ANNA WOLFF-POWĘSKA (Poznań)

Ideologie i ruchy ekstremizmu prawicowego w Europie

I. Uwagi wstępne. Fenomen renesansu ideologii i ruchów skrajnej pra-
wicy w całej Europie od połowy lat osiemdziesiątych XX w. nie sposób jed-
noznacznie wyjaśnić, a tym samym nazwać. Ekstremizm prawicowy należy
do najbardziej spornych pojęć w języku politycznym. W literaturze nauko-
wej, żargonie politycznym i potocznym obiegu funkcjonuje wiele terminów
aspirujących do określenia zjawiska radykalizmu politycznego, m. in.: „popu-
lizm prawicowy”, „rewolucjonizm narodowy”, „radykalizm prawicowy”,
„neofaszyzm”, „neonazizm”. Choć za każdym z nich kryją się definicje, usi-
łujące przy pomocy wybranych kryteriów przybliżyć istotę zjawiska, żadna
nie oddaje precyzyjnie motywów, intencji i charakteru ruchu. Jest to w pew-
nym sensie niemożliwe chociażby z tego względu, iż ruch ekstremizmu pra-
wicowego podlega ciągłej ewolucji, występuje pod coraz to nowymi posta-
ciami, dopasowuje program i styl działania do potrzeb aktualnej sytuacji, wy-
kazując zdolności hydry zdolnej do odradzania się z nową siłą po kolejnych
stratach. Wielopostaciowość tego zjawiska i zróżnicowanie w poszczególnych
krajach uniemożliwiają znalezienie jednej zbiorczej nazwy. Nadużywanie nie-
których pojęć, jak chociażby „faszysta” lub „neofaszysta”, stosowanych
przede wszystkim jako inwektywy wobec przeciwnika politycznego, prowa-
dzi do zamazywania obrazu całości.

Trudności z definiowaniem tego ruchu wynikają m. in. z faktu, iż nie wy-
kształcił on spójnej ideologii; stanowi natomiast konglomerat mitów i życzeń
odnoszących się do określonych typów mentalności. W przeciwieństwie do
wielkich ideologii XIX w. przedstawiciele obecnego radykalizmu polityczne-
go nie tworzą dzieł programowych. Są bardziej nosicielami czystych emocji,
oferują doraźne tematy, odwołują się do instynktu i bazują na irracjonalizmie.
Teoretycy usiłujący przezwyciężyć chaos pojęciowy, szukają wspólnego mia-
nownika dla ruchu ekstremizmu lub radykalizmu prawicowego z uwagi na
kryterium ideologii (autorytaryzm, rasizm, nacjonalizm), formy zachowań
(członkostwo w organizacjach, postawy wyborcze, charakter protestu, formy przemocy) lub płaszczyzny polityczno - społeczne (subkultury, ruchy, partie, instytucje, polityka państwa)<fnref n="1" />.

Interpretacja ideologii i ruchów prawicy ekstremistycznej wiąże się ze zróżnicowanym stanowiskiem w badaniach socjologicznych i politologicznych<fnref n="2" />. Bez względu jednak na to, czy za główną przyczynę radykalizacji myślenia politycznego uznaje się modernizację i postępującą w konsekwencji tych procesów indywidualizację, czy też postmaterialistyczną reorientację wartości i odczarowanie wszelkich autorytetów, które poszerzają sferę nacjonalistycznej subkultury, wszyscy są mniej lub bardziej bezradni wobec tego wyzwania. Za intensywnością diagnozowania nie nadąża terapia. Możliwości zwalczania radykalizmu prawicowego w warunkach demokracji są bowiem wielce ograniczone.

Niedoskonałość podejmowanych prób ujednolicenia terminologicznego nie eliminuje jednak potrzeby stworzenia chociażby roboczego minimum definicyjnego. Dlatego radykalizm prawicowy jest interpretowany tutaj na dwóch niejako płaszczyznach. Z jednej strony występuje on jako ideologia polityczna, której rdzeń tworzy populizm i ultranacjonalizm skierowany przeciw liberalnej demokracji i jej podstawowym wartościom, z drugiej jako reprezentujący tę ideologię ruch ukierunkowany na mobilizację opinii publicznej. Ekstremizm prawicowy skłonny jest do totalnej krytyki współczesnej rzeczywistości, nie toleruje żadnej odmiany innego myślenia, jest odporny na wszelkie racjonalne argumenty, artykułuje lęki przed pluralizmem kulturowym i wyraża społeczne tęsknoty za ściśle określoną i zdefiniowaną wspólnotą.

