystąpienia A. Vetulaniego, s. 57-64 oraz K. Koranyiego, s. 128-130.</footnote>

<footnote n="183">¹⁸³ K. Kolańczyk, *Studia nad reliktami wspólnej własności ziemi w najdawniejszej Polsce*, Poznań 1950, s. 26 i n., 30.</footnote>

<footnote n="184">¹⁸⁴ Tamże, s. 32.</footnote>
10. Stanowisko kompromisowe w stosunku do zapatrywań Taubenschlagi a Vetulaniego zajął Janusz Sondel<fnref n="185" />. Gruntowne badania zachowanych źródeł skłoniły tego badacza do wysunięcia wniosków, że oddziaływanie prawa rzymskiego na dawne prawo polskie da się zaobserwować co najmniej w kilkunastu dziedzinach<fnref n="186" />. Sondel, przyjmując również wyniki dociekań Vetulaniego w tym zakresie, stwierdza znajomość zasad prawa rzymskiego w średniowiecznej Polsce. Decydującą rolę w ich propagowaniu odegrało przybycie do państwa Mieszka obcego duchowieństwa, które dzięki swemu wykształceniu oraz znajomości łaciny zajmowało kluczowe stanowiska w hierarchii urzędniczej i parając się praktyką prawną wprowadzało do niej elementy romanistyczne. W upowszechnianiu prawa rzymskiego w Polsce doniosłą rolę odegrał też import dzieł prawniczych z zachodu Europy, związa ny w coraz większym stopniu z wyjazdami Polaków na studia do zagranicznych ośrodków uniwersyteckich. Podstawy prawa rzymskiego już w wieku XIII poznawali też uczniowie szkół katedralnych w ramach studium retoryki<fnref n="187" />. Cennym źródłem do oceny zakresu znajomości prawa rzymskiego w średniowiecznej Polsce jest zdaniem Sondla najstarsza historiografia polska. Badacz stwierdza obecność pierwiastków romanistycznych w kronice Galla, w całej rozciągłości potwierdza wcześniejsze spostrzeżenie Oswalda Balzera o ogromnym stopniu nasycenia elementami romanistycznymi, a zwłaszcza terminologią rzymską dzieła Kadłubka i wskazuje, że dzięki niemu tkwią one także w kronikach Mierzwy oraz Wielkopolskiej. Uczony wy suwa przypuszczenie, że pierwiastki romanistyczne zawarte w wymienionych dziełach mogły przenikać do świadomości wykształconej części społeczeństwa za pośrednictwem ich lektury<fnref n="188" />. Sondel twierdzi, że prawo rzymskie odegrało pewną rolę w sferze średniowiecznego ustawodawstwa polskiego. Badacz zwraca uwagę, że istnieją pewne dowody na to, że Kazimierz Wielki świadomie pragnął wykorzystać ten system do uporządkowania stosunków wewnętrznych, a w szczególności do przeprowadzenia akcji spisania prawa zwyczajowego. Mniemanie swe opiera uczony na obserwacji wyraźnego odziaływania źródeł rzymskich na treść statutu wielkopolskiego i małopolskiego. W większości wypadków wpływ ten ograniczał się do przejęcia terminów, ale nie brak także zapożyczeń zasad prawnych (np. odnośnie określenia właściwości sądowej), odwołań do powagi starożytnego prawa, oddziaływań inspirujących rodzimego prawodawcę, wpływów redakcyjnych, czy wreszcie

<footnote n="185">¹⁸⁵ J. Sondel, *Ze studiów*, s. 95 i n.; tenże, *Rola prawa rzymskiego w kształtowaniu polskiej kultury prawnej*, (w:) *Tradycje antyczne w kulturze europejskiej. Perspektywa polska, Warszawa 1995*, s. 47 i n. (dalej cytowane jako *Rola prawa rzymskiego*). Wydaje się, że jest to stanowisko w omawianej kwestiinajśluszniejsze.</footnote>

<footnote n="186">¹⁸⁶ J. Sondel, *O roli prawa rzymskiego w dawnej Polsce*, Acta Universitatis Lodiensis – Folia Iuridica 1986, t. XXI, s. 45-63 (dalej cytowane jako *O roli prawa rzymskiego*).</footnote>

<footnote n="187">¹⁸⁷ J. Sondel, *Ze studiów*, s. 25 i n.; tenże, *Rola prawa rzymskiego*, s. 51 i n.</footnote>

