<figure><img src="image_1.png" /></figure>

HAL
open science

# Téhéran capitale des Iraniens depuis 1979.

Bernard Hourcade

► To cite this version:

Bernard Hourcade. Téhéran capitale des Iraniens depuis 1979.. Behrang Zolfiqari. Homayoun nameh. Hommage au professeur Takmil Homayoun, Negarestan andisheh, 2018. halshs-04744909

HAL Id: halshs-04744909

https://shs.hal.science/halshs-04744909v1

Submitted on 19 Oct 2024

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

Public Domain
Bernard Hourcade, « Téhéran métropole : la capitale des Iraniens depuis 1979 », in Behrang Zolfiqari (dir.), *Hommage au professeur Nasser Takmil-Homayoun*, Téhéran, Negarestan andisheh, 1397/2018. p. 603-609.

Bernard HOURCADE

Directeur de recherche émérite, Centre National de la Recherche Scientifique, CNRS - Paris.

# Téhéran métropole : la capitale des Iraniens depuis 1979

کالنش هرت هران بچاتخت نهم ایران از سال ۱۳۵۷

Depuis la révolution islamique de 1979, Téhéran n'est plus seulement la capitale de l'Iran. Car la ville s'est transformée en une vaste métropole et elle est devenue la capitale de tous les Iraniens. Sous le règne des Qajars, Téhéran est devenu le siège du pouvoir impérial. Sous les Pahlavi, Téhéran est devenu la capitale nationale, politique, administrative et économique d'un État moderne centralisé. Dans les années 1950-1975, malgré son développement démographique et la réalisation d'opérations de prestige, la capitale iranienne a été très peu modernisée, le premier plan d'urbanisme (1964) n'a pas été réalisé.

La révolution islamique de 1979, a bouleversé l'ensemble du pays et toutes les villes et villages d'Iran mais elle a également marqué une étape tout à fait nouvelle dans l'histoire urbaine et sociale de Téhéran car la capitale de l'Etat iranien s'est depuis lors transformée rapidement en une métropole, comprenant une ville-centre et de vastes banlieues, et surtout elle est devenue le symbole d'un changement sociopolitique profond caractérisé par le rôle central des cultures urbaines et des classes moyennes qui ont littéralement occupé leur ville lors des grandes manifestations de la révolution. Aujourd'hui, Téhéran métropole n'est plus seulement la capitale de l'Iran, mais la capitale des Iraniens.

## 1. Téhéran capitale politique nationale.

En 1786, sous le règne d'Agha Mohammad Qajar, Téhéran est devenu le siège de la cour des rois Qajàrs (Dar ol-saltaneh), mais la notion de « capitale » n'existait pas pour cette tribu nomade qui se déplaçait entre Zanjân / Soltânieh, et les yeylâq de l'Alborz, en passant par la petite ville de Téhéran<fnref n="1" />.

Sous le règne de Nasser ed-Din shah, avec l'installation d'ambassades étrangères et le renforcement de l'administration impériale, Téhéran est devenu le principal – mais pas l'unique – centre de la vie politique iranienne, notamment durant la Révolte du tabac (1891) et surtout pendant la Révolution constitutionnelle de 1906 où Tabriz joua un rôle de premier plan.

Téhéran est devenu la capitale politique mais aussi administrative d'un Etat moderne centralisé sous le règne de Reza Chah Pahlavi. Le projet de transférer la capitale à Ispahan a vite été abandonné, notamment sous la pression des ambassades étrangères. Pour la première fois, de grands travaux d'urbanisme ont jeté les bases d'une ville adaptée à ses nouvelles fonctions de centre administratif et politique : destruction des murailles, percement des grandes avenues, construction des Ministères sur les terrains de meydân-e mashq. La construction du chemin de fer transiranien reliant les champs de pétrole d'Abadan à la Caspienne en passant par Téhéran (mais pas par Ispahan) a consacré cette ville comme capitale d'un nouvel Etat fort et centralisé où l'économie pétrolière jouait désormais un rôle central.

Depuis cette époque et pendant plus de 50 ans, Téhéran a donc été la capitale administrative et politique du nouvel Etat iranien moderne, impérial et centralisé, mais cette ville de taille encore modeste n'avait pas d'identité historique, ethnique ou culturelle de premier plan, en raison de la médiocrité des moyens de transport entre les autres grandes villes du pays, de la grande diversité ethnoculturelle de l'Iran et surtout de

<footnote n="1">¹ Sur l'histoire de Téhéran voir notamment : Adle C., et Hourcade B. *Téhéran capitale bicentenaire*. Paris, 1992. sur Téhéran au XIXe s.: Ettehadieh M. "Patterns in urban development; the growth of Tehran (1852-1903)", in : *Qajar Iran : political, social and cultural change 1800-1925* / Edmund Bosworth & Carole Hillenbrand ed.- Edinburgh, 1983.</footnote>
l'existence de grandes capitales régionales prestigieuses comme Ispahan, Tabriz, Mashhad, Chiraz ou Kermân qui jouaient un rôle régional mais également national, faisant concurrence à Téhéran qui restait avant tout une capitale politique et administrative.