Od tradycyjnego prawicowego spektrum skrajne skrzydło odróżnia odrzucenie podstawowych instytucji życia demokratycznego, negowanie tradycyjnych partii politycznych, nieuznawanie demokracji przedstawicielskiej. Komplementarną funkcję pełni swoista troska o moralność publiczną poprzez kwe-

<footnote n="1">¹ Do najbardziej znaczących autorów porządkujących nazewnictwo i teorię ruchów radykalizmu prawicowego zaliczyć trzeba m. in.: U. Backes, E. Jesse, Politischer Extremismus in europäischen Demokratien. Rechts - und Linksextremismus im Vergleich. „Aus Politik und Zeitgeschichte” B 41 - 42, 1989, s. 40 - 53; H.-G. Betz, Radical Right - Wing Populism in Western Europe, New York 1994; F. Greß, H.-G. Jaschke (Hrsg.), Neue Rechte und Rechtsextremismus in Europa. Bundesrepublik, Großbritannien, Frankreich, Opladen 1990; W. Kołwalsky, W. Schroeder (Hrsg.), Rechtsextremismus. Einführung und Forschungsbilanz, Opladen 1994; M. Minkenberg, Die neue radikale Rechte im Vergleich, Opladen 1998.</footnote>

<footnote n="2">² Poszczególne interpretacje fenomenu ekstremizmu prawicowego z uwagi na społeczne i polityczne podłoże tego ruchu reprezentują m. in.: R. Kreckel (Hrsg.), Soziale Ungleichheiten, Sonderband 2, Göttingen 1983; K. Starzacher (Hrsg.), Protestwähler und Wahlverweigerer. Krise der Demokratie? Köln 1992; W. Heitmeyer, Die Widerspiegelung von Modernisierungsrückständen im Rechtsextremismus. W: K. - H. Heinemann, W. Schubarth (Hrsg.), Der antifaschistische Staat entläßt seine Kinder, Köln 1992; P. Dreitzel, Angst und Zivilisation. W: P. Dreitzel, H. Stenger (Hrsg.), Ungewollte Selbstzerstörung, Frankfurt am Main, New York 1992; H. - J. Maaz, Gewalt in Deutschland - Eine psychologische Analyse. „Aus Politik und Zeitgeschichte” B 2 - 3, 1993, s. 26 - 32.</footnote>
stionowanie jakości współczesnej kultury (dekadencja, pesymizm kulturowy), mobilizację społeczeństwa przy pomocy tematów o zabarwieniu rasistowskim, interpretację świata według dychotomii: wróg – przyjaciel. Jego zwolennicy nie stronią od przemocy<fnref n="3" />. Nowi kontestatorzy oczekujący apokaliptycznej rewolucji, która ma zmienić zdeprawowane państwa i Europę w krainę szlachetnych, jednolitych rasowo narodów, drapują się w szaty orędowników poстępu i wolności, „republikanów”, „ludowców”, niosą temperaturę i namiętności bliskie religii i odwołują się do fantazji oraz woli.

Odradzanie się ruchu ekstremizmu prawicowego jest elementem cyklicznego procesu wzrostu i spadku aktywności jego agend, renesansu i zanikania, ograniczonym do określonych grup i środowisk. U progu XXI wieku stał się fenomenem międzynarodowy wielowarstwowym, dotykającym wielu sfer życia. Do pogłębienia badań na temat ekstremizmu prawicowego skłania jednak nie tylko jego zróżnicowana natura, wymykająca się próbom jednoznacznego określenia. Poszerzenie pola działalności ugrupowań radykalnych na obszar Polski i innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej zmusza do badań komparatystycznych i poszukiwania nowego instrumentarium badawczego.