<footnote n="188">¹⁸⁸ J. Sondel, *Ze studiów*, s. 36 i n.; tenże, *O roli prawa rzymskiego*, s. 60 i n.</footnote>
merytorycznych, które statuty zawdzięczają najczęściej pośrednictwu prawa kanonicznego<fnref n="189" />. Świadectwem dużych nadziei, jakie Kazimierz wiązał z prawem rzymskim, jest także – w opinii badacza – dążenie monarchy do zapewnienia temu systemowi uprzywilejowanego stanowiska wśród dyscyplin uprawianych na nowo powstającym uniwersytecie. Troska ta znalazła swój wyraz zarówno w suplice skierowanej do papieża, jak i w akcie fundacyjnym Akademii Krakowskiej. Ten ostatni dokument godny jest szczególnej uwagi w aspekcie rozpatrywanego zagadnienia, bowiem stanowi jeden z bardzo nielicznych przykładów bezpośredniego zastosowania prawa rzymskiego w Polsce jako systemu właściwie obowiązującego, a nie pomocniczego. Zgodnie z postanowieniami aktu fundacyjnego każdy świecki członek społeczności akademickiej oskarżony o ciężkie przestępstwo odpowiadać miał przed sądem królewskim nie na podstawie ojczystych zwyczajów, czy statutów, ale *iuxta leges* tj. według prawa rzymskiego<fnref n="190" />.

Osobnym przedmiotem zainteresowania Sondla było zagadnienie wpływu prawa rzymskiego na prawo miejskie. Uczony ten słusznie uważa, iż było ono terenem tak szerokiej infiltracji elementów romanistycznych, że bez dogłębnych dociekań na tym polu nie jest możliwe wyświetlenie historii i rzeczywistej roli, jaką prawo rzymskie odegrało w Polsce. Sondel postulował wręcz, uczynienie z badań nad prawem obowiązującym w miastach punktu wyjścia do dalszych ustaleń na temat zasięgu penetracji prawa rzymskiego w Rzeczypospolitej, czyniąc przy tym zarzut Taubenschlagowi, Kutrzebie i Vetulaniemu, że za przyczółek swoich rozważań obrali oni prawo ziemskie, które w związku z tym, że w nieporównanie mniejszym stopniu doznało oddziaływania ze strony starożytnego systemu, nie może być główną podstawą ostatecznych wniosków<fnref n="191" />. Po analizie dokumentu lokacyjnego Bolesława Wstydliwego z roku 1257, wydanego dla Krakowa uczony doszedł do przekonania, że poszukiwanie wpływów romanistycznych w źródłach prawa miejskiego rozpocząć należy od połowy wieku XIII<fnref n="192" />.

<footnote n="189">¹⁸⁹ J. Sondel, *Ze studiów*, s. 64 i n.; tenże, *O roli prawa rzymskiego*, s. 45 i n., 62; tenże, *Rola prawa rzymskiego*, s. 67 i n.</footnote>

<footnote n="190">¹⁹⁰ J. Sondel, *Ze studiów*, s. 80 i n., tenże, *O roli prawa rzymskiego*, s. 56 i n., tenże, *Prawo rzymskie w dokumentach Akademii Krakowskiej*, (w:) Dawne prawo i myśl prawnicza. Prace historyczno-prawne poświęcone pamięci Wojciecha Marii Bartła, pod red. J. Malca i W. Uruszczaka, Kraków 1995, s. 171-181. Sondel słusznie nadmienia, że w podobnym characterze tj. systemu obowiązującego, wykorzystano prawo rzymskie w roku 1530, gdy za przywilejem Zygmunta I wprowadzona została na terenie biskupstwa gnieźnieńskiego ogólnostanowa kodyfikacja Macieja Śliwnickiego, oparta w dużej mierze na prawie rzymskim. J. Sondel, *O roli prawa rzymskiego*, s. 57.</footnote>

<footnote n="191">¹⁹¹ J. Sondel, *O początkach recepcji prawa rzymskiego w polskim prawie miejskim*, Zeszyty Naukowe UJ – Prace Prawnicze 1982, z. 97, s. 39 i n.</footnote>