## 2. Téhéran métropole<fnref n="2" />

Sous le règne de Mohamad-Réza chah, Téhéran a changé d'identité car elle est progressivement devenue une ville de plusieurs millions habitants. Cependant, si la population de la ville a augmenté, la nouvelle grande ville n'a pas été restructurée pour devenir la capitale d'un Etat moderne, une ville dans laquelle se reconnaissent tous les habitants du pays, une vraie métropole internationale représentative de tout un pays. Réza chah avait commencé à transformer sa capitale, mais son fils ne s'est pas intéressé à Téhéran, il n'a pas vraiment compris à quel point il est fondamental que l'urbanisme et l'identité socioculturelle d'une capitale soient à l'image du pays tout entier. Le premier plan d'urbanisme a été très tardivement élaboré par Victor Gruen et A. Farmanfarmaian 1964 et n'a jamais vraiment été réalisé. Téhéran a été abandonné.

La ville, enfermée dans des limites (mahdudeh) irréalistes, ne s'est pas développée vers l'ouest, vers Karaj, mais de façon incontrôlée vers le sud. Les grands travaux pour les transports, l'évacuation des eaux usées, ou la rénovation du tissu urbain ancien n'ont pas été réalisés, seules quelques opérations d'urbanisme ponctuelles ou de prestige ont été réalisées : voies rapides intra-urbaines (Park Way), construction d'un palais royal à Niavara, le stade olympique, la construction de l'université Melli/Beheshti, ou quelques logements sociaux (Chahar sad dastgâh) ou de prestige (Ministère de l'agriculture, Poste, siège de la Compagnie nationale des pétroles, Opéra Rudaki, tour Shahyad/Azadi. En fait, Téhéran a été livré à la spéculation immobilière privée, surtout après les années 1960 et la « Révolution Blanche ». Les industries modernes de la zone industrielle de Karaj ont moins produit de bénéfices que la spéculation immobilière dans les nouveaux quartiers du centre et du nord de la ville (Abbas-Abad, Vanak, Shemiran). Le réseau de transport urbain rapide (métro) prévu par les urbanistes des 1960, était oublié<fnref n="3" />.

Il a fallu attendre le boom pétrolier de 1974 pour que le développement global de l'Iran concerne enfin la ville de Téhéran. On a commencé à ce moment-là à réaliser des programmes d'urbanisme qui auraient dû être faits dans les années 1950 : autoroutes intra urbaines, métro, développement de la zone industrielle de Karaj, ou le lancement d'urbanisme pour faire de Téhéran une vraie capitale internationale avec la création d'un grand centre des affaires sur les anciens terrains militaires d'Abbas-Abâd, le « Shahestan Pahlavi ». Par contre, rien n'était prévu pour les quartiers centraux et le sud de la ville qui restaient à l'abandon. Le développement de Téhéran était devenu anarchique et ne suivait plus aucun plan d'urbanisme.

En 1978, dans les années qui ont précédé la révolution islamique, Téhéran était ainsi devenu une grande métropole de 5 millions d'habitants, où le minimum d'infrastructures modernes était réalisé ou en projet, mais sans identité forte, mal adaptée au fonctionnement administratif d'un grand pays moderne, ne répondant pas aux besoins d'une population dont le dynamisme social et culturel était évident. Autour de la ville de Téhéran se développaient sans plan d'urbanisme de nouvelles villes comme Karaj et de multiples « villages » de plus de 10 ou 20 000 habitants. Une banlieue que personne ne voulait voir.

Au lieu de répondre aux besoins de la population, le gouvernement cherchait avant tout à limiter le nombre d'habitants et donc celui des nouveaux migrants qui affluaient vers Téhéran qui était le principal centre industriel du pays. Au lieu de construire des logements sociaux pour recevoir ces nouveaux habitants, la politique urbaine se limitait à la destruction des constructions illégales et à limiter le développement des bidonvilles. Téhéran était une ville en développement, mais mal aimée, violente, et socialement très divisée, dont la forte croissance démographique, la concentration des activités et la centralisation des pouvoirs bloquaient par ailleurs le développement des villes de province. Le contexte social, culturel et politique d'une révolution était en place

<footnote n="2">² Une analyse cartographique du développement de Téhéran métropole et de sa population actuelle a été réalisée dans le cadre d'une coopération scientifique entre la Mairie de Téhéran et le CNRS équipe de recherche « Monde Iranien », Paris) sous la direction de Mohsen Habibi et Bernard Hourcade, *Atlas de Téhéran métropole - Atlas of Tehran Metropolis - Atlas-e Kalânshahr-e Tehrân*. Téhéran, Centre d'Informations Géographiques de Téhéran (TGIC), 2005. Vol. 1. *La terre et les hommes - Land and People - Sarzamin va mardom*. Persan 218 p., Français 79 p., English 75 p., 214 cartes, photos. Disponible sur www.irancarto.cnrs.fr.</footnote>

<footnote n="3">³ Le meilleur ouvrage sur la spéculation immobilière des années 1960 est celui de Paul Vielle, *Marche des terrains et société urbaine, recherche sur la ville de Téhéran*, Paris 1970.</footnote>
### 3. Téhéran nouvelle capitale des nouveaux Iraniens.

