# De oorlog
begon in Spanje

Nederlanders in de
Spaanse Burgeroorlog 1936-1939

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

Hans Dankaart, Jaap-Jan Flinterman,
Frans Groot, Rik Vuurmans
<figure><img src="image_2.png" /></figure>
Hans Dankaart, Jaap-Jan Flinterman,
Frans Groot, Rik Vuurmans

De oorlog begon in Spanje

Nederlanders in de Spaanse Burgeroorlog
1936-1939

Amsterdam 2016
© 2016, Hans Dankaart, Jaap-Jan Flinterman, Frans Groot, Rik Vuurmans,
*Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International*
*License.*

creativecommons

<figure><img src="image_3.png" /></figure>

Een door de auteurs, in samenwerking met Stichting Spanje 1936-1939,
in eigen beheer gemaakte digitale heruitgave van:

*De oorlog begon in Spanje: Nederlanders in de Spaanse Burgeroorlog*

Oorspronkelijke uitgave: Van Gennep, Amsterdam, 1986.
# Inhoud

<table><tr><td>Kaarten</td><td>7</td></tr><tr><td>Lijst van afkortingen</td><td>10</td></tr><tr><td>Woord vooraf bij de digitale heruitgave</td><td>12</td></tr><tr><td>Voorwoord</td><td>14</td></tr><tr><td>1 De burgeroorlog. Een Spaans en Europees conflict</td><td>16</td></tr><tr><td>De Tweede Republiek</td><td>16</td></tr><tr><td>Twee politieke fronten</td><td>20</td></tr><tr><td>Buitenlandse reacties</td><td>23</td></tr><tr><td>De eerste oorlogsdagen</td><td>25</td></tr><tr><td>De militie</td><td>26</td></tr><tr><td>De Internationale Brigades</td><td>27</td></tr><tr><td>Humanitaire hulp</td><td>28</td></tr><tr><td>Het verloop van de oorlog</td><td>29</td></tr><tr><td>Ontbinding van de Internationale Brigades</td><td>30</td></tr><tr><td>Besluit</td><td>31</td></tr><tr><td>2 De weg naar Spanje</td><td>33</td></tr><tr><td>De werving in Nederland en de reis naar Spanje</td><td>34</td></tr><tr><td>De Nederlandse overheid en de werving</td><td>40</td></tr><tr><td>'Nederlanders in Spanje: geronseld?'</td><td>45</td></tr><tr><td>De werving van vrijwilligers vanaf eind 1937</td><td>48</td></tr><tr><td>De omvang van het Nederlandse contingent</td><td>49</td></tr><tr><td>Motieven en achtergronden</td><td>51</td></tr><tr><td>3 Aan het Spaanse front</td><td>59</td></tr><tr><td>Inlijving</td><td>60</td></tr><tr><td>Stoottroepen</td><td>63</td></tr><tr><td>Brunete</td><td>64</td></tr><tr><td>Bombardementen</td><td>66</td></tr><tr><td>Terugtocht en aanval</td><td>69</td></tr><tr><td>Oorlogsmoeheid</td><td>71</td></tr><tr><td>4 'Je was bewust.' Politiek in de Internationale Brigades</td><td>86</td></tr><tr><td>Een volksleger</td><td>87</td></tr><tr><td>Democratie versus fascisme</td><td>88</td></tr><tr><td>Anarchisten en 'trotskisten'</td><td>90</td></tr><tr><td>Anarchisten en 'trotskisten' in de interviews</td><td>93</td></tr><tr><td>Spanningen in de achterhoede</td><td>95</td></tr><tr><td>Discipline</td><td>98</td></tr><tr><td>Dissidenten</td><td>100</td></tr><tr><td>5 'Een koel verstand en een warm hart.' Medische vrijwilligers in Spanje</td><td>104</td></tr></table>
<table><tr><td>Het medische front</td><td>106</td></tr><tr><td>6 Oud-Spanjestrijders, Nederlanders die geen Nederlander zijn</td><td>115</td></tr><tr><td>'Zie ginds komt de stoomboot...'</td><td>116</td></tr><tr><td>Spaanse krijgsgevangenschap</td><td>117</td></tr><tr><td>Repatriëring</td><td>120</td></tr><tr><td>De oorlog begon in Spanje</td><td>126</td></tr><tr><td>Staatloos</td><td>128</td></tr><tr><td>'Wederopname in den boezem der Nederlandsche nationaliteit'</td><td>131</td></tr></table>
# Kaarten

## Vier stadia in de oorlog

<figure><img src="image_4.png" /></figure>

<figure><img src="image_5.png" /></figure>
Mrt-April 1938 ATLANTISCHE OCEAN

<figure><img src="image_6.png" /></figure>

Februari 1939 ATLANTISCHE OCEAN

<figure><img src="image_7.png" /></figure>
<figure><img src="image_8.png" /></figure>
Lijst van afkortingen

AJC Arbeiders Jeugd Centrale (sociaal-democratische jongerenorganisatie)

ARP Anti-Revolutionaire Partij

CEDA Confederación Española de Derechas Autónomas (rechtse katholieke partij)

CID Centrale Inlichtingendienst

CJB Communistische Jeugd Bond

CNT Confederación Nacional de Trabajo (anarcho-syndicalistisch vakverbond)

CPN Communistische Partij van Nederland

EMM Eendracht Maakt Macht (Amsterdamse werklozen-organisatie)

EVC Eenheids Vak Centrale

FAI Federación Anarquista Ibérica (anarchistische organisatie)

IRH Internationale Rode Hulp (met de Komintern gelieerde solidariteitsorganisatie)

JONS Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista (fascistische jongerenorganisatie)

Komintern Communistische Internationale

KVP Katholieke Volks Partij

NKVD Narodnyj Komissariat Vnutrennich Del (Volkscommissariaat voor binnenlandse zaken – geheime dienst van de Sovjetunie)

NRH Nederlandse Rode Hulp (met de CPN gelieerde solidariteitsorganisatie)

NSB Nationaal-Socialistische Beweging

NSV Nederlands Syndicalistisch Vakverbond

NVV Nederlands Verbond van Vakverenigingen

PCE Partido Comunista de España (communistische partij, aangesloten bij de Komin-
tern)

POUM Partido Obrero de Unificación Marxista (dissidente communistische partij)

PSOE Partido Socialista Obrero Español (socialistische partij, aangesloten bij de Socialistische Arbeiders Internationale)

PSUC Partit Socialista Unificat de Catalunya (Catalaanse eenheidspartij van socialisten en communisten, aangesloten bij de Komintern)

PvdA Partij van de Arbeid
RKSP Rooms-Katholieke Staats Partij

RSAP Revolutionair-Socialistische Arbeiders Partij

SDAP Sociaal-Democratische Arbeiders Partij

SSI Servicio Sanitario Internacional (geneeskundige dienst van de Internationale Brigades)

UGT Unión General de Trabajadores (socialistisch vakverbond)
## Woord vooraf bij de digitale heruitgave

De oorlog begon in Spanje verscheen in 1986, vijftig jaar na het uitbreken van de Spaanse burgeroorlog, in een oplage van 2500 exemplaren. Het is al zeker een kwart eeuw niet meer verkrijgbaar; ook antiquarisch is het zeldzaam. Sinds 2014 is de Stichting Spanje 1936-1939 actief, die zich ten doel stelt de herinnering aan de Nederlanders die aan de zijde van de Spaanse republiek aan de burgeroorlog hebben deelgenomen, levend te houden. De Stichting heeft ons, de schrijvers, gevraagd mee te werken aan een digitale heruitgave. Die medewerking hebben we graag verleend.

Inhoudelijk is deze heruitgave ongewijzigd. De oorlog begon in Spanje vertelt het verhaal van de Nederlanders die in de Internationale Brigades aan de burgeroorlog hebben deelgenomen, zoals dat dertig jaar geleden op basis van het destijds beschikbare materiaal kon worden verteld. De tijd om nieuwe bronnen aan te boren, aanvullend onderzoek te verrichten en het boek te herzien hebben wij niet. Dat is jammer, omdat inmiddels het nodige nieuwe materiaal beschikbaar is. Zo bevat de 'Collection Komintern – CPH/CPN' (een collectie microfiches met documenten uit het archief van de Communistische Internationale, die op het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) kunnen worden geraadpleegd) een reeks documenten over Nederlanders in de Internationale Brigades.<fnref n="1" /> Voor zover ons bekend heeft tot nu toe alleen Koen Vossen van dit materiaal gebruik gemaakt.<fnref n="2" />

Yvonne Scholten, die de afgelopen jaren boeiende biografieën van Fanny Schoonheyt, 'een Nederlands meisje (...) in de Spaanse Burgeroorlog' (Amsterdam 2011), en van Bart Schelling, 'de zingende Hollander van de Lincoln Brigade' (Rotterdam 2015), publiceerde, heeft een veelbelovend initiatief genomen: het Digitaal Platform Spanjestrijders.<fnref n="3" /> Doel van dit project, dat wordt uitgevoerd in samenwerking met het IISG, is een biografisch woordenboek van alle Nederlanders die in de burgeroorlog aan republikeinse zijde hebben gevochten. Een database, zoals die Yvonne Scholten en haar medewerkers voor ogen staat, zal het mogelijk maken hele nieuwe vragen over Nederlandse Spanjegangers te stellen en veel gefundeerder antwoorden te geven op oude vragen.

In het kader van het Digitaal Platform Spanjestrijders zal ongetwijfeld veel nieuwe informatie over Nederlanders in de Internationale Brigades beschikbaar komen, en die nieuwe informatie zal weer aanleiding geven tot verder onderzoek. Misschien zal daaruit te zijner tijd een nieuwe studie in boekvorm voortkomen. Zolang het nog niet zo ver is kan, hopen we, beschikbaarheid van ons boek van dertig jaar geleden nuttig zijn. Geïnteresseerden in de geschiedenis van de periode tussen de wereldoorlogen kunnen ons verhaal lezen in het be-

<footnote n="1">¹ http://hdl.handle.net/10622/ARCH01337 [Rol 45].</footnote>

<footnote n="2">² Koen Vossen, 'Los Países Bajos y la Guerra Civil española / Nederland en de Spaanse Burgeroorlog,' in: H. Hermans e.a., *Una mirada holandesa sobre la Guerra Civil española / Een Nederlandse blik op de Spaanse Burgeroorlog* (Utrecht 2006), 21-33 / 113-125.</footnote>

<footnote n="3">³ https://dps3639.wordpress.com/.</footnote>
sef dat beeldvorming van het verleden altijd voorlopig en voor discussie vatbaar is, maar dat
de resultaten van degelijk onderzoek hun waarde niet zo snel verliezen. Onderzoekers die
toegang hebben tot nieuw materiaal kunnen hun voordeel doen met kennisneming van het
beeld dat we ons destijds gevormd hebben op basis van het materiaal dat toen voorhanden
was. In dat verband verdient vermelding dat de typoscripten van de door ons afgenomen
interviews op het IISG kunnen worden geraadpleegd.<fnref n="4" />

De inhoud van het boek mag ongewijzigd zijn, de typografie is dat niet. De eindnoten zijn voetnoten geworden, de paginering is anders dan die van het origineel; enkele hinderlijke zetfouten zijn gecorrigeerd. Net zomin als het origineel heeft deze digitale heruitgave een register; het ontbreken daarvan wordt ondervangen doordat de heruitgave digitaal doorzoekbaar is. Ook het beeldmateriaal is niet meer hetzelfde als in de uitgave van 1986, die een aantal foto's bevatte waarop copyright rustte. De foto's die nu zijn opgenomen, zijn afkomstig uit privécollecties en gedrukte bronnen en, voor zover wij hebben kunnen nagaan, vrij van rechten. We hebben ons beperkt tot foto's van Nederlanders in de Spaanse Burgeroorlog, omdat beeldmateriaal van die oorlog zelf in voldoende mate te vinden is in talloze fotoboeken en op het internet. We hebben ons best gedaan eventuele rechthebbenden te achterhalen. Indien u denkt desondanks rechten te kunnen laten gelden op één of meerdere van de opgenomen foto's, dan verzoeken wij u contact met ons op te nemen.

De totstandkoming van deze heruitgave was onmogelijk geweest zonder de niet afla-
tende inzet en het technische vernuft van Rien Dijkstra. In zijn persoon danken we de Stich-
ting Spanje 1936-1939, waarvan hij secretaris is, voor de tweede kans die zij onze dertigjari-
ge pennenvrucht gunt.

Amsterdam, december 2015

De schrijvers

<footnote n="4">⁴ http://hdl.handle.net/10622/ARCH02806.</footnote>
Voorwoord

Sinds de jaren zestig heeft de Spaanse Burgeroorlog vrijwel onafgebroken in de belang-
stelling gestaan bij historici en hun lezerspubliek. Het aantal publicaties loopt inmiddels in de
vele duizenden. Over de weerklank van de Spaanse gebeurtenissen in Nederland was tot
voor kort weinig bekend. Pas de laatste jaren zijn over dit onderwerp enige publicaties ver-
schenen. Hierin komen echter de Nederlanders die gedurende de burgeroorlog aan de zijde
van de Spaanse arbeidersbeweging tegen Franco hebben gestreden, slechts zijdelings aan de
orde. Dit boek is het resultaat van het eerste systematische onderzoek naar de lotgevallen
en ervaringen van deze mensen.

Wij hebben ons beperkt tot de naar schatting ruim 600 Nederlanders, die in de com-
munistisch geleide Internationale Brigades hebben dienstgenomen. Ook gaan wij in op de
ervaringen van de enkele tientallen medische vrijwilligers uit Nederland, die gedurende de
burgeroorlog hun kennis en vaardigheden in dienst van het Spaanse volk stelden. Daarnaast
zijn enkele tientallen Nederlandse anarchisten en revolutionair-socialisten toegetreden tot
de milities van hun Spaanse zusterorganisaties. Een poging om hen in het onderzoek te be-
trekken heeft helaas onvoldoende resultaat opgeleverd. Schriftelijk bronnenmateriaal bleek
slechts in geringe mate voorhanden, terwijl een speurtocht naar oud-Spanjestrijders van
deze politieke richtingen niet meer dan één interview opleverde: een te wankele basis om
algemene uitspraken te doen over de wederwaardigheden van Nederlandse anarchisten en
revolutionair-socialisten in Spanje.<fnref n="5" />

Bij het onderzoek is gebruik gemaakt van archiefmateriaal, gedrukte bronnen en 21
interviews. Het zou te ver voeren hier een uitgebreide verantwoording van het gebruik van
interviews als historische bron te geven. Toch is een enkele opmerking noodzakelijk. In ver-
schillende landen zijn memoires van oud-Spanjestrijders in ruime mate voorhanden; in Ne-
derland ontbreken deze vrijwel volledig. Alleen dit gegeven rechtvaardigt naar onze mening
al het actief 'aanboren' van de herinneringen van betrokkenen in het kader van een onder-
zoek als dit. Wij zijn ons er echter van bewust, dat hieraan verschillende problemen verbon-
den zijn. Twee daarvan willen wij hier noemen. In de eerste plaats bestaat de grote meer-
derheid van de geïnterviewden uit mensen die na de Spaanse Burgeroorlog op enigerlei wij-

<footnote n="5">⁵ In het Archivo Histórico Nacional/Servicios Documentales in Salamanca, Spanje, troffen wij gegevens aan van twaalf Nederlanders die waren aangesloten bij anarchistische milities en van één die was aangesloten bij een POUM-eenheid. In het archief van het Ministerie van Justitie in Den Haag stelden wij gegevens vast omtrent twee Nederlandse revolutionair-socialisten die voor de POUM aan de strijd in Spanje deelnamen. Voorts maakten wij een interview met de Nederlandse anarchist Frans van der Donk, die in de eenheid 'Durruti' vocht.</footnote>

<footnote>In *Het Volk* 1 en 15 juli 1937, wordt bericht over de arrestatie van een Nederlandse anarchist en een revolutionair-socialistisch Nederlands echtpaar in Barcelona. Tot slot verwijzen wij naar de volgende vermeldingen in de literatuur: Max Perthus, *Henk Sneevliet. Revolutionair-socialist in Europa en Azië* (Nijmegen 1976) p. 13, 382, 383, 490.</footnote>

<footnote>Overigens kunnen zij die nadere informatie wensen zich tot ons richten en houden wij ons aanbevolen om nieuwe informatie te ontvangen.</footnote>
ze voeling met elkaar hebben gehouden en aan hun Spaanse periode een in essentie positie-
ve herinnering bewaren. Waarschijnlijk zijn zij niet in ieder opzicht representatief voor het
Nederlandse contingent in de Internationale Brigades als geheel. Waar nodig zullen wij de
lezer daarop attenderen. In de tweede plaats is het menselijk geheugen een gebrekkig en
vooral selectief instrument. Het is opmerkelijk, hoe gedetailleerd de geïnterviewden zich
sommige ervaringen herinneren, terwijl zij andere gebeurtenissen volledig vergeten zijn.
Met behulp van schriftelijk bronnenmateriaal en van buitenlandse literatuur hebben wij ge-
probeerd de herinneringen van de geïnterviewden in hun juiste context te plaatsen en waar
nodig van kanttekeningen voorzien.

Ten behoeve van de leesbaarheid zijn de in de tekst verwerkte interviewfragmenten
in geringe mate geredigeerd. De noten treft de lezer achterin het boek aan. Een volledige
titelbeschrijving wordt alleen bij de eerste vermelding van een publicatie gegeven; bij vol-
gende verwijzingen wordt volstaan met vermelding van de achternaam van de auteur en een
verkorte titel.

Onze oprechte dank gaat uit naar al diegenen die ons bij ons onderzoek geholpen en
geadviseerd hebben. Zonder hen zou dit boek niet tot stand zijn gekomen. Met name willen
wij de geïnterviewden bedanken: Siep Adema, Noortje van Bergen-Diamant, Frans van der
Donk, Adriaan van Dijk, Jan van Eijk, Arie Favier, Hein Garritsen, Jaap Gons, Willem de Jong,
Leo Klatser, Piet Laros, Karel Neijssel, Frans Oord, Arie van Poelgeest, Albert Potze, Trudel
van Reemst-de Vries, Chris Smit, Jenny Timmerman-Schaddelee en Sake Visser. Goede her-
inneringen bewaren wij aan de gesprekken met twee oud-Spanjestrijders, die inmiddels zijn
overleden: Anton Michels en Theo van Reemst.

Amsterdam, december 1985

De schrijvers
# 1 De burgeroorlog. Een Spaans en Europees conflict

De nieuwste politieke geschiedenis van Spanje wordt gekenmerkt door een reeks van militaire coups. De pronunciamiento die op 17 juli 1936 door een aantal officieren werd gepleegd leek aanvankelijk in deze traditie te passen. De staatsgreep stuitte echter op verzet van een militante arbeidersbeweging en groeide binnen enkele dagen uit tot een burgeroorlog die bijna drie jaar duurde. De oorlog werd niet alleen door Spanjaarden uitgevochten; buitenlandse interventie speelde een belangrijke rol in het conflict. In dit hoofdstuk belichten we de achtergronden van de strijd. Tevens wordt ingegaan op het verloop van de burgeroorlog en op de binnenlandse en buitenlandse politieke implicaties.<fnref n="1" />

## De Tweede Republiek

Nadat in 1930 een einde was gekomen aan de zevenjarige dictatuur van generaal Miguel Primo de Rivera, verliet koning Alfonso XIII het jaar daarop het land, toen bij gemeenteraadsverkiezingen in april de monarchistische kandidaten de nederlaag leden. Hiermee was de periode van de monarchie in Spanje zonder slag of stoot beëindigd. Bij de parlementsverkiezingen, die in juni 1931 werden gehouden, behaalden de socialisten en de verschillende links-republikeinse groeperingen een grote overwinning. Enkele maanden later kwam een op deze fracties steunend kabinet tot stand. Premier werd de links-republikeinse voorman Manuel Azaña. De taak waarvoor het nieuwe bewind zich zag gesteld, was het moderniseren van een door tegenstellingen verscheurd land. Deze tegenstellingen bepaalden sinds lang het karakter van de Spaanse samenleving. Zij waren van sociaaleconomische, politieke, ideologische en regionale aard. De regering beschikte slechts over de steun van een deel van de middenklasse en van de socialistische beweging. Links eiste ondermeer de herverdeling van het grootgrondbezit, een sociale wetgeving en inperking van de macht van kerk en leger. Ter rechterzijde verdedigde men hardnekkig de gedurende een lange periode van dictatuur en schijndemocratie vergaarde privileges.

<footnote n="1">¹ Voor een nadere bestudering van de Spaanse Burgeroorlog kan de volgende literatuurlijst wellicht van nut zijn:</footnote>

<footnote>Burnett Bolloten, *The Spanish Revolution. The Left and the Struggle for Power during the Civil War* (tweede druk; Chapel Hill 1980)</footnote>

<footnote>Gerald Brenan, *The Spanish Labyrinth. An Account of the Social and Political Background of the Civil War* (Cambridge 1943)</footnote>

<footnote>Pierre Broué, Emile Témime, *La Révolution et la guerre d'Espagne* (Parijs 1961)</footnote>

<footnote>Ronald Fraser, *Blood of Spain. An Oral History of the Spanish Civil War* (New York 1979)</footnote>

<footnote>Gabriel Jackson, *The Spanish Republic and the Civil War 1931-1939* (Princeton 1965)</footnote>

<footnote>Rudolf de Jong, *De Spaanse Burgeroorlog* (Den Haag 1963)</footnote>

<footnote>Hugh Thomas, *The Spanish Civil War* (derde druk, herziene uitgave; Harmondsworth 1977)</footnote>

<footnote>Paul Preston, ed., *Revolution and War in Spain 1931-1939* (Londen-New York 1984)</footnote>
In 1931 was Spanje een hoofdzakelijk agrarisch land. Meer dan de helft van de bevolking leefde van de landbouw, die ongeveer veertig procent van het nationaal inkomen opbracht. In het zuiden, met name in Andalusië en Extremadura, was het land goeddeels in handen van grootgrondbezitters. Voor een deel was hier sprake van reeds eeuwen bestaande adelijke landgoederen. Het merendeel van het grootgrondbezit was echter in handen van een plattelandsbourgeoisie, die haar bezittingen in de negentiende eeuw – ondermeer door de aankoop van door de staat geconfisqueerd kerkelijk grondbezit – had verworven. De landarbeiders in het zuiden leefden onder mensonwaardige omstandigheden en waren veelal een deel van het jaar werkloos, terwijl de grootgrondbezitters hun landerijen extensief lieten bewerken en uitgestrekte gebieden gedurende lange periodes braak lieten liggen. Opstanden van het plattelandsproletariaat waren in het zuiden schering en inslag. Het anarchisme had vooral onder de Andalusische landarbeiders grote aanhang. Overigens kenden ook het noorden en midden van Spanje sociale problemen op het platteland, hier meestal als gevolg van de verdeling van de grond in onrendabele eenheden en van onrechtvaardige pachtcontracten.

Spanje had in 1931 weinig industrie van betekenis. Een uitzondering hierop vormden de Baskische provincies en Catalonië, centra van respectievelijk zware metaalindustrie en katoenbewerking. In Catalonië had het anarchosyndicalisme onder de georganiseerde arbeiders de meeste aanhang, in Bilbao en omgeving domineerden de socialistische organisaties. Spanje was in de jaren dertig het enige land in Europa, waar het anarchisme qua omvang kon wedijveren met het socialisme. Het politieke leven in Catalonië en Baskenland werd niet alleen gekenmerkt door de aanwezigheid van een sterke arbeidersbeweging, maar ook door een streven naar regionale autonomie, dat vooral onder de kleine burgerij zijn aanhang rekruteerde. In beide gebieden had in de negentiende eeuw een renaissance van de eigen taal en cultuur plaatsgevonden. In Catalonië was een links-liberale partij, de Esquerra, de voornaamste draagster van het autonomiestreven. In Baskenland werd deze functie vervuld door een partij met een sterk katholiek stempel, de Partido Nacionalista Vasco. Het vraagstuk van de nationale minderheden binnen de Spaanse staat was voor het republikeinse bewind een heet hangijzer.

Behalve in de Baskische provincies was slechts een minderheid van de bevolking praktiserend katholiek. Tussen de arbeidersklasse en de kleine burgerij in de steden enerzijds, de kerkelijk hiërarchie en de religieuze ordes anderzijds, gaapte een diepe kloof. De kerk werd volledig vereenzelvigd met de bestaande orde: regelmatig keerde de volkswoede zich tegen kerkgebouwen, kloosters en geestelijken. Hoewel haar grondbezit in de negentiende eeuw was geconfisqueerd, beschikte de Spaanse kerk over aanzienlijke economische macht door het bezit van aandelen in bankwezen en industrie. Minstens even belangrijk was de ideologische invloed van het katholicisme: de kerk beheerste het onderwijsstelsel. De republikeinse regering probeerde deze invloed terug te dringen, onder andere door kloosterordes te verbieden onderwijs te geven. Zij joeg met dergelijke maatregelen echter een deel van de bevolking tegen zich in het harnas. De kleine burgerij in de provinciesteden en
op het platteland identificeerde zich sterk met de katholieke kerk. Een aartsconservatieve instelling verbond deze groep met de grootgrondbezittersklasse.

Ondanks het roemloze einde van de monarchie bleven monarchistische groeperingen zich onder de Republiek roeren. Aanhangers van de in 1931 vertrokken Alfonso XIII kon men vooral aantreffen onder grootgrondbezitters en in financierskringen. Het carlisme, een ultra-reactionaire monarchistische stroming voortgekomen uit dynastieke twisten in de negentiende eeuw, was sterk geworteld onder de redelijk welvarende boeren in Navarra.

Ook in het leger, een erfenis van de monarchie, waren vijanden van de Republiek te vinden. Het topzware officierscorps – in 1931 was er één officier op negen soldaten – huldigde in meerderheid conservatieve politieke opvattingen en beschouwde zich als hoeder van de eenheid van de Spaans staat: iedere concessie aan het streven naar regionale autonomie van de Basken en Catalanen werd met het grootst mogelijke wantrouwen gadegeslagen. Omdat het leger bovendien drager was van een indrukwekkende traditie van inmenging in de binnenlandse politiek, trachtte de republikeinse regering de macht van het officierscorps terug te dringen. Onvrede over deze maatregelen en verzet tegen de verlening van gedeeltelijke autonomie aan Catalonië leidden in 1932 tot een staatsgreep onder leiding van generaal Sanjurjo. Het resultaat was een fiasco voor de samenzweerders.