<footnote n="192">¹⁹² Tamże, s. 45 i n. Problem znaczenia prawa rzymskiego dla polskiego prawa miejskiego porusza też Sondel w artykule Artur Duck – niedoceniany poprzednik Savigny'ego i jego pogłady na rolę prawa rzymskiego w Polsce, Zeszyty Naukowe UJ – Prace Prawnicze 1982, z. 97, s. 69-86.</footnote>
Specjalny obiekt zainteresowań badawczych Sondla stanowiło wyrośle z prawa magdeburskiego prawo chełmińskie. We wszystkich trzech jego rewizjach tj. lidzbarskiej (1566), nowomiejskiej (1580) i toruńskiej (1594) uczony stwierdził głębokie i różnorodne wpływy prawa rzymskiego. Po pierwsze, Ius Culmense zezwalało na subsydiarne stosowanie norm rzymskich, bez którego, z uwagi na swe liczne luki, nie mogłoby się obejść. Traktowało je także jako swoiste tertium comparationis, na co wskazują liczne artykuły zawarte w projektach kodyfikacyjnych. Oprócz tego ogólnego znaczenia nie można pominąć wpływu na terminologię. Oddziaływanie starożytnych źródeł znalazło tu wyraz w stosowaniu oryginalnych pojęć rzymskich w tekście niemieckim prawa chełmińskiego. Jak dowodzi Sondel, również merytoryczny wpływ prawa rzymskiego na Ius Culmense tj. na sposób ostatecznego ukształtowania jego poszczególnych instytucji widoczny jest we wszystkich trzech rewizjach. Co najmniej kilkanaście instytucji prawnych ukształtowanych na wzór rzymski identyfikował badacz w najstarszej rewizji – lidzbarskiej. Zaskres tego rodzaju oddziaływania nie uległ zasadniczemu rozszerzeniu w kolejnej rewizji – nowomiejskiej, za to ostatnia wersja prawa chełmińskiego przepojona jest instytucjami prawa rzymskiego do tego stopnia, że zdaniem uczonego, można ją z powodzeniem określić jako kodyfikację z ducha i treści romanistyczną<fnref n="193" />.

W związku z badaniami nad poszczególnymi rewizjami Ius Culmense w polu zainteresowania Sondla znalazł się także inny, późniejszy pomnik prawa chełmińskiego – Korektura pruska (1598). Polemizując z wcześniejszymi ustaleniami Zygmunta Lisowskiego<fnref n="194" /> uczony wykazał, że autor wymienionego pomnika prawa starał się przede wszystkim twórczo adaptować pojęcia rzymskie do aktualnych potrzeb, nie usiłując przy tym dokonywać dosłownych recepcji za wszelką cenę. Przykłady tej ostatniej, aczkolwiek dość nieliczne, da się jednak w Korekturze wykazać<fnref n="195" />. Rozpatrując wyniki badań

<footnote n="193">¹⁹³ J. Sondel, *Studia nad prawem rzymskim w Ius Culmense* (w 750-lecie wydania przywileju chełmińskiego), Zeszyty Naukowe UJ – Prace Prawnicze 1984, z. 109; tenże, *O roli prawa rzymskiego*, s. 50 i n.; tenże, *Elementy romanistyczne w rewizjach prawa chełmińskiego: lidzbarskiej (Ius Culmense Correctum – 1566 r.), nowomiejskiej (Ius Culmense Emendatum – 1580 r.) oraz toruńskiej (Ius Culmense Revisum – 1594 r.)*, (w:) Studia Culmensia Historico – Juridica czyli Księga Pamiątkowa 750 lecia Prawa Chełmińskiego, pod red. Z. Zdrójkowskiego, t. II, Toruń 1988, s. 149-234.</footnote>

<footnote n="194">¹⁹⁴ Z. Lisowski, *O prawie rzymskim w Korekturze pruskiej uwagi krytyczne*, CPH 1954, t. VI, z. 2, s. 194-220. Artykuł Lisowskiego był z kolei krytyką wyników badań ucznia Taubenschlaga – Witolda Sygierycza, częściowo wykorzystanych w publikacji jego mistrza. Sygierycz dopatrywał się wpływu prawa rzymskiego na kilka szczegółowych instytucji Korektury. Lisowski dopuszcał możliwość pewnego oddziaływania źródeł rzymskich na ten pomnik prawa, ale wyraźnie wpływ ten minimalizował.</footnote>

