dekking te zoeken.<fnref n="11" /> Een beperkt aantal soldaten vertelde, dat zij zelfs begonnen te wennen aan het Duitse 88.mm-geschut. Vanwege zijn precisie was dit het meest beruchte wapen bij de Amerikaanse soldaten in Europa: 'Ze konden er op een kilometer een dubbeltje mee raken.' Het werd in de Spaanse Burgeroorlog al in het nationalistische leger uitgeprobeerd en was ook bij de republikeinse soldaten gevreesd.<fnref n="12" />

## Terugtocht en aanval

Nadat in oktober 1937 Asturië als laatste noordelijke provincie in nationalistische handen was gevallen, sloeg de balans door naar de kant van Franco. Hij maakte zich meester van een omvangrijk leger (150.000 man) met een groot arsenaal aan wapens en kon zich gaan opmaken voor nieuwe campagnes. In december nam de Republiek voor enkele maanden nog het initiatief in handen door een offensief bij Teruel, dat zelfs leidde tot de verovering van deze stad. De nationalisten heroverden Teruel echter en begonnen op 10 maart 1938 een offensief ten noorden van deze plaats, dat hen dwars door Aragon naar de Middellandse Zee bracht. Eenmaal in beweging waren de vijandelijke troepen niet meer te stuiten. Verwarring en demoralisatie deden hun werk in het republikeinse leger: sommige eenheden sloegen op de vlucht, andere trokken terug, omdat ze telkens omsingeld dreigden te worden door de nationalisten. Soldaten verloren het contact met hun compagnie en desertie kwam op grote schaal voor. De Internationale Brigades hielden nog enige tijd stand bij de plaats Caspe, maar moesten uiteindelijk ook met gezwinde spoed terugtrekken. De Hollandse compagnie nam deel aan deze terugtocht. G. J. M. van het Reve beschrijft dit onder het pseudoniem Gerard Vanter in zijn boekje *Nederlanders onder commando van Hollander Piet in Spanje*, een jongensachtig verhaal met een gezonde portie rats, kuch en bonen. De Nederlanders moesten in de voorste linies de vijandelijke opmars ophouden en de terugtocht van de republikeinse troepen dekken. Vanter schrijft, dat de compagnie was 'uitverkoren' voor het opereren in vijandelijk gebied.<fnref n="13" /> Piet Laros zegt over deze 'uitverkiezing':

> — Als je voor deze opdracht gekozen wordt, dan ben je in de aap gelogeerd, want dat is één en al gevaar en spanning.

Meer dan 80 kilometer legden de interbrigadisten grotendeels lopend af. Opvallend was de desorganisatie tijdens deze terugtocht. De compagnie had het contact met het bataljon verloren en moest een gevaarlijke zwerftocht ondernemen om weer achter de republikeinse linies te belanden. Sake Visser schetst de verwarring in een eerdere fase van de terugtocht:

> — Ze waren ergens doorgebroken. (...) Toen moesten we daar en daar naartoe. De leiding zei: 'Zie maar, dat jullie er komen.' Dus met de hele ploeg weg, maar op het laatst raak je allemaal uit elkaar. De ene zegt: 'Ik verdom het, ik ga ergens liggen.' Je was zo gehard, dat je overal kon slapen. En toen kwam ik in Lerida terecht. Dan meldde je je maar ergens. Dan was er zo'n bureau van de Internationale Brigades of iets dergelijks...

<footnote n="11">¹¹ Samuel A. Stouffer, *The American Soldier. Combat and Its Aftermath* (Princeton 1949), Vol. II, p. 241.</footnote>

<footnote n="12">¹² Ronald Fraser, *Blood of Spain*, p. 404.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Aldaar p. 69; zie ook Het Volksdagblad 5 mei 1938.</footnote>
Later kwam Visser terug bij de compagnie en marcherde hij mee in de richting van Gandesa. Tijdens een nachtelijke pauze viel hij in slaap en werd niet door de ordonnans gewekt, toen de compagnie verder trok. De volgende ochtend werd hij wakker en bevond zich met tien kameraden middenin vijandelijk gebied. Ze werden ontdekt en moesten zich overgeven, het begin van een langdurige krijgsgevangenschap. Piet Laros was intussen met zijn compagnie op weg naar Gandesa en moest om de stad heen, omdat deze ook al in vijandelijke handen was gevallen:

– De jongens waren zo zenuwachtig, die waren zo over hun toeren, iedereen was overspannen, ik zelf ook, maar ik had de leiding. Als kaptein rustte toch iets meer verantwoordelijkheid op je en ze vertrouwden je helemaal, terwijl je het zelf niet eens weet, op 't laatst. We marcheerden met dekking van de linker en de rechterflank en achter iedere boom zagen ze een Marokkaanse soldaat, je moest ze alles uit het hoofd praten: 'Hier kunnen geen Marokkanen zijn.' Dat was een nerveuze toestand. En maar marcheren, zo'n paar dagen achter elkaar, twee nachten, twee dagen.

Aan de overzijde van de Ebro bereikte de compagnie het republikeinse gebied. De rijen waren sterk uitgedund.<fnref n="14" /> Het was niet alleen voor de Hollandse compagnie, maar voor het gehele republikeinse leger een demoraliserende ervaring.

Gedurende de maanden mei en juni 1938 werd er hard gewerkt om het moreel van de interbrigadisten weer op peil te brengen en om hen voor te bereiden op een nieuw offensief. De Nederlanders werden met bataljon 'Edgar André' in een dorpje vlakbij de Ebro ingekwartierd. Piet Laros:

– Die burgemeester heeft ons daar ontvangen met een hoop feestgedoe en met een welkom, fantastisch. Wij hadden natuurlijk ontzettend zware fronten achter de rug en wij zaten onder de luizen, wij zaten allemaal onder de vuilgheid en we waren half uitgehongerd, kan ik wel zeggen, met die moeilijke tocht, die we gehad hadden. En daar werden we in dat dorp prachtig opgevangen, we kwamen in kwartieren terecht en we werden bij de burgers uitgenodigd. Toen kwamen er grote ketels en onze kleren werden allemaal uitgestoomd en we werden ontluisd. Je kon je scheren later, je kon van alles.

Tot eind juli werden de soldaten getraind en politiek geschoold. Er werd een 'activistenbeweging' gevormd waaraan vrijwilligers zich met een belofte konden verbinden. Zij moesten een voortrekkersrol vervullen bij de scholing. Via toespraken, gesprekken en oefeningen zou er weer nieuw élan in de soldaten geblazen worden. Het communistische Volksdagblad schrijft in deze periode zeer enthousiast over de Nederlanders die moeilijk kunnen wennen aan straffe discipline, maar zich toch met ijver op de oefeningen storten: 'En het moet gezegd worden, er is al veel bereikt.'<fnref n="15" />

<footnote n="14">¹⁴ Piet Laros vertelt, dat hij 45 man over had, toen de compagnie aan de overkant van de Ebro was aangekomen. Een compagnie telde in de regel 120 à 150 man, maar aan het begin van de terugtocht was het aantal manschappen waarschijnlijk al aanzienlijk gedaald. Uitgaande van 100 man aan het begin van de terugtocht, was het verlies toch nog enorm groot.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ Het Volksdagblad 4 augustus 1938; zie ook David Corkill and Stuart Rawnsley eds., *The Road to Spain*. Antifascists at War 1936-1939 (Dunfermline 1981), p. 21-22.</footnote>
Op 25 juli, 's ochtends vroeg, werd het laatste republikeinse offensief ingezet aan de Ebro. De druk op de centrale zone en op Valencia werd te groot; door een offensief vanuit Catalonië probeerde men de nationalistische troepen af te houden van een aanval op Valencia. Een massaal republikeins leger werd in sloepen en bootjes over de Ebro gezet en veroverde al snel een bruggenhoofd op de andere oever. Het was de eerste keer, dat de republikeinen er in slaagden een tamelijk groot gebied (30 bij tien kilometer) te veroveren. Maar evenals voorgaande keren liep het offensief vast, toen de nationalistische versterkingen werden ingezet. Anton Michels, negentien jaar oud, marcheerde aan de vooravond van het offensief met de Hollandse compagnie naar de Ebro, een mars van ongeveer 40 kilometer. Hij was medio 1938 in Spanje aangekomen en maakte kennis met een somberder sfeer dan vrijwilligers die in 1937 gearriveerd waren. Bij aankomst op het station in Barcelona waren er geen fanfares om de vrijwilligers te verwelkomen, wél werden de soldaten dagelijks geconfronteerd met bedelende kinderen; honger was in 1938 een groot probleem in Catalonië.

De Nederlanders ontmoetten op 25 juli aan de overzijde van de Ebro aanvankelijk weinig tegenstand. Ook daar moesten zij tientallen kilometers marcheren. Na enkele dagen liep de XIde Brigade zich vast op de heuvels ten noorden van Gandesa, die sterk verdedigd werden door de vijand. Bij het Ebro-offensief werden waarschijnlijk 100 van de 130 leden van de Hollandse compagnie gewond of gedood.<fnref n="16" /> Anton Michels kreeg een schot in zijn borst en werd onder plaatselijke verdoving in een hospitaal geopereerd. Al eerder tijdens het offensief had de compagnie korte tijd het contact met de republikeinse troepen verloren en kwam ze in een omsingeling terecht. Anton Michels:

– We gingen met z'n drieën. Er werden vrijwilligers gevraagd om eten en drinken te halen. We waren helemaal ingesloten. En toen gingen P., K. en mijn persoon op weg. We zijn ook met water en brood teruggekomen. Maar toen kregen we onderweg een voltreffer. P. ging ook het hospitaal in en K. allebei zijn benen aan puin. Moest je eerst ook weer een ziekendrager zoeken om ze weg te brengen. En ik mankeerde niks. Ik was alleen hartstikke doof.<fnref n="17" />

– Heeft u al snel een ziekendrager kunnen vinden of was het moeilijk?

– Moeilijk, hoor. Ze hadden geen trek met dat spervuur, maar ze moesten. Ik zette de bajonet erop. Het ging niet zo zachtjes aan.

– Dus u moest ze dwingen?

– Moest, ja.

## Oorlogsmoeheid

De interbrigadisten kregen tijdens de gevechten talrijke 'timmers' te verwerken die hun moeilijk zwaar op de proef stelden. Het is niet zo verwonderlijk, dat sommige vrijwilligers probeerden te ontsnappen aan het frontleven en een manier zochten om naar hun land terug te keren. Desertie kwam regelmatig voor in de Internationale Brigades; daarnaast maakten veel vrijwilligers van een verlofregeling die in de zomer van 1937 werd ingesteld, gebruik om de-

<footnote n="16">¹⁶ Vanter, *Nederlanders onder commando*, p. 27 en 37.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ Omdat we niet zeker zijn van de juistheid van de namen, vermelden we deze niet.</footnote>
finitief naar huis terug te keren. Uiteraard was er ook een kern van vrijwilligers die tot het bittere eind in Spanje bleven.

Vooral tijdens en na de veldslagen bij Brunete, in Aragon, en aan de Ebro kwam er desertie voor. Deserteurs van allerlei nationaliteiten zochten zich een weg naar de Spaans-Franse grens of naar het consulaat van hun land.<fnref n="18" /> Onder hen bevonden zich ook Nederlanders; volgens een schatting van de Nederlandse zaakgelastigde in de Republiek waren er tot eind 1938 50 à 75 gedeserteerd. Deserteurs die te kennen gaven niet naar Spanje te zijn gekomen om dienst te nemen in het leger, konden van hem een paspoort krijgen voor de terugreis naar Nederland. Zoals in hoofdstuk 2 is vermeld, vertelden veel vrijwilligers aan de zaakgelastigde het verhaal, dat zij naar Spanje waren gekomen in de verwachting daar werk te zullen krijgen.<fnref n="19" />

Het Volksdagblad publiceerde in maart 1938 een brief uit Spanje waarin de 'Hollandse avond' in de Internationale Brigades beschreven wordt. 'Hollander Piet' voert het woord en spreekt onder andere over de deserteurs: "'Geen lafheid dulden we! Daarom spuwen we op hen, die naar Nederland deserteerden en de namen van hen besmeuren, die hier onder de olijfbomen rusten." Onze commandant eindigt dan: "Ik ben Hollandse Piet. Men zegt, dat ik een edel mens ben, maar er zijn hier vele Hollandse Pieten." Een donderend applaus en een Internationale als de eed, dat de naam van de Hollanders, welke door vele deserties enigszins gedaald is, in de top van de Internationale Brigaden komt te staan.' De briefschrijver meldt, dat de avond besloten wordt met een bonte maaltijd: 'Champagnekurken knallen, broodjes met ham, pannenkoeken, spiegeleieren, bonbons, sinaasappelen, pinda's en niet te vergeten, de met veel gejuich ontvangen Hollandse "sjekkies".'<fnref n="20" /> Blijkens deze brief was desertie ook voor het Nederlandse contingent in Spanje een pijnlijk probleem. De scherpe verordeling in Het Volksdagblad wijst er op, dat de CPN de zaak serieus opnam. Niet alleen werkte desertie ontmoedigend op de Nederlanders die wel in Spanje bleven, ook kwamen er via enkele deserteurs negatieve verhalen over de Internationale Brigades in de Nederlandse pers, met name in De Telegraaf, terecht. De CPN pakte het probleem op diverse manieren aan. Waarschijnlijk werd de leiding van het wervingsapparaat in Nederland door de partij-functionarissen in Spanje zoveel mogelijk op de hoogte gehouden van gevallen van desertie. Het lijkt aannemelijk, dat men pogingen ondernam deserteurs te overreden weer naar Spanje terug te keren. Er zijn aanwijzingen, dat dit soms lukte. In één geval keerde een deserteur terug naar Spanje en sneuvelde daar in maart 1938.<fnref n="21" />

Zoals uit de zojuist geciteerde brief blijkt hadden Nederlandse eetwaren en vooral shag een positieve uitwerking op de stemming van de vrijwilligers. De CPN zag dat in en richtte in oktober 1937 een 'Comité tot hulp aan Nederlandse anti-fascisten in Spanje' op, dat geld en goederen inzamelde om pakketten te versturen met voedsel, kleding, naaigerei,

<footnote n="18">¹⁸ Zie onder andere Von zur Mühlen, *Spanien war ihre Hoffnung*, p. 232-233; Robert A. Rosenstone, *Crusade of the Left. The Lincoln Batallion in the Spanish Civil War* (New York 1969), p. 297-312; Jacques Delperrie de Bayac, *Les Brigades internationales* (z.pl. 1968), p. 171 en 265.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Zie hoofdstuk 2 p. 45-48.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Het Volksdagblad 15 maart 1938.</footnote>

<footnote n="21">²¹ Het Volksdagblad 7 april 1939.</footnote>
rookartikelen en lectuur. Ook verzorgde het comité de verzending van pakketten die voor familie of vrienden bestemd waren. Wim van Houten, die ook regelmatig in *Het Volksdagblad* schreef, dichtte voor het comité: 'Gun die knapen hun verzetje/ Stuur een lekker sigaretje/ Zendt ook vrolijke lectuur!/ Laat die kameraden weten,/ Dat wij hier hen niet vergeten,/ Denk aan hen, bij ieder uur!'<fnref n="22" />

De vorming van de Hollandse compagnie in augustus 1937 paste in de strategie om de strijdbaarheid van de Nederlanders te versterken. Met de samenvoeging van de Nederlanders in een compagnie speelde men in op de nationale gevoelens van de vrijwilligers, die ondanks het internationale karakter van de brigades kennelijk nog steeds bij hen leefden. Ko Beuzemaker, die als voorzitter van de CPN in september 1937 republikeins Spanje bezocht, zag het belang in van een vleugje nationalisme. Wat zouden anderen over de Nederlanders zeggen? '(...) uit alle gesprekken die we voerden, met talloze buitenlandse kameraden, is het ons gebleken: de Hollanders staan als soldaten van de Brigade in hoog aanzien! Ze zijn goed, onze Hollandse anti-fascisten; juist hun kalmte, hun nuchterheid en vastberadenheid maken hen in deze oorlog van grote waarde! Zij moeten eerst wennen, ze zijn niet zoals de buitenlanders waarvan een groot deel de Wereldoorlog meemaakte. Nederland kende geen oorlog en toch ... allen die gekomen zijn met hun doel scherp en bewust voor ogen, zij hebben zich kranig geweerd.¹²³

Het Volksdagblad zocht de deserteurs meestal onder mensen die zonder politieke overtuiging als 'avonturiers' of juist met kwade bedoelingen als 'spionnen' naar Spanje waren gekomen.<fnref n="24" /> De communistische pers stelde terecht, dat veel vrijwilligers door een sterke politieke overtuiging gestimuleerd werden om de strijd vol te houden. Men merkte echter slechts zelden op, dat ook politiek bewuste vrijwilligers soms deserteerden. Ook bij hen konden heimwee, oorlogsmoeheid of een zenuwinstorting een vroegtijdige terugkeer naar huis in de hand werken. Jan van Eijk was getuige van dergelijke slijtageverschijnselen:

– De eerste keer bij Teruel, toen waren we in niemandsland, daar waren loopgraven gemaakt door deserteurs. Want er waren bij ons ook deserteurs, niet omdat ze niet wilden vechten, maar die konden het niet verwerken, en die moesten dan voor straf in niemandsland in de nacht gaten maken, waar wij in konden.

– Wat voor nationaliteiten waren dat? – Alle nationaliteiten, er waren zelfs Hollanders ook bij. De angst had die mensen te pakken gekregen, want als je zo om je heen iedereen dood ziet vallen, sommigen kunnen er wel tegen, anderen kunnen er niet tegen. Doordat je dag en nacht ... in huizen sliep je niet meer, je sliep buiten, in loopgraven en dergelijke. Je had een band met iedereen en dan zag je die vallen. Sommige jongens konden dat niet verwerken.

– En dan ga je lopen?

– Ja, ver kwamen ze toch nooit, maar ja dan heet je zogenaamd deserteur.

<footnote n="22">²² Nederlanders strijden in Spanje tegen de vijanden der democratie (z.pl. z.j.).</footnote>

<footnote n="23">²³ Het Volksdagblad 14 oktober 1937.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Zie bijvoorbeeld Het Volksdagblad 27 januari en 8 augustus 1938.</footnote>
Omdat de deserteurs op weg naar hun consulaat of de grens niet in het bezit waren van een burgerpaspoort, was de kans om aangehouden te worden tamelijk groot en wat dan? De straf voor desertie tijdens het gevecht was volgens de regels in het republikeinse leger het vuurpeloton. De Internationale Brigades vormden daarop geen uitzondering. Het is echter wel zeker, dat deze straf niet in alle gevallen werd toegepast.<fnref n="25" /> Onduidelijk blijft, hoeveel doodvonnissen zijn voltrokken en of onder de slachtoffers ook Nederlanders waren. De straf voor desertie buiten het gevecht was lichter. Er werden deserteurs ingezet als 'zapadores' (geniesoldaten) in een strafcompagnie. Anderen werden na een gevangenisstraf naar het front gestuurd. Enkele Nederlanders belandden in een strafkamp bij Albacete. Om te voorkomen, dat het desertie-probleem om zich heen zou grijpen, stelde de legerleiding wel een aantal voorbeelden, maar het vastzetten van grote aantallen buitenlandse deserteurs was natuurlijk weinig zinvol. Wij vermoeden dan ook, dat men zo veel mogelijk geprobeerd heeft de soldaten na lichte straffen weer in te zetten aan het front of elders.

In de zomer van 1937 werd het probleem van de oorlogsmoeheid van hogerhand ondervangen door een betere verlofregeling. Interbrigadisten die zes maanden aan het front waren geweest of zwaarwegende redenen hadden, konden in aanmerking komen voor een verlofperiode in eigen land.<fnref n="26" /> Zij bleven officieel in dienst van het leger tot het einde van de oorlog en waren verplicht om na het verstrijken van het verlof terug te keren. Zo niet dan was er sprake van desertie. Een aantal interbrigadisten is inderdaad ook teruggekeerd naar Spanje, maar velen grepen deze mogelijkheid aan om definitief afscheid te nemen van het front. Familieomstandigheden of een herhalingsoproep voor militaire dienst in Nederland werden door de vrijwilligers vaak opgegeven als redenen om met verlof te gaan. Voor de militaire autoriteiten en voor de vertegenwoordiger van de CPN in Spanje waren dergelijke zaken moeilijk te controleren. Albert Potze was een tijd lang CPN-bestuurder geweest in Limburg en werd in 1937 politiek verantwoordelijke voor de partij in Spanje, waar hij tot het najaar van 1937 verbleef. Zijn opdracht was nogal vrij:

- Kijk eens, wat er loos is. Je zult niet veel kunnen doen, bekijk het maar eens.

Hij zat in Albacete in een merkwaardige positie. Enerzijds was hij er namens de CPN en had hij wel iets te zeggen over de Nederlanders in de Internationale Brigades. Anderzijds deelden de Duitse commandanten van de XIde Brigade en de Spaanse autoriteiten feitelijk de lakens uit. Hij blikt dan ook wat somber terug op de maanden in Spanje en beschouwt het niet als zijn vruchtbaarste periode. Van de Nederlanders die naar huis wilden, kon hij moeilijk inschatten of hun redenen reëel waren, maar hij wil toch vooral benadrukken, dat het 'goeie' jongens waren.

- Kwamen er ook mensen bij u, die met verlof wilden om in Nederland in militaire dienst te gaan?

<footnote n="25">²⁵ Von zur Mühlen, *Spanien war ihre Hoffnung*, p. 233; Delperrie de Bayac, *Les Brigades internationales*, p. 171; Rosenstone, *Crusade of the Left*, p. 307.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Castells, *Las Brigadas Internacionales*, p. 261; Delperrie de Bayac, *Les Brigades Internationales*, p. 265.</footnote>
– Ja en dat de schedel moest worden gelicht bij hun vrouw. Ja, ze zaten in het Spaanse leger, dan moesten ze naar de Spanjaarden. Wij hadden daarover niks te zeggen en die waren wel goedgelovig. Als er één kwam, dan zeiden ze: ga maar naar huis, als het zo erg is. (...).

– En de militaire dienst werd vaak als reden genoemd?

– Jawel, natuurlijk. Het was zo, zij konden liegen. Je ziet het al gauw aan de ouderdom of het waar is of niet. Maar als ze zeggen: ik heb geen paspoort en ik ben zo oud, dan kan je er best een paar jaar op verkijken. Het waren allemaal smoesjes om er uit te komen en als ze dat niet konden, gingen ze naar de Hollandse consul toe. Dan kwamen ze er wel uit.

Niet iedereen kwam met 'smoesjes' om met verlof te kunnen gaan, maar het is een feit, dat vele vrijwilligers zich niet meer meldden in Spanje en dat het aantal buitenlanders in de Internationale Brigades vanaf juli 1937 tot januari 1938 met één derde (ongeveer 10.000 man) afnam. De afname moet niet alleen toegeschreven worden aan het grote aantal doden en gewonden in de brigades, maar ook aan een beperkt aantal deserteurs en een ruim aantal verlofgangers die niet meer naar Spanje terugkwamen. Omdat tegelijkertijd de toeloop van nieuwe buitenlandse vrijwilligers verminderde, werden de lege plaatsen ingenomen door Spanjaarden, eerst door vrijwilligers en later door dienstplichtigen. Zij vormden begin 1938 al de meerderheid in de Internationale Brigades.<fnref n="27" />

Er waren ook Nederlanders die tot het bittere eind in Spanje bleven. In brochures en krantenartikelen werd regelmatig over deze mensen geschreven; met name zijn er talrijke verhalen over gewonden die al vóór de genezing wilden terugkeren naar het front. Jopie Bovenkerk, die als verpleegster in hospitalen van de Internationale Brigades werkte, schreef: 'Niemand gaat voor de tweede maal naar het front, zooals hij de eerste maal ging, toen hij zich nog niet voor kon stellen, hoe verschrikkelijk het was, maar niemand denkt erover niet meteen weer te proberen er te komen, als hij maar even genezen is.'<fnref n="28" /> Waarschijnlijk was hier de wens de vader van de gedachte en had men de neiging om de aandacht vooral te richten op die gewonden die sterk gemotiveerd waren. Daarnaast zullen er echter ook gewonden zijn geweest die voor goed de schrik te pakken hadden en liever naar huis wilden. Niet iedere vrijwilliger was na enkele frontervaringen nog zo bezield van het heilige vuur. Het is niet onwaarschijnlijk, dat een aantal interbrigadisten de verwonding als een excuus heeft aangegrepen om naar huis te kunnen terugkeren. Het is ook niet onwaarschijnlijk, dat de legerleiding aan deze mensen verlof heeft gegeven, omdat zij mentaal gezien niet meer geschikt waren voor het front.

De groep oud-Spanjestrijders die we geïnterviewd hebben, bestond grotendeels uit mensen die na de officiële terugtrekking van de buitenlandse vrijwilligers in december 1938 naar Nederland terugkeerden ofwel voortijdig met een zware verwonding naar huis zijn gegaan; een groep 'volhouders' die zolang mogelijk in Spanje bleven. We noemen enkele voor-

<footnote n="27">²⁷ Het aantal buitenlandse vrijwilligers in dienst van de Internationale Brigades nam af van 30.300 (4 juli 1937) naar 19.017 (24 januari 1938). Beide aantallen omvatten ook een aanzienlijk contingent niet-militair personeel. Het aantal Spanjaarden in de Internationale Brigades bedroeg op de laatste datum 29.635. Castells, *Las Brigadas Internacionales*, p. 379-380.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Maandelijks Informatie Bulletin. Uitgave van de Commissie 'Hulp aan Spanje' nr. 2.</footnote>
beelden. Na de twee eerste verwondingen meldde Piet Laros zich telkens aan het front, voordat hij goed en wel hersteld was ('Er meldet sich wieder da, ist schon wieder da'). Hij kon de Duitse officiëren van de brigade er van overtuigen, dat hij wel weer kon meedraaien. Na zijn derde verwonding volgde de officiële repatriëring naar Nederland.

Arie van Poelgeest is ook een frappant geval. Hij hield aan het schot bij Brunete een gehavende kaak over en raakte blind aan één oog. Hij liep weg uit het ziekenhuis, toen hij zich goed genoeg voelde:

– In Teruel, geloof ik, was wat aan de hand. Toen ben ik naar de compagnie teruggekeerd ... je kan toch niet zo weggaan, je moet toch een poging doen. En dat heb ik ook gedaan. Toen heeft die kapitein me uitgescholden. Hij zegt: 'Wat kom je hier doen?' Ik zeg: 'Wat jij hier doet, in de weg lopen. Ik kan toch een machinegeweer bedienen. Ik kan geen geweer meer bedienen, want ik moet dat oog dichtknijpen.' Maar ze wilden het niet. Ze zeiden: 'Je hebt je portie gehad, ga maar naar huis toe.'

