<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>BUISSON, F. (2017). *Dictionnaire de Pédagogie et d'instruction Primaire*. Edition établie et présentée par P. Dubois et Ph. Meirieu. París: Robert Laffont. 1216 pp.</figcaption></figure>

Estamos ante a reedición de 250 en-
tradas, escritas por 96 autores, do famoso
*Dictionnaire de Pédagogie* dirixido por Fer-
dinand Buisson. A creación do Dictionnaire
promoveuse en 1878 a modo de suplemen-
tos periódicos de 32 páxinas, que comeza-
ron a aparecer en 1882, sostidos por 1500
subscritores, ata chegar á súa edición final
reunida en catro volumes en 1887, cun to-
tal de 5500 páxinas, con tiraxes situadas
entre as 8500 e as 12000 copias. En 1911
aparecería unha nova edición de 5500
exemplares posta ao día nun único volume
*(Nouveau Dictionnaire...)*, de 2070 páxi-
nas (a dúas columnas de moi miúda letra,
posible mercé ao oficio editorial de Louis

Hachette), mais convertida tanto na súa
primeira edición como nesta de 1911 nun
fundamental instrumento de información
e de formación ao servizo do
desenvolve-mento escolar e docente en
Francia.

En 1984 Pierre Nora (que abre a
presente edición co texto «En guise de
Préface», pp. VII-XXVIII), dedicoulle ao
*Dictionnaire* un dos artigos do primeiro
tomo de *Lieux de mémoire*. La Republique.
Facíao con plena convicción da grande im-
portancia que o dicionario había ter na con-
figuración social e mental en relación co
que cabía esperar e o “deber ser” da esco-
la francesa, chegando a ser un fenomenal
repositorio de memoria colectiva en favor
dunha conexión íntima entre a instrución
primaria e a identidade nacional francesa.
Nese momento de 1984 a dificultade de ac-
ceso á súa consulta nos depósitos bibliote-
carios públicos parecía ser grande, malia
as importantes tiraxes editoriais rexistradas
e desde 2004 e 2006 é posible o acceso
dixital a través da Bibliothèque National de
France e do Institut Français d'Éducation,
respectivamente. O *Dictionnaire* e o seu
mentor mereceron distintos estudos espe-
cíficos, en concreto por parte de P. Dubois
(que intervén igualmente na presente edi-
ción), D. Denis & P. Kahn e de P. Cabanel.

Un extraordinario vademécum, desti-
nado a servir de guía teórico-práctica, que
se dirixía sobre todo ao profesorado pú-
blico e, en primeiro lugar, á elite docente:
directores de *Escolas Normais*, inspecto-
res, corpos administrativos de *l'Éducation
National*, profesores universitarios e dos
*Lycée*. Propiamente, como sinalou Nora,
un tratado con dúas partes completamente
distintas, con dous volumes en cada caso:
unha parte que contén as doutrinas, a le-
xislación, a historia do ensino primario, é
dicir, un vasto tratado de pedagoxía teórica disposto baixo a forma de suma de artigos por orde alfabética; e unha segunda parte de aplicación práctica dos principios pedagóxicos ás diversas materias escolares, constituíndo un curso completo de instrucción primaria disposto para uso dos profesores: un dicionario de leccións. Unha derecínciación que desaparecerá na edición de 1911 en favor dun tratamento alfabético e máis sistematizado.

Todas as posibles referencias pedagóxicas e escolares atopan aquí o seu tratamento, baixo o impulso da fundamental figura de Ferdinand Buisson, quen puido desenvolver con plenitude a súa empresa, iniciada con anterioridade, baixo os auspicios do ministro Jules Ferry. Buisson (1841-1932), protestante ultraliberal e radical político, defendía a escola pública obrigatoria, gratuíta e laica e ese espírito transparéntase nas páxinas do *Dictionnaire*, nas que, con todo, escriben personalidades con diversos rexistros e orientacións políticas e relixiosas.

Nunha empresa en que puido contar, entre outros, co propio Ferry, Félix Pécaut, Jules Steeg, Duruy, Macé, Compayré, Charles Renouvier, Jules Simon... e como secretario permanente con James Guillau-me, librepensador e bakunista, curtido en loitas de ámbito protosocialista, quen, ade mais, co seu coñecemento do desenvolvemento pedagóxico alemán achegará algunhas das máis caracterizadoras entradas do dicionario: Comenio, Froebel, Pestalozzi, Escritura, Lectura, Libros escolares, Traballo manual... e unha extraordinaria historia sobre a Revolución francesa desde o punto de vista do seu significado para o desenvolvemento escolar; entradas que eran en

varios casos auténticas e extensas monografías.