Op economisch terrein zag de regering van Azaña zich geconfronteerd met de gevolgen van de depressie. Terwijl de prijzen voor landbouwproducten daalden en steeds meer bouwland braak kwam te liggen, nam de werkloosheid toe. Om deze problemen het hoofd te bieden werd een reeks van maatregelen getroffen. Op het cruciale punt echter, de verdeeling van het grootgrondbezit, toonde de regering zich uiterst terughoudend. De landhervormingswet die in 1932 tot stand kwam, voorzag alleen in een radicale onteigening van het grootgrondbezit van de adel en maakte het aanpakken van het grootgrondbezit van de bourgeoisie praktisch zeer moeilijk uitvoerbaar. Bovendien werd de uitvoering van de wet met onvoldoende voortvarendheid ter hand genomen.

In 1933 kwam de regering steeds sterker in de problemen door de zich toespitsende klassentegenstellingen. In de winter was op het platteland sprake van wijdverbreide sociale onrust. Bij een anarchistische opstand in het Andalusische dorp Casas Viejas richtten politietroepen een bloedbad aan. Deze gebeurtenis betekende een ernstige slag voor het prestige van Azaña en de zijnen. Binnen de socialistische partij groeiden de twijfels over de wenselijkheid van verdere regeringsdeelname. In ondernemerskringen bestond grote ontevredenheid over de arbeidswetgeving van de minister van Sociale Zaken, de socialist Francisco Largo Caballero. De partij van de industriële bourgeoisie, de radicalen van Alejandro Lerroux, had de regering tot dusverre onder voorbehoud gesteund; nu ging zij in de oppositie. Interne verdeeldheid en versmalling van het parlementaire draagvlak leidden tot het aftreden van de regering. De hierdoor noodzakelijk geworden verkiezingen vonden eind 1933 plaats. Zij gaven een ruk naar rechts te zien. Als grote overwinnaar kwam de Confederación Española de Derechas Autónomas (CEDA) uit de bus, een alliantie van rechtse katholieke groeperingen onder leiding van José María Gil Robles. De loyaliteit van de CEDA ten opzichte van de republikeinse staatsvorm was twijfelachtig: in de verkiezings strijd had Gil Robles samengewerkt
met de monarchistische groeperingen. En hoewel de CEDA als een parlementaire partij ope-
reerde, koketteerde haar leider met het fascisme op een wijze die ter linkerzijde tot groot
wantrouwen leidde. Ook de radicalen van Lerroux boekten een forse winst, terwijl de links-
republikeinen en socialisten een vernietigende nederlaag leden. Lerroux werd minister-
president van een uit radicalen bestaand kabinet, dat mede afhankelijk was van de parle-
mentaire steun van de CEDA en de monarchistische fracties. Alle onder de regering-Azaña
begonnen hervormingen werden bevroren of teruggedraaid. De aanstichters van de coup
van 1932 kregen amnestie.

De regeringswisseling leidde een periode van scherpe polarisatie in. Ondernemers en grootgrondbezitters openden een frontale aanval op de lonen. De vakbonden reageerden met stakingen, waartegen met geweld werd opgetreden door de regering. Binnen de socialistische beweging heerste grote teleurstelling over de povere resultaten van twee jaar regeringen deelname. In combinatie met de strijdvaardigheid van de achterban en met angst voor de CEDA resulteerde deze teleurstelling in een sterke radicalisering van de socialisten. De traditionele reformistische politiek van de partij werd in toenemende mate in twijfel getrokken. Woordvoerder van deze tendens werd de voormalige minister van Sociale Zaken, Caballero.

Toen Lerroux in oktober 1934 drie CEDA-ministers in zijn kabinet opnam, barstte de
bom. De links-republikeinen bestempelden de stap van Lerroux als het uitleveren van de
Republiek aan haar vijanden. Links beschouwde de CEDA als een clericaal-fascistische partij.
De socialisten riepen in Madrid een algemene staking uit. In Barcelona werd de onafhanke-
lijkheid van Catalonië geproclameerd. In beide gevallen slaagde de regering er zonder noe-
menswaardige problemen in het verzet in de kiem te smoren. Maar in Asturië, waar de ar-
beidersorganisaties gezamenlijk in opstand kwamen, hielden de mijnwerkers het twee we-
ken vol tegen uit Spaans Marokko aangevoerde troepen. De repressie was meedogenloos.
Meer dan duizend arbeiders verloren het leven. Tienduizenden werden, in afwachting van
een proces, gevangen gezet. Onder hen waren de leiders van de socialisten, de anarchisten,
de links-republikeinen en de Catalaanse Esquerra.

De repressie na de oktober-opstand en de vrees voor een volledig door de CEDA ge-
domineerde regering leidden tot een toenadering tussen de verschillende arbeiderspartijen
en de links-republikeinen. Eind 1935 struikelde de regering-Lerroux over enkele financiële
schandalen. Voor februari 1936 werden algemene verkiezingen uitgeschreven. Links
verenigde zich in het Volksfront, rechts – de CEDA en de monarchisten – in het Nationaal
Front. Het Volksfront behaalde de overwinning; een geringe meerderheid van de stemmen
leverde door het gehanteerde verkiezingsstelsel een grote zetelmeerderheid op. Het politie-
ke centrum werd weggevaagd.

Op basis van de verkiezingsuitslag werd een uit links-republikeinen bestaand kabinet gevormd, dat afhankelijk was van de parlementaire steun van de arbeiderspartijen. Ruim twee jaar daarvoor, na de rechtse verkiezingszege van eind 1933, hadden ondernemers en grootgrondbezitters hun kans schoon gezien om in het offensief te gaan. Nu kwam de arbeidersklasse in beweging. Stakingen en landbezettingen waren aan de orde van de dag. In deze
situatie begon rechts zijn hoop te vestigen op een staatsgreep. Complotterende militairen zochten en vonden steun bij monarchisten, fascisten en een deel van de CEDA. De opstand begon op 17 juli in Spaans Marokko en sloeg de volgende dag over naar de garnizoenen op het vasteland. Links eiste en kreeg wapens van de regering en kwam in verzet tegen de staatsgreep. De Spaanse Burgeroorlog was begonnen.

## Twee politieke fronten

Vanaf juli 1936 stonden de politieke fronten, die zich sinds het najaar van 1934 hadden geformeerd, gewapenderhand tegenover elkaar. Aan de ene kant de nationalisten: onder deze naam verenigden zich monarchisten, clericalen en fascisten om de militaire opstand te ondersteunen en de Republiek ten val te brengen. Na de eerste oorlogsdagen beheersten zij – naast Spaans Marokko – vooral grote delen van het platteland: het zuidwesten en een gebied dat zich ten noorden van Madrid uitstrekte van Aragon tot aan de Portugese grens en doorliep tot in Galicië. Hun manschappen waren beter getraind en bewapend dan die van hun tegenstanders.

In het kamp van de verdedigers van de Republiek werkten de meest uiteenlopende politieke stromingen samen: anarchosyndicalisten, socialisten, communisten en republikeinen. Zij hadden de Atlantische kuststrook, het oosten en het midden van Spanje in handen. De republikeinse zone omvatte de belangrijkste industriële centra, Catalonië en Baskenland, en de grootste steden van het land. Militair stonden de verdedigers van de Republiek echter minder sterk dan de nationalisten. En in het verdere verloop van de oorlog zou ook hun onderlinge verdeeldheid in het nadeel van de Republiek werken. Uiteenlopende opvattingen over de maatschappelijke, politieke en militaire vraagstukken waar men mee geconfronteerd werd, gaven aanleiding tot een reeks van conflicten. Het spreekt vanzelf, dat dit de oorlogsinspanning niet ten goede kwam. Wij geven een korte schets van de verschillende groeperingen die in deze conflicten partij waren.

De anarchosyndicalistische beweging nam met haar massale aanhang een belangrijke plaats in binnen het republikeinse kamp. Qua omvang deed zij niet onder voor de socialistische beweging. Binnen het anarchosyndicalisme waren twee revolutionaire stromingen vertegenwoordigd. De anarchistische richting stamde uit de negentiende eeuw en zag de revolutie als een omvangrijke volksopstand, waarvan het zwaartepunt op het platteland zou liggen. Talrijke spontane acties moesten de bevolking radicaliseren en op deze revolutie voorbereiden. De syndicalistische richting dateerde van het begin van deze eeuw en was geënt op de industriële samenleving: de revolutie moest door vakbonden worden voorbereid en zou de vorm aannemen van een algemene werkstaking, die moest samenvallen met een overname van de productiemiddelen. De twee richtingen waren nauw met elkaar verbonden in de Confederación Nacional de Trabajo (CNT), een in 1911 opgerichte federatie van vakverenigingen. Naast en voor een deel ook binnen de CNT opereerde de Federación Anarquista Ibérica (FAI), die in 1927, tijdens de dictatuur van Primo de Rivera, als een geheime organisatie was opgericht. Leden van de FAI namen vooraanstaande posities in binnen de CNT en trachtten het omvangrijke vakverbond op een revolutionaire koers te houden.
De CNT en de FAI maakten geen deel uit van het Volksfront, maar door de loop der gebeurtenissen belandden zij in het republikeinse kamp. In juli 1936 organiseerden zij op veel plaatsen met succes het volksverzet tegen de militaire opstand. Vooral in Catalonië en Aragon was hun bijdrage groot. Gedurende de eerste maanden van de oorlog was de CNT in deze gebieden de belangrijkste machtsfactor. De anarchosyndicalisten gebruikten deze positielijke om op grote schaal revolutionaire veranderingen door te voeren. Industrie en dienstensector werden vrijwel volledig gecollectiviseerd, hetgeen gepaard ging met de invoering van arbeiderszelfbestuur. In het door de milities van de CNT beheerste deel van Aragon werden honderden agrarische collectieven gevormd. In de dorpen werden comités opgericht, die bestuurlijke taken kregen en hun beleid uitstippelden op basis van intensief contact met de bevolking. Voor de anarchosyndicalisten waren oorlog en revolutie onlosmakelijk met elkaar verbonden: het waren in de eerste plaats de revolutionaire verworvenheden, die zij tegen de militaire opstandelingen verdedigden. Andere groeperingen binnen het republikeinse kamp – met name de gematigde vleugel van de socialistische partij, de republikeinen en de communisten – waren van mening, dat de revolutionaire experimenten nadelig waren voor de oorlogsinspanning.

De Partido Socialista Obrero Español (PSOE) ging de burgeroorlog in als een verdeeld-de partij. De gematigde vleugel onder leiding van Indalecio Prieto trachtte de socialisten op hun traditionele reformistische koers te houden, de linkervleugel onder leiding van Caballero stelde zich op een revolutionair standpunt. In 1936 had de linkervleugel de overhand, mede dankzij de steun van het socialistische vakverbond, de Unión General de Trabajadores (UGT). Van september 1936 tot mei 1937 was Caballero regeringsleider. In de loop van 1937 wist de gematigde vleugel Caballero echter politiek uit te schakelen. De overwinning van Prieto en de zijnen was merkwaardig genoeg in belangrijke mate te danken aan de communisten.

De Partido Comunista de España (PCE) was ten tijde van de val van de monarchie niet meer dan een politieke sekte met enkele honderden leden. Hoewel de communisten begin 1936 niet langer als een te verwaarlozen factor konden worden beschouwd, zette pas na het uitbreken van de oorlog een spectaculaire groei in: eind 1936 telde de partij 250.000 leden, een half jaar later waren het er 400.000. Een belangrijk deel van deze nieuwe aanhang werd gerekruteerd onder de boeren en de kleine burgerij. De PCE dankte haar populariteit onder deze groepen aan haar verzet tegen de revolutionaire experimenten. De communisten wilden de strijd tegen de nationalisten in Spanje op zo breed mogelijke basis voeren en tegelijkertijd steun verwerven voor de Republiek bij de West-Europese mogendheden. Daarbij handelden zij in overeenstemming met de volksfront-politiek van de Communistische Internationale (Komintern) én met het streven naar collectieve veiligheid van de Sovjetunie.

Volgens de PCE was de inzet van de oorlog de verdediging van een democratische republiek tegen het fascisme. Door de buitenlandse steun die de opstandelingen ontvingen, had het conflict in deze visie tevens het karakter van een strijd voor de Spaanse onafhankelijkheid tegen Duitse en Italiaanse agressie. Behalve aan haar verzet tegen de revolutionaire experimenten dankte de PCE haar groeiende invloed vooral aan haar militaire politiek: de communisten beseften, welke eisen het voeren van een oorlog stelde, en zij wisten daarnaar
te handelen. Maar met hun opvatting, dat het winnen van de oorlog vóór alles ging, stonden zij diametraal tegenover de anarchosyndicalisten, voor wie oorlog en revolutie immers een onverbrekelijke eenheid vormden. Als haar aartsvijanden beschouwde de PCE de dissidente communisten. Deze hadden zich verenigd in de Partido Obrero de Unificación Marxista (POUM), een anti-stalinistische partij, die vooral in Catalonië een beduidende aanhang had.

Met het ledental groeide de invloed van de PCE. Communisten bezetten al spoedig een aantal sleutelposities in het leger en het staatsapparaat. Hun invloed in de UGT groeide en zij domineerden de socialistisch-communistische jeugdbeweging. Hetzelfde was het geval met de Partit Socialista Unificat de Catalunya (PSUC), het resultaat van de fusie van de socialistische en communistische partijen in Catalonië. De PSUC sloot zich aan bij de Komintern. Via haar vertegenwoordigers in de Catalaanse regering, de Generalitat, en met gebruikmaking van haar greep op de Catalaanse UGT, bond de PSUC in de winter van 1936/1937 de strijd aan tegen de machtspositie van de CNT en tegen de POUM. Na een reeks kleinere incidenten leidde dit in mei 1937 tot een ware burgeroorlog binnen de burgeroorlog in de straten van Barcelona. Dagenlang bestookten POUM en CNT-FAI enerzijds, PSUC en Esquerra anderzijds elkaar vanachter barricades.

Politieke bondgenoten vond de PCE behalve bij de gematigde socialisten vooral bij het niet-proletarische deel van het Volksfront, dat uit twee partijen bestond: de Unión Republicana van Martinez Barrio en de Izquierda Republicana van Azaña. Doordat Azaña geduende de burgeroorlog het presidentschap van de Republiek bekleedde, had zijn relatief kleine links-republikeinse partij een aanzienlijke invloed.

De Republiek werd, zo kunnen wij concluderen, verdedigd door politieke stromingen met sterk uiteenlopende opvattingen en doelstellingen. Soms liepen de scheidslijnen dwars door politieke partijen en vakbonden heen. Anarchosyndicalisten, dissidente communisten, gematigde en revolutionaire socialisten, links-republikeinen en communisten vonden elkaar in de strijd tegen de rebellerende generaals. Daarmee werd in ieder geval voorkomen, dat de staatsgreep slaagde. Maar verder dan een uit nood geboren samenwerking ging de eenheid nauwelijks.

Ook de tegenstanders van de Republiek, de nationalisten, hadden met interne onenigheid te kampen. Reeds in een vrij vroeg stadium van de oorlog slaagden zij er echter in hun onderlinge geschillen opzij te zetten. Direct na de opstand werd een voorlopige junta in het leven geroepen; de toonaangevende figuren binnen dit lichaam waren de generaals Mo-la, Queipo de Llano en Franco. In september 1936 werd Franco door de junta belast met het opperbevel van de strijdkrachten en de hoogste politieke autoriteit in de nationalistische zone. In de daaropvolgende maanden ontwikkelde zijn positie zich tot die van staatshoofd en alleenheerser: de caudillo.

Zowel Gil Robles als Lerroux gaven hun steun aan de opstand, maar de rol van de partementaire oppositie tegen het Volksfront was na juli 1936 uitgespeeld. Sterk op de voorgrond traden daarentegen de al eerder genoemde carlisten en de fascistische partij, de Falange. Deze was in 1933 opgericht door José Antonio Primo de Rivera, de zoon van de vooralige dictator. In 1934 vond een fusie plaats tussen de Falange en de Juntas de Ofensiva
Nacional Sindicalista (JONS), een door het nationaal-socialisme beïnvloede jongerenorganisatie. Tot 1936 bleef de Falange een kleine partij, maar na de verkiezingsoverwinning van het Volksfront nam zij snel in betekenis toe. Falangistische milities speelden in de eerste fase van de oorlog aan nationalistische zijde een belangrijke rol. In november 1936 werd Primo de Rivera jr. in de republikeinse zone geëxecuteerd. Pas eind 1938 werd zijn dood in de nationalistische zone bekend gemaakt. Rond zijn persoon had zich in de tussentijd een ware cultus ontwikkeld.

Onderlinge geschillen tussen carlisten en falangisten vormden een potentiële bron van politieke moeilijkheden in het nationalistische kamp. In april 1937 maakte Franco van interne stubbelingen in de Falange gebruik om beide partijen bij decreet op te laten gaan in een eenheidspartij: de Falange Española Tradicionalista y de las JONS. Vanaf dat moment verenigde hij in zijn persoon de functies van staatshoofd, upperbevelhebber en leider van de enige partij. Terwijl binnen het republikeinse kamp de politieke conflicten naar een hoogtepunt groeiden, slaagde Franco erin de toonaangevende groeperingen binnen het nationalistische kamp in een hechte coalitie onder zijn persoonlijke leiding te verenigen.

## Buitenlandse reacties

Door het verzet van de bevolking tegen de opstandige militairen was de staatsgreep uitgelopen op een burgeroorlog. Spoedig groeide deze oorlog uit tot meer dan een intern Spaans conflict. Dat de burgeroorlog bijna drie jaar zou duren, was vooral het gevolg van de steun die beide partijen uit het buitenland ontvingen.

Het Europese politieke klimaat tijdens de tweede helft van het interbellum werd volledig beheerst door de militaire dadendrang van fascisme en nationaal-socialisme. Dit is niet de plaats om in te gaan op de oorzaken die aan deze rechts-autoritaire stromingen ten grondslag lagen. Eén aspect halen wij hier wel voor het voetlicht, namelijk de strijd tegen het bolsjewisme. Fascisme en nationaal-socialisme hadden zich ten doel gesteld het revolutoriaire socialisme, met name zoals zich dat in de Sovjetunie na 1917 had gevestigd, te vernietigen. Hiertoe waren alle middelen geoorloofd. Vandaar ook dat de strijd van Mussolini en Hitler zich binnenslands in de eerste plaats richtte tegen socialisten en communisten. De opstandige generaals beschouwden hun staatsgreep als een reactie op de dreiging van een 'communistische revolutie'. Het was dus niet verwonderlijk, dat Hitler en Mussolini positief reageerden op hun verzoek om militaire bijstand. De fascistische mogendheden hadden nog twee redenen om de nationalisten te helpen. In de eerste plaats konden Duitsland en Italië middels interventie in Spanje belangrijke militair-strategische posities in Europa verwerven. Voorts konden zij, ter compensatie van hun inzet, rechten doen gelden op Spaanse grondstoffen, die zij nodig hadden voor hun oorlogsindustrie. Italië verleende vooral steun in de vorm van volledig uitgeruste divisies, terwijl Duitsland artillerie, vliegtuigen en militaire specialisten stuurde.

Wat waren de reacties van de westerse democratieën? Hoe reageerde bijvoorbeeld Frankrijk, dat door een Volksfront onder leiding van Léon Blum werd geregeerd? De westerse wereld liet zich niet veel gelegen liggen aan de Spaanse Republiek. Dit kwam al spoedig aan het licht toen de Spaanse regering zich voor de aanschaf van oorlogsmateriaal tot het
westen wendde en nul op het rekest kreeg. Met uitzondering van de eerste weken, toen vanuit Frankrijk enig oorlogsmateriaal zijn weg vond naar Spanje, zijn vanuit het westen geen substantiële hoeveelheden goederen aan de Republiek geleverd. Hoe was dit mogelijk?

De Franse Volksfrontregering voerde een vreesachtig, door onmacht bepaald buiten-
lands beleid. Er is wel gesuggereerd dat de regering-Blum onder druk van Engeland heeft
afgezien van steun aan de Spaanse Republiek. Maar hoewel een zekere Engelse druk niet
valt te loochenen, waren het in de eerste plaats binnenlands-politieke problemen, die Blum
van steun aan Spanje deden afzien. In Engeland, waar de conservatieven aan de macht wa-
ren, voelde men niet veel voor een samenwerking met Frankrijk en de Sovjetunie om de
machtsontplooïing van Italië en Duitsland in te dammen. Ideologisch strookte deze samen-
werking niet met de conservatieve opvattingen. Zodoende kozen zowel Frankrijk als Enge-
land voor een politiek van non-interventie. Vóór alles wilde men de oorlog lokaliseren en
een internationaal gewapend conflict vermijden. Daartoe moesten de Europese mogendhe-
den zich bereid verklaren af te zien van de levering van wapens aan de strijdende partijen.
Hierbij stapte men lichtvaardig heen over het feit, dat dit beleid impliciet de rebellerende
generaals erkende als gelijkwaardig aan de wettig gekozen Spaanse regering. De non-
interventiepolitiek werd gecoördineerd door de non-interventiecommissie, waarvan ook een
vertegenwoordiger van de Nederlandse regering deel uitmaakte. Eind augustus 1936 sloten
Italië en Duitsland zich aan, hoewel beide landen niet van zins waren hulp aan de militaire
opstandelingen te weigeren. Het feit dat de non-interventiecommissie geen einde maakte
aan het brutale optreden van Italië en Duitsland, tekent de onmacht, of liever, de onwil van
deze instelling. Deze onwil was een uitvloeisel van de 'appeasement'-politiek van de Britse
conservatieve regering tegenover Duitsland en Italië. Door gedeeltelijk tegemoet te komen
aan de eisen van de fascistische mogendheden hoopte men werkbare internationale ver-
houdingen te scheppen en het oorlogsgevaar af te wenden. De Spaanse Republiek en Tsje-
cho-Slowakije waren van deze politiek de voornaamste slachtoffers.

De Verenigde Staten voerden gedurende het interbellum een isolationistische buiten-
landse politiek. Vanaf het midden van de jaren dertig werd een aantal neutraliteitswetten
aangenomen, die moesten voorkomen, dat het land bij een eventuele wereldoorlog betrok-
ken zou raken. Begin 1937 werd deze wetgeving ook van toepassing verklaard op de oorlog
in Spanje. Onder meer werd de levering van wapens, munitie en ander oorlogstuig aan één
der strijdende partijen verboden.

De politiek van de Sovjetunie met betrekking tot het Spaans conflict moet begrepen
worden in het kader van het streven naar collectieve veiligheid, dat van 1934 tot 1939 het
buitenlandse beleid van de Sovjet-leiding bepaalde. De Sovjetunie zag haar veiligheid be-
dreigd door Italië en vooral Duitsland in het westen en door Japan in het oosten. Door toe-
nadering te zoeken tot de westerse mogendheden hoopte men dit gevaar af te wenden. De
Spaanse Burgeroorlog werd min of meer een test-case voor de bereidheid van Engeland en
Frankrijk om daadwerkelijk iets te ondernemen tegen de fascistische agressie. Om een inter-
nationaal isolement te vermijden trad de Sovjetunie toe tot de non-interventieovereen-
komst, maar men maakte zich geen illusies over de bedoelingen van de fascistische mo-
gendheden. In oktober 1936 kondigde de Sovjet-vertegenwoordiger in de non-interventiecommissie aan, dat zijn land zich niet sterker aan de overeenkomst gebonden achtte dan de andere deelnemers. Het was duidelijk wie hij op het oog had. Nog dezelfde maand arriveerden de eerste wapenzendingen uit de Sovjetunie in Spanje.

Het was niet de bedoeling om de Republiek in staat te stellen met uitsluitend Russische steun de oorlog te winnen. De Sovjet-leiding hoopte, dat op den duur ook Frankrijk en Engeland op de Duitse en Italiaanse interventie in Spanje zouden reageren door de Republiek te hulp te komen. De westerse mogendheden bleken echter volledig bereid de voortdurende schending van de non-interventieovereenkomst door Duitsland en Italië te tolereren. De Sovjetunie bleef gedurende de gehele burgeroorlog de voornaamste wapenleverancier van de Republiek, hoewel de omvang van de zendingen na de zomer van 1937 terugliep. Na de uitlevering van Tsjecho-Slowakije aan Hitler, in september 1938, en de ondergang van de Spaanse Republiek in de daaropvolgende maanden trok men in Moskou zijn conclusies ten aanzien van de mogelijkheid van gemeenschappelijk optreden met de West-Europese mogendheden. In maart 1939 gaf Stalin voor het eerst een duidelijk signaal in de richting van Duitsland. Vijf maanden later zou deze toenadering resulteren in een heftig omstreden nonagressiepact.

## De eerste oorlogsdagen

Van de opstandige generaals is Francisco Franco ongetwijfeld de bekendste. De latere leider van de opstand was in 1936 al berucht vanwege zijn bloedige onderdrukking van de opstand van Asturische mijnwerkers in oktober 1934. Door de republikeinse regering was hij overgeplaatst naar een uithoek van Spanje, de Canarische Eilanden. Dat kon niet verhinderen dat hij zich aansloot bij de rebellerende troepen in Marokko, twee dagen nadat op 17 juli 1936 de opstand was uitgebroken. Na enige verzet werd de strijd daar in het voordeel van de opstandelingen beslist en kon Franco met behulp van Duitse vliegtuigen zijn troepen overbrengen naar het Spaanse vasteland. Het was zijn bedoeling om vanuit Zuid-Spanje naar Madrid op te rukken.

Op het vasteland was de staatsgreep inmiddels op veel plaatsen mislukt, doordat de bevolking zich meester maakte van de wapenarsalen en tezamen met regeringsgetrouwe troepen de opstandige militairen uitschakelde. In Catalonië vormden zich milities bestaande uit aanhangers van de CNT-FAI, de UGT, de PSUC en de POUM. Hierbij voegden zich leden van de links-liberale Esquerra en onderdelen van de reguliere strijdkrachten. In Madrid werd de opstand neergeslagen door milities die overwegend bestonden uit UGT-leden.