Ook Jan van Eijk wilde terug naar zijn compagnie. Hij kreeg een schot door zijn linkerhand, waardoor deze gevoelloos werd en hij er geen geweer mee kon bedienen. Van Eijk keerde met 'dat rare handje' terug naar het front. Omdat hij daar als gewoon soldaat weinig kon doen, kreeg hij een taak als ordonnans bij de brigadestaf.<fnref n="29" />

Of de vrijwilligers het volhielden in Spanje en terugkeerden naar het front, zal sterk hebben afgehangen van hun politieke en persoonlijke motivatie, van hun karakterstructuur en ook van de aanwezigheid van enkele kameraden op wie ze konden terugvallen. Soms waren het toevallige omstandigheden die mensen er toe brachten in Spanje te blijven dan wel vroegtijdig naar Nederland terug te gaan. Karel Neijssel:

– Je moet er allemaal doorheen. En als je op het verkeerde moment iemand treft, ja dan ga je misschien, zak je er doorheen en dan red je het niet meer. En als je toevallig iemand hebt die je weet op te vangen, lukt het wel.

<footnote n="29">²⁹ Adriaan van Dijk, Jaap Gons, Willem de Jong, Karel Neijssel en Frans van der Donk (die in een anar-chistische militie vocht) keerden na herstel van hun verwonding weer terug naar het front. Hein Gar-ritsen en Anton Michels raakten medio 1938 gewond en werden daarna officieel gerepatrieerd. Arie Favier keerde na herstel van zijn eerste verwonding terug naar Spanje en raakte opnieuw gewond tijdens het Ebro-offensief. Frans Oord maakte de officiële terugtrekking mee. Hij liep in Spanje een tbc op, die hem van 1939 tot 1947 aan bed kluisterde. Siep Adema was na een zware verwonding ongeschikt voor het front. Hij werkte enige tijd achter de linies en werd later teruggestuurd naar huis. Sake Visser maakte de officiële terugtrekking van eind 1938 niet mee; hij verbleef vanaf maart 1938 tot augustus 1942 in Spaanse krijgsgevangenschap.</footnote>
<figure><img src="image_9.png" /></figure>

Een groepje Nederlanders in Albacete, waarschijnlijk in de zomer van 1937. Staand, Tim Timmermans, Noortje Diamant (vierde en vijfde van links) en Kees Verhoeven (derde van rechts). Zittend Piet Laros (links). Deze foto is waarschijnlijk via een gedeserteerde Nederlander in handen van de politie gekomen en gebruikt ter identificatie van de geportretteerden (privécollectie)

<figure><img src="image_10.png" /><figcaption>Piet Laros (links) geeft aanwijzingen aan manschappen (archief Hans Dankaart)</figcaption></figure>
<figure><img src="image_11.png" /><figcaption>Meerdere gecamoufleerde veldhospitalen (archief Hans Dankaart)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_12.png" /><figcaption>Medische vrijwilligers op de trein naar Spanje worden uitgezwaaid. Helemaal links, Simon Boom, en rechts, bij het kruisje, Saul Monnikendam en Noortje Diamant (privécollectie J. Bros)</figcaption></figure>
<figure><img src="image_13.png" /><figcaption>Rechts Piet Laros met enkele Spaanse kinderen (archief Hans Dankaart)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_14.png" /><figcaption>De compagnie De Zeven Provinciën op mars (archief Hans Dankaart)</figcaption></figure>
<figure><img src="image_15.png" /></figure>

Eind 1938 was het merendeel van de medische vrijwilligers terug in Nederland. De Medisch-Hygiënische Commissie van 'Hulp aan Spanje', die hen had uitgezonden, bracht deze brochure uit. De arts links is Theo van Reemst.

<figure><img src="image_16.png" /></figure>

De compagnie De Zeven Provinciën rukt op. De foto is vermoedelijk tijdens het Ebro-offensief ge-maakt (archief Hans Dankaart)
<figure><img src="image_17.png" /><figcaption>Piet Laros (rechts) geeft orders (archief Hans Dankaart)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_18.png" /><figcaption>Een van de Nederlandse Spanjestrijders, Willy Teerink, met pet (archief Hans Dankaart)</figcaption></figure>
<figure><img src="image_19.png" /><figcaption>Johan Kloostra, met pet, aan het front bij het Thälmann-Bataillon (privécollectie M. Kloostra)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_20.png" /><figcaption>De compagnie De Zeven Provinciën in de aanval tijdens het Ebro-offensief. Van links naar rechts Gerrit Kolonia, Willy Teering, Frans Vaas, Geertje van Oirschot en Piet Laros. (archief Hans Dankaart)</figcaption></figure>
<figure><img src="image_21.png" /><figcaption>Vier Nederlanders in Spanje, augustus of september 1938. Van links naar rechts: les van Bergen, Piet Laros, Jan Maij en Janrik van Gilse (archief Hans Dankaart)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_22.png" /><figcaption>Tijdens de ontvangst van in Nederland teruggekeerde verpleegsters, eind 1938. Van links naar rechts: Jo Bovenkerk (op de achtergrond), Noortje Diamant, Ans Blauw, Trudel van Reemst-de Vries, Dien Heroma en Jenny Schaddelee (foto uit: *Wij werkten in Spanje. Ervaringen van het Hollandse medische personeel in Spanje*, z.pl.z.j.)</figcaption></figure>
<figure><img src="image_23.png" /><figcaption>Nederlandse interbrigadisten in Spaanse krijgsgevangenschap, Miranda d'Ebro. Onder deze mensen bevinden zich twee Duitse interbrigadisten die zich voor Nederlanders hebben uitgegeven om uitlevering aan Duitsland te ontlopen. (privécollectie Spanjaard)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_24.png" /><figcaption>1 - Johannes Hubertus Roselle 3 - Sake Visser 4 - Herman Scheerboom 5 - Johannes Franciscus van Nelfen 6 - Christiaan Verhoeve 8 - Adriaan Mill 11 - Adriaan Thomas 12 - Arie Hootsen 13 - Piet Seegers 14 - Hendrikus Johannes Leusink 16 - Harry van Loon 19 - Bernard Böcker 20 - Jacobus Verboven 21 - Johannes Deutekom</figcaption></figure>
<figure><img src="image_25.png" /><figcaption>Arie Kloostra en Piet Laros demonstreren op het Binnenhof tegen de staatloosheid van oud-Spanjestrijders, 26 februari 1969. Foto: Erich Koch/Anefo (CC-BY-SA 3.0 NL)</figcaption></figure>

<figure><img src="image_26.png" /><figcaption>Oud-Spanjestrijders brengen de militaire groet van de Spaanse republiek bij de onthulling van het Spanjemonument in Amsterdam-Noord. Van links naar rechts: Leo Klatser (tweede van links, regen-jas over de arm), Frans Oord (in het midden vooraan, met stropdas en slipover), Trudel van Reemst-de Vries met achter haar Ernst Buschmann voormalig commandant van bataillon 'Edgar André' en rechts Adriaan Van Dijk (met donkere regenjas). Het monument, dat is ontworpen door Eddy Roos, werd onthuld op 28 mei 1986. Foto: Rob C. Croes/Anefo (CC BY-SA 3.0 NL)</figcaption></figure>
## 4 'Je was bewust.' Politiek in de Internationale Brigades

Hoe kan men ervoor zorgen, dat soldaten die onder voortdurende psychische en fysieke druk staan, toch gemotiveerd blijven vechten? In de Internationale Brigades was men van mening, dat de politieke overtuiging hierbij een belangrijke rol kon spelen. De soldaten vochten onder moeilijke omstandigheden in een vreemd land; de contacten met de Spaanse bevolking, die soms hartelijk, maar meestal oppervlakkig waren, leverden weinig informatie op over de politieke ontwikkelingen. Het was daarom belangrijk om met scholing en propaganda de interbrigadisten duidelijk te maken, waarvóór zij vochten in Spanje. De politieke commissarissen waren in elk legeronderdeel aanwezig; zij hadden de taak om via soldatenblaadjes, muurkranten en politieke bijeenkomsten de vrijwilligers te scholen. Qua jargon en thematiek droeg de scholing een communistisch karakter; het was geen onbekende kost voor de interbrigadisten, die meestal zelf uit de communistische partij afkomstig waren of daarmee sympathiseerden. Hun politieke overtuiging werd als het ware met een onderhoudsbeurt op spanning gehouden.

Adriaan van Dijk was in 1926 als zestienjarige lid geworden van de Communistische Jeugdbond. Als 'bewuste communist' ging hij begin 1937 naar Spanje, waar hij aan diverse fronten werd ingezet. In maart 1938 maakte hij de chaotische terugtocht van de republikeinse troepen in Aragon mee. Met een artillerie-eenheid bevond hij zich in de buurt van Caspe: – Toen werden we al beschoten door de Messerschmidts en toen moesten we weer opbreken, want ze naderden snel, die moffen en Italianen en de fascisten zelf. (...) Toen hebben we een twintig, dertig kilometer gereden en toen werd ons opdracht gegeven – dat was nog vóór Caspe – om de kanonnen in stelling te brengen. En laat ik je vertellen, dat we zelfs de tanks van de vijand zagen aankomen, dat we niet gedemoraliseerd waren, dat ieder op z'n plek was, omdat – dat is altijd het punt geweest – je communist was. Je had het meeste materiaal van de Rus, je was communist en je vocht tot het laatste. Je was geen held. hoor. Maar je was bewust.

Ideologie op zich kon de soldaten in het heetst van de strijd niet overeind houden. Waar Adriaan van Dijk hier op doelt, zijn de psychische reserves die politiek gemotiveerde soldaten hadden om tegenslagen te kunnen verwerken. Een onderzoek onder Amerikaanse veteranen uit de Spaanse Burgeroorlog wees uit, dat de politieke overtuiging vooral belangrijk was om soldaten op te laden vóór het gevecht en om hen ná het gevecht te weerhouden van gedachten aan ontsnapping of vlucht.<fnref n="1" /> Uit onze interviews met oud-Spanjestrijders maken wij op, dat ook bij de Nederlanders deze overtuiging een positieve invloed heeft gehad op hun inzetbaarheid.

<footnote n="1">¹ John Dollard, *Fear in battle* (New Haven 1943) geciteerd in Samuel A. Stouffer, *The American Soldier. Adjustment during Army Life* (Princeton 1949), Vol. I, p. 484.</footnote>
## Een volksleger

Scholing en propaganda vonden plaats onder de banier van het 'volksleger', het republikeinse leger, waarin de milities van vakbonden en linkse partijen opgenomen waren. Het was in feite een normaal leger met dienstplicht, strakke discipline en een duidelijke hiërarchie. De term 'volksleger' werd gebruikt om een duidelijk onderscheid te maken met het nationalistische leger. In de Republiek werd het traditionele militarisme van de officieren rond generaal Franco sinds de opstand van 17 juli 1936 diep gewantrouwd. Het volksleger zou zich onder scheiden van Franco's officiersleger, doordat het gewone volk daarin vrijwillig en vanuit eiGEN overtuiging vocht. In het volksleger maakte nationalisme plaats voor politieke betrokkenheid en dwang voor 'vrijwillige anti-fascistische discipline'. Men had geen behoefte aan slaafse gehoorzaamheid, maar trachtte een leger op te bouwen van 'bewuste soldaten der vrijheid'.<fnref n="2" /> Hoewel gewone dwangmaatregelen niet ontbraken in het republikeinse leger, was er opvallend veel ruimte voor scholing. Onder Spaanse soldaten werd er gewerkt aan alfabetisering; foto's en affiches riepen de soldaten op om ernst te maken met hun leesarbeid. In de Internationale Brigades lag de nadruk vooral op politieke scholing, waarbij men ook grote waarde hechtte aan de band tussen de vrijwilligers en de burgerbevolking. We lezen regelmatig over soldaten die de helpende hand bieden bij het binnenhalen van de oogst of die een deel van hun soldij afdragen ter ondersteuning van bijvoorbeeld kindertehuizen: 'Het novum blijft evenwel de cultuursoldaat, die met het nog rokende geweer in de hand, reeds denkt aan de betere wereld, waarvoor hij strijdt en waarvoor hij in een vrij ogenblik zijn steentje wil bijdragen.'<fnref n="3" />

De politieke commissaris had een belangrijke functie in het republikeinse leger. Hij was oorspronkelijk aangesteld om het werk van de officieren te controleren, die soms nog afkomstig waren uit het oude leger en daarom gewantrouwd werden door hun manschappen. De commissarissen ontwikkelden zich tot een soort ombudsman van de soldaten en kregen tegelijk de verantwoording voor de politieke en militaire scholing. We komen deze functie ook tegen in de Internationale Brigades, waar elke eenheid een 'politico' had met dezelfde rang als de bevelvoerend officier. Enerzijds had hij een bemiddelende rol tussen soldaten en officieren, wanneer er problemen waren met bijvoorbeeld kleding, voedsel, wapens of verlofregelingen. Anderzijds moest hij de discipline van de interbrigadisten in de gaten houden en kreeg hij de opdracht om zijn ogen open te houden voor mogelijke spionnen of infiltranten. Twijfelachtige gevallen moesten regelmatig over hun verleden ondervraagd worden om hen te kunnen betrappen op tegenstrijdige verklaringen. Spionnen zouden zichzelf zo verraden.<fnref n="4" /> Er zijn waarschijnlijk contacten geweest tussen de politieke commissaris en de geheime dienst van de Internationale Brigades, waarvan we de activiteiten later in dit hoofdstuk bespreken.

<footnote n="2">² Zie onder andere *Dagelijkse Berichten der Internationale Brigades* nr. 12, 22 juni 1937.</footnote>

<footnote n="3">³ *Dagelijkse Berichten* nr. 74, 12 september 1937.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Verle B. Jonston, *Legions of Babel. The International Brigades in the Spanish Civil War* (z.pl. 1967), p. 105.</footnote>
De politieke commissaris hield zich vooral bezig met propaganda en scholing in de 'politieke uurtjes'. Arie van Poelgeest werd in februari 1937 door zijn sectie van achttien Nederlanders in het Thälmann-bataljon gekozen in deze functie:

– Er kwam toch alle dagen nieuws, kranten kregen we: No Pasaran en Pasaremos van de Xlde Brigade. Dan las ik dus die Duitse berichten in het Hollands voor. Want er kwamen natuurlijk een hoop Hollanders, die kenden niet zo best Duits en ik was één van de weinigen die het gelukkig een beetje kende. Dan bespraken we dat met z'n allen. Want je moest weten waarvoor je knokt.

Op pelotonsniveau kwam het wel voor, dat de soldaten zelf hun 'delegado' kozen, een afgevaardigde met een vergelijkbare functie als die van politiek commissaris. Op de hogere niveaus werden de commissarissen van bovenaf benoemd. Officieren en commissarissen waren meestal van communistische huize. Voor zover we konden nagaan, was dat ook bij de Nederlanders het geval. Een bekende uitzondering was de sociaaldemocraat Krijn Breur, die enige tijd politiek commissaris was.

Een aparte plaats bij de Nederlanders werd ingenomen door de politiek verantwoordelijke van de CPN in Albacete (vanaf april 1938 in Barcelona). Deze man liep in burgerkleding en was formeel niet opgenomen in de hiërarchie van de brigade. Zoals vermeld was Albert Potze (onder de schuilnaam Winter) vanaf begin 1937 de eerste vertegenwoordiger van de CPN. In gesprekken met ons was hij nogal terughoudend met het verstrekken van informatie, zodat het moeilijk is om een beeld te krijgen van zijn functie. Hij onderhield via koeriers het contact met het CPN-bestuur en was een vraagbaak voor de Nederlanders. Mensen die pas aankwamen in Spanje of die om diverse redenen naar huis wilden, kwamen bij hem terecht. Hij legde ook bezoeken af aan vrijwilligers in ziekenhuizen of aan het front. Potze schijnt weinig gelukkig met zijn functie te zijn geweest. Liever had hij in Spanje gewoon aan het front gezeten.

In de loop van 1937 werd zijn plaats overgenomen door Janrik van Gilse, bij de Nederlanders in Spanje bekend onder de naam Zuidema. Ook hij had een onduidelijke functie. Een aantal geïnterviewden kent hem als contactpersoon van Het Volksdagblad, maar hij was meer dan een journalist. Naast zijn activiteiten voor de CPN hield hij zich waarschijnlijk ook bezig met het soldatenblad Dagelijkse Berichten, de Nederlandse versie (inclusief germansmen) van Tagesnachrichten. Het blad verscheen vanaf juni 1937 ter ondersteuning van de politieke scholing en was een mengsel van frontnieuws, nieuws over internationale en Spaanse ontwikkelingen en de 'berichten van de lage landen bij de zee'.

## Democratie versus fascisme

Tijdens de gevechten was er geen tijd voor scholingsbijeenkomsten en hadden de soldaten wel andere dingen aan hun hoofd dan politiek. Wanneer de brigades echter teruggetrokken werden van het front voor een rustperiode of om de eenheden aan te vullen met nieuwe rekruten, werd de tijd ook benut om de soldaten opnieuw te motiveren door middel van scholing. De buitenlandse politiek nam hierbij een sleutelpositie in. De burgeroorlog werd afgeschilderd als een strijd tussen democratie en fascisme, een internationaal probleem waarbij ook voor Nederlanders belangen in het geding waren. Piet Laros:
– Maar Hitler was ook op weg, hij had ook Holland nodig voor zijn invasie, voor zijn Blitzkrieg in Europa. En daar was Spanje ook in betrokken. Strategisch punt (...). Dat wisten we allemaal, daar kregen wij ook terdege onderwijs in, in ons politieke uurtje in Spanje. Dat werd ons door de politieke commissarissen ook wel terdege duidelijk gemaakt: wat is op het ogenblik gaande in de wereld? Dat is het fascisme dat over de hele wereld naar de macht grijpt. En daarmee is het nog niet opgelost. Wij hebben hier duidelijk blijk gegeven, dat wij een goed inzicht hadden, wat in Spanje aan de hand was. Wij zijn daar niet klakkeloos gaan helpen om dat Spaanse volk en een republiek te verdedigen die wij niet kenden en waarvan we de taal niet verstonden. Maar wij waren met onze eigen problemen bezig, waar we zelf in Europa – we horen toch bij Europa als Nederlanders – mee te maken hadden: dat het fascisme over heel de wereld in opmars was. Dat is 't. En die is op het ogenblik nog niet uitgerold. Zo is het met de politieke kant een beetje.

Deze thematiek komen we ook in het soldatenblad *Dagelijkse Berichten* tegen. Van Spanje was het een kleine stap naar de Japanse inval in China (1937). Ook daar rukte het fascisme op en ook daar streed een volksleger voor de vrijheid. De ingewikkelde binnenlandse achtergronden van het Spaanse conflict kregen minder gewicht dan de internationale verwikkelingen. Franco's coalitie werd in één adem met Duitsland en Italië aangeduid als 'de fascisten', hoewel de generaal ook van allerlei conservatieve groeperingen in Spanje steun ontving. Het aandeel van Duitse, Italiaanse en Marokkaanse troepen in Franco's leger werd soms zo sterk benadrukt, dat het leek alsof er geen Spanjaarden meer aan zijn zijde vochten. Het is inderdaad zo, dat buitenlanders kwalitatief een belangrijk aandeel hadden in het nationalistische leger. De Duitse en Italiaanse artillerie en luchtmacht waren berucht bij de interbrigadisten, evenals de Marokkaanse stoottroepen, die vaak tegen de Internationale Brigades ingezet werden. Ook waren in het nationalistische leger veel meer buitenlanders actief dan bij de republikeinen.<fnref n="5" /> Het leeuwendeel van het nationalistische leger bestond echter uit Spanjaarden; dit kwam in de propaganda niet aan bod.

Ook in de interviews worden de vijanden meestal aangeduid als Duitsers, Italianen en Marokkanen.<fnref n="6" /> Anton Michels bijvoorbeeld zegt over het Segrefront in Noord-Spanje:

– Toen was het stilstand aan het front. Er lagen alleen maar moffen. (...) Aan de Ebro waren het allemaal Italianen.

– Hoe wist u dat?

– Je komt ze tegen, die dooien. Er sneuvelden talloze Italianen. Dan moet je blind zijn, als je het niet ziet.

Het ligt voor de hand, dat de sterke nadruk die er in de propaganda werd gelegd op de aanwezigheid van buitenlanders aan Franco's zijde, ook doorklinkt in de interviews. In de propaganda werd het buitenlandse aandeel in het vijandelijke leger waarschijnlijk zo sterk benadrukt om ook de aanwezigheid van buitenlandse vrijwilligers aan republikeinse zijde te

<footnote n="5">⁵ Voor de buitenlanders in het nationalistische leger zie hoofdstuk 3, noot 9. In het republikeinse leger was het grootste contingent buitenlanders ondergebracht bij de Internationale Brigades; ongeveer 35.000 buitenlanders hebben hierin gedurende de burgeroorlog gediend.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Zie hierboven p. 86, en hoofdstuk 3, p. 66.</footnote>
rechtvaardigen. Daarnaast was het waarschijnlijk makkelijker voor de vrijwilligers om tegen buitenlanders te vechten dan tegen Spanjaarden. De scheiding tussen goed en kwaad kon dan immers haarscherp getrokken worden tussen de republikeinen, die door een enkele buitenlander werden geholpen, en Franco, die volledig op het buitenland steunde. De scheidslijn liep ook tussen idealisme en barbarij: 'Wij strijden een edele strijd, wij strijden met een ideaal. Aan de andere zijde is bij de soldaten geen ideaal aanwezig. De wilde Moren weten niet, waarvoor ze gebruikt worden. De Hitler-soldaten zijn verblinde werktuigen van het roofzuchtige Duitse imperialisme. Deze verblinden kampen met de modernste wapen. Daar zorgen Hitler en Mussolini voor. Als Franco deze heren niet had, dan was het reeds lang uit met zijn avontuur.'<fnref n="7" /> In een dergelijke optiek zou het alleen maar verwarrend zijn, als ook Spanjaarden in groten getale aan Franco's zijde vochten.

De Sovjetunie was populair bij de interbrigadisten, omdat zij als één van de weinige landen de Republiek steunde. De sympathie van de vrijwilligers werd aangewakkerd door de vele wapens die afkomstig waren van 'de Rus'. Positieve verhalen verschenen in de *Dagelijkse Berichten* over de 'prestaties' van de Sovjetunie, bijvoorbeeld de poolexpedities, de vooruitgang in de landbouw en de Russische bijdrage aan de wereldtentoonstelling van 1937 in Parijs. Vanaf augustus 1937 was het overigens verboden om negatieve berichten over dit land in de Spaanse pers te publiceren; dat werd aangemerkt als een aanval op een 'bevriende macht'.<fnref n="8" /> Tenslotte hoopte men op een verharding in de politiek van Frankrijk en Engeland jegens Hitler en Mussolini. Zolang deze landen zich neutraal opstelden en de fascistische hulp aan Franco toelieten, zag het er somber uit voor de Republiek. Zoals we nu weten, was de hoop op een verandering in de Frans-Britse houding vergeefs.

## Anarchisten en 'trotskisten'

In de Internationale Brigades kwamen onvermijdelijk ook de grote politieke spanningen in het republikeinse kamp ter sprake. *Dagelijkse Berichten* hield de Nederlandse vrijwilligers hiervan op de hoogte vanuit een communistische visie. We kunnen deze reconstrueren aan de hand van een beperkt aantal nummers van het blad over de maanden juli-oktober 1937. Onze aandacht richt zich met name op het beeld dat daarin geschetst wordt van de anarchistische beweging en van de POUM, die ten onrechte als 'trotskistisch' aangeduid werd.

De kritiek op de anarchosyndicalistische vakcentrale CNT was in deze maanden támelijk mild, maar duidelijk genoeg. De CNT werd afgeschilderd als een nogal onvolwassen organisatie die te veel hechtte aan eigenbelang en te weinig aan de militaire overwinning op Franco. Kritiek kregen de anarchisten op hun collectivisaties, die met name in Aragon en Catalonië een grote vlucht genomen hadden; er was daar zowel sprake van arbeiderszelfbestuur als vakbondsbestuur over bedrijven en bedrijfstakken. Koltzov, correspondent van de *Pravda*, bekritiseert de anarchisten in Catalonië, omdat zij nog steeds kinderledikanten fabriceren, terwijl er hard kanonnen nodig zijn. Hij vervolgt: 'In de bedrijven voeren "Werkcomi-

<footnote n="7">⁷ Ronselen (z.pl. z.j.), p. 9.</footnote>

<footnote n="8">⁸ *Dagelijkse Berichten* nr. 53, 17 augustus 1937.</footnote>
tés" het commando. Iederéén commandeert, zoals 't hem uitkomt, en deze mensen gedragen zich soms erger dan ondernemers, en dan nog als ondernemers zonder zaakkennis met links revolutionaire frasen in de mond.<fnref n="9" /> Het paste blijkbaar niet in het verhaal van deze communistische verslaggever om enige nuancering aan te brengen. Het is waar, dat de experimenten allerlei 'kinderziektes' vertoonden, die nog eens verergerd werden door de zware economische problemen tijdens de burgeroorlog. Er waren daarentegen ook bedrijven die redelijke successen boekten met zelfbestuur. In Koltzovs verhaal herkennen we de zware politieke discussie tussen communisten en anarchisten over het samengaan van revolutie en oorlogvoering. In anarchistische kring meende men, dat de revolutionaire ontwikkelingen, die in de maanden juli en augustus 1936 in het republikeinse gebied op gang waren gekomen, de strijd tegen Franco een extra dynamiek zouden geven. De communisten daarentegen beoordeelden deze strijd in de eerste plaats als een militaire aangelegenheid. De talrijke initiatieven aan de basis moesten worden teruggedrongen ten bate van een sterke overheid en een strak geleid leger. Hoewel in een oorlogssituatie niet onbegrijpelijk, had deze strategie wel tot gevolg, dat met het eigen initiatief ook het élan en enthousiasme van met name anarchistische arbeiders verminderden.