<footnote n="195">¹⁹⁵ J. Sondel, *Z rozważań o wpływach prawa rzymskiego w Korekturze pruskiej*. CPH 1986, z. 1, s. 27-47. Zdaniem autora pod wyraźnym wpływem źródeł rzymskich są w Korekturze, uregulowania dotyczące: instytucji testamentu, opieki nad niedojrzałymi, zasiedzenia. Wpływ wyczuwalny jest także w warstwie terminologicznej.</footnote>
Sondla nad losami prawa rzymskiego w Polsce, nie sposób nie wspomnieć o interesującym studium tego autora poświęconym obecności prawa rzymskiego w Rzeczypospolitej doby Oświecenia<fnref n="196" />. W swej pracy uczony dowodził, że prawo rzymskie stanowiło istotny element kultury prawnej w osiemnastowiecznej Polsce. Na taką jego pozycję wpłynęło szereg okoliczności. Wśród nich wymienić można, oprócz właściwego epoce zainteresowania sta rożytnością, znaczne upowszechnienie się podstawowej wiedzy z tej dziedziny wśród szerokich mas szlacheckich. Było to konsekwencją uwzględniania prawa rzymskiego w programach nauczania szkół różnego stopnia – od ko legiów jezuickich i pijarskich do renomowanych gimnazjów akademickich. Wykład z zakresu prawa rzymskiego prowadzono też na Wydziale Prawa Akademii Krakowskiej (mimo podjętych przez Kołątaja prób jego eliminacji), w Akademii Wileńskiej i Zamojskiej oraz w słynnej Szkole Rycerskiej, w któ rej powierzono go wybitniejszemu prawnikowi tej doby – Krystianowi Bogumiłowi Steinerowi<fnref n="197" />. Również osiemnastowieczna literatura prawnicza na wiązywała lub czerpała z prawa rzymskiego. Odwoływał się do niego przy okazji swych badań nad prawem polskim Steiner, który nawet jedną ze swych rozpraw poświęcił prawu rzymskiemu w całości oraz Franciszek Jekel. Naj szerzej wszakże prawo rzymskie uwzględnił w swej twórczości literackiej Teodor Ostrowski. Opracował on podręcznik prawa sądowego pt. *Prawo cywilne Narodu Polskiego*, którego systematykę oparł na schemacie Instytucji justyniańskich, a objaśnienia dotyczące poszczególnych instytucji prawa polskiego poprzedzał ich analizą na gruncie prawa rzymskiego, doszukując się przy tym wielu analogii. Teodor Ostrowski głosił pogląd o subsydiarnej roli prawa rzymskiego wobec prawa polskiego, za co niejednokrotnie był krytykowany<fnref n="198" />.

Problemem mocy posiłkowej prawa rzymskiego w osiemnastowiecznej Polsce zajął się Sondel bliżej przy okazji analizy przebiegu procesu spraw ców porwania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Badacz stwierdził, że w toku postępowania obie strony wielokrotnie powoływały się na *ius commune*, a zwłaszcza na Kodeks Justyniana przy braku sprzeciwów zarówno ze strony sądu jak i przeciwników procesowych. Co więcej, podobnie postąpił sąd, który orzekając infamię oraz rozstrzygając kilka drobniejszych kwestii, wskazał za podstawę *iura communia*. W tym świetle w pełni usprawiedliwio ny wydaje się pogląd Sondla, że powoływanie i stosowanie w osiemnasto- wiecznej Polsce prawa powszechnego, a w zasadzie rzymskiego, nie było

<footnote n="196">¹⁹⁶ J. Sondel, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, *Zeszyty Naukowe UJ – Prace Prawnicze* 1988, z. 124.</footnote>

<footnote n="197">¹⁹⁷ Tamże, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, s. 35 i n.; tenże, *Nauczanie prawa rzymskiego w Polsce w okresie Oświecenia*, CPH 1988, t. XL, z. 2, s. 213-229.</footnote>

<footnote n="198">¹⁹⁸ Tamże, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, s. 66 i n.</footnote>
praktyką wyjątkową i – jak dowodzi sprawa Morsztyna – wcale nie ograni-
czoną jedynie do procesów o crimen laesae maiestatis<fnref n="199" />.

Na osobne rozpatrzenie zasługuje znaczenie prawa rzymskiego dla prac kodyfikacyjnych podejmowanych w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVIII wieku. Już w roku 1768 konstytucja sejmu warszawskiego wyraźnie precyzowała, że projekt przyszłej kodyfikacji miał opierać się na Statucie litewskim, Korekturze pruskiej, prawie „powszechnym cywilnym Rzymskim” oraz innych systemach obcych. Szereg rozwiązań rzymskich przejął Zbiór praw sądowych Andrzeja Zamoyskiego. Jest to szczególnie czytelne w sferze systematyki – kodeks Zamoyskiego powielał antyczny schemat podziału materiału prawnego na personae – res – actiones. Jak uważa Sondel, w Zbiórze tkwią również liczne zapożyczenia poszczególnych rozwiązań prawnych. Wśród nich uczony wymienia przepisy dotyczące: wydziedziczenia dzieci, testamentu żołnierza, zasiedzenia jako sposobu nabycia własności, akcesji, depozytu, odpowiedzialności szyprów i furmanów oraz liczne inne. Szereg elementów romanistycznych znalazło się także w prospektach będących propozycjami rozwiązań dla tworzonego po upadku Zbioru Zamoyskiego tzw. Kodeksu Stanisława Augusta. Prace nad tą kodyfikacją nie wyszły jednak nigdy poza sferę studiów wstępnych<fnref n="200" />.