De strijd was buitengewoon fel en werd gekenmerkt door wreedheden over en weer. Aan Franco's zijde had de terreur een systematisch karakter. Een van de ergste slachtpartijen was de bezetting van Badajoz. Op macabere wijze werd huisgehouden onder eenieder die ook maar enigszins de schijn op zich laadde linkse denkbeelden aan te hangen; duizenden republikeinen, socialisten en communisten, mannen en vrouwen van de milities, werden het slachtoffer. Een tragische bijkomstigheid was hier, dat honderden die over de nabijgelegen Portugese grens wilden vluchten, door de Portugese grenspolitie werden teruggestuurd, een wisse dood tegemoet. Ook op de Balearen gingen de opstandelingen zich te buiten aan een
verschrikkelijke terreur. Hier voerde de quasi-generaal Aldo Rossi, een Italiaan die zich bij de opstandelingen had aangesloten, het bevel over terreureenheden, die onder begeleiding van burgemeesters en pastoors elke avond de dorpen uitkamden op zoek naar hun slachtoffers. De laatsten werden met vrachtwagens naar de omgeving van een kerkhof vervoerd, waar zij werden geëxecuteerd. Deze acties werden vier maanden lang avond aan avond uitgevoerd.

De terreur in het republikeinse kamp had een minder systematisch karakter en kostte minder slachtoffers. Maar ook hier werd in de eerste fase van de oorlog een groot aantal mensen zonder vorm van proces geëxecuteerd. Met name aanhangers van rechtse partijen en geestelijken, die werden vereenzelvigd met de militaire opstandelingen, werden vermoord. De republikeinse regering en de leiding van de Volksfrontpartijen en de vakbonden veroordeelden deze terreur en trachtten er een eind aan te maken. Bij Franco was van een dergelijke veroordeling geen sprake en werden de bloedige 'zuiveringen' ook na de burgeroorlog voortgezet.

## De militie

Bij zijn opmars naar Madrid beschikte Franco over Spaanse en Marokkaanse soldaten, die als beroepsmilitair deel uitmaakten van het Afrikaanse legercorps. Zij hadden weinig moeite met het republikeinse leger. De republikeinse troepen bestonden in de eerste maanden van de burgeroorlog voornamelijk uit door vrijwilligers gevormde milities. Deze telden op hun hoogtepunt 110.000 manschappen. De vrijwilligers werden gerekruteerd onder de leden van de vakbonden en de linkse politieke partijen. Tijdens de gevechten in juli 1936 behaalden zij enige belangrijke successen, maar spoedig bleek dat zij op het slagveld slecht functioneerden. Het ontbrak de milities aan eenvoudige militaire kennis en aan discipline. Zo is het voorbeeld bekend van de milicianos die elke ochtend met de bus vanuit Madrid naar het naburige front vertrokken en 's avonds weer terugkeerden. 's Nachts werd namelijk niet gevochten! Men trachtte de democratische wijze van besluitvorming van vakbond en politieke partij over te nemen. Onder veel manschappen heerste de overtuiging, dat bevelen niet zonder voorafgaande discussie geaccepteerd konden worden. Een beperkt aantal regeringsgetrouwe officieren was toegetreden tot de militie-eenheden, maar als beroepsmilitair werden zij gewantrouwd. Meestal werden politieke leiders, die niet over militaire ervaring beschikten, commandant van de vrijwilligers. De rivaliteit tussen milities van verschillende politieke signatuur was soms dodelijk. Anarchisten en communisten waren bang, dat ze voor elkaar de kastanjes uit het vuur moesten halen. Vanwege deze politieke verdeeldheid kon de republikeinse generale staf, in tegenstelling tot die van Franco, de legereenheden niet gemakkelijk leiding geven. Zo werd vaak kostbare tijd verloren met het overreden van commandanten en manschappen.

De Republikeinse regering probeerde deze problemen te ondervangen door de militie om te vormen tot een traditioneel leger met een strakke discipline en hiërarchie. De PCE was de voornaamste pleitbezorger van dit traditionele concept. De communistische militie, het Vijfde Regiment, had een zekere faam verworven vanwege zijn militaire efficiëntie. De communisten beschouwden dit regiment als een voorbeeld voor het gehele republikeinse leger; de grote inzet van de politiek gemotiveerde soldaten en de militaire discipline waren de
bouwstenen van het 'volksleger'. In navolging van het Russische Rode Leger werd in het republikeinse leger de politieke commissaris ingevoerd. Deze moest de rekruten scholen omtrent aard en doel van de oorlog en hij moest voor hun welzijn zorgen. De PCE bracht als eerste haar militie onder in het reguliere leger en legde meteen ook beslag op een aantal belangrijke functies in de legerleiding. De socialistische militie werd ook zonder al te grote problemen opgenomen in het leger.

Voor de anarchisten, georganiseerd in de CNT-FAI, lag de situatie anders. De anarchistische ideologie was moeilijk te verzoenen met een strak geleid militair apparaat en bovendien hadden deze organisaties weinig invloed in regeringskringen. Zij waren bang om hun eigen gewapende macht op te geven ten behoeve van een 'sterke arm', die misschien wel tegen hen gebruikt kon worden. Uiteindelijk moesten de anarchisten wijken voor de druk van de regering. In de eerste helft van 1937 werd de anarchistische militie geleidelijk opgenomen in het leger, omdat zij anders geen soldij en wapens meer zou krijgen.

De organisatie van het republikeinse leger bleef echter gebreken vertonen. In theorie deelde de minister samen met de legerleiding de lakens uit, maar in de praktijk bleef de politieke verdeeldheid de top van het ministerie en de generale staf beheersen. Franco had in zijn leger de leiding wel strak in handen en had daardoor telkens een belangrijke strategische voorsprong op de republikeinen.

## De Internationale Brigades

Begin november 1936 waren Franco's troepen doorgedrongen tot in de buitenwijken van Madrid. Terwijl de bevolking de hoofdstad met hand en tand verdedigde, werden de twee eerste Internationale Brigades in de strijd geworpen. Aan de vorming van deze geregelde buitenlandse eenheden binnen het republikeinse leger was het nodige voorafgegaan. Direct na het uitbreken van de vijandelijkheden hadden groepen buitenlanders zich spontaan aangesloten bij Spaanse milities. De eerste lichting werd gevormd door emigranten en toeristen, maar vooral door deelnemers aan de Arbeiders-Olympiade. Deze internationale sportmanifeestatie was bedoeld als tegenhanger van de Olympische Spelen in Berlijn en stond op het punt te beginnen, toen de militaire opstand uitbrak. Spoedig werden eenheden geformeerd als de Italiaanse 'Giustizia e Libertà' en 'Gastone Sozzi', de Franse centuria 'Commune de Paris' en de Duitstalige centuria 'Thälmann'. Hun rijen werden versterkt door buitenlanders die op eigen initiatief naar Spanje kwamen om zich bij de milities aan te sluiten. Onder hen waren veel emigranten uit landen met een dictatoriaal regime: Duitsland, Italië, Polen en verschillende Balkan-staten.

De internationale communistische beweging haakte in op deze spontane uitingen van solidariteit. Begin augustus riep de Duitse communistische partij haar leden die in ballingschap leefden, op om zich in dienst van het Spaanse Volksfront te stellen. Voor half september moet in de Komintern-leiding het besluit zijn gevallen om de werving van vrijwilligers en hun transport naar Spanje systematisch ter hand te nemen. De wervingscentrale werd gestvestigd in Parijs, de werving zelf werd gedelegeerd aan de communistische partijen in de afzonderlijke landen. De eerste georganiseerde transporten vrijwilligers arriveerden medio oktober in Spanje.
Hun komst ontmoette niet bij alle groeperingen binnen het republikeinse kamp instemming. Vooral van anarchistische zijde kwamen bezwaren, maar ook de minister-president, Caballero, was niet bijzonder ingenomen met het initiatief en vooral niet met dat deel van het plan dat voorzag in de vorming van zelfstandige eenheden onder een eigen – communistische – bevelvoering. Hij gaf de voorkeur aan integratie van de buitenlandse vrijwilligers in de bestaande milities, waardoor zij onder Spaans commando zouden komen te staan. De voortdurende verslechtering van de militaire situatie maakte een eind aan dergelijke overwegingen. Op 22 oktober verleende Caballero toestemming tot de vorming van de Internationale Brigades als zelfstandige eenheden binnen het republikeinse leger. Een militaire commissie, waarin ook de Spaanse regering was vertegenwoordigd, zou zorg dragen voor het contact met de generale staf en het ministerie van Defensie van de Republiek.

Het totale aantal vrijwilligers dat deel uitmaakte van de Internationale Brigades, bedraagt naar de meest gangbare schattingen 35.000 man. Zij waren afkomstig uit bijna alle Europese landen, uit Noord- en Latijns-Amerika en zelfs uit Afrika, India en China. Verreweg het grootste contingent werd gevormd door de Fransen. Ingedeeld naar nationaliteit of taal-overeenkomst, vochten de meeste Nederlanders onder meer in de Duitstalige bataljons 'Edgar André' en 'Thälmann', die deel uitmaakten van de XIde Brigade.

De Internationale Brigades waren stoottroepen: zij werden ingezet waar offensieven werden gestart of waar vijandelijke aanvallen moesten worden opgevangen. Hierdoor waren de verliezen groot. De Internationale Brigades bewezen hun waarde al direct bij de nationalistische aanval op Madrid in november 1936. Hun aanwezigheid versterkte het moreel van de Spanjaarden en vergrootte de effectiviteit van het verzet. In de wintermaanden van 1936/1937 werd de aanval voorlopig afgeslagen. Dit was ook te danken aan de vastberadenheid van de Madrileense bevolking, het numerieke overwicht van het republikeinse leger in deze frontsector en aan de wapens uit de Sovjetunie, die vanaf oktober in Spanje arriveerden.

## Humanitaire hulp

Dienstneming in de Internationale Brigades was slechts één van de vormen – zij het de meest vergaande – waarin de solidariteit met het Spaanse volk tot uitdrukking kwam. Het uitbreken van de burgeroorlog was voor velen het sein om actief te worden in de strijd tegen het fascisme. Initiatieven tot humanitaire en politiek-morele steun aan de Spaanse Republiek schoten als paddenstoelen uit de grond. Om de inspanningen te bundelen werd in augustus 1936 in Parijs het 'Comité de coordination et d'information pour l'aide à l'Espagne républicaine' opgericht. Het internationale comité en zijn nationale vertakkingen waren opgezet volgens het model dat door de Duitse Kominternfunctionaris Willi Münzenberg al eerder met succes in praktijk was gebracht: niet-partijgebonden persoonlijkheden uit het artistieke en culturele leven namen zitting in comités van aanbeveling, terwijl het concrete solidariteitswerk grotendeels door communisten werd verricht. Dit gold ook voor de Nederlandse afdeling van het internationale comité, de Commissie 'Hulp aan Spanje'. De in het 'Comité de coordination' verenigde organisaties hielden zich zowel met politieke als met materiële solidariteit bezig. Zij organiseerden acties tegen de non-interventiepolitiek van de West-
Europese regeringen en zamelden tegelijkertijd gelden in voor de aanschaf en verzending van medische goederen en voedsel voor het Spaanse volk. Ook vertrokken door bemiddeling van deze organisaties artsen en verplegend personeel naar de Republiek om behulpzaam te zijn bij het lenigen van de nood. Onder hen waren enkele tientallen Nederlanders.

## Het verloop van de oorlog

In de winter van 1936/1937 had het front in de sector Madrid zich gestabiliseerd. Daarom verlegde Franco in het voorjaar van 1937 zijn activiteiten naar het noordelijke front. Tijdens de verovering van dit gebied werd de Baskische plaats Guernica, als eerste onverdedigde stad in de geschiedenis, het slachtoffer van een systematisch opgezet bombardement door een luchtmacheskader van het Duitse 'Legion Condor'. Eerst werd gebombardeerd metEXPLOSIEVEN, vervolgens werd het stadje bezaaid met brandbommen om het resultaat compleet te maken. De ervaring die de Duitsers opdeden bij dergelijke vernietigende bombardementen, zou hun in de Tweede Wereldoorlog goed van pas komen.

Franco's succes vroeg om een republikeinse tegenzet. Maar in het linkse kamp werden in het voorjaar van 1937 de interne spanningen steeds duidelijker voelbaar. Een zeer belangrijk punt van verdeeldheid betrof de revolutionaire experimenten die door de anarchosyndicalisten werden geëntameerd, met steun van aanhangers van de POUM. Daarbij was een belangrijk gegeven, dat de invloed van de PCE, één van de hardnekkigste tegenstanders van deze experimenten, vanaf het begin van de oorlog sterk groeide. In september 1936 waren de communisten toegetreden tot het kabinet dat onder leiding stond van de socialist Largo Caballero. Deze regering werd gevormd door twee communistische, zes socialistische en twee links-republikeinse ministers. In november 1936 werden ook vier anarchosyndicalisten in de regering opgenomen. In maart 1937 besloten de Komintern en de PCE, dat de regering-Caballero moest vallen. Aan dit besluit lag een aantal overwegingen ten grondslag.

Zo verzette Caballero zich tegen de toenemende invloed van de PCE en de Sovjetadviseurs binnen het republikeinse leger. Ook verschilden beide partijen van mening omtrent de te voeren militaire strategie. Caballero steunde het plan voor een offensief in Extremadura, terwijl de communisten de republikeinse legermacht wilden concentreren in de sector Madrid. Daarbij kwam dat Caballero zich in de ogen van de PCE te toegeeflijk opstelde tegenover de revolutionaire experimenten van CNT-FAI en de POUM. In antwoord op de communistische campagne tegen zijn beleid uitte hij in februari 1937 de beschuldiging, dat zich onder de communisten fascistische agenten bevonden. De PCE achtte hierna het moment gekomen om Caballero ten val te brengen. Twee maanden later, in mei 1937, ging de communistische wens in vervulling. Caballero en zijn geestverwanten moesten het veld ruimen. Juan Negrín, een technocratisch socialist, werd minister-president van een coalitie waarin de anarchosyndicalisten niet langer vertegenwoordigd waren. Het nieuwe kabinet nam een aantal maatregelen tegen de revolutionaire beweging. De directe aanleiding voor de regeringswisseling werd gevormd door de gevechten in mei 1937 tussen verschillende republikeinse partijen in Barcelona. De communisten stelden de POUM verantwoordelijk
voor dit pijnlijke conflict. Op hun voorstel vaardigde de regering Negrín nu een verbod van deze partij uit.

Onder deze moeilijke omstandigheden startten de republikeinen in juli 1937 hun eerste offensief, bij Brunete. Het had in de eerste plaats tot doel om het noordelijke front te ontlasten. Mede door toedoen van het Legioen Condor, slaagden de nationalisten erin het offensief op te vangen. De terreinwinst voor de Republiek was minimaal, terwijl de verliezen aan manschappen enorm waren. Een offensief aan het Aragonfront, dat een maand later werd ingezet, leidde eveneens tot zeer beperkte terreinwinst, zonder dat men erin slaagde de nationalisten tot onderbreking van hun aanval in het noorden te dwingen.

Gedurende het republikeinse offensief bij Teruel, dat in december 1937 werd gestart, leek het even alsof hier de kansen keerden. Maar in het midden van februari 1938 wisten de nationalisten de stad af te snijden en te bezetten. Tijdens deze slag, die plaatsvond in een winter die in twintig jaar niet zo streng was geweest en waar bij temperaturen van vijftien graden onder nul werd gevochten, verbruikte de Republiek veel van haar reserves. Franco concentreerde een omvangrijke troepenmacht in deze sector en forceerde in de maanden maart en april 1938 een doorbraak aan het Aragonfront. Tegelijkertijd werd Barcelona dag en nacht gebombardeerd. In april bereikten de nationalistische troepen ten zuiden van de Ebro de Middellandse Zee en was Catalonië afgesneden van de rest van de Republiek. In een laatste krachtsinspanning trachtte de Republiek in de zomer van dat jaar de frontlijn bij de Ebro in haar voordeel te verleggen. Gedurende vier maanden werd met een enorme inzet een aantal bruggenhoofden aan de overkant van de Ebro tegen de nationalisten verdedigd. Hierbij lieten de Internationale Brigades zich niet onbetuigd. Niettemin was de overmacht van de nationalisten aan mensen en materiaal, zeker in dit stadium van de oorlog, niet meer te stuiten. En hoewel Mussolini eind augustus tegenover zijn minister van Buitenlandse Zaken, Ciano, er nog blijk van gaf te twijfelen aan een overwinning van Franco, leek in november niets een nationalistische triomf meer in de weg te staan.

## Ontbinding van de Internationale Brigades

De non-interventieovereenkomst had aanvankelijk alleen betrekking op de levering van wapens aan één van de strijdende partijen in Spanje. In februari 1937 werd zij uitgebreid tot buitenlandse combattanten: de Europese mogendheden verplichten zich de deelname van hun onderdanen aan de vijandelijkheden in Spanje te verbieden. Verschillende pogingen om in de non-interventiecommissie tot afspraken te komen over wederzijdse terugtrekking van buitenlandse combattanten leden schipbreuk. De nationalisten hadden meer baat bij hun buitenlandse militairen en wisten in samenwerking met Duitsland en Italië de terugtrekking te verhinderen. Bij wijze van politiek gebaar kondigde Negrín in september 1938 de eenzijde terugtrekking van de buitenlandse vrijwilligers aan. Hij verzocht de Volkenbond het toezicht op de terugtrekking op zich te nemen. In november 1938 verliet het grootste deel van de deelnemers aan de Internationale Brigades Spanje. Vooral de emigranten afkomstig uit landen met een fascistische dictatuur gingen een onzekere tijd tegemoet. De meesten van hen kwamen terecht in Franse interneringskampen, waar ze onder erbarmelijke omstandigheden werden vastgehouden en een jaar later de Duitse bezetter in handen vielen.
De rebellen ontvingen eind 1938 opnieuw omvangrijke wapenleveranties uit Duitsland. Dit stelde hen in staat om in december 1938 een offensief te beginnen, dat leidde tot de verovering van Catalonië. Engeland en Frankrijk reageerden hierop met de diplomatieke erkenning van het Franco-regime, eind februari 1939. De Republiek moest nu alle hoop op steun van de democratische landen laten varen. Moest men onder deze omstandigheden doorvechten of capituleren? Heftige tegenstellingen over het antwoord op deze vraag kwamen in maart tot een uitbarsting; opnieuw brak er in het republikeinse kamp een 'burgeroorlog binnen de burgeroorlog' uit. Door deze onderlinge gevechten werd de positie van de Republiek verder verzwakt en voortzetting van de strijd tegen Franco onmogelijk.

Op 1 april 1939 was de Spaanse Burgeroorlog in militair opzicht ten einde; de nationalistische vuurpelotons zouden in de jaren tussen 1939 en 1943 het totale aantal slachtoffers van het conflict op ruim een half miljoen brengen.

## Besluit

De periode tussen de beide wereldoorlogen werd in belangrijke mate gekenmerkt door de opkomst van fascisme en nationaal-socialisme. De economische crisis, die haar stempel op de jaren dertig drukte, bevorderde hun zegetocht. De aan deze bewegingen inherente expansiedrang bepaalde vanaf de vestiging van het nationaal-socialistische regime in Duitsland de internationale verhoudingen en leidde tot een reeks van politieke en militaire conflicten. De Spaanse Burgeroorlog vormde daarin een belangrijke schakel. De West-Europese mogendheden probeerden door een neutrale opstelling het conflict tot Spanje te beperken en een wereldoorlog te vermijden. Het resultaat was echter, dat Duitsland en Italië versterkt uit de strijd te voorschijn kwamen en meenden hun expansiepolitiek ongestraft te kunnen voortzetten. Voor de Spaanse Republiek betekende de non-interventiepolitiek, dat zij verstoken bleef van de middelen om een gerechtvaardigde strijd te voeren. Tot op zekere hoogte kon de Sovjetunie in deze lacune voorzien. Juist de afhankelijkheid van dit land leidde echter tot een verscherping van de toch al aanzienlijke tegenstellingen binnen het republikeinse kamp.

Spanje was in 1936 een verarmd, overwegend agrarisch en half feodaal gestructureerd land. De kerk, het grootgrondbezit en het leger hielden de samenleving in een wurggreep. Dat revolutionaire veranderingen noodzakelijk waren, was evident. Reeds voor het uitbreken van de burgeroorlog bestond tussen de verschillende linkse stromingen echter verschil van mening over de vraag, hoe ver die veranderingen moesten gaan. Na juli 1936 spitsten deze meningsverschillen zich toe rond het probleem, wat de inzet van de oorlog was en hoe deze gevoerd moest worden.

In de visie van anarchosyndicalisten en dissidente communisten streed het Spaanse proletariaat voor de sociale revolutie en de vernietiging van de burgerlijke staat. Een overwinning op de opstandige generaals en hun bondgenoten was in deze opvatting ondenkbaar zonder verdediging van de revolutionaire verworvenheden van de eerste oorlogsmaanden als collectivisaties en arbeiderszelfbestuur. Het doorzetten van de sociale revolutie moest de strijd tegen het fascisme een extra dynamiek geven: het was de beste garantie voor de overwinning. Communisten, socialisten en links-republikeinen daarentegen achtten veran-
deringen die verder gingen dan een democratische republiek met een sociaal gezicht, ongewenst. Om de Republiek te verdedigen tegen binnen- en buitenlands fascisme moest naar hun mening een brede coalitie tot stand gebracht worden tussen arbeidersklasse en kleine burgerij, terwijl op internationaal niveau steun gezocht moest worden bij de westerse democratieën. In deze visie was de burgeroorlog een strijd tussen democratie en fascisme.

De meeste Nederlandse vrijwilligers die naar Spanje gingen om zich aan republikeinse zijde in de strijd te mengen, ontleenden aan deze tweede visie het motief voor hun stap. Na de nederlaag in Spanje zetten zij, onder andere omstandigheden, de strijd tegen het fascisme voort. Zij ervoeren de periode 1936-1945 als één geheel. Voor hen begon de oorlog in Spanje.
## 2 De weg naar Spanje

– In 1936, in oktober, ben ik naar Spanje gegaan als één van de eerste Nederlanders. Maar niet in georganiseerd verband, ik was een eenling. (...) Ik had een paspoort, dus ik kon naar Spanje gaan. (...) Ik ben hier in Amsterdam in de trein gestapt en er in Perpignan uitgekropen, en van Perpignan ben ik naar Port Bou gegaan, Port Bou en Port Vendres, dat ligt tegenover elkaar aan de Middellandse Zeekust, en daar ging je dan de tunnel door en was je in Spanje. In Spanje moest je enkel maar zoeken, waar je je kon aanmelden, want in die tijd was er nog niets, praktisch. Dus ik ben naar de socialistische partij gegaan, naar een kantoor in Barcelona, en daar werd ik dan wat verder geholpen.

Aldus Arie Favier uit Amsterdam, ten tijde van zijn vertrek naar Spanje 21 jaar oud. De eerste Nederlandse vrijwilligers ondernamen de reis naar het Iberisch schiereiland op eigen initiatief en op eigen gelegenheid. Een organisatie die hen op weg had kunnen helpen, bestond nog niet; waarschijnlijk bevond deze zich in de opbouwfase. Voorzover wij hebben kunnen nagaan vond voor november 1936 in Nederland geen werving van vrijwilligers voor de Internationale Brigades plaats. Sommigen lieten zich hierdoor echter niet weerhouden. Reeds in de nazomer van 1936, nog voor de vorming van de Internationale Brigades, vocht de Hagenaar Willy de Lathouder in de Centuria 'Thälmann' aan het Aragonfront.<fnref n="1" /> Hoe hij daar terecht was gekomen, is ons niet bekend, maar het lijkt aannemelijk, dat hij de reis op eigen gelegenheid heeft gemaakt. In het vroege najaar van 1936 arriveerde de – toen nog communistische – schrijver Jef Last in Spanje en sloot zich aan bij een militie.<fnref n="2" /> Wie de eerste Nederlander was die aan republikeinse zijde aan de strijd deelnam, zal wel altijd onzeker blijven. Veel lijkt echter te pleiten voor het vermoeden, dat het een Nederlandse was. De 23-jarige Fanny Schoonheyt uit Rotterdam maakte in juli 1936 in Barcelona de gevechten tegen de rebellerende militairen mee. Zij sloot zich aan bij de militie van de PSUC en raakte in augustus gewond in de omgeving van Huesca aan het Aragonfront.<fnref n="3" /> In juli 1936 verbleef ook een aantal Nederlanders in verband met de Arbeiders-Olympiade in Barcelona; mogelijk器wijs hebben sommigen van hen aan de straatgevechten deelgenomen.<fnref n="4" />

Evenals Arie Favier ondernam Piet Laros uit Utrecht, toentertijd 35 jaar oud en enige jaren daarvoor van anarchist communist geworden, de reis op eigen initiatief. In augustus 1936 vatte hij het plan op om naar Spanje te gaan, maar stuitte daarbij op uitgesproken tegenstand. Laros:

<footnote n="1">¹ Volgens Het Volksdagblad 2 januari 1939 en Gerard Vanter, Nederlanders onder commando van Hollander Piet in Spanje (Amsterdam 1939), p. 39 was hij de eerste Nederlandse vrijwilliger in Spanje.</footnote>

<footnote n="2">² Zie voor het verblijf van Last in Spanje Nieko van de Pavert, Jef Last tussen de partij en zichzelf (Nijmegen 1982), p. 208-218 en de daar in noot 247, p. 296 genoemde werken van Last.</footnote>

<footnote n="3">³ Algemeen Handelsblad 29 augustus 1936. Zie ook Jef Last over de Hollanders in Spanje (Amsterdam z.j.), p. 1 en Gerard Vanter, Valencia, Madrid, Barcelona! (Amsterdam 1937), p. 40-42.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Zie voor de terugkeer van de Nederlandse delegatie bij de Arbeiders-Olympiade De Tribune 27 juli 1936. Wij zijn in contact gekomen met een Amsterdammer, die vertelde, dat hij ten tijde van het uitbreken van de opstand in Barcelona was en aan de straatgevechten heeft deelgenomen.</footnote>
– Dat was natuurlijk een heel probleem met mijn vrouw. Die wou mij zomaar niet laten gaan. Dat was ook te begrijpen. En ik had ook te maken met de CPN (...) De CPN weigerde, mijn vrouw weigerde, dus ik had twee apparaten tegen me. Met mijn vrouw kon je erover praten, met de CPN kon je er niet over praten, want dat was direct disciplinebreuk en anarchistische streken en al die dingen meer. (...) Toen ben ik weer naar de CPN gegaan, ik zeg: 'Nou, ik ga toch naar Spanje.' 'Zie je wel, je bent een anarchist, je maakt disciplinebreuk!' En toen heb ik mijn partijboekje gepakt, ik zeg: 'Ik bedank voor de communistische partij, ik neem afscheid van de communistische partij. Nou kun je me toch niet verwijten, dat ik disciplinebreuk kan maken.' Zo heb ik dan afscheid genomen, ze hebben me natuurlijk niet uitgewuifd.