La Révolution islamique de 1979 a été une révolution de la population des villes et d'abord de Téhéran, même si les évènements de Qom, Tabriz ou Ispahan ont joué un rôle central dans la chute du régime impérial. En 1979, pour la première fois de l'histoire, la majorité des Iraniens vivaient en ville et étaient alphabétisés<fnref n="4" />. Cette révolution sociale et géographique coïncidait donc avec une révolution politique, et constituait le cadre général de la transformation de l'identité de Téhéran qui n'était plus seulement la capitale politique d'un Etat, mais également la nouvelle capitale de l'Iran nouveau, transformé par une révolution qui bouleversait profondément l'Iran tout entier. Téhéran n'était plus le simple centre de l'administration et du pouvoir central, mais le carrefour central de tous les habitants de l'Iran, avec leur diversité ethnique, politique et sociale, avec leurs problèmes, mais aussi avec leur dynamisme.

La nouvelle classe moyenne a pris à la fois le pouvoir et la ville Téhéran. La division sociale de Téhéran entre le Nord et le sud de la ville était une réalité sociogéographique très marquée dans les années 1960⁵, mais cette géographie sociale a beaucoup évolué à la fin des années 1970. Les classes les plus riches avaient quitté le centre ancien pour le Nord de la ville (Shemiran, Darrous, Farmanieh), tandis que les classes moyennes se sont développées dans le centre et le centre-nord de la ville (Amir Abad, Vanak), et le long de l'axe de l'avenue Shâh Rezâ (Enqelâb) qui est devenu l'axe des grandes manifestations qui ont fait tomber le régime impérial. Les nouvelles classes moyennes urbaines qui ont formé le cœur du mouvement d'opposition au régime impérial occupaient donc tout le cœur d'une ville qui n'était plus simplement coupée en deux mais comprenait un vaste espace central où vivait une nouvelle classe moyenne qui a pris possession à la fois de la ville et du pouvoir politique lors de la révolution <fnref n="6" />.

Lors des grandes manifestations de Tasua et Ashura (1978), puis lors de l'arrivée de l'imam Khomeyni à Téhéran le 2 février 1979, les populations du Sud et du Nord ont rejoint le territoire central des classes moyennes. Toute la population de Téhéran a alors occupé, à pied, tout le centre ville, de la place Imam Hosseyn à la place Azadi. Les Téhéranais ont physiquement pris possession de leur ville, en marchant à pied. La mosquée de l'université de Téhéran était alors le centre des organisations révolutionnaires pour l'accueil de l'imam Khomeyni. La géographie de la révolution islamique fut donc très différente de celle grandes manifestations politiques qui ont par le passé, marqué l'histoire de l'Iran, notamment lors de la nationalisation du pétrole par le gouvernement du Dr Mossadegh<fnref n="7" />.

Dans un second temps, la prise de possession de la capitale par ses habitants a concerné la construction de logements – parfois sans autorisation – sur tous les terrains vacants. L'agglomération de Téhéran s'est ainsi très rapidement étendue en surface, plus qu'en nombre d'habitants. Durant ces années de développement de « l'habitat révolutionnaire », les habitants de Téhéran ont construit leurs logements en dehors de tout programme d'urbanisme, notamment dans les quartiers du Nord Ouest (Kan, Farahzad) et surtout dans les villes de la banlieue Sud (Eslâmshahr, Qarchak) et bien sur Karaj<fnref n="8" />. Le territoire de la métropole de Téhéran a été construit, pris en main, physiquement par ses habitants.

En devenant une République, l'Iran a donné un nouveau statut à la ville de Téhéran. L'ancienne capitale impériale des Qâjârs et des Pahlavi n'est plus la capitale du roi (dar ol saltaneh), mais le siège du gouvernement de la République et du majles shura ye eslâmi avec ses 290 députés, élus, venus de toutes les régions du pays. Les problèmes posés par les identités régionales, ethniques ou religieuses, par les régions pauvres, les effets négatifs de la décentralisation économique, politique ou culturelle, restent bien réels, mais il est incontestable que le consensus national a été renforcé depuis 1979 par les changements politiques et

<footnote n="4">⁴ L'évolution socio politique de l'Iran et l'émergence de la classe moyenne urbaine a été notamment analysée par Digard J.-P., Hourcade B. et Richard Y. *L'Iran au XXe siècle*, Paris, Fayard, 1996, pp. 313 sq.</footnote>

<footnote n="5">⁵ La division socio spatiale de Téhéran entre le Nord et le Sud de la ville a notamment été décrite par Bahrambeygui, H. *Tehran a urban analysis*. Tehran, Sahâb, 1977; X. de Planhol, « De la ville islamique à la métropole iranienne, quelques aspects du développement contemporain de Téhéran ». *Recherches sur la géographie humaine de l'Iran septentrional*, CNRS, 1964, pp. 3-79, et plus récemment par Seger, M. *Tehran eine Stadtgeographische Studie*. Wien, 1978</footnote>

<footnote n="6">⁶ Sur le développement du Téhéran contemporain voir notamment : MADANIPOUR, A. *Tehran: The Making of a Metropolis*, Londres, Willey, 1998.</footnote>

<footnote n="7">⁷ HOURCADE, B., “Géographie de la révolution iranienne. L'Iran entre l'impérialisme et l'éclatement intérieur”, *Hérodote*, 18, 1980, p. 16-45.</footnote>

<footnote n="8">⁸ Hourcade, B. et Khosrokhavar, F. « L'habitat révolutionnaire à Téhéran, 1977-1981 », *Hérodote*, 31, 1983, pp. 62-83.</footnote>
bien sûr par la longue guerre Irak-Iran. Téhéran s'est imposé naturellement comme la capitale de tous les Iraniens dans leur diversité.