Z innej nieco perspektywy na problem recepcji prawa rzymskiego w Polsce patrzyła Krystyna Bukowska. Badaczka wyszła z założenia, że „najbardziej obiecującym terenem badań nad historią prawa rzymskiego w Polsce jest prawo miejskie, okresem zaś – doba odrodzenia”<fnref n="201" />. Realizując ten własny postulat Bukowska podjęła wnikliwe studia nad praktyką krakowskich sądów wyższych. Rezultaty tych dociekań dały podstawę do stwierdzenia, że orzecznictwo wspomnianych sądów, cytujących niejednokrotnie głosę z wydawnictwa Jaskiera oraz samo prawo rzymskie, wykazuje wyraźną tendencję do świadomego, selektywnego i twórczego wykorzystania tego materiału. Widoczne jest to zwłaszcza w usiłowaniach zmierzających do unowocześnienia w duchu romanistycznym koncepcji własności nieruchomości, przyjęciu rzymskiej koncepcji posiadania, nawiązania do form antycznych w sferze spadkobrania testamentowego, konstrukcji zastawu umownego i innych kwestiach<fnref n="202" />.

<footnote n="199">¹⁹⁹ J. Sondel, *O roli prawa rzymskiego*, s. 53 i n.; tenże, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, s. 29, 90 i n.</footnote>

<footnote n="200">200 J. Sondel, *O roli prawa rzymskiego*, s. 60; tenże, *Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia*, s. 101 i n.</footnote>

<footnote n="201">201 K. Bukowska, *O recepcji prawa rzymskiego w prawie miejskim w dawnej Polsce*, CPH 1968, t. XX, z. 1, s. 80 (dalej cytowane jako *O recepcji*).</footnote>

<footnote n="202">202 K. Bukowska, *Orzecznictwo krakowskich sądów wyższych w sporach o nieruchomości miejskie (XVI – XVIII w.)*, Warszawa 1967, s. 109 i n. (dalej cytowane jako *Orzecznictwo*); tejże, *O recepcji*, s. 85 i n.; tejże, *Quelques remarques sur l'application du droit romain dans les villes polonaises du XVI – XVIIe siècle à la lumière de la pratique du tribunal supérieur au chateau de Cracoviae*, (w:) *Studi di onore di Edoardo Volterra*, t. VI, Mediolan 1971, s. 207-217.</footnote>
Zdaniem badaczki domeną oddziaływania źródeł rzymskich w obrębie prawa miejskiego nie jest wyłącznie prawo prywatne. Akceptując wyniki badań Witolda Maisła nad poznańskim prawem karnym Bukowska oceniała, że wpływ prawa rzymskiego na tę sferę sięga podstawowych problemów teoretycznych tak ważkich jak konstrukcja winy, określenie dóbr i osób podlegających ochronie, pojęcie usiłowania, pomocnictwa, stanu wyższej konieczności, obrony koniecznej, czy wreszcie kwestii okoliczności wyłączających karalność czynu<fnref n="203" />.

Badania Bukowskiej nad rolą prawa rzymskiego w Polsce nie ograniczały się jedynie do sfery prawa miejskiego. Świadectwem tego jest dokonana przez badaczkę dogłębna analiza akt sądowych procesu sprawców porwania króla Stanisława Augusta. Na podstawie tego materiału badaczka zebrała spo ro dowodów powoływania i stosowania prawa powszechnego w toku wspo mnianego procesu. Było ono powoływane w zakresie oceny dowodów przy ustalaniu podstawy odpowiedzialności poszczególnych oskarżonych w dzie dzinie poszukiwania okoliczności łagodzących lub wyłączających odpowie dzialność, a także przywoływane w wypowiedziach na temat kary. Jedynie właściwość sądu ustalana jest na podstawie prawa krajowego, w innych kwe stiach strony powołują się niemal wyłącznie na prawo powszechne, ale nie wyczerpuje to jeszcze jego znaczenia w omawianym procesie. Okazuje się bowiem, że normy prawa powszechnego znalazły w nim rzeczywiste zasto sowanie i uwzględniono je zarówno w postępowaniu dowodowym, jak i przy ocenie okoliczności łagodzących, a także w treści samego wyroku<fnref n="204" />. Mimo tych ustaleń Bukowska poddaje w wątpliwość możliwość przeprowadzenia uogólnienia swoich spostrzeżeń do całego orzecznictwa sądów szlacheckich dawnej Rzeczpospolitej<fnref n="205" />.