Laros vertrok per fiets naar Parijs, waar hij waarschijnlijk in september arriveerde. Na enige omzwervingen vond hij hier de weg naar de inmiddels functionerende internationale wervingscentrale en werd ingedeeld bij één van de eerste georganiseerde transporten vrijwilligers.

Uit het relaas van Laros blijkt, dat de werving van vrijwilligers in Nederland ten tijde van zijn vertrek nog niet op gang was gekomen. Een overmaat aan eigen initiatief werd in communistische kring kennelijk niet gewaardeerd. Toch moet de CPN in de nazomer en het najaar van 1936 het apparaat hebben opgebouwd dat de werving van vrijwilligers ter hand nam en hen voorthielp naar Parijs, vanwaar de internationale wervingscentrale hun verdere transport naar Spanje verzorgde. In dit hoofdstuk zullen wij om te beginnen de werving van vrijwilligers en hun reis naar Spanje behandelen.<fnref n="5" /> Wij zullen ingaan op de tegenwerking die de werving van overheidszijde ondervond, en op de beroering in de rechtse pers die onstond rond het 'ronselen voor de rode troepen in Spanje'. Vervolgens staan wij stil bij het probleem van de omvang en de leeftijdsopbouw van het Nederlandse contingent in de Internationale Brigades. Het hoofdstuk wordt besloten met een poging een beeld te geven van de Nederlandse vrijwilligers, hun maatschappelijke en politieke achtergronden en hun mo tieven om aan de strijd in Spanje te gaan deelnemen.

## De werving in Nederland en de reis naar Spanje<fnref n="6" />

Het is niet geheel duidelijk, wanneer in Nederland met de werving van vrijwilligers werd begonnen. Zeker is wel, dat dit ruim voor de jaarwisseling 1936/1937 geweest moet zijn. In ieder geval vond in Amsterdam vanaf eind november werving plaats; in december vertrokken vanuit Amsterdam, Rotterdam en Den Helder vrijwilligers in georganiseerd verband

<footnote n="5">⁵ Bij de behandeling van de werving beperken wij ons tot de CPN en laten de activiteiten van de RSAP en van de anarchistische beweging buiten beschouwing. Vergelijk het voorwoord.</footnote>

<footnote n="6">⁶ In de noten bij de volgende pagina's wordt herhaaldelijk verwezen naar bescheiden uit de archieven van de ministeries van Justitie en van Buitenlandse Zaken. In alle gevallen wordt eerst verwezen naar het document waaraan in de tekst wordt gerefereerd. Daarachter komt, tussen haakjes, de vindplaats. Is dit het archief van het ministerie van Justitie, dan luidt die AJ/GCA (d.w.z. Archief Justitie/Geheim chronologisch archief), gevolgd door de dagtekening en het kenmerk van de minuut waarin het document is opgeborgen. Is een document gevonden in het archief van het ministerie van Buitenlandse Zaken, dan wordt als volgt naar de vindplaats verwezen: ABZ/A 197bis Spanje (d.w.z. Archief Buitenlandse Zaken/A-dossiers (1871-1940) 197bis Spanje), gevolgd door de titel van het dosier waarin het document werd aangetroffen.</footnote>
naar Spanje.<fnref n="7" /> Een en ander vereiste vanzelfsprekend de nodige voorbereiding. Waarschijnlijk zijn er wel enkele weken overheen gegaan, voordat het wervingsapparaat 'bedrijfsklaar' was. Het moet in de nazomer of het vroege najaar van 1936 zijn geweest, dat Chris Smit van de CPN-leiding de opdracht kreeg om de coördinatie van de werving op zich te nemen.

Chris Smit, afkomstig uit de Amsterdamse Jordaan, was op dat tijdstip 29 jaar oud en had al een forse staat van dienst in de communistische beweging. In 1925 was hij lid geworden van de Communistische Jeugd Bond (CJB). Achtereenvolgens maakte hij deel uit van het bestuur van zijn afdeling en van het Amsterdamse district van deze organisatie. Van 1928 tot 1930 bezocht hij de Lenin-school in Moskou, de kaderopleiding van de Komintern. Uit deze periode stamde de schuilnaam 'Hans Klein', die hij ook in de volgende jaren zou blijven voeren. In 1930 werd hij politiek secretaris van de CJB, een functie die hij tot 1934 vervulde. Inmiddels was hij ook in het partijbestuur van de CPN gekozen. Vanaf 1934 was hij werkzaam als partij-instructeur, eerst in de partijgroep bij de spoorwegen, vervolgens in het Gelderse district van de CPN. Door zijn ruime ervaring in de communistische beweging en met name door zijn werk als partij-instructeur kende Smit de leidinggevende mensen in de verschillende districten van de CPN. Zodoende beschikte hij over de contacten die hij nodig had om over het hele land een netwerk van wervingsverantwoordelijken op te bouwen. De opdracht hiertoe ontving hij van Jan Postma, eveneens lid van het partijbestuur van de CPN en als secretaris de leidinggevende figuur van de Nederlandse Rode Hulp (NRH), een nauw met de CPN verbonden solidariteitsorganisatie.<fnref n="8" /> Chris Smit:

> – Mijn voornaamste en op dit terrein eigenlijk wel enige directe contact – natuurlijk, er waren meerdere mensen van het partijbestuur, van het secretariaat zeker, precies op de hoogte van de gang van zaken –, maar mijn directe opdrachtgever en medebestuurder was Jan Postma. (...) Uiteindelijk heeft elke districtsleiding voor dit doel wel een man vrijgemaakt. Met die mensen stond ik in contact. De mensen die in Haarlem of in Rotterdam of in andere districten van de partij verantwoordelijk waren voor dit soort werk, met die mensen stond ik rechtstreeks in contact.

<footnote n="7">⁷ Ambtsbericht van de hoofdcommissaris van politie te Amsterdam, 11 oktober 1937, Lr. G No. 15882/1936 (AJ/GCA, 10 november 1937, Nr. 6191, 2ᵉ Afd. A/5); brief van de consul-generaal te Parijs aan de minister van Buitenlandse Zaken, 12 december 1936 en rapport van de Inlichtingendienst-Amsterdam, 8 december 1936, no. 3423, geheim (ABZ/A 197ᵇsis Spanje, dossier 'Werving vrijwilligers Spanje'); afschrift van brief van de consul-generaal te Parijs aan de minister van Buitenlandse Zaken, 24 januari 1938 no. 269/30 (AJ/GCA, 2 maart 1938, Nr. 1218, 2ᵉ Afd. A /5/1ᵉ); rapport van de hoofd-commissaris van politie te Rotterdam, 16 mei 1938, I.d. No. 1949/1936, geheim (AJ/GCA, 18 maart 1938, Nr. 1536, 2ᵉ Afd. A/5).</footnote>

<footnote n="8">⁸ Zie voor een overzicht van de geschiedenis van de NRH André Gerrits, 'Solidariteit zonder eenheidsfront. De Internationale Rode Hulp in Nederland, 1925-1938', in: *Anti-fascisme in de jaren dertig. Cahiers over de geschiedenis van de CPN* nr. 10 (Amsterdam 1985), p. 55-79. Officieel heette de organisatie in de onderhavige periode *Nederlandse Rode Hulp*, maar men treft ook nog wel de tot 1933 geldende benaming *Internationale Rode Hulp* (-sectie Holland) aan. In 1937 leefde bij de Nederlandse autoriteiten de gedachte, dat de NRH de voor de werving verantwoordelijke organisatie was. Ongewijfeld waren er activisten en kaderleden van de NRH betrokken bij de werving, maar het initiatief lag bij de CPN-leiding (in opdracht van de Komintern) en de uitvoering liep zeker niet alleen via NRH-kanalen.</footnote>
Waarschijnlijk trokken de wervingsverantwoordelijken op districtsniveau in een aantal gevallen op hun beurt weer mensen aan om hen te assisteren bij hun werk. Chris Smit bracht regelmatig aan Postma verslag uit over de activiteiten van zijn netwerk.

Het wervingswerk werd met de nodige voorzichtigheid georganiseerd. Zo werd aan mensen die zich bij kantoren of lokalen van de CPN of de NRH meldden met de mededeling, dat zij naar Spanje wilden, te verstaan gegeven, dat men zich niet bezighield met het voort-helpen van mensen naar dit land. Op schriftelijke aanmeldingen werd in dezelfde geest gereageerd. Chris Smit:

– Er waren mensen die zich op het partijbureau bijvoorbeeld meldden, maar de partij kon natuurlijk onder de gegeven omstandigheden niet zeggen: 'Nou jongen, geef je maar op.' Dat kon natuurlijk niet, want dat was strikt illegaal wat daar gebeurde.

Wel werd in dergelijke gevallen naam en adres van de betrokkene genoteerd en werd nagetrokken, of iets ten nadele van hem bekend was. Was dit niet het geval, dan werd hij alsnog benaderd. Bij wijze van voorzorgsmaatregel kreeg Chris Smit in de regel de vrijwilligers zelf niet te zien:

– Ik sprak dus over het algemeen haast nooit met de mensen zelf die naar Spanje gingen. Dat was natuurlijk een soort methode om te zorgen, dat wij ongehinderd konden werken, dat ze niet plotseling in konden grijpen en ons arresteren.

Niet iedereen die met de gedachte rondliep om zich bij de Internationale Brigades aan te sluiten, meldde zich uit eigen beweging bij de CPN. Uit materiaal in de archieven van de ministeries van Justitie en van Buitenlandse Zaken krijgt men de indruk, dat mensen ook actief benaderd werden door wervingsverantwoordelijken of hun medewerkers, bijvoorbeeld naar aanleiding van gesprekken over de situatie in Spanje. Veelal werden zulke contaten gelegd bij stempellokalen. Bij andere gelegenheden werden wervingsverantwoordelijken, hun medewerkers of andere actieve communisten op straat aangeschoten door geïnteresseerden. De meer actieve vormen van werving stonden natuurlijk op gespannen voet met het streven dit werk met een zo groot mogelijke geheimhouding te omgeven. Dat hier beoordelingsfouten werden gemaakt, was vrijwel onvermijdelijk.

Welke criteria bij de beoordeling van aspirant-vrijwilligers werden gehanteerd, is niet geheel duidelijk. Waarschijnlijk waren deze vrij globaal. In elk geval werden niet uitsluitend communisten aangenomen. Chris Smit:

– Er waren zeer zeker ook heel wat mensen die geen lid van de partij waren. Maar die, ja, hoe gaat dat, dan wordt er natuurlijk toch een steekproef genomen, of die mensen zich als betrouwbare kameraden of wat dan ook gedroegen. Of er iets slechts van hen bekend was, laat ik het zo zeggen. Als dat niet het geval was, dan werden die mensen ook geaccepteerd, uiteraard.

Het lijkt ons echter niet zo waarschijnlijk, dat de wervingsverantwoordelijken erg ver buiten de eigen kring actief waren. Aangenomen moet worden, dat de werving vooral plaatsvond onder groepen waarbinnen de CPN reeds de nodige aanhang had.

Leden van de CPN hadden toestemming van hun partij nodig om naar Spanje te gaan. Alleen als de betrokkene in Nederland voor het partijwerk gemist kon worden, kreeg hij die
toestemming: een te grote uitdunning van het kader was ongewenst. Arie van Poelgeest uit
Amsterdam vertrok in december 1936 naar Spanje:

– Ik heb eerst dus aan mijn partij gevraagd, of ik mocht gaan, want niet iedereen mocht gaan, (...) die zeer belangrijk waren, die mochten niet.

Een dergelijke beslissing kon ook negatief uitvallen. Toen de Amsterdamse commu-
nist Co Dankaart zijn partij toestemming vroeg om zich aan te sluiten bij de Internationale
Brigades, werd hem meegedeeld, dat hij nodig was voor het solidariteitswerk in Nederland.
In opdracht van de CPN werd Dankaart actief in de Commissie 'Hulp aan Spanje'.

Was eenmaal het besluit gevallen, dat iemand naar Spanje kon vertrekken, dan kreeg
de betrokkene een kaartje voor de trein naar Parijs of geld om dit aan te schaffen en – zono-
dig en zo mogelijk – geld voor een legimitatiebewijs. Voorts werd hem een adres in Parijs
verstrekt, waar hij zich na zijn aankomst moest melden en vanwaar hij verder geholpen zou
worden. Uit veiligheidsoverwegingen was bij dit tweede contact met de aspirant-vrijwilliger
meestal een andere persoon betrokken dan degene die de eerdere gesprekken had gevoerd.
De Amsterdamse communist Adriaan van Dijk gaf rond de jaarwisseling 1936/1937 te ken-
nen, dat hij aan de strijd in Spanje wilde gaan deelnemen:

– Nou, toen heb ik afgewacht, ze wisten m'n adres, dus ik heb afgewacht. En toen kreeg ik de papieren, (...) waar ik me in Parijs moest melden bij de Internationale Brigade. En we kregen ook wat geld.

– En het geld voor die reis naar Parijs, dat kreeg je van een partijgenoot?

– Dat kreeg ik van een partijgenoot.

– Weet je toevallig nog, wie dat was?

– Dat was zo, laat ik het je precies vertellen, er werden geen namen genoemd. Waar ik het mee besproken had, die kwam niet, maar een ander, die kwam en die kende ik helemaal niet. Want je moest ook oppassen, alles zat achter je aan. Dus je moest voorzichtig zijn en de partij was inderdaad voorzichtig.

Aanvankelijk reisde men rechtstreeks vanuit Nederland naar Parijs. Al spoedig bleek echter, dat het noodzakelijk was tijdens de reis met groter omzichtigheid te werk te gaan; de treinen naar Parijs werden op de stations door de politie en aan de grens door de marechaussee gecontroleerd. Bovendien beschikte een aantal aspirant-vrijwilligers niet over een legitimatiebewijs. Het aanvragen van een paspoort kon aanleiding geven tot het stellen van lastige vragen door de gemeentelijke autoriteiten. Vanaf voorjaar 1937 werd de reis daarom veelal in kortere trajecten opgedeeld en aan de Nederlands-Belgische en Belgisch-Franse grens gebruik gemaakt van smokkelroutes of van overgangen waar geen geregelde controle plaatsvond. Zo was in de zomer van 1937 ondermeer de volgende route in gebruik. Per trein reisde men naar Bergen op Zoom, vanwaar de bus naar Antwerpen werd genomen. Wie niet over de nodige papieren beschikte passeerde in het grensplaatsje Putte te voet de grens. Van Antwerpen ging het, eveneens per interlokale bus, naar het plaatsje Menen, aan de Belgisch-Franse grens. Hier werd men opgevangen in café 'De Proletaar' en de grens overgeholpen. Vervolgens begaf men zich via Lille naar Parijs. De grensovergang bij Putte was overigens niet de enige die gebruikt werd om aspirant-vrijwilligers illegaal het land uit te krijgen.
Andere mogelijkheden waren de 'Merelse Dreef' ten zuiden van Breda en het grensgebied tussen Tilburg en het Belgische Turnhout.

Dergelijke smokkelroutes werden ook benut om vrijwilligers die – met verlof of definiitief – naar Nederland terugkeerden, de grens over te brengen. Piet Laros, die in de nazioneer van 1937 tijdelijk naar Nederland terugkwam om van de gevolgen van een verwonding te herstellen, werd in Turnhout opgevangen door een Belgische communist, wiens naam en adres hij in Parijs gekregen had. Deze zorgde ervoor, dat hij in een pendelbus voor Belgische Philips-arbeiders Nederland binnenkwam. Op de terugreis naar Spanje zou Laros dezelfde route in omgekeerde volgorde afleggen, maar nu liep er een aantal zaken mis. Hij werd door de Belgische grensbewaking gearresteerd en na een urenlange ondervraging kreeg hij twee etmalen de tijd om België te verlaten. Uit veiligheidsoverwegingen begaf hij zich niet naar zijn contactpersoon in Turnhout, maar ging in plaats daarvan naar het kantoor van de Belgische communistische partij in Antwerpen. Vandaar werd hij via het ons inmiddels bekende café in Menen de Belgisch-Franse grens overgeholpen:

– Dat was een gezellig cafeetje met een grote foto van Lenin en een grote van Stalin, en dat ging daar allemaal zo gemoedelijk, het was net of het daar een communistische wereld op d'r eigen was, weet je wel. Maar ja, als je dan zo'n foto zag, dan wist je wel, dat het goed zat, daar moest je maar op vertrouwen.

Waarschijnlijk waren deze en soortgelijke smokkelroutes al vóór de vorming van de Internationale Brigades in gebruik om illegale Duitse politieke vluchtelingen van het ene naar het andere 'gastland' over te brengen.

Eenmaal in Parijs gearriveerd begaven de vrijwilligers zich naar het adres dat hun in Nederland verstrekt was. De Parijse wervingscentrale was verspreid over een aantal lokaltiteiten van de Franse communistische partij, het Franse vakverbond en de Franse Rode Hulp. Het voornaamste recruteringscentrum was gevestigd aan de Avenue Mathurin Moreau. Andere trefpunten waren het 'Café de l'Espérance' aan de Rue des Couronnes en het restaurant 'La Famille Nouvelle' aan de Boulevard de la Villette. Hier gebruikten de vrijwilligers de maaltijd, wanneer zij enkele dagen op transport naar Zuid-Frankrijk moesten wachten. Voor de overnachting waren enkele hotels in gebruik. Frans Oord uit Zaandam bracht in februari 1937 op doorreis naar Spanje enkele dagen in Parijs door:

– We sliepen in een hotelletje, ook van de vakbond. En dan had je 's avonds zo'n hele grote eetzaal, en daar had je zo'n opkomende zon, en daar stond op, in de Franse taal: Proletariërs aller landen, verenigt u! Die muur is me altijd bijgebleven.

Tijdens het verblijf van de vrijwilligers in Parijs werden de oprechtheid van hun mo tieven en hun politieke betrouwbaarheid aan een nader onderzoek onderworpen. Bij de Pa rijse wervingscentrale werkten ook verschillende Nederlanders voor kortere of langere tijd. Eén van hen was Arie Favier, die in het voorjaar van 1937 na een verblijf van enkele maan den in Spanje naar de Franse hoofdstad werd gestuurd voor medische behandeling; men had in Barcelona een vlek op één van zijn longen geconstateerd. Na een verblijf van enkele we ken in een ziekenhuis werd hij ingezet bij de opvang van vrijwilligers van verschillende natio naliteiten:
– Ik sprak wat talen, dus dat scheelde een stuk. En al die nieuwelingen, daar praatte je mee, voornamelijk ook over de intentie waarom. Wij vonden het niet erg, als iemand een avontu-rier was, daar heb je de beste soldaten onder dikwijls. Maar je moest een klein beetje weten, waarom doe je dat nou, hè. Want in een oorlog stappen is geen kleinigheid.

Ook begeleidde Favier enkele malen transporten vrijwilligers naar Zuid-Frankrijk. In het na-jaar van 1937 keerde hij terug naar Spanje.<fnref n="9" />

De Nederlandse vrijwilligers maakten de reis naar de Franse hoofdstad individueel of in vrij kleine groepen van meestal minder dan tien man. Vanuit Parijs vertrok men in aan-zienlijk grotere groepen van internationale samenstelling per trein naar Zuid-Frankrijk. In Parijs werd de vrijwilligers een geldbedrag ter hand gesteld, zodat zij bij aanhouding door de Franse politie niet zonder middelen van bestaan zouden zijn. Tot februari 1937 kon men de Frans-Spaanse grens zonder moeilijkheden passeren, hetzij met de trein via Port Vendres en Port Bou, hetzij per bus via het grensplaatsje Le Perthus. Adriaan van Dijk:

– Wij zijn gewoon de grens overgegaan, de Franse douane wist dat, en de Spaanse douane ook. Toen werden de paspoorten ingenomen. Die werden door de Franse douane overhan-digd aan de Spaanse douane. Want dat was het Volksfront, dus er was niets op tegen, (...) die grens was open.

Sommige transporten vrijwilligers vertrokken ook per schip uit Marseille. Met ingang van 20 februari 1937 werd de non-interventieovereenkomst echter uitgebreid tot buiten-landse combattanten. Om onnodige problemen met de Franse regering – die het functione-ren van de Parijse wervingscentrale en het transport van vrijwilligers naar het grensgebied oogluikend bleef toestaan – te voorkomen werd vanaf dit tijdstip de grens illegaal over-schreden. Soms verliet men Frankrijk per boot vanuit de havenstad Sète. Het grootste deel van de vrijwilligers moest echter te voet de Pyreneeën over. Deze tocht, die meestal 's nachts plaatsvond, betekende voor verreweg de meeste Nederlanders de eerste kennisma-king met het verschijnsel bergen. Sake Visser uit Lemmer trok in augustus 1937 de Pyrenee-en over:

– En toen wist ik wat het was, lopen en toch slapen. Ja, eerlijk waar, onder het lopen viel je gewoon in slaap. (...) We hebben wel twintig uur gelopen. Dan had je hier de ene berg gehad en dan stond er weer zo'n grote voor je. Dan denk je, nou dat zal de laatste wel wezen, en dan was je er overheen en dan was er wéér één, en zo ging dat maar door. Tot je op het laatst toch op het eind kwam en dan moest je met een rotgang naar beneden toe en dan kwam je in Figueras aan.

Eenmaal in Spanje aangekomen werd men doorgestuurd naar Albacete, waar het hoofdkwartier van de Internationale Brigades was gevestigd.

Het Nederlandse wervingsapparaat droeg vanzelfsprekend alleen verantwoordelijk-heid voor de gang van zaken in Nederland en – samen met Belgische en Franse communisten – voor het transport van de vrijwilligers naar Parijs. De voor spoorbiljetten, legitimatiebewij-

<footnote n="9">⁹ Favier vervulde bij de wervingscentrale geen leidinggevende functie. Leidinggevende Nederlanders in Parijs waren Janrik van Gilse en Albert Potze, die beiden ook geruime tijd in Spanje doorbrachten als door de CPN uitgezonden politieke functionarissen.</footnote>
zen en dergelijke benodigde financiële middelen werden verstrekt door de Parijse wervings-
centrale. Chris Smit:

– Ik weet natuurlijk ook precies, waar dat geld vandaan kwam, want van tijd tot tijd moest ik het gaan halen, en dat was in Parijs. (...) Als de één het niet ging halen, dan moest de ander het halen, en dat wisselden we af om begrijpelijke redenen. Als Jan Postma het zelf niet deed, dan deed een tweede of derde het, maar ik deed het ook wel eens.

Postma kreeg, waarschijnlijk op een dekadres, bericht over de aankomst van de vrijwilligers in Parijs. Ook onderhield hij contact met door de CPN uitgezonden politieke functionarissen in Spanje, die hem op de hoogte hielden van zaken als het moreel onder de Nederlandse interbrigadisten, verloven en – in voorkomende gevallen – deserties. De communicatie tussen deze functionarissen en Postma verliep via brieven, die aan nieuwe vrijwilligers of verlofgangers werden meegegeven.<fnref n="10" />

### De Nederlandse overheid en de werving<fnref n="11" />

In het voorafgaande hebben wij reeds enkele malen kunnen constateren, dat de CPN bij de werving zo voorzichtig mogelijk te werk ging. Men hield vanaf het begin rekening met actieve tegenwerking van overheidszijde, naar spoedig zou blijken niet ten onrechte. Wij zullen zien, hoe de Nederlandse regering het vertrek van vrijwilligers trachtte te verhinderen en door welke overwegingen zij zich hierbij liet leiden. Eerst zullen wij ons echter bezighouden met de vraag, hoe de overheid in grote lijnen achter de werkwijze en samenstelling van het wervingsapparaat wist te komen.

Begin december 1936 kregen de Nederlandse autoriteiten voor het eerst lucht van de werving van vrijwilligers.<fnref n="12" /> In de loop van 1937 verzamelden zij een grote hoeveelheid informatie over het functioneren van het wervingsapparaat en over de mensen die daarbij betrokken waren. Hoe ging deze informatieverwerving in haar werk? Zonder twijfel werd de voornaamste bron van inlichtingen gevormd door uitlatingen van diegenen die zich hadden laten aanwerven, maar die – hetzij op weg naar, hetzij na een verblijf van kortere of langere duur in Spanje – spijt kregen van hun beslissing en besloten terug te keren. In de regel werden deze mensen gerepatrieerd door bemiddeling van de Nederlandse consulaten in Valencia, Barcelona, Marseille en Parijs. De consulaten stuurden gegevens over dergelijke gevallen naar het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag, dat deze op zijn beurt doorspeelde naar het ministerie van Justitie. Eind 1938 schatte de zaakgelastigde van de Nederlandse regering bij de Spaanse Republiek het aantal uit de Internationale Brigades gedeserteerde Nederlanders op 50 à 75.<fnref n="13" /> Deze deserteurs werden eerst op de Nederlandse consulaten in

<footnote n="10">¹⁰ Vergelijk voor deze functionarisen het proces-verbaal van het hoofdbureau van politie, centrale recherche te Amsterdam no. 501ª van 1937 (AJ/GCA, 7 juni 1938, Nr. 3326).</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Bij het beschrijven van het optreden van de Nederlandse overheid tegen de werving hebben wij ondermeer gebruik gemaakt van de ongepubliceerde scriptie van J.H. Lamers, *De Nederlandse regering en de Spaanse Burgeroorlog* (Nijmegen 1964), met name hoofdstuk 3.</footnote>

<footnote n="12">¹² Zie het in noot 7 genoemde rapport van de Inlichtingendienst-Amsterdam.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Brief van het Gezantschap der Nederlanden (Schlosser) aan de minister van Buitenlandse Zaken, 27 november 1938, No. 813-444-938 (ABZ/A 197bis Spanje, dossier 'Werving vrijwilligers Spanje').</footnote>
Valencia en/of Barcelona, vervolgens op het consulaat-generaal in Parijs uitvoerig onder-
vraagd. Na hun terugkeer in Nederland volgden dan één of meerdere verhoren door de poli-
tie in hun woonplaats. Op deze wijze verzamelden de Nederlandse autoriteiten niet alleen
talrijke gegevens over het wervingsapparaat, maar ook over de route naar Spanje en over
daar verblijvende Nederlanders.

