misdadigers bestond, was onjuist. Uit de hierboven aangehaalde nota uit 1964 blijkt, dat van 45 voor naturalisatie afgewezen oud-Spanjestrijders zestien procent het Nederlanderschap niet had teruggekregen wegens collaboratie met de Duitsers, zeventien procent vanwege een crimineel verleden en twee procent vanwege hun maatschappelijk gedrag. Dit laatste hield in, dat de betrokkene in concubinaat leefde, hetgeen eveneens een grond vormde om naturalisatie te weigeren. Veruit het grootste deel, 65 procent, was afgewezen, omdat zij 'uiterst links georiënteerd' waren of omdat zij daarvan 'ernstig verdacht' werden.<fnref n="39" />

Wanneer was iemand 'uiterst links georiënteerd' of 'links extremist'? Een antwoord op deze vraag vinden we misschien in een overzicht van de afdeling nationaliteitsaangelegenheden van het ministerie van Justitie uit maart 1954. Dit overzicht bevat de namen van 59 oud-Spanjestrijders; achter iedere naam staat kort aangegeven wat inlichtingenrapporten over deze persoon vermelden. Op grond hiervan werd besloten, of iemand voor naturalisatie werd voorgedragen of niet. Ter illustratie van wat in 1954 als 'uiterst links georiënteerd' of 'links extremistisch' gold, laten wij een kleine bloemlezing volgen van opmerkingen over diegenen die niet voor naturalisatie in aanmerking kwamen: 'Leeft in concubinaat. Concubine staat bekend als communiste. In het gezin wordt *de Waarheid* gelezen.' '1947 lid "Vrij Spanje". 1951 abonnee *Waarheid*. Bezoekt regelmatig CPN-vergaderingen.' '1951 lid EVC. Bezoekt CPN-bijeenkomsten. Echtgenote communistische sympathieën. Gaat vertrouwelijk om met communisten. Lidmaatschap en/of activiteiten niet bewezen.' '1946-1947 lid CPN. Oktober 1952 lid EVC.' 'Deed in 1946 mee aan verkiezingsactie voor CPN. 1946-1952 sympathiserend met het communisme.'<fnref n="40" />

Pas begin jaren zestig, wanneer internationaal en nationaal een zekere dooi inzet, begint het tij voor de oud-Spanjestrijders te keren. In de beide Kamers was het niet meer alleen de CPN, die voor hen opkwam. Inmiddels had ook de PSP haar intrede gedaan in het parlement; haar kamerlid Lankhorst stelde in 1962 vragen aan de minister over politieke gezondheid als criterium bij de beoordeling van verzoeken tot naturalisatie. In hetzelfde jaar signaleerde de ARP-senator Diepenhorst, dat het beleid van de regering in deze kwestie zich bewoog in de richting van onthouding van het Nederlanderschap als straf. Zijn interventie had overigens een wat vreemde bijsmaak. Hij voegde er het voorstel aan toe de oud-Spanjestrijders te naturaliseren zonder hen in hun burgerrechten te herstellen. De freule Wttewaal van Stoetwegen, jarenlang lid van de vaste kamercommissie voor nationaliteitsaangelegenheden, vroeg zich in 1963 in de Tweede Kamer af, of het vaderland nu nog zoveel gevaar liep bij teruggave van het Nederlanderschap aan de nog niet genaturaliseerde oud-Spanjestrijders: 'Om hoeveel mensen zal het nog helemaal gaan? Zij zullen ook niet meer zo jong kunnen zijn en de strijdbaarheid is wellicht ook bij het klimmen der jaren wat geslonken.'<fnref n="41" /> De PvdA-er Daams sloot zich bij haar betoog aan en stelde voor de politieke norm niet meer te hanteren. Minister Scholten antwoordde, dat hij vooralsnog aarze!end tegenover deze gedachte stond. Maar in de Memorie van Toelichting bij de begroting van Justitie

<footnote n="39">³⁹ Zie noot 37.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ Overzicht van de afdeling Nationaliteitsaangelegenheden, 17 maart 1954, (AJ, doss.nr. A63/356).</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ Handelingen 1963-1964, II, p. 363.</footnote>
voor 1965 staat dan eindelijk het verlossende woord: 'Na uitvoerige overweging van de bijzondere aspecten verbonden aan de naturalisatie van oud-Spanjestrijders, die links extremistisch georiënteerd zijn heeft ondergetekende besloten de politieke overtuiging van deze personen buiten beschouwing te laten.'<sup>42</sup>