W związku ze swoimi badaniami nad recepcją prawa rzymskiego w Pol-sce i w oparciu o zgromadzone przy tej okazji doświadczenie Bukowska wy-sunęła szereg postulatów, przydatnych dla dalszych poszukiwań w tej dzie-

<footnote n="203">²⁰³ K. Bukowska, *O wpływach obcych w dawnym prawie miast polskich*, CPH 1965, t. XVII, z. 1, s. 260 (dalej cytowane jako *O wpływach*); tejże, *O recepcji*, s. 84.</footnote>

<footnote n="204">²⁰⁴ K. Bukowska-Gorgoni, *Kilka uwag o mocy obowiązującej praw obcych w Polsce w świetle akt procesu o zamach na Stanisława Augusta*, Zeszyty Naukowe UJ - Prace Prawni-cze 1982, z. 97, s. 87-103.</footnote>

<footnote n="205">²⁰⁵ Tamże, s. 101 i n. Już wcześniej badaczka wykazywała dużą ostrożność w tej materii. Bukowska była zdania, że problem recepcji prawa rzymskiego na szerszą skalę w sądach szla-checkich, jest negatywnie przesądzony już w świetle poglądów prawników żyjących w czasach dawnej Rzeczypospolitej oraz wyników dyskusji naukowej prowadzonej w XIX wieku. Postulo-wała jednak wstrzymanie się z ocenami ostatecznymi do momentu zbadania akt sądowych. Bu-kowska uważała, że stosowanie prawa rzymskiego w sądach szlacheckich było utrudnione z ra-cji braku wykształcenia prawniczego sędziów, choć równocześnie zwracała uwagę, że pewien wpływ w tym kierunku mogli wywierać wykształceni pisarze sądowi i przedstawiciele stron, zwłaszcza w sądach wyższych. Badaczka stwierdza, że należy liczyć się także z możliwością od-działywania prawa rzymskiego na sądy szlacheckie za pośrednictwem mieszczańskiej literatury prawniczej. *O recepcji*, s. 89 i n.</footnote>
dzinie. Bukowska zwracała uwagę, że energiczna krytyka zapatrywań Tau-
benschlaga doprowadziła do zbytniego sceptycyzmu w poglądach na rolę pra-
wa rzymskiego w Polsce i wpłynęła na zahamowanie poszukiwań na tym po-
lu. Z drugiej strony Bukowska sama postulowała ostrożność w tej materii,
głosząc, że jako dowody recepcji nie mogą być przytaczane poszczególne ale-
gaty z praw „uczonych”, wykazujące jedynie erudycję pisarza czy też strony
procesowej i nie można stwierdzić recepcji danej instytucji prawnej tylko na
podstawie kompendiów prawnych lub nawet aktów normatywnych bez kon-
frontacji ich z praktyką. Stanowisko to nie oznaczało jednak lekceważenia
prac nad stopniem znajomości prawa rzymskiego w Polsce, dróg jego prze-
nikania, oddziaływania na projekty ustawodawcze, akty normatywne oraz li-
teraturę prawniczą.<fnref n="206" />. Opracowania te, w opinii badaczki, mają istotne zna-
czenie dla przygotowania i wytyczenia kierunku właściwych badań nad re-
cepcją<fnref n="207" />.

Wypada w pełni zgodzić się z powyższym poglądem Bukowskiej. Pamię-
tać należy, że do pełnego wyjaśnienia historii i roli prawa rzymskiego w Pol-
sce jest jeszcze daleko i nie da się osiągnąć zamierzonego celu bez – jak
słusznie podkreślał Sondel – przebadania całokształtu wszystkich przejawów
życia prawnego dawnej Rzeczypospolitej<fnref n="208" />.

Równocześnie stwierdzić można z przekonaniem, że nauka polska dys-
ponuje już na tym polu niemałymi osiągnięciami. Szereg zagadnień poznano
i wyjaśniono na tyle, że mogą one z powodzeniem stanowić dogodną podsta-
wę do dalszych, bardziej szczegółowych badań. Dotychczasowe dociekania
wykazały niezbicie, że prawo rzymskie stało się składnikiem polskiej kultu-

<footnote n="206">206 K. Bukowska, *Orzecznictwo*, s. 13 i n.; tejże, *O recepcji*, s. 77 i n.</footnote>