Dit was echter niet de enige manier waarop informatie verkregen werd. Vooral in de
eerste maanden van 1937 leidde ook onderzoek in of vanuit Nederland tot de nodige resul-
taten. Zo ontbood de politie in Deventer in januari twee jonge werklozen, die een paspoort
hadden aangevraagd, op het bureau. Zij bleken van plan te zijn naar Spanje te gaan en één
van hen had zich daartoe in verbinding gesteld met de NRH in Amsterdam, overigens zonder
naar eigen zeggen tot op dat moment bericht te hebben ontvangen.<fnref n="14" /> In andere gevallen
werd een onderzoek ingesteld op basis van geruchten, dat iemand naar Spanje zou zijn ver-
trokken; daarbij werden familieleden en bekenden van de betrokkene ondervraagd. Frans
Oord:

– We zouden met z'n vijven weggaan, er was zelfs nog een zesde in betrokken en die trok zich terug op het laatste moment. (...) Een goeie jongen, maar die heeft z'n mond even voorbijgepraat, (...) die vertelde, dat wij op weg waren naar Spanje. En dat heeft de een of ander opgevangen. En terwijl ik om één uur was weggegaan, stond om vier uur, halfvijf de politie bij mijn vader voor de deur.

De vader van Frans Oord was op de hoogte van het reisdoel van zijn zoon en stond achter
diens besluit. In dit geval was het politiebezoek dus vergeefse moeite.

Verder bedienden de autoriteiten zich van infiltranten. Dit blijkt overtuigend uit een
rapport van de Centrale Inlichtingsdienst (CID) – de vooroorlogse versie van de Binnenlandse
Veiligheidsdienst – van mei 1937. Het rapport heeft betrekking op een geval, dat in april van
dat jaar in Den Haag speelde. Een werkloze 'zegsman' had zich tot één van de communisten
die hij regelmatig bij het stempellokaal ontmoette, gewend met de vraag, of hij naar Spanje
zou kunnen gaan. Hij werd geholpen en vertrok op 14 april met enkele andere Hagenaars
per trein naar Brussel, waar zich twee Groningers bij de groep voegden. Van Brussel reisde
men via Gent naar Menen, waar Belgische communisten het gezelschap de grens overloods-
ten. In Roubaix werd men door Franse communisten van voedsel en onderdak voorzien,
waarna men de volgende dag doorreisde naar Lille. Hier verliet onze 'zegsman' de groep,
meldde zich bij het Nederlandse consulaat in deze plaats en nam telefonisch contact op met
de Haagse politie. Op een door het consulaat in Lille verstrekt spoorkaartje reisde hij vervol-
gens naar Parijs, waar hij zich bij het consulaat-generaal meldde. Een functionaris van het
consulaat-generaal ging samen met de 'zegsman' en de inmiddels ingelichte Parijse politie op
onderzoek uit en trof inderdaad het Haags-Groningse transport op de Boulevard de la Villet-
te, op weg naar 'La Famille Nouvelle' om daar de maaltijd te gebruiken. De Parijse politie
ging niet tot arrestatie over. Als reden daarvoor gaf men op het transport tot de Frans-
Spaanse grens te willen volgen in de hoop de gebruikte grensovergangen op het spoor te

<footnote n="14">¹⁴ Bericht van de commissaris van politie te Deventer, 20 januari 1937, G No. 476 (AJ/GCA, 27 januari 1937, Nr. 526, Afd. 5/2A).</footnote>
komen.<fnref n="15" /> Dit leidde tot niets, hetgeen waarschijnlijk verklaard kan worden uit de bereidheid van de Franse overheid het vertrek van vrijwilligers oogluikend toe te staan.

Van een dergelijke bereidheid konden de Nederlandse autoriteiten niet worden beschuldigd. Zij zaten echter met het probleem, dat geen wettelijke middelen voorhanden waren om het vertrek of het voorthelpen van vrijwilligers naar Spanje te verhinderen. Reeds in december 1936 wees de minister van Justitie hierop in een brief aan zijn collega van Buitenlandse Zaken.<fnref n="16" /> Begin januari 1937 gaf Buitenlandse Zaken een persbericht uit, waarin gewezen werd op het feit, dat men ingevolge artikel 7 sub 4 van de wet op het Nederlanderschap zijn nationaliteit verloor door in vreemde krijgsdienst te treden. Dit heeft maar weinig Spanje-gangers weerhouden, want pas in de volgende maanden kwam de stroom uit Nederland goed op gang. Eind januari bepaalde de regering, dat geen paspoorten afgegeven mochten worden aan werklozen die te kennen gaven naar Spanje te willen gaan om daar werk te zeken. In de loop van februari werd deze maatregel vervangen door een nieuwe. Alle uit te geven paspoorten moesten door een stempel ongeldig gemaakt worden voor Spanje. Alleen wie kon aantonen, dat hij of zij naar Spanje ging voor niet-militaire doeleinden, kon een voor dat land geldig paspoort krijgen. Geen van de maatregelen had het gewenste effect. Wij hebben al kunnen constateren, dat een paspoort geen onmisbaar attribuut was voor wie naar Zuid-Frankrijk wilde reizen. En de republikeinse autoriteiten vroegen niet aan vrijwilligers, of hun paspoort – als zij dat al hadden – geldig was voor Spanje.

Goede raad was duur. Waar de bestaande wettelijke mogelijkheden tekortschoten werd nieuw recht geschapen. In maart loodste de regering een wetsontwerp 'voorbehoud tot het nemen van maatregelen met het oog op de vijandelijkheden in Spanje' zonder problemen door het parlement. In de Tweede Kamer bleek hoofdelijke stemming overbodig. Alleen de woordvoerders van CPN en RSAP lieten aantekenen, dat zij geacht wilden worden tegen te hebben gestemd. De wet, die op 8 april 1937 in werking trad, gaf de regering een vrijbrief om alle maatregelen te treffen die zij noodzakelijk achtte gezien de Nederlandse deelname aan de non-interventieovereenkomst. Het lijkt echter onwaarschijnlijk, dat de regering bij het indienen van het onderhavige wetsontwerp uitsluitend geïnspireerd werd door het verlangen de non-interventieovereenkomst zo nauwlettend mogelijk te doen naleven door Nederlandse onderdanen. Al in de zojuist genoemde brief van december 1936 had de minister van Justitie bij zijn collega van Buitenlandse Zaken geïnformeerd, of het niet mogelijk zou zijn effectieve maatregelen tegen de werving van vrijwilligers te treffen in verband met de volkenrechtelijke en internationaal-politieke aspecten van de zaak. Deze suggestie werd drie maanden vóór de uitbreiding, in februari 1937, van de non-interventieovereenkomst tot buitenlandse combattanten gedaan. Hieruit blijkt wel, dat men de werving van vrijwilligers voor de Internationale Brigades op zich, los van de non-interventiepolitiek, ongewenst vond. Communistische activiteit van een dergelijke omvang en reikwijdte werd

<footnote n="15">¹⁵ Rapport van de CID aan de ministers van Justitie en van Buitenlandse Zaken, 's-Gravenhage 18 mei 1937, no. 45656, geheim, met bijlage (ABZ/A 197bís Spanje, dossier 'Werving vrijwilligers Spanje').</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Brief van de minister van Justitie aan de minister van Buitenlandse Zaken, 22 december 1936, 5e Afd./2A, No. 6930, geheim (ABZ/A 197bís Spanje, dossier 'Werving vrijwilligers Spanje').</footnote>
kennelijk als bedreigend ervaren. Vermoedelijk tilde men er zwaar aan, dat het wervingsapparaat in Nederland deel uitmaakte van een oncontroleerbaar internationaal netwerk. Ook het feit, dat de vrijwilligers militaire ervaring opdeden, zal niet tot de gemoedsrust van de autoriteiten hebben bijgedragen.

Op 11 juni 1937 werd een koninklijk besluit 'strekkende om het dienstnemen bij één der strijdende partijen in Spanje te beletten' uitgevaardigd. Het tweede lid van dit koninklijk besluit luidde: 'Het is verboden eenige handeling te verrichten, welke hetzij op dienstneming bij één der strijdmachten in Spanje gericht is, het zij ten doel heeft het in dienst treden bij één der strijdmachten in Spanje te bevorderen.'<fnref n="17" /> Met deze ruim gekozen formulering in de hand konden de autoriteiten overgaan tot een actief opsporings- en vervolgingsbeleid. Over de werkwijze van het wervingsapparaat was inmiddels het nodige bekend. Spoedig vielen de eerste arrestaties.

Op 15 juli werd op het station van Utrecht een vooraanstaande communist uit die plaats aangehouden. Hij had zojuist aan twee mannen, die op het punt stonden naar Spanje te vertrekken, wat geld en een briefje met daarop een contactadres in Menen gegeven. De arrestant verklaarde als tussenpersoon op te treden en het geld en het briefje twee dagen tevoren op het stationsplein van een onbekende ontvangen te hebben. Hierdoor dekte hij de top van het wervingsapparaat in tegen strafrechtelijke vervolging. Uit andere bronnen was bij de CID op dat moment overigens al het nodige bekend over de landelijke leiding van de werving. Het rapport van de inlichtingendienst-Utrecht over de arrestatie van de Utrechtse communist wist het volgende te melden: 'Dezerzijds is vernomen, dat in den namiddag van Dinsdag 13 Juli 1937, eenige oogenblikken ten huize van (de arrestant) heeft vertoefd, Christiaan Smit, geboren te Amsterdam 11 September 1907, wonende te Amsterdam, zich noemende "Hans Klein". Deze zou belast zijn met de landelijke leiding wat betreft het ronselen van vrijwilligers naar Spanje. Hij zou in het bezit zijn van een spoorwegabonnement en zou meerdere malen een reis naar Parijs maken.'<fnref n="18" /> CID-informatie vormde echter geen basis voor strafrechtelijke vervolging. De Utrechtse communist erkende de feiten die hem ten laste waren gelegd, maar weigerde te zeggen, van wie hij het geld en het briefje had gekregen. In oktober werd hij tot 100 gulden boete subsidiair één maand gevangenisstraf veroordeeld.<fnref n="19" />

Inmiddels had een aanzienlijk ernstiger ontwikkeling plaatsgevonden. Begin september werd, op basis van de verklaringen van een deserteur, één van de wervingsverantwoordelijken voor Haarlem en omstreken gearresteerd. De man sloeg door: hij bekende niet alleen 42 mensen uit Haarlem, Beverwijk, Zaandam, Wormerveer en Ilpendam naar Spanje te hebben voortgeholpen, maar noemde ook de namen van Chris Smit en van de belangrijkste

<footnote n="17">¹⁷ Nederlandsche Staatscourant 17 juni 1937.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Rapport van de Inlichtingendienst-Utrecht, juli 1937, Doss. 163/1937, geheim (AJ/GCA, 29 juli 1937, Nr. 4348, 2ᵉ Afd. A/5).</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Ambtsbericht van de officier van justitie te Utrecht, 22 oktober 1937, A no. 353 (WL 2529) (AJ/GCA, 3 november 1937, Nr. 6074, 2ᵉ Afd./A5); Het Volksdagblad 5 en 19 oktober 1937.</footnote>
wervingsverantwoordelijke in Amsterdam.<fnref n="20" /> De Haarlemse officier van justitie meldde aan de procureur-generaal in Amsterdam: 'Hij heeft verklaard alles gedaan te hebben in opdracht van de Communistische Partij in Nederland.'<fnref n="21" /> Blijkens het proces-verbaal van een verhoor dat eind september werd afgenomen, weigerde de arrestant op dat moment verderre verklaringen af te leggen, tenzij in aanwezigheid van zijn raadsman, de NRH-advocaat Simon de Jong.<fnref n="22" /> Chris Smit geeft een aannemelijke verklaring voor de opstelling van de arrestant:

– Dat kenden wij natuurlijk ook wel, hè, de methode om een vent die op een gegeven moment zwak was geweest, dat te laten herroepen. (...) Door onze advocaat heeft hij zich laten ompraten, die wilde mij natuurlijk redden.

De Haarlemmer werd eind december door de rechtbank in zijn woonplaats veroordeeld tot één week gevangenisstraf.<fnref n="23" />

Aangenomen mag worden, dat de gebeurtenissen in Haarlem voor de nodige versternatie zorgden bij de top van het wervingsapparaat en bij de CPN-leiding. Ongetwijfeld kreeg Postma van De Jong te horen, dat de arrestant was doorgeslagen. En er vonden in de zomer en het najaar van 1937 nog meer arrestaties plaats, die in minstens twee gevallen in een rechtszaak resulteerden. Volgens *Het Volksdagblad*, de krant van de CPN, was in beide gevallen sprake van uitlokking.<fnref n="24" /> De autoriteiten brachten, kortom, in de zomer en het najaar van 1937 forse slagen toe aan het wervingsapparaat. Ongetwijfeld was de voornaamste zorg van de CPN-leiding te voorkomen, dat de autoriteiten rechtsgeldig bewijsmateriaal voor de betrokkenheid van de partij bij de werving in handen zouden krijgen. Hoogstwaarschijnlijk speelde de vrees, dat de regering in dat geval zou overgaan tot een verbod van de CPN, een rol. Helemaal ongegrond was deze vrees niet: binnen het justitiële apparaat werd gespeeld met de gedachte van een verbod van de NRH, die men als de voornaamste organisator van de werving beschouwde. In december 1937 stelde de Amsterdamse officier van justitie in een ambtsbericht aan de procureur-generaal: 'Het is m.i. noodzakelijk, dat de geheele Internationale Roode Hulp krachtdadig wordt opgeheven en uiteengeslagen.'<fnref n="25" /> De angst voor een

<footnote n="20">²⁰ Ambtsbericht van de commissaris van politie te Haarlem, 8 september 1937, No. XIX/1-1 (AJ/GCA, 22 september 1937, Nr. 5211, ²ᵉ Afd. A/5).</footnote>

<footnote n="21">²¹ Ambtsbericht van de officier van justitie te Haarlem, 9 september 1937, A no. 667, geheim (AJ/GCA, 22 september 1937, Nr. 5211, ²ᵉ Afd. A/5).</footnote>

<footnote n="22">²² Proces-verbaal van de politie te Haarlem, No. 1040, 29 september 1937 (AJ/GCA, 7 juni 1938, Nr. 3326, ²ᵉ Afd. A/5/1ᵉ).</footnote>

<footnote n="23">²³ Afschrift van rapport van de politie te Haarlem, 30 maart 1938, No. 186 (AJ/GCA, 22 april 1938, Nr. 2244, ²ᵉ Afd. A); *Het Volksdagblad* 23 december 1937.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ *Het Volksdagblad* 19 november, 17 en 24 december 1937 en 7 maart 1938 (over een zaak in Rotterdam); 26 november 1937, 5 en 18 januari en 9 en 22 november 1938 (over een geval in Amersfoort).</footnote>

<footnote n="25">²⁵ Ambtsbericht van de officier van justitie te Amsterdam, 27 december 1937, No. 3109/I/A.1937, geheim (AJ/GCA, 17 januari 1938, Nr. 278, 2ᵉ Afd. A/5). Deze gedachte werd binnen het ministerie wel degelijk serieus genomen, zoals blijkt uit een handgeschreven notitie op de minuut waarin dit stuk was opgeborgen: 'Zoo langzamerhand moet toch wel bewijsbaar zijn, welke hand de IRH in de werving heeft. Verdient het dan niet eenige overweging in te gaan op de suggestie van Mr. van Dullemen?' De paraaf onder deze notitie was onontcijferbaar.</footnote>
verbod zou kunnen verklaren, dat men er van communistische zijde alles aan deed om de
top van het wervingsapparaat te vrijwaren van strafrechtelijke vervolging. Sinds de gebeur-
tenissen in Haarlem mochten de autoriteiten geacht worden op de hoogte te zijn van de rol
van Chris Smit. Gevreesd moest worden, dat vroeger of later zijn naam bij een rechtszaak
genoemd zou worden. Dit zal in elk geval één van de overwegingen zijn geweest bij het be-
sluit om Smit van zijn taak te ontheffen en naar Moskou te sturen, waar hij eind 1937 aan-
kwam en met een korte onderbreking tot eind 1939 zou blijven. Zijn taak werd door anderen
overgenomen. Maar alvorens op de verdere gang van zaken rond de werving in te gaan, wil-
len wij enige aandacht schenken aan de publiciteit die inmiddels rond deze aangelegenheid
was ontstaan.

'Nederlanders in Spanje: geronseld?'

Reeds eind 1936 waren in de pers artikelen verschenen over het 'ronselen' van mensen voor
dienstneming in het leger van de Spaanse Republiek. In de zomer van 1937 kwam de zaak
opnieuw in de belangstelling te staan, en nu veel sterker dan voordien. Dit was het gevolg
van twee, onderling samenhangende ontwikkelingen. In de eerste plaats ging, zoals wij zo-
juist hebben kunnen constateren, de Nederlandse overheid vanaf de zomer van 1937 over
tot een actief opsporings- en vervolgingsbeleid. En in de tweede plaats namen ongeveer in
dezelfde tijd de desertie en terugkeer van Nederlandse vrijwilligers een vrij forse omvang
aan. Vooral *De Telegraaf* besteedde uitvoerig aandacht aan de verklaringen van gedeser-
teerde interbrigadisten. Deze vertelden, dat men hun werk in Spanje had voorgespiegeld,
maar dat zij daar na aankomst tot dienstneming gedwongen waren. Voor *De Telegraaf*
vormden dergelijke verklaringen aanleiding om te spreken van 'laffe bemiddelaars', die op
'doortrapte wijze' te werk zouden gaan. Communisten die zich met werving bezighielden,
werden van 'ronselarij' beschuldigd.<fnref n="26" />

Het Volksdagblad stelde hier tegenover, dat de gedeserteerde interbrigadisten van
tevoren zeer goed geweten hadden, waaraan zij begonnen, en dat zij na hun terugkeer naar
Nederland een valse voorstelling van zaken gaven om hun desertie te billijken. De commu-
nistische krant betitelde de publiciteit rond de werving als een 'ware ophitsing tegen de
CPN.'<fnref n="27" /> Incidenteel ging Het Volksdagblad op een concreet geval in. Zo publiceerde men naar
aanleiding van een in september 1937 in De Telegraaf verschenen artikel over een 'geron-
selde' in oktober brieven van twee in Spanje werkende Nederlandse verpleegkundigen.
Daarin werd een boekje opengedaan over het privéleven van de 'geronselde' en over diens
gedrag in Spanje. Deze weinig fijnzinnige, maar onder de gegeven omstandigheden wel be-
grijpelijke methode sorteerde effect. In een brief, die eveneens in Het Volksdagblad werd
geplaatst, gaf de 'geronselde' lucht aan zijn verontwaardiging over de gepleegde inbreuk op
zijn privéleven. Hij erkende echter, dat hij naar Spanje was gegaan om dienst te nemen in de

<footnote n="26">²⁶ Zie bijvoorbeeld De Telegraaf 12, 13, 14, 15 en 16 juli en 1 augustus 1937.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ Het Volksdagblad 20 juli 1937.</footnote>
Internationale Brigades. Door de directe confrontatie, in een hospitaal, met de gevolgen van de oorlog was hem de moed in de schoenen gezonken.<fnref n="28" />

Het is opvallend, dat de communistische krant zich in september 1937 genoodzaakt zag rechtstreeks te ontkennen, dat de CPN bij de werving betrokken was. In juli had Het Volksdagblad nog volstaan met de constatering, dat voor een dergelijke betrokkenheid geen bewijzen bestonden. Naar aanleiding van de publiciteit rond de arrestatie van de Haarlemse wervingsverantwoordelijke schreef men echter, 'dat het onwaar is, dat de Communistische partij van Nederland de organisatie van vrijwilligers naar Spanje in handen zou hebben genomen.'<fnref n="29" /> Kennelijk voelde men zich op dat moment werkelijk in het nauw gedreven. Tot overmaat van ramp deed ook Het Volk een duit in het zakje. Reagerend op de ronselverhalen formuleerde de redactie van het sociaaldemocratische dagblad een suggestieve kritiek op de CPN: 'Van vrijwilligers, die met volledige verantwoordelijkheid hun eigen lotsbestemming kiezen, kan niet worden gesproken, als het jeugdige werklozen betreft, die zich door de wetten van het kapitalistische wanstelsel als uitgestotenen beschouwen, omdat normale arbeidsmogelijkheid voor altijd schijnt te ontbreken. Bij dezulken groeit een wanhoopsstemming, die overgaat in onverschilligheid. En het is dan niet zo heel moeilijk, enkelen hunner over te halen, de reis naar het Spaanse schiereiland te aanvaarden. In een leven zonder afwisseling en zonder kleur lokt plotseling het licht van het avontuur. En zo gaan dan de jongens, die niet weten, wat zij doen. Communisten, die op deze wijze van de stemming van jonge werklozen gebruik – beter: misbruik – zouden hebben gemaakt, hebben met mensenleed en mensenlevens een ontoelaatbaar spel gespeeld.'<fnref n="30" />

In een reactie typeerde Het Volksdagblad het commentaar in Het Volk als een 'kronkelig en minderwaardig stuk'. De redactie van Het Volk, aldus de communistische krant, wendde sympathie voor de Internationale Brigades voor, maar ondersteunde, uit angst voor 'rood' of 'marxistisch' aangezien te worden, in feite de campagne in de rechtse pers: 'Wij beleven het schandelijke schouwspel, dat de sociaaldemocratische pers 't vuurtje van de "ronselarij"-campagne opstookt door geheimzinnige verhalen over "morele pressie", die zou zijn uitgeoefend, om vrijwilligers naar Spanje te brengen.' Op het verwijt van moreel ontoelaatbaar handelen reageerde Het Volksdagblad: 'Natuurlijk zou het artikel in "Het Volk" niet volledig zijn geweest, als het blad zich niet op zijn eigen hogere moraliteit beroemde en op zijn "eerbied voor de menselijke persoonlijkheid". De hoge moraal, dat spreekt vanzelf, is niet aan de zijde van hen, die hun leven in de schaal stellen om het fascisme te bestrijden, maar bij diegenen, die fraaie beloften doen en het bij mooie woorden laten, terwijl het lot van Europa op het spel staat. Wij zijn geen deskundigen op het terrein van de moraalwetenschap. Maar wij geven den schrijver in "Het Volk" in overweging, dat huichelarij en lafheid ook ondeugden zijn.'<fnref n="31" />

<footnote n="28">²⁸ Het Volksdagblad 11 en 13 september en 4 en 8 oktober 1937.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Het Volksdagblad 10 september 1937.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Het Volk 10 september 1937.</footnote>

<footnote n="31">³¹ Het Volksdagblad 11 september 1937. Hoe serieus men inmiddels van communistische zijde de ongunstige publiciteit opnam, blijkt wel uit het uitbrengen van een speciaal aan deze materie gewijde</footnote>
In hoeverre berustten de verklaringen van gedeserteerde interbrigadisten en de daarop gebaseerde publicaties in de rechtse pers op waarheid? Was er inderdaad sprake van ronselpraktijken? Om deze vraag bevredigend te kunnen beantwoorden moeten wij eerst ingaan op wat gedeserteerde interbrigadisten bewoog tot het afleggen van dergelijke verklaringen. Dat zij daarmee, zoals van communistische zijde werd gesteld, in de eerste plaats vergoelijking van hun desertie beoogden, was waarschijnlijk niet geheel juist. Ongetwijfeld was het belangrijkste motief voor het afleggen van zulke verklaringen de vrees het Nederlanderschap en daarmee eventueel ook de kans op repatriëring te verspelen. Op instructie van Buitenlandse Zaken weigerden de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordigers in Spanje en Frankrijk iedere hulp aan deserteurs die erkenden, dat zij geheel uit vrije wil naar Spanje waren gegaan om daar dienst te nemen in het republikeinse leger. Alleen wanneer de betrokkene verklaarde, dat dit niet in zijn bedoeling had gelegen, kreeg hij papieren en geld voor de thuisreis.<fnref n="32" />

Wellicht circuleerden onder de Nederlanders in Spanje geruchten over het soort verklaringen, dat men het beste kon afleggen, wanneer men zich tot de Nederlandse consulaten wendde. Ook lijkt het niet onmogelijk, dat gedeserteerde interbrigadisten intuïtief aanvoelden, dat zij bij vertegenwoordigers van de Nederlandse overheid meer sympathie zouden ontmoeten, wanneer zij zichzelf de rol van slachtoffer toebedeelden. In elk geval beweerden zij vrijwel zonder uitzondering tegenover functionarissen op de consulaten in Valencia en/of Barcelona, op het consulaat-generaal in Parijs en later tegenover de politie in hun woonplaats, dat zij naar Spanje waren afgereisd in de verwachting daar werk te zullen krijgen. Hoewel de autoriteiten dergelijke verklaringen met de nodige scepsis aanhoorden, lieten zij meestal wel ruimte voor de mogelijkheid, dat althans een deel van de vrijwilligers met valse beloftes naar Spanje was gelokt.<fnref n="33" /> Naar onze mening moet dit echter vrijwel uitgesloten worden geacht. In de eerste plaats had de CPN er niet het geringste belang bij om mensen onder voorspiegeling van werk te 'ronselen' voor Spanje. Men kon immers niet verwachten, dat de gevechtswaarde van dergelijke 'geronselden' bijzonder hoog zou zijn, en daar was het uiteindelijk om begonnen. En in de tweede plaats zou het onder valse voorwendsels naar Spanje lokken van mensen het toch al riskante werk van het wervingsapparaat onnodig in gevaar hebben gebracht.