Demokratyczny zwrot w Polsce na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych oraz zjednoczenie Niemiec w 1990 r. stworzyły w obu krajach nową jakość kultury politycznej. Ostatnia dekada XX wieku okazała się również brzemienna w skutkach dla perspektyw integracji europejskiej. Pogłębianie i poszerzanie Unii Europejskiej wywołuje sprzeczne reakcje; obok entuzjastów rośnie rzesza fanatycznych przeciwników tego procesu. Jednocześnie recesja gospodarcza, strukturalne bezrobocie w całej Europie oraz procesy globalizacji poszerzyły nożyce między światem bogactwa i biedy, tym samym wpłynęły na wzrost frustracji społecznej. Rewolucja informatyczna zmieniła formy komunikowania się ludzi, ich sposób bycia i zachowań.

Wszystkie te czynniki, warunkujące głębokie i intensywne zmiany we wszystkich dziedzinach życia, wpływają na brak poczucia bezpieczeństwa, niepewność i zagubienie jednostek oraz znacznych grup społecznych. Warunki te stwarzają pożywkę dla działalności ugrupowań radykalizmu politycznego, budujących na tej bazie znaczny kapitał polityczny. Czym charakteryzuje się współczesny ekstremizm prawicowy? Co odróżnia polski radykalizm od zachodnioeuropejskiego? W jakim stopniu ideologia i ruch radykalnej prawicy zagrażają demokratycznemu państwu?

<footnote n="3">³ Por. m. in.: G. Paul (Hrsg.), *Hitlers Schatten verblaßt. Die Normalisierung des Rechtsextremismus*, Bonn 1989; W. Heitmeyer (Hrsg.), *Das Gewalt – Dilemma. Gesellschaftliche Reaktionen auf fremdenfeindliche Gewalt und Rechtsextremismus*, Frankfurt am Main 1994; Ch. Butterwegge, *Rechtsextremismus, Rassismus und Gewalt. Erklärungsmodelle in der Diskussion*, Darmstadt 1996; M. Büttner (Hrsg.), *Braune Saat in jungen Köpfen. Grundwissen und Konzepte für Unterricht und Erziehung gegen Neonazismus und Rechtsgewalt*, Bd. 1: *Theorie und Ideologie des Rechtsextremismus und Nationalsozialismus in Geschichte und Gegenwart*, Baltmannsweiler 1999.</footnote>
## II. Uwarunkowania ideowe.
Demokracja nie funkcjonowała nigdydoskonale, nie wyzwalała tyle entuzjazmu, co nowoczesne dyktatury. W ciągu ponad stuletnich zmagań z rozlicznymi przeciwościami i wrogami, okrzepła jednak na tyle, by stać się atrakcyjną siłą przyciągania dla kolejnych państw i społeczeństw. Dzisiaj staje przed kolejnym wyzwaniem, jakim jest ekspan sja ruchów i ideologii skrajnie nacjonalistycznych w Europie. Chociaż pokusza totalitaryzmu i fascynacja niektórymi zjawiskami faszyzmu towarzyszy demokracji od jej początku, to jednak dzisiaj pytanie: czy można uznać ją za „normalną patologię” nowoczesnego społeczeństwa, czy też za poważne niebezpieczeństwo, któremu przyjdzie stawić czoło, nabiera szczególnego zna czenia.

Upadek Związku Radzieckiego i klęska państwowego komunizmu zmieniły oblicze Europy. Nowy klimat ideowy kształtują warunki analogiczne do sytuacji po kataklizmach wojny lub rewolucjach. W czasach nowożytnych po wielkich przełomach następował zawsze przetarg idei; nowe nadzieje wyzwalały polityczną fantazję, lęki zaś były akuszerką zastępów nosicieli wyższych uczuć i moralności, wzywających do oczyszczenia duchowego u progu nowego początku. Aby zmobilizować masy do walki z wrogiem ucieleśnionym przez nową, pełną niewiadomych cywilizacją, trzeba było najpierw przekonać otoczenie, że świat zmierza ku zatraceniu, a nowy porządek jest wyrazem duchowego i moralnego bankructwa człowieka.