<footnote n="207">207 Badań nad problemami cząstkowymi Krystyna Bukowska nie zaniedbyała. Patrz, Tomasz Drezner. Polski romanista XVII wieku i jego znaczenie dla nauki prawa w Polsce. Warszawa 1960; tejże, Z historii nauki prawa w Polsce XVII wieku – komentarz Teodora Tyszkiewicza do I księgi Instytucji Justyniańskich, (w:) Miscellanea iuridica złożone w darze Karolowi Koranyiemu w czterdziestolecie pracy naukowej, Warszawa 1961, s. 31-42; tejże, *O wpływach*, s. 258 i n.; tejże, Ratione imperii – imperio rationis. Une contribution à l'histoire du droit romain en Pologne, (w:) Le droit romain et sa reception en Europe, wyd. H. Kupiszewski, W. Wołodkiewicz, Warszawa 1978, s. 71-86.</footnote>

<footnote>Wiele w tej mierze dokonali inni badacze. Na przykład postulat Bukowskiej, dotyczący zba-
dania wpływu prawa rzymskiego na prawo chełmińskie (*O recepcji*, s. 83), zrealizowany został
częściowo przez Sondla. Obok pracy Bukowskiej o Dreznerze pojawiło się wiele opracowań
monograficznych traktujących o innych dawnych polskich prawnikach, na których twórczość
literacką oddziaływało prawo rzymskie. Z. Zdrójkowski, *Teodor Ostrowski (1750-1802) pisarz dawnego polskiego prawa sądowego*, Warszawa 1956; I. Malinowska, *Mikołaj Zalazinski – polski prawnik XVII stulecia na tle ówczesnej nauki prawa*, Kraków 1960; Z. Kolankowski, *Zapomniany prawnik XVI wieku Jan Łączyński i jego „Kompendium sądów Króla Jegomości”*, Toruń 1960; S. Salmonowicz, *Krystian Bogumił Steiner (1746-1814)*. Toruński prawnik i historyk, Toruń 1962; L. Pauli, *Jan Kirstein Cerasinus (1507-1561)*. Krakowski prawnik doby Odrodzenia, Kraków 1971; W. Bojarski, *Jan Jelonek Cervus z Tucholi i jego twórczość prawnicza*, Toruń 1989; W. Bojarski, Z. Naworski, *Jan Jelonek Cervus z Tucholi i jego twórczość prawnicza*. Ustrój sądów i prawo procesowe, Toruń 1993.</footnote>

<footnote n="208">²⁰⁸ J. Sondel, *Ze studiów*, s. 23 i n.</footnote>
ry prawniczej już w średniowieczu, służąc za cenne źródło inspiracji rodzimemu ustawodawcy, dostarczając wzorów terminologicznych czy – w skromniejszym zakresie – gotowych wzorców konstrukcji prawniczych. Jego upowaszchnieniu w państwie Piastów służyć miała fundacja uniwersytetu w Krakowie. Zasady prawa rzymskiego z wolna przenikały do świadomości szerszych kręgów społecznych za pośrednictwem popularnych dzieł literackich. Duże znaczenie posiadał system rzymski w sferze prawa miejskiego i to już począwszy od wieku XIII. Prawo rzymskie pełniło rolę subsydiarną w stosunku do obowiązującego w miastach polskich prawa niemieckiego. Szereg instytucji z zakresu prawa miejskiego ukształtował się pod silnym wpływem lub wprost na wzór unormowań rzymskich. Przykładem szczególnie silnego oddziaływania doktryny romanistycznej jest prawo chełmińskie. W ślad za tym dostrzegamy fascynacje pisarzy prawa miejskiego antycznym prawem i głębokie wpływy rzymskie w ich twórczości, która w tym duchu szeroko wpływała na stosunki prawne w kraju. Nauka polska dysponuje cennymi opracowaniami monograficznymi w tym zakresie.

Tymczasem wydaje się, że niedoceniany jest wpływ prawa rzymskiego na polskie prawo ziemskie tym bardziej, że istnieją wyraźne dowody jego stosowania przed sądami szlacheckimi w Koronie i na Litwie, których nie można lekceważyć. Wpływ ten bagatelizowała ogromna większość badaczy zajmujących się historią prawa rzymskiego w Polsce. Na pierwszorzędną wagę tej kwestii i pochopność jej negatywnego przesądzania bez uprzednich wniskliwszych badań słusznie ostatnio zwracał uwagę Sondel. Kwestia ta więc wymaga pilnego zbadania. Sporo wiadomo natomiast o wpływie prawa rzymskiego na kodyfikacje dawnej Rzeczypospolitej, a w szczególności na statuty Kazimierza Wielkiego, statut Łaskiego, zbiór Macieja Śliwnickiego, Korekturę Praw, kodeks Zamoyskiego, kodeks Stanisława Augusta. Dzięki badaniom Sondla mamy pogląd na stopień romanizacji Korektury pruskiej, która po części stosowana była w Polsce. W stadium początkowym są jednak nadal badania nad wpływem prawa rzymskiego na Statuty litewskie. Wydaje się, że w niejednym można uzupełnić i skorygować uprzednie poglądy wyrażane przez Mickiewicza, Morze, Daniłowicza i Taubenschlaga.