Terwijl de anarchisten in de *Dagelijkse Berichten* het verwijt kregen, dat zij zich onverstandig opstelden, waren de beschuldigingen tegen de POUM aanmerkelijk scherper. De POUM werd beticht van bewuste sabotage tegen de Republiek: 'de 5de colonne van Franco, de trotzkistische moordenaars en bandieten', 'de vijanden van het volk', 'agenten van het fascisme'.<fnref n="10" /> Een Poolse politieke commissaris typeert de 'trotskisten' als volgt: 'Onze vijanden bevinden zich niet alleen voor ons op het slagveld. Daar hebben we getoond, dat we ze weten te overwinnen. Ze bevinden zich ook in eigen rijen. Het fascisme dat in de open strijd ons niet kan overwinnen, stuurt agenten, provocateurs in onze rijen, die ons demoraliseren, onze organisaties willen vernietigen. En het ergste is, dat deze agenten, deze schurken en verraders zich doen voorkomen of ze arbeiders zijn: We verdedigen de zaak van de arbeidersklasse, zeggen ze, en stellen zich als de grote anti-fascisten voor.'<fnref n="11" /> In *Het Volksdagblad* vinden we enkele concretere beschuldigingen. De 'trotskisten' zouden de Internationale Brigades 's nachts hebben overvallen en tien soldaten hebben vermoord, zo schrijft een Nederlandse interbrigadist aan deze krant. In september 1937 verschijnt er een verhaal over de POUM-soldaten aan het Aragonfront. Zij zouden zich daar met de vijand verbroederd hebben en levensmiddelen geleverd hebben aan de nationalisten. Ook zouden er drank en kransten geruild zijn met de vijand. De POUM had défaitisme aan het front gezaaid door geruchten te verspreiden over gevechten in het achterland. Er zouden milities van het front zijn weggehaald om deel te nemen aan de 'putsch' van mei 1937 in Barcelona. Verder constateert het artikel opgelucht, dat de POUM-milities zijn vervangen door eenheden van het regelde leger en dat er nu pas een offensief mogelijk is in Aragon.<fnref n="12" />

<footnote n="9">⁹ Ibidem nr. 96, 8 oktober 1937.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ Ibidem nr. 7, 17 juni 1937; nr. 59, 24 augustus 1937; nr. 107, 21 oktober 1937.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Ibidem nr. 47, 11 augustus 1937.</footnote>

<footnote n="12">¹² *Het Volksdagblad* 28 juni en 14 september 1937.</footnote>
Het zou te ver voeren om deze beschuldigingen hier uitgebreid te behandelen; we plaatsen enkele korte kanttekeningen. Allereerst werd de POUM ten onrechte een trotskistische partij genoemd. De partij had namelijk een conflict met Trotski over de te volgen strategie in Spanje. Trotski wilde een ontbinding van de partij en toetreding van de leden tot de socialistische partij. De POUM weigerde dit en distantieerde zich van de oude meester. Zij heeft zelfs een aantal buitenlandse aanhangers van Trotski uit haar milities verwijderd om niet een al te makkelijk doelwit te zijn voor de communistische propaganda.<fnref n="13" /> Wel was de partij anti-stalinistisch en bestond de leiding voornamelijk uit ex-communisten die regelmatig de Sovjetunie bekritiseerden. Het POUM-blad *La Batalla* was één van de weinige Spaanse kranten die de 'trotskisten'-vervolging in de Sovjetunie aan de kaak stelden. Daarnaast pleitte de POUM nog iets radicaler dan de anarchisten voor het doorzetten van de revolutie in de Republiek, wat haar ook niet geliefd maakte bij de communisten.

De beschuldigingen van verraad en spionage tegen de POUM bereikten een hoogtepunt na de straatgevechten in Barcelona in mei 1937, die door de communisten werden afgeschilderd als een 'putsch' van deze kleine partij. De gevechten, die vijf dagen duurden en honderden doden kostten, kunnen echter onmogelijk worden teruggebracht tot een simpele machtsgreep van één partij. De gevechten waren het gevolg van een maandenlange strijd tussen enerzijds de anarchistische beweging en de POUM en anderzijds de voorstanders van een sterke greep van de overheid op het openbare leven. Bij deze laatsten liepen de communisten voorop; zij hadden zich in Catalonië met de socialisten verenigd in de PSUC. De CNT en de POUM verzetten zich tegen de opname van hun arbeiderspatrouilles in de officiële Catalaanse politiemacht en van hun milities in het regeringsleger. Ook hun macht in enkele cruciale bedrijven stond ter discussie. De aanleiding tot het oproer was een poging van de commissaris van politie in Barcelona om de door de CNT gecontroleerde telefooncentrale over te nemen. Gezien de spanningen in de stad was dit, voorzichtig uitgedrukt, een ongelukkige ingreep. Al snel verschenen er barricades in de straten en werd de stad beheerst door knetterend geweervuur. De CNT riep haar achterban verschillende keren op om de gevechten te staken, wat uiteindelijk gebeurde op 7 mei. De POUM nam hierbij een ambivalente houding aan en maande haar volgelingen niet tot rust. Toen de gevechten waren geluwd, werd de POUM als kleine partij de zondebok van het gebeuren en spraken de communisten van de 'POUM-putsch'.

In juni werd de POUM door de regering verboden en vonden op initiatief van de geheime dienst van de PSUC en de Russische NKVD massale arrestaties plaats onder Spaanse en buitenlandse leden en sympathisanten van de partij. Tevens werd een groot aantal 'oncontroleerbare' anarchisten opgepakt. Andrés Nin, de leider van de POUM, verdween spoorloos. Het is vrijwel zeker, dat hij vermoord is. Pas in oktober 1938 werden de beschuldigingen, dat de POUM contacten met de vijand onderhield en spionage bedreef, ontzenuwd. Dit gebeurde tijdens een proces tegen een aantal voormannen van de partij wegens hun rol bij de gebeurtenissen van mei 1937. Zij werden veroordeeld tot langdurige gevangenisstraffen,

<footnote n="13">¹³ Von zur Mühlen, *Spanien war ihre Hoffnung*, p. 74.</footnote>
omdat zij de oorlogsinspanning van de Republiek zouden hebben geschaad. De rechtbank weersprak echter de beschuldiging, dat de POUM een 'vijfde colonne' was en bestempelde haar tot een 'echte socialistische partij'.

Tenslotte nog een enkel woord over de militaire prestaties van de POUM-milities. Deze functioneerden gebrekkig, maar het lijkt ons niet aannemelijk, dat de milicianos zich ook echt verbroederden met de vijand. Daarvoor was het fanatisme aan beide zijden te groot. George Orwell vocht in een POUM-militie aan het Aragon-front; als we zijn voortreffelijke Homage to Catalonia mogen geloven, was daar geen sprake van verbroedering met de nationalisten.<fnref n="14" /> Het is wel waar, dat de milities na de verovering van oostelijk Aragon geen nieuwe offensieven hebben ingezet. De communisten verweten de anarchisten en de POUM, dat zij te weinig deden aan 'hun' front. Als tegenwerping werd soms aangevoerd, dat deze milities in tegenstelling tot de communistische eenheden onvoldoende wapens hadden om een offensief te kunnen beginnen.

## Anarchisten en 'trotskisten' in de interviews

Terwijl de meeste oud-Spanjestrijders zelf spontaan hun visie geven op de internationale problemen rond de burgeroorlog, ligt de binnenlandse politiek van de Republiek minder voor op de tong. De politieke verdeeldheid binnen het republikeinse kamp is een netelig gespreksonderwerp, maar daarnaast speelt ook mee, dat de binnenlandse politiek voor de meeste interbrigadisten minder interessant was dan de buitenlandse politiek, waaraan zij immers hun motieven ontleenden om naar Spanje te gaan. Aan het front waren de interne republikeinse tegenstellingen ook minder voelbaar dan in het achterland. Karel Neijssel:

> Van die politieke situatie kon je je eigenlijk geen voorstelling maken. Je was naar Spanje gegaan en je wist, dat daar het volk bedreigd werd en dat de fascisten probeerden het Spaanse volk te onderdrukken. Nou, daar vocht je tegen. Maar die politieke verhoudingen, dat werd wel summier uitgelegd, maar dat interesseerde me eigenlijk niet zoveel. Nee, op dat moment niet. Terwijl ik me, toen ik jong was, toch wel verdiepte in verschillende problemen, maar dáár dacht je er niet aan. (...) Er was een oorlog, dus winnen of verliezen. En al die politieke verhoudingen...

Toch heeft de communistische propaganda wel enige sporen achtergelaten bij de meeste geïnterviewden en hebben zij een uitgesproken mening over de anarchisten en de POUM.

Slechts enkele mensen relativeren de 'verhalen' die ze altijd over de anarchisten en de POUM te horen kregen. Piet Laros, zelf van oorsprong anarchist, was op zijn hoede voor dergelijke propaganda. Hij kreeg op een gegeven moment opdracht om zich met zijn mannen als een soort waakhond achter een anarchistische eenheid te posteren:

> Ik had opdracht de anarchisten op te vangen en neer te stoten, als zij terugtrokken. Mijn opdracht was dus weer niet zo mooi, interbrigade-opdrachten. Dus ze hadden nou éénmaal geen vertrouwen in die anarchisten, ik had er wel vertrouwen in. Zoals ik die jongens heb

<footnote n="14">¹⁴ In het Nederlands vertaald onder de titel *Saluut aan Catalonië* (Amsterdam 1964).</footnote>
leren kennen daar, in de frontlinie, waren ze gedisciplineerd. En ja, ze hadden met die anar-
chisten natuurlijk een beetje teleurstelling beleefd. Je kan natuurlijk alle problemen en ge-
beurtenissen niet gaan vertellen, maar daar kom je toch nooit achter, wat er in het achter-
land allemaal gebeurt. Dat weet je toch, er zijn hele verhalen over geschreven, maar dat zijn
verhalen die ook niet altijd kloppen, hoor.

Er zijn slechts enkele geïnterviewden die deze sceptis delen met Laros en geen van
hen vertelt, dat hij of zij deze verhalen ook openlijk heeft aangevochten tijdens de scholings-
bijeenkomsten.<fnref n="15" /> We mogen dus aannemen, dat er weinig werd gediscussieerd over deze
propaganda tegen anarchisten en 'trotskisten'.

Toch is het opmerkelijk, dat we de zeer harde veroordeling van de POUM als 'hand-
langer van het fascisme', op twee uitzonderingen na, in de interviews niet tegenkomen.<fnref n="16" />
'Trotskisten' worden meestal met de anarchisten in één adem genoemd en men bekritiseert
beiden vanwege hun onverstandige politieke strategie. Het verhaal van Karel Neijssel is re-
presentatief voor de opstelling van een groot deel van de geïnterviewden. We vroegen hem
of de politieke commissaris aandacht besteedde aan de binnenlandse situatie van de Repu-
bliek:

– Ja, maar ook zeer summier natuurlijk. Want ja, het gaat er tenslotte om het moreel hoog te houden. Interne conflicten, zoals toen, wat in Barcelona is gebeurd, met de POUM enzo-voorts, dat hoor je eigenlijk maar zeer summier. En ja, wat moet je er over zeggen? Ja, hoe kunnen ze in godsnaam zoiets doen? (...) Waar maken ze zich nou druk over, of je wel of niet arbeiderszelfbestuur moet hebben, je moet die fascisten verslaan. En een oorlog, die kan je niet voeren met hier een groepje en daar een groepje. Dat moet goed georganiseerd en goed geleid worden. En er moet een top boven staan, die alles kan overzien. En dat bleek ook wel, toen eenmaal het geregelde leger ingezet was, dat er toen een heel andere strijd ging ont-branden en ook andere verhoudingen kwamen. Dat is toch wel bekend genoeg.

De geïnterviewden volgen dus niet het stereotiepe communistische beeld van de
'trotskisten' als dekmantel van het fascisme. Het is mogelijk, dat zij zich in grote lijnen kon-
den verenigen met de scholing en propaganda in de Internationale Brigades, maar ook voor
zichzelf een zekere selectie aanbrachten. De propaganda werd afgezwakt en ontdaan van de
allerscherpste kanten; er was iets mis met de 'trotskisten', net als met de anarchisten. Daar-
naast kan hun mening ook beïnvloed zijn door de ontwikkelingen van de laatste decennia.
De West-Europese communistische beweging heeft een proces van destalinisatie doorge-
maakt, waarbij er ook meer bekend is geworden over de werkelijke achtergronden van de
'trotskisten'-vervolging in de Sovjetunie. Dit is natuurlijk niet onopgemerkt voorbij gegaan
aan de oud-Spanjestrijders.

Werkte de propaganda tegen de revolutionaire stroming in het republikeinse kamp
ontmoedigend op de interbrigadisten? Terwijl zij aan het front hun leven in de waagschaal
stelden, stond men elkaar in de achterhoede – soms letterlijk – naar het leven. Het negatieve

<footnote n="15">¹⁵ Sake Visser en Anton Michels behoren ook tot de sceptici.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Zie hieronder p. 96 en 101.</footnote>
effect van de propaganda lijkt mee te vallen. Er zat altijd weer de boodschap achter, dat de
communistische partij wél een juiste politiek volgde, een partij met een groeiende aanhang
en een duidelijk militair concept, dat betere resultaten opleverde dan de vakbonds- en par-
tijmilities in het begin van de burgeroorlog.

Spanningen in de achterhoede

De interbrigadisten werden in gebieden met een sterke anarchistische traditie soms niet al
te vriendelijk ontvangen. Arie van Poelgeest noemt de ontvangst in Murcia vijandig en wan-
trouwend. Willem de Jong typeert de houding van de Catalaanse bevolking als

– niet negatief, niet zoals we hier bijvoorbeeld de gastarbeiders behandelen, maar wel af-
standelijk.

Hein Garritsen, afkomstig uit Heerlen, diende geruime tijd bij de cavalerie van de
XIIIde Brigade, waar hij het niet bijster naar zijn zin had; de ruiters werden zelden ingezet bij
gevechten. Later werd hij infanterist. Volgens hem is er door anarchisten geschoten op de
interbrigadisten, maar hij heeft het zelf niet meegemaakt:

– Nou, het gebeurde wel eens, dat ze op de Internationalen schoten, uit de huizen. Ja, dat is gebeurd in Barcelona. Ja man, grote viezerikken. En ze wilden de hele Internationale Brigade aan de galg hangen, als ze konden.

Het is maar de vraag of dergelijke beschietingen hebben plaatsgevonden. Een heel
andere vraag is of de Nederlandse interbrigadisten wel eens in de achterhoede zijn ingezet
bij conflicten met de anarchisten en de POUM.

Piet Laros vertelt, hoe hij in de herfst van 1936 in Albacete werd toegesproken door
André Marty, de Franse commandant van de Internationale Brigades:

– Hij vertelde dan, dat de anarchisten in Valencia in opstand waren gekomen, ze hadden
tanks weten te bemachtigen en wilden naar de Estado Mayor (Generale Staf) om de macht
van de Interbrigade over te nemen. En wij waren eigenlijk pas in wording. En dat kon niet.
Daar waren anarchisten, die zeer zeker door de POUM in de war gebracht zouden zijn en nou
zouden ze daar van die wapens gebruik maken om ons te overvallen. 'En wij zijn hier om de
Republiek te verdedigen en niet om tegen de anarchisten te vechten, maar als ze dat willen,
kunnen ze ook tegen ons vechten.' Zo werd dat gezegd, in het Frans, Spaans en Duits, dat
moest allemaal vertaald worden. Daar stonden we dan. En nou zegt die: 'We zullen ze tege-
moet treden met pantser. (...) En wij zullen met hen praten. En als ze dan niet luisteren, zullen
we terugtrekken, dan zullen we nog eens met ze praten. En als ze dan niet luisteren willen,
zullen we ze laten komen.' Toen wees hij over die muur heen naar die weg, die rechtstreeks
van Valencia naar Albacete liep: 'Dan zullen we ze daar ontvangen. Eén kogel in het magazijn
van je geweer, één kogel de lucht in en als ze dan nog niet luisteren, die vier voor hen. Dan
zullen we er op los gaan.' Symbolisch gaf hij dan een overzicht, hoe ze deze anarchisten wil-
den opvangen. Want dat waren toch hun kameraden, onze kameraden. Ik als Hollandse an-
archist, kan je nagaan, wat er in me om omging. Moest ik nou vechten hier tegen mijn kame-
raden, waarmee ik vroeger met solidariteitslijstjes gelopen had? Of moest ik nou vechten
voor de Republiek? Maar ik was toch republikein, want ik had de eed van trouw afgelegd
voor de Republiek.
Het liep met een sisser af. Na een nacht in een vijgenboom gezeten te hebben, ergens langs de weg Valencia-Albacete, werd Laros teruggeroepen. Marty vertelde de soldaten, dat de anarchisten zich weer 'verbroederd' hadden met de Internationale Brigades.

Blijkens het verhaal van Piet Laros waren er dus spanningen tussen de anarchisten en de Internationale Brigades. Het is bekend, dat niet elke politieke groepering in Spanje enthousiast was over de komst van de buitenlandse vrijwilligers. Dat de anarchisten werkelijk van plan waren Albacete in te nemen, is niet erg waarschijnlijk. Het verhaal wijst er echter wel op, dat bij de leiding van de Internationale Brigades een groot wantrouwen bestond jogens de anarchistische milities en dat men dergelijke confrontaties niet uitsloot.<fnref n="17" />

Een verhaal apart zijn de gevechten in Barcelona in mei 1937: 'de burgeroorlog binnen de burgeroorlog'. Het is hoogst onwaarschijnlijk, dat hieraan volledige eenheden van de Internationale Brigades hebben deelgenomen, maar het is niet onmogelijk, dat er vrijwilligers in kleinere groepen zijn ingezet.<fnref n="18" /> Dat maken we althans op uit het verhaal van Arie van Poelgeest. Hij werd met een groep vrijwilligers uit de XIde Brigade naar Barcelona geracht en arriveerde daar, toen de gevechten zo'n beetje op hun eind liepen. Hun taak kan niet al te omvangrijk zijn geweest, omdat er op 7 mei ook 4 à 5000 man politietroepen in Barcelona aankwamen om de rust te herstellen.<fnref n="19" /> Van Poelgeest hinkt op twee gedachten bij de beoordeling van het oproer. Enerzijds noemt hij het bewuste sabotage, anderzijds vindt hij de radicale koers van de anarchisten en de POUM getuigen van een enorme domheid. Aan anarchisten had hij geen hekel, maar wel aan hun leiders:

- We hadden anarchisten die waren geweldig, die vochten tegen het fascisme. En dat is de taak van iedere anti-fascist, ongeacht wie die is.

- Het waren anti-fascisten.

- Ja, maar hun leiding niet. Hun leiding was er op uit om ons door middel van dat een stoot in de rug te verkopen en de fascisten de gelegenheid te laten om te winnen.

De POUM noemt hij een 'colonne voor de fascisten':

- Zij wilden onze verbonden mensen uiteendrijven. We moesten gelijk revolutie maken. Dat was een smoesje om de zaak te verdelen, want daar ging het om.

Vervolgens verwijt hij beide stromingen een gebrek aan politiek inzicht:

<footnote n="17">¹⁷ Zie ook Louis Fischer, *Men and Politics. An Autobiography* (New York 1941), p. 394; Fischer kwam als communist en journalist naar Spanje in 1936. In november 1936 was hij getuige van een mars van 3000 anarchistische milicianos, onder leiding van Buenaventura Durruti, door Albacete, op weg naar het Madrileense front. Marty liet bij hun nadering overal wachten neerzetten; hij koesterde een groot wantrouwen jegens deze colonne, maar er gebeurde niets. Dit voorval vond plaats rond 10 november 1936, toen Piet Laros al in Madrid zat. Het is niet onmogelijk, dat iets dergelijks ook in oktober is gebeurd, toen Laros in Albacete was.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Een communistische majoor zou getracht hebben een bataljon uit de XIIde en één uit de XIIIde Internationale Brigade naar de Catalaanse hoofdstad te dirigeren. De poging strandde op twee Italianse commandanten binnen de XIIde Brigade, die beiden niet tot de communistische partij behoorde. Johnston, *Legions of Babel*, p. 108.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Carlos Semprún Maura, *Révolution et contrerévolution en Catalogne (1936-1937)* (Tours 1974), p. 244-245.</footnote>
– ... ze probeerden het eenheidsfront te storen, dat was hun taak. Het eenheidsfront moest uit elkaar. Want met mensen als Miaja en rechts- en linksrepublikeinen mocht je niet samenwerken.<fnref n="20" /> Dat moesten fascisten zijn volgens hen. Niet het minste idee van tactiek en strategie hadden die mensen, die waren helemaal dol. Volgeladen met anti-communisme. Natuurlijk is het niet prettig, als je denkt, dat je oppergod bent en het blijkt, dat het niet deugt wat je allemaal doet. Dat die primitieve dingen niet door kunnen gaan. Je moet dus georganiseerd vechten. Als je een oorlog wilt, moet je hem voeren, met alles wat erbij komt. Daar ben je nou eenmaal onderhevig aan. En als je zoiets (de gevechten in Barcelona) wilt organiseren, is dat gewoon een tegenrevolutie.

Vanaf het front bij Guadalajara werden de vrijwilligers naar Barcelona gebracht om de 'tegenrevolutie' te bestrijden. Arie van Poelgeest herinnert zich, dat zij de Karl Marx-kazerne van de POUM-militie moesten bestormen.<fnref n="21" />

– Hoe lang bent u in Barcelona geweest?

– Drie dagen, want toen we het eigenlijk gewonnen hadden, gingen we weer weg. We hadden geen mogelijkheid en gelegenheid om daar een feest te bouwen, want het was ook geen feest.

– Hebt u nog moeten schieten?

– Ja, ja. Wat wil je, die dingen gebeuren.

– Jullie hebben één van de hoofdkwartieren...

– (...) In het begin zaten ze door de hele stad, maar toen wij kwamen, zaten ze nog in die Marx-kazerne. En die hebben wij gestormd.

– Werden jullie zwaar beschoten?

– Ja, er zijn een heleboel gesneuveld bij ons. Maar we kwamen er toch in en toen we er eenmaal in waren, was het afgelopen. Want toen zagen ze ons en gingen ze onmiddellijk met de handen omhoog staan. Want wie zijn handen niet omhoog had gestoken, werd doodgeschoten, want je kunt geen risico nemen. Daar is het oorlog voor. En ik vind, zo te moeten sterven, als je tegen je eigen mensen vecht, dat vind ik een schandaal. Dan kan je beter een fascist tegen over je hebben, want dan weet je waar je aan toe bent.

(...)

– Waren er veel interbrigadisten in Barcelona?

– Ik weet het niet, wij kwamen met onze groep en er kwam een groep Fransen, een groep Belgen, een groep Italianen en een groep Spanjaarden. De beste jongens hadden ze uitgezocht natuurlijk, neem ik wel aan.

<footnote n="20">²⁰ Generaal Miaja, vanaf november 1936 voorzitter van de verdedigingsraad van Madrid, was oorspronkelijk een republikein van het midden, maar raakte zeer nauw verbonden met de communistische partij tijdens de verdediging van Madrid.</footnote>

<footnote n="21">²¹ In de literatuur wordt deze kazerne wel als een POUM-bastion aangeduid, maar er wordt niet vermeld, dat deze is bestormd tijdens de meidagen. Het kan zijn, dat Van Poelgeest hier een ander gebouw bedoelt, het is ook mogelijk, dat er rond deze kazerne een niet al te grote schermutseling heeft plaatsgevonden. Het lijkt wel zeker, dat Van Poelgeest aan het eind van de gevechten in Barcelona is geweest.</footnote>
Het kan zijn, dat het aantal interbrigadisten in Barcelona bijzonder klein was en dat hun taak minder spectaculair was dan Van Poelgeest hier vertelt. Het is echter wel opval-lend, dat enkele commandanten van de XIde Brigade kennelijk bereid waren hun mensen in te zetten tegen anarchisten en 'trotskisten'. Men koos daarvoor waarschijnlijk politiek be-trouwbare vrijwilligers uit. Arie van Poelgeest, die politiek commissaris was, lijkt over de ge-wenste kwaliteiten beschikt te hebben. Hij gaat bijzonder ver in zijn kritiek op de anarchisten en de POUM en was bereid om hen, ook met het geweer, op andere gedachten te brengen. Het tekent de politieke tegenstellingen tussen de communisten en de twee andere stromin-gen. Het tekent ook het wantrouwen dat in Spanje heerste jegens het onafhankelijkheids-streven van de Catalanen. Zij zouden zich te weinig inspannen voor de republikeinse zaak. Buiten Catalonië was het onbegrijpelijk, dat anti-fascisten elkaar afmaakten in de straten van Barcelona, terwijl Franco intussen op weg was om Bilbao te veroveren. Door niet-Catalanen werden de gevechten al snel verkeerd geïnterpreteerd als 'een dolkstoot in de rug'.<fnref n="22" />

## Discipline

Vrijwilligers van meer dan 50 nationaliteiten moesten in de Internationale Brigades samen-gesmeed worden tot een gedisciplineerde eenheid. Dat kon nog wel eens problemen geven, ook al omdat veel linkse partijgangers een gezonde afkeer hadden van militaire gebruiken. De legerleiding poogde op verschillende manieren duidelijk te maken, dat discipline wel de-gelijk paste bij een goede anti-fascist. We lezen bijvoorbeeld in de *Dagelijkse Berichten*: 'De discipline van een volksleger is geen slavernij, niet de brutale onderdrukking, op welke de discipline van de fascistische legers is gegrondvest. Zij is de gemeenschappelijke verstand-houding en de trouw tegenover elkaar, en tegenover hem die beveelt. Onze discipline is ge-grondvest op het bewustzijn, waarvoor we strijden, op de onoverwinnelijke wil tot overwin-nen.'<fnref n="23" /> Men probeerde de discipline in eerste instantie niet via strafmaatregelen op te leg-gen, maar door in te spelen op het verantwoordelijkheidsgevoel van de soldaten: 'vrijwillige anti-fascistische discipline'. Tijdens de gevechten had de officier de leiding, maar daarna ging men kameraadschappelijk met elkaar om. Willem de Jong moest na terugkeer uit Spanje in Nederland in militaire dienst, waar men meer waarde hechtte aan gehoorzaamheid en een onberispelijk uniform dan aan de voorbereiding op moderne oorlogvoering. In Spanje waren de verhoudingen tussen officieren en soldaten minder formeel:

> – Alleen bij gevechtsacties was er een onderscheid, maar voor de rest niet. En je moet ook geen uniform verwachten. We hadden zogenaamd wel uniformen, maar de één had er een blauwe broek bij gekocht en de ander weer wat anders. Ja, er was van alles tekort. Rangen en standen, je kon soms zien op een veldjack of je met een kapitein of een luitenant te maken had, maar dat was allemaal primitief. (...) En je at allemaal uit dezelfde pot. Alleen de staf, die zat dan (...) apart.

<footnote n="22">²² Ronald Fraser, *Blood of Spain*, p. 385.</footnote>

<footnote n="23">²³ *Dagelijkse Berichten* nr. 12, 22 juni 1937; het fragment is afkomstig uit de krant *El Sol* en is waar-schijnlijk via het Duits in het Nederlands vertaald.</footnote>
Sommige vrijwilligers hadden genoeg van het standsbewuste Nederland en ervoeren Spanje als een ware bevrijding. Een briefschrijver in *Het Volksdagblad*: 'Jongen, het is heerlijk als je uit burgerlijk Holland hier komt, het vrije, van rechten rijke leven te zien onder dit regime, waar onze officieren, onze dokters bij ons en met ons leven met gelijke rechten en als gelijke kameraden, waar ieder, ook de hoogste, voor ieder te spreken is, zonder dat men een dam van baantjesmensen moet doorbreken.'<fnref n="24" />

In de loop van de burgeroorlog probeerde men de disciplinaire teugels aan te halen. Het onderscheid tussen officieren en soldaten werd duidelijker. Het kiezen van officieren door de soldaten, wat in het begin nog wel eens gebeurde, werd afgeschaft. Men deed ook pogingen om de groetplicht in te voeren. De soldaten moesten de officieren niet met de hand aan de pet, maar met de gebalde vuist groeten, het volksfrontgebaar. Discipline en politieke strijdbaarheid werden zo aardig gecombineerd. Volgens Arie Favier mislukten deze pogingen bij de Hollanders, maar de groetplicht was eigenlijk wel nodig:

– Er waren mensen bij die nooit in militaire dienst waren geweest, die wisten nergens van. Dat waren mensen die gewend waren om te zeggen en te doen, wat ze wilden. Als er dan geen strenge lijn van boven is, dan komt er niet veel van terecht. In de Hollandse compagnie is er nog geprobeerd de groetplicht in te voeren. Waarom? Om daaruit een bepaalde onderhorigheid te halen, een bepaalde discipline. Want anders liep het uit de hand.