Integrująca się Europa u progu nowego millennium niesie ze sobą problemy, które u wielu wywołują lęk i utratę nadziei na pokój i bezpieczeństwo. Ten niepokój znacznej części społeczeństw stanowi bazę aktywności ugrupowań ekstremizmu prawicowego manipulujących ludzkimi emocjami. Ich dramatyczne sukcesy w Europie Zachodniej od połowy lat osiemdziesiętych XX stulecia nie są bynajmniej przypadkowe. Francuski Front Narodowy, Wolnościowa Partia Austrii, Blok Flamandzki w Belgii, Liga Pólnocna we Włoszech czerpią profity z gospodarczych i społecznych przeobrażeń minionych piętnastu lat. Ich wtopienie się w kulturę polityczną demokratycznych państw zbiegło się bowiem w czasie m. in. z demontażem państwa socjalnego, spektakularną utratą autorytetu klasy politycznej, masową i niekontrolowaną emigracją.<fnref n="4" />

Ekstremistyczna subkultura drzemie na obrzeżach społecznych we wszystkich krajach. W większości przypadków pozostaje bez politycznych konserwencji. Czasy wszechobecnych przeobrażeń stwarzają jednak szczególny klimat. Kiedy tradycyjne, masowe partie są bezradne, nie mogąc stworzyć na-

<footnote n="4">⁴ Populizm prawicowy jest nie tylko europejskim, lecz międzynarodowym fenomenem. Partia Reform w Kanadzie stała się w 1997 r. oficjalną siłą w parlamencie. Bharratya Janata Party w Indiach awansowała w 1996 r. na najsilniejsze ugrupowanie w parlamencie. W tym samym czasie First Party w Nowej Zelandii stała się najważniejszym partnerem koalicyjnym dla konserwatystów. Coraz większą popularność zyskuje utworzona w 1997 r. One Nation Party w Australii.</footnote>
dziei ani gwarancji na lepszą przyszłość, łatwo ugrupowaniem spod znaku ra-
dykalizmu politycznego uczynić nowe zagrożenia ważnym i nośnym tematem
społecznym. Tak było w latach trzydziestych w Niemczech, kiedy kryzys
światowy z masowym bezrobociem ułatwił uwiedzenie milionów ludzi naro-
dowym socjalizmem.

Mimo zróżnicowanego charakteru ugrupowań populizmu prawicowego
w poszczególnych krajach europejskich łączą je wspólne tematy: problem mi-
gracji i cudzoziemców, wrogość wobec demokracji parlamentarnej, liberali-
zmu, integracji europejskiej, globalizmu (antyamerykanizm), bardziej lub
mniej demonstracyjny rasizm. Problem robotników cudzoziemskich w połą-
czeniu ze strukturalnym bezrobociem pozwala wszystkim ruchom skrajnej
prawicy mobilizować uprzedzenia wobec obcych, rozbudzać lęki przed utra-
tą pracy, dotychczasowego statusu, konkurencją w wyścigu o tanie mieszka-
nia, w nowych demokracjach straszyć zaś wyprzedażą majątku narodowego,
zagrożeniem utraty narodowego dziedzictwa kulturowego. Rosnąca korupcja
i skandale, nieumiejętność lub niemożność rozwiązywania najbardziej new-
ralgicznych problemów przez tradycyjne partie, zmęczenie wyborców polity-
ką sprzyjają rebelii przeciw wszelkim elitom, „bezlitosnym bankom”, „ego-
izmowi klasy politycznej”, wreszcie demokracji, która nie jest „demokracją
obywateli”.

Obok rozczarowania społeczeństw zachodnich, które wierzyły, że lata go-
spodarczej prosperity będą trwały wiecznie czynnikiem rozsądzającym
o wzroście popularności prawicowych radykałów, są uwarunkowania między-
narodowe. Upadek komunizmu i świata bipolarnego wyeliminował wpraw-
dzie wroga zewnętrznego, skierował jednak jednocześnie uwagę na wroga we-
wnętrznego. Skończyła się epoka zgodności dużych partii co do najważniej-
szych zagadnień międzynarodowych. Fragmentyzacja i pluralizacja politycz-
na tworzą korzystny klimat i koniunkturę dla populizmu prawicowego. Pro-
cesy postindustrialne związane są z segmentyzacją rynku pracy. Mamy m. in.
do czynienia z przeobrażeniami w sferze zawodów (zanikają tradycyjne, po-
szerza się obszar usług i nowych, nieznanych dotąd profesji).