Deze beleidswijziging hing samen met een concreet geval, dat aanleiding vormde tot een herbezinning op de tot dusverre gevolgde handelwijze. In deze periode speelde het verzoek tot naturalisatie van de oud-Spanjestrijder Siep Adema. Reeds twee maal eerder had deze een dergelijk verzoek ingediend, dat beide keren was afgewezen. Op zijn vraag om een toelichting op de tweede afwijzing was hem schriftelijk meegedeeld, dat zijn gezindheid een beletsel vormde voor naturalisatie. In 1963 had hij opnieuw een verzoek ingediend, en met een duidelijke reden. In deze tijd kwam de Bondsrepubliek met een regeling tot schadeloosselling van degenen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in een Duits concentratiekamp hadden gezeten. De hoogte van de uitkering was afhankelijk van de duur van de gevangenschap. Adema was in 1941, kort na de Februaristaking, gearresteerd en had de periode tot 1945 in verschillende concentratiekampen doorgebracht. Op grond daarvan zou hij in aanmerking komen voor de hoogste uitkering, ware het niet dat hij formeel geen Nederlander was. En alleen Nederlanders konden op de uitkering aanspraak maken. Zowel binnen het ministerie als bij de kamerleden die op de hoogte waren, leefde het gevoel, dat het wel erg onrechtvaardig was, dat deze uitkering, waar hij in feite recht op had en die hij gezien een aantal persoonlijke omstandigheden goed kon gebruiken, op zo'n formele grond zijn neus voorbij zou gaan. Dit vormde mede aanleiding tot het loslaten van politieke gezindheid als criterium bij de beoordeling van verzoeken tot naturalisatie van oud-Spanjestrijders.

Met de naturalisatie bleek Adema er echter nog niet te zijn. Tegen de tijd dat hij zijn Nederlanderschap terug zou hebben, zou de aanvraagtermijn voor een uitkering zijn verstrekken. Zo zou hij alsnog achter het net vissen. Naarstig probeerde men op departementaal niveau iets te regelen, ook, zoals de minister van Justitie aan een collega schreef, ter vermijding van moeilijk te beantwoorden vragen in de Kamer. Uiteindelijk kwam men met de tafelelijk unieke oplossing om de betrokkenen – naast Adema verkeerden nog drie oud-Spanjestrijders in een soortgelijke positie – met terugwerkende kracht te naturaliseren.

Hiermee viel in feite het doek voor het drama van de naturalisatie van oud-Spanjestrijders. Tussen 1964 en 1969 werden 23 staatloze ex-interbrigadisten zonder problemen genaturaliseerd. Dan zorgt de PvdA nog voor een soort epiloog. In de Tweede Kamerfractie van deze partij ontstaat in het voorjaar van 1969 het idee om iets te doen voor de op dat moment nog niet genaturaliseerde oud-Spanjestrijders. Gedacht werd aan een initiatiefwet. Het ministerie van Justitie, dat de zaak als een stunt kwalificeerde, ontraadde naturalisatie bij initiatiefwet ondermeer vanwege de publiciteit die dit voor de betrokkenen met zich mee zou brengen. De PvdA was echter niet te stuiten en besloot een advertentie te plaatsen, waarin oud-Spanjestrijders die nog staatloos waren, werden opgeroepen zich te melden. Er kwamen elf reacties binnen, deels van belanghebbenden, deels van familieleden of kennissen. Eén van de aangemelden bleek al genaturaliseerd, twee gaven, toen er contact

<footnote n="42"><sup>42</sup> Handelingen 1964-1965, II, bijlage A, hoofdstuk VI, 2, p. 10.</footnote>
met hen werd opgenomen, te kennen, dat zij niets met de PvdA te maken wensten te heb-
ben. De overigen werden geholpen met het indienen van een naturalisatieverzoek. Deze
verzoeken werden alle gehonoreerd.<fnref n="43" />

Tot en met deze actie hebben ongeveer 150 oud-Spanjestrijders hun Nederlander-
schap teruggekregen. Voor de periode na 1970 ontbreekt een overzicht van eventuele natu-
ralisaties. Het is ons dan ook niet bekend, of er op dit moment nog oud-Spanjestrijders staat-
loos zijn.

Tussen de terugkomst uit Spanje aan het eind van 1938 en het loslaten van de poli-
tieke gezindheid als criterium bij de beoordeling van een naturalisatieverzoek in 1965 was
ruim een kwart eeuw verlopen. Voor oud-Spanjestrijders zullen deze jaren niet onopgemerkt
voorbij gegaan zijn. De staatloosheid had voor hen aanzienlijke praktische consequenties.
Maar deze persoonlijke praktische kant zal voor het merendeel overschaduwd zijn door een
gevoel van miskenning en verontwaardiging over het aangedane onrecht. De late naturalisa-
tie zullen velen ervaren hebben als een te laat eerherstel.

<footnote n="43">⁴³ Zie voor een verslag van deze actie: H. Singer-Dekker, 'Ervaringen met PvdA-actie: Naturalisatie van oud-Spanjestrijders', *Socialisme en Democratie* 4 (1970), p. 189-196.</footnote>
<figure><img src="image_27.png" /></figure>