Men liet soms ook 'bekeerde' anarchisten aan de vrijwilligers vertellen, hoe belangrijk discipline was. Dat ook anarchisten een pleidooi hielden voor discipline, moet een grote opvoedende werking op de interbrigadisten hebben gehad. Cipriano Mera bijvoorbeeld maakte gedurende de burgeroorlog een bliksemcarrière; hij was van oorsprong metselaar en werd zonder over een militaire opleiding te beschikken commandant van een legercorps. Deze anarchist en man van de praktijk wordt in de *Dagelijkse Berichten* geciteerd: 'Men moet de kameraadschappelijke vrijheid niet verwarren met de teugelloosheid van het individu. Kameraadschap, ja. Maar in de oorlog kan er geen andere kameraadschap bestaan dan de militaire. Te grote familiariteit vermindert de kracht van het commando.'<fnref n="25" />

Behalve met 'opvoeding' en scholing werd de discipline ook gehandhaafd met diverse straffen. Bij de bespreking van desertie merkten we op, dat men niet al te gretig was met het uitdelen van zware straffen, maar dat er van tijd tot tijd wel een voorbeeld werd gesteld. Tijdens de wanordelijke terugtocht in het voorjaar van 1938 in Aragon heeft men bijvoorbeeld geprobeerd met enkele executies de stroom van deserts in te dammen. De doodstraf werd ook gehanteerd bij zware vergrijpen ais plundering, verkrachting, sabotage en espionage. Daarnaast belandden soldaten voor lichtere vergrijpen in de gevangenis of in de strafcompagnie. In de XIVde Brigade bijvoorbeeld werd een compagnie van Franse drinkbroers gevormd, die bij wijze van heropvoeding in de voorste linies loopgraven moesten

<footnote n="24">²⁴ Het Volksdagblad 25 november 1937.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ *Dagelijkse Berichten* nr. 87, 27 september 1937; het fragment is afkomstig uit *Mundo Obrero*. Zie ook *Het Volksdagblad* 1 augustus 1938: Jaime Albert, een anarchistische instructie-officier, hield de Hollandse compagnie tijdens een toespraak voor, dat de discipline hem nogal tegenviel. Hij had meer verwacht van de 'Brigada la Heroica', maar er kon nog veel verbeterd worden.</footnote>
spitten. Zij schijnen zich met dit werk een goede reputatie verworven te hebben, maar zodra ze in de achterhoede kwamen, nam het drankverbruik, tot wanhoop van hun commandanten, weer snel toe.

## Dissidenten

Een goede politieke overtuiging gold als het waarmerk van de gedisciplineerde interbriga- dist. Hoe zat het met vrijwilligers die een afwijkende politieke mening hadden? Werden er aan hen 'politieke' straffen uitgedeeld?

De militaire geheime dienst van de Internationale Brigades onderhield contacten met de Russische NKVD. De dienst had een afdeling voor contraspionage en twee afdelingen met de onheilspellende namen 'Zuiveringen' en 'Bestrijding van trotskisme'.<fnref n="26" /> Er is zeer weinig bekend over het werk van deze inlichtingendienst, zodat we voorzichtig moeten zijn met onze conclusies. Contraspionage was geen overbodige luxe, omdat buitenlandse geheime diensten vaak 'vrijwilligers' probeerden te laten infiltreren in de Internationale Brigades. Er zijn zelfs drie agenten doorgedrongen tot belangrijke functies, waar ze gedurende de bur- geroorlog onopgemerkt bleven.<fnref n="27" /> Dit pleit niet voor de effectiviteit van de contraspionage. Twijfelachtige personen werden onderweg in Parijs of bij aankomst in Albacete ondervraagd. De verschillende rekruteringscentra hielden elkaar hiervan op de hoogte. Bij aanhoudende twijfel werden ze teruggestuurd of verdwenen ze in de gevangenis voor onbepaalde tijd, totdat er meer duidelijkheid ontstond over hun geval.<fnref n="28" />

De twee andere afdelingen hielden zich waarschijnlijk bezig met politieke dissidenten en zij zullen daarbij contacten hebben onderhouden met de afdeling voor contraspionage. We hebben al eerder gezien, dat de 'trotskisten' ondermeer beschuldigd werden van 'fascistische spionage'. In de *Dagelijkse Berichten* lezen we: 'Het werk van de fascistische splijters vertoont twee hoofdrichtingen. De ene is het politieke sloperswerk, de andere de meer of mindere spionage. Beide soorten grijpen in elkaar, en laten zich niet altijd scherp onder- scheiden. (...) Men herkent onmiddellijk de hand van Goebbels en zijn agenten, als zekere elementen politiek weinig geschoolde kameraden wijs maken willen, dat ze hierheen geko- men zijn, om de "wereldrevolutie" door te voeren. Het viel de Trotskisten, als agenten van het fascisme ten deel, om speciaal met leuzen van deze aard te proberen, om ontbinding in onze rijen te veroorzaken. Ze meenden, politiek ongeschoolde kameraden in oppositie te kunnen brengen tegen maatregelen van de Spaanse Volksfrontregering om de discipline te versterken bij de opbouw van een slagvaardig, goed georganiseerd volksleger.'<fnref n="29" />

De interbrigadisten kregen deze tekst met de veelzeggende kop 'Weest waakzaam' onder ogen. Het is echter de vraag of een dergelijke waakzaamheid heeft geleid tot veel ar- restaties onder buitenlandse anarchisten en 'trotskisten'. Zij zijn namelijk vooral toegetreden tot de milites van de CNT en de POUM en niet tot de Internationale Brigades, die als com-

<footnote n="26">²⁶ Von zur Mühlen, *Spanien war ihre Hoffnung*, p. 271.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ Castells, *Las Brigadas Internacionales*, p. 460.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Delperrie de Bayac, *Les Brigades internationales*, p. 179.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ *Dagelijkse Berichten* nr. 107, 21 oktober 1937.</footnote>
munistisch bekend stonden.<fnref n="30" /> De weinige anarchisten en 'trotskisten' die wel bij de brigades terechtkwamen, zullen waarschijnlijk enige zelfcensuur toegepast hebben en zich niet al te nadrukkelijk als 'dissident' geprofileerd hebben, zeker nadat in juni 1937 bekend was geworden, dat onder hun politieke geestverwanten talrijke arrestaties plaatsvonden.

Toch was het haast onvermijdelijk, dat de zuiveringen in de Sovjetunie en de vervolging van revolutionairen in Spanje op de één of andere manier doorwerkten in de Internationale Brigades. De angst voor verraad in eigen gelederen hield alle politieke partijen, maar vooral de communisten bezig. Binnen de brigades leek het wantrouwen zich niet zozeer te richten tegen pure 'trotskisten' en anarchisten; het ging waarschijnlijk eerder om ongedisciplineerd gedrag of een kritische houding van manschappen en om competentiegeschillen tussen officieren, die politiek vertaald werden. Men zocht er 'trotskisme' of een andere ernstige afwijking achter en de straf kon dan zwaarder uitvallen. Het kwam voor, dat achter een doodgewone deserteur een 'trotskist' of 'fascist' werd vermoed, maar er zijn ook andere voorbeelden.<fnref n="31" /> Eén van de geïnterviewden vertelt ons over zijn ervaringen met een Catalaanse soldaat, die hij verdacht van sabotage:

– We gingen van het ene front naar het andere met de artillerie en toen ben ik half in slaap gesukkeld, ik zat naast de chauffeur. Toen heeft hij ons zowat van een hoogte van zeven, acht meter zo naar beneden gereden. Gelukkig niks ontploft, gelukkig geen doden erbij, een paar gewonden bij de mensen die bovenop de wagen zaten. (...) En later merk ik dan, dat die chauffeur niet goed was, niet safe met discussiëren en 'ja, hij kon er niets aan doen, hij was ook in slaap gevallen'. Later moest ik precies aan de commandant vertellen, wat er aan de hand was geweest. Ja, en toen, bleek later, hebben ze van de POUM, van de trotskisten, pamfletten gevonden bij hem. Toen hebben ze hem gefusilleerd. (...) Het zat 'm daarin dat wij mensen tekort kwamen, omdat er verschillenden van ons gesneuveld waren, verwondingen opgelopen hadden en in het ziekenhuis lagen. Zodoende moest je dan toch weer aanvullen met Spanjolen en Catalanen. (...) Hij was een Catalaan en wij opereerden veel in Catalonië, Lerida en zo; daar gingen we vaak heen, dus hij had daar contacten. Dan stonden we twee, drie dagen in ruststelling, nou dan zochten deze mensen natuurlijk hun groeperingen op. En dat wisten we dan ook. Maar ja, we moesten later goed in de gaten houden, wat zich afspeelde in de hele artilleriebatterij. Er waren ook Spanjolen uit Madrid en Valencia, die hele goede mensen, echte communisten waren.

<footnote n="30">³⁰ Johnston, *Legions of Babel*, p. 109.</footnote>

<footnote n="31">³¹ T. A. R. Hyndman vertelt, dat hij na een desertie werd gearresteerd en werd bestookt met vragen of hij trotskist of fascist was. Hij kwam overigens later vrij. Philip Toynbee ed., *The Distant Drum. Reflections on the Spanish Civil War* (Londen 1976), p. 127-128. Een commandant van een Franstalige eenheid, die na een mislukte gevechtsactie als zondebok werd aangewezen, werd ten onrechte beschuldigd van spionage voor Franco en geëxecuteerd. Jason Gurney, *Crusade in Spain* (Londen 1974), p. 81-82. De Duitser Rudolf Beckmann werd in het voorjaar van 1937 gearresteerd wegens kritiek op de leiding en stierf onder onopgehelderde omstandigheden in een gevangenis. Hij zou zelfmoord gepleegd hebben, maar daar werd weinig geloof aan gehecht. Von zur Mühlen, *Spanien war ihre Hoffnung*, p. 273.</footnote>
Het lijkt ons niet aannemelijk, dat deze chauffeur inderdaad een saboteur was. Hij riskeerde immers bij dit ongeluk zijn eigen leven. Waarschijnlijk is hier sprake geweest van onoplettenheid of oververmoeidheid. Daarnaast is het de vraag of de man inderdaad gefusilleerd is; onze informant was daar in ieder geval niet zelf bij aanwezig. Belangrijker is het, dat men achter de misgreep van de chauffeur 'trotskisme' zocht. Dit wijst op een algemeen probleem in de Internationale Brigades. Zoals een 'goede' politieke overtuiging werd gezien als garantie voor een goede discipline, werd er in geval van ongedisciplineerd gedrag soms te snel aan een 'verkeerde' politieke overtuiging gedacht. Waar legde men de grens tussen ongedisciplineerd gedrag en 'trotskisme' of tussen 'trotskisme' en spionage? In sommige gevallen liet de legerleiding wantrouwen prevaleren boven een nuchtere beoordeling van de feiten. Bij een dergelijke vervaging van begrippen kon het voorkomen dat interbrigadisten die zich onafhankelijk opstelden, werden beschuldigd van ongedisciplineerd gedrag of een ernstiger vergrijp en dienovereenkomstig werden gestraft. Over het aantal slachtoffers van deze straffen bestaan nogal wat speculaties. Uitgaande van concrete gegevens moeten we vooralsnog stellen, dat het aantal gevallen waarin interbrigadisten om politieke redenen geëxcuteerd of anderszins bestraft zijn, zeer beperkt is, maar uiteraard is ieder geval er één te veel.<fnref n="32" />

Onder de Nederlandse interbrigadisten is ons één geval van politieke disciplinering bekend. In oktober 1937 werd Jef Last, die in de zomer was overgeplaatst van een Spaans

De Fransman Delperrie de Bayac vermeldt een vijftal executies die ondermeer op grond van politieke beschuldigingen werden voltrokken. Verder noemt hij vijf interbrigadisten die wegens 'verraad' werden geëxecuteerd, waarbij het onduidelijk blijft of deze beschuldiging juist was. Delperrie de Bayac, *Les Brigades internationales*, p. 172. Castells stelt, dat er in de Internationale Brigades zwaarder gestraft werd dan in andere eenheden van het republikeinse leger, maar hij geeft daarvoor geen bronnen. Castells was zelf werkzaam bij de generale staf van de CXXIXste Internationale Brigade en was daar in de zomer van 1938 getuige van een tweetal zware straffen voor 'normale' vergrijpen. In diezelfde tijd werd één Catalaanse soldaat gefusilleerd, nadat men bij hem een lidmaatschapskaart van de POUM had gevonden. Het was de enige politieke executie die hij in deze periode bij de brigade meemaakte. Castells, *Las Brigadas Internacionales*, p. 258 en 346-347.

In de literatuur wordt André Marty, die gedurende de periode oktober 1936-april 1937 en vanaf begin 1938 de Internationale Brigades commandeerde, vaak genoemd als een zeer wantrouwend persoon, die veel onnodige executies op zijn geweten zou hebben. Hij zou zelfs een aantal van 500 executies toegegeven hebben. (Castells p. 257-258, Richardson p. 174-175). Deze vermeende bekentenis is tot nu toe nog niet door betrouwbare bronnen bevestigd. Delperrie de Bayac zegt in een genuanceerd verhaal over Marty, dat hij een man was met weinig intellectuele capaciteiten, die zich nogal snel liet verleiden tot vervolging van 'verraders' of 'spionnen'. Dat er 500 mensen door zijn toedoen geëxecuteerd zijn, is uiterst onwaarschijnlijk, maar in elk geval waren het er te veel. (Delperrie de Bayac p. 173-177).

<footnote n="32">³² Von zur Mühlen noemt onder de Duitse interbrigadisten één concreet geval. De goed geïnformeerde historicus Robert Rosenstone komt op een aantal van vier mogelijk politieke executies onder de Amerikaanse interbrigadisten. Rosenstone, *Crusade of the left*, p. 373-375. De Amerikaanse historicus R. Dan Richardson is van mening, dat de vervolging van politieke tegenstanders binnen de brigades veel omvangrijker was. Hij noemt echter slechts een beperkt aantal concrete voorbeelden. Daarnaast vermeldt hij enkele gevallen, waarvan de exacte omstandigheden zeer onduidelijk zijn. R. Dan Richardson, *Comintern Army. The International Brigades in the Spanish Civil War* (Lexington 1982), p. 159-176.</footnote>
legeronderdeel naar de XIde Brigade, ervan beschuldigd contacten te hebben gehad met de POUM in verband met de 'putsch' in Barcelona. Het was waarschijnlijk een poging om Last onschadelijk te maken. Hij bleek echter over een goed alibi te beschikken en kon de beschuldigingen weerleggen. Wat was hieraan voorafgegaan?<fnref n="33" />

Jef Last was sinds 1931 sympathisant en sinds 1933 lid van de communistische partij. Hij was ondermeer bekend door zijn deelname aan het Arbeiders-Schrijvers-Collectief 'Links Richten'. Nadat hij in 1936 dienstgenomen had in het Spaanse leger, werd hij in Nederland een belangrijk persoon in de propaganda voor de Republiek. Zijn brieven uit Spanje werden in 1936 en 1937 in vier delen gepubliceerd en hij kwam voor lezingen naar Nederland. In de loop van 1937 ontstonden er echter problemen met de CPN. *Het Volksdagblad* meldde op 24 juli, dat Jef Last 'verkeerde wegen' bewandelde en bezig was zich buiten 'de rijen der arbeidersklasse' te plaatsen. Last had het namelijk opgenomen voor de Franse schrijver André Gide. Deze had sinds het begin van de jaren dertig openlijk blijk gegeven van sympathie voor het communisme. In 1936 publiceerde hij echter een kritisch boek over de Sovjetunie, *Retour de l'URSS*. Voor de internationale communistische beweging was dit het sein om een felle campagne tegen de schrijver te beginnen. In het voorwoord van de Nederlandse vertaling van een andere publicatie van Gide, *Les nouvelles nourritures (De nieuwe spijzen)*, schreef Last dat communisten ook kritiek op hun eigen heilige huisjes moesten kunnen verdragen en dat Gide ten onrechte verketterd werd. Dit nam de CPN Last niet in dank af. Na diverse problemen in de zomermaanden werd hij in oktober 1937 voor de krijgsraad gedaagd. Hij werd beschuldigd van het bijwonen van een congres van de POUM in de maand januari. Wij kennen van deze krijgsraad alleen de lezing van de schrijver zelf, maar in de communistische pers wordt bevestigd, dat er een onderzoek is ingesteld naar contacten van Last met de POUM, al laat men de uitkomst van het onderzoek onvermeld.<fnref n="34" />

Zoals gezegd wist Last de beschuldigingen te weerleggen; hij werd door de krijgsraad, die naar zijn zeggen uit eerlijke officieren bestond, vrijgesproken. In november 1937 verliet hij Spanje voor een propagandareis ten bate van de Republiek door de Scandinavische landen en in februari 1938 stapte hij uit de partij. Van de polemiek die daarop volgde, vermelden we slechts, dat hij een scala van aantijgingen naar zijn hoofd kreeg, variërend van 'handlanger van de verraders van de Spaanse Republiek' tot 'trotskist'.<fnref n="35" />

<footnote n="33">³³ Tenzij anders vermeld zijn de gegevens over Jef Last ontleend aan Nieko van de Pavert, *Jef Last tussen de partij en zichzelf* (Nijmegen 1982), p. 208-218.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Jef Last, *Mijn vriend André Gide* (Amsterdam 1966), p. 151. *Het Volksdagblad* 3 maart 1938.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ *Het Volksdagblad* 3 maart 1938.</footnote>
5 'Een koel verstand en een warm hart.' Medische vrijwilligers in
Spanje

Links Nederland reageerde met grote betrokkenheid op de Spaanse Burgeroorlog. Spanje beheerste lange tijd de voorpagina's van de linkse periodieken en de solidariteitsacties voor de Republiek behoorden tot de omvangrijkste van de jaren dertig. Tegelijkertijd hadden de linkse groeperingen zeer verschillende visies op het Spaanse conflict, die voor een belangrijk deel voortvloeiden uit de tegenstellingen in het republikeinse kamp. Het is dan ook niet verwonderlijk, dat er uiteenlopende hulpacties op touw werden gezet door de linkse partijen en vakcentrales.<fnref n="1" />

De Revolutionair-Socialistische Arbeiders Partij (RSAP) en het Nederlands Syndicalistisch Vakverbond (NSV) steunden hun zusterorganisaties in Spanje, respectievelijk de POUM en de CNT. In november 1936 richtten de organisaties samen met het Nationaal Arbeids Secretariaat het Comité Rood Spanje op, dat geld en goederen inzamelde voor de revolutionaire organisaties in Spanje. Vanaf mei 1937 ging het comité zich hoofdzakelijk beijveren voor de leden van de POUM die na de straatgevechten in Barcelona waren gearresteerd.<fnref n="2" /> Het NSV trok zich vanaf dat moment terug, omdat het zich meer verbonden voelde met de anarchistische beweging in Spanje. In mei 1938 maakte het comité plaats voor het Internationaal Solidariteits Fonds, dat behalve de gevangen POUM-leden ook Duitse vluchtelingen in Nederland ondersteunde.

De solidariteitsacties van de CPN liepen aanvankelijk via de Nederlandse Rode Hulp, die zich tot dan toe vooral met de opvang van vluchtelingen uit nazi-Duitsland had beziggehouden. De NRH zamelde tot medio 1938 60.000 gulden in voor Spanje plus een hoeveelheid goederen in natura. Naast verbandmiddelen en medicamenten werden ook levensmiddelen en kleding naar Spanje verstuurd. De actie van de NRH was een succes en de organisatie constateerde in haar blad *Afweerfront*, dat zij met de grootste actie uit haar bestaan bezig was.

Hierbij vergeleken stak de hulp vanuit de SDAP en het NVVV nogal schril af. We hebben al eerder gerefereerd aan de zeer voorzichtige politiek van de Nederlandse sociaaldemocraten ten aanzien van de burgeroorlog. Na de verkiezingen van mei 1937 begonnen SDAP en NVV aarzelend aan een actie voor de opvang van Spaanse kinderen in een tehuis in

<footnote n="1">¹ Voor de standpunten van de linkse partijen ten aanzien van de Spaanse Burgeroorlog en voor de hulporganisaties zie Margreet Braams, 'Linkse partijen in Nederland en de Spaanse Burgeroorlog', in: Braams e.a., 'Wat dunkt u van Spanje?' Nederlanders en de Spaanse Burgeroorlog, 1936-1939 (Amsterdam 1984), p. 43-66. Voor een bespreking van de Rode Hulp en de Commissie 'Hulp aan Spanje' zie Jaap Jan Flinterman, 'De CPN en de solidariteitsbeweging met de Spaanse republiek in Nederland', in: *Antifascisme in de jaren dertig*. Cahiers over de geschiedenis van de CPN nr. 10 (Amsterdam 1985), p. 9-54.</footnote>

<footnote n="2">² Zie hoofdstuk 4, p. 96-98.</footnote>
Frankrijk. Zij brachten in totaal 330.000 gulden bijeen voor Spanje, een zeer groot bedrag, maar gezien de aantallen leden (het NVV alleen al 300.000) viel het tegen.

De voorzichtige opstelling van de SDAP leidde tot gemor onder de leden. Een aantal socialisten voelde zich aangetrokken tot een hulporganisatie die zich wel hard inspande voor de Republiek, de Commissie 'Hulp aan Spanje'. In augustus 1936 werd de commissie, waarschijnlijk op initiatief van de CPN, opgericht om mensen met een progressief-burgerlijke achtergrond én een goedgevulde portemonnee te interesseren voor de strijd in Spanje. In de comités van aanbeveling van 'Hulp aan Spanje' zaten mensen van verschillende signatuur: sociaaldemocraten, christenen, vrijzinnig-democraten en zelfs een enkele conservatief-liberaal. Vanaf eind 1936 kreeg de organisatie een massaler karakter. Een hulpactie van de SDAP bleef uit en men probeerde nu grotere aantallen sociaaldemocraten op persoonlijke titel te betrekken bij 'Hulp aan Spanje'. Communisten verrichtten veelal het praktische werk in deze organisatie; in 1938 werden de communistische activiteiten voor Spanje zelfs geheel overgebracht van de Rode Hulp naar 'Hulp aan Spanje'. Toch werd het communistische aandeel in de publiciteit niet sterk benadrukt. De CPN deed veel concessies om de organisatie zoveel mogelijk een algemeen en 'onpolitiek' karakter te geven. Ook poogde zij via de commissie de banden tussen communisten en socialisten inniger te maken. 'Hulp aan Spanje' werd een bloeiende organisatie, die in de zomer van 1938 2000 activisten telde. Zij slaagde erin een hoeveelheid goederen ter waarde van ongeveer 160.000 gulden naar Spanje te sturen. Daarnaast werd op ruime schaal propaganda gemaakt, waarbij men het gematigde karakter van de republikeinse democratie telkens benadrukte. Men onthield zich in de regel van commentaar op interne conflicten in de Republiek.

Voor de inzameling van financiën en goederen bestonden diverse methoden. Voor de hand liggend waren de filmavonden en propagandabijeenkomsten. Maar wat te denken van een oproep in het informatiebulletin van de organisatie: 'De vrouwen gaan weer breien!' Meestal werd een dergelijke oproep toegelicht met een sfeertekening van de koude Spaanse winternachten en van het gebrek aan wollen kleding in Spanje. In de zomermaanden konden de vrouwen zich verdienstelijk maken voor de hospitalen: 'Noodig zijn: lakens, slopen, hospitalhemden, handdoeken en waschhandjes.' Het linnen kon besteld worden op het hoofdkantoor van de organisatie.<fnref n="3" />

In 1938 ging 'Hulp aan Spanje' zich inspannen voor het 'Hollands' kindertehuis in Picaña, dichtbij Valencia. Plusminus 65 kinderen, die geëvacueerd waren uit de frontgebieden, werden hier verzorgd. Het Hollandse aandeel bestond uit de financiële ondersteuning van het tehuis en uit één verpleegster, Fred. van Dordrecht, die het hygiënisch toezicht en de medische verzorging op zich nam. Volgens Annie Romein-Verschoor, die een brochure wijdde aan dit kinderhuis, werden haar 'Hollands-degelijke vakprincipes' nogal gewaardeerd. Zij werd althans gevraagd om hetzelfde werk in drie naburige kinderhuizen te komen doen.<fnref n="4" />

Een van de belangrijkste activiteiten van 'Hulp aan Spanje' was de verzending van medisch materiaal. Daarnaast werden er 28 medische vrijwilligers, onder wie drie artsen,

<footnote n="3">³ Maandelijks Informatie Bulletin. Uitgave van de Commissie 'Hulp aan Spanje' nr. 2 en 6, 1937.</footnote>

<footnote n="4">⁴ A. Romein-Verschoor, *Picaña. Een veilig huis voor het Spaanse kind* (z.pl. z.j.).</footnote>
uitgezonden. Het is opmerkelijk, dat de overheid deze uitzending niet op dezelfde wijze
heeft tegengewerkt als die van de militaire vrijwilligers. De Centrale Inlichtingendienst maak-
te wel uitvoerige rapporten over de activiteiten van de hulporganisatie, maar men achtte het
kennelijk niet nodig de medische hulp te verhinderen.

Het medische front

In april 1937 werden zes verpleegsters en één verpleger door 'Hulp aan Spanje' uitgezonden.
Op dat moment waren er al op diverse plaatsen in Spanje Nederlandse vrijwilligers aan het
werk. Onder de zeven bevonden zich Trudel de Vries, Jenny Schaddelee en Noortje Diamant,
die wij hebben geïnterviewd.<fnref n="5" /> Trudel de Vries woonde evenals Jenny Schaddelee in Rotter-
dam. Daar was zij in 1935 lid geworden van de CPN en had in hetzelfde jaar een begin ge-
maakt met haar verpleegopleiding in het Joods ziekenhuis. Met veel moeite kon zij de medi-
sche commissie van 'Hulp aan Spanje' ervan overtuigen, dat zij ook als derdejaars leerling-
verpleegster van nut kon zijn in Spanje:

– Het was dus logisch, dat je als jonge leerling-verpleegster dacht: ik heb zoveel geleerd, ik kan mijn handen daar wel uit de mouwen steken.