Gezien het beleid van de Nederlandse regering om vrijwilligers het Nederlanderschap te ontnemen was het vrijwel onvermijdelijk, dat terugkerende interbrigadisten tegenover de

<footnote>brochure Ronselen (Amsterdam z.j.). De brochure verscheen in oktober 1937 in twee oplages van ieder 10.000 exemplaren, zie Het Volksdagblad 11 oktober 1937.</footnote>

<footnote n="32">³² Deze instructie was vervat in een brief van de minister van Buitenlandse Zaken aan de zaakgelistigde in Valencia en de consuls in Valencia en Barcelona, 23 november 1937, afd. Juridische Zaken no. 39469 (ABZ/A 197bis Spanje, dossier 'Paspoorten en evacuatie uit Spanje van Nederlanders die in Spaanse krijgsdienst zijn getreden'). Hoewel de instructie uit november 1937 dateert, krijgt men uit eerdere gevallen de indruk, dat het in feite om de sanctionering van een inmiddels ingeburgerde procedure ging.</footnote>

<footnote n="33">³³ Zie bijvoorbeeld verschillende bescheiden in het in de vorige noot genoemde dossier en de nota van de afdeling Juridische Zaken aan de secretaris-generaal, september 1937 (ABZ/A 197bis Spanje, dossier 'Ronselen van Nederl. werkloozen voor Spanje').</footnote>
autoriteiten verklaringen van een twijfelachtig waarheidsgehalte aflegden. Het verdient vermelding, dat reeds in februari 1937 door de Amsterdamse officier van justitie op deze consequentie van het gevoerde beleid was gewezen.<fnref n="34" />

## De werving van vrijwilligers vanaf eind 1937

Onze informatie over het functioneren van het wervingsapparaat na het vertrek van Chris Smit naar Moskou vertoont grote lacunes. De meeste Nederlandse vrijwilligers zijn waarschijnlijk in de periode van december 1936 tot en met de zomer van 1937 naar Spanje vertrokken. Daarna nam de rekrutering in omvang af. Desalniettemin is aantoonbaar, dat de werving tot in de vroege zomer van 1938 doorging.<fnref n="35" /> In materiaal voor inleiders op afdelingsvergaderingen van de CPN, die gehouden werden na het congres van die partij in april 1938, treft men de uitspraak aan, 'dat ook de versterking van de Internationale Brigade tot onze wensen behoort.'<fnref n="36" /> Eén van de door ons geïnterviewde vrijwilligers, Anton Michels uit Alkmaar, vertrok nog in het voorjaar van 1938 naar Spanje, waar hij deelnam aan het Ebrooffensief.

Behalve de werving vond ook de justitiële vervolging doorgang. In maart 1938 werden twee mannen uit Beverwijk door de Haarlemse rechtbank tot twee weken gevangenisstraf veroordeeld.<fnref n="37" /> Een hoogtepunt bereikte de strafrechtelijke vervolging rond de jaarwisseling 1938/1939. In deze periode speelden rechtszaken in Almelo, Groningen, Haarlem en Arnhem. In vergelijking met de eerder gevelde vonnissen was de strafmaat nu opvallend hoog: deze varieerde van één tot drie maanden gevangenisstraf.<fnref n="38" /> Het Volksdagblad wees erop, dat preventie niet als rechtvaardiging voor dergelijke vonnissen kon gelden, omdat de Internationale Brigades inmiddels waren teruggetrokken en er dus geen werving meer plaatsvond. Het blad sprak van politieke vonnissen: 'De vonnissen en eisen, die thans tegen onze kameraden worden uitgesproken hebben (...) geen ander doel dan bepaalde arbeiders te treffen, omdat zij communisten zijn!'<fnref n="39" />

De autoriteiten slaagden er niet in strafvervolgingen in te stellen tegen mensen die bij de landelijke leiding van het apparaat betrokken waren. Even spande het erom, toen begin 1939 Chris Smit gearresteerd werd. Smit verbleef tijdelijk in Nederland om zijn paspoort te laten verlengen. Bij zijn terugkeer uit de Sovjetunie lag er in Amsterdam een oproep voor

<footnote n="34">³⁴ Ambtsbericht van de officier van justitie te Amsterdam, 5 februari 1937, No. 174 I-A-1937 (AJ/GCA, 2 maart 1937, Nr. 1272, Afd. 5/2a).</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Een brief van de consul-generaal te Parijs aan de minister van Buitenlandse Zaken, 5 juli 1938, O I-4 No. 2564/226 (ABZ/A 197bis Spanje, dossier 'repatriatie U., v.d. H., v. V.') handelt ondermeer over personen, die in januari en maart 1938 geworven waren. In november 1938 werd een vooraanstaande communist uit Enschede door de Almelose rechtbank veroordeeld tot twee maanden gevangenisstraf. Hij zou in juni 1938 enkele jongemannen naar Spanje hebben voortgeholpen, zie Het Volksdagblad 9 en 22 november 1938.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ Materiaal voor referenten verslag partijcongres (Archief De Waarheid, map 1938).</footnote>

<footnote n="37">³⁷ Ambtsbericht van de officier van justitie te Haarlem, 4 april 1938, A No. 310, geheim (AJ/GCA, 7 juni 1938, 2ᵉ Afd. A/5/1c).</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Het Volksdagblad 9 en 22 november, 3, 7, 15, 16 en 22 december 1938, 17 februari, 2, 3 en 29 maart en 6 april 1939.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ Het Volksdagblad 3 maart 1939.</footnote>
herhalingsoefeningen op hem te wachten. Hieraan gevolg gevend meldde hij zich bij zijn
onderdeel in Amersfoort. Daar werd hij, in maart, gearresteerd en overgebracht naar Am-
sterdam, waar hij werd geconfronteerd met een aantal voormalige interbrigadisten en met
de Haarlemse wervingsverantwoordelijke, die anderhalf jaar daarvoor zijn naam had ge-
noemd. Nu bleek de effectiviteit van de voorzorgsmaatregel, dat hij slechts bij hoge uitzon-
dering de vrijwilligers persoonlijk had ontmoet: de voormalige interbrigadisten konden naar
waarheid verklaren hem in verband met hun vertrek naar Spanje nooit te hebben gezien. De
Haarlemse wervingsverantwoordelijke had, zoals wij reeds geconstateerd hebben, vermoe-
delijk zijn eerdere verklaring herroepen. Na twee weken te hebben vastgezeten werd Smit
op vrije voeten gesteld. Zelf had hij vanzelfsprekend al het hem ten laste gelegde ontkend.<fnref n="40" />
Met dit voorval kwam een einde aan de pogingen van de autoriteiten om bewijsmateriaal
voor de betrokkenheid van de CPN bij de werving in handen te krijgen.

De omvang van het Nederlandse contingent

Wij hebben gezien, dat de justitiële vervolging van wervingsverantwoordelijken haar hoog-
tepunt bereikte, toen de Internationale Brigades reeds van de fronten teruggetrokken wa-
ren. Onder de 12.688 buitenlandse vrijwilligers, die rond de jaarwisseling 1938/ 1939 onder
toezicht van een commissie van de Volkenbond Spanje verlieten, waren 179 Nederlanders.
Het betrof hier uitsluitend combattanten.<fnref n="41" /> Daarnaast bevonden zich ten tijde van het einde
van de burgeroorlog nog 25 Nederlanders in krijgsgevangenschap.<fnref n="42" /> Over deze aantallen
bestaat een redelijke mate van zekerheid. Hetzelfde kan niet gezegd worden van het totale
aantal Nederlandse vrijwilligers, dat in de Internationale Brigades heeft gediend. Een inmid-
dels vrij algemeen geaccepteerde opvatting is, dat het er ongeveer 700 zouden zijn geweest.
Deze opvatting berust op schattingen van direct betrokkenen en niet op bronnenmateriaal
uit de periode van de burgeroorlog.<fnref n="43" /> Wij geven er de voorkeur aan een schatting van het
aantal Nederlandse interbrigadisten te baseren op de kwantitatieve gegevens uit Sovjet-
archieven, zoals men die kan aantreffen bij de Russische auteur Majdanik. Volgens dit mate-
riaal zouden tot en met april 1938 586 Nederlanders dienst hebben genomen in de Interna-

<footnote n="40">⁴⁰ Vergelijk Het Volksdagblad 21 maart 1939.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ Zie de 'Summary Table' bij het 'Complementary Report of the International Military Commission appointed to verify the Withdrawal of Non-Spanish Combatants in Spain from the Barcelona and Valencia Zones', 1 mei 1939 (C. 138.1939.IX. United Nations Library, Genève).</footnote>

<footnote n="42">⁴² Zie noot 3 bij hoofdstuk 6.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ L. de Jong, *Het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Deel 1: Voorspel* ('s-Gravenhage 1969), p. 482-483 noemt dit aantal, daarbij verwijzend naar de memoires van Paul de Groot, *De dertiger jaren. Herinneringen en overdenkingen. Deel II: 1936-1939* (Amsterdam 1967), p. 84. De Groot heeft het daar inderdaad over 700 Nederlandse vrijwilligers, van wie er 430 zouden zijn gesneuveld. Deze aantallen heeft hij waarschijnlijk ontleend aan een artikel van Max Meijer, 'Spanje strijdt nog voor de vrijheid', *Politiek en Cultuur* juli 1966, p. 295. Volgens onze informatie diende Meijer gedurende de burgeroorlog in een Spaanse grensbewakingseenheid. De door hem genoemde aantallen moeten beschouwd worden als een schatting van een betrokkene. De Jong verwijst in een noot ook naar schriftelijke informatie van Leo Klatser, die eveneens een aantal van 700 noemt. In een gesprek met één van ons verklaarde Klatser, die tijdens de burgeroorlog ondermeer een administratieve functie in Albacete had, dat ook dit een schatting is.</footnote>
tionale Brigades.<fnref n="44" /> De bij Majdanik genoemde aantallen lijken in het algemeen iets aan de lage kant te zijn. Verder moet er rekening mee worden gehouden, dat ook na april 1938 een – zij het gering – aantal Nederlanders nog naar Spanje is gegaan. Deze factoren verdisconterend komen wij uit op de schatting, dat ruim 600 Nederlandse vrijwilligers in de Internationale Brigades hebben gediend. Wij willen onderstrepen, dat het hier om een schatting gaat; met zekerheid zal de vraag naar de omvang van het Nederlandse contingent wel nooit kunnen worden beantwoord.<fnref n="45" />

Een indicatie voor de leeftijdsopbouw van het Nederlandse contingent treft men aan in een reeds eerder aangehaalde brief van de Nederlandse zaakgelastigde in Barcelona over de terugtrekking van de vrijwilligers.<fnref n="46" /> Volgens deze brief waren van de 118 Nederlandse vrijwilligers, die tot eind november 1938 door de Volkenbondscommissie waren geteld, er drie onder de twintig jaar, 78 tussen de twintig en de dertig jaar en 37 boven de dertig jaar. De twintig- tot dertigjarigen vormden dus bijna tweederde van deze groep. Hoewel bij de representativiteit van de groep ongetwijfeld een aantal kanttekeningen valt te plaatsen, menen wij, dat deze gegevens in ieder geval een min of meer betrouwbaar beeld geven van het relatieve gewicht van de verschillende leeftijdscategorieën binnen het Nederlandse contingent. De zaakgelastigde wist tevens te melden, dat de groep weinig 'zgn. intellectuelen' omvatte. Dit strookt met onze indruk, dat de overgrote meerderheid van het Nederlandse con-

<footnote n="44">⁴⁴ K. L. Majdanik, *Ispanskij proletariat v nacional’no-revoljucionnoj vojne 1936-1937 gg* (Moskou 1960), p. 206. Majdanik ontleent dit gegeven aan het centraal staatsarchief voor het Sovjet-leger. Zijn boek bevat naast een tabel over de nationale samenstelling van de Internationale Brigades verschillende andere interessante kwantitatieve gegevens over het republikeinse leger. Wij hebben niet de moeite genomen inzage te vragen in de door Majdanik geraadpleegde bescheiden, maar het lijkt ons zeer waarschijnlijk, dat het hier om materiaal uit Spanje uit de periode van de burgeroorlog gaat. Majdanik maakt niet duidelijk, of de door hem vermelde aantallen alleen betrekking hebben op combattanten of ook op civiel personeel binnen de Internationale Brigades. Zelf beschikken wij inmiddels over een kartotheek met de namen van ruim 400 Nederlanders, waaronder 28 medische personeelsleden en vijf politieke functionarissen. De tabel uit het boek van Majdanik is overgenomen door S. G. Payne, *The Spanish revolution* (Londen 1970), p. 328. A. Castells, *Las Brigadas Internacionales de la guerra de España* (Barcelona 1974), p. 382 noemt een aantal van 1057 Nederlanders. Voorzover na te gaan zijn de cijferopstellingen van Castells echter niet meer dan onbargumenteerde extrapolaties van gegevens uit bronnenmateriaal. Voor het in zijn boek genoemde aantal Nederlanders vermeldt hij geen bron.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Vermindering van dit geschatte aantal van ruim 600 Nederlandse interbrigadisten met het aantal na de terugtrekking van de Internationale Brigades gerepatrieerde en aan het einde van de oorlog in gevangenschap verkerende Nederlanders levert een verschil van ongeveer 400 man op. Hiervan moet een deel gesneuveld, een deel voor de terugtrekking van de Internationale Brigades gerepatrieerd en een deel gedeserteerd zijn. Naar de aantallen, waar het bij deze verschillende categorieën om gaat, kan men slechts gissen. Onze indruk is, dat de tussentijds gerepatrieerden de grootste categorie binnen deze groep vormen. Het aantal gesneuvelde Nederlanders moet in elk geval hoger dan 50 zijn geweest. Volgens de door Majdanik vermelde gegevens sneuvelden tot eind maart 1938 42 Nederlanders. Na maart 1938 moesten echter de rampzalige terugtocht in Aragon en het Ebrooffensief nog komen. Bij beide gelegenheden leden de Internationale Brigades zware verliezen. Voor schattingen van het aantal gesneuvelde Nederlanders lijkt 50 dus een verantwoorde benedengrens, maar het is zeer aannemelijk, dat het er meer geweest zijn.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Zie noot 13</footnote>
tingent uit – al of niet werkloze – handarbeiders bestond. Verder deelde de zaakgelastigde mee, dat van de 118 Nederlanders er 31 uit Amsterdam, twaalf uit Rotterdam en zeven uit Den Haag afkomstig waren. Het vermoeden lijkt gerechtvaardigd, dat het merendeel van de vrijwilligers uit stedelijke agglomeraties in het westen van het land afkomstig was. De relatief grote inbreng van Amsterdam en waarschijnlijk ook van de Zaanstreek hangt ongetwijfeld samen met de traditioneel sterke positie van het radicale deel van de arbeidersbeweging in deze omgeving. Dit brengt ons op de politieke achtergrond van de vrijwilligers.

## Motieven en achtergronden

Het is onmogelijk de beweegredenen van de Nederlandse vrijwilligers te begrijpen zonder enige kennis van hun politieke voorgeschiedenis. De mensen met wie wij gesproken hebben, volgden zonder uitzondering met grote betrokkenheid de binnenlandse én de internationale politieke ontwikkelingen. Ontwikkelingen, die weinig reden tot optimisme gaven. De eerste helft van de jaren dertig was een periode van nederlagen voor de arbeidersbeweging in een aantal Europese landen en van de opkomst van rechts-autoritaire en fascistische bewegingen. Vooral de gebeurtenissen in Duitsland hadden op de vrijwilligers een diepe indruk gemaakt. Het aan de macht komen van Hitler in 1933 luidde een hevige vervolging van de politieke tegenstanders van het nationaal-socialistische regime in. Velen zagen zich genoodzaakt uit te wijken, onder andere naar Nederland. De Nederlandse regering voerde ten aanzien van deze vluchtelingen een restrictief beleid. In het bijzonder 'rode elementen' stond van overheidszijde een weinig gastvrij onthaal te wachten. Het kwam regelmatig voor, dat zij door de Nederlandse politie werden opgepakt en teruggestuurd naar Duitsland. De opvang en verzorging van vluchtelingen – en zeker van de communisten onder hen – moest dus illegaal geschieden. In de jaren voor de Spaanse Burgeroorlog was dit het voornaamste werkterrein van de NRH. Na het uitbreken van de burgeroorlog vertrokken veel Duitse communisten vanuit de emigratie in Nederland naar Spanje om zich aan te sluiten bij de Internationale Brigades.<fnref n="47" />

Voor veel toekomstige vrijwilligers betekende het contact met Duitse vluchtelingen een eerste confrontatie met het fascisme in de praktijk. Anton Michels raakte via de CJB in Alkmaar betrokken bij de opvang van slachtoffers van het nazi-regime:

> Ik heb mensen gezien, die zagen helemaal zwart op de rug. Van de bloeduitstortingen, zo hadden ze die mensen mishandeld.

Alle vrijwilligers met wie wij gesproken hebben, waren in de jaren voor hun vertrek naar Spanje wel op enigerlei wijze in aanraking gekomen met politieke vluchtelingen uit Duitsland. Verreweg de meesten van hen hadden actief deelgenomen aan het vluchtelingenwerk van de NRH. Frans Oord vertelt hierover:

> De Rode Hulp, die had feitelijk het financiële gedeelte om die Duitse vluchtelingen te verzorgen. (...) We hadden twee jongens in Spanje, die kwamen uit Glanerbrug, zúlke jongens.

<footnote n="47">⁴⁷ Beatrix Herlemann, 'Het Exil als operatiebasis. De Duitse communistische emigratie in Nederland, 1933-1945', in: Kathinka Dittrich/Hans Würzner red., *Nederland en het Duitse Exil 1933-1940* (Amsterdam 1982), p. 127-143, aldaar p. 140.</footnote>
(...) En die hadden toen al, waar ik het over heb, in 1936 een broer in de gevangenis zitten in Duitsland, die Duitse anti-fascisten de grens overgesmokkeld had, die naar Duitsland ging om die vluchtelingen te halen. Dus er was toen al een soort organisatie. Die Duitse vluchtelingen kwamen dus ook in Zaandam terecht, ook in Amsterdam, en wij brachten ze naar Krommenie, naar Alkmaar. Maar de kwestie was, dat werk, daar kon je niet overal mee te koop lopen, want je moest die mensen beschermen, wat op zichzelf al moeilijk was, je moest daar betrouwbare mensen voor hebben. Maar al die jongens, die – niet om mezelf als voorbeeld te stellen – dezelfde achtergrond hadden, die kwamen ook in Spanje terecht in de burgeroorlog.

Twee van de door ons geïnterviewde vrijwilligers reisden in de jaren voor de burgeroorlog regelmatig naar Duitsland, waar zij contacten legden met anti-fascisten en mensen hielpen om het Derde Rijk te ontvluchten. Eén van hen was Adriaan van Dijk. Voordat hij naar Spanje vertrok, had hij kaderfuncties vervuld in de CJB en de CPN in Amsterdam-Oost:
– Ik had ook, voor die tijd, een bepaalde koeriersdienst gedaan voor de Duitse communisten, toen Hitler al aan de macht was. Een paar keer ben ik naar Duitsland geweest en dat heb ik allemaal op de fiets gedaan. (...) Ik heb ook nog mensen de grens overgesmokkeld. (...) Ik wist precies, bij Kleef, hoe ik die paadjes moest vinden. (...) Als ik papieren had, nam ik die mee in de buizen van de fiets, (...) en dan werd het daar gedemonteerd.

Ook Arie Favier deed, in NRH-verband, dergelijk werk. Hij was uit de sociaaldemocratische Arbeiders Jeugd Centrale (AJC) gestapt, omdat hij vond, dat deze te weinig ondernam tegen het fascisme:

– Daadwerkelijk optreden, dat heeft de AJC misschien pas in de oorlog geleerd. Maar daadwerkelijk iets doen tegen het fascisme in Spanje of in Duitsland of waar dan ook, dat hebben ze vóór die tijd niet gepresteerd. Ze hebben de mensen ook niet de weg gewezen om wat te doen. Dat deden de communisten wel.

Zijn ervaringen in Duitsland speelden een doorslaggevende rol bij zijn besluit om naar Spanje te gaan:

– Ik zeg wel eens, het is in Duitsland geboren. Als je ziet, aan welke terreur mensen bloot staan op een gegeven moment. En dan waren het in Duitsland in die begintijd voornamelijk de joden, maar ook de communisten, ook de sociaaldemocraten. En later ook de Jehovagetuigen, noem maar op wie er allemaal bijgesleept werden, zigeuners. Maar in die tijd dat ik er was, ging het voornamelijk over de joden en de communisten.

Hulp aan de slachtoffers van het nazi-regime ging hand in hand met het besef, dat het fascisme zich niet stoorde aan landsgrenzen. Ook in Nederland was het fascisme in opkomst. Had de NSB van Mussert bij de statenverkiezingen van 1935 niet bijna acht procent van de stemmen gehaald? Het gevaar van de NSB school echter nog niet eens zozeer in de omvang van haar aanhang in Nederland als wel in haar verbondenheid met het internationalistefascisme. De opstand van militairen, monarchisten en fascisten tegen de Spaanse Republiek en de hulp van Duitsland en Italië aan de rebellen bevestigden de vrijwilligers in hun overtuiging, dat het fascisme uit was op de heerschappij over heel Europa. Willem de Jong, een tuindersknecht uit Sint Pancras, vertrok eind 1937 op 17-jarige leeftijd naar Spanje. Hij
was lid geweest van de AJC, maar geroyeerd vanwege contacten met de NRH. Vervolgens
was hij toegetreden tot de CJB:

– Je praatte over het vraagstuk van, wat betekende Spanje. Het betekende toen al veel voor
mensen zoals wij, die niet louter nationaal, maar ook internationaal dachten. We hadden die
opkomst van het fascisme, we hadden te maken met die Duitse emigranten, hoe de toestand
in Duitsland was, hoe snel dat ging, we kregen berichten, dat het Condor-legioen, die nieuwe
'Luftwaffe', daar bombardementen uitvoerde in Spanje. (...) De toestand werd dus steeds
slechter, vanuit Nederland bekeken. We voelden wel, dat als dat door zou gaan, die over-
rompeling van Franco met behulp van Duitsland en Italië, dat de weg vrij zou zijn voor een
verder oprukken van het fascisme, al of niet met een wereldoorlog. Je zag toen wel de om-
standigheden, de bezetting van het Rijnland, noem maar op, dat is in die jaren allemaal ge-
beurd. En Spanje speelde in heel die context. (...) En toen dacht ik dus halverwege 1937, ja
maar godverdorie, dat gaat verkeerd. En ik wist dus uit ervaring, omdat we ook Duitse emi-
granten hiervandaan weggeholpen hadden naar Spanje (...) nou, dat wil ik ook.

Zoals reeds geconstateerd is, waren vrijwel alle oud-Spanjestrijders met wie wij ge-
sproken hebben, destijds aangesloten bij de NRH. Een aantal van hen was daarnaast actief in
andere nauw met de CPN verbonden organisaties, zoals de CJB en de Amsterdamse werklo-
zenorganisatie Eendracht Maakt Macht (EMM). Acht van de vijftien waren ten tijde van hun
vertrek naar Spanje lid van de CPN.<fnref n="48" /> In het voorwoord hebben wij erop gewezen, dat de
groep door ons geïnterviewde oud-Spanjestrijders niet in ieder opzicht representatief hoeft
te zijn voor het Nederlandse contingent als geheel. Dit geldt ondermeer voor de politieke
samenstelling. De geïnterviewden zelf reageerden op de vraag naar de politieke overtuigin-
gen onder de Nederlanders in de Internationale Brigades veelal in dezelfde geest als Sake
Visser:

– De Hollanders waren allemaal links georiënteerd. Want er waren er ook wel bij die van ka-
tholieke afkomst waren. We hadden Brabanders en Limburgers ook bij ons. Maar toch alle-
maal tegen dat fascisme. (...) En mensen die geen godsdienst hadden, humanistisch en anar-
chistisch, (...) alles door elkaar, het was niet dat je zegt, het was een communistische ..., dat
wordt nou wel gezegd en verweten altijd, maar ja, dat heb je nou nog steeds.

Of in de woorden van Anton Michels:

– De meesten hadden op hun militaire boekje staan: antifascist.

Over deze materie is feitelijk niets bekend. Toch lijkt het vermoeden gerechtvaardigd,
dat een aanzienlijke meerderheid van het Nederlandse contingent afkomstig was uit de CPN
of uit organisaties die nauw met deze partij verbonden waren. De werving was immers in
communistische handen en moest door de tegenwerking van overheidszijde met uitgebreide
voorzorgsmaatregelen omringd worden. Het ontplooien van recruteringsactiviteiten buiten
de eigen kring zou de risico's aanmerkelijk vergroot hebben. In de praktijk waren het waar-

<footnote n="48">⁴⁸ Wij beperken ons hier tot de geïnterviewden die naar Spanje gingen om aan gevechtshandelingen deel te nemen. De andere geïnterviewden (drie verpleegsters, een arts en een politiek functionaris) blijven hier buiten beschouwing.</footnote>
schijnlijk vooral leden en sympathisanten van de CPN of van organisaties als de CJB, de NRH en EMM waar onder geworven werd.