Zupełnie nieznany jest stopień oddziaływania prawa rzymskiego na prawo wiejskie w dawnej Rzeczypospolitej, a zdaje się, zwłaszcza wobec ustanleń Ryszarda Łaszewskiego<fnref n="209" />, że i tej dziedziny nie można lekceważyć.

<footnote n="209">²⁰⁹ R. Łaszewski, *Wymiar sprawiedliwości we wsiach województwa chełmińskiego w XVII i XVIII wieku. Organizacja sądownictwa i postępowanie sądowe*, Toruń 1974, s. 92, 182 – przypis 7.</footnote>
LA CONTROVERSE SUR LA SIGNIFICATION DU DROIT ROMAIN DANS
L'RÉPUBLIQUE POLONAISE ANCIENNE

Résumé

Au début du XIXe siècle parmi les historiens polonais du droit a été déclenchée une controverse, non terminée jusque’à présent, au sujet de origine du droit polonais et du rôle du droit romain dans l’ancienne Pologne. La dsicussion sur ce sujet a été provoquée par l’oeuvre magistrale de Tadeusz Czacki „Des droits lituaniens et polonais”, dans laquelle l’auteur essayait de prouver que le droit polonais est originaire des droits germaniques et plus précisément scandinaves et n’a jamais été soumis aux influences romaines. Ces opinions ont été contestées par Jan Wincenty Bandkie, qui soulignait très fortement l’importance magistrale des modèles romains sur le législateur polonais et affirmait que le droit romain avait en Pologne l’autorité du droit appliqué auxiliairement. Bandkie était convaincu de l’influence du droit romain sur le droit polonais, mais il remarquait particulièrement son influence importante dans le domaine du droit urbain.

Bientôt Ignacy Potocki s'est joint à la discussion scientifique. Son opinion était un compromis par rapport aux opinions de Czacki et Bandtkie. Potocki reconnaissait le droit romain en tant qu'une des origines du droit polonais, mais rejetait la thèse de son rôle subsidiaire par rapport au système polonais.

Józef Maksymilian Osoliński reconnaissait au droit romain un rôle important dans l'histoire de la législation polonaise et la science du droit. Mais il niait l'influence du droit romain sur le droit polonais, tout en acceptant l'opinion de Bandtkie sur le rôle subsidiaire du droit romain en Pologne, mais uniquement dans le domaine du droit urbain.

Beaucoup d'exemples d'introduction de normes romaines dans le droit polonais et lituanien ont été à juste titre fournis par jeunes chercheurs de l'université de Vilnius – Aleksander Mickiewicz, Franciszek Morze et également Joachim Lelewel, qui cependant, un peu en dépit de leurs propres constations – étaient enclins à diminuer sa porté et son importance.

Après l'échec de l'insurrection de 1830, la discussion a été relancée par Ignacy Daniłowicz. Il a démontré l'affinité de beaucoup d'institutions du droit polonais, et sourtout lituanien (sur la base des Statuts lituaniens) aux réglementations romaines. Il a néanmoins catégoriquement rejeté l'idée de la fonction subsidiaire du droit romain dans les relations juridiques entre la noblesse en Pologne. Plus tard, l'opinion sur la subsidiarité du droit romain par rapport au droit polonais a été critiquée par Wacław Aleksander Maciejowski, Michał Wiszniewski, Romuald Hube, Antoni Zygmunt Helcel, Piotr Burzyński et Oswald Balzer. Ce dernier soulignait le caractère original du droit polonais et cette opinion était partagé par Stanisław Kutrzeba et Przemysław Dąbkowski.

Des opinions diamètralement opposées étaient formulées dans ce domaine par Rafał Taubenschlag, qui remarquait le processus progressif de romanisation du droit civil et pénal polonais et ce depuis le Moyen Age. Les opinions de Taubenschlag étaient vigoureusement critiquées par Adam Vetulani, suivi par Jan Baszkiewicz.

Les récents travaux et recherches de Krystyna Bukowska sur le droit urbain et de Janusz Sondel sur les multiples aspects de la vie juridique dans l'ancienne Pologne ont une grande importance dans l'explication du rôle du droit romain en Pologne. Face aux constations effectuées par ces chercheurs, on ne peut certainement pas diminuer l'importance de l'influence du droit romain sur le système juridique polonais, bien que l'explication du véritable rôle du droit romain dans l'ancienne Pologne soit loin d'être terminée.