Jenny Schaddelee was in Rotterdam actief als lid van de CPN en werkte via de Rode
Hulp mee aan de opvang van Duitse vluchtelingen. Haar man Tim Timmerman, ook actief
communist, had er geen moeite mee, dat ze naar Spanje vertrok:

– Toen ik zei: 'Ik zou naar Spanje willen', zei hij: 'Ik ook, maar dan om te vechten.'

Hij ging later ook naar Spanje en sneuvelde daar in 1938.

Noortje Diamant werkte in Amsterdam in het Wilhelmina Gasthuis. In de kantine van
het WG zat zij regelmatig aan de 'vegetarische tafel' met enkele collega's te praten over de
ontwikkelingen in Spanje; ze kon zich nogal opwinden over de non-interventiepolitiek, die
ten nadele werkte van de Republiek. Zelf afkomstig uit een sociaaldemocratisch nest kwam
zij in contact met het vooraanstaande SDAP-gemeenteraadslid Ben Sajet, die als arts actief
was in 'Hulp aan Spanje'. Via hem gaf zij zich op als vrijwilligster, tot verontrusting van haar
vader:

– 'Ik geloof, dat jij nog als communist naar huis komt.' Ik zei: 'Als dat zo gaat, is het de loop der dingen.'

De zeven vrijwilligers kwamen terecht in het hospitaal van Onteniente, ongeveer 80
kilometer van Valencia. Het hospitaal droeg een sociaaldemocratisch karakter en werd gefi-
nancierd door de Socialistische Arbeiders Internationale en het Internationaal Verbond van
Vakverenigingen. Trudel de Vries:

– Het was een hospitaal met honderden bedden, in een verlaten klooster, dat nog niet inge-
richt was. En daar kwamen we midden in de nacht aan en er waren drie Spaanse verpleeg-
sters die ons opwachtten. Er waren nog geen patiënten. En die gilden maar 'ay, qué simpati-
cas' en dat betekende 'wat een aardige meiden', maar wij verstonden helemaal geen Spaans,

<footnote n="5">⁵ De anderen die in april 1937 werden uitgezonden, zijn: Jopie Bovenkerk, Ans Blauw, Maatje Huizin-
ga en Harrie d'Ancona.</footnote>
van de SSI moest hard gewerkt geworden, er lagen veelal zwaargewonde patiënten, maar er was ook een sfeer van kameraadschap tussen personeel en patiënten. De medische dienst werd in korte tijd opgebouwd met hulp van buitenlandse vrijwilligers. De Spaanse gezondheidszorg was in de jaren dertig nog weinig ontwikkeld en zij was zeker niet berekend op een oorlogssituatie met grote aantallen gewonden, die vaak van veraf gelegen plaatsen naar de hospitalen vervoerd moesten worden. Goede medische voorzieningen waren in de Internationale Brigades extra hard nodig, omdat deze vaak ingezet werden aan zware fronten en dus ook veel gewonden telden. De groei van de medische dienst is waarschijnlijk vrij snel verlopen. In oktober 1937 stelde de commandant van de dienst, de Bulgaar Zvetan Kristanov (schuilnaam Oskar Telge), dat hij over 5000 bedden beschikte. Naar schatting 250 artsen en 1500 verpleegkundigen, hospitaalsoldaten en verpleeghulpen uit 30 landen hebben in de SSI gediend, onder wie zich ook een aantal Spanjaarden bevond.<fnref n="6" />

Het werk van de medische dienst begon in de frontlinie, waar hospitaalsoldaten de gewonden wegsleepten op brancards. Soms lagen de gewonden in het niemandsland te wachten tot het begon te schemeren en de 'hospikken' hen met minder gevaar voor eigen leven konden wegdragen. Dit was gevaarlijk werk, omdat zij buiten de loopgraaf met hun brancard een schietschijf waren voor de vijand. Arie van Poelgeest was één dag gewondendrager aan het Jaramafront in februari 1937.

– ...liep ik voor, werd de achterste geraakt. Liep ik achter, werd de voorste geraakt. En dan sjouwde ik eerst die erop lag, een heuvel over en kiepte ik hem om. En dan ging ik die andere weer halen. (...) Ja, dat was ook veel gevaarlijker. Natuurlijk, want je liep overeind. Ik had zo'n cape om met een riem om mijn middel en daar zaten allemaal gaten in van de kogels, die er doorheen gesnord waren. Ja, geluk moet je ook hebben.

De gewonden werden naar de verbandpost gebracht, die hoogstens een kilometer achter de linies lag. Direct in de loopgraaf of op de verbandpost kregen ze eerste hulp. Daarna volgde het transport in vaak overvolle ambulances naar een veldhospitaal. Willem de Jong raakte in het voorjaar van 1938 door een mortiergranaat gewond aan zijn rug:
– Daar waren niet van die moderne ambulances zoals nu. Er werden veldbedden, stapelveldbedden gebruikt. Die kon je zo oppakken en naar buiten dragen. Die werden dan tegen zo'n kant van een vrachtwagen opgestapeld. Aan elke kant acht van die dingen en dan er tussen door zaten de zittende patiënten. Dan moest je ook nog helpen om die bedden vast te houden. Want het was geen snelweg, het was een lijdensweg, allemaal kreten van beroedigheid en zo.

Het veldhospitaal, waar de gewonden aankwamen, was een mobiel hospitaal. Het verhuisde mee met het legeronderdeel en werd meestal met de nodige improvisatie ingericht in een leegstaand gebouw of in tenten. Tijdens de offensieven werden de gewonden

<footnote n="6">⁶ Rainer Gless, Peter Kolmsee, Bernd Kopetz, 'Zur Geschichte des Internationalen Sanitätsdienstes (SSI) in Spanien 1936-1939', Zeitschrift für Militärgeschichte 15 (1976), p. 312-320; Gusti Jirku, *Kampf dem Tode. Die Arbeit des Sanitätsdienstes der Internationalen Brigaden* (z.pl. z.j.), p. 8. Zie ook Von zur Mühlen, *Spanien war ihre Hoffnung*, p. 227-229.</footnote>
hier en masse binnengebracht en stonden doktoren en verpleging voor de bijna onmogelijke taak om iedereen van een bed en de noodzakelijke zorg te voorzien. De Britse verpleegster Lilian Urmston beschrijft de ontvangst van gewonden in een veldhospitaal aan het Aragon-front: 'Ik deed wat werd genoemd de triage, dat is het ontvangen van de gewonden, ze snel onderzoeken en degenen die het nodig hebben morfine geven, je deed ze een pleister op het hoofd, waar de hoeveelheid morfine op stond aangegeven, de tijd en de datum; en dan de brancards, als je brancards had. Ze werden op de brancards gelegd, indien mogelijk. Anders werden ze gewoon op de grond gelegd, op de vloer en dringende gevallen met hersenletsel, borstwonden, amputaties werden apart gelegd. En tegen die tijd gingen we aan het werk met een paar Spaanse chirurgen.'<fnref n="7" />

Noortje Diamant werkte in de zomer van 1938 tijdens het Ebro-offensief in een veldhospitaal. De gewonden werden vandaar zo snel mogelijk vervoerd naar het achterland. De zware gevallen werden ter plaatse geopereerd. Ze herinnert zich nachtelijke operaties bij het licht van carbidlampen. Het was er zeer primitief, er heerste een gebrek aan verband en beddengoed. Ze werkte soms enkele dagen de klok rond met een onderbreking van een paar uur om te slapen:

– Je lette gewoon niet op vermoeidheid; je wist, dat het niet anders kon. Je wist ook, dat er weer een eind aan kwam.

De medische dienst streefde ernaar de gewonden zo dicht mogelijk bij het front te helpen. Bij te lang uitstel van behandeling zouden immers zelfs lichtgewonden door bloedverlies en besmettingsgevaar geringe overlevingskansen hebben. Het is echter de vraag, in hoeverre dit streven is gerealiseerd. Bloedtransfusie was in de jaren dertig nog volop in ontwikkeling. De Canadese arts Norman Bethune zette een mobiele bloedtransfusiedienst op, uitgaande van de filosofie dat het bloed naar de gewonden gebracht moest worden in plaats van andersom. Deze dienst kon echter pas in de loop van 1937 optimaal werken, toen de interbrigadisten een plaatje bij zich gingen dragen waarop de bloedgroep vermeld stond. Er waren ook chirurgen actief in de veldhospitalen, maar het was moeilijk voor hen om de grote hoeveelheden gewonden tijdens de offensieven te verwerken.

Het duurde vaak lang, voordat de gewonden in een hospitaal in het achterland aankwamen voor definitieve behandeling. Trijn Hulleman had enige tijd de verpleegkundige leiding over het hospitaal van SSI in Benicasim, waar veertig villa's waren geconfisqueerd en ingericht als paviljoenen. Na enige tijd verhuisde zij naar Murcia, waar zij hoofdverpleegster werd in één van de vier ziekenhuizen die de medische dienst daar in gebruik had genomen. Zij correspondeerde met haar sociaaldemocratische partijgenote Dora de Jong. Vanuit haar leidinggevende positie moet zij toch enig inzicht gehad hebben in de tijd die nodig was om gewonden naar het achterland te transporteren: 'Dora, weet niet of je begrijpt, wat ik je vertellen wil, ik hoop het. Zal je schrijven, wat het zeggen wil gewond te zijn aan het front, dan uren lang te moeten liggen. Als je het geluk hebt om gevonden te worden, duurt het nog heel lang, voor je in een bed komt. Wij hebben 's nachts zitten mopperen, als we lang moesten wachten op een transport. Maar dat ben je gauw vergeten, als je daar een of meer wa-

<footnote n="7">⁷ Corkill, *The Road to Spain*, p. 128 (vertaling van de auteurs).</footnote>
gens met gewonden krijgt. Vuil van dagen lang aan het front zijn, dan veel pijn, daar er in een opgepropte wagen niet voor allen een goede plaats is. Weet je wat het wil zeggen: doodmoe, dorst, pijn? Dan zijn er handen te weinig en ook vaak geen melk of koffie voor hen.¹⁸

De SSI beschikte ondermeer over ziekenhuizen in Benicasim, Murcia en Valencia, Madrid en ook in en om Albacete. Op ongeveer 50 kilometer ten noorden van Albacete lag Villanueva de la Jara, een plaats met 2400 inwoners, waar in maart 1937 het grootste landhuis van het dorp werd ingericht als hospitaal. Behalve de woonkamers werden ook de graanzolders tot ziekenzalen omgebouwd. Een naburig klooster diende als zusterhuis. Het ziekenhuis werd in oktober omgedoopt in 'Hollands hospitaal'. Evenals de oprichting van de 'Hollandse compagnie' zal het vooral bedoeld zijn geweest om de Nederlanders zoveel mogelijk bijeen te brengen en daardoor het moreel te versterken. Ook was het voor het thuisfront prettig om ten bate van een 'eigen' hospitaal inzamelingen te houden. Allerlei artikelen, variërend van sigaretten, thee en koffie tot medicamenten, röntgenapparatuur, linnen en zeep, werden naar Villanueva verstuurd. Nederlanders waren goed vertegenwoordigd onder het personeel, hoewel er meer buitenlandse dan Nederlandse artsen gewerkt hebben. Ies Voet, 24 jaar oud en pas afgestudeerd, was geneesheer-directeur. Hij nam later dienst aan het front en raakte in het voorjaar van 1938 vermist. Waarschijnlijk is hij gedood, toen hij met een auto een dorp binnenreed, dat inmiddels in vijandelijke handen was gevallen. De eveneens pas afgestudeerde Theo van Reemst volgde hem op in het hospitaal. De administrateur, de politiek commissaris, vier of vijf verpleegsters en enkele koks behoorden ook tot het Nederlandse contingent.

Het hospitaal telde zo'n 200 bedden en werd vooral gebruikt voor langdurig zieken. Er waren aparte afdelingen voor besmettelijke ziekten, onder andere tyfus en tuberculose. Trudel de Vries werkte in Villanueva:

- We hadden erg veel infectieziektes, want je moet je voorstellen, dat hier de kinderen kinderziektes kregen, zodra ze op de kleuterschool kwamen. Tegenwoordig heb je minder kinderziektes, omdat ze prikken krijgen, maar vroeger was het zo, zodra ze op school kwamen, kregen ze kinderziektes. Die Spaanse rekruten gingen dus niet naar school. Zodra ze bij elkaar kwamen, braken er mazelen uit en roodvonk. En door slechte voeding en slechte hygiënische toestanden was er dus ook vrij veel tuberculose. Ik heb toen in Villanueva al vrij gauw een aantal roodvonkpatiënten verpleegd en in een apart zaaltje daarnaast een aantal mazelenpatiënten van wie sommigen heel erg ziek waren.

Jenny Schaddelee werkte in het hospitaal korte tijd op een afdeling voor depressieve patiënten:

- Naast het ziekenhuis was een villa en daar zaten allemaal mensen, vooral buitenlanders, die helemaal depressief waren, die helemaal in de put zaten. Ze zaten de hele dag met hangend hoofd. (...) En er was een Bulgaarse arts en dat was een knappe psycholoog; daar ben ik

<footnote n="8">⁸ Brief Trijn Hulleman aan Dora de Jong, Murcia 4 oktober 1937; zie hoofdstuk 2, noot 50.</footnote>
toen naartoe gegaan. Want ik had natuurlijk ook mijn krankzinnigenverplegingdiploma. Ik geloof niet, dat het heel erg lang bestaan heeft.

– Wat was zijn therapie?

– Hoe konden we spreken van enige therapie? Ik bedoel, er werd mee gesproken en er werd niks meer van ze geëist, niet dat ze naar het front gingen, niet dat ze andere dingen deden. Ze waren passief en verder konden we er niks anders voor doen dan ze desnoods tegen zichzelf te beschermen.

In Villanueva was het militaire hospitaal de enige medische voorziening. De lokale arts was verdwenen en de Nederlanders zagen voor zich een taak weggelegd om de medische zorg op peil te brengen. Trudel de Vries:

– Wij dachten, die burgerbevolking, die moet natuurlijk ook van medische hulp worden voorzien en wij hebben toen via een paar meisjes die bij ons in het ziekenhuis werkten, laten rondvertellen, dat als de mensen ziek waren, ze om hulp konden vragen. Maar dat gebeurde helemaal niet en later zijn we er achter gekomen, dat die burgerbevolking geweldig veel moest betalen voor medische hulp. En die mensen hadden niks. (...) We hebben toen gezegd: de mensen kunnen komen en we doen het gratis.

Jeny Schaddelee herinnert zich, dat zij geprobeerd hebben een kleine jongen met een misvormde voet te behandelen in het hospitaal. Het kostte veel moeite om de ouders te overtuigen van het nut van deze ingreep:

– Uiteindelijk is het gelukt met de belofte, dat zij ook eten zouden krijgen van het ziekenhuis, als het kind in het ziekenhuis lag. En dat is (...) goed gekomen, niet dat het ooit een voet met vijf tenen geworden is, maar toch kunstmatig wat erbij gemaakt. En dat kind voelde zich herboren, want die had die sleep niet meer. Maar zo'n contact hadden we met de bevolking en dat was nodig, want we hadden het vertrouwen van die mensen nodig. Want er zaten ook wel overal nog vijanden tussen. Je moest ook door je voorbeeld en door alles het vertrouwen geven, dat je er voor die mensen was om te helpen. Dat is een psychologisch feit.

Volgens Trudel de Vries werd het contact met de bevolking beter, nadat ze een 'bijbels wonder' hadden verricht:

– We hebben een blinde ziende gemaakt. Dat ging aldus in zijn werk. Onze artsen waren naar Albacete, naar een vergadering en toen kwam er 's middags een vrouw van middelbare leef tijd met haar hoogbejaarde vader, die blind was. En ze had dus gehoord, dat die buitenlandse doktoren zo vriendelijk en zo goed waren, en of de dokter maar eens wilde gaan kijken. Toen hebben we gekeken en toen zeiden we: 'We zullen eerst maar dat vuil eraf weken.' Want die ogen waren helemaal... Dus we hebben die man een week lang laten terugkomen, met olie hebben we die ogen bewerkt en toen vielen hem letterlijk de schellen van de ogen. Die man had een oogontsteking gehad en dat was helemaal dichtgegaan. Daar waren ze geweldig dankbaar voor. Kan je nagaan, we hebben 60 eieren gehad voor het hospitaal. Dat was ook een punt; doordat we met de bevolking bevriend raakten – als ze iets over hadden van hun armoedje – dan brachten ze dat voor de mensen. Want langzamerhand werd het voedselprobleem heel nijpend.
Er was een groot gebrek aan gediplomeerde verpleegsters in Spanje; daarom werden veel Spaanse verpleeghulpen in het ziekenhuis door Nederlandse verpleegsters opgeleid. Hollandse degelijkheid en Spaanse onervarenheid kwamen nogal eens met elkaar in botsing. In een brochure waarin de medische vrijwilligers verslag doen van hun ervaringen in Spanje, beschrijft Jopie Bovenkerk, die na Annie Scaf hoofdverpleegster werd in het Hollands hospitaal, haar Spaanse personeel; de ene verpleeghulp krijgt zeer positieve kritiek, de ander wordt moederlijk terechtgewezen. Opvallend is de aanwezigheid van een ex-militiesoldate: 'Felicita was miliciana en heeft zelfs als sergeant haar vrouwelijke kameraden aangevoerd. Nu doet ze ziekenhuiswerk met een diepe deuk van een granaatsplinter in haar schedel en ze vliegt nerveus en luidruchtig over de gangen of is midden op een wanordelijke zaal in een boek verdiept aan te treffen, terwijl er nog geen van haar patiënten verzorgd is.'<sup>9</sup> Aan het begin van de burgeroorlog vocht een aantal vrouwen mee in de milities van de Republiek, een opmerkelijk verschijnsel. Vanaf voorjaar 1937 werden zij echter uitgesloten van de legereenheden en verwezen naar een dienende taak achter het front. Veel vrouwen kwamen te werken in ziekenhuizen. In brochures werden zij wel beschreven als strijdsters aan het medische front. Misschien heeft men de vechtersrol van deze vrouwen extra benadrukt om hun overgang van het front naar het burgerleven te vergemakkelijken?

Niet alleen in brochures, maar ook in interviews en persoonlijke brieven wordt de politieke en strijdbare sfeer in de ziekenhuizen vaak aangehaald. Zoals overal in de Internationale Brigades werd ook in het hospitaal propaganda bedreven onder leiding van de politieke commissaris. Hij oefende soms ook controle uit op de politieke betrouwbaarheid van personeel en patiënten. Van Jenny Schaddelee bijvoorbeeld maakte een commissaris een rapport, waarin hij behalve haar professionele kwaliteiten ('werkt met enthousiasme en heeft erg goede diensten bewezen') ook haar lidmaatschap van de communistische partij vermeldde en haar betrouwbaar noemde.<sup>10</sup> Over andere verpleegsters werden ook wel minder gunstige rapporten gemaakt.<sup>11</sup>

De inbreng van de communistische partij was via de politieke commissaris en via een aantal leden onder patiënten en personeel vrij groot. In sommige ziekenhuizen hielden partijleden aparte vergaderingen, die soms ook gebruikt werden voor politieke scholing. Op buitenstaanders oefende deze 'magische cirkel' waarschijnlijk enige aantrekkingskracht uit. Anderzijds vertellen enkele verpleegsters, dat het geen voorrecht was om er buiten te vallen; er zouden beschuldigingen aan hun adres geuit zijn, omdat zij niet de juiste politieke overtuiging hadden.<sup>12</sup> Het zal de communistische partij in Spanje niet aan bekeringsijver hebben ontbroken. De grote militaire inzet van de partij en de hulp van de Sovjetunie speelden bij de werving een belangrijke rol. De eerste Nederlandse arts in Spanje, Gerrit Kastein,

<footnote n="9"><sup>9</sup> Wij werkten in Spanje. Ervaringen van het Hollandse Medische personeel in Spanje. Uitgave: Medisch-Hygiënische commissie van 'Hulp aan Spanje' (z.pl. z.j.), p. 28</footnote>

<footnote n="10"><sup>10</sup> Caracteristica Schaddelee Jannigje, november 1938 (Archivo Histórico Nacional/Servicios Documentales; Servicio Militar, carpeta 1688).</footnote>

<footnote n="11"><sup>11</sup> Von zur Mühlen, Spanien war ihre Hoffnung, p. 272.</footnote>

<footnote n="12"><sup>12</sup> Corkill, The raad to Spain, p. 133. Zie ook een interview met Dien Heroma in Martin Schouten, Voor de oorlog. Herinneringen aan de jaren '30 (Amsterdam 1982), p. 209-214.</footnote>
was lid van de CPN. Zijn opvolger, les Voet, kwam uit een sociaaldemocratisch gezin en werd in Spanje lid van de PCE. Diens collega, Theo van Reemst, sloot zich ook bij de partij aan. Noortje Diamant verruilde de sociaaldemocratische voor de communistische partij. Zij was teleurgesteld in de SDAP, die tot maart 1938 de non-interventiepolitiek steunde.<fnref n="13" />

Gezien de sfeer in de ziekenhuizen en de linkse achtergrond van de meeste Nederlandse verpleegsters ligt het voor de hand, dat in hun werk humanitaire en politieke drijfveren nauw met elkaar verweven waren. Jenny Schaddelee:

– Ik wist dat ik daar op twee manieren kon helpen: tonen dat ik een anti-fascist was en dat ik verpleegster was.

Het ziekenhuis was in de eerste plaats een humanitaire instelling, maar het was haast onvermijdelijk ook een onderdeel van de militaire machinerie. In een brochure over de SSI lezen we: 'Elk van onze gewonden die we genezen is één waarborg meer voor onze overwinning.'<fnref n="14" /> Het was de taak van de medische dienst om de gewonden weer zo snel mogelijk op te lappen voor het front. Trijn Hulleman die het vanuit haar sociaaldemocratische achtergrond aanvankelijk moeilijk had met haar deelname aan de oorlog, was zich dat wel bewust: 'Voor mij is het zo, of ik het nu aan een ander toesta om zich met het wapen te verdedigen of ik neem er ook zelf aan deel, is geen verschil van principieel inzicht of taktiek.'<fnref n="15" /> We merkten in hoofdstuk 3 op, dat sommige vrijwilligers na herstel van hun verwonding weer zo snel mogelijk naar het front terugkeerden; anderen hadden genoeg van het frontleven en gingen liever terug naar huis. De verpleegsters vertellen vooral verhalen over de gewonden die over een sterke motivatie beschikten.<fnref n="16" /> Trijn Hulleman beschrijft, hoe zij tijdens een moment van rust haar breiwerk ter hand neemt en enkele gewonden met krukken ziet lopen; ze heeft hen al vijf maanden verpleegd: 'Weet je wat ze dan vragen? Hoe lang nog, voor ik weer naast mijn kameraden aan het front sta?'<fnref n="17" /> Het doet de verpleegster merkbaar goed, maar tegelijk is er ook een spanning tussen haar politieke bewogenheid en haar genegenheid voor de partiënten. In een eerdere brief schrijft ze: 'Vanavond zit ik een weinig in de put. Er gaan weer veel van de kameraden naar het front, heb ze met veel liefde geholpen en dan komt het soms over mij: welke kogel is voor jou? Dora, ik kan huilen, maar dat helpt niet, zou ze vast willen houden, maar ze gaan weer vol moed, en bijna allen met een overtuiging voor de vrijheid van ons. Hoop dat ik er iets toe bijdraag, maar doen wij allen wel genoeg? Is het omdat ik hier ben en alles zo anders zie, maar voor mijn gevoel doen de partij en vakbeweging niet genoeg.'<fnref n="18" /> Met 'de partij en vakbeweging' doelt zij op de SDAP en het NVV, die naar haar idee in vergelijking met de communisten te weinig deden voor Spanje. Bij terugkomst vroeg een bezorgde sociaaldemocratische reporter, of zij in Spanje nog van 'inzicht' was veranderd. Zij antwoordde, dat ze sociaaldemocrate gebleven was en refereerde meteen aan het voor

<footnote n="13">¹³ Voor de ledenwinst zie onder andere Gless, 'Zur Geschichte', p. 316.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Jirku, *Kampf dem Tode*, p. 62 (vertaling van de auteurs).</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ Brief Trijn Hulleman aan Dora de Jong, Murcia 24 januari 1937.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Zie hoofdstuk 3, p. 75-76. Zie ook *Nederlanders strijden in Spanje tegen de vijanden der democratie* (z.pl. z.j.), p. 12-14.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ Brief Trijn Hulleman aan Dora de Jong, Murcia 4 oktober 1937.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Idem, *Benicasim* 1937.</footnote>
haar kring gevoelige geweldsvraagstuk: 'En als ik met wapens heb leren omgaan, dan deed ik dit om mijn patiënten te kunnen verdedigen.'<fnref n="19" />

De verpleegsters combineerden een militante instelling met volledige zelfopffering. Hard werken, soms dag en nacht, hoorde erbij. Persoonlijke gevoelens werden weggepoetst om te kunnen blijven functioneren aan het 'medische front'. In de al eerder aangehaalde brochure over de SSI worden de verpleegsters als 'anti-fascistische kameraden' beschreven: 'De vrouwen van de medische dienst van de Internationale Brigades, die vechtend hulp bie-den, hebben in de burgeroorlog veel geleerd, vooral het moeilijkste: hard tegen zichzelf en zusterlijk zwak voor de gewonde kameraden zijn. Ze hebben hun lichamelijke zwakheid dis-cipline opgelegd en hun zenuwen streng in bedwang gehouden: ze weten, waarom het gaat en wat zij willen.'<fnref n="20" />

De schrijfster gebruikt nogal pathetische bewoordingen en weinig vrouwen zullen zich herkennen in de 'lichamelijke zwakheid', maar toch beschrijft ze in grote lijnen een men-taliteit die vele verpleegsters zich eigen hebben gemaakt. Trijn Hulleman: 'Hier moeten we zijn een mens met een frisch, gezond verstand en een warm hart, niet te veel aan jezelf den-ken, wij hebben het heus niet slecht, en de kameraadschap is hier een grote schat.'<fnref n="21" />

<footnote n="19">¹⁹ De Proletarische Vrouw. Weekblad van de Bond voor Soc.-Dem. Vrouwen-Propaganda-clubs in Nederland onder redactie van C. Pothuis-Smit 15 februari 1939.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Jirku, *Kampf dem Tode*, p. 55 (vertaling van de auteurs).</footnote>

<footnote n="21">²¹ Brief Trijn Hulleman aan Dora de Jong, Murcia 4 oktober 1937.</footnote>
6 Oud-Spanjestrijders, Nederlanders die geen Nederlander zijn

Op 21 september 1938 verklaarde de Spaanse minister-president Negrín in Genève in een toespraak tot de vergadering van de Volkenbond: 'De Spaanse regering, vastbesloten ieder voorwendsel uit de weg te ruimen, dat twijfel kan werpen op het nationale karakter van de zaak waarvoor de legers van de Republiek strijden, heeft zojuist besloten tot onmiddellijke en volledige terugtrekking van alle niet-Spaanse strijders die aan de zijde van de regering vechten.'<fnref n="1" /> Hij vroeg de Volkenbond een commissie in te stellen om op de terugtrekking toezicht te houden. Daarmee passeerde hij bewust de non-interventiecommissie, die al eerder had aangedrongen op terugtrekking. Het daarvoor opgestelde plan had echter in de zomer van 1938 schipbreuk geleden op de houding van de nationalisten, die de Duits-Italiaanse steun niet konden missen.