La transformation de Téhéran comme miroir de l'Iran, comme image de l'unité des composantes diverses du pays, est notamment la conséquence de la plus grande diversité géographique des migrants qui viennent s'installer dans le Grand Téhéran, dans ce qui est devenu « Téhéran métropole ». En effet, Téhéran est longtemps restée une ville où la majorité des habitants venait des provinces d'Azerbâjân et des provinces Caspiennes (régions d'origine des Qâjârs et des Pahlavi)° et dans une moindre mesure des régions kurdes et de l'Iran occidental. Désormais, les flux migratoires sont plus diversifiés et proviennent de toutes les régions, y compris les provinces les plus éloignées<fnref n="9" />. Ces nouveaux migrants ne s'établissent plus seulement dans la ville de Téhéran mais également dans les nouvelles banlieues qui connaissent ainsi un développement très rapide, symbolisé par Karaj qui est devenu, avec plus de 1,5 millions d'habitants, la quatrième plus grande ville du pays. Désormais, quand on parle de Téhéran on ne peut plus prendre en compte la seule dans des limites administratives municipales, mais l'ensemble d'une nouvelle métropole, une des plus grande du monde avec plus de 13 millions d'habitants dont près de 40% vivent dans les banlieues. Les dynamiques sociales et économiques que l'on voit en œuvre dans l'espace urbain de la métropole, avec des classes moyennes nouvelles occupant désormais le Sud de la ville de Téhéran mais aussi de certaines banlieues (Karaj, Eslamshahr, Varamin, Robat-Karim, Pakdasht...), traduisent un phénomène que l'on voir se développer dans l'ensemble du pays. Téhéran et sa banlieue forment désormais une seule entité. La dynamique de la métropole se trouve désormais largement dans ces banlieues encore mal connues mais en pleine croissance dans tous les domaines.

<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Croissance de la population de Téhéran et des banlieues de 1900 à 2011.</figcaption></figure>

Certes, la métropole de Téhéran occupe une place toujours aussi écrasante dans l'économie et la vie politique ou culturelle de l'Iran, même si sa population n'est pas exceptionnelle en nombre (le Grand Paris est plus peuplé par rapport à la France que Téhéran par rapport à l'Iran), mais elle est devenue le miroir de la diversité ethnique et culturelle de l'Iran, le miroir de l'Iran réel, celui de ses habitants, et non pas seulement de son système politique ou administratif.

Cette nouvelle réalité géographique et politique marque une étape majeure dans l'histoire de Téhéran comme de l'Iran. On a souvent montré et analysé comment la révolution de 1979 avait bouleversé l'Iran et la vie internationale, mais ce qui s'est passé dans l'espace urbain de Téhéran n'est pas moins important. Désormais la nature des relations entre les Iraniens et la capitale de leur pays a été transformée, car la ville-capitale des XIXe et XXe siècles est devenue une métropole complexe qui « appartient » désormais à tous. La ville de Téhéran capitale de l'Iran depuis Ahmad Chah Qajar, est devenue la capitale des Iraniens depuis 1979.

<footnote n="9">⁹ Hourcade, B. « D'où viennent les Téhéranais ? Deux siècles de migrations vers Téhéran ». *Luqman*, 19, 1, (37) 2002-2003, pp. 173-195</footnote>
برنار هورکاد

کالنش و تهران: پیچ‌خشت مردم بی‌ران ازسال ۱۳۵۷

مچاون نامه: برگ‌پاش نگار نامه علمی کسر ناسپرنس

محلون،

رگیلی تل اریش مټ مران 1397

https://www.iranketab.ir/book/117524-homayuon-nameh/

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

برنارد هورکاد!

ترجمه: سمید عطارها

با ادای احترام به ناصر تکمیل همایون

بس از انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۶ م، تهران دیگر فقط پایتخت ایران نیست، زیرا شهر به کلانشهری عظیم و پایتخت همه ایرانیان تبدیل شده است. در زمان سلطنت قاجار، تهران کرسی حکومت پادشاهی ند [حال آنکه] در زمان سلطنت پهلوی‌ها، تهران پایتخت ملی، سیاسی، اداری و اقتصادی دولتی مدرن و متمرکز گردید. در سال‌های ۱۹۵۰–۱۹۷۵ پایتخت ایران به رغم رشد جمعیت و اجرای برنامه هایی برای توسعه و بالا بردن شهرت و اعتبار شهر، نوسازی بسیار اندکی یافت، زیرا اجرای لولین نقشه شهرسازی سال ۱۹۶۴ متوقف ماند.

انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۶ کل کشور و همه شهرها و روستاهای ایران را زیر و رو کرد ولی همزمان مرحله کاملاً تازه‌ای در تاریخ شهرنشینی و اجتماعی تهران به وجود آورد، زیرا پایتخت دولت ایران از آن زمان به سرعت به کلانشهری تبدیل گردید که یک شهر-مرکز و حومه‌های وسیعی را در بر گرفت و به ویژه به صورت نماد یک تحوّل اجتماعی سیاسی عمیق درآمد که با نقش کلیدی فرهنگ‌های شهری و طبقات متوسط خودنمایی می‌کرد، فرهنگ‌های شهری و طبقات متوسطی که شهر را از همه جهات و نقطه به نقطه به تصرف خود درآورده بودند، به ویژه به هنگام تظاهرات بزرگ انقلاب.