O dicionario deita luz sobre os grandes empeños no impulso da educación popular, é crónica institucional, achega unha galería de retratos de menos coñecidos construtores da historia educativa, todo o escenario escolar posible, brillante ou humilde,... e, como de novo sinala Nora, nel combínanse diversos tipos de memoria: histórica e xornalística, corporativa e universal, sentimental e etnolóxica, compoñendo unha catedral laica, se se pode dicir así, da escola primaria, tal e como fai notar Meirieu en relación co que Nora escribira. Tamén Meirieu resalta o valor do dicionario: debuxa un proxecto de instrución universal en beneficio do progreso económico, técnico, moral e político; sinala a dirección laica e republicana da empresa educativa; é claro nas perspectivas e concreto nos métodos; procura «incardinar sempre os principios nas prácticas e referir sen cesar as prácticas aos principios», como primeira tentativa seria de efectiva formación continua, cidadá, cultural e profesional dos docentes (p. XXXIII): unha obra á altura dos deseafios educativos do seu tempo, que funda a pedagoxía da escola republicana (non se debe só ensinar o que une; débese tamén ensinar o que libera).

Unha obra enciclopédica fóra do común, indica Dubois (p. XLV), unha suma erudita e entusiasta composta por 2600 artigos ordenados alfabeticamente e escritos por 358 autores, distintos nas súas posicións, aínda que mostraban en común o seu compromiso en favor da educación popular, baixo as convicións liberais de Buisson, e o impulso da modernidade pedagóxica. Todo un combate con inspiración musical protestante liberal e espiritualista.
Un posto de observación incomparable
desde o que poder comprender mellor as
relacións complexas que o Estasdo repu-
blicano francés mantén coa súa escola,
indica tamén Dubois (p. LX).

Antón COSTA RICO
USC

<figure><img src="image_2.png" /></figure>

José António Afonso

ESCOLAS RURAIS
NA 1ª REPÚBLICA
PORTUGUESA

1910-1926

DISCURSOS E REPRESENTAÇÕES
SOBRE A PERIFERIA

JOSÉ ANTÓNIO AFONSO, Escolas rurais na 1ª República portuguesa. 1910-1926. Discursos e representações sobre a periferia. (Santo Tirso, 2016).

Este trabalho de José António Afonso,
“Escolas rurais na 1ª República portugue-
sa. 1910-1926. Discursos e representações
sobre a periferia”, conta com um prefácio
da autoria de Justino de Magalhães o que,
desde logo, o valoriza. Nas primeiras linhas
do prefácio é feito jus a um valor bastante
significativo que a obra possui, já que “o

tema das escolas rurais está pouco explo-
rado pela historiografia da educação em
Portugal” o que revela “algum ineditismo”
e também um “contributo substantivo as-
sociado a uma perspetiva inovadora, quer
no plano metodológico ... quer no plano
hermenêutico” (p. 7).

Poder-se-ia fazer quase uma cópia do
prefácio que o livro ficaria, no essencial,
apresentado. Contudo, vamos acrescentar
um pouco mais da nossa leitura pessoal,
porventura menos complexa e filosófica,
mas que transmite o sentimento que de
nós se apoderou durante e após a leitura
destas cerca de noventa páginas que en-
cerram o texto resultante do trabalho de
investigação do autor.

A isotopia, e a utopia, republicana, que
conduzia a crer que a escola seria o fator
definitivamente regenerador da sociedade,
é analisada em pormenor pelo autor que
se debruça sobre a questão da generali-
zação da escolaridade a toda a população
e as iniciativas políticas orientadas para
essa finalidade, notadamente as Escolas
móveis, portadoras de uma dignidade que
não se queria inferior às das escolas ditas
permanentes, fixadas em edifícios locais
e, também, à questão da escola rural que,
obviamente, não podia ser igual à escola
urbana. Mas será que não a imitava? Esta
questão atravessa toda a obra conduzindo
à dicotomia “escolas rurais” versus “escolas
em espaços rurais” que o autor apresenta,
inclinando-se a asseverar terem sido as
segundas que efetivamente existiram, com
todas as limitações que isso acarretou.

O primeiro capítulo, chamado de “ru-
turas políticas e continuidades culturais,”
onde o autor aborda a produção histográ-
fica disponível para o período estudado, é,