Hoe was het gesteld met het sociaaldemocratische aandeel in het Nederlandse con-
tingent? Uit de positie van Het Volk in het debat in de vaderlandse pers over het 'ronselen'
zal reeds duidelijk geworden zijn, dat de SDAP-leiding uiterst kritisch stond tegenover de
werving van vrijwilligers. In elk geval wekte de SDAP haar aanhang niet op om aan de strijd in
Spanje te gaan deelnemen. Uit binnenlands-politieke overwegingen hoedde de SDAP zich
voor een al te uitbundig vertoon van solidariteit met het Spaanse volk. De Nederlandse soci-
aaldemocratie streefde in deze periode naar regeringssamenwerking met de RKSP. De sym-
pathie van het georganiseerde katholicisme in Nederland ging uit naar Franco en de zijnen.
Om de katholieken niet voor het hoofd te stoten beperkten SDAP en NVV zich tot geldinza-
melingen voor humanitaire doeleinden op een – gezien de organisatorische mogelijkheden –
relatief bescheiden schaal. Bovendien verdedigde de SDAP tot het voorjaar van 1938 de non-
interventiepolitiek als het enige middel om escalatie van de burgeroorlog tot een internatio-
naal gewapend conflict te voorkomen.<fnref n="49" /> Van de Nederlandse sociaaldemocratie viel dus
geen oproep te verwachten om de Internationale Brigades te gaan versterken. Ongetwijfeld
hebben zich echter individuele SDAP-ers op eigen initiatief gemeld. Veel zijn het er waar-
schijnlijk niet geweest. Trijn Hulleman, een Nederlandse verpleegster, die in Spaanse hospi-
talen werkte en lid was van de SDAP, schreef tijdens haar verblijf in Spanje regelmatig aan
een vriendin in Nederland. Over het vertrek van Krijn Breur, een jonge sociaaldemocraat, uit
het hospitaal zegt zij: 'Dora, het werd even stil hierbinnen, maar ik was trots, dat één van de
weinige partijgenoten hier naast mij stond, met een open en oprecht oordeel over onze
strijd hier.' En in een andere brief schrijft zij over dezelfde persoon: 'Dora, jij kent Krijn, jij
weet, dat het voor zijn ouders heel iets is, dat hij hier is, maar laten zij trots op hem zijn, dat
hij één van de weinigen is van ons (sociaaldemocraten, de auteurs), die hier zijn.'<fnref n="50" />

Wij beschikken over aanwijzingen, dat ook een enkel lid van de RSAP en een enkele
Nederlandse anarchist in de Internationale Brigades te vinden was. Meestal zullen deze
mensen – waarschijnlijk gaat het voor beide stromingen om enkele tientallen personen –
zich hebben aangesloten bij de milities van de Spaanse zusterorganisaties.<fnref n="51" /> Verder maakte
een aantal politiek niet georganiseerde Nederlanders deel uit van de Internationale Briga-
des. De meeste vrijwilligers met wie wij gesproken hebben, dichtten het Nederlandse con-
tingent een politiek pluriform karakter toe. Dit kan verklaard worden uit de visie op de Inter-
nationale Brigades, die van communistische zijde gedurende de burgeroorlog werd uitgedra-
gen. In deze visie waren de Internationale Brigades een belichaming van de volksfrontge-
dachte. Of zoals Het Volksdagblad in het gespierde taalgebruik van die dagen schreef: 'Wat

<footnote n="49">⁴⁹ Maarten Prak, 'Buitenlandse Zaken. De SDAP en de Spaanse burgeroorlog, 1936-1939', in: *Het zesde jaarboek voor het democratisch socialisme* (Amsterdam 1985), p. 148-171, met name p. 153-154, 162-165 en 167-169.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Brieven van Trijn Hulleman aan Dora de Jong, Murcia 4 en 17 oktober 1937 (Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis/Archief Theodora P. de Jong). Ten behoeve van de leesbaarheid zijn de citaten in geringe mate geredigeerd.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ Vergelijk het voorwoord.</footnote>
in Nederland door de leiding der SDAP en door de reactionaire leiders der Rooms-katholieken wordt verhinderd, dat wordt in Spanje verwezenlijkt. Nederlandse democraten en vrijheidsstrijders van verschillende richting sluiten zich in kameraadschap aaneen.¹⁵² De door ons geïnterviewde oud-Spanjestrijders huldigen in meerderheid tot op de dag van vandaag deze opvatting. Toch treft men ook in hun verhalen aanwijzingen aan voor een communistisch overwicht binnen het Nederlandse contingent. Zo vertelt Siep Adema, die van de lente van 1937 tot het najaar van 1938 in de Internationale Brigades diende:

– Nou, die ik gekend heb, waren communist.

Opvallend is verder, dat de geïnterviewden telkens weer dezelfde namen noemen, als het om niet-communisten gaat. Krijn Breur, door meerdere informanten gekenschetst als een innemend persoon, wordt vaak genoemd als sociaaldemocraat. Waarschijnlijk dankte hij zijn bekendheid mede aan het feit, dat hij de gewenste politieke pluriformiteit van het Nederlandse contingent personifieerde.

Adriaan van Dijk is één van de weinigen, die het communistische overwicht nadrukke-lijk onderstrepen:

– Over het algemeen kunnen we gerust zeggen, dat van de Nederlanders die er naartoe zijn gegaan, (...) 80, 85 procent was lid (van de CPN) en de rest was praktisch sympathiserend, met enkele uitgesloten, waren sociaaldemocraten en, nou ja, en katholieken waren er ook nog.

Wij zullen ons niet vastleggen op percentages. Wel zijn wij van mening, dat de schatting van Adriaan van Dijk dichter bij de werkelijkheid staat dan het propagandistische beeld van een politiek pluriform Nederlands contingent. Een aanzienlijke meerderheid onder de Nederländers in de Internationale Brigades was lid of sympathisant van de CPN of van organisaties die nauw met deze partij verbonden waren.

In het licht van dit gegeven moeten ook de politieke motieven van de vrijwilligers worden begrepen. In navolging van de internationale communistische beweging en van de Spaanse zusterpartij beschouwde de CPN de burgeroorlog niet in de eerste plaats als een intern Spaans conflict, maar als een aanval van het internationale fascisme op de Spaanse Republiek. Een aanval, die onderdeel vormde van een verder reikend fascistisch veroveringsplan, dat ook voor de Nederlandse onafhankelijkheid een bedreiging betekende. Het is deze communistische visie op het karakter van de strijd in Spanje, die men beluistert bij de door ons geïnterviewde oud-Spanjestrijders, wanneer zij praten over hun beweegredenen om zich aan te sluiten bij de Internationale Brigades. Veruit de meesten van hen zagen de strijd tegen Franco en de zijnen als een strijd tegen het internationale fascisme, waarvan zij de gevolgen van dichtbij hadden leren kennen door hun activiteiten in NRH-verband.

Het lijkt ons overigens niet onaannemelijk, dat althans bij een deel van de vrijwilligers naast politieke beweegredenen ook de uitzichtloosheid van hun maatschappelijke positie in Nederland een rol speelde. Enkele door ons geïnterviewde oud-Spanjestrijders gaven een min of meer vaste baan op om naar Spanje te gaan. Elf van de vijftien waren echter werkloos of wisselden periodes van werkloosheid af met incidenteel los werk. Voor de jongeren onder

<footnote n="52">⁵² Het Volksdagblad 21 mei 1937.</footnote>
hen – en dat waren de meesten – betekende dit veelal een langdurige financiële afhankelijkheid van hun ouders, hetgeen aanleiding kon geven tot spanningen. Enkele vrijwilligers gaven expliciet te kennen, dat hun besluit om aan de strijd in Spanje te gaan deelnemen niet los gezien kan worden van deze situatie. Jaap Gons uit Amsterdam had van zijn zestiende tot zijn drieëntwintigste gevaren. Daarna had hij een aantal jaren op de zeevaartschool gezeten:
– Met m'n drieëntwintigste kwam ik erop en met m'n achtentwintigste ging ik eraf. En in die vijf jaar had ik geen rooie cent verdiend, hè. Ik voelde me zo verworpen, en ik moest m'n ouwelui uitvreten. En toen las ik van die strijd in Spanje, en dat er vrijwilligers gevraagd werden, en nou, toen ben ik er naartoe gegaan. Ik denk: deze maatschappij geeft ons toch niks. Want dat IJ, daar bij Schellingwou, dat lag vol met zeeschepen. (...) Hele knoerten van vrachtboten lagen er aan de ketting. Dus een heel leger zeelieden, van matroos tot en met kaptein, liep werkloos. En ik, met m'n opstandige karakter, al had ik nou duizend gulden neergelegd – en die had ik toch niet – had ik nog geen boot gekregen, zelfs niet voor lichtmatroos, om het zo te zeggen. (...) En ik denk: in Spanje streden de mensen ook voor menselijkheid en sociale rechtvaardigheid en voor een verzekerd bestaan. Ik denk: die andere jongens gingen er naartoe, laat ik er dan ook naartoe gaan, laat ik dan iets dóén. Zo verworpen als je je voelde, dat je op straat was getrapt en geen centen kreeg, geen halve cent, vijf jaar lang. Je werd woest, hè, je werd woest. Toen ging ik daar naartoe.

Anderen, zoals Frans Oord, die op 23-jarige leeftijd naar Spanje vertrok, ontkennen echter, dat werkloosheid van invloed is geweest op hun besluit:
– Als er werk was, ging je er op af. (...) Je deed alles, want weet je wat het was, het ging wel, als je pas van school kwam, dertien, veertien jaar. Maar als je zeventien, achttien was, dan was het radicaal over, want dan kwam de nieuwe lichting van school en die stapten in jouw baantje. Die waren goedkoper, want er waren leeftijdslonen en dan werd je te duur. En na je diensttijd kon je helemaal niet meer aan de slag komen.

– Heeft het voor u nou een rol gespeeld bij uw vertrek naar Spanje, dat u werkloos was?

– Dat heeft niks uitgemaakt, dat zal ik even zeggen. We hadden wel een jongen, die meewilde en die had op dat moment toevallig werk, tijdelijk op een meelfabriek in Wormerveer. (...) Die zegt: 'Frans, wat moet ik nou doen?' Nou, ik zeg: 'In jouw plaats, ik weet niet of je er kunt blijven hangen, maar pik eerst die centen maar mee, ik zou maar niet meegaan.' En dat deed Koen ook niet. Maar toen het werk daar dan op was, toen kwam Koen wel. (...)

– Maar was u zelf óók naar Spanje gegaan, als u werk had gehad?

– Ja, zeker had ik dan heengegaan.

Waarom ontkent een deel van de vrijwilligers met wie wij hebben gesproken, iedere mogelijke invloed van hun werkloosheid op hun besluit om naar Spanje te gaan? De verklaring hiervoor moet gezocht worden in de pennenstrijd in de Nederlandse pers rond de werving voor de Internationale Brigades. Zoals wij gezien hebben, werd de CPN beschuldigd van 'ronsel'-praktijken: onwetende werklozen zouden met de belofte van goedbetaalde arbeid naar Spanje worden gelokt om daar als kanonnenvlees te dienen. Wij hebben ook geconstateerd, dat de publicaties in ondermeer De Telegraaf berustten op verklaringen van gedeserteerde interbrigadisten. Van communistische zijde werd op de ongunstige publiciteit gerea-
geerd door een scherp onderscheid te maken tussen een kleine minderheid van 'avonturiers' en een grote meerderheid van overtuigde anti-fascisten onder de vrijwilligers. De 'avonturiers' waren degenen die onvoldoende of verkeerd gemotiveerd naar Spanje waren vertrokken; uit deze groep zouden de meeste deserteurs afkomstig zijn. Voor de meerderheid van de vrijwilligers daarentegen zouden niet-politieke motieven geen enkele rol gespeeld hebben bij hun besluit zich te melden voor de Internationale Brigades. Berichten over 'ronse-larij' circuleerden sinds december 1936 in de Nederlandse pers. De meeste vrijwilligers waren er voor hun vertrek van op de hoogte of namen er tijdens hun verblijf in Spanje kennis van via frontkranten. Zij ervoeren de beeldvorming in de rechtse pers als een miskenning van hun anti-fascistische overtuiging en identificeerden zich met het communistische weerwoord op deze aantijgingen. In een dergelijk klimaat was geen ruimte voor de erkenning van niet-politieke motieven en bij een aantal oud-Spanjestrijders is deze ruimte er nog steeds niet.

Naar onze mening doet de strikte tweedeling tussen vrijwilligers met uitsluitend niet-politieke motieven ('avonturiers') enerzijds, en overtuigde anti-fascisten anderzijds geen recht aan de werkelijkheid. Er waren ongetwijfeld zeer weinig mensen die zich alleen uit niet-politieke motieven meldden voor de Internationale Brigades. Maar veel overtuigde anti-fascisten viel het afscheid van Nederland waarschijnlijk wat lichter door het besef, dat hun maatschappelijke perspectieven hier weinig rooskleurig waren. Arie Favier was sinds 1932 werkloos. Hij doorliep het avondgymnasium en ging vervolgens psychologie studeren aan de gemeentelijke universiteit in Amsterdam. Door weekendoptredens als zanger in café's zorgde hij voor enige aanvulling op zijn steunuitkering. Op de vraag, of zijn werkloosheid een rol speelde bij zijn besluit om naar Spanje te gaan, antwoordde hij:

> – Dat wel ja, ook ja. Ik denk, dat als ik gesetteld was geweest en ik had een baan gehad die overeenkwam met m'n opleiding, en als ik getrouwd was geweest, dat ik misschien niet zo snel weg was gegaan. Dat kan wel. Maar die hele maatschappelijke toestand gaf je dat gevoel van onvrede.

Het antwoord van Favier maakt overigens duidelijk, dat de scheiding tussen anti-fascistische overtuiging en werkloosheid als motieven om naar Spanje te gaan tot op zekere hoogte kunstmatig is. De anti-fascistische overtuiging van verreweg de meeste vrijwilligers was onverbrekelijk verbonden met een politiek radicalisme, dat in belangrijke mate gevormd was door hun eigen maatschappelijke ervaringen.

Niet alleen de langdurige economische crisis, maar ook het conservatieve politieke klimaat in Nederland was benauwend voor mensen wier sympathieën ter linkerzijde van de sociaaldemocratie lagen. Hoe omvangrijk de door communisten ontplooide activiteit ook was, het politieke effect ervan bleef gering. Uit het buitenland viel in het eerste halfjaar van 1936 opwekkender nieuws te melden. De stembusoverwinningen van het Spaanse en het Franse volksfront wekten de hoop, dat aan de periode van nederlagen voor de internationale arbeidersbeweging een einde was gekomen. Vooral ten aanzien van de ontwikkelingen in Spanje waren de verwachtingen hoog gespannen. Toen de burgeroorlog uitbrak besefte
men, dat de strijd aan gene zijde van de Pyreneeën van beslissende betekenis was voor de
toekomst van Europa. Piet Laros:

– Ik had dat gekke gevoel, hier kan het fascisme voorlopig niet verslagen worden, dáár moet ik gaan helpen, daar kán ik helpen.

Sake Visser, voor zijn vertrek los-vast werkzaam in de visserij in Lemmer en Makkum, was
volledig uitgekeken op het bekrompen Nederland en niet van plan er terug te keren:

– Ik denk, als we winnen, dan blijf ik daar, een nieuw vaderland, dan kom ik niet meer terug. Je ging daar met een heel ander doel naartoe. Niet dat ze je dan nodig hadden, maar misschien had je de kans gehad om daar te blijven, een nieuwe socialistische wereld, had je nog nooit meegemaakt.

In hoeverre werden de Spanje-gangers gedreven door een hang naar avontuur? Onze indruk is, dat politieke overtuiging voor verreweg de meeste vrijwilligers toch de voornaamste drijfveer is geweest. Een enigszins avontuurlijke inslag zul je echter wel moeten bezitten, wil je bereid zijn in een ver land je leven te wagen voor een politiek ideaal. De Duitse auteur Von zur Mühlen spreekt in dit verband van 'een eigenaardig verlangen naar avontuur, namelijk het verlangen deel te hebben aan het avontuur van een wereld, bevrijd van onderdrukking en gebrek.'<sup>53</sup> Frans Oord formuleert het als volgt:

– Dat heeft mij nooit wat kunnen schelen, dat ze me voor een avonturier uitgemaakt hebben. (...) Politiek is natuurlijk een zaak, waarbij ook – en bij iedere politiek, niet alleen de onze – een beetje avonturierschap hoort, dat is bij alle politiek. Wie zegt, dat dat niet zo is, die geloof ik niet.

Wij kunnen constateren dat ook in dit geval politieke en niet-politieke beweegredenen wel van elkaar onderscheiden, maar niet gescheiden kunnen worden.

Politieke overtuiging, het ontbreken van maatschappelijke en politieke perspectieven in eigen land, een zekere hang naar avontuur: de mate waarin deze verschillende motieven een rol speelden, zal per individu anders hebben gelegen. Vrijwel alle vrijwilligers hadden echter één ding gemeen: zij hadden geen oorlogservaring. Karel Neijssel uit Amsterdam vertrok eind 1937, direct na zijn ontslag uit militaire dienst, naar Spanje. Terugblikkend op zijn besluit zegt hij:

– En ik geloof ook (...), dat je in werkelijkheid niet weet, wat je doet eigenlijk. Wel wat je doet, maar niet wat je te wachten staat. Onder dienst krijg je een opleiding, je leert schieten, maar je weet toch niet, wat de oorlog is, hebben wij toch niet meegemaakt.

Van de realiteit waarmee men in Spanje geconfronteerd zou worden, kon waarschijnlijk geen van de Nederlandse vrijwilligers zich een adequate voorstelling maken.

<footnote n="53">53 Patrik von zur Mühlen, *Spanien war ihre Hoffnung. Die deutsche Linke im Spanischen Bürgerkrieg 1936 bis 1939* (tweede druk; Berlijn/Bonn 1985), p. 212.</footnote>
### 3 Aan het Spaanse front

– Het was bij het dorpje Morata, op 30 kilometer zuidoostelijk van Madrid. Die nacht hadden we in een paardenstal geslapen. Allemaal jongens, allerlei talen hoorde je. En toen, misschien was het vier uur of half vijf 's ochtends, hoorden we 'aufstehen', want Duitsers waren er ook natuurlijk: het was een internationale brigade, de XIde Brigade. (...) Je moest je klaar maken, koppel, stalen helm en het geweer en zo. En dan gingen we lopende naar het front. Dan liep je allemaal aan één kant van de weg op afstanden van vijf of zes meter. En zo sukkelde je met het geweer op je nek langs de kant van de weg in de richting van het front. En ik weet nog goed, de eigenlijke weg ging naar rechts en dan stond er een bordje: Madrid 30 kilometer, dus treintos kilómetros. Maar wij lieten de weg gewoon rechts liggen en (...) wij gingen het veld in en daar stonden allemaal olijfbomen, dat zijn van die korte boompjes met zo'n brede kruin. Ja en die aarde was bruinachtig. En dan hadden we van die Duitsers geleerd: 'Elke dekking benutten'. Dus je kwam aan het front en bom, je ging achter zo'n boom liggen en iedereen zocht dekking. En naarmate de dag begon aan te breken, hoorden we in de verte gerommel, zoiets van boem, boem... Nou, me lieve mens, in tijd van ja en nee zagen we de trechters van modder, de inslaande granaten. (...) Nou de ene trechter van aarde na de andere spoot omhoog en we moesten juist in de richting van die trechters en exploderende granaten en ondertussen hoorde je gerommel. Maar dan gaat het verder van de ene boom naar de andere en zo terwijl de aarde omhoog spuit, hup weer achter een boom. En op het laatst mocht ik niet meer verder, want ik kwam bij zo'n muurtje (geeft 30 centimeter aan) terecht. Dus we kregen granaten van de vijand en die artillerie van ons kwam ook in beweging. (...) En Remert (een bekende uit Amsterdam) rechts van mij en links, geloof ik, een Pool. En we lagen op onze buik en Remert naast mij ging gewoon zitten op z'n achterwerk alsof die aan het Zandvoortse strand was; hij zegt: 'daar zitten ze'. Nou dat hoeven we niet te zeggen, want de granaten vlogen over je heen. Ik zeg: 'gvd joh, ga plat liggen, want die kerels zitten daar met die kijkers te kijken, natuurlijk, en die zeggen, o dankjewel, dat jij rechtop gaat zitten, want je geeft meteen aan, waar je maats liggen.' (...) Nou, ik lag daar zo plat. Dan moet je denken, dat je plat op je buik ligt met je benen wijd, dat had je geleerd. Als er dan een scherf inslaat, dan kan die tussen je benen inslaan, dan heb je je benen nog, maar heb je je benen bij elkaar, dan ben je beide benen kwijt. En ook met je handen in je nek. Komt er een scherf, dan moet die eerst nog door je handen heen. (...)

De tweede dag raakte ik gewond, het was om elf uur 's morgens. Toen ik achter dat muurtje lag, is die kogel zo loodrecht – hoe dat mogelijk is, mag Joost weten – door mijn rechterbil gegaan, vlak naast mijn staartwervels. Waren ze door de staartwervels gegaan, dan was ik of dood of helemaal verlamd geweest. En het was net of ik een ... wit gloeiende breinaald door mijn rechterbips kreeg. Ik zei ineens 'ausch' en automatisch deed ik zo m'n hand naar achteren toe en ik haal mijn hand terug en, lieve mens, die zat helemaal onder het bloed. En het is ongelofelijk, dat onder een regen van granaten en kogels lag ik daar te bloei-
en en kwamen twee ziekendragers op me af. Ik dacht, verrek is die hulp zo dichtbij. Die jongens waagden ook hun leven, die konden elk moment uit elkaar gereten worden. Die ene ziekendrager ging een heel verband om mijn lichaam heen slingeren, want die jongens hadden ook de zenuwen en de angst, hè, want je had allemaal angst. (...) Ja, ik moest van die ziekendragers op die draagbaar en tussen die granaatregen door ... moest ik naar zo'n ziekenauto, die stond daar onder zo'n kalerig boompje. Ik denk, nou straks zien die bommenwerpers die ziekenauto en die wordt van de aardbodem weggevaagd. (...) Van die brancard moest ik dan in de ziekenauto, ik heb ook nog een stukje gelopen. Maar daar moest ik op mijn buik liggen. En daar lag ook zo'n Duitse jongen, die heette Kurt en die jongen – het was zo'n mooie jongen met van die rooie wangen – zag mij aankomen. Toen zei hij: 'Ach Jac' – hij noemde mij Jac – 'ich habe so Schmerze'. Ik heb zo'n pijn. Wat er precies met hem gebeurd is...? 'Ach Jac, ich habe so Schmerze'. Afijn die auto was vol met mensen.

– Hoeveel mensen waren dat?

– Dat zullen er vier geweest zijn. En die daar gedood worden aan het front, die worden daar begraven. Als dan de artillerie ophoudt met schieten en zo, dan wordt er een gat gegraven en dan gaan de gesneuvelde jongens in zo'n gat ...

Jaap Gons kreeg evenals enkele andere Nederlanders zijn vuurdoop in februari 1937 tijdens de gevechten aan het Jarama-front. Het duurde voor hem welgeteld twee dagen, genoeg voor een onuitwisbare herinnering. De gevechten waren bijzonder hevig en kostten vele doden en gewonden. Franco had zijn frontale aanval op Madrid gestaakt en poogde de hoofdstad nu langs de zuidoostelijke flank te omsingelen. Zijn eerste doel was de weg Valencia-Madrid, de enige verbinding tussen de belegerde stad en het achterland. Diverse Internationale Brigades werden ingezet om deze vitale weg te verdedigen. Aan het eind van de maand hadden de nationalistische troepen wel terreinwinst geboekt, maar de weg bleef toch buiten hun bereik. Madrid was voorlopig gered, tegen een hoge prijs. Enkele dichters onder de interbrigadisten schreven over de dood die rondwaarde tussen de olijfbomen van de Jarama-vallei. Er werd met enige overdrijving gesteld, dat onder elke boom vijf soldaten begraven lagen. De XIde Brigade, waarin op dat moment naast een Frans bataljon vooral Duitsers, Oostenrijkers, Scandinaviërs en ook Nederlanders zaten, nam deel aan deze gevechten.

Het was een enorme overgang van een tamelijk geregeld burgerleven via een korte militaire training naar het leven in de voorste linies: modder, dreigend gerommel van artillerie en voortdurend levensgevaar zijn in het verhaal van Jaap Gons de vaste ingrediënten van het frontleven. Het is een wereld op zichzelf. Anton Michels:

– Iemand die dat (het front) niet heeft meegemaakt, heeft er geen idee van, wat dat inhoudt. Als ze bijvoorbeeld roepen: 'Klaarmaken, ataque', nou dan ga je, dan begint het pas ... maar bang is iedereen.

## Inlijving

Misschien ook omdat men zich geen voorstelling kon maken van het frontleven, kenden de vrijwilligers bij aankomst weinig twijfels over hun toetreding tot de Internationale Brigades. Het was voor hen een vanzelfsprekende zaak. Arie van Poelgeest kwam in januari 1937 in
Spanje aan. Hij had een tijd lang op de binnenvaart gewerkt en was daarna actief geworden in 'Eendracht Maakt Macht', de Amsterdamse werklozenorganisatie. Hij werd opgevangen in de Catalaanse plaats Figueras:

– Toen zijn we dus daarvandaan doorgegaan in twee of drie dagen, we hebben nog een pa- rade gelopen in Barcelona en Valencia om het volk een beetje op te kikkeren, natuurlijk. En toen zijn we doorgegaan naar Albacete, daar werden we allemaal opgevangen. Daar zijn we in de kazerne gekomen en omgekleed. Daar hebben we onze uniformen gehad. We werden er zo'n beetje soldaat gemaakt. We werden in Albacete ontvangen in een groot stadion. Er werd een rede gehouden, er werd gevraagd: 'Wie wil er dienst nemen, wie wil er niet met wapens werken, maar als broeder?' Dat werd allemaal gevraagd. Dat was erg netjes, vond ik. Maar ik was toch niet gekomen om zieken te dragen – dat kwam er onderhand wel bij – maar ik kwam om tegen het fascisme te vechten.

(...)

– Was u bang voor het front?

– Natuurlijk was ik wel bang, net als iedereen bang was. Ik dacht: wat moet een ouwe schip- per in de bergen in Spanje, daar komt toch niks van terecht? Maar dat viel wel mee. (...) Op een schip moet je overal op letten, anders lazer je overboord. Want het is klein en alles is smal. En dan ga je op een gegeven moment meer opletten dan een ander. Ik zag een heleboel dingen die een ander niet zag. En dat moet je in de oorlog gebruiken.

Albacete was tot april 1938 het hoofdkwartier van de Internationale Brigades. Het was een middelgrote provinciehoofdstad, op een afstand van 200 kilometer van het Ma- drileense front en niet al te ver van de haven van Valencia. Diverse plaatsen in de omgeving van Albacete werden gebruikt als trainingscentra voor de interbrigadisten. De meeste Ne- derlanders werden ingedeeld bij de XIde Brigade, waarin Duitsers de overhand hadden. De Nederlandse rekruten kwamen onder andere terecht in het Edgar André- en het Thälmann- bataljon, die vernoemd waren naar bekende figuren uit de communistische beweging. Edgar André was een Duitse communist van Belgische afkomst, die in november 1936 door de na- zi's werd onthoofd. Ernst Thälmann was als voorzitter van de Duitse communistische partij in 1933 gearresteerd en zou in 1944 in het concentratiekamp Buchenwald vermoord worden. Een kleine groep Nederlanders – in juni 1937 waren het er veertien – was in de XIIIde Brigac- de ingedeeld bij het Tschapaiew-bataljon, dat was samengesteld uit vrijwilligers van 21 na- tionaliteiten. Tschapaiew was een legendarische partizaan uit de Russische burgeroorlog, die aan de interbrigadisten vaak als voorbeeld werd gepresenteerd. Er zaten ook Nederlanders als eenling of in groepjes bij andere onderdelen, bijvoorbeeld de artillerie, het luchtafweer- geschut en de cavalerie. Binnen het Edgar André-bataljon werd in augustus 1937 de Holland- se compagnie gevormd, waarin Nederlanders uit de bataljons van de XIe Brigade en uit het Tschapaiew-bataljon zoveel mogelijk werden geconcentreerd. Naast 83 Nederlanders zaten er zes Vlamingen, enkele Duitsers en Oostenrijkers en enkele tientallen Spanjaarden in deze eenheid.<fnref n="1" /> In maart 1938 kreeg de compagnie de naam De Zeven Provinciën, naar de Neder-

<footnote n="1">¹ Vanter, *Nederlanders onder commando*, p. 64</footnote>
landse kruiser waarop de bemanning in 1933 in de Indische wateren had gemuit tegen de
slechte arbeidsvoorwaarden.