۱ تهران پایتخت سیاسی ملی

در سال ۱۷۸۶ م. در زمان سلطنت آقامحمدخان قاجار، تهران کرسی دربار پادشاهان قاجار شد (درسلطنه) ولی مفهوم «پایتخت» برای این قبیله چادرنشین که بین زنجان تا سلطانیه و بیلاقات البرز، با گذر از شهر کوچک تهران جا به جا می‌شد، محلی از اعراب نداشت؟

<footnote>۱- مدیر ارشد پژوهش در مرکز ملی پژوهش‌های علمی (C.N.RS) پاریس</footnote>

<footnote>۲- دکری جامه شناسی از دانشگاه سورین؛ با سپاس از استاد عزیز جناب آقای دکتر عطارها، پژوهشگر گرامی حوزه حامه علمی، مترجم توانمند و دوست قدیمی استاد دکتر ناصر تکمیل همایون، که قبول زحت کردند و این نوشتار ارزشتد را با نفت مثال زدنی خود ترجمه و نمونه‌خوانی کردند (گردآورنده).</footnote>

<footnote>۳- Sur l'histoire de Téhéan, voie de la centrale, 1-11, 1950-1952, éditions de l' Université de Téhéan, 1950.</footnote>
در زمان حکومت ناصرالدین شاه، با تاسیس سفارتخانه‌های خارجی و تقویت دوایر پادشاهی تهران مرکز اصلی ولی نه منحصر به فرد- زندگی سیاسی ایران شد، از جمله در جریان جنبش تنبآکو (۱۸۹۱) و به ویژه در طول انقلاب مشروطه سال ۱۹۰۶ که در طی آن تبریز نقشی حیاتی ایفا کرد.

در زمان سلطنت رضاشاه پهلوی، تهران پایتخت سیاسی ولی همچنین اداری یک دولت مدرن گردید. طرح انتقال پایتخت به اصفهان زیر فشار به ویژه سفارتخانه‌های خارجی به سرعت کنار گذاشته شد برای نخستین بار، کارهای عظیم شهرسازی، شالوده شهری منطبق با کارکردهای یک مرکز اداری و سیاسی را پی ریزی کرد؛ تخریب برج و باروها، احداث خیابان‌های بزرگ، ساختن وزارتخانه‌ها در زمین‌های میدان مشق، احداث راه آهن سراسری که میادین نقی آبادان را با گذر از تهران (ولی نه از اصفهان) به دریای خزر متصل می‌کرد، ظواهر پایتخت دولتی جدید و قویاً متمرکز را به تهران داد که در آن اقتصاد نقی از این تاریخ به بعد نقشی اساسی داشت.

بنابراین از این دوره و در مدت پنجاه سال، تهران پایتخت اداری و سیاسی یک دولت جدید و مدرن. ایرانی گردید که پادشاهی و متمرکز بود، ولی این شهر که هنوز گستره و ابیاد چندان وسیعی نداشت فاقد هویت تاریخی، قومی یا فرهنگی قابل ملاحظه بود، به این دلیل که وسایل حمل و نقل معمولی و پیش یا افتاده اش نمی‌توانست ارتباط با دیگر شهرهای بزرگ با تنوع قومی فرهنگی، ایران را برقرار کند، با شهرهای بزرگ و صاحب نامی چون اصفهان، تبریز، مشهد، شیراز، کرمان که به نوبه خود نقش پایتختهای منطقه‌ای و همچنین ملی را ایفا می‌کردند و با تهران که پیش از هر چیز هنوز یک پایتخت سیاسی و اداری باقی مانده بود رقابت داشتند.

## (۲) کلاتشهر تهران<fnref n="1" />

در دوره حکومت محمد رضا شاه، تهران هویت خود را تغییر داد، زیرا به تدریج به شهری با چندین میلیون نفر جمعیت بدل گردید. با وجود این، اگرچه جمعیت شهر فزونی یافت اما این شهر بزرگ جدید برای پایتختی یک دولت مدرن از ساختار و انسجام [لازم] بی بهره بود، شهری که در آن همه ساکنن کشور همدیگر را به رسمیت می‌شناختند، یک کلانشهر بین العللی واقعی که کل کشور را نمایندگی می‌کرد رضائشاه تغییر شکل و دگرگونی پایتتش را شروع کرده بود، ولی پسرش انگیزه‌ای برای تهران نداشت. او حقیقتاً نفهمید شهرسازی و هویت اجتماعی-فرهنگی یک پایتخت تا چه اندازه نماینده و بیانگر کل کشور است. اولین نقشه شهرسازی در سال ۱۹۶۴ با تاخیر زیاد توسط ویکتور گروئن (Victor Gruen) و فرمانفرمالیان تهیه شد، ولی هیچگاه به مرحله اجرا نرسیدا تهران رها شده بود.