Teorie modernizacji kładą jednoznacznie akcent na współzależność mię-
dzy wzrostem powodzenia ruchów radykalizmu prawicowego a ponowocze-
snością i jej pochodnymi<fnref n="5" />. Populizm prawicowy nabiera atrakcyjności w okre-
sie gwałtownych przełomów społecznych. Zależność tę potwierdza zarówno

<footnote n="5">⁵ C. Leggewie, *Rechtsextremismus – eine soziale Bewegung?* W: W. Kowalsky, W. Schroeder (Hrsg.), *Rechtsextremismus*, op. cit., s. 325; H.-G. Jaschke, *Streitbare Demokratie und Innere Sicherheit*. Grundlagen, Praxis und Kritik, Opladen 1991; U. Beck, *Risikogesellschaft. Auf dem Weg in eine andere Freiheit*. Zur Individualisierung der Lebensformen in der Moderne. Frankfurt am Main 1994; J. Winkler, *Bausteine einer allgemeinen Theorie des Rechtsextremismus*. Zur Stellung und Integration von Persönlichkeits – und Umweltfaktoren. W: J. Falter (Hrsg.), *Rechtsextremismus. Ergebnisse und Perspektiven der Forschung*, Opladen 1996.</footnote>
rzeczywistość starych, jak i nowych demokracji. Dotyczy ona nie tylko sfe-
ry gospodarczej i utraty bezpieczeństwa klas średnich, lecz również wymia-
ru kulturalnego. Istotne zmiany dokonują się bowiem na płaszczyźnie stylu
życia, wartości i norm, estetyki i sztuki. Dokonuje się wszechobecny proces
indywidualizacji społecznej. W takich warunkach symptomy zmian osobowo-
ściowych (m. in. autorytarny charakter) i deprywacja społeczna oraz indywi-
dualna zazębiają się.

Klimat ideowy sprzyjający ożywieniu populizmu prawicowego tworzą zmiany w sferze rozumienia państwa. Prywatyzacja wiary i rozdział Kościoła od państwa ma wpływ na nastroje społeczeństw, które jak Polska identyfikowały naród z katolicyzmem. Poprzez racjonalizację i sekularyzację następuje swoista transformacja nacjonalizmu, który nabiera znamion populistycznego i romantycznego ultranacjonalizmu. Stanowi on rdzeń radykalizmu prawicowego europejskiej nowoczesności.

Populizm jest tu określona strategią, skierowaną nie do poszczególnych
grup, lecz do całego narodu. W ocenie rzeczywistości dominuje wówczas teo-
ria spisku, a „skorumpowane” elity traktowane są jako zagrożenie dla mas
i całego narodu. Wyobrażenie „zdrowego wyczucia narodowego” i ideologia
„małego człowieka” kontrastują zresztą ostro z elitaryzmem i polityczną prak-
tyką radykałów prawicowych. W strukturach wewnętrznych ruchy te są bo-
wiem zaprzeczeniem demokracji; są hierarchicznie i autorytarnie zorganizo-
wane, orientują się na własną elitę i wodzów jako samozwańczą awangardę,
uprawiają jednoznaczny kult wodzostwa, najczęściej charyzmatycznego.

Radykalna prawica ludzi mitami politycznymi. Występuje przeciw wszyst-
kiemu, co oferuje codzienność polityczna. Z natury swej mity pomagają jed-
nostce i społecznościom stać się panem sytuacji w warunkach, których nie
radzi on sobie<fnref n="6" />. Dzięki nowym możliwościom technicznym utajone mity moż-
na rozbudzić, medialnie zorganizować i wyposażzyć w symbole. Celem ich
jest pozorne zrównanie jednostek i grup społecznych.

Mity wychodzą naprzeciw oczekiwaniom ludzkiej natury, by uporządkować otaczający świat, uporać się z realnym życiem, przezwyciężyć chaos. Niosą pozorną, bo wyobrażoną rekompensatę za rzeczywiste zaniedbania. W ten sposób radykałowie z prawa tworzą zastępczy, zmitologizowany świat, który daje fikcyjne poczucie bezpieczeństwa, bynajmniej nie uwