JAKUB URBANIK (Warszawa)

Tabliczki Sulpicjuszy i rzymska praktyka prawna

Obraz prawa rzymskiego, który mamy, i który przedstawiany jest na wykładach uniwersyteckich, zbudowany jest przede wszystkim na podstawie źródeł dogmatycznych. Fragmenty dzieł jurystów zawarte w kompilacji justyniańskiej, rozmaite akty prawne (głównie konstytucje cesarskie) kształtują naszгляд prawa starożytnych Rzymian. Jest to jednak prawo, jakie powinno być w zamyśle jego twórców, a nie takie, jakie realnie funkcjonowało.

Stosunkowo niewielka część źródeł poznania prawa rzymskiego ukazuje rzeczywistą praktykę prawną. Dokumenty świadczące o niej pochodzą głównie z terenu Egiptu. Sporządzone na papirusie, przeważnie w języku greckim, a właściwie w jego hellenistycznym wariancie – *koiné*, pomagają odtworzyć panujące tam zwyczaje prawne. Codzieność obrotu na pozostałych terenach imperium pozostawałaby nieznana, gdyby nie zabytki epigraficzne<fnref n="1" />. Ważne miejsce wśród nich zajmują tak zwane tabliczki woskowe

<footnote n="1">¹ Por.: przede wszystkim V. Arangio-Ruiz, *Fontes Iuris Romani Anteiustiniani III: Négotia*, Florentiae 1969, *passim* – dalej cytowane jako *FIRA III*.</footnote>

<footnote n="2">² Zaliczenie „tabliczek” do zabytków o charakterze epigraficznym, a nie na przykład papirologicznym jest czysto umowne. Inne podstawowe źródła dokumentów na tabliczkach poza omawianymi poniżej Archiwum Sulpicjuszy i sporadycznymi znaleziskami (takimi jak na przykład Tabliczka z Rawenny – *FIRA III* n° 134) to:</footnote>

<footnote>* rumuńskie Rośia Abrudului (Montana) (węgierski Verespatak, starożytna Albumus Maior) w Dacji, skąd pochodzą tabliczki z epoki Antoninów (wydanie Th. Mommsen i K. Zangermeister, *CIL* III, Berlini 1873, 921nn.; patrz także: V. Şotropa, *Le droit romain en Dacie*, Amsterdam 1990, 6; a przede wszystkim: G. Ciulei, *Les triptyques de Transylvanie*, Zutphen 1983);</footnote>

<footnote>* Herculanum, gdzie już w XIX wieku odnajdywano stosunkowo liczne tabliczki (a przede wszystkim archiwum związane z Luciusem Comianusem Primusem odnalezione w oraz w po-bliżu tak zwanej *Casa di Bicentinario*) – cytowane dalej TH.</footnote>

<footnote>* Pompeje i ich okolice (w samych Pompejach odkryto między innymi archiwum Caiusa Caecilius a Iucundusa w roku 1875 – wydanie: K. Zangermeister, *CIL IV* Suppl. 1, Berolini 1898, 276 nn.).</footnote>

<footnote>Wszystkie dostarczają materiał pozwalający poznać rzymski sposób sporządzania dokumentów. Trzeba jednak pamiętać, że wyniki dociekań będą przedstawiały istotną wartość jedynie dla te-</footnote>
(tabulae ceratae)². Mowa tu o dokumentach poświadczających dokonanie czynności prawnej, sporządzonych na żłobionych i powleczonych „woskiem” (cera)<fnref n="3" /> płytkach drewnianych. Opieczętowane przez świadków, stanowiły dowód w przypadku ewentualnej kontrowersji pomiędzy kontrahentami.

W pierwszej części niniejszego artykułu zostanie przedstawione jedno z ważniejszych znalezisk tabliczek ostatnich lat oraz sposób sporządzania tabliczek woskowych; w drugiej na przykładach kilku dokumentów chcę pokaźć znaczenie Archiwum Sulpicjuszy dla poznania rzymskiej praktyki prawnej.

**1. Tabellae Pompeianae Sulpiciorum.** Archiwum Sulpicjuszy z Puteoli przyniosło poważny materiał źródłowy do badań nad praktyką prawną w pierwszym wieku<fnref n="4" />. Tabliczki te nie tylko potwierdzają znane z innych źródła cechy wielu „instytucji” prawa rzymskiego, lecz także przynoszą interesujące wiadomości na temat ich zastosowania w praktyce. Wykazują one częstokroć dalekie odejście od obowiązującej doktryny.

**a) Przekaz tabliczek.** Fakt zachowania tabliczek w Herkulanum, Pompejach i Murécine zawdzięczamy feralnemu wybuchowi Wezuwiusza 24 sierpnia 79 roku. Znaleziska różnią się jednak sposobem dotrwania do naszych czasów. Pompeje i Herkulanum zasypały gorące popioły wulkaniczne i zalała wrząca lawa. Gwałtowne podniesienie się temperatury otoczenia, przy braku swobodnego dostępu powietrza atmosferycznego (tlenu), doprowadziło do całkowitej karbonizacji elementów drewnianych w wyposażeniu domów – w tym także tabliczek.

Z kolei tabliczki znalezione w położonym nad rzeką Sarno domu na tak zwanym *agro Murécine* zachowało gorące błoto, które zalało tę budowlę.

<footnote>renów, z których pochodzi materiał i dlatego porównywanie tabliczek dackich i kampańskich może doprowadzić jedynie do wniosku, że co do ich sporządzania obowiązywały odmienne reguły. Są to nie tylko różnice czysto techniczne (na przykład w tabliczkach dackich także strona czwarta była częściowo żłobiona i powlekana woskiem, kanał na pieczęcie był przesunięty wyraźnie w prawo), ale także w treści i zawartości dokumentów (por. na przykład FIRA III nº 122 i 123; dokumenty te, zaświadczające o mutuum sformułowane są zupełnie inaczej niż dokumenty pompejańskie). Dlatego próby interpretacji jednych zabytków w porównaniu do podobnych charakterem dokumentów z innych obszarów mogą mieć znaczenie jedynie pomocnicze, którego nie należy przeceniać. Por. też R. Pintaudi – P. J. Sijpesteijn, *Tavolette lignee et cera-te da varie collezioni*, Firenze 1989, *passim*).</footnote>

<footnote n="3">³ W rzeczywistości substancja ta niewiele ma wspólnego z woskiem. Została zidentyfikowana przez S. Augusti, *Sulla natura e composizione delle tavolette cerate*, «Rendiconti dell'Accademia di archeologia e belle arti» (dalej cyt. jako RAAN) 37 (1962) 127 n., jako szelak – żywica otrzymana z pewnych azjatyckich drzew po potraktowaniu ich wydzieliną owadów z rzędu pluskwiaków, składnik między innymi werniksów i laku.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Wszystkie daty w niniejszym artykule, o ile nie określono inaczej, odnoszą się do lat po narodzeniu Chrystusa.</footnote>
Poziom morza i, co za tym idzie, lądowych cieków wodnych podniósł się w wyniku towarzyszącej wybuchowi *tsunami*. Doprowadziło to do idealnej konserwacji zabytku – w wirydarzu doskonale zakonserwowały się krzaki mirtu – która jednak okazała się być wysoce nietrwałą. W chwili odkrycia tabliczki były w stanie niemalże identycznym z tym, w którym je zostawiono. Niestety wpływ czynników atmosferycznych, a także nieumiejętna konserwacja i osuszenie tabliczek doprowadziły do ich prawie całkowitego zniszczenia. Stąd też lektura także tych zabytków przedstawia istotne trudności.

Budowla z Murécine została odkryta w roku 1959 podczas prac prowadzonych nad wielkim łukiem autostrady mającej prowadzić z Salerno do Neapolu<fnref n="5" />. W trakcie robót ziemnych natrafiono na pozostałości nieznannej dołąt budowli, zniszczonej tak jak i dwa słynne miasta, w roku 79 przez wybuch Wezuwiusza. Mieściła się ona na obszarze identyfikowanym pierwotnie jako zabudowania portu morskiego Pompejów, ostatnio raczej jako portu rzecznego<fnref n="6" />. Odkrycie dokonane zostało w miejscu położonym około 600 metrów w kierunku południowym od Bramy Stabiańskiej, niezbyt daleko od południowego brzegu kanału Bottaro. Ze względu na pospieszny i prowizoryczny charakter wykopalisk, villa nigdy nie została odkryta w całości. W trakcie prac odkopana została północna część *viridarium* i przylegający fragment otaczającego go perystylu. Od strony północnej oraz zachodniej rozmieszczone były podobnie umeblowane pokoje z sofami biesiadnymi i małymi stołami. Były to sale jadalne (*triclinia*). Wzbudziła zaciekawienie – liczba *tricliniorum* – było ich przynajmniej pięć (a prawdopodobnie jeszcze więcej)<fnref n="7" />. Nie znane jest przeznaczenie budowli, na temat ten wysunięcia.

<footnote n="5">⁵ M. Pagano, *L'efeficio dell'agro Murécine a Pompei*, RAAN 58 (1983), 325-361, przedstawia najpełniejsze opracowanie dotyczące wykopalisk i ich charakteru ilustrując swoje wywody licznymi planszami i rycinami. Autor koncentruje się przede wszystkim na aspekcie archeologicznym. Historię wykopalisk przedstawiają, zajmując się także obszernie odkryciem tabliczek: G. Camodeca, *L'Archivio Puteolaneo dei Sulpicii* I, Napoli 1992, 3-23 oraz P. Gröschler, *Die tabellae-Urkunden aus den pompejanischen und herkulanensischen Urkundenfunden* (= Freiburger Rechts-geschichtliche Abhandlungen, Neue Folge - Bd. 26), Berlin 1997, 23-31; we wszystkich tych pozycjach można znaleźć odnośną bibliografię, głównie odwołania do dziennika wykopalisk prowadzonego przez G. Campo oraz do wstępnych raportów powykopaliskowych przedstawionych przez nadzorującą wykopaliska O. Elia i L. D'Amore.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Przebieg zarówno Sarno jak i morskiej linii brzegowej, w czasach starożytnych był inny niż obecnie. Por. badania geomorfologiczne i mapy w E. Fumari (wyd.), *Neapolis - progetto sistema per la valorizzazione integrale delle risorse ambientali e artistiche dell'area vesuviana*, II,4: *Nuovi contributi all'identificazione del litorale antico di Pompei*, Roma 1994, 245 nn. Tamże przedstawiono streszczenie poglądów dotyczących istnienia portu rzecznego w Pompejach (oprócz nie pozostawiającego wątpliwości portu morskiego u ujścia Sarno). Na stronach 256-259 przedstawiono dane dotyczące szczególnie *agro Murécine*.</footnote>

<footnote n="7">⁷ To właśnie z ich powodu villa nazwana została „Villa dei triclini”; nie ma ona dokładnych odpowiedników wśród znalezisk archeologicznych na terenie śródziemnomorskim, co utrudnia znacznie interpretację zabytku.</footnote>
to rozmaite hipotezy<fnref n="8" />. Najprawdopodobniej mamy do czynienia z rodzajem „klubu” – miejsca zebrań i wspólnych posiłków jakiegoś, bliżej nieznane-go<fnref n="9" />, collegium.

23 lipca 1959 odnaleziono pośród pozostałości *triclinium B* pierwsze tabliczki woskowe, w liczbie około 60, dzień później zaś inne umieszczone w koszu z wikliny. Ostatecznie wedle szacowań nadzorującej wykopaliska Elia liczba odnalezionych tabliczek miałaby wynosić około 300.<fnref n="10" /> Ta kalkulacja została potwierdzona teoretycznymi wyliczeniami przez Giuseppe Camodeca<fnref n="11" />. Najprawdopodobniej i kosz, i tabliczki „luzem” umieszczono w tym pokoju jako nie przedstawiającą większej wartości „makulaturę”. Wniosek taki nasunął się natychmiast po stwierdzeniu, że najmłodszy z dokumentów archiwum datowany był na rok 62¹² – a zatem na 17 lat przed wybuchem. Oprócz tego żaden z dokumentów nie został spotządzony ani w Pompejach ani w ich okolicy. Znakomita ich większość nosi adnotację *actum Puteoli*. Zostały sporządzone i dotyczyły dzisiejszej Pozzuoli, od starożytności do chwili obecnej jednego z najważniejszych portów na wschodnim wybrzeżu Półwyspu Apenińskiego.

Torf, z którego wydobyto tabliczki, izolując pokryte szelakiem drewno od dostępu powietrza zapobiegł procesowi butwienia. Niestety w zetknięciu z powietrzem tabliczki zaczęły gwałtownie niszczeć. Dlatego Camodeca był w stańie zidentyfikować nie więcej niż 170 tabliczek pośród 272 umomków<fnref n="13" />. Sytuację tę pogarsza jeszcze fakt, że dokumentacja fotograficzna znaleziska została wykonana niedbale i niedokładnie. Istnieją 302 fotografie dokumentujące tabliczki (numery inwentarzowe Wyższego Nadzoru Archeologicznego w Neapolu: A 13510-13726 oraz 14670-14754), wykonane jeszcze w chwili, gdy stan tabliczek nie pozostawiał nic do życzenia. Jednakże spora ich część to kolejne fotografie tej samej tabliczki. Nie zastosowano poza tym żadnego systemu odnośników, które umożliwiłyby identyfikację reprodukcji z oryginałem. Nadto, jak wynika z badań Camodeca, część tabliczek nigdy nie została sfotografowana. Wszystko to sprawia, że w chwili obecnej próby odczytania oryginałów są bardzo trudne, często nawet fotografie wykonane w świetle podczerwonym nie wnoszą wiele.

Pierwsi wydawcy nie poradzili sobie z odczytaniem tabliczek w sposób zadawalający. Powstały „letture manifestamente incomprensibili o insostenibili, veri e propri «mostra»”<fnref n="14" />, których w żaden sposób nie dało się zaakceptować.

<footnote n="8">⁸ Szerzej przede wszystkiem M. Pagano, *L'edeficio..., cit.* (n. 5), 347nn.</footnote>

<footnote n="9">⁹ Próby jego określenia przy pomocy interpretacji fresków i ich tematyki nie okazały się zadawalające.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ S. Augusti, *Les tablettes de Pompéi témoignage importante de l'écriture antique*, „Archeologia” 12 (1966) 43, natomiast określa ich liczbę na około dwieście. Różnica wynika z poštępującego zniszczenia znaleziska.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ G. Camodeca, *L'archivio..., cit.* (n. 5), 10-11.</footnote>

<footnote n="12">¹² Najstarszy zaś najprawdopodobniej na rok 26.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Patrz przypis 10.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ G. Camodeca, *L'archivio..., cit.*, 1.</footnote>
tować, ich analiza także musiała pozostać niepełna i niedokładna. Sytuację tę
próbowali naprawić kolejni badacze zajmujący się Archiwum Sulpicjuszy: Bo-
ve<fnref n="15" />, Crook, Manthe, a przede wszystkim Wolf, który nadał wydanym przez
siebie dokumentom z archiwum nowe siglum: TPN (Tabulae Pompeianae
Novae)<fnref n="16" />. Ostateczna edycja i numeracja dokumentów pochodzi od autora edy-
cji wszystkich nadających się do publikacji dokumentów Sulpicjuszy – Giu-
seppe Camodeca<fnref n="17" />.

b) a Cai Sulpicii – bohaterowie tabliczek. Już pierwsze, nawet pobież-
ne, próby lektury tabliczek przyniosły dwie istotne wiadomości. Otóż w większości dokumentów występowali Cai Sulpicii. Zaś miejscem dokonania znakomitej większości czynności prawnych udokumentowanych w TPSulp. były nie Pompeje, a Puteoli. Kim byli Cai Sulpicii?<fnref n="18" /> Tabliczki wymieniając cztery osoby noszące te praenomen i nomen: Caius Sulpicius Faustus (występuje w najstarszych tabliczkach), Caius Sulpicius Cinnamus (ten występuje najczęściej), Caius Sulpicius Eutychus, Caius Sulpicius Onirus (jedynie w trzech dokumentach powstałych po roku 61).

Ze stu kilkudziesięciu dokumentów (a przede wszystkim z mówiących wprost o zależnościach między Sulpicjuszami TPSulp 72 i TP 30) wydaje się

<footnote n="15">¹⁵ L. Bove, *Documenti processuali dalla Tabulae Pompeianae di Murecine*, Napoli 1979; IDEM, *Documenti di operazioni finanziarie dall'archivio dei Sulpici*, Napoli 1984.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Dokładna bibliografia ich wydań patrz: P. Gröschler, *Die tabellae-Urkunden..., cit.*, 345nn.; G. Camodeca, *L'archivio..., cit.*, 7.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ G. Camodeca, *Per una riedizione dell'archivio puteolano dei Sulpicii. I. Le TP. 67 e 68; II. Nuovi documenti processuali*, „Puteoli” 6 (1982) 3–53; Idem, *Per una riedizione dell'archivio puteolano dei Sulpicii. III. Emisiones con stipulatio duplae* (TP. 98; 57; 103); IV. I documenti vaidomionali (TPSulp. 1–21), „Puteoli” 7/8 (1983–1984) 3–69; Idem, *Per una riedizione dell'archivio puteolano dei Sulpicii. V. TP. 61; TP. 30; TP. 65; TP. Inv. 14370; TP. 22,4; TP. 21,4*, „Puteoli” 9–10 (1985–1986), 3–40; Idem, *Le 'emisiones' con 'stipulatio duplae' dell'archivio puteolano dei Sulpicii* (TP. 98; 57; 103), „Labeo” 33 (1987) 24–47; Idem, *Per una riedizione dell'archivio puteolano dei Sulpicii. V. II dossier di Euplia di Milo e i nomina arcaria; VII. TP. 66*, „Puteoli” 12–13 (1988–1989), 3–63; wszystkie te publikacje ilustrowane są reprodukcjami i apografiami tabliczek. Wyniki tych badań zebrano w Idem, *L'archivio..., cit.* (n. 5), *passim*. Najnowsze dane przynosi: Idem, *Nuovi documenti dell'archivio Puteolaneo dei Sulpicii*, „Studia et Documenta Historiae et Iuris” 61 (1995) 693–705. W najbliższym czasie ma się ukazać pelne wydania TPSulp.: G. Camodeca, *Tabulae Pompeianae Sulpiciorum (TPSulp.)*. *Edizione critica dell'archivio puteolano dei Sulpicii*, Roma 1999. W niniejszej pracy posługuję się, o ile jest to możliwe, lekturami G. Camodeca (*siglum TPSulp*) edwed podanych wcześniej publikacji oraz przedstawionymi na prowadzonym przezeń seminarium „Epigrafia giuridica” w Dipartimento di Diritto Romano e Storia della Scienza Romanistica Wydziału Prawa Uniwersytetu Fryderyka II w Neapolu. Tabliczki nie wydane ponownie przez Camodeca w dotychczasowych publikacjach cytuję jako TP. Już po oddaniu artykułu do druku ukazała się edycja finalna Tabliczek Sulpicjuszy: G. Camodeca, *Tabulae Pompeianae Sulpiciorum. Edizione critica dell'archivio puteolano dei Sulpicii*, Roma 1999. Z oczywistych względów mogłem ją uwzględnić tylko tam gdzie przynosi ona istotne zmiany w stosunku do poprzednich edycji.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ O nich przede wszystkim G. Camodeca, *Per una riedizione dell'archivio Puteolano dei Sulpicii. V. TP. 61; TP. 30; TP. 65; TP. Inv. 14370; TP. 22,4; TP. 21,4*, „Puteoli” 9–10 (1985–1986), 18–24; Idem, *L'archivio..., cit.* (n. 5), 23–34; P. Gröschler, *Die tabellae-Urkunden..., cit.* (n. 5), 57–66.</footnote>
wyłaniać obraz Sulpicjuszy jako bogatej *familii* wyzwoleńców, trudniących
najprawdopodobniej bankierstwem<fnref n="19" /> w sporym portowym mieście Puteoli. Od-
tworzenie ich działalności jest tym trudniejsze, że archiwum jest z>pewnością
wyborem dokumentów, niewielką częścią rzeczywistego archiwum Sulpicju-
szy.

Zapewne w działalności zapoczątkowanej przez Faustusa (pojawia się we wszystkich dokumentach od roku 26 aż do 40) pomagał mu jego wyzwoleńiec i prokurator Cinnamus (od roku 42 pojawia się już samodzielnie). Nie był on jednak wspólnikiem Faustusa<fnref n="20" />. Być może Faustus wycofał się później z aktywnej działalności (później pojawia się jedynie sporadycznie) by wreszcie w roku 52 zniknąć zupełnie z archiwum. Ostatni dokument, w którym poświadczony jest Cinnamus, pochodzi z roku 56. Ostatnie cztery dokumenty (z których trzy datowane są po lutym 61) wprowadzają Onirusa, który zdaje się przejąć interes swoich poprzedników.

Jak archiwum przywędrowało do Pompejów? Pozostata to w sferze domysłów. Jest możliwe, że Onirus lub jakiś jego spadkobierca przewiózł dokumenty przenosząc się z Puteoli do Pompejów. Trzęsienie ziemi roku 62 mogło odegrać w tej historii jakąś ważną rolę. Pytania te, z braku źródeł, pozostaną najprawdopodobniej bez odpowiedzi. Ostatnią kwestią wymagającą podkreślenia jest stwierdzenie, że określenia „archiwum” nie należy trakтировać dosłownie. Z całą>pewnością zbiór dokumentów odkryty w roku 1959, był wyborem aktów prawnych. Wyborem dokonanym wedle nieznanych kryteriów (może przypadkowo?), być może przez osobę, która złożyła tabliczki w triclinium B w willi z Murécine<fnref n="21" />.

<footnote n="19">¹⁹ Świadczyłyby o tym zarówno typy czynności prawnych dokonywanych przez Sulpicjuszy – przede wszystkim pożyczki, opiewające na sumy nierzadko przekraczające 50.000 sesterców, a także TPSulp. 82, która poświadcza otrzymanie przez Patulcię Erotis od Caiusa Sulpiciusa Cinnamusa sporej sumy pieniędzy uzyskanych z aukcji. Cinnamus pełniłby zatem funkcję coactor argentarius. Szerzej na ten temat: P. Gröschler, *Die tabellae-Urkunden..., cit.* (n. 5), 54–56, tamże najnowsza bibliografia dotycząca bankierów i banków w Rzymie.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Hipotezę istnienia spółki bankierskiej pomiędzy Faustusem i Cinnamusem P. Gröschler, *Die tabellae-Urkunden..., cit.*, 57–66., przekonująco wyklucza. Argumentuje, że gdyby istniała po-
między nimi *societas*, niepotrzebna byłaby wzmianką o tym, że Cinnamus odbiera wierzytelność
Faustusa w TPSulp. 72, wszak w spółce bankierskiej wspólnicy byli wierzycielami solidarnymi.
W tej samej pracy Gröschler próbuje opisać stosunki finansowe między bankierami starając się in-
terpretować nomina *arcaria* jako rodzaj poświadczenia współczesnego przekazu. Szerzej: J. Urb-
nik, *Review of Peter Gröschler’s Die tabellae-Urkunden...,* JJP 27 (1997) 173–175. G. Camo-
deca, *L’archivio..., cit.* (n. 5), 13, uważa, że Cinnamus był *libertus procurator* Faustusa.</footnote>

<footnote n="21">²¹ Fragmentaryczny obraz dopełnia być może kolejny zabytek epigraficzny. Jest to odnale-
ziona w Pozzuoli w roku 1874 inskrypcja nagrobna mówiąca o wzniesieniu grobowca familijne-
go dla Sulpicjuszy (EphemERICA Epigraphica VIII 451). Dobrze zachowana inskrypcja, powsta-
ła (datowanie paleograficzne) najpewniej w epoce julijsko-klaudyjskiej, głosi co następuje:
C(aius) Sulpicius Heraclida / sibi et I(C(aio) Sulpicio Hygino patron(o) / et Hygino et Fausto
et Oniro / et Heraclidae filiis suis et / Harmoniae uxori et / libertis liberatabusque suis poste-
ris(ue). Wśród czwroga dzieci fundatora występują Faustus I Onirus. Pierwsze cognomen jest
dosyć rozpowszechnione wśród wyzwoleńców. Stosunkowo rzadkie drugie cognomen pozwoli-
ło G. Camodeca stwierdzić, że bohaterowie dokumentów i wymienione w inskrypcji osoby ła-</footnote>
c) Sposób redagowania dokumentów. Istotną i interesującą kwestią jest sposób sporządzania aktów prawnych na tabliczkach²². Zasady te są właściwe jedynie dla terytorium Kampanii (w najlepszym razie Italii) w połowie pierwszego wieku²³. W przypadku archiwum Sulpicjuszy nie różnią się one od tych, które Karl Zangermeister opisał dla dokumentów z archiwum Caiusa Caeciliusa Iucundusa²⁴. Podstawowym prawidłem dotyczącym prawie wszystkich znanych dokumentów na tabliczkach woskowych jest występowanie w nich tekstu aktu prawnego dwa razy. Najpierw jako zapieczetowana *scriptura interior* stanowiąca rzeczywisty dowód w ewentualnym sporze; a potem jako dostępna dla każdego *scriptura exterior*. W przypadku praktyki kampańskiej regułą jest, że *scriptura exterior* dokładnie odtwarza tę *interior*²⁵.

„Surowe” tabliczki wykonywano zawsze tak samo, dopiero miejsce zajmowane w dokumencie nieco różnicowały ich wygląd. Jest to pomocne przy stwierdzaniu, z którą częścią dokumentu mamy do czynienia (co przede wszystkim należy uczynić przed zabraniem się do lektury). Z bukszpanu lub jodły przycinano deseczki o wymiarach mniej więcej 12 na 14 na 2 centymetry²⁶. Żłobione z jednej strony (na zewnątrz pozostawiano około centymetrową „ramkę”) pokrywano „woskiem” (szelakiem). W „ramce” wiercono dwa otworki dla uławienia połączenia tabliczek w jedną całość. Na powierzchni woskowanej pisano rylcem (*graphium*) wydrapując litery. Na powierzchni nieżłobionej litery stawiano atramentem.

Podstawową różnicą, rysującą podział *tabulae* jest liczba tabliczek tworzących jeden dokument. Dzielą się one zatem na dyptyki i tryptyki²⁷. W inny sposób zapisywano jedne i drugie.

czębliskie, być może familijne, więzi. Chociaż twierdzenie to jest bardzo prawdopodobne po-
zostawia jednak pewne wątpliwości. Czy rzeczywiście Onirus z dokumentów mógł być bratem
Faustusa? Wszak pojawia się w nich w 9 lat po tym jak znika z nich Faustus. Dlaczego Faustus
nie nosi odróżniającego go przydomka Maior, tak jak się to dzieje w dokumentach z wczesnych
lat czterdziestych? Brak Cinnamusa w inskrypcji jest o tyle zrozumiały, że miejsi się on w ka-
tegorii „wyzwołeńcy”.

²² Na ten temat ostatnio najszerzej: G. Camodeca, *Nuovi dati sulla struttura e funzione documentale delle tabulae ceratae nella prassi campana*, Comm. Hum. Litt. Vol. 104 (Helsinki 1992), 59-77 oraz Idem, *Nuovi dati dagli archivi campani sulla datazione e applicazione del SC. Neronianum*, „Index” 21 (1993) 353nn.

²³ Już tabliczki dackie wykazują daleko idące różnice, podobnie tabliczka z Rawenny. Por. przypis 2.

²⁴ Patrz przypis 2.

²⁵ W przypadku *chirographum* różnice, na przykad w ortografii, wynikają z tego, że wła-
ściwy dokument zapisywany był przez dokonującego czynności prawnej, nierzadko niezbyt bie-
głego w łacinie pisanej, zaś jego zewnętrzna kopia przez zawodowego skrybę. Redakcję *scrip-
turae exterioris* może też cechować pewna skrótowość zapisu (ale nie jest ona nigdy streszcze-
niem *scripturae interioris*).

²⁶ Znane są również tabliczki o większych wymiarach, te jednak miały inne przeznaczenie – pisano na nich listy, a z aktów prawnych – testamenty.

²⁷ Zachowały się także poliptyki, te dla dokumentacji czynności prawnych używano jedynie przy sporządzaniu testamentów.
<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Tab. I pag. 1: koniec scripturae exterioris</figcaption></figure>

<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Tab. II pag. 4: pocz. scripturae exterioris
oraz pieczęci i signatores</figcaption></figure>

Ryc. 1. SCHEMAT DYPTYKU

<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Tab. I pag. 1: index</figcaption></figure>

<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Tab. II pag. 4: pieczęci w sulcus i signatores</figcaption></figure>

<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>Tab. III pag. 5: scriptura exterior</figcaption></figure>

Ryc. 2. SCHEMAT TRYPTYKU

<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Tab. I pag. 2: pocz. scripturae interioris</figcaption></figure>

<figure><img src="image_7.png" /><figcaption>Tab. II pag. 3: koniec scripturae interioris</figcaption></figure>

<figure><img src="image_8.png" /><figcaption>Tab. I pag. 2: pocz. scripturae interioris</figcaption></figure>

<figure><img src="image_9.png" /><figcaption>Tab. II pag. 3: koniec scripturae interioris</figcaption></figure>

<figure><img src="image_10.png" /><figcaption>Tab. III pag. 6</figcaption></figure>
α. **Dyptyki (patrz ryc. nº 1)**. Treść dokumentu zaczynała się na drugiej stronie pierwszej tabliczki (oznacza się ją w wydaniach jako tab. I, pag. 2). Na powleczonej szelakiem powierzchni pisano rylcem, tak, że otwory do łączenia znajdowały się pod tekstem (A-B). Tekst kontynuowano na pierwszej stronie drugiej tabliczki (tab. II pag. 3), w ten sposób, że otwory znajdowały się ponad zapisem (C-D). Po zamknięciu obwiązywano tabliczki lnianym sznurkiem (dokładnie w połowie szerokości tabliczki, często zaś dla lepszego zabezpieczenia wykonywano nacięcia na krawędzi, przez które prowadzono sznurek). Na drugiej stronie drugiej tabliczki (tab. II, pag. 4) na sznurku przystawiano pieczęcie świadków. Po ich prawej stronie zapisywano atramentem na niezłobionej powierzchni nazwiska właścicielі pieczęci w dopełniaczu (E, F, G, H, I). Po lewej zaś, równolegle do sznurka rozpoczynano zapis kopii dokumentu, także atramentem, w taki sposób, że otwory do łączenia znajdowały się po prawej stronie tekstu (J-K). Zapis kontynuowano na pierwszej stronie tabliczki pierwszej (tab. I, pag. 1), równolegle do przebiegu sznurka, tak, że otwory znajdowały się ponownie po lewej stronie tekstu (L-M). Dopadatkowo mógł istnieć indeks wykonany na wolnej części tab. I, pag. 1 lub jednym z dłuższych boków.

β. **Tryptyki (patrz ryc. nº 2)**. W tryptykach w zasadzie<fnref n="28" /> nie występuje kopia atramentowa. Zamiast niej za zapięcętowanymi tab. I i II (na ich stronach 2 (A-B) i 3 (C-D) znajduje się, tak jak w przypadku dyptyku, *scriptura interior*) dołączana jest trzecia. Na pierwszej stronie tej tabliczki (tab. III, pag. 5), żłobionej i woskowanej, zapisuje się ponownie cały tekst dokumentu<fnref n="29" />, poniżej otworów (J-K). By umożliwić dokładne zamknięcie dokumentu pośrodku tab. II, pag. 4 wycinano przez całą długość tabliczki prostopadłościenny rowek (*sulcus*) o szerokości około centymetra. W nim umieszczono pięczęcie. Nazwiska *signatores*, bez zmian, znajdują się po prawej stronie pieczęci, lewa pozostaje pusta<fnref n="30" /> (E, F, G, H, I). Indeks, o ile była taka poz trzeba, sporządzano bądź na tab. III, pag. 6 bądź na tab. I, pag. 1 (L). Jeśli go nie było strony te pozostawały wolne. Trzecia tabliczka była nie tylko kopią dokumentu lecz także chroniła pieczęcie przed zniszczeniem.

Jak już powiedziano różnice występujące w konstrukcji dyptyków i tryptyków umożliwiają stwierdzenie, jaką część dokumentu reprezentuje posiadany fragment. Otwory u dołu mają zawsze strony pierwsza, druga, czwarta i szósta. Otwory u góry jedynie strony trzecia i piąta. Strona czwarta dypty-

<footnote n="28">²⁸ Poza nielicznymi wyjątkami, znanymi głównie z Herculanum i sporadycznie z Murécine (TPSulp. 27), jest to tak zwana *tertia scriptura*.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Czasem mogą w nim wystąpić skróty, lub pewne rozbieżności, zwłaszcza w przypadku *chirographa*. Patrz także *supra* przypis 25.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Czasem jednak i to miejsce pozostaje zapisane drugą kopia dokumnetu (*tertia scriptura*). Atramentowy zapis umieszczany tak jak w dyptyku, zaczynał się po lewej stronie pag. 4 i kończył na tab. I, pag. 1.</footnote>
ku różni się od strony czwartej tryptyku brakiem *sulcus* oraz występowaniem kopii aktu. Strona piąta powinna nosić kompletną kopię dokumentu. Strona szósta w zasadzie powinna być nie zapisana. Na stronach drugiej i trzeciej znajduje się autentyczny tekst dokumentu, zapisany zawsze na obydwu powierzchniach (nawet jeśli dokument teoretycznie mógł się zmieścić na jednej). We wszystkich znanych archiwach potwierdza się reguła znacznej przewagi liczebnej tryptyków nad dyptykami. Zwiększa się ona wraz z upływem lat. Wydaje się, że wygodniejsze tryptyki (trzecia tabliczka chroniła przed zniszczeniem pieczęcie świadków, a także mogła być odłączana od całego dokumentu i przekazywana zainteresowanej osobie) wypierały stopniowo mniej poręczne dyptyki.

γ. Wpływ Senatusconsultum Neronianum adversus falsarios. Dwa źró-dła przynoszą wiadomość o uchwalonym za czasów Nerona<fnref n="31" /> senatusconsultum zwróconym przeciw fałszerzom dokumentów:

[Suetonius, Nero 17] Adversus falsarios tunc primum repertum ne tabulae nisi persuasae ac ter lino per foramina traiecto obsignarentur.

[Pauli Sententiae 5,25,6] Amplissimus ordo decrevit eas tabulas, quae publici vel privati scripturam continent, adhibitis testibus ita signari, ut in summa <et ima Mo> marginis ad mediam partem perforatae triplici lino constringantur atque impositae supra linum cerae signa imprimantur, ut exteriori scripturae fidem interior servet. Aliter prolatae nihil momenti habent

Jak wynika z tych tekstów, tak zwane Senatusconsultum Neronianum ad-versus falsarios wprowadzało obowiązek przewiercenia osobnych dziurek, po-środku szerokości tabliczki. Takie tabliczki zwane są w doktrynie *pertuasae*. Miał w nich być trzy razy przeprowadzany sznur lniany. Inaczej sporządza-ny dokument byłby nieważny (*aliter prolatae nihil momenti habent*).

Zachowały się tabliczki, sporządzone po przyjmowanej w doktrynie dacie promulgacji tego *senatusconsultum*<fnref n="32" />, które nie zachowują kryteriów przeżeń wprowadzonych. Znane są też przykłady dokumentów wcześniejszych niż *SC. Neronianum*, które w pełni je przestrzegają. Są to brązowe kopie *diplo-ma militaria* z czasów Klaudiusza potwierdzające nadanie obywatelstwa weteranowi przy *honesta missio*. Znaczenie kluczowe wydaje się mieć fakt, że jedyne znane dwie tabliczki *pertuasae*<fnref n="33" /> z roku 62 poświadczają akty dokonane w Neapolu, a nie Herculanum, a także, że dopiero od roku 64 wszystkie bez wyjątku tabliczki kampańskie są *pertuasae*. Te przesłanki pozwoliły G. Camodeca stwierdzić, że *SC. Neronianum* było jedynie zaleceniem stosowania praktyki kancelarii cesarskiej. Twierdzenie o wymogach formy pod ry-gorem nieważności jest zaś interpolacją afrykańskich kompilatorów *Pauli Sen-

<footnote n="31">³¹ K. Zangermeister, CIL IV 278, datował je na rok 61. Ostatnio ta hipoteza została całkowicie potwierdzona przez G. Camodeca, *Nuovi dati sulla struttura e funzione documentale delle tabulae ceratae nella prassi campana*, Comm. Hum. Litt. Vol. 104 (Helsinki 1992, 71, poprzez dokładną analizę wszystkich znanych datowanych dokumentów.</footnote>

<footnote n="32">³² Trzy dokumenty spośród TPSulp. oraz kilka spośród *Tabelae Herculanenses*, datowanych z>poważnością na rok 61 lub później (TH 61 z maja 63 roku nie jest *pertuasa*).</footnote>

<footnote n="33">³³ TH 3 i TH 47.</footnote>
tentiae<fnref n="34" />. W praktyce sądowej tabliczki sporządzone wedle starych przywyczajen nadal mogły służyć jako pełnoprawny dowód, szczególnie na „prowincji” (a taką było niewielkie Herculanum)<fnref n="35" />. Trzeba pamiętać, że miały one charakter dowodowy. Zatem niemożliwe raczej jest, by sędzia odrzucił w pełni wiarygodny dowód wykonany zgodnie z znanymi mu regułami.

6. Forma dokumentów. Dokumenty sporządzano³⁶ w formie bądź subiektywnej (chirographa) bądź obiektywnej (testationes). W zasadzie chirographa cechuje umieszczenie daty konsularnej i dziennej na początku tekstu, zaś testationes – na końcu. Tekst stara się odwarzać rzeczywisty przebieg faktów. „Subiektywność” w przypadku chirographum polega na tym, że sporządzający je, używając pierwszej osoby liczby pojedynczej, oświadcza drugiej stronie czego dokonał (na przykład w przypadku otrzymania pożyczki: Aulus Agerius scripsi me accepisse mutua et debere Numerio Negidio) i do czego się zobowiązuje (ea pecunia proba recte dari stipulatus est Numerius Negidius spepondi Aulus Agerius). Dokument tego typu zakończony jest przeważnie pieczęcią oświadczającego. Jak wskazuje sama nazwa chirographum, akt sporządzany był własnoręcznie przez oświadczającego<fnref n="37" />. Dopiero kopię zewnętrzna i opis pieczęci świadków zapisywał zawodowy skryba<fnref n="38" />.

Testationes wymieniają strony lub stronę i poświadczają dokonanie czynności opisując ją trzecią osobą liczby pojedynczej (stąd mowa o ich obiektywnej” formie). W odróżnieniu od chirographa mają datę konsularną na końcu, a cały ich tekst zapisywany jest przez zawodowego pisarza.<fnref n="39" /> Zarówno w jednych jak i w drugich dokumentach, jeżeli tylko zawierano kontrakt słowny, znajduje się odtworzenie formalnego dialogu pomiędzy przyrzekającym i odbierającym przyrzeczenie.

Interesujące wydaje się zbadanie zależności między materiałem archeologicznym, a informacjami przekazanymi na przez Gaiusa (G. 3.134: Praete-

<footnote n="34">³⁴ Kiedy je spisywano na przełomie III i IV wieku rzeczywiście obowiązywały reguły powyżej opisywane.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Jest to jeden z dowodów na niezgodność praktyki prawnej tabliczek z doktryną prawną.
³⁶ Por. także: M. Amelotti, *L'etrà romana* w M. Amelotti, G. Costamagna, *Alle origini del notariato italiano* (Studi Storici sul notariato italiano II), Milano 1995, 7-8 i następne. Problematyką tą zajął się również M. Kuryłowicz, *Chirographa i syngrapha. Z historii antycznych zobowiązań pisemnych*, „Rejent” 4.10 (1994), 12-25, jednakże informacje przez niego przekazane na ss. 16-17 nie są zbyt nieścisłe. Dyplomatyka tabliczek kampańskich opisywana jest podobnie do dyplomatyki papirusów, por. H.-A. Rupprecht, *Kleine Einführung in der Papyruskunde*, Darmstadt 1994, 135-139.</footnote>

<footnote n="37">³⁷ Lub jeśli był analfabetą przez poproszoną umyślnie osobę, o czym zawsze jest informacja. Por. TP 13 (infra, § 2)</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Nie zaś sami świadkowie jak mówi M. Kuryłowicz, op. cit., 16. Liczba świadków zleżała od rodzaju dokumentowanej czynności prawnej. Często było ich siedmiu (kontrahenci, świadkowie, przy czynnościach *per aes et libram* dochodził do nich *libripens*), ale również społtyka się pięciu lub dziewięciu świadków.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ Typowym przykładami są *testatio sistendi*: *Puteolis in foro ante aram* [miejce] Aulus Agerius hora tertia [czas] stetit; potwierdzenie sprzedaży mancipatio nummo uno (por. na przykład TH. 65) czy też wreszcie *nomina arcaria* (TPSulp. 60, TPSulp. 61, TPSulp. 62).</footnote>
rea litterarum obligatio fieri videtur chirographis et syngraphis, id est, si quis debere se aut daturum se scribat, ita scilicet, si eo nomine stipulatio non fiat. Quod genus obligationis proprium peregrinorum est.). Wyklucza on możliwość zaciągnięcia zobowiązania pomiędzy obywatelami za pomocą chirographum. W naszej sytuacji cytowany fragment nie ma zastosowania ponieważ każda z tabliczek dokumentuje dokonanie obok podstawowej czynności prawnej również stipulatio. Oczywiście trudno jest stwierdzić co „by było gdyby” stypulacja nie miałaby miejsca. Sądzić jednak można, że w tym wypadku warunki obrotu (portowe miasto, interesy prowadzone z peregrynomi) przeważyłyby nad teorią prawną i takie chirographum rodziłoby zobowiązanie także między Rzymianami<fnref n="40" />.

**2. Praktyka prawna.** Jak już to wyżej powiedziano, odnalezione na agro Murécine tabliczki są beczennym przyczynkiem do poznania rzymskiej praktyki prawnej, przynajmniej tej kampańskiej z pierwszego wieku, która, jak się okaże, częstokroć odbiegała od obowiązującej teorii prawnej. Równie interesująca jest w każdym przypadku rola dokumentu, który przekazuje wiadomość o powstaniu obligatio verbis. Czy ma on jedynie charakter dowodowy, czy może tworzył samodzielnie zobowiązanie? Te kwestie spróbujemy pokazać na przykładzie kilku dokumentów, szczególnie zaś tabliczek dokumentujących pożyczki.

**a) Mutua i inne operacje pieniężne.** Dokumenty poświadczające zaciągnięcie pożyczki i zobowiązanie się dłużnika do terminowego zwrotu otrzymanych pieniędzy tworzą sporą część Archiwum Sulpicjuszy<fnref n="41" />. Często dokumentom takim towarzyszyły inne opisujące otrzymanie przez wierzyciela pignus na zabezpieczenie pożyczonej sumy. Dokumenty tego typu znamy nie tylko z Tabliczek Sulpicjuszy, bogatych danych dostarczają wciąż egipskie papirusy<fnref n="42" />, a także Tabliczki Dackie. Zabytki kampańskie różnią się jednak formą od pozostałych w istotny sposób. Poświadczenia wzięcia pożyczki od poświadczeń otrzymania pieniędzy (rodzaju kwitów) różnią się odwołaniem się wprost (w przypadku tych pierwszych) do pożyczki (scripsi me accepsise mutua et debere) podczas gdy te drugie tego nie czynią (scripsi me accepisse, przy poświadczeniu długu dodawan o jeszcze: et debere).

<footnote n="40">⁴⁰ Szerzej, patrz niżej, 2a)α (str. 65).</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ TPSulp. 50–59, TP 13 (?). Innym typem dokumentu poświadczającego pożyczkę były nomina arcaria. Stipulatio w formie fideiussio zabezpieczała w ich przypadku zwrot długu przez gwaranta w razie niewypłacalności dłużnika. Szczególne znaczenie ma TPSulp. 63, która poświadcza złożenie przez Magię Pulchrę córkę Luciusa sponsio zabezpieczającej zwrot pożyczki oraz stypulacji penalnej in duplum. Szerzej: G. Camodeca, L’archivio..., cit. (n. 5), 223–225.</footnote>

<footnote n="42">⁴² O pożyczce w Egipcie grecko-rzymskim: R. Taubenschlag, *The law of Greco-Roman Egypt in the light of papyri*², Warszawa 1955, 340–349, tamże bogata bibliografia, a także O. Montevecchi, *La Papirologia*, Milano 1991, 225–228.</footnote>
Prześledźmy typowy dokument poświadczający *mutuum* oraz złączony z nim drugi dokument, poświadczający *pignus*<fnref n="43" />. Jest to TPSulp. 55 – podwójne *chirographum z mutuum i pignus*.

TPSulp. 55, tab I. pag. 2 (graphio, scriptura interior)

1. C(aio) Pompeio Ga[llo Q(uinto)] Vera[nio] co(n)sulibus

2. V nonas Mar[tia]s (3.03.49)

3. P(ublius) Verg[ili]us Am[pliatus] scripsi

4. me accepisse m[utu]a e[t deb]ere

5. Sex(to) [Gr]anio Num[eni]o sestertia

6. [quin]que mi[llia num]mum

7. [ea]q[ue HS V m[illia n(ummum) quae supra s[cript]a

8. sunt pr[o]ba recte dari s[tip]u-

9. latus est S[e]x(tus) Gr[a]nius [Numenius]

10. [spopondi P(ublius) Vergil]ius A[mpliatus.]

TPSulp. 55, tab I. pag. 1 (atramento, koniec scripturae exterioris rozpoczętej na niezachowanej pag. 4)

1. [spopondi P(ublius)] Vergiliu[s] Ampliatus.]

2. C(aio) Pom[peio] Gallo Q(uinto) Vera[nio co(n)sulibus]

3. [V] nonas Mar[tia]s (3.03.49)

4. P(ublius) [V]ergilius Ampliatus sc[ripsi me]

5. dedisse Sex(to) Granio Num[enio]

6. pignori argentum p(ondo) X[ _ _ ]

7. plus minus, quod est sig[no]

8. meo signatum, ab HS V m[illia] [n](ummum)

9. [quae] ab eo mutua accepi [hac? ]

10. [die? pe]r [c]h[iro]graphum meu[m. ]

11. Actum Puteo[lis].<fnref n="44" />

I, 2: druga ręka; I 2, 10 i I 1,1: ostatnia linia pag. 2 pokrywa się z pierwszą z pag. 1

W niniejszej pracy przy cytowaniu źródeł epigraficznych zastosowano powszechnie przyjęte oznaczenia (w tekstach przedstawionych nie uwzględniono długiej i krótkiej i, które skryba czasem odróżnia):

<table><thead><tr><th></th><th></th><th></th></tr></thead><tbody><tr><td>()</td><td>rozwinięcie skrótu</td><td>C(aius)</td></tr><tr><td>([])</td><td>uzupelnienie niezachowanej litery</td><td>[e]st</td></tr><tr><td>({})</td><td>usunięcie litery błędnie wprowadzonej przez skrybę</td><td>δουλου{λου}</td></tr><tr><td>(<>)</td><td>dodanie litery błędnie przez skrybę opuszczonej</td><td>es(t)</td></tr><tr><td>kursywa</td><td>uzupelnienie częściowo zachowanej litery</td><td>Sulpicius</td></tr><tr><td>\ /</td><td>litera nadpisana przez skrybę nad linią</td><td>\ quattor/</td></tr></tbody></table>

Za konsulatu Caiusa Pompeiusa Gallusa i Quintusa Veraniusa, na pięć dni przed idami marca (3.03.49). Ja, Publius Vergilius Ampliatus napisał, że ja otrzymału pożyczkę i jestem wijnien Sextusowi Graniusowi Numeniusowi pięć tysięcy sesterców pieniędzy. I te HS 5 tysięcy pieniędzy wyżej wymienione dokładnie zostanie oddane. Zapytał o to uroczyście Sextus Granius, przyrzekłem (ja) Publius Vergilius Ampliatus.

Za konsulatu Caiusa Pompeiusa Gallusa i Quintusa Veraniusa, na pięć dni przed idami marca (3.03.49). Ja, Publius Vergilius Ampliatus napisał, że ja dalem Sextusowi Graniusowi Numeniusowi jako zastaw? funtów srebra opieczetowanego moim znakiem za HS 5 tysięcy sesterców pieniędzy, które otrzymałem od niego jako pożyczkę dzisiaj(?) poprzez swoje *chirographum*. Sporządzono w Puteoli.

<footnote n="43">⁴³ Znaki wydawnicze:</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Tłumaczenie:</footnote>
TPSulp. 55 zawiera dwa dokumenty typu *chirographum*. Pierwszy jest ty-
powym potwierdzeniem otrzymania pożyczki. Publius Vergilius Ampliatus
oświadcza, że otrzymał pięć tysięcy sesterców tytułem pożyczki od Sextusa
Graniusa Numeniusa (*scripsi me accepisse mutua et debere*) oraz zobowią-
zuje się do zwrotu tej sumy. Drugim oświadczeniem Ampliatus stwierdza wy-
danie zastawu (*datio pignoris*) w srebrze oznaczonym jego znakiem<fnref n="45" />. War-
to zauważyć, że pożyczka mogła być natychmiast wymagalna (nie oznaczono
daty zwrotu<fnref n="46" />) oraz, że nie wspomniano ani słowem o odsetkach, a prze-
cież można założyć z wysokim prawdopodobieństwem, że te towarzyszyły
pożyczce (nie jest to już okres kiedy *mutuum* miało przyjacielski charakter).

Brak wzmianki o odsetkach nie dziwi na pierwszy rzut oka –pamiętamy
o teoretycznie bezprocentowym charakterze rzymskiej pożyczki. Jednak ta-
bliczki kampańskie różnią się tym faktem od znanych z innych źródeł po-
świadczeń *mutuum*<fnref n="47" />. Zapewne i w tych pożyczkach w rzeczywistości odset-
ki zostały zagwarantowane. W doktrynie uważa się<fnref n="48" />, że rzeczywista suma
otrzymywana przez dłużnika była mniejsza o przyszłe odsetki od sumy, co
do której składano *stipulatio* (na przykład dłużnik pisał, że otrzymał 1,100
sesterców, a faktycznie otrzymywał jedynie 1,000). Gröschler<fnref n="49" /> zwrócił uwagę,
że w tej sytuacji dłużnik w ewentualnym procesie teoretycznie mógłby
użyć *exceptio non numeratae pecuniae*, w wyniku czego wierzyciel przegrał-
by. Uczony ten zaproponował hipotezę o natychmiastowej kapitalizacji odse-

<footnote n="45">⁴⁵ Oczywiście nie ma mowy o pieniądze bitym (*argentum signatum*), zapewne nie chodzi także o sztabki srebra (*argentum infectum*). Możliwe są trzy hipotezy: (a) Ampliatus był złotnikiem i zastawił wykonane przez siebie przedmioty; (b) zastawione zostały opieczętowane (dla zapobieżenia możliwego *furtum usus*) woreczki z kruszcem (nawet bitym) albo też (c) po prostu srebra – znamy z Pompejów przedmioty srebrne (dzbanki, talerze) z wygrawerowanym (a *signare* ma i takie znaczenie) imieniem właściciela i wagą. Por. G. Camodeca, *L'archivio..., cit.* (n. 5), 178–179.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Jest to praktyka w przypadku Tabliczek Sulpicjuszy. Pożyczki albo są natychmiast wymagalne (to jest w chwili, gdy zażada ich splaty wierzyciel, czasem dodatkowo występuje określenie „cum petieret”) albo bardzo krótkoterminowe. Na temat wysokooprocentowanych pozyczek ostatnio: A. Pikulska-Robaszkiewicz, Lichwa w państwie i prawie republikańskiego Rzymu, Łódź 1999.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ W Egipcie, gdzie zresztą pożyczkę poświadczano w formie listu, i w Dacji odsetki oraz sposób ich splaty są wymieniane wprost w tekście dokumentu. Por. chociażby FIRA III, n° 121 (P. Faud. 45) (Egipt) czy na przykład FIRA III, n° 122 (Alburnus Maior).</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ G. Camodeca, *L'archivio...*, cit. (n. 5), 176; P. Gröschler, *Die Tabellae...*, cit. (n. 5), 156–186. Powszechne jest przekonanie, że swój bezprocentowy charakter pożyczka stosunkowo szybko utraciła. Do ukrycia odsetek w ogóle, bądź do ukrycia korzyści wyższych niż dozwolone przez ustawę służył również najprawdopodobniej tzw.: *contractus mohatrae* (Por. F. Schulz, *Classical Roman Law*, Oxford 1951, 510). Naturalnie na potwierdzenie teorii na temat ukrytych korzyści nie znajdziemy żadnych źródeł bezpośrednich. Kontrahenci dbali przecież, żeby ich niedozwolona przez prawo umowa nie pozostawiła dowodów. A. Castresana Herroero, *El chirographo y la syngrapha*, w: *Estudos de dercho romano en honor de Alvaro D'Ors, Pamplona 1987, 371-372*, uważa natomiast, że stypulacja absorbowała *mutuum* i *pactum usurarum*. Nie wydaje się jednak, żeby w tej sytuacji w ogóle można byłoby mówić o *pactum*. Z drugiej strony nie ma powodu, by uważać, że istniała potrzeba „ukrycia” również legalnych zysków z pożyczki, które mogłyby być gwarantowane przez *stipulatio usuaria*.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ Patrz n. 48.</footnote>
tek (dłużnik po dostaniu całej wymienionej w dokumencie sumy natychmiast oddawałby wierzycielowi usurae). Czy jednak rzeczywiście stipulatio już w pierwszym wieku straciła tak wiele ze swego pierwotnego abstrakcyjnego charakteru? Uważa się<fnref n="50" />, że wspomniany wyżej zarzut procesowy powstał w Egipcie dopiero na przełomie I i II wieku, zatem, być może, w przypadku dokumenów kampańskich nie było niebezpieczeństwa przegrania procesu i pierwsza hipoteza jest właściwa.

α. Znaczenie zwrotu *per chirographum meum*. Bliższej analizy wymaga stwierdzenie zawarte w zakończeniu drugiego dokumentu quae ab eo mutua accepi [hac die?] per chirographum meum (I 1, vv. 9-10). Odpowiada mu quae alio chirographo meo eidem debeo z TPSulp. 52, I 2, vv. 9-10⁵<fnref n="1" />. Czy zwrot

<footnote n="50">⁵⁰ Por.: P. Colinet, *Querella non numeratae pecuniae*, w Atti del IVº Congresso di Papirologia, Milano 1936, 89-100; R. Taubenschlag, *The law of Greco-Roman Egypt in the light of papyri*, Warszawa 1955, 342; H. Trofimoff, *La cause dans l'exception et la querelle non numeratae pecuniae*, ZSS 103 (1986) 343, tamże obszerna bibliografia. Ostatnio zaś: W. Litewski, *Non numerata pecunia im klassischen römischen Recht*, SDHI 40 (1994), 405-456, autor ten nie datuje powstania exceptio non numeratae pecuniae na czasy wcześniejszych niż Gaiusa.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ TPSulp. 52, tabb. I-II (bok), (atramento, index), tryptyk</footnote>

<footnote n="1">1. Chirographum C(ai) Nov//ii Euni HS ∞ ∞ ∞ mutuor(um)</footnote>

<footnote n="2">2. praeter alia HS X// ob pignus tritici</footnote>

<footnote>TPSulp. 52, tab. I, pag. 2 (*graphio, scriptura interior*)</footnote>

<footnote n="1">1. C(aio) Cessare Germanico Aug(usto)</footnote>

<footnote n="2">2. Ti(berio) Claudio Germanico co(n)s ulibus</footnote>

<footnote n="3">3. VI nonas Iulias C(aius) Novius Eunus (2.07.37)</footnote>

<footnote n="4">4. scrippsi me accepisse muta ab</footnote>

<footnote n="5">5. Hessco Eunni Ti(beri) Cessaris Augusti</footnote>

<footnote n="6">6. l(iberto) Primiani ser(vo) {muta} et</footnote>

<footnote n="7">7. debere ei sestertia tra milia</footnote>

<footnote n="8">8. nummu pret(er) alia HS X n(ummum)</footnote>

<footnote n="9">9. que alio chirographo meo</footnote>

<footnote n="10">10. eidem debo et ea sestertia</footnote>

<footnote n="11">11. tra milia {num}nummu</footnote>

<footnote n="12">12. q(uae) s(upra) s(cripta) s(unt) p(roba) r(ecte) {recete} dari</footnote>

<footnote>TPSulp. 52, tab. II, pag. 3 (*graphio, scriptura interior*)</footnote>

<footnote n="1">1. stipulatus ets Hessucus Euni</footnote>

<footnote n="2">2. Ti(beri) Cessaris Augusti l(iberti) Primiani</footnote>

<footnote n="3">3. ser(vus) spepo(n)di ego C(aius) Novius Eunus</footnote>

<footnote n="4">4. in qua ominis suma dedi ei</footnote>

<footnote n="5">5. pignoris (nomine(trigidi alxadrini modi-</footnote>

<footnote n="6">6. um septe mila quot est possit[um]</footnote>

<footnote n="7">7. in horeis Bassianis publicis Putola[nor(um)]</footnote>

<footnote n="8">8. medis horeo duode[cimo] et sacos ducen[t-]</footnote>

<footnote n="9">9. os lentis c[ice]r[is..] +issi monocopi</footnote>

<footnote n="10">10. et faris in quibus sunt modium</footnote>

<footnote n="11">11. quator milia qui sunt possiti in</footnote>

<footnote n="12">12. isdem horeis que ominia ab omini</footnote>

<footnote n="13">13. vi p(e)riculo meo est fator. ①</footnote>

<footnote n="14">14. Actum Putolis.</footnote>
„otrzymałem poprzez chirographum”, „(pieniądze), które jestem mu winien in-
nym moim chirographum” należy rozumieć dosłownie, to znaczy, że właśnie
chirographum powoduje powstanie zobowiązania? Stwierdzenie upodobniałoby
ten dokument do znanych z G.3.134 skryptów dłużnych, które właściwe były
tylko peregrynom. Należy zauważyć, że i w Digestach znajdujemy⁵² dwa frag-
menty, których dosłowne rozumienie skłaniałoby do uznania, że chirographum
rodziło już w okresie klasycznym zobowiązanie typu literalnego. Na pierwszy
rzut oka wydaje się rozsądne odrzucenie takiej interpretacji – bo przecież trud-
no sobie wyobrazić, żeby prawnicy epoki klasycznej przyjmowali cautiones ja-
ko źródło zobowiązania. Pozostaje więc uznać te wzmianki jedynie za niezręcz-
ność, nieprecyzyjność sformułowania. Ale przecież i Modestinus, i Scaevola⁵³
działali już po Constitutio Antoniniana, zatem wtedy, gdy nie było peregry-
nów – ergo właściwe im wedle Gaiusa zobowiązanie powstające z chirogra-
phum mogło wiązać każdego, kto miał na to ochotę.

Znając nieortodoksyjność, która cechuje Tabliczki Sulpicjuszy, można by
pokusić się o hipotezę, że może przynajmniej w przekonaniu chirographanta,
dokument, który sporządzał, stanowił dlań źródło zobowiązania. Wypowiedź
obydwu przywołanych jurystów zdaje się przemawiać za możliwością takie-
go założenia. Możliwe zatem, że w świadomości zarówno Eunusa jak i Am-
platiusa obowiązek spełnienia świadczenia wypływał z dokumentu przez nich
sporządzonego. W wypełnionym cudzoziemcami Puteoli musiało dochodzić
do fuzji różnych porządków prawnych, do przenikania się wzajemnie insty-
tucji (a może lepiej: zwyczajów prawnych) basenu Morza Śródziemnego.

Tabliczka ta zapisana jest łaciną w wersji fonetycznej. I 2, 2: *Cessare* = *Caesare*; I 2, 4: *muta* = *mutua*; I 2, 5: *Hessco* = *Hesycho*; *Eunni* = *Eueni*; I 2, 6 i 11: *nummu* = *nummum*; I 2, 7 i 11: *tra* = *tria*; I 2, 7 i 11, II 3, 11: *milia* = *millia*; I 2, 8: *preter* = *praeter*; I 2, 9 i II 3, 12: *que* = *quae*; I 2, 10: *debo* = *debeo*; II 3, 1: *ets* = *est*; *Euni* = *Eueni*; II 3, 4 i 12: *omini*... = *omni*...; *suma* = *summa*; II 3, 5: *tridigi* *alxadrini* = *tritici alexandrini*; II 3, 6: *quot* = *quod*; II 3, 10: *faris* = *farris*; II 3, 12: *horeis* = *horreis*; II 3, 13: forma osobowa est zamiast bezoko-licznika esse, który tworzyłby z qu(a(e konstrucję accusativus cum infinitivo zależną od fateor; fator = fateor. II 3, 14: *Putolis* = *Puteolis*; II, 4: opuszczona, na niej czytelne nazwiska nie-których z sześciu świadków.

⁵² D.22.1.41.2 (Modestinus 3 respon.) ab Aulo Agerio Gaius Seius mutuam quandam quanitatem accepit hoc chirographo: „ille scripsi me acceppisse et accepi ab illo mutuos et numeratos decem, quos ei reddam kalendis illis proximis cum suis usuris placitis inter nos”: quaeiro, an ex eo instrumento usurae peti possint et quae. Modestinus respondit, si non appareat de quibus usuris conventio facta sit, peti eas non posse.

D.34.3.28.13 (Scaevola, 16 digest.) Quidam ita legavit: „Semproniae uxori meae reddi iubeo ab heredibus meis quinquaginta ea, quae mutua acceperam chirographo particulatim in negotia mea”: quæsitum est, an, si vere uxor is debitor fuerit, fideicommissum constiterit. respondit, si debita fuissent, nullum esse fideicommissum.

⁵³ Por.: A. Berger, *Encyclopedical Dictionary of Roman Law*, New York 1952, s. v. „Modestinus Herennius”; ibidem, s. v. „Scaevola”. D.22.1.41.2 rozważa także M. Kaser, *Mutuum und stipulatio*, w Ausgewählte Schriften II, Camerino 1976, 281 (= Eranion für G. S. Maridakis, I, 163). O wzajemnych zależnościach między stipulatio a chirographum patrz także: A. Castresana Herrero, *El chirographo*, cit. (n. 48), 371–372; autorka jednak nie wykorzystała
β. Specyfika formularza kampańskiego. Warto zauważyć też podobieństwo formularzy kampańskich, wedle których sporządzano poświadczenia wzięcia pożyczki, do przekazanych w Digestach.

D.12.1.40 (Paulus, 3 quaest.) *Lecta est in auditorio Aemilii Papiniani praefecti praetorio iuris consulti cautio huiusmodi*: „Lucius Titius scripsi me accepisse a Publio Maevio quindecim mutua numerata mihi de domo et haec quindecim proba recte dari kalendis futuris stipulatus est Publius Maevius, spopondi ego Lucius Titius. si die supra scripta summa Publio Maevio eive ad quem ea es pertinebit data soluta satisve eo nomine factum non erit, tunc eo amplius, quo post so-lvam, poenae nomine in dies triginta inque denarios centos denarios singulos dari stipulatus est Publius Maevius, spopondi ego Lucius Titius. convenitque inter nos, uti pro Maevio ex summa su-pra scripta menstruos refundere debeam denarios trecenos ex omni summa ei heredive eius.” etc.

Treść cautio przeczytana w czasie rozprawy przed Aemiliusem Papinianusem dokładnie odpowiada wzorowi kampańskiemu. W obydwu przypadkach dokument sporządzono w formie subiektywnej, użyto tych samych wyrażeń (*mutua accepisse et debere*), nie zagwarantowano odsetek, a całość aktu potwierdzona została przez *stipulatio*. Podobnie jest z drugim, znanym z Digestów, poświadczeniem zaciągnięcia pożyczki:

D.45.1.126.2 (Paulus, 3 quaest.) „Chrysogonus Flavii Candidi servus actor scripsit, coram subscribente et adsignante domino meo, accepisse eum a Iulio Zosa, rem agente Iulii Quintilliani absentis, mutua denaria mille. Quae dari Quintilliano heredive eius, ad quem ea res pertinebit, kalendis Novembribus, quae proximae sunt futurae, stipulatus est Zosas libertus et rem agens Quintilliani, spopondit Candidus dominus meus. etc.”<fnref n="54" />

Także i w tym źródle znajdujemy formularz niemal identyczny z kampańskim. Tym razem jednak dokument został sporządzony (chociaż także w formie subiektywnej) przez niewolnika dłużnika (być może on sam nie miał pisać?). Przekazy Paulusa dowodzą, że to właśnie Tabliczki Sulpicjuszy, Pompejańskie i Herkulańskie są bardziej zgodne z doktrynałnym wzorcem niż ich odpowiedniki znane z papirusów i Tabliczek Dackich.

γ. Funkcja stipulatio przy mutuum. Wiele wnoszą też tabliczki dla przesłledzenia roli stipulatio przy udzielaniu pożyczki. Najprotszym schematem, jak można przedstawić jest połączenie następujących czynności prawnych. Najpierw porzez datio pecuniae powstawało mutuum, jako kontrakt realny. Później creditor zadawał pytanie o zwrot pożyczki debitorowi, a ten odpowiadał twierdząco. Akt stipulatio byłby zatem nowacją poprzedniego zobowiązania z mutuum i jednocześnie je umarzał, obowiązek dłużnika i prawo wierzyciela miały od tej chwili źródło w kontrakcie werbalnym<fnref n="55" />. Cały proces dokumentowano zaś sporządzając cautio, najczęściej (jeśli nie wyłącznie) w formie chirographum.

Dataio et numeratio pecuniae → 1. mutuum stipulatio → 2. obligatio verbis → chirographum

danych z Tabliczek Sulpicjuszy i poza przywołanym już stwierdzeniem (supra, n. 48) nie przedstawia innych wniosków.

<footnote n="54">⁵⁴ Dalej następowała dodatkowa stipulatio zabezpieczająca karne odsetki o ile pieniądze nie zostaną zwrócone terminowo.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ Stąd też TP 34 (infra 26) [str. 71] wywodzi zaskarżalność ze sponsio, a nie mutuum.</footnote>
Drugim możliwym tropem są rozważania Maxa Kasera<fnref n="56" /> na temat przemiany realnego charakteru *mutuum* w realno-werbalny. Co prawda wnioski te dotyczą okresu późnoklasycznego i poklasycznego, ale zdają się mieć zastosowanie i w naszym przypadku. Budowane są między innymi na przekazach D.45.3.1.2 i D.46.2.6.1⁵⁷, a także na znaleziskach dackich. Kaser dowodzi, że dodana do *mutuum* stipulatio miała znaczenie dla zagwarantowania odsetek i terminu zwrotu pożyczki. Kontrakt werbalny wcale nie miałby charakteru nowacyjnego w stosunku do realnej pożyczki<fnref n="58" />, nie występowałby bowiem u kontrahentów animus novandi<fnref n="59" />, a cel stipulatio byłby zupełnie inny. Jak dowodzi Maria Zabłocka, stricte realny charakter pożyczki pod koniec okresu klasycznego ulegał zachwianiu<fnref n="60" />. Umiejscowienie zatem mutuum w czwórpodziale kontraktów Gaiusa zapewne nie odpowiadało całkowicie rzeczywistej praktyce prawnej. Wydaje się więc uprawniona hipoteza, że być może już w połowie pierwszego wieku, w codziennym obrocie, pożyczka z wolna zaczynała tracić swój ściśle rzeczowy rys. Przemiana zaszła tym łatwiej, że uprawnienia wierzyciela zarówno z tytułu mutuum jak *sponsio*, gdy przedmiotem świadczenia mają być pieniądze, realizowane były za pomocą *condictio certae creditae pecuniae*. W tabliczkach dopatrzeć by się można zatem obligacji powstającej poprzez połączenie stipulatio z mutuum, swoistego kontraktu werbalno-realnego („kombinierter Vertrag”, jak go nazywa Kaser<fnref n="61" />). Mielibyśmy zatem do czynienia z początkiem procesu opisanego przez niemieckiego uczonego.

Dataio et numeratio pecuniae + stipulatio → 1. mutuum realno-werbalne → chirographum

<footnote n="56">⁵⁶ M. Kaser, *Mutuum...*, cit. (n. 53), 273–300 (155–182)</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ D.45.3.1.2 (Iulianus 52 digest.): Si servus communis meus et tuus ex peculio, quod ad te solum pertinebat, mutuam pecuniam dederit, obligationem tibi adquiret et, si eandem mihi nonminatim stipulatus fuerit, debitorem a te non liberabit, sed uterque nostrum habebit actionem, ego ex stipulatu, tu quod pecunia tua numerata sit: debitor tamen me doli mali exceptione summovere poterit.</footnote>

<footnote>D.46.2.6 (Ulpianus, 46 ad Sab.): Si ita fuero stipulatus: „quanto minus a Titio debitor re exegissem, tantum 'fideiubes'?” non fit novatio, quia non hoc agitur ut novetur. Cum pecuniam mutuam dedit quis sine stipulatione et ex continenti fecit stipulationem, unus contractus est. idem erit dicendum et si ante stipulatio facta est, mox pecunia numerata sit.</footnote>

<footnote n="58">⁵⁸ D.46.2.6 pr.1; D.46.2.7 (Pomponius 24 ad Sab.): Cum enim pecunia mutua data stipularmur, non puto obligationem numeratione nasci et deinde eam stipulationem novari, quia id agitur, ut sola stipulatio teneat, et magis implendae stipulationis gratia numeratio intellegenda est fieri. A także: P. Apathy, *Animus novandi* – das Willensmoment beim römischen Schuldeneuerungvertrag, Wien–New York 1975, *passim*, a szczególnie 49nn.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ Por. przede wszystkim P. Apathy, *Animus novandi* – das Willensmoment beim römischen Schuldeneuerungvertrag, Wien–New York 1975, *passim*, a szczególnie 49nn.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ M. Zabłocka-Słonina, *Realny charakter mutuum w rzymskim prawie klasycznym*, CPH 31.2 (1979), 1–30.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ M. Kaser, *Mutuum...*, cit. (n. 53), 273 (155).</footnote>
Ciekawym dokumentem, zbliżonym do poświadczenia *mutuum*, jest TP 13 (= TPSulp.78), zawierająca oświadczenie o otrzymaniu pieniędzy i ustanowienie poręczenia ich zwrotu. To podwójne *chirographum* dokumentuje czynność prawną całkowicie nieortodoksyjną z punktu widzenia dogmatyki prawnej.

TP 13, tab. I, pag. 2 (graphio, scriptura interior)

1. Ἐπὶ; ὑπάτων Μάρκου Ἀκύλα' Ιουλι-

2. ανοῦ καί; Ποπλίου Νωνίου Ασ-

3. πρήνα πρὸ; τριών ἐιδῶν

4. Ἀπριλιών: ἐν Δικαρχήσ.

5. Μενέλαος Εἰρηναίου Κερα-

6. μιῆτης ἔγραξα απέχιν μαι

7. παρὰ Πριμίου Ποπλίου Ἀττίου Σεβή-

8. ρου δοῦλου{λου} δηνάρια χιλία

9. ἐφρα ναυλωτικῆς ἐκφρασισμήνης,

10. καί; ἀποδώσω ἀκο{υ}λούθως

11. τῇ ναυλωτικῆτῇ ἥ{ν} πεποίημαι πρὸς

12. αὐτόν· κατέστησα δὲ ἔνγυον

11.04.38

TP 13, tab. II, pag. 1 (graphio, scriptura interior)

1. εἰς ἔκτισιν τῶν προγεγραμμένων

2. δηναρίων χιλίων Μάρκον Βαρ-

3. βάτιον Κέλερα.

4. Q(intus) Aelius Romanus scripsi rogatu et

5. mandatu M(arci) Barbati Celeris coram

6. ipso quod is litteras nesciret eum

7. sua fide iubere eas * ∞ q(uae) s(upra) s(cripta) sunt

8. Primo P(ubli) Atti Severi ser vo) pro Menela-

9. uo Irenaei f(ilio) Ceramietae ita

10. uti supra scriptum es(t). ① ② ③<sup>62</sup>

I 2, 4: l. Δικαρχή(α (=Δικαιαρχεία=Puteoli); I 2, 6: μαι=με (jest dobrze poświadczony w już od czasów hellenistycznych wariant *accusativi* od zaimka ἔγω. Cała formuła (ἔγραξα απέχιν μαι) jest kalką doskonale znanego z łacińskich kontraktów *scripsi me accepisse*, wprowadzająca informację o otrzymaniu przez chirografanta pieniędzy od adresata jego *chirographum*; I 2, 11: πεκοίημαι (G. Purpura<sup>63</sup>) – wydaje się jednak, że jest to zwyczajny błąd drukarski; II 3, 4-10: druga ręka; II 3, 10: następują trzy pieczęcie sporządzających *chirographa*. Na pierwszej z nich widać najprawdopodobniej Artemidę z kalathos na głowie, w postaci hieratycznej – był to zapewne znak Menelaosa. Także na dwóch pozostałych uwidoczniono postacie kobiece. Dru gą zdobi być może Atena.

<footnote n="62"><sup>62</sup> Tłumaczenie: Za konsulatu Marcusa Aquila Iulianusa i Publisa Noniusa Asprenasa, trzy dni przed Idami kwietnia (11.04.38), w Dikaiarchei. Ja, Menelaos syn Irenaiosa pochodzący z Keramos napisałem, że ja otrzymałem od Primusa, niewolnika Publiusa Attiusa Severusa, tysiąc denarów z powodu przypieczętowanej *naulotiké*. I oddam (je) zgodnie z tą *naulotiké*, którą z nim uczynilem. Ustanowilem Marcusa Barbatusa Celera gwarantem dla zapłacenia wyżej wymienionych tysiąca denarów.</footnote>

<footnote>Ja, Quintus Aelius Romanus napisałem, poproszony przez Marcusa Barbatusa Celera i z (jego) polecenia, ponieważ on nie zna liter, że on zobowiązał się Primusowi, niewolnikowi Publiusa Attiusa Severusa, gwarantować te wyżej wymienionych 1000 denarów za Menelaosa syna Irenaiosa pochodzącego z Keramos, tak jak to wyżej napisano.</footnote>

<footnote n="63"><sup>63</sup> G. Purpura, *Tabulae Pompeianae 13 e 34: due documenti relativi al prestito maritti- mo*, w Atti del XVII Congresso Internazionale di Papirologia (Napoli 19-26 maggio 1983), Napoli 1994, 1251.</footnote>
Ten niezwykle ciekawy dokument (a właściwie dwa, połączone ze sobą *chirographa*) był przedmiotem wnikliwych studiów<fnref n="64" />. Szczególne zainteresowanie budziła nie tylko jego nietypowa forma, odbiegająca od zwykłych chirographa, język (jedyny w archiwum Sulpicjuszy przykład występowania greki), ale także problematyka, której dotyczy. Wolf uważał występującą w tekście *ναυλωτική* za odpowiadającą *contractus triaecticius*, Ankum, a także Purpura widzieli w niej raczej *fenus nauticum*. Prześledźmy treść dokumentu. Menelaos oświadcza, że otrzymał od Primusa niewolnika Publiusa Attiusa Severa 1000 denarów z tytułu wcześniej zawartej *ναυλωτική* (συγγραφή). Gwarantem zwrotu tej sumy ustanowił Marcusa Barbatusa Celera. Ten w osobym *chirographum*, sporządzonym przy pomocy Quintusa Aeliusa Romanusa, potwierdza przyjęcie na siebie gwarancji zapłaty wymienionej sumy.

Spór w doktrynie co do rozumienia terminu *ναυλωτική* wywołały zawarte w tekstach wyrażenia: *ξηραξα απέχιν μαι („napisałem, że otrzymałem”)* oraz *ἀποδώωω („oddam”)*. Ankum argumentuje<fnref n="65" />, że nie jest zrozumiałe użycie czasownika *ἀποδίδωμι* zamiast dobrze poświadczonego *παραδίδωμι* (dostarczę), przy założeniu, że *ναυλωτική* to kontrakt dotyczący przewozu towaru. Założenie, że umowa zawarta między Menealosem i Primusem była pozyczką morską również wywołuje wątpliwości. W dokumencie brakuje jakiekolwiek wzmianki o pożyczce. Jak wiadomo po słowach „napisałem, że otrzymałem” zawsze następuje dopełnienie „*mutuos*” (względnie „*mutua*”) oraz stwierdzenie „i jestem winny [suma pieniędzy]”<fnref n="66" />. Samo stwierdzenie „napisałem, że otrzymałem [suma pieniędzy]” jest jedynie potwierdzeniem zapłaty<fnref n="67" />. Dziwi również brak *stipulatio poenae*, powinna ona – jak chce Biscardi – towarzyszyć każdemu *fenus nauticum*<fnref n="68" />.

Problem charakteru podstawowego kontraktu jest jednak dla naszych rozważań mniej istotny. Interesująca i niezwykle zagadkowa jest natomiast kwestia obligacji słownych w obydwu dokumentach. Przede wszystkim pierwszy dokument nie kończy się informacją o złożeniu zobowiązujcej do zwrotu pieniędzy *stipulatio* (oczywiście w formie *fideipromissio*, ze względu na uczestnictwo peregryna w tym akcie), a wszak powinna ona się tam była znaleźć – tak jak i w innych *chirographa* dotyczących pożyczek<fnref n="69" />. Poza tym, w drugim akcie brak tak charakterystycznej<fnref n="70" /> wzmianki o zawe-

<footnote n="64">⁶⁴ J. G. Wolf, *Aus dem neuen pompejanischen Urkundenfund: Der Seefrachtvertrag des Menelaos, „Freiburger Universitätblätter”* 65 (1979) 23nn.; H. Ankum, *Tabula Pomp. 13 – ein Seefrachtvertrag oder ein Seedarlehn?*, „Iura” 29 (1978) 156nn. G. Purpura, *op. cit.*, 1245nn.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ H. Ankum, *op. cit.*, 165.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Patrz *supra*, § 2a.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ Tak w TPSulp. 72, patrz *supra* § 1b.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ A. Biscardi, *Actio pecuniae triaecticiae*², Torino 1974, *passim*, ale przede wszystkim 25–36.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ Możliwe acz bardzo wątpliwe jest, zgodnie z G. 3.93, potraktowanie *ἀποδώωω* jako odpowiedzi w *obligatio verbis*. Wciąż jednak brakowałoby w tym przypadku charakterystycznej wzmianki o zapytaniu w typie „καὶ ἑπερωτηθεῖς”.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ Por. TPSulp. 60, 61, 62.</footnote>
zwaniu gwaranta do złożenia gwarancji przez wierzyciela (na przykład w ten sposób: „interrogante Primi P(ubli) Atti Severi servi eum fide sua iubere...”)<fnref n="71" />. Niewątpliwe zaś jest posłużenie się fideiussio dla zagwarantowania zwrotu sumy. Jej celem było zobowiązanie do gwarantowania zwrotu otrzymanej przez Menelaosa sumy.

Jakie były przyczyny tak nietypowej konstrukcji tych dokumentów? Być może brak zapytania w drugim akcie wiąże się z tym, że stroną pytającą był niewolnik? Ta hipoteza jednak jest bardzo niepewna – znane są przecież akty, w których niewolnicy przyjmują nawet sponsio<fnref n="72" />. Wydaje się raczej, że problemy wynikają z charakteru ναυλωτική, która była kontraktem pierwotnym w stosunku do potwierdzenia przyjęcia pieniędzy i poręczenia zwrotu tej sumy. Niezależnie od tego czy umowa z TP 13 była mutacją locatio-conducatio czy też fenus nauticum, należała do negotii iuris gentium. Jako taka nie podlegała ścisłym formom prawa rzymskiego i nieortodoksyjne sformułowanie obydwu aktów i użycie fideiussio dziwiłoby ale już mniej. Nie tylko język obydwu dokumentów wskazuje na synkretyczny charakter dokonanej czynności prawnej. Jak wiadomo, hellenistyczna praktyka prawna nadawała dużo większe znaczenie dokumentowi pisanemu niż zawarciu zobowiązania werbalnego. Możliwe jest, że ta właśnie tendencja zwyciężyła przy sporządzaniu chirographa z TP 13.

b) Skarga z tytułu stipulatio. Codzienny obrót pokazuje także TP 33 (= TPSulp 31. G. Camodeca opublikował trzecią tabliczkę tego tryptyku z imionami świadków) (dwie formulae), która przynosi nam przykład dwóch formułek procesowych ułożonych dla skargi z tytułu stypulacji.

TP 34. tab. I. pag. 2 (graphio, scriptura interior)

1. Ea res agetur de sponsione.

2. C(aius) Blossius Celadus iudex esto.

3. Si parret C(aium) Marcium Satur[inum]

4. C(aio) Sulpicio Cinnamo HS I)) ∞ d[are]

5. oportere q(ua) d(e) r(e) agitur

6. C(aius) Blossius Celadus iudex C(aium)

7. Marcium Saturninum HS I)) ∞

8. C(aio) Sulpicio Cinnamo cond[em]nato,

9. si non parret apsolvito.

10. C(aius) Blossius Celadus iudex es(s)to.

TP 34. tab. II. pag. 3 (graphio, scriptura interior)

1. [si par]ret C(aium) Marcium [Sat]urninum

2. [C(aio)] Sulpicio Cinnam[o] HS (I)) I)) ∞ ∞ ∞

3. [d]are oportere q(ua) [d(e) r(e) agitur]

<footnote n="71">⁷¹ Podobna sytuacja jest opisana w reskrypcie Sewera i Karakalli: C.8.37.1 (Impp. Severus et Antoninus AA. Secundo) *Licet epistulae, quam libello inseruisti, additum non sit stipulatum esse eum cui cavebatur, tamen si res inter praesentes gesta est, credendum est praecedente stipulatione vocem spondentis secutam.* (a. 200 accepta XVII k. Mai. Severo III et Victorino cons cons.). Princepsi stwierdzają, że nawet jeśli dokument nie zachowuje wzmianki o *interrogatio* domniemywa się dokonanie ważnej stipulatio.</footnote>

<footnote n="72">⁷² TPSulp. 51, TPSulp. 52 i TP 18, TP 35; Por. także J. URBANIK, *Sponsio servi*, JJP 28 (1998), 185–201.</footnote>
4. C(aius) Blossius Celadus iude[x] [C(aium)]

5. Marcium Satu[r]ninum [HS] ((I)) ∞ ∞ ((II))

6. [C(aio)] Sulpicio Cinnam[o con]demnato,

7. si non parret apsolvito.

8. Iudicare iussit A(ulus) Cossinius Priscus IIvir.

9. [Actu]m Puteol[is].

10. vacat

11. [F]austo Cornelio Sul[la Feli]ce (52)

12. Q(intro) Marcio Barea Sorano 'co(n)s(ulibus)'.<sup>73</sup>

II 3, 8: *A(ulus) Cossinius Priscus* (G. Camodeca); *P(ublius) Cossinius Priscus* (G. Purpura<sup>74</sup>, J. G. Wolf), prawie równie uprawniona na podstawie zdjęcia wydaje się również lektura: *T(itus) Cossinius Priscus*.

Mamy zatem do czynienia z dwiema formułkami procesowymi ułożonymi przez duovira Puteoli w fazie *in iure* procesu formułkowego (swoją drogą interesujące jest, że ten urzędnik był kompetentny w sporze o tak poważną sumę – osiemnaście tysięcy sesterców). Powód, Caius Sulpicius Cinnamus, domaga się od pozwanego, Caiusa Marciusa Saturninusa, świadczenia raz w wysokości sześciu, a drugi raz osiemnastu tysięcy sesterców za pomocą *condictiones certae creditae pecuniae*.

Trudno jest powiedzieć, jaka była przyczyna umiejscowienia tych dwóch formułek obok siebie. Najprotszym rozwiązaniem byłoby założenie, że dochodzone są dwie niezależne od siebie wierzytelności. Można też doszukiwać się między nimi związku. Należność większa powstałaby poprzez ziszczenie się karnej *stipulatio*? A może należność mniejsza to odsetki od pozyczonej wcześniej sumy większej? Purpura<sup>75</sup> wysunął tezę, że mamy tu do czynienia z pożyczką morską i wysokimi odsetkami od niej (33⅓%). Niestety, ta hipoteza, jak i każda inna, nie znajduje potwierdzenia w źródle.

Wydaje się ważnym podkreślenie, że w *praescriptio* (bądź *demonstratio*) formułki powołano się na dokonaną wcześniej *sponsio*, a nie na fakt udziełania pożyczki. Wskazuje to na znaczenie, jakie miał dla powoda fakt zaciągnięcia *obligatio verbis*, który anulował ewentualne skargi wynikające z re-

<footnote n="73">⁷³ Tłumaczenie:</footnote>

<footnote>Ta sprawa toczy się z tytułu *sponsio* (*praescriptio*). Niech sędzią będzie Caius Blossius Celadus (*nominatio*). Jeśli okaże się, że Caius Marcius Saturninus ma dać świadczyć 6,000 HS Caiusowi Sulpiciusowi Cinnamusowi, o co toczy się ten spór (*intentio*), niech Caius Blossius Celadus – sędzia zasądzi Caiusa Marciusa Saturninusa na 6,000 HS na rzecz Caiusa Sulpiciusa Cinnamusa, jeśli się nie okaże niech go uwolni (*condemnatio*).</footnote>

<footnote>Niech sędzią będzie Caius Blossius Celadus (*nominatio*). Jeśli okaże się, że Caius Marcius Saturninus ma dać świadczyć 18,000 HS Caiusowi Sulpiciusowi Cinnamusowi, o co toczy się ten spór (*intentio*), niech Caius Blossius Celadus, sędzia zasądzi Caiusa Marciusa Saturninusa na 18,000 HS na rzecz Caiusa Sulpiciusa Cinnamusa, jeśli się nie okaże niech go uwolni (*condemnatio*). Rozkazał osądzić Aulus Cossinus Priscus IIvir (Puteoli) (*iussum iudicandi*). Sporządzono w Puteoli za konsulatu Faustusa Corneliusa Sulli Felixa i Quintusa Marciusa Barrei Soranusa.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ G. Purpura, *op. cit.* (nn. 63).</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ G. Purpura, *op. cit.* (nn. 63) i por. też *supra*, § 2a (str. 69n.).</footnote>
alnego kontraktu *mutuum*. Wolf<sup>76</sup> jednak uznał, interpretując TP 34, że wierzyciel mógł wystąpić przeciwko dłużnikowi zarówno ze skargą *ex stipultatu* jak i *ex mutuo*<sup>77</sup>.

c) *Stipulatio dupla*. Kilka spośród tabliczek przynosi poświadczenie do-konanej umowy kupna-sprzedaży. Wnoszą one sporo do naszej wiedzy o funk-cjonowaniu w praktyce edyktu edyli kurulnych. Najlepiej zachowana jest (nie znajujemy żadnej kompletnej) trzecia strona drugiej tabliczki TPSulp. 43 (pierwsza zaginęła).

TPSulp. 43, tab. II. pag. 3 (graphio, scriptura interior), dyptyk

[sanum furtis noxaque]

1. [solutum] esse fugi[i]vom

2. [err]onem [non] esse [et] cetera

3. ex edicto aed ilium) cur ulium) [q]uae huiusque

4. an[n]i scripta conprehensaque

5. sun[t] recte praestar[i] et d]uplam

6. [p]ecuniam ex for[mula] ita

7. [u]ti [ad]s[o]let recte [dar]i stipul(atus)

8. est T(itus) Vestorius Arpocra mi[n]or

9. [spo]pondit T(itus) Vestorius Phoenix.

10. Actum Puteol(is) XII(?) k(alendas) Se[p]t(embres).

11. Se[r(vio A)sin[i]o] Sex(to) Nonio co(n) s[ulibus]<sup>78</sup> (21(18?).08.38)

Ostatnia linia pag. 2 rekonstruowana na podstawie TH 60 oraz O. Lenel, *Das Edictum Perpetuum*, Leipzig 1927, 567–568. *Pagina* czwarta zawierająca dobrze czytelne imiona dziewięciu świadków została opuszczona, nieczytelna zupełnie jej prawa strona nie pozwoliła zrekonstruować całego tekstu dokumentu.

Titus Vestorius Arpocra młodszy zawarł umowę *emptio-venditio* servi z Titusem Vestoriusem Phoenixem. Sprzedający zobowiązuje się do wydania niewolnika nieobarczonego wadami prawnymi i ukrytymi fizycznymi<sup>79</sup>. Wady te zostały wskazane w dwojaki sposób – najpierw przez przykładowe wyliczenie, a później przez podkreślenie, że wchodzą doń także usterki rzeczy wymienione przez edykt edyli kurulnych<sup>80</sup>. Cała umowa jest zamknięta klauzulą stypulacyjną. Przyjrzyjmy się jej funkcji.

<footnote n="76"><sup>76</sup> J. G. Wolf, *Aus dem neuen pompejanischen Urkundenfund: die Kondiktionen des C. Sulpicius Cinnamus*, SDHI 45 (1979), 165nn.</footnote>

<footnote n="77"><sup>77</sup> Umacniałoby to tezę o realno-werbalnym charakterze pożyczki, patrz *supra* § 2a)γ oraz M. Kaser, *Mutuum..., cit.* (n. 53), 274 (156).</footnote>

<footnote n="78"><sup>78</sup> Tłumaczenie:</footnote>

<footnote>[...] [niewolnik] że jest [zdrowy,] wolny [od obciażeń powstałych z kradzieży i noksalnych], że nie jest słóny do włóczenia się ani ucieczek i tym podobne jak wynika z edyktu edylów kurulnych, który został na ten rok napisany i przedstawiony, a także że dokładnie będzie świadczony, i że podwójna [jego] wartość będzie dokładnie dana z formułki tak jak jest w zwyczaju. Zapytał o to uroczyście Titus Vestorius Arpocra młodszy, przyrzekłem (ja) Titus Vestorius Phoenix. Sporzadzono w Puteoli, na 12 (?) dni przed kalendami września, za konsulatu Serviusa Asiiniusa i Sextusa Noniusa (21(18?).08.38).</footnote>

<footnote n="79"><sup>79</sup> Na temat *emptiones cum stipulatione dupla*: G. Camodeca, *L'archivio..., cit.*, 142–162.</footnote>

<footnote n="80"><sup>80</sup> Jest to sama w sobie infromacja niezwykle ciekawa gdyż wskazuje, że ten akt prawny miał moc nie tylko w stosunku do targowisk w Rzymie.</footnote>
Przede wszystkiem *stipulatio* zabezpiecza odpowiednie wykonanie umowy (recte praestari). Zawarcie tego kontraktu ułatwiało dochodzenie ewentualnych roszczeń nabywcy. W tym aspekcie rola *obligatio verbis* jest identyczna jak w przypadku *mutuum*<fnref n="81" />. *Stipulatio* ma w TPSulp. 43 także charakter penalny. Jest to dobrze znana karna *stipulatio duplae* (pecuniae) zawierana przez sprzedawcę, która miała się realizować na wypadek ewikcji rzeczy sprzedanej.

*

*

*

Tabliczki Sulpicjuszy dostarczają niezwykle bogatego materiału dotyczącego praktyki prawnej w pierwszym wieku w Italii. Praktyka mogła odbiegać i często daleko odbiegała, od teorii znanej z Instytucji Gaiusa czy też tekstów zamieszczonych w kodyfikacji justyniańskiej. I tak znajdujemy potwierdzenie udziału niewolników w *sponsiones*<fnref n="82" />, kontraktowy charakter *nomina arcaria*, jak i odchodzenie od realności *mutuum*. Znalezisko z Murécine przynosi informacje na temat codziennego obrotu prawnego i gospodarczego pierwszowiecznych Puteoli i synkretyzmu różnych porządków.

Osobną, fascynującą kwestią, jest funkcja tabliczek. Z dogmatycznego punktu widzenia możliwe jest uznanie ich jedynie za świadectwa dokonanych czynności prawnych. I taką rolę, szczególnie w sytuacji spornej i wynikającym z niej procesie, tabliczki odgrywały. Kwestią otwartą z powodu braku źródeł pozostaje uznanie tabliczek za samodzielne źródło zobowiązania. Dwa zabytki zdają się potwierdzać hipotezę, że przynajmniej w wyobrażeniu osób biorących udział w sporządzeniu *chirographum* mogło ono mieć znaczenie prawno-zobowiązujące. Jeśli takie założenie rzeczywiście byłoby prawidłowe to Tabliczki Sulpicjuszy wyznaczałyby początek drogi, której zamknięciem była *constitutio* Leona II z 472 roku<fnref n="83" />. Uznała ona, że dla ważności i skuteczności *stipulatio* nieistotny jest fakt jej rzeczywistego dokonania lecz istnienie mówiącej o tym *cautio*, nawet jeśli kontrakt werbalny przez nią oписany byłby fikcją.

<footnote n="81">⁸¹ *Supra* § 2a.</footnote>

<footnote n="82">⁸² Por. J. Urbanik, *Sponsio servi*, cit. (n. 72).</footnote>

<footnote n="83">⁸³ C.8.37.1</footnote>
# LES TABLETTES CIRÉES DES SULPICES ET LA PRATIQUE JURIDIQUE ROMAINE

## Résumé

Ce article a pour but de présenter au lecteur l'une des plus importante découvertes archéologiques des dernières années, qui a approfondi la connaviressance de la pratique du droit romain: l'analyse des Tablettes des Sulpices menée en premier lieu par G. Camodeca. Les documents du 1er s. ap. J.-Chr. et conservés grâce à l'éruption de Vésuve en 79 nous dont à comprendre le fonctionnement du droit romain et surtout de la pratique des emprunts et de la stilation. L'auteur s'intéresse à la structure des tables qui documentent la contraction d'un emprunt et aussi à la signification de la locution „per chirographum meum”. Il analyse en plus l'institution de „mutuum” dans sa forme qui apparaît dans les Tablettes des Sulpices. On peut se rendre compte ainsi que l'emprunt dans les transactions commerciales avait perdu beaucoup de son „réel” caractère dogmatique, sans doute à partir du 1er s. ap. J.-Chr.
<figure><img src="image_11.png" /></figure>