<footnote>Tehran (1852-1903)"، in: *Qajar Iran: political, social and cultural change 1800-1925* / Edmund Bosworth & Carole Hillenbrand ed.- Edinburgh, 1983.</footnote>

<footnote n="1">¹- Une analyse cartographique du développement de Téhéran métropole et de sa population actuelle a été réalisée dans le cadre d'une coopération scientifique entre la Mairie de Téhéran et le CNRS équipe de recherche « Monde Iranien », Paris) sous la direction de Mohsen Habibi et Bernard Hourcade, Atlas de Téhéran métropole - Atlas of Tehran Metropolis - Atlas-e Kalānshahr-e Tehran. Téhéran,</footnote>
بخش جهارم: نهران، تاریخ محلی و جاده ابریشم ۶۰۵

شهر تهران که محصور در محدوده نامع قول خود بود به سمت غرب یمنی کرج توسعه نیافت بلکه به نیوه ای مهار نشده مسیر جنوب را در پیش گرفت. کارهای بزرگ برای ایجاد شبکه حمل و نقل، لحکی شبکه فاضلاب یا نوسازی بافت قدیمی شهر انجام لشد، فقط چند فقره پروژه شهرسازی برای ۱۰۰ بردن وجهه و اعتبار شهر به موقع و با نظم و ترتیب به اجرا درآمد؛ راههای سریع درون شهری (چوبان پارک وی)، احداث کاغ سلطتی نیاوران، استادیوم المپیک، دانشگاه ملی (شهید بهشتی) یا چند سکونتگاه پر جمیت (چهار صد دستگاه) و همچنین ساختمان وزارت کشاورزی، اداره بست، شرکت نفت تلار رودکتی، برج شهیاد در میدان آزادی و... درواقع تهران به عرصه معاملات املاک خصوصی به ویژه بعد از سالهای ۱۹۶۰ و «انقلاب سفید» تبدیل شد: صنایع مدرن در منطقه صنعتی کرج کمتر از خرید و فروش املاک در محلات جدید مرکز و شمال شهر (عباس آباد، ونک، شمیران) سوداور بود. شبکه حمل و نقل سریع شهری (مترو) که توسط شهرسازان در سالهای ۱۹۶۰ پیش بینی شده بود، به بونه فراموشی سپرده شد.¹

رانجام باید منتظر انفجار درآمدهای نفتی سال ۱۹۷۴ بودند تا برنامه‌های توسعه همه جانبه کشور شهر تهران را نیز در برگیرد. در این موقع بود که اجرای برنامه‌های شهرسازی آغاز شد، برنامه‌هایی که باید در سالهای ۱۹۵۰ محقق می‌شد: اتوبان‌های درون شهری، مترو، توسعه منطقه صنعتی کرج، راه فلزی عملیات شهرسازی و ایجاد یک مرکز بزرگ تجاری (شهستان پهلوی) در اراضی نظامی عباس للا تا جلوه یک پایتخت بین العللی واقعی را به تهران بیبخشد برعکس هیچ برنامه‌ای برای محلات مرکزی و جنوب شهر که به حال خود رها شده بودند، پیش بینی لشد تهران با هرج و مرج همراه بود و بیگ هیچ برنامه‌ای برای شهرسازی نداشت.

در سال ۱۹۷۸ و در سالهای قبل از انقلاب اسلامی، تهران کلانشهری با پنج میلیون نفر جمعیت بود جایی که حداقل زیرساختهای مدرن اجرا و یا در دست اجرا بود، اما بدون هویتی مستحکم و هم‌عملتک با کارکرد اداری یک کشور بزرگ مدرن و نیز ناهمخوان با نیازهای جمعیتی که پویای لجماعی و فرهنگی اش روشن بود. در پیرامون شهر تهران، شهرهای جدیدی بدون برنامه شهرسازی شون مانند کرج و «روستاهای» بی شمار با پیش از ۱۰ تا ۲۰ نفر جمعیت رشد می‌کردند. حومه‌هایی که مه‌کس مایل به دیدنشان نبود.

دولت به جای پاسخگویی به نیازهای جمعیت، پیش از هر چیز به فکر کاهش تعداد جمعیت بادی‌های اطراف تهران بود که در نتیجه منجر به مهاجرت افراد بیشتری به تهران گردید که کنون مرکز اصلی صنعتی کشور به شمار می‌آمد (مسئولان) سیاست شهری، به جای احداث کونتگاه‌های پر جمعیت برای پذیرش ساکنین جدید، به تخریب ساخت و سازهای غیرقانونی و حدود کردن رشد حلبی آبادها اکتغا کردند. تهران شهری در حال توسعه، اما نامحبوب، خشن و از طبق اجتماعی بسیار متفرق بود. شهری که با رشد فزاینده جمعیت‌ش و تراکم فعالیت‌ها و تمرکز رست وانگهی مانع از توسعه شهرهای استان‌ها می‌شد. اکنون وضعیت اجتماعی و فرهنگی و سامانه اسلامی تهران، تاریخ محلی و جاده ابریشم ۶۰۵.
۶۰۶ همایون نامه: نکوداشت کارنامه علمی دکتر ناصر نکمیله مایون