De terugtrekking van de buitenlanders kwam op een cruciaal moment. Hitlers dreigende annexatie van Sudetenland in Tsjecho-Slowakije leek in September 1938 de Tweede Wereldoorlog zeer dichtbij te brengen. Negrín hoopte bij het uitbreken van een Europees conflict op Frans-Engelse steun voor de Republiek. Tegelijkertijd was de situatie van het republikeinse bewind precair. De Franse grens was gesloten en de zeeroutes werden voortdurend geblokkeerd door de nationalistische en de Italiaanse marine, waardoor een groot gebrek aan voedsel en grondstoffen heerste in republikeins Spanje. De wapenleveranties uit de Sovjetunie namen eveneens af. Negrín probeerde nu met eenzijdige terugtrekking van de buitenlandse vrijwilligers politieke steun te verwerven in West-Europa. Verder was de terugtrekking militair gezien niet zo'n groot risico. Er dienden in die tijd nog maar ongeveer 13.000 buitenlanders in de Internationale Brigades, terwijl het republikeinse leger inmiddels gegoeid was tot 750.000 man.

De interbrigadisten waren vanaf begin 1938 op de terugtocht en het Ebro-offensief was ook al snel vastgelopen. Het besef dat Spanje een verloren zaak was begon bij de meesten wel te dagen. Toch deed het afscheid pijn. Frans Oord formuleert het zo:

– ... toen dacht ik bij mezelf, kijk, nou heb je zoveel gedeeld met die Spaanse jongens. Dus wij wisten al dat de zaak verloren was, dat kon je zien aankomen. Ik had dat laatste ook wel met ze willen delen en dat gevoel had ik nog toen ik thuis kwam. (...) Ik voelde ergens of ik ze in de steek gelaten had.

Vele Spanjaarden hadden waardering voor de morele steun en de fysieke offers van de internationalen. Zij toonden dit tijdens een grootse afscheidsparade in oktober 1938 in Barcelona. Ongeveer 200.000 mensen hadden zich verzameld om de interbrigadisten toe te juichen. Dolores Ibarruri, beter bekend als 'La Pasionaria', één van de leidende figuren van de PCE, hield een meeslepende toespraak, waarin ze zich tot de leden van de Internationale Brigades richtte met de woorden: 'Jullie kunnen trots weggaan. Jullie zijn geschiedenis. Jullie zijn een legende. Jullie zijn het heroïsche voorbeeld van de solidariteit en de universaliteit

<footnote n="1">¹ Johnston, *Legions of Babel*, p. 140 (vertaling van de auteurs).</footnote>
van de democratie. We zullen jullie niet vergeten en als de olijfboom van de vrede weer bladeren krijgt, verstrengeld met de lauweren van de overwinning van de Spaanse Republiek – kom dan terug.¹²

Zo warm als het afscheid in Barcelona was, zo kil was de ontvangst van de oud-Spanjestrijders door de Nederlandse autoriteiten. In dit hoofdstuk beschrijven we hun ervaringen na het afscheid van het Spaanse front: de terugkeer in Nederland, de belevenissen van een kleine groep Nederlanders in Spaanse krijgsgevangenschap, verzet en vervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog en tenslotte het meest verstrekkende gevolg van de deelname aan de burgeroorlog, het verlies van het Nederlanderschap. Nederland is één van de weinige democratische landen waar de oud-Spanjestrijders met een dergelijke maatregel werden geconfronteerd.

'Zie ginds komt de stoomboot...'

Na het indrukwekkende afscheid in Barcelona volgde het wachten op de terugtocht. De Nederlanders konden op 3 december per trein naar Nederland vertrekken. De meeste interbrigadisten hebben slechte herinneringen aan de ontvangst in Roosendaal. Men was vooral verwonderd over de zenuwachtige marechaussee en rechercheurs. Het leek wel of de Nederlandse overheid verwachtte dat het 'Rode Gevaar' bij Roosendaal het land binnen zou komen. Piet Laros beschrijft de ontvangst op 5 december van de groep van 117 Nederlanders onder zijn leiding als volgt:

> We moesten ons speldje (het insigne van de Internationale Brigades) afdoen en we mochten geen liederen meer zingen. De consul kwam het zeggen: 'Nou worden er geen strijdliederen, geen bepaalde liederen meer gezongen.' De jongens kankeren, kankeren. (...) Toen zijn we Roosendaal binnengekomen met de trein en ik weet het nog goed, d'r stond marechaussee langs de muur, tegenover ons. En toen zongen de jongens allemaal 'Zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan', ik vergeet 't nooit, ik wist niet dat 't 5 december was. Toen wisten ze niet wat voor rottigheid ze uit moesten halen, toen zongen ze 'Zie ginds komt de stoomboot', hartstikke leuk. En toen moesten we allemaal in die hal, moesten we alles afgeven. Alle koffers moesten ze openmaken, alles wat dan in die koffers zat, propaganda en zo, dat moest allemaal gecontroleerd worden. (...) Ze controleerden ons natuurlijk ook op wapens, moet je rekenen, hè. En daar werd medegedeeld door een ambtenaar ook, dat we staatloos waren geworden. (...)

En toen kregen we zuurkool met spek aangeboden in de wachtkamer en toen vroeg ik, of ik nog een toespraak mocht houden als afscheid van de jongens. 'Ja, maar geen politiek, geen politiek', zei de luitenant van de marechaussee. Ik zeg: 'Schrikt u zo van politiek? Wat u opvoert, die scène, dat is politiek', zeg ik tegen hem. (...) En toen heb ik afscheid genomen van die jongens, hè. Ja, met tranen in m'n ogen, hoor. Ik heb gezegd, dat weet ik nog wel, ik zeg: 'Nou, ik neem afscheid als kapitein van jullie, ik ben jullie commandant niet meer. We zijn nou in 't geheel gedemobiliseerd. Maar als kameraad zal ik blijven tot de dood. Daar hebben we te veel voor meegemaakt.'

<footnote n="2">² Thomas, *The Spanish Civil War*, p. 853 (vertaling van de auteurs).</footnote>
Na het oponthoud te Roosendaal ging de reis verder. Anton Michels kreeg geen gele-
genheid om afscheid te nemen van zijn kameraden:

– Nou zou ik naar Amsterdam, maar daar werd je goddomme door twee marechaussee ge-
wapend met sabel en karabijn naar Alkmaar gebracht. We mochten in Amsterdam d'r niet
uit.'

Willem de Jong maakte ongeveer hetzelfde mee:

– De niet-Amsterdammers, dus ook de jongens van de Zaanstreek, mochten er niet uit. Maar wat ik toen gedaan heb (...), toen stopte die trein nog aan de Hembrug, het stationnetje Hembrug, daar stond niks en daar stapte ook geen mens uit en ik stapte uit en de eerstvolgende trein die kwam, ging naar Amsterdam en ik zat mooi in Krasnapolsky.

In de grote zaal van Krasnapolsky had de CPN een speciale vergadering belegd om de
Spanjestrijders welkom te heten. In Het Volksdagblad was aangekondigd wanneer de trein
uit Roosendaal aan zou komen. Er was dan ook aardig wat volk op de been bij het Centraal
Station en er hadden ook al enige schermutselingen met de politie plaatsgevonden.

Na deze groep van 117, waren er nog 62 Nederlanders in Spanje die gerepatrieerd
moesten worden. Zij konden niet met het eerste transport mee, omdat ze in de zuidelijke
sector van republikeins Spanje zaten. Rond de jaarwisseling werden ze naar Catalonië over-
gebracht en begin 1939 trokken ze samen met groepen Spanjaarden voor de toen snel op-
rukkende Franco-troepen de Frans-Spaanse grens over. Uit de nog in Spanje aanwezige bui-
tenlanders werd in januari weer een nieuwe Internationale Brigade geformeerd onder lei-
ding van de Duitse schrijver Ludwig Renn. De bedoeling was de aftocht van de Spaanse
vluchtelingen te dekken. De motivatie was echter vaak zeer gering en de overmacht groot.
Voor zover onze informatie strekt, heeft slechts een enkele Nederlander aan deze zoge-
naamde 'tweede inzet' deelgenomen.

De Franse regering had voor de honderdduizenden vluchtelingen uit Spanje interne-
ringskampen opgezet. De omstandigheden in deze kampen waren zeer slecht. Hein Garrit-
sen, die pas in maart 1939 Spanje verliet, vertelt over zijn verblijf in zo'n kamp:

– Je werd als krijgsgevangene behandeld, je kreeg een snee brood toegegooid, dat werd niet verdeeld. Je moest maar zien dat je aan je eten kwam.

Voor de Nederlanders was het verblijf in een dergelijk interneringskamp meestal van
korte duur. Interbrigadisten met een andere nationaliteit zoals Duitsers die niet naar hun
vaderland terugkonden, hebben vaak veel langer in deze kampen door moeten brengen. Pas
na de val van de Vichy-regering werden de kampen opgeheven. Veel Duitse oud-
Spanjestrijders zijn vanuit deze interneringskampen rechtstreeks in Duitse concentratiekam-
pen terecht gekomen.

Spaanse krijgsgevangenschap

– Dan zit je met zo'n halve compagnie, dan sjok je maar voort. Die artillerie schoot op ons, maar je hebt gauw in de gaten of het ver over gaat of ver voor je neervalt. En dan mocht je niet roken en al die dingen meer. Maar op het laatst zeiden ze: 'Nou, we zijn er door, hoor. Ga maar even zitten of even liggen, sigaretje opsteken.' Er is zeker een uurtje later een mel- der geweest, toen zijn de voorsten verder gelopen. Maar ze hebben ons nooit wakker ge-
maakt. 's Morgens werden we wakker, was het dag. We waren met een ploegje van een man of tien, twaalf achtergebleven. Ik zeg: 'Kom maar mee, dan gaan we zien of we ze vinden kunnen.' Maar toen kregen we vuur van voren. Toen waren we omsingeld, ingesloten. Dan maar overgeven.

Sake Visser uit Lemmer raakte in het voorjaar van 1938 bij de chaotische terugtocht in Aragon in Spaanse krijgsgevangenschap. Hij werd overgebracht naar San Pedro de Cardeña, vlakbij Burgos. In het totaal zaten in dit oude klooster ongeveer 500 krijgsgevangen interbrigadisten, onder wie 25 Nederlanders.<fnref n="3" /> Alle in het kamp aanwezige Nederlanders waren in het voorjaar van 1938 gevangen genomen. Ook enkele Engelse interbrigadisten in het kamp waren in die periode in handen van de vijand gevallen.<fnref n="4" /> Het is waarschijnlijk, dat er voor die tijd weinig interbrigadisten krijgsgevangen werden gemaakt. Nu Franco aan de winnende hand was, wilde hij duidelijk maken, dat de buitenlandse gevangenen humaan behandeld werden. Bovendien werd in de berichtgeving van de nationalisten het aandeel van de internationalen in het republikeinse leger altijd sterk benadrukt; het werd om propagandistische redenen belangrijk gevonden een aantal buitenlanders aan de pers te tonen.<fnref n="5" />

In november 1939 werden de overgebleven krijgsgevangenen – tweederde deel was inmiddels al vrijgelaten – overgebracht naar een arbeidsbataljon in Belchite. In juni 1941 werd dit overgeplaatst naar Palencia. In december 1941 werden alle krijgsgevangenen overgebracht naar het interneringskamp Miranda d'Ebro. Hier verbleven alle buitenlanders die zonder geldige papieren Spanje waren binnengekomen, in het algemeen vluchtelingen uit door Duitsland bezette landen. In Miranda d'Ebro moesten de krijgsgevangenen aanvankelijk ook nog werken.

De levensomstandigheden in deze kampen waren heel slecht. De gevangenen waren slecht gekleed en de hygiënische voorzieningen waren primitief of ontbraken geheel. De voedselsituatie was nijpend. Sake Visser:

– Er was niks, het land was vernield door vier jaar burgeroorlog. Men kon zichzelf wel redden op het platteland, maar in de steden zagen de mensen ook zwart van de honger. En wij waren de laatsten die van dat kleine beetje kregen. Je stak de tyfusmoord van de honger altijd, magerder dan wat, hè. Want er zijn verschillenden gestorven in 't kamp.

De gevangenen moesten zware arbeid verrichten en kregen voortdurend te weinig te eten. In een rapport van 19 mei 1941 berichtte de gezant dan ook dat alle Nederlanders aan

<footnote n="3">³ Dit getal is ontleend aan A. Kersten, 'Vrijlating van "Nederlandse" krijgsgevangenen na de Spaanse Burgeroorlog', *Jaarboek van het Departement van Buitenlandse Zaken* 1975-1976, p. 244-256. Tenzij anders vermeld zijn de gegevens over de Nederlandse krijgsgevangenen ontleend aan dit artikel. Overigens bleken twee van deze 25 later Duitsers te zijn die zich uitgaven voor Nederlanders. Zie hieronder p. 125. Verder bleken er nog twee Nederlanders in Spanje gevangen te zitten.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Corkill, *The Road to Spain*. Zie hiervoor vooral de interviews met Gary McCartney, David Goodman en Bob Doyle.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Corkill, *The Road to Spain*, p. 153. Sake Visser vermeldt, dat ze in het kamp bezocht werden door een internationale commissie die de omstandigheden in het kamp kwam controleren.</footnote>
ondervoeding leden.<fnref n="6" /> Daar kwam bij dat de bewaking een tijd lang in handen was van militairen die na verwondingen afgekeurd waren voor frontdienst. De behandeling door deze rancuneuze bewakers was bepaald niet zachtzinnig en vaak zeer willekeurig.

Gelukkig kwam er hulp uit Nederland van de Commissie 'Steun aan Oorlogs-Slachtoffers' (SOS), qua personele samenstelling voor een belangrijk deel een voortzetting van de in juni 1939 opgeheven Commissie 'Hulp aan Spanje'.<fnref n="7" /> Deze commissie hielp verder Spaanse vluchtelingen in Zuid-Frankrijk bij hun emigratie naar Mexico. Na 10 mei 1940 droogde deze bron van hulp op. De Nederlandse regering steunde de krijgsgevangenen éénmalig middels een bedrag van 100 Pond dat via de consul beschikbaar werd gesteld. In februari 1941 besloot ze echter dat ze binnen de geldende regels geen steun kon verlenen aan deze 'gewezen Nederlanders'. Van Boeyen, de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken van de Nederlandse regering in Londen, vond de International Brigade Association, een Engelse organisatie van oud-Spanjestrijders, bereid de Nederlanders financieel te steunnen. Na overbrenging naar het interneringskamp Miranda d'Ebro veranderde de regering haar standpunt en werden ze op dezelfde manier verzorgd als de andere Nederlandse geïnterneerden. Verder hebben de gevangenen incidenteel wel mee geprofiteerd van de hulp die gevangenen van andere nationaliteiten van hun regering ontvingen.

Gedurende de hele periode van het verblijf in Spaanse kampen waren de omstandigheden daar slecht. Nog eind 1942 schreef de gezant in een rapport over Miranda d'Ebro – er zitten dan nog maar negen ex-interbrigadisten in dit kamp gevangen – dat de voedselsituatie krap was en dat de ziektes onder de gevangenen merendeels het gevolg waren van vitaminegebrek. De negen waren verplicht werk te doen. Het moreel was echter goed en aan het eind van het rapport volgde de 'geruststellende' mededeling dat homoseksualiteit vrijwel niet voorkwam.<fnref n="8" />

De medische voorzieningen in het kamp waren minimaal. Als hospitaal diende, aldus Sake Visser:

> Een oud zaaltje. Die dokter, die was niet eens dokter, hij was misschien hoofdverpleger, die was dan dokter bij ons. (...) Diarree, daar had je meestal last van. Als je het dan erg had, dan kreeg je in dat zaaltje een beetje warme melk en puree, zeg maar. Maar andere

<footnote n="6">⁶ In de noten bij de volgende bladzijden wordt herhaaldelijk verwezen naar bescheiden uit de archieven van het ministerie van Defensie. Eerst vermelden we het document, waaraan in de tekst wordt gerefereerd. Daarachter komt, tussen haakjes, de hoofdvindplaats. Dit is in alle gevallen het Centraal Archieven Depôt van het ministerie van Defensie (CAD/MvD). Dan volgt het archief waar het document zich in bevindt. Het gaat om de volgende archieven: Ministerie van Oorlog, Londen, 1940-1945 (MvOL), Inspectie Nederlandse Troepen in Engeland (INT), Koninklijke Nederlandse Brigade 'Prinses Irene' (KNB'PI') en Bureau Militaire Voorbereiding Terugkeer, Documentatie Militaire Inlichtingen-dienst (BMVT). Dan volgt de dagtekening en het kenmerk van de retro-acte of het dossier, waarin het document is opgeborgen. In dit geval gaat het om Rapport van de gezant te Madrid over het kamp te Palencia, 16 oktober 1941 (CAD/MvD, MvOL, R.A. 8 november 1941, nr. 19).</footnote>

<footnote n="7">⁷ Zie hierover Flinterman, 'De CPN en de solidariteitsbeweging', p. 44-46.</footnote>

<footnote n="8">⁸ Rapport van de gezant te Madrid over het interneringskamp Miranda d'Ebro, 7 december 1942, (CAD/MvD, MvOL, R.A. 28 januari 1943, nr. 14).</footnote>
medicijnen had je niet. Je moest maar gewoon uitzieken. Je weerstand moest goed wezen. Je moest gezond wezen.

Eén van de Nederlanders heeft de krijgsgevangenschap dan ook niet overleefd. Hij overleed in augustus 1941 in het kamp te Palencia. Een andere Nederlander heeft in april 1943 in het kamp van de Irene Brigade te Wolverhampton zelfmoord gepleegd. In een proces-verbaal dat naar aanleiding hiervan is opgesteld, zijn ook verklaringen opgenomen van vier ex-interbrigadisten. Drie van hen zoeken de oorzaak van de zelfmoord in het verblijf in het Spaanse gevangenkamp. Eén van hen verklaarde, dat de persoon in kwestie in Spanje meer had geleden dan de anderen. Hij had twee maal tyfus gehad en een zonnesteek opgelopen. Hij had regelmatig perioden dat hij 'malende' was.<fnref n="9" />

## Repatriëring

Hoewel de Nederlanders die in het Spaanse leger hadden gediend op grond van artikel 7 sub 4 van de wet op het Nederlanderschap en het ingezetenschap officieel hun nationaliteit hadden verloren, had de Nederlandse regering in de non-interventiecommissie op zich genomen om deze 'ex-Nederlanders' op haar grondgebied toe te laten. Ook de repatriëring van de krijgsgevangenen moest de Nederlandse regering tot haar verantwoordelijkheid rekenen. Dit hoorde tot de werkzaamheden van de Nederlandse gezant te Madrid.

In juli 1938 had de Nederlandse regering jonkheer Van Panhuys als 'agent voor Spanje' uitgezonden om voeling te krijgen met Franco-Spanje. Deze vestigde zich in het Franse kustplaatsje Saint Jean de Luz, vlakbij de Spaanse grens. Op 22 februari 1939, vijf dagen eerder dan Engeland en Frankrijk, erkende Nederland Franco c.s. als de nieuwe Spaanse regering en werd een gezant te Madrid benoemd. Dit werd Schuller tot Peursum, Van Panhuys werd zijn rechterhand als gezantschapssecretaris. Op hen beiden rustte de taak om met het Franco-bewind te onderhandelen over de vrijlating van de krijgsgevangenen.

Dat was geen eenvoudige opgave. Er heerste in Spanje na afloop van de burgeroorlog een bestuurlijke chaos. Er bestond tussen de verschillende autoriteiten weinig overeenstemming over de vraag, wat er met de krijgsgevangen interbrigadisten moest gebeuren. Zo was het mogelijk, dat de militairen de vrijlating van de gevangenen tegen de zin van het ministerie van Buitenlandse Zaken tegenhielden. Daarnaast was het moeilijk om na afloop van een burgeroorlog die zo sterk gekenmerkt was door ideologische tegenstellingen, de buitenlandse 'handlangers' van de 'roden' ongestraft te laten gaan.

De gevangengenomen leden van de Internationale Brigades werden echter beschouwd als krijgsgevangenen en dienden dus behandeld te worden volgens de Conventie van Genève, waarin de behandeling van krijgsgevangenen in oorlogstijd is vastgelegd. Berechting wegens deelname aan de burgeroorlog was hierdoor uitgesloten. De resterende mogelijkheid was de krijgsgevangenen individueel te vervolgen voor gewone vergrijpen. En inderdaad kregen de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordigers regelmatig te horen, dat de Nederlanders werden vastgehouden in afwachting van de uitslag van een gerechtelijk

<footnote n="9">⁹ Proces-verbaal 11 april 1943, (CAD/MvD, KNB'PI', inv. nr. AA 12, Doss. nr. 1841).</footnote>
vooronderzoek. Zo had de Spaanse regering zichzelf een instrument in handen gegeven om gevangenen vast te houden zolang zij dat wenselijk achtte.

Inmiddels werden er wel regelmatig krijgsgevangenen van verschillende nationaliteiten vrijgelaten. Tussen 1938 en februari 1940 liep het totale aantal terug van 500 naar 180. Op 17 oktober 1939 kreeg het Nederlandse gezantschap bericht dat ook vier Nederlanders zouden worden vrijgelaten. Op 21 december konden deze vier aan boord van de 'Vulcanus' van de KNSM uit Valencia vertrekken. Deze vrijlatingen maakten een vrij willekeurige indruk. De Nederlandse regering had goede hoop, dat de andere Nederlanders ook wel spoedig vrij zouden komen.

Welke concrete stappen ondernam de Nederlandse regering voor de krijgsgevangenen? De gezant had regelmatig contact met de Spaanse autoriteiten over deze kwestie, vooral onder druk van Van Kleffens, de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken. Deze maakte zich er vooral zorgen over dat de Spaanse autoriteiten 'te onzen ongunst' discriminéerden en hij spoorde de gezant dan ook regelmatig aan om het Nederlandse standpunt in deze zaak krachtiger uiteen te zetten. Naar de redenen kan men slechts gissen, maar de gezant spande zich niet al te zeer in voor de ex-interbrigadisten. Hij liet verschillende gelegenheden om de Spaanse regering aan haar jasje te trekken onbenut voorbijgaan. Van invloed was eveneens, dat, ondanks de snelle erkenning van het Franco-bewind, de relatie tussen Spanje en Nederland niet optimaal was. Bij het uitbreken van de burgeroorlog had een aantal aanhangers van Franco asiel gezocht in de Nederlandse legatie in Madrid. Deze mensen waren naar Nederland overgebracht en de Nederlandse regering had hen, in tegenstelling tot andere regeringen, pas na afloop van de burgeroorlog terug laten keren naar Spanje. De leden van het Nederlandse corps diplomatique werden hieraan door de Spaanse autoriteiten met enige regelmaat herinnerd en wellicht heeft dit ook de vrijlating van de krijgsgevangenen ongunstig beïnvloed. Tenslotte moet nog vermeld worden, dat de Nederlandse regering haar gezant ook geen mogelijkheid gaf om werkelijke druk uit te oefenen op de Spaanse regering. En hoe belangrijk dat was, bewijst het feit dat de krijgsgevangen Amerikanen vrijwel direct werden vrijgelaten, toen de Amerikaanse regering weigerde katoen te leveren aan Spanje, zolang haar onderdanen nog werden vastgehouden.

Na 10 mei 1940 werd de situatie rond de vrijlating van de krijgsgevangenen een stuk gecompliceerder. De internationale situatie was zo onzeker, dat het niet verstandig leek iets te ondernemen Bovendien had de kleine staf van het gezantschap zijn handen vol aan de Nederlandse vluchtelingen die vanuit Frankrijk via Spanje en Portugal naar Engeland probeerden te komen. En tenslotte werd de Spaanse regering door het Hitler-regime onder druk gezet om de gezantschappen van de door Duitsland bezette Europese landen te sluiten. De Belgische, Noorse, Poolse, Joegoslavische en Griekse gezanten moesten inderdaad het land verlaten. Het is in zekere zin een verdienste van Schuller tot Peursum, dat hij het Nederlandse gezantschap wist te handhaven, hoewel hij daarvoor wel enkele protocollaire vernederingen moest slikken. Zo werd de Nederlandse gezant niet meer uitgenodigd voor officiële ontvangsten van het corps diplomatique. Ook werd hij niet meer toegelaten tot de Spaanse mi-
nister van Buitenlandse Zaken. In het gunstigste geval kreeg hij de secretaris-generaal te spreken.

Het Duitse regime drong er ook bij de Spaanse autoriteiten op aan geen visa te verstrekken aan mannen in de leeftijd van 18 tot 40 jaar, die dienst zouden kunnen nemen in de geallieerde legers. Aanvankelijk leek Spanje deze lijn te gaan volgen. Voor de Nederlandse krijgsgevangenen was dit erg ongunstig. Zij konden alleen gerepatrieerd worden naar bezet Nederland, waar zij natuurlijk niet de minste behoefte aan hadden: deze anti-fascisten behoefden van de bezetters geen al te vriendelijke ontvangst te verwachten. Daarbij wenste Spanje ook geen onderscheid te maken tussen de Nederlandse krijgsgevangenen en de geïnterneerde vluchtelingen. Voor beide groepen moest de opname in een ander land geregeld zijn, voordat ze een uitreisvisum konden krijgen. De Spaanse overheid was echter niet zo gelukkig met de grote groepen vluchtelingen binnen haar grenzen en was af en toe bereid een oogje toe te knijpen. Na het keren van de kansen in de Tweede Wereldoorlog bekoelde de verhouding tussen Spanje en Duitsland en nam de druk op Spanje in dergelijke zaken af.

De mogelijkheden van het gezantschap om iets ten gunste van de vrijlating van de krijgsgevangenen bij de Spaanse regering te bewerkstelligen waren vanaf 10 mei 1940 verminderd. Daar stond tegenover, dat de gevangenen door de Nederlandse autoriteiten geledelijk anders en wellicht gunstiger bekeken werden. Bij het ministerie van Buitenlandse Zaken in Londen kunnen we een zekere welwillendheid constateren. Het meest uitgesproken is de positieve kijk op de krijgsgevangenen van het hoofd Juridische Zaken, mr. Star Busman: 'Deze voortrekkers, zich scharend aan de zijde der Spaansche Regeering tegen nationaal-socialisme en fascisme, hebben daarmee getoond de teekenen des tijds in die tijd goed begrepen te hebben. Wij doen tenslotte niets anders dan denzelfden strijd voortzetten.' Hij stelde dan ook voor 'een streep door het verleden te halen en de kwestie van het Nederlanderschap te laten rusten.'<fnref n="10" /> Dit laatste was onder meer van belang voor het ontvangen van steun van de Nederlandse regering gedurende het verblijf in de Spaanse kampen. Dat de krijgsgevangenen in Miranda d'Ebro op voet van gelijkheid steun ontvingen met de daar geïnterneerde Nederlandse vluchtelingen, was voornamelijk aan Star Busman te danken.