De inlijving in de Internationale Brigades betekende een belangrijke stap. De burger-
kleding werd verwisseld voor militaire kleding en het paspoort voor een militaire identiteits-
bewijs. De vrijwilligers moesten een plechtige verklaring uitspreken, waarin zij zich onder-
meer bereid verklaarden hun laatste druppel bloed te zullen geven 'voor de vrijheid van
Spanje, de vrijheid van de wereld.'<fnref n="2" /> Zij stelden zichzelf onder de krijgstucht en gingen een
verbintenis aan voor de duur van de oorlog. Alleen met toestemming van de legerleiding kon
deze verbintenis worden verbroken of konden de vrijwilligers verlof krijgen om naar hun
vaderland terug te keren. Om de continuïteit in de brigades zoveel mogelijk te handhaven
was men nogal voorzichtig met het verlenen van verlof. Toch aarzelden maar weinig vrijwil-
ligers om toe te treden tot de brigades. Sommige geïnterviewden vertellen, dat zij een niet-
militaire functie aangeboden kregen, anderen herinneren zich daar niets van. Maar het
maakte niet zoveel uit. Het was een vrij logische stap om te kiezen voor het front. Gezien de
instelling waarmee de vrijwilligers uit Nederland vertrokken waren, lag het niet voor de hand
om een keuze voor het militaire vak uit de weg te gaan:

- ... daar ben je voor gekomen, dat weet je.

Er waren natuurlijk mensen die onderweg of bij aankomst in Spanje afhaakten, maar
de meesten werden door de lange reis en de ontvangst gesterkt in hun beslissing. De ver-
welkoming door de Spaanse bevolking was vooral in het begin van de burgeroorlog hartver-
warmend. In de loop van 1937 lijken de parades en het enthousiasme af te nemen.<fnref n="3" /> De
Zaandammer Frans Oord kwam rond maart 1937 op het station van Barcelona aan en werd
daar toen nog door allerlei mensen met de volksfrontgroet, de gebalde vuist, verwelkomd:

– Er stonden vrouwen met kinderen en die kwamen dan naar je coupé. Ze hadden een aparte
groet – dat deden die kindertjes ook zo – dat was het vuistje naast het hoofd. (...) Er was een
sfeer onder de mensen, die kan je gewoon niet beschrijven. Een sfeer van gemeenschap en
solidariteit, onverschillig wie het was. Er stonden mensen met eten, die ons dat gaven en wij
hingen uit die ramen en dan ging je weer verder.

Na de inlijving in Albacete volgde er meestal een korte training van drie à vier weken, een stoomcursus voor het front. Een zestal van de vijftien geïnterviewde vrijwilligers was in Nederland in militaire dienst geweest en werd bijna direct doorgestuurd naar het front. Soldaten met militaire ervaring kon men daar goed gebruiken. Oorlogservaring hadden de Nederlanders niet; die was wel in ruimere mate aanwezig bij vrijwilligers uit landen die niet neutraal waren geweest in de Eerste Wereldoorlog. Deze mensen werden eerder in kaderfuncties aangesteld. Piet Laros was in Nederland niet in militaire dienst geweest en begon in de herfst van 1936 de opleiding in Albacete. Op dat moment was men bezig met de opbouw van de XIde Brigade. Laros werd later op grond van zijn praktijkervaring benoemd tot kapitein van de Hollandse compagnie. Hij beschrijft, hoe hij als rekruut mentaal werd voorbereid op het front:

<footnote n="2">² Castells, *Las Brigadas Internacionales*, p. 89.</footnote>

<footnote n="3">³ Idem, p. 148.</footnote>
– We waren een week of vier reeds in oefening, wij hadden die middag zogenaamd een beetje theorie, op de binnenplaats, met een machinegeweer, geweren uit elkaar halen, en toen moesten we 's middags op het plein aantreden, dat was buiten Albacete. Daar stonden jongens, een hele compagnie in uniform en met geweren, die waren al aan het front geweest. Die hadden eventjes rust. (...) Ze waren van het Vijfde Regiment. En die commandant stond er met een paard voor, 'commandante Ramon'. Wij zagen hem staan en toen werd het eresaluut door ons gebracht, met het geweer gepresenteerd. Dat was voor ons een belevenis. God, jullie zijn al aan het front geweest. Wij moeten nog beginnen. Jullie zijn de mannen, jullie zijn met de vijand in contact geweest. Dus daar werd een hele redevoering gehouden en al die dingen meer. Dat was allemaal, de rechtsen zouden zeggen hersenspoeling, wij zeggen inspiratie, dat moest eigenlijk aan ons overgebracht worden. Het is een soort hersenspoeling, maar in de goede zin des woords...

## Stoottroepen

De XIde Brigade arriveerde op 8 november 1936 in Madrid, toen de vijandelijke troepen al bijna de buitenwijken van de hoofdstad bereikt hadden. De Madrilenen waren onder de indruk van de gedisciplineerd marcherende interbrigadisten. Dat hadden zij tot dan toe nog niet vaak meegemaakt. Piet Laros:

– Wij moesten natuurlijk ook weer paradepaard zijn, dus het hele bataljon van ons is door de straten gemarcheerd en daar zag je, Stalin was toen nog in de running, La Pasionaria, Largo Caballero, grote foto's hingen aan de gevels van de huizen en het volk ons toejuichen en toejuichen. Ze waren allemaal anti-fascistisch, maar ja er waren ook nog wat fascisten tussen, in die stad, maar wij kregen een toejuiching van heb-ik-jou-daar.

De XIde Brigade werd door de bevolking gewaardeerd als blijk van internationale solidariteit; zij speelde ook een belangrijke rol bij de verdediging van de noordwestelijke wijken van Madrid, waar de nationalistische troepen een doorbraak wilden forceren. Dat de aanval op Madrid werd afgeslagen, was zeker niet alleen te danken aan de Internationale Brigades, maar de inzet van de buitenlandse vrijwilligers was wel van groot militair belang.

In november 1936 bevond het republikeinse leger zich in een fase van opbouw en reorganisatie. Een deel van het leger was in juli overgelopen naar de nationalisten; wat resteerde was een beperkt aantal beroepsmilitairen, die door hun manschappen werden gewantrouwd, en een groot aantal vrijwilligers, die over weinig militaire kennis beschikten. De republikeinse regering trachtte de vrijwilligersmilities onder te brengen in een professioneel geleid en gedisciplineerd leger; een langdurige reorganisatie die in het voorjaar van 1937 werd voltooid. Gedurende deze opbouwfase kwam de hulp van de Internationale Brigades goed van pas. Zij vormden eenheden die ingezet konden worden op plaatsen waar Spaanse troepen door onervarenheid zouden falen. Als stoottroepen werden ze gebruikt om vijandelijke aanvallen op te vangen en republikeinse offensieven te starten. Nadat medio 1937 de reorganisatie van het republikeinse leger was voltooid, nam de betekenis van de buitenlandsse vrijwilligers af. Maar ook in de tweede helft van 1937 en in 1938 werden zij vaak ingezet bij de zwaarste gevechten. De Internationale Brigades telden een aanzienlijk aantal vrijwilligers met militaire ervaring; de bewapening was in vergelijking met andere onderdelen re-
delijk. Daarnaast was het van belang, dat communisten sterk vertegenwoordigd waren onder de interbrigadisten. De Spaanse communistische partij was – in overeenstemming met de strakke partijorganisatie – minder allergisch voor militaire organisatie en discipline dan andere linkse stromingen. Zij was een groot voorstander van een traditioneel leger, waarin officieren in samenwerking met een politiek commissaris de leiding hadden. De communistische invloed was merkbaar in de Internationale Brigades. Hoewel veel buitenlandse vrijwilligers moeite hadden met de militaire regels, lieten zij zich toch inpassen in een hechte organisatie en werd de autoriteit van de officieren niet in twijfel getrokken.

Als stootroepen telden de Internationale Brigades veel gewonden en doden. Het percentage gesneuvelden wordt geschat op zeventien, het percentage gewonden op 63. Vijftig procent herstelde zich van de verwondingen, maar dertien procent werd als 'onherstelbaar gewond' aangemerkt.<fnref n="4" /> Het zegt wel iets over het 'bedrijfsrisico' van de gemiddelde interbrigadist.

## Brunete

De geïnterviewde vrijwilligers herinneren zich de tijd in Spanje vooral als een verwarrende periode, waarin ze van front naar front trokken en bij voortduring in loopgraven zaten. Aan periodes van rust en training achter het front heeft men minder tastbare herinneringen overgehouden. De ervaringen aan het front betekenden een grotere inbreuk op hun persoonlijk leven en staan daarom scherper in het geheugen gegrift. Het mentale en het lichamelijke uithoudingsvermogen werden op de proef gesteld door korte en onregelmatige nachtrust, onregelmatig eten, de confrontatie met dode en gewonde kameraden en de angst zelf een dergelijk lot te ondergaan.

Veel Nederlandse interbrigadisten maakten in de verzengende hitte van juli 1937 het republikeinse offensief bij Brunete mee. Arie van Poelgeest raakte er gewond. Hij had in februari aan het Jarama-front zijn vuurdoop gehad met een sectie van achttien Nederlanders. Bij Brunete was hij nog met één kameraad overgebleven van de achttien. Angst was volgens hem een alledaags verschijnsel onder de vrijwilligers:

> - Je hebt drie soorten mensen: één bibbert vóór de strijd, één bibbert tijdens de strijd en één bibbert na de strijd, maar bibberen doe je allemaal. Het ergste is, als je tijdens de strijd bibbert. Maar een voorzichtig mens bibbert vóór de strijd en een held bibbert na de strijd. Dus ik bibberde vóór de strijd. Nou ja, je weet... je kwam toch ergens voor.

Bij Brunete ging het republikeinse leger voor de eerste keer in het offensief. In het voorjaar waren er al kleinere aanvallende acties uitgevoerd, die echter geen van alle succesvol waren geweest. Het leger was nu zover opgebouwd, dat men zich in staat achtte tot het zwaardere werk. Met het offensief probeerde men belangrijke aanvoerwegen van de nationalistische troepen voor Madrid te blokkeren om vervolgens de belegeraars van de hoofdstad in de tang te kunnen nemen. Ook poogde men met deze aanval aan het centrale front de noordelijke provincies Santander en Asturië te ontlasten. Baskenland was intussen al bezweken onder het nationalistische geweld. De twee andere provincies dreigden nu ook in

<footnote n="4">⁴ Idem, p. 383-384.</footnote>
vijandelijke handen te vallen. Door een aanval bij Madrid probeerde men nationalistische troepen aan het noordelijke front te onttrekken. Het Brunete-offensief liep echter uit op een mislukking. Na twintig dagen vechten resteerde een terreinwinst van slechts vijf bij tien kilometer. Daar stond een verlies van 20.000 doden en gewonden aan republikeinse zijde tegenover.<fnref n="5" /> De XIde Brigade telde meer dan 1000 doden en gewonden, ongeveer een kwart van alle manschappen.<fnref n="6" />

De Amsterdammer Jan van Eijk was al enige maanden in Spanje en had al enkele gevechten achter de rug, toen hij op 6 juli 1937 als infanteriesoldaat werd ingezet bij het begin van het offensief:

- We trokken met de tanks op en achter de tanks ging de infanterie en dan waaierde je uit en dan vocht je. Het werd geen man tot man gevecht, er bleef altijd wel een afstand van een paar honderd meter tussen zitten.

Tijdens de gevechten was het niet mogelijk om de doden te bergen:

-... bij Brunete, daar stonk het verschrikkelijk, het was er erg warm, het stonk verschrikkelijk van de lijken die er lagen. Dat ruik ik nu nog af en toe.

De republikeinen stuitten op felle tegenstand. Arie van Poelgeest vocht met de XIde Brigade bij Quijorna, op enkele kilometers van Brunete. De derde dag van het offensief raakte hij gewond:

- Op 8 juli heb ik een schot gehad. Toen hadden we Brunete veroverd, toen moesten we alleen nog het kerkhof van Quijorna. Dat lag buiten het dorp, het was omringd door dikke muren. Onze tanks schoten gaten in die muren en wij doken door die gaten. En toen kreeg ik gelijk een schot, hier in, daar uit. Ik heb natuurlijk de eerste tijd nergens van geweten. Je krijgt een enorme rottimmer, want jaren later voel je die timmer nog. Ik ben er wel eens van uit mijn bed gevallen 's nachts. Dus kreeg ik die timmer en toen stond Herman van de Hamer te huilen. (...) We waren met z'n tweeën nog, dus hij was de laatste. Ik kon natuurlijk moeilijk praten, want ik had die kogel dwars door mijn mond en tong heen gehad en er was een stuk kaak uit. Maar ja, dat wist je niet, want je voelt niets het eerste uur, dat is het gekke. Dus ik zei: doe maar kalm aan. Toen kwamen er twee knullen met een baar en daar moest ik op. Toen lag ik erop en we moesten over een stuk, dat lag onder machinegeweervuur. Ik zeg tegen die knullen: 'Gaan jullie maar wandelen, dat is mij te link.' Er was daar een droge beek en daar ben ik doorgelopen naar de verbandpost. En toen heb ik van iemand een veldfles gepakt en die heb ik leeggedronken. Toen werd mijn schouder nat. Er kwam een auto, die heeft me naar het hospitaal gebracht. Die weg lag onder artillerievuur. Toen lag er boven mij iemand, die had een longschot en die bloedde nogal en bij elke gooi die de auto maakte, lag hij zo te bloeden en dat kwam over me heen. Dus ik zag eruit ... Ik kwam in een hospitaal, toen legden ze me maar ergens in de hal in een hoekje neer. Die dachten: dat is gebeurd met die jongeman. Maar de doden worden netjes begraven, we hebben eerbied voor onze doden, dus ze hadden eerbied voor me. Ze gingen me scheren. Kwam ik bij, waren ze me aan het scheren,

<footnote n="5">⁵ Thomas, *The Spanish Civil War*, p. 715</footnote>

<footnote n="6">⁶ Castells, *Las Brigadas Internacionales*, p. 250.</footnote>
zat er een kapper aan m'n wang. Ging ik overeind zitten. Die kapper schrok en een minuut later lag ik op de operatietafel. Maar ik zat natuurlijk stijf onder het bloed en toen trokken ze de hele rotzooi eraf en toen ontdekten ze, dat ik alleen een schot door mijn kaak had.

De manier waarop dit eerste offensief bij Brunete mislukte, was typerend voor het verloop van verschillende republikeinse offensieven, die tot de herfst van 1938 zouden volgen. In eerste instantie boekte men een kleine terreinwinst door de tegenstander te verrassen, maar al snel stuitte men op enkele hardnekkige verzetshaarden, die met ongekend fanatisme verdedigd werden. Daarna waren de nationalistische versterkingen binnen een à twee dagen ter plaatse en eindigde het offensief in een bloedige patstelling.<fnref n="7" /> Het Duitse systeem uit de Tweede Wereldoorlog waarbij gemotoriseerde colonnes als een speerpunt diep in het vijandelijke terrein doordrongen, werd in Spanje nog niet toegepast. Het was bij gebrek aan tanks en vrachtwagens ook moeilijk uitvoerbaar. Beide partijen lieten de tanks over een breed front langzaam met de infanterie optrekken. Dit leidde vaak tot het vroegtijdig vastlopen van offensieven.<fnref n="8" />

Frans Oord is een van de weinige interbrigadisten die geen verwonding opliep in de burgeroorlog. Hij zou een verwonding waarschijnlijk ook niet overleefd hebben: na de burgeroorlog ontdekte men, dat hij hemofiliepatiënt is. Bij Brunete maakte hij een nachtelijke tegenaanval van de nationalisten mee. Zijn verhaal behoort tot de zeldzame fragmenten waarin het doden van de vijand zo openlijk besproken wordt. Het is daarbij opvallend, dat hij de vijand aanduidt als Marokkanen, Portugezen en fascisten<fnref n="9" />:

> Ik had ze wel verwacht, want ik had op de voorpost gelegen, ik had gezegd: 'Er is een groep, die loopt de straatweg af en die trekken vannacht op.' En in eerste instantie zegt die commandant: 'We verwachten geen aanval. (...) Ga maar in de loopgraaf.' Daar stond een kameraad van me met een heel stel. Ik bleef wakker. En verdomd, op het moment dat die jongens een beetje ingedommeld waren, stonden ze in onze loopgraaf. En die kameraad heeft standgehouden en we hebben de achterkant van die loopgraaf moeten dempen met handgranaten: Portugezen, fascisten en Moren. We hebben ze eruit gesleept, maar dat is ... kijk, je doodt mensen, natuurlijk, maar dat fascisme, dat is iets, daar kan je niet mee praten. Wij wisten één ding: zij moesten zoveel mogelijk van ons doden en wij moesten zoveel mogelijk van hen doden. Dat was de strijd daar, daar zat totaal niets tussen.

## Bombardementen

Boven het slagveld van Brunete verschenen voor het eerst de Duitse Messerschmidts 109, die superieur waren aan de Russische jachtvliegtuigen van de republikeinen. Ook de Duitse

<footnote n="7">⁷ Ramón Salas Larrazábal, 'The growth and role of the republican popular army', in: Raymond Carr ed., *The Republic and the Civil War in Spain* (Londen 1971), p. 159-187, aldaar p. 177.</footnote>

<footnote n="8">⁸ Thomas, *The Spanish Civil War*, p. 716-717.</footnote>

<footnote n="9">⁹ Zie ook hoofdstuk 4 p. 89-90; er hebben naar schatting 75.000 Marokkanen, 75.000 Italianen, enkele duizenden Portugezen en plusminus 16.000 Duitse militairen en civiele functionarissen in het nationalistische leger gediend. Ter vergelijking: in het nationalistische leger hebben in totaal gedurende de gehele oorlog naar schatting 900.000 à één miljoen manschappen dienstgenomen. Thomas, *The Spanish Civil War*, p. 927 en 977-980.</footnote>
Heinkel-bommenwerpers waren sneller en hadden een groter bereik dan de Russische vliegtuigen. De Sovjet-vliegtuigindustrie was kennelijk minder ontwikkeld dan de Duitse.<fnref n="10" /> Vanaf de zomer van 1937 verkregen de nationalisten een sterk luchtoverwicht; ook lijkt hun artillerie-overwicht in deze periode toegenomen te zijn. De republikeinen kregen steeds vaker te maken met luchtaanvallen en bombardementen. Infanteriesoldaten stonden machteloos tegenover dit technologische geweld en konden niet meer doen dan dekking zoeken. Sake Visser was in Nederland bij de marine geweest en had ook in Spanje liever op het water gediend. Hij belandde echter in de herfst van 1937 met de XIde Brigade in Aragon, waar de soldaten regelmatig vanuit de lucht bestookt werden:

– Ik heb wel eens een duik moeten doen, toen het over was, toen lag er een rottend lijk voor me, die had misschien wel een paar weken gelegen. Nee, want je ruikt het niet, je ziet het niet, je denkt: wegwezen. En als het over is, dan denk je: verrek, wat is dat? Ja, ik heb het wel vaker gehad, in een hoop rotzooi duik je dan. Dan komt dat vliegtuig er aan en dan moet je met een rotgang uit die vrachtwagen springen en wegduiken. Je ziet alleen, dat je gedekt bent en dan lig je soms ook in een hoop rotzooi. Dat ruik je later, als het afgelopen is. (...) Zoveel Piet Heinen heb je niet, hoor.

Arie Favier kreeg na het Jarama-offensief door een kleine granaatsplinter last van zijn longen. Hij verbleef een half jaar in Parijs om te kuren, maar werd spoedig betrokken bij het transport van vrijwilligers naar Spanje. In november 1937 keerde hij terug naar het Spaanse front en was getuige van het groeiende nationalistische overwicht:

– Een artilleriebombardement, dan weet je niet waar je heen moet. Je gaat desnoods dwars door een muur, je probeert in de grond te kruipen. Dat is zoiets deprimerends, vooral als je er niks tegenover kunt stellen. (...) Ik heb meermalen gezegd, het Spaanse volk heeft de oorlog verloren, omdat ze geen materiaal hadden. En als je dat dan meemaakt, kon je je best indenken, dat een aantal mensen poogde te deserteren. Want als je afgeslacht wordt, dat is iets verschrikkelijks, natuurlijk. Je voelt de onmacht, je kan er niets aan doen, je hebt wel een ge-weer in je handen, maar daar heb je niks aan.

Jaap Gons had dergelijke gevoelens van onmacht tijdens een artilleriebombardement aan de Ebro. Hij was toen al weer enige tijd hersteld van de verwonding die hij bij het Jarama-offensief had opgelopen. Na dit herstel had hij korte tijd in een ziekenhuis gewerkt en was vervolgens ingedeeld bij een anti-gifgascompagnie. De compagnie werd ontbonden, toen duidelijk werd, dat dit wapen niet gebruikt zou worden in Spanje. Gons kwam terecht bij de XIde Brigade en maakte als infanterist de laatste gevechten aan de Ebro mee. Zijn stelling werd door de vijandelijke – Gons vermoedt: Duitse – artillerie beschoten. De vorige dag was er vanuit zijn stelling vergeefs met een mitrailleur op een vijandelijk verkenningsvliegtuig geschoten; daardoor hadden ze hun positie verraden:

– En het wordt lichter en daar hoorden we boem sss, boem sss ... En het was alsof er een waaier van granaten op me afkwam. En het was dus niet één kanon, waarmee ze schoten. Met dat eerste kanon hadden ze de zaak ingeschoten. Kijken hoever ze kwamen. En met een tweede kanon kijken, waar het terecht komt. Toen hadden ze gedacht: nou, daar ongeveer

<footnote n="10">¹⁰ Larrazábal, 'Growth and role', p. 181; Burnett Bolloten, *The Spanish Revolution*, p. 292-293.</footnote>
moet die kerel zitten – dat was ik dan – die 'auf unser Flugzeug geschossen hat'. En toen
hebben ze al die kanonnen in een soort waaier gericht. (...) Op het laatst, het loeide. Ik zat in
dat gat zo. Ik denk: potverdorie Jaap, hier moet je uit zien te komen. (...) Ik besefte steeds
meer: als je hier in dat gat blijft zitten, dan ben je er binnen vijf of tien minuten niet meer.
Dan ben je wel tot soepvlees. Nou, ik kan u niet vertellen, want dat moet u zelf meemaken, ik
had haast geen schoenen meer aan. (...) Maar ik ben op het laatst dat gat uitgevlogen. Ik
loeide tussen de loeiende granaten door, ik denk: erop of eronder, één van de twee. Ik heb
nog nooit zo hard gelopen. En zodra ik boven aan de kam van de berg was, rolde ik als een
soort voetbal naar beneden en daar zat een Oostenrijkse kapitein. 'Ach', zegt die kapitein,
'ich hatte schon gedacht, dass du schon kaputt warst.' 'Nee', zeg ik, 'ich bin noch nicht ka-
putt.' Ik heb nog nooit zo hard gelopen.

Veel oud-Spanjestrijders vertellen over dergelijke beangstigende ervaringen. Daar-
naast klinkt er in sommige verhalen door, dat men zich op den duur leerde aanpassen aan de
gevaren van het front. Wat de vrijwilligers tijdens de training niet konden leren, werd in de
praktijk duidelijk. Loopgraven en schuttersputjes bleken onontbeerlijk. Zodra de soldaten
ergens arriveerden, werd er gespit, wat in de rotsachtige grond niet meeviel ('het was daar
geen appelpap'). Ze leerden ook hoe te reageren op luchtaanvallen en artilleriebombarde-
menten. Siep Adema vertrok begin 1937 naar Spanje. Hij had op zestienjarige leeftijd als
vrijwilliger bij de marine gezeten en was er na een half jaar uitgegooid, omdat hij zich niet
wilde schikken in de kadaverdiscipline. Later had hij 'voor zijn nummer' bij de infanterie ge-
diend:

– Je had nog nooit oorlog meegemaakt, wel militaire opleiding, maar wat zegt dat? Je moest
de hele taktiek leren, je moest je leren beveiligen, je moest helemaal in zo'n oorlogssituatie
groeien. Dat is niet gemakkelijk voor een Nederlander. Bijvoorbeeld als je hier lag en de artil-
lerie van hen begon te vuren, meer dan verschrikkelijk, dan liepen de meeste mensen terug,
maar dat moest je niet doen. Je moest naar voren lopen, want dat stuk geschut gaat steeds
verder. En zo leerde je steeds meer, ook in de loopgraven leerde je verder.

De interbrigadisten ontwikkelden een fijn gehoor om te kunnen bepalen, hoe dichtbij
een bom of granaat zou inslaan. Frans Oord praat met een zekere nuchterheid over de bom-
bardementen:

– Je weet op het laatst precies waar een granaat neerkomt. Je hoort hem aankomen. Dan denk je: dat is een blindganger, die ontploft niet en die wel, die komt voor me en die achter me. Pas als die giert en een tijdje hoor je hem niet, dan valt die op je. Zolang die giert – ze maken een fluitend, gierend geluid – is het niet gevaarlijk. Vliegtuigbommen ook, die vallen eerst voor het vliegtuig uit en dan een eindje terug. Dat heb ik van een Rus, die leerde ons: als je een bommenwerper ziet, ga dan nooit voor zo'n vliegtuig uitlopen, altijd er tegenin, dan maak je de meeste kans.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog constateerden onderzoekers in het Amerikaanse leger bij
de soldaten een gelijksoortig gewenningspatroon. De soldaten leerden volgens hen op het
gehoor af onderscheiden, waar de explosieven zouden neerkomen en of het nodig was om