## ۳) تهران پایتخت جدید ایرانیان جدید

انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۶، انقلاب جمعیت شهرها و نخست تهران بود، حتی اگر حوادث قم، تبریز یا اصفهان نقش مهمی در سقوط رژیم شاهنشاهی داشتند. در سال ۱۹۷۹ برای نخستین بار در تاریخ، اکثربت ایرانیان با سواد هستند و در شهرها زندگی می‌کنند. بنابراین تلاقی این انقلاب اجتماعی و جغرافیایی با انقلاب سیاسی چارچوب کلی دگردیسی هویت تهران را شکل می‌دهد که دیگر نه فقط پایتخت سیاسی یک کشور، بلکه پایتخت جدید یک ایران جدید نیز هست؛ پایتختی که با انقلابی متحول شد که همه ایران را عمیقا به هم ریخته است. تهران دیگر نه فقط یک مرکز ساده اداری و قدرت مرکزی بلکه چهارراه سیاسی همه ساکنین ایران است، با همه تنوع قومی، سیاسی و اجتماعی ثان و همه مشکلات ناشی از یویایی و تحرکشان.

طقه متوسط جدید قدرت و شهر تهران را تسخیر کرد. تقسیم اجتماعی تهران به شمال و جنوب شهر، واقعیتی جغرافیایی بود که نمود جشم گیری در سالهای ۱۹۶۰ داشت ولی این جغرافیای اجتماعی در پایان سالهای ۱۹۷۰ دستخوش تحول بیشتری گردید. ثروتمندترین طبقات مرکز قدیمی را به سمت شمال شهر (شمیران، دروس، فرمانیه) ترک کرده بودند، در حالیکه طبقات متوسط در مرکز و شمال مرکز (امیراباد، ونک) و در امتداد محورخیابان شاه رضا (انقلاب) سکنی گزیدند که محور تظاهرات عظیمی بود که به سقوط رژیم شاهنشاهی انجامید. بنابراین طبقات متوسط جدید شهری که قلب مخالفان رژیم شاهنشاهی را تشکیل دادند، سراسر مرکز و قلب شهر را انفال کردند که دیگر فقط به دو نیمه تقسیم نمی‌شد بلکه فضای مرکزی پهناوری را در بر می‌گرفت که در آن یک طقه متوسط جدید زندگی می‌کرد، همان طبقه‌ای که به هنگام انقلاب ۲ همزمان شهر و قدرت سیاسی را به مالکیت خود درآورد. هنگام تظاهرات بزرگ تاسوعا و عاشورا (۱۹۷۸) و سبس در زمان ورود امام خمینی به تهران در دوم فوریه ۱۹۷۹، جمعیت‌های جنوب و شمال در قلمرو مرکزی طبقات متوسط به هم پیوند خوردند. در این موقع همه جمعیت تهران، کل مرکز شهر از میدان امام خمینی تا میدان آزادی را پیاده اشغال کرد تهرانی‌ها با پیاده روی، شهرشان را متصرف شدند. مسجد دانشگاه تهران در این هنگام مرکز سازمان‌های انقلابی برای استقبال از امام خمینی بود. جغرافیای انقلاب اسلامی از جغرافیای تظاهرات سیاسی بزرگ گذشته که بر تاریخ ایران به خصوص هنگام ملی کردن نفت در حکومت دکتر مصدق تاثیر گذاشت ۳ متمایز بود.

<footnote n="۱">۱ - L'évolution socio politique de l'Iran et l'émergence de la classe moyenne urbaine a été notamment analysée par Digard J.-P., Hourcade B. et Richard Y. L'Iran au XXe siècle, Paris, Fayard, 1996, pp. 313 sq.</footnote>

<footnote n="۲">۲ - La division socio spatiale de Téhéran entre le Nord et le Sud de la ville a notamment été décrite par Bahrambeygui, H. Tehran a urban analysis. Tehran, Sahûb, 1977; X. de Planhol, « De la ville islamique à la métropole iranienne, quelques aspects du développement contemporain de Téhéran », Recherches sur la géographie humaine de l'Iran septentrional, CNRS, 1964, pp. 3-79, et plus récemment par Seeger, M. Tehran eine Stadtgeographische Studie. Wien, 1978</footnote>

<footnote n="۳">۳ - Sur le développement du Téhéran contemporain voir notamment : MADANIPOUR, A. Tehran: The Making of a Metropolis, Londres, Willey, 1998.</footnote>

<footnote n="۴">۴ - Hourcade, B., "Géographie de la révolution iranienne. L'Iran entre l'impérialisme et l'éciatement intérieur", Hérodote, 18, 1980, p. 16-45.</footnote>
بخش چهارم: تهران، تاریخ محلی و جاده ابریشم ۶۰۷

در مرحله بعد، تصرف پایتخت توسط ساکنینش با ساخت و ساز مسکن جمیعاً بدون مجوز- در همه زمین‌های بی صاحب همراه شد. بدین سان مساحت تهران به سرعت و بیش از تعداد ساکنینش وسعت بلکه طی این سالهای توسعه «زیستگاه‌های انقلابی» ساکنین تهران ساختن منازلشان را خارج از هرگونه برنامه شهرسازی، بی گرفتند، از جمله در محلات شمال غرب (کن، فرحزاد) و به ویژه در شهرهای حومه جنوب (اسلام آباد، قرچک) و البته در کرج. به این ترتیب قلمرو کلانشهر تهران عملاً به تصرف ساکنین درآمد.

ایرلن جمهوری شکل و شمایل تازه‌ای به شهر تهران داد. پایتخت قدیمی پادشاهی قاجارها و پهلوی‌ها دیگر پایتخت شاه (دارالسلطنه) نیست؛ بلکه کرسی حکومت جمهوری و مجلس شورای اسلامی با ۲۶۰ نماینده منتخب است که از همه مناطق کشور آمده اند. مشکلات ناشی از هویت‌های منطقه‌ای و فومی یا مناطق فقیر و تأثیرات منفی تمرکز زدایی اقتصادی، سیاسی و فرهنگی همچنان واقعی و پارجایند ولی جای بحث ندارد که اجماع ملی از سال ۱۹۷۹ با تغییرات سیاسی و البته جنگ طولانی عرلق - ایران تقویت شده است. [در این میان] تهران طبیتآ به عنوان پایتخت همه ایرانیان با چندگانگی‌های مختلف شان، جایگاه خاص خودش را دارد.

تحول تهران به مثابه آینه تمام نمای ایران و تصویر وحدت عناصر مختلف تشکیل دهنده کشور به ویژه نتیجه بزرگترین تنوع جغرافیایی مهاجرینی است که برای سکونت به «تهران بزرگ» و آنجه که «کلانشهر تهران» شده است، می‌آیند. در حقیقت تهران برای مدت‌ها شهری بوده است که در آن اکثربت ساکنینش از استان‌های آذربایجان، مازندران (منطقه خاستگاه قاجارها و پهلوی‌ها) و تاحدی کمتر از مناطق کرد نشین و ایران غربی می‌آمده اند.

لز این پس سیل مهاجرین متنوع تر و از همه مناطق از جمله استانهای بسیار دورتر خواهد بود؟
این مهاجرین جدید دیگر فقط در شهر تهران اقامت نمی‌کنند بلکه در حومه‌های جدید نیز سکنی می‌گزینند، حومه‌های جدیدی که دستخوش توسعه سریعی هستند که نماد آن کرج با جمعیت ۱/۵ میلیون نفر و چهارمین شهر بزرگ کشور است. از این پس وقتی از تهران حرف می‌زئیم دیگر نمی‌توانیم آن را تنها در چارچوب‌های اداری - شهرداری به حساب آوریم بلکه باید کلیت کلانشهر جدیدی را در نظر بگیریم که یکی از بزرگترین شهرهای دنیا با ۱۳ میلیون نفر جمعیت است که تزدیک به ۴۰ درصد آن در حومه‌ها به سر می‌برند. پویایی‌های اجتماعی و اقتصادی‌ای که در فضای شهری کلانشهر در کارند به همراه طبقات متوسط جدید که از این پس جنوب شهر تهران و همچنین بعضی از حومه‌ها (کرج، اسلامشهر، ورامین، رباط کریم، پاکدشت) را در اشغال خود گرفته‌اند، نمایشگر و ترجمان بدیده‌ای هستند که در سراسر کشور توسعه می‌یابد. تهران و حومه‌اش از این به بعد فقط یک موجودیت را تشکیل می‌دهد. پویایی کلانشهر را باید در آینده در حومه‌هایش جستجو کرد که به رغم رشد سریع، هنوز خوب شناخته نشده‌اند.

<footnote n="۱">۱ - Hourcade, B. et Khosrokhavar, F. « L'habitat révolutionnaire à Téhéran, 1977-1981 », Hérodote, 31, 1983, pp. 62-83.</footnote>

<footnote n="۲">۲ - Hourcade, B. « D'où viennent les Téhéranais ? Deux siècles de migrations vers Téhéran », Luqman, 19, 1, (37) 2002-2003, pp. 173-195</footnote>
<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>۶۰۸ همایون نامه: نکوداژت کارنامه علمی دکتر ناصر تکمیل همایون</figcaption></figure>

جدول رشد جمعیت در تهران و حومه هایش از سال ۱۹۰۰ تا ۲۰۱۱

قطباً کلانشهر تهران جایگاه همواره کوبنده‌ای در اقتصاد و زندگی سیاسی یا فرهنگی ایران دارد، حی اکر جمعیت آن از لحاظ تعداد استثنایی نباشد. (پاریس بزرگ نسبت به فرانسه پر جمعیت تر از تهران به نسبت ایران است)، ولی تهران مظهر تنوع قومی و فرهنگی ایران است، مظهر ایران واقعی و ساکنینش و نه فقط سیستم سیاسی و اداری اش.

این واقعیت جغرافیایی و سیاسی جدید، فصل بزرگی از تاریخ تهران و نیز ایران را تشکیل می‌دهد. غالباً نشان داده و تحلیل کرده‌اند که چگونه انقلاب سال ۱۹۷۹ ایران و اوضاع بین العللی را به هم ریخت، اما آنچه در فضای شهر تهران روی داده است، اهمیت کمتری ندارد. اکنون ماهیت روابط بین ایرانیان و پایتخت کشورشان دگرگون شده است. زیرا پایتخت قرون نوزدهم و بیستم به کلانشهر پر راز و رمز و پیچیده‌ای تبدیل شده که «متعلق» به همه است، تهران پایتخت ایران از احمدشاه قاجار، اکنون پایتخت ایرانیان از سال ۱۹۷۹ نیز هست.