Deze verlichte opvattingen waren op andere ministeries minder sterk aanwezig. Gerbrandy was in die tijd naast minister-president tevens minister van Justitie. Als zodanig moest hij in de kwestie van het Nederlanderschap beslissen. Hij was bereid een 'tegemoetkomend standpunt in te nemen', later zou dan een definitieve beslissing over de status van de betrokkenen genomen moeten worden.<fnref n="11" /> Waarom niet direct een definitieve beslissing genomen kon worden, is onduidelijk. Ook gaf Gerbrandy niet aan wat dit 'tegemoetkomend standpunt' concreet in zou moeten houden. De minister van Buitenlandse Zaken Van Kleffens interpreteerde het als zouden de krijgsgevangenen de facto het Nederlanderschap bezitten. Toen de uitreis uit Spanje geregeld was, werden hun dan ook Nederlandse paspoor-

<footnote n="10">¹⁰ Geciteerd in Kersten, 'Vrijlating van "Nederlandse" krijgsgevangenen', p. 252.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Brief van de minister van Justitie aan de minister van Buitenlandse Zaken, 6 januari 1942. Afschrift in CAD/MvD, MvOL, R.A. 23 januari 1942, nr. 10 geheim.</footnote>
ten verstrekt. Later zou dat aanleiding geven tot enige problemen. We komen hier nog op terug.

Op 8 oktober 1940 kwam dan eindelijk het bericht van de Spaanse regering, dat tien Nederlandse krijgsgevangenen vrijgelaten zouden worden, zodra hun uitreis geregeld zou zijn. En dat laatste leverde problemen op. Suriname en de Antillen weigerden vluchtelingen op te nemen. Indië was een mogelijkheid, hoewel de gezant zich afvroeg of deze 'rode elementen' daar wel gewenst zouden zijn. Deze mogelijkheid verviel na de Japanse inval in december 1941.

Vertrek naar Engeland was alleen mogelijk indien het ministerie van Defensie zich bereid toonde hen in de Nederlandse Brigade op te nemen. Die bereidheid ontbrak, althans aanvankelijk. Het ministerie zou daarna nog verschillende keren van standpunt veranderen. In juni 1941 was zij alsnog bereid de krijgsgevangenen op te nemen bij de Nederlandse troepen en op rijkskosten over te laten komen 'mits zij politiek betrouwbaar en medisch geschikt zijn'.<fnref n="12" /> Toen de Spaanse autoriteiten opnieuw problemen maakten, kreeg het ministerie wederom bedenktijd.

Een gebeurtenis in Engeland leidde tot een nieuwe standpuntwijziging, nu in voor de krijgsgevangenen ongunstige zin. Op een nacht in december 1941 werd in de waslokalen van het kamp van de Nederlandse Brigade te Wolverhampton het embleem van de hamer en de sikkel aangebracht met daarbij de leuzen 'Leve Rusland' en 'Rusland zal overwinnen'. Gerbrandy uitte op 6 januari 1942 in een brief aan zijn ambtgenoot van Buitenlandse Zaken zijn verontrusting over deze ontluikende communistische propaganda. Het was volgens hem 'moeilijk scheiding te maken tusschen een verklaarbare geestdrift voor het dapper en succesvol strijden van onze Russische bondgenoten en een streven tot het ontwikkelen van verkapte propaganda voor het communisme.' Gezien het feit dat er onder de krijgsgevangen exinterbrigadisten vele actieve communisten zaten, vroeg hij zich of het niet beter was het standpunt betreffende hun overkomst naar Engeland te herzien.<fnref n="13" /> Hij was daarover ook in correspondentie met zijn ambtgenoot van Oorlog.<fnref n="14" />

De minister van Oorlog berichtte op 4 februari 1942, dat hij niet bereid was de 'ex-Nederlanders' op te nemen bij de Nederlandse troepen. De commandant van de Koninklijke Nederlandse Brigade 'Prinses Irene' had het hem afgeraden. Hij vond het onverstandig communisten te rekruteren. Naar zijn mening waren het vermoedelijk wel goede 'vechtsoldaten', maar 'van de bezieling van extremisten anders dan voor hun eigen extreme denk-

<footnote n="12">¹² Brief van de minister van Defensie aan de minister van Buitenlandse Zaken, 10 juni 1941, (CAD/MvD, MvOL, R.A. 10 juni 1941, nr. 6).</footnote>

<footnote n="13">¹³ Zie noot 11.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Bij de formatie van het tweede kabinet-Gerbrandy in juli 1941 werd het ministerie van Defensie opgesplitst in een ministerie van Marine, waarvan admiraal Fürstner de leiding kreeg, en een ministerie van Oorlog, waarvan Van Boeyen minister ad interim was tot in september 1942 Van Lidth de Jeude het overnam.</footnote>
beelden stel ik mij niet veel voor.¹¹⁵ Hij was ook bang voor een te grote invloed van deze 'ex-
tremistische elementen' in een relatief kleine eenheid. Het is duidelijk dat de achtergrond
van de nieuwe standpuntherziening van het ministerie van Oorlog werd gevormd door het
anti-communisme in regeringskringen. Wat dit betreft onderscheidde de houding van de
Londense regering zich weinig van die van de autoriteiten in het vooroorlogse Nederland.
Naast het bovengenoemde voorbeeld zijn er nog andere. Zo beschikte de Inspecteur der
Nederlandsche Troepen in Engeland over een lijst met 'ongewenschte en onbetrouwbare
elementen'. Een aantal personen staat op die lijst vanwege 'communistische uitingen'. On-
der hen bevinden zich enkele ex-interbrigadisten. Bij deze lijst was het advies gevoegd hen
aan een 'security test' te onderwerpen, omdat ze 'in vreemden krijgsdienst zijn geweest,
communistische neigingen hebben, alles wat Nederlandsch is afkammen.'<fnref n="16" />

Ook zijn er in het Nederlandse kamp te Wolverhampton twee uitgebreide speurtoch-
ten gehouden naar de makers van een communistisch stencil en van een handgeschreven
pamflet met communistische propaganda. In het laatste geval nam men de moeite 400 mili-
tairen een dictee te laten schrijven om daarna door vergelijking van handschriften de dader
te kunnen achterhalen. Voorwaar geen kleinigheid. Ook werd de leestafel in het kamp re-
gelmatig gecontroleerd en werd de *Daily Worker*, het dagblad van de Britse communistische
partij, niet ter lezing gelegd.<fnref n="17" /> De Nederlandse autoriteiten gingen er vanuit, dat communis-
ten 'gevaarlijke lieden' waren. Het blijft onduidelijk, welk gevaar men vreesde van deze men-
sen die zich voornamelijk kenmerkten door een uitgesproken politieke overtuiging.

In de loop van 1942 kwam er eindelijk schot in de vrijlating van de krijgsgevangenen.
De Spaanse overheid liet de voorwaarde los, dat de gevangenen naar bezet Nederland
moesten terugkeren. Wel koppelde zij de vrijlating van de krijgsgevangenen aan de uitreis
van de geïnterneerde Nederlanders. De Nederlandse overheid moest voor beide groepen
opname in het buitenland verzorgen. Het ministerie van Buitenlandse Zaken berichtte aan
het ministerie van Oorlog, dat het de vluchtelingen graag uit Spanje wilde helpen; men
moest de twintig gevangenen maar 'op de koop toe' nemen.

De beide direct betrokken ministeries werden het begin augustus 1942 eens, dat de
ex-interbrigadisten voorlopig via Curaçao naar een definitieve bestemming zouden worden
verscheept en dat dan zou worden bekeken, zo mogelijk individueel, wat er met hen moest
gebeuren. Vrij snel daarop kwam het bericht van Van Panhuys dat elf leden van de voormali-
ge Internationale Brigades uit Miranda d'Ebro waren vrijgelaten. Zij zouden zo spoedig mo-
gelijk, te weten eind augustus, scheep gaan naar Curaçao. De overige negen zouden ook snel
vrijkomen.

<footnote n="15">¹⁵ Brief van de commandant KNB'PI' aan de Inspecteur der Nederlandsche Troepen in Engeland, 27 januari 1942, en brief van de minister van Oorlog aan de minister van Buitenlandse Zaken, 4 februari 1942 (CAD/MvD, R.A. 4 februari 1942 nr. 2).</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Brief van commandant KNB 'PI' aan de Inspecteur der Nederlandsche Troepen in Engeland, 26 maart 1943, (CAD/MvD, INT, inv. nr. GG2, bundel nr. 14P).</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ Proces-verbaal van Compagnie Politie Troepen, sectie 1, 27 januari 1943, (CAD/MvD, INT, inv. nr. GG2, ongenummerd 1943).</footnote>
Op 25 augustus 1942 gingen de elf te Vigo samen met een aantal vluchtelingen uit Nederland aan boord van het Spaanse schip SS 'Magelhanes'. Op het allerlaatste moment maakten de havenautoriteiten nog problemen en probeerden de inscheping en de afvaart te voorkomen. De gezant trad nu krachtig op en liet de suggestie vallen dat, indien de Nederlanders nu niet weg zouden mogen, Willemstad als bunkerfaciliteit voor Spaanse schepen zou kunnen komen te vervallen. Kennelijk had dat effect, want de Nederlanders mochten vertrekken. Men kan zich afvragen, of deze suggestie niet eerder en via de geëigende, officiële kanalen had kunnen worden gedaan om daarmee de vrijlating te bespoedigen.

Onder de elf ex-interbrigadisten bevonden zich twee Duitsers. Zij hadden Nederlandse namen aangenomen en zich verder ook voor Nederlanders uitgegeven om uitlevering door Spanje aan Duitsland te voorkomen. Op Curaçao maakten ze hun ware identiteit bekend en werden prompt gearresteerd. De International Brigade Association intervenieerde ten behoeve van hen. Zij wendde zich tot de Nederlandse regering met het verzoek de twee vrij te laten en door te laten reizen naar Mexico. Waarschijnlijk zijn ze daar na verloop van tijd inderdaad terecht gekomen.

Vanaf juni 1943 kwamen ook de laatste negen in groepjes van twee of drie vrij. Het is niet duidelijk wat hun invrijheidstelling nog zo lang in de weg heeft gestaan. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen voor problemen met de Spaanse overheid. In ieder geval konden ze via Portugal rechtstreeks naar Engeland reizen. Sommigen maakten de reis per schip, enkelen per vliegtuig. De laatsten vertrokken overigens pas in februari 1944 uit Portugal.

Met de vrijlating waren de problemen voor de ex-interbrigadisten nog niet ten einde. Vooral het verlies van het Nederlanderschap bleef hun parten spelen. De regering in Londen wenste hen niet als Nederlanders te beschouwen en was van mening, dat zij niet als dienstplichtigen opgenomen konden worden in de krijgsmacht. Ze konden wel als vrijwilliger dienstnemen. De ex-interbrigadisten verzetten zich hiertegen. Nederland was nu in oorlog met een fascistische mogendheid en zij waren uit anti-fascistische overtuiging in het Spaanse leger gegaan. Het leek hun ondenkbaar, dat zij onder deze omstandigheden hun Nederlanderschap zouden hebben verloren. Ze werden nog gesterkt in deze overtuiging door het feit dat ze, zoals al vermeld, voor hun uitreis uit Spanje een Nederlands paspoort hadden gekregen. Ze weigerden daarom een verbandacte als vrijwilliger te tekenen. Net als iedere andere Nederlander die daarvoor qua leeftijd in aanmerking kwam, wilden zij opgeroepen worden als dienstplichtige.

Pas in januari 1944 kwamen de autoriteiten met een oplossing waaraan enig vernuft niet ontzegd kan worden. Men concludeerde, dat het verlies van het Nederlanderschap niet automatisch tot ontheffing van de dienstplicht leidde en dat de staatloze oud-Spanjestrijders gewoon als dienstplichtigen konden worden opgeroepen. Overigens doet deze haarkloverij van overheidszijde wat merkwaardig aan, wanneer men zich realiseert, dat andere oud-Spanjestrijders tijdens de mobilisatie van augustus 1939 in Nederland gewoon een oproep in de bus hadden gekregen!

De meeste Nederlandse krijgsgevangenen in Spanje hebben langer dan vier jaar op hun vrijlating moeten wachten. Voor een belangrijk deel kan deze vertraging worden toege-
schreven aan de zigzag-koers van de Nederlandse overheid en aan de tegenwerking van de Spaanse autoriteiten. Het Nederlandse gezantschap in Spanje kan ook voor een deel verantwoordelijk worden gesteld. Van de lakse houding van het gezantschap zijn niet alleen de ex-interbrigadisten, maar ook vele Engelandvaarders en joodse vluchtelingen die via Spanje het nazi-gevaar trachtten te ontlopen, het slachtoffer geworden. Enkele Engelandvaarders zetten hun ervaringen met de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordiging in Spanje op papier en spuiden daarbij stevige kritiek.<fnref n="18" /> Ook één van de ex-interbrigadisten schreef een nota over de activiteiten van de Nederlandse vertegenwoordiging in Spanje. Eén van de punten van kritiek was de wel zeer lage frequentie van de bezoeken van de leden van het gezantschap aan de kampen.<fnref n="19" /> Zo kwam de gezantschapssecretaris tussen begin 1941 en mei 1942 niet op bezoek in Miranda d'Ebro.

De ernstigste klacht evenwel betrof de houding van de leden van het gezantschap ten opzichte van de Duitse bezetting. Het ontbrak Schuller tot Peursum in de periode 1940-1941 aan vertrouwen in een geallieerde eindoverwinning en dat uitte zich onder andere in zijn gebrek aan inspanning voor de vluchtelingen en ook voor de ex-interbrigadisten. Zeer hevige verontwaardiging wekte Van Panhuys, die bij een bezoek aan Miranda, volgens de eerder genoemde nota van de ex-interbrigadist, de aanwezige Nederlanders adviseerde: 'Wie binnen vier maanden niet in vrijheid gesteld is, moet zich tot de Duitse autoriteiten wenden om naar Nederland terug te keeren. Vanuit Nederland kan hij terugkomen naar Spanje en zich daar uitgeven als Canadees.'<fnref n="20" /> Dit advies schoot zowel de vluchtelingen, die vaak niet zonder grote risico's uit bezet gebied waren ontsnapt, als de anti-fascistische ex-interbrigadisten, die van de Duitsers niet veel vriendelijkheid hadden te verwachten, in het verkeerde keelgat. Het getuigde tevens van een erg lage dunk van het eigen kunnen van de Nederlandse legatie.

## De oorlog begon in Spanje

– We wisten toch wel, we krijgen een grote oorlog, hierna. Toen we 't zeiden, lachten ze ons wel uit, want dat was ver van 't bed. Maar het begon met Abessinië, en toen kwam Spanje, en toen – laat me maar de hele rij opnoemen – eerst Rijnland, Oostenrijk, Tsjecho-Slowakije, noem maar op. En toen zaten we er middenin, in ene, toen waren ze nog verbaasd ook. Maar het was gewoon een logische ontwikkeling.

Arie van Poelgeest verwoordt zo het besef, dat sterk leefde bij vele oud-Spanjestrijders, namelijk dat de internationale spanningen in de jaren dertig zich zouden ontladen in een oorlog op grote schaal. De Duitse inval was voor hen geen verrassing.

De bezetting betekende voor de oud-Spanjestrijders een groot risico. Als deelnemers aan de burgeroorlog konden ze beschouwd worden als tegenstanders van de Asmogendheden. Voor de bezetter reden genoeg om een speciale argwaan tegen hen te koesteren. In het archief van het ministerie van Justitie bevinden zich persoonsdossiers met in-

<footnote n="18">¹⁸ L. de Jong, *Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, Deel 9* ('s-Gravenhage 1979), p. 612.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Rapport, 10 september 1943, (CAD/MvD, MvOL, Kabinet (G/ZG) bundelnr. 18, stuknr. 103).</footnote>

<footnote n="20">²⁰ Zie noot 19.</footnote>
formatie over mensen die naar Spanje waren gegaan of bij de werving voor Spanje betrokken waren. Deze zogenaamde OS-dossiers, een kleine 300 in getal, zijn in maart 1941, vlak na de Februaristaking, allemaal opnieuw in behandeling geweest. Een aanwijzing, lijkt ons, dat de bezettende autoriteiten inderdaad actief geïnteresseerd waren in de oud-Spanjestrijders. Velen van hen voelden dit wel aan en vonden het daarom verstandiger onder te duiken.

Veel oud-Spanjestrijders zetten na 10 mei 1940 de anti-fascistische strijd voort: zij sloten zich aan bij het verzet. De militaire ervaring uit de burgeroorlog kwam daarbij goed van pas. Zij speelden, zoals te verwachten gezien hun achtergrond en ervaring, een belangrijke rol in het communistische gewapende verzet. Het schetsen van een beeld van de bijdrage van oud-Spanjestrijders aan het verzet valt buiten het bestek van dit boek. Wij geven enkele – vrij willekeurig gekozen en zeker niet uitputtende – voorbeelden.<fnref n="21" />

Janrik van Gilse, die een tijd als politiek verantwoordelijke van de CPN in Spanje was geweest, was vanaf de oprichting in de herfst van 1941 commandant van het Militair Contact. Eén van zijn naaste medewerkers was Max Meijer, die gedurende de burgeroorlog bij de Spaanse grensbewakingstroepen had gediend. Het Militair Contact was een organisatie die door de CPN in het leven was geroepen en die zich vooral bezighield met sabotage. Van Gilse werd in maart 1944 toen hij zich verzette bij zijn arrestatie door de Sicherheitsdienst doodgeschoten.

Een organisatie die verwant was aan het Militair Contact was de Nederlandse Volksmilitie. Ook deze groep hield zich bezig met sabotage. De band met de CPN was echter minder nauw. Ze opereerde voornamelijk in de omgeving van Rotterdam en Den Haag. De leiding was in handen van Sal Dormits, die in Spanje bij de luchtdoelbatterij 'Dimitrov' had gediend. Dormits werd in november 1942 bij toeval gearresteerd; toen op het politiebureau bleek dat men hem vast wilde houden, schoot hij zich met zijn eigen pistool door het hoofd. Gegevens die de politie op zijn adres aantrof, leidden tot het oprollen van de organisatie. Eén van de arrestanten was de oud-Spanjestrijder Krijn Breur. Hij werd voor zijn verzetswerk ter dood veroordeeld en in februari 1943 met negentien anderen gefusilleerd.

De neuroloog Gerrit Kastein was betrokken bij de activiteiten van de verzetsgroep CS6 (de afkorting stond voor het Amsterdamse adres, Corellistraat 6, het hoofdkwartier van de groep). CS6 hield zich bezig met sabotage en daarnaast ook met het plegen van aanslagen op collaborerende Nederlanders. De bekendste verzetsdaad van de groep is de liquidatie van generaal Seyffardt, de commandant van het Nederlands Vrijwilligerslegioen, dat aan Duitse zijde aan het oostfront vocht. Kastein was in 1936 naar Spanje vertrokken als leider van de eerste groep medisch personeel die was uitgezonden door de Commissie 'Hulp aan Spanje'. Hij heeft in Spanje gewerkt tot december 1936. De aanslag op Seyffardt op 5 februari 1943 was door hem gepland en bij de uitvoering ervan was hij direct betrokken. Twee dagen later

<footnote n="21">²¹ De gegevens in deze paragraaf zijn ontleend aan L. de Jong, *Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 6* ('s-Gravenhage 1975). De gegevens over Krijn Breur zijn ontleend aan Noord in de oorlog. Herinneringen en belevenissen van mensen uit Amsterdam boven het IJ, 1940-1945 (tweede druk; Amsterdam 1983), p.101-113.</footnote>
pleegde hij een aanslag op Reydon, de secretaris-generaal van 'volksvoorlichting en kunsten'. Hij werd op 19 februari in Delft gearresteerd. Om aan verhoor te ontkomen benam hij zich het leven door geboeid en al uit een raam op de tweede verdieping van het bureau van de Sicherheitsdienst aan het Binnenhof te springen.

Het zal duidelijk zijn, dat de deelname aan het gewapend verzet zijn tol heeft geëist. Daarnaast waren er oud-Spanjestrijders betrokken bij andere vormen van illegaal werk, zoals activiteiten in het kader van de illegale pers en koeriersdiensten. Velen van hen zijn in gevangenis en concentratiekamp terecht gekomen, een aantal heeft dat niet overleefd.

## Staatloos

Zoals al eerder vermeld heeft een belangrijk deel van de Nederlanders die in de Internationale Brigades hebben gevochten, het Nederlanderschap verloren. Dit op grond van artikel 7 sub 4 van de wet op het Nederlanderschap en ingezetenschap. Dit artikel bepaalde dat men het Nederlanderschap verloor door zich zonder koninklijk verlof in vreemde krijgs- of staatsdienst te begeven. Maar hoe constateerden de Nederlandse autoriteiten, dat iemand in de Internationale Brigades had gevochten? Bij een aantal was dat duidelijk, bijvoorbeeld bij de groep die na ontbinding van de Internationale Brigades in december 1938 naar Nederland terugkwam en bij degenen die met hulp van de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordigers in Spanje naar huis terugkeerden. Bij anderen die tussentijds naar Nederland terugkeerden, was dat lastiger. Tot deze laatste groep behoorde Arie van Poelgeest die aan het Brunetefront gewond raakte en eind 1937 naar Nederland terugkwam:

- Ik kwam aan de grens en deed een mooi verhaal. Ik had gewerkt in een garage en toen is er een lege benzinetank gesprongen – die zijn het linkste, dat wist ik van twee neven die een ongeluk met een benzinetank op een schip hebben gehad. Ik had dat allemaal verteld en toen kwam er een rechercheur bij me met foto's, ken je die en ken je die. En ik kende ze allemaal, Italianen, Spanjaarden, Belgen, Duitsers. 'Da's een Hollander'. 'Dat een Hollander? Nooit gezien'. Want dan kende ik 'm wel, maar dat ga ik die smeris niet vertellen. En ik zei ook niet van 'rot op', daar hield ik niet van. Hij moet toch z'n werk doen, dus ik probeerde hem zoveel mogelijk in de war te maken.

Ik zelf ben door een stomme streek erbij gelapt. Er kwam een brochure uit van (...) Gerard Vanter, die heeft een brochure geschreven over Spanje. En ik sta daar ook in, want ik heb een keer met een Bulgaar een bak koffie naar de fascisten gebracht, niet expres natuurlijk, maar per ongeluk, verdwaald. We kwamen met zo'n glimmende ketel en met de opkomende zon. Als je om moeilijkheden vraagt, is dat het wel. En toen gingen ze op die ketel schieten. Als ze gewacht hadden, waren we zo naar ze toegewandeld, hadden ze koffie gehad. Nou was die ketel lek, alles liep eruit. En wij namen de benen, want we wisten: die kant moeten we niet op. En dat vertellen we aan Gerard Vanter en die schrijft dat met naam en toenaam. Die brochure was gewoon te koop. Dus toen wisten ze het. Ze zeiden: 'Je bent staatloos.'

Zoals al in het tweede hoofdstuk ter sprake kwam, hield de Nederlandse regering de werving van vrijwilligers voor Spanje zo nauwkeurig mogelijk in de gaten. Ook degenen die terugkwamen, waren daarom interessant. Zij konden mogelijk informatie geven over het
wervingsapparaat en namen verstrekken van Nederlanders in het Spaanse leger. Uit het re-
laas van Arie van Poelgeest blijkt, dat hierbij ook gebruik werd gemaakt van foto's. Het was
waarschijnlijk niet gemakkelijk om onopgemerkt terug te komen uit Spanje. Toch moet een
deel van de vrijwilligers erin geslaagd zijn de Nederlandse autoriteiten omtrent hun verblijf
in Spanje in het ongewisse te laten of om de tuin te leiden.<fnref n="22" />

Uit de eerder genoemde OS-dossiers blijkt, dat de ex-interbrigadisten hun Nederlan-
derschap kwijtraakten, zodra de Nederlandse autoriteiten vermoedden, dat iemand naar
Spanje was om daar op één of andere wijze deel te nemen aan de burgeroorlog. Op grond
van de in deze persoonsdossiers verzamelde gegevens werd namelijk bekeken of artikel 7
sub 4 van toepassing was. In een aantal gevallen waren deze gegevens summier. Meestal
bevatten ze slechts aanwijzingen en geen enkel bewijs, dat iemand in Spaanse krijgs- of
staatsdienst was geweest. Sommige ex-interbrigadisten noemden namen van Nederlanders
die ze in Spanje waren tegengekomen. Als de genoemde personen door de politie nader ge-
identificeerd konden worden, was zo'n enkele mededeling al voldoende om de betrokkene
staatloos te maken. Soms ook werd de familie van personen van wie de politie aanwijzingen
had, dat ze in Spanje verbleven, aan de tand gevoeld. Brieven van vermeende Span-
je-gangers aan familie of vrienden werden dan wel als bewijsmateriaal gebruikt. In een aan-
tal gevallen werd al besloten dat iemand zijn Nederlanderschap had verloren vóór de per-
soon in kwestie terug was uit Spanje en dus gehoord had kunnen worden. Er is zelfs het ge-
val van een persoon die zijn Nederlanderschap verloor, nadat hij alleen maar in een Spaans
hospitaal had gewerkt. Hij raakte gewond, toen het schip waarmee hij vanuit Marseille naar
Valencia reisde, werd getorpedeerd. Na herstel in het Spaanse hospitaal, had hij daar nog
wat verpleegwerk gedaan.

In de non-interventiecommissie waren afspraken gemaakt over de terugtrekking van
de buitenlandse vrijwilligers. Zo was ook bepaald dat de lidstaten hun onderdanen die in de
Internationale Brigades hadden gediend, hiervoor niet zouden straffen. Het afnemen van het
Nederlanderschap gold als maatregel, niet als straf. Toch werd deze maatregel met zo'n ijze-
ren consequentie uitgevoerd dat het wel haast de vorm kreeg van een straf. En dit terwijl er
andere mogelijkheden waren. De jurist mr. I. Kisch had in 1937 in het *Nederlandsch Juristen-
blad* een lans gebroken voor een vrije interpretatie van artikel 7 sub 4 om 'het euvel der
staatloosheid te besparen aan een aantal medeburgers, wien niet een ernstig "défaut de
loyalisme" te verwijten valt, noch een te grote eerbied voor "den Koninck van Hispaniën",
doch slechts een – voor 't merendeel, jeugdig – enthousiasme voor ideeën, die zij juist ach-
ten, en waarvan zij de overwinning in den vreemde wenschen te bevorderen.'<fnref n="23" /> Hij had een
voorkeur voor een ruime interpretatie omdat hij de 'ellende der staatlozen' van nabij had
kunnen aanschouwen.

<footnote n="22">²² Toen na afloop van de Tweede Wereldoorlog de naturalisatie van oud-Spanjestrijders aan de orde kwam, ging het volgens gegevens van het ministerie van Justitie om een groep van ongeveer 250 personen. Uitgaande van de veronderstelling, dat ongeveer 450 van de ruim 600 Nederlandse interbrigadisten na afloop van de Tweede Wereldoorlog nog in leven waren, zou dat betekenen, dat ongeveer 200 vrijwilligers aan het verlies van Nederlanderschap zijn ontkomen.</footnote>

<footnote n="23">²³ I. Kisch, 'Vreemde Krijgsdienst', *Nederlandsch Juristenblad* 1937, p. 719-730, aldaar p. 730.</footnote>
Kisch stond niet alleen in zijn mening dat staatloosheid zo veel mogelijk vermeden moest worden. Vooral na de Tweede Wereldoorlog verbreidde deze opvatting zich meer en meer. In de beide Kamers werd regelmatig gevraagd de werking van de wet op het Nederlanderschap en vooral van artikel 7 sub 4 te veranderen, zodat staatloosheid minder voor zou komen. En ook buiten Nederland won deze mening terrein. In 1961 werd op initiatief van de Verenigde Naties het 'Verdrag tot beperking der staatloosheid' gesloten. Nederland werd als lidstaat uitgenodigd het verdrag mede te ondertekenen. Een ambtenaar van het ministerie van Justitie adviseerde in 1964 af te wachten wat andere landen zouden doen: 'Nederland behoeft niet altijd haantje de voorste te zijn.'<fnref n="24" /> Nu, dat was Nederland dan ook niet. Pas op 1 januari 1985 trad de nieuwe nationaliteitswet, waarmee Nederland het verdrag effectueerde, in werking. In het kader van deze nieuwe wet is het verlies van nationaliteit slechts mogelijk als de betrokkene in plaats daarvan een andere nationaliteit krijgt.

Staatloosheid had inderdaad een aantal verstrekkende en vervelende gevolgen. De betrokkene zal het verlies van zijn Nederlanderschap zeker als straf ervaren hebben. De staatloze moest zich als vreemdeling regelmatig melden bij de vreemdelingenpolitie om zijn verblijfsvergunning te laten verlengen, hoewel hij door de Nederlandse regering niet het land uitgezet kon worden, omdat geen enkel ander land hem op hoefde te nemen. Verder had de staatloze geen paspoort. Hij kon alleen een buitenlandse reis maken op een speciale vreemdelingenpas. Deze had een beperktere geldigheid dan het gewone paspoort en was ook duurder. In het buitenland had hij geen recht op bescherming van de Nederlandse diplomatieke en consulaire ambtenaren. Hij kon geen overheidsfuncties vervullen. Hij mocht alleen werken met een werkvergunning. Als hij van baan wilde wisselen, moest hij opnieuw een werkvergunning aanvragen. Daarbij moest de werkgever een gedeelte van de kosten betalen. De staatloze had geen stemrecht, actief noch passief. Ook in het burgerlijk procesrecht was er verschil tussen de rechtspositie van een Nederlander en die van een staatloze. De mogelijkheid om kosteloos te procederen was voor staatlozen beperkter dan voor Nederlanders. Niet alle staatloze oud-Spanjestrijders zullen van deze consequenties in dezelfde mate last hebben gehad. Desalniettemin was hun positie die van een soort tweederangs burgers.

Bovendien was er sprake van een stigmatiserend effect. Door zijn staatloosheid was de oud-Spanjestrijder makkelijk herkenbaar als een persoon met opvattingen die in de jaren vijftig vaak het tegendeel van een aanbeveling waren. Siep Adema, die na de oorlog tien jaar vrijgestelde van de Eenheids Vak Centrale (EVC) in Groningen was, heeft pas in 1964 na zeer veel problemen zijn Nederlanderschap teruggekregen. Als staatloos arbeider moest hij bij iedere nieuwe betrekking een werkvergunning aanvragen:

> – Later, toen de EVC opgeheven werd en ik weer in het bedrijf moest, kreeg ik direct te maken met de vreemdelingenpolitie. (...) Je hebt in het schildersbedrijf nogal eens dat je wisselt van baas, en dan moest ik iedere keer naar de arbeidsbeurs en de vreemdelingenpolitie, zeggen dat ik een andere baas had gekregen. En die gingen naar die baas toe en zeiden, dat ik in

<footnote n="24">²⁴ Brief Hoofd Hoofdafdeling Privaatrecht aan Secretaris-Generaal, 8 maart 1964, (Archief ministerie van Justitie (AJ), doss.nr. A63/356).</footnote>
Spanje had gevochten. Dan moest er zoveel geld voor mij betaald worden per jaar. En het was vaak genoeg, dat ik een hele goeie baan had getroffen en dat dan plotseling die baas zei: 'Ik heb de vreemdelingenpolitie bij me gehad'. (...) En ik kon merken, er was direct al een knik, en bij de eerste de beste gelegenheid dat er wat mensen uit moesten, was ik eruit.

## 'Wederopname in den boezem der Nederlandsche nationaliteit'

Direct na afloop van de Tweede Wereldoorlog lijkt het tij gunstig voor de naturalisatie van oud-Spanjestrijders die hun Nederlanderschap hebben verloren. Na vijf jaar nazi-bezetting kon hun deelname aan de Spaanse Burgeroorlog op aanmerkelijk meer waardering rekenen dan daarvoor. Bovendien had het anticommunisme in Nederland gedurende de bezetting belangrijk aan kracht ingeboet. De doorslaggevende betekenis van de bijdrage van het Rode Leger aan de nederlaag van nazi-Duitsland enerzijds, de grote rol van de communisten in het verzet anderzijds bezorgden de CPN gedurende korte tijd een ongekende populariteit. Hierin zou spoedig verandering komen.

Voorzover valt na te gaan kwam de naturalisatie van oud-Spanjestrijders in november 1945 voor het eerst op regeringsniveau aan de orde, in een vergadering van de Raad voor Binnenlands Bestuur.<fnref n="25" /> De minister van Sociale Zaken en de minister-president, de sociaal-democraten Drees en Schermerhorn, waren genegen de zaak op te lossen door de oud-Spanjestrijders met terugwerkende kracht collectief verlof tot het treden in vreemde krijgs-dienst te verlenen, waardoor het verlies van het Nederlanderschap ongedaan zou zijn ge-maakt. De katholieke minister van Justitie Kolfschoten vond dit echter principieel onjuist en wilde een andere oplossing zien te vinden. Besloten werd, dat Kolfschoten de zaak nader zou bestuderen.

Het regeringsstandpunt, waarin deze bestudering resulteerde, is te vinden in de Memorie van Toelichting bij het eerste wetsontwerp tot naturalisatie van twintig oud-Spanjestrijders. De vraag werd opgeworpen, of de oud-Spanjestrijders voorgoed het Nederlanderschap onwaardig zouden zijn geworden. De regering beantwoordde deze vraag zonder voorbehoud ontkennend: '... onder omstandigheden (kan) het prijsgeven van den uitwendigen band der nationaliteit samengaan met innerlijke trouw aan het vaderland. (...) Wijders heeft de regering gemeend de naturalisatie kosteloos te moeten bevorderen, omdat de betrokkenen zich gedurende de bezetting goede vaderlanders getoond hebben, (dat wil zeggen) dat de voorgedragenen ten opzichte van den bezetter tenminste dezelfde negatieve houding hebben aangenomen als het gros van de bevolking.' Deelname aan het verzet of dienstneming bij de Nederlandse strijdkrachten werd daarbij zelfs nog buiten beschouwing gelaten. Wel werd er in de Memorie van Toelichting op gewezen, dat de oud-Spanjestrijders gedurende de bezetting aan extra risico's hadden blootgestaan. Verder betrok de regering in haar overwegingen, dat de oud-Spanjestrijders op wie het wetsontwerp betrekking had, ex-Nederlanders waren, zich in Nederland thuis voelden en te kennen hadden gegeven ook offi-

<footnote n="25">²⁵ Deze raad was onderdeel van het 'Koninklijk' kabinet, dat was gevormd na de bevrijding van Nederland om de periode te overbruggen totdat weer een constitutionele regering geïnstalleerd kon worden.</footnote>
cieel weer bij de Nederlandse gemeenschap te willen horen. Ook wanneer iemand uit 'strijd-
lust of avonturiersgeest' naar Spanje was gegaan, vormde dit geen beletsel voor naturalisa-
tie.<fnref n="26" />

Het regeringsstandpunt, zoals neergelegd in deze Memorie van Toelichting, kwam
erop neer, dat voor teruggave van het Nederlanderschap aan oud-Spanjestrijders slechts
twee voorwaarden golden: de betrokkenen moesten er zelf prijs op stellen en hun houding
tijdens de bezetting moest zich niet in ongunstige zin van die van de meerderheid van de
bevolking hebben onderscheiden. Begin januari 1946 vond een bespreking plaats tussen de
regering en een delegatie van oud-Spanjestrijders. Namens de regering waren Schermerhorn
en Kolfschoten aanwezig, de oud-Spanjestrijders waren vertegenwoordigd door Karel Neijs-
sel en Wim Bandsma, twee bestuursleden van de pas opgerichte vereniging van oud-
Spanjestrijders, en door hun juridisch adviseur, de Amsterdamse advocaat Benno Stokvis. Op
een grote bijeenkomst van de vereniging 'Vrij Spanje' in de Amsterdamse markthallen deed
Stokvis nog dezelfde avond verslag van deze bespreking. Over het resultaat was hij zeer posi-
tief: 'Binnen het kader van de bestaande wetgeving, zal op zeer korte termijn den betrokke-
nen hun Nederlanderschap worden teruggeven.'<fnref n="27" /> De naturalisatie zou kosteloos geschieden
en met een minimum aan formaliteiten worden omgeven: het was voldoende naam, adres
en geboortedatum door te geven aan het ministerie van Justitie. Verder zou de regering
proberen ervoor te zorgen, dat alles voor de verkiezingen van mei 1946 rond zou zijn, zodat
de oud-Spanjestrijders daaraan konden deelnemen. 'Spanje-strijders worden weer Neder-
landers', luidde de kop boven een verslag van de bijeenkomst van 'Vrij Spanje' in *Het Parool*.
Deze krant gaf daarmee uiting aan de optimistische stemming, die ten aanzien van de natu-
ralisatie heerste.

Het is echter de vraag, of dit optimisme gerechtvaardigd was. Dat de oud-Spanjestrijders nog voor de verkiezingen van mei 1946 het Nederlanderschap zouden terugkrijgen, bleek al spoedig een loze belofte. Terwijl naar buiten toe de indruk werd gewekt, dat de verdere afwikkeling van de naturalisatie vlot en zonder problemen zou verlopen, gingen achter de departementale schermen de gedachten in een geheel andere richting. In december 1945 had het sociaaldemocratische kamerlid Van der Goes van Naters aan de minister van Justitie gevraagd, of hij bereid was te bevorderen, dat de oud-Spanjestrijders hun Nederlanderschap zouden terug krijgen door toepassing van een bijzondere wetsbepaling: een collectief verlof achteraf zoals Drees en Schermerhorn in november in de Raad voor Binnlands Bestuur ook hadden voorgesteld. Het antwoord van de minister luidde ontkennend: 'Zij (de regering, de auteurs) acht het twijfelachtig, of artikel 7 van de wet op het Nederlanderschap en het ingezetenschap toelaat het indertijd niet verleende verlof in vreemde krijgsdienst te treden alsnog te geven.'<fnref n="28" /> Deze redenering was juridisch niet steekhoudend:

<footnote n="26">²⁶ Handelingen 1946-1947, II, bijlage 269, 5, p. 5.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ 'Vrij Spanje'. Volledig verslag van wat er voorviel en gesproken werd op de grote betoging in de Markthallen te Amsterdam op 5 januari 1946 (z.pl. z.j.), p. 19.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Voor de vraag van Van der Goes van Naters en het antwoord van de regering zie: Handelingen 1945-1946, II, aanhangsel 23.</footnote>
er bestond namelijk een precedent voor het collectief verlof met terugwerkende kracht. In oktober 1944 was bij Koninklijk Besluit bepaald, dat diegenen die zich na 9 mei 1940 zonder koninklijk verlof in krijgs- of staatsdienst van een bondgenoot hadden begeven, hun Nederlanderschap behielden. Een dergelijke constructie had natuurlijk ook voor de oud-Spanjestrijders ontworpen kunnen worden. Bij de wens om een oplossing te zoeken binnen de bestaande wettelijke mogelijkheden moeten dus andere overwegingen een rol hebben gespeeld.

Een tipje van de sluier wordt opgelicht in een adviesnota van het hoofd van de eerste afdeling van het ministerie van Justitie, de afdeling die over de nationaliteitskwestie gaat. In deze nota, die hoogstwaarschijnlijk rond de jaarwisseling 1945-1946 is opgesteld, werd met het oog op de 'politieke gezindheid van de betrokken oud-Nederlanders' een voorkeur uitgesproken voor individuele naturalisatie: 'leder geval kan men dan op zichzelf beoordelen, terwijl een poging gedaan zou kunnen worden om legalen van revolutionaire extremisten te scheiden.'<fnref n="29" /> De visie die hieruit spreekt, was toen nog geen gemeengoed. Voorzover zij in regeringskringen werd gedeeld, achtte men het op dat moment kennelijk niet opportuun daaraan ruchtbaarheid te geven. In de daaropvolgende jaren zou de politieke gezindheid van oud-Spanjestrijders echter een belangrijke rol gaan spelen als criterium bij de beoordeling van naturalisatie-aanvragen.

In mei 1946 werd de raadsman van de oud-Spanjestrijders, Benno Stokvis, voor de CPN in de Tweede Kamer gekozen. Gedurende zijn kamerlidmaatschap, dat tot 1952 zou duren, bracht hij bij de jaarlijkse behandeling van de begroting van Justitie steevast twee punten ter sprake: de dierenbescherming en de oud-Spanjestrijders. In 1947 moest hij con-stateren, dat het opgeven van naam, adres en geboortedatum inmiddels niet meer voldoen-de was om de naturalisatie-procedure op gang te brengen. Deze tegemoetkoming aan de oud-Spanjestrijders die zich als Nederlanders waren blijven beschouwen en daarom principi-ele bezwaren hadden tegen het indienen van een officieel verzoek, was komen te vervallen. De toenmalige minister van Justitie, de KVP-er Van Maarseveen, ging in zijn antwoord op de vraag van Stokvis geheel voorbij aan de principiële kant van de zaak: 'Indien men voor de herkrijging van het Nederlanderschap niet het offer overheeft van een eenvoudig verzoek-schrift, dan moet worden aangenomen dat betrokkene niet. voldoende prijs stelt op het Ne-derlanderschap.'<fnref n="30" />

Voor een deel van de oud-Spanjestrijders bleek echter al spoedig ook het 'offer van een eenvoudig verzoekschrift' niet voldoende om de beletselen voor naturalisatie uit de weg te ruimen. Zoals reeds geconstateerd, was de regering aanvankelijk van mening, dat buiten beschouwing kon blijven, dat een aantal oud-Spanjestrijders in het verzet had gezeten of had dienst genomen in de Nederlandse strijdkrachten. Dat zij het Duitse regime hadden af-gewezen, was voldoende. Vanzelfsprekend weerhield dit de oud- Spanjestrijders zelf en hun woordvoerder in de Tweede Kamer er niet van regelmatig naar hun verzetsverleden te ver-

<footnote n="29">²⁹ Nota (ongedateerd) van Hoofd Eerste afdeling, (AJ, doss.nr. A63/356).</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Handelingen 1946-1947, II, p. 1633/4.</footnote>
wijzen om verzoeken tot naturalisatie kracht bij te zetten. Bij het debat over de begroting van Justitie in 1949 leidde dit tot een gedachtewisseling, waarbij de politieke gezindheid van oud-Spanjestrijders voor de eerste maal in het openbaar aan de orde werd gesteld. De KVP-er Wijers, die inmiddels Van Maarseveen was opgevolgd als minister van Justitie, verkondigde in reactie op vragen van Stokvis de opvatting, dat men het verzet tegen de Duitse bezetter niet op zichzelf moest bekijken: van belang was, vanuit welke motieven men tot dit verzet was gekomen, vanuit 'vaderlandsliefde' of vanuit 'een ideologie'. Deze 'vaderlandsliefde' werd een essentieel criterium bij de naturalisatie. In aanmerking kwamen 'diegenen van wie wij kunnen verwachten, dat zij goede Nederlanders zullen zijn', aldus Wijers: 'Niet de vraag, tegen wie iemand heeft gevochten zij beslissend, maar de vraag tegen wie hij zo nodig zal vechten.' Wat later in het debat kwam de aap in zijn geheel uit de ministeriële mouw: 'Van communisten kan men niet verwachten dat zij het vaderland verdedigen. Zij kijken in de eerste plaats ergens anders heen.'<fnref n="31" />

Het is duidelijk, dat de officiële introductie van dit nieuwe criterium bij de beoordeling van naturalisatie-aanvragen niet los gezien kan worden van de politieke klimaatsverandering, die zich nationaal en internationaal sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog had voltrokken. Standpunten die ruim drie jaar eerder niet voor de openbaarheid bestemd waren, werden nu onder vrijwel kamerbrede instemming van achter de regeringstafel verkondigd. Nederland bevond zich in de ijzige greep van de Koude Oorlog. De internationale verhoudingen werden beheerst door de tegenstelling tussen de Verenigde Staten en de Sovjetunie. Deze tegenstelling werkte door in de Nederlandse politieke verhoudingen: de CPN originalenteerde zich op de Sovjetunie, terwijl de andere politieke partijen zich richtten op de Verenigde Staten. In deze situatie won het anti-communisme, dat tijdens de bezetting wel aan kracht had ingeboet, maar nooit verdwenen was, snel terrein. De CPN op haar beurt begaf zich in een egelstelling, vanwaaruit volgens de stelregel 'wie niet voor ons is, is tegen ons' de rest van politiek Nederland onder vuur werd genomen.

Het is hier niet de plaats om de geschiedenis van de Koude Oorlog in Nederland uit de doeken te doen. Eén belangrijk incident willen we echter niet onvermeld laten, omdat het een rol speelde in de meningenstrijd rond de naturalisatie van oud-Spanjestrijders. Begin 1949 verklaarden Togliatti en Thorez, de leiders van respectievelijk de Italiaanse en de Franse communistische partij, dat in geval van een agressie-oorlog tegen de Sovjetunie, waarbij het Rode Leger gedwongen zou zijn de 'imperialistische vijand' tot op het grondgebied van Italië en Frankrijk te achtervolgen, de 'volksmassa's' van beide landen de Sovjetstrijdkranten zouden steunen. Bij monde van partijleider Paul de Groot stemde de CPN in met deze verklaring. Wij zullen ons niet begeven in speculaties omtrent het profijt, dat het Rode Leger bij een eventuele zegevierende opmars richting Noordzee van de steun van de Nederlandse 'volksmassa's' zou hebben gehad. Vast staat wel, dat de verklaring van De Groot de CPN geen goed deed. Communisten konden voortaan als potentiële landverraders worden afgeschilderd. En dat is dan ook precies wat minister Wijers in het zojuist genoemde kamerdebat deed. Hij stelde, dat 'wanneer na de beruchte verklaring van Paul de Groot iemand nog

<footnote n="31">³¹ Handelingen 1948-1949, II, p. 1653 v.v.</footnote>
communist wenst te blijven en bij de CPN wenst aangesloten te blijven, er inderdaad reden is om twijfel te koesteren dat de betrokkene zich geheel zal scharen achter de handhaving van ons Rijk en ook zo nodig aan de verdediging van het Rijk tegen iedere vijand zal deelnemen.<fnref n="32" /> Deze twijfel werd een officiële grond om een verzoek tot naturalisatie af te wijzen.<fnref n="33" />

En zo werden de communisten van naturalisatie uitgesloten. In april 1953 verdedigde de PvdA-er Donker, sinds 1952 minister van Justitie, deze beleidslijn nogmaals in een debat met het communistische Tweede Kamerlid Gortzak. De minister zette uiteen, dat naar de mening van de regering zowel aanhangers van rechts extremisme als van links extremisme niet in aanmerking kwamen voor naturalisatie. Oud-Spanjestrijders werden niet voorgedragen voor naturalisatie, wanneer zij uitgesproken aanhangers van het 'linkse extremisme' waren. Dan vraagt Gortzak: 'Maar zij zouden toch het recht hebben het te zijn, als zij geen Spanjestrijders waren geweest?' Donker kon dit niet ontkennen: 'Inderdaad, van iemand die Nederlander is, heeft men te accepteren, dat hij het linkse extremisme aanhangt en tot aan de grens van de strafwet in die richting activiteiten ontplooit.'<fnref n="34" /> Het loont de moeite bij deze woordenwisseling kort stil te staan. Rechts extremisme was in Nederland een verboden politieke richting. In september 1944 waren alle nationaal-socialistische verenigingen ontbonden middels een Koninklijk Besluit, dat tevens hun voortzetting op enigerlei wijze verbood. Het links extremisme waarop de minister doelde, werd echter belichaamd door de CPN, een legale partij met gekozen vertegenwoordigers in Eerste en Tweede Kamer, provinciale staten en gemeenteraden. Weliswaar werden communistische parlementariërs geweerd uit bijvoorbeeld de vaste kamercommissie voor buitenlandse zaken en was het sinds 1951 ambtenaren verboden om lid te zijn van de CPN of één van haar 'mantelorganisaties', maar in principipe stond het iedere Nederlander vrij binnen deze partij politieke activiteiten te ontplooen. Ex-Nederlanders werden hiervoor echter gestraft met afwijzing van hun verzoek om naturalisatie: zij mochten niet wat Nederlanders wel mochten. Door links en rechts extremisme gelijkelijk als beletsel voor naturalisatie te noemen, verviel de minister dus in een merkwaardig meten met twee maten.

Iets van de geest van het gelijkstellen van rechts en links extremisme lag wellicht ook ten grondslag aan het ontwerp van wet 'wegneming staatloosheid'. Met dit wetsontwerp wilde men een einde maken aan de staatloosheid van allen die op grond van artikel 7 sub 4 hun Nederlanderschap hadden verloren. Deze groep was sinds de Tweede Wereldoorlog flink gegroeid: veel Nederlanders hadden zich tijdens de bezetting in Duitse krijgs- of staatsdienst begeven. Exacte gegevens waren niet voorhanden, maar op het ministerie van Justitie schatte men, dat het om ongeveer 40.000 mannen ging. Daar kwamen dan nog hun eventuele gezinsleden bij, hetgeen het totaal op zo'n 70.000 bracht. Volgens de regering rechtvaardigde dit grote aantal een speciale noodvoorziening.<fnref n="35" /> Of de op z'n zachtst gezegd wat

<footnote n="32">³² Handelingen 1948-1949, II, p. 1649.</footnote>

<footnote n="33">³³ Handelingen 1948-1949, II, bijlage 1145, 5.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Handelingen 1952-1953, II, p. 2562.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Handelingen 1950-1951, II, bijlage A, hoofdstuk IV, 7, p. 12.</footnote>
ontactische stap om de oud-Spanjestrijders samen met collaborateurs en ex-SS-ers in één wettelijke regeling op te nemen voortkwam uit gemakzucht of uit een aan stompzinnigheid grenzend gebrek aan politiek inzicht, blijft onduidelijk. In een reactie van de regering op de kritiek op het wetsontwerp werd gesteld, dat van gelijkstelling geen sprake was, omdat de oud-Spanjestrijders in tegenstelling tot de anderen in hun burgerrechten zouden worden hersteld.<fnref n="36" />

Er kwam veel kritiek op het wetsontwerp en deze was welhaast kamerbreed. Het over één kam scheren van de oud-Spanjestrijders en 'landverraderlijke elementen' ging ook de woordvoerders van andere fracties dan de communistische te ver. Bovendien achtte men het onjuist, dat diegenen die voor de Duitsers gewerkt of gevochten hadden, vrijwel automatisch en zonder enige controle hun Nederlanderschap terug zouden krijgen. De kritiek was zo algemeen, dat aangenomen mocht worden, dat het wetsontwerp het niet zou halen. Er kwam dan ook een gewijzigd ontwerp, dat in april 1953 in de Tweede Kamer behandeld werd. Het was alleen van toepassing op diegenen die hun Nederlanderschap hadden verloren door in vijandelijke krijgs- of staatsdienst te treden. Ook zouden deze gevallen door de minister van Justitie individueel worden beoordeeld. Op 30 juli 1953 verscheen de wet in het Staatsblad. Uit een interne nota van het ministerie van Justitie uit 1964 blijkt, dat de eerste schattingen van het aantal Nederlanders dat zich in vijandelijke krijgs- of staatsdienst had begeven, te ruim waren geweest. Het zou om niet meer dan ongeveer 15.000 personen gaan. Tot 1964 hadden 9884 van hen van deze wet gebruik gemaakt om weer de Nederlandse nationaliteit te krijgen.<fnref n="37" />

De oud-Spanjestrijders mochten dus het genoegen smaken, dat hun gelijkstelling met collaborateurs en ex-SS-ers ongedaan was gemaakt. De keerzijde van de medaille was echter dat zij door deze groep rechts gepasseerd waren: wie zich schuldig gemaakt had aan landverraad kon voortaan van een speciale wettelijke regeling profiteren, terwijl de oud-Spanjestrijders nog steeds waren aangewezen op individuele naturalisatie. En wat dat betreft viel in de eerste helft van de jaren vijftig weinig opwekkends te melden. In de periode tot 1950 hadden 86 oud-Spanjestrijders hun Nederlanderschap teruggekregen. Pas in 1955 werden er weer 22 genaturaliseerd.

Ook gedurende de rest van de jaren vijftig gebeurde er niet veel op het gebied van de teruggave van het Nederlanderschap aan oud-Spanjestrijders. De vragen van de CPN bij de behandeling van de begroting van Justitie vormden een jaarlijks terugkerend ritueel, zij het dat dit vanaf 1952 meestal in de Eerste Kamer werd opgevoerd. Hier had Annie van Ommeren-Averink het estafettestokje overgenomen van Benno Stokvis. In de antwoorden werd gerefereerd aan oud-Spanjestrijders, die 'in de oorlog zich schuldig zouden hebben gemaakt aan pro-Duitse handelingen' en 'tegen wie in crimineel opzicht bezwaren zouden zijn'.<fnref n="38" /> De zo gewekte suggestie, dat het gros van de nog niet genaturaliseerden uit collaborateurs en

<footnote n="36">³⁶ Handelingen 1951-1952, II, bijlage 2127, 4 en 5.</footnote>

<footnote n="37">³⁷ Brief van Hoofd Afdeling Nationaliteitsaangelegenheden aan de Secretaris-Generaal, 25 maart 1964, (AJ, doss.nr. A63/356).</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Handelingen 1954-1955, I, p. 2132 en Handelingen 1954-1955, II, bijlage A, hoofdstuk IV, p. 12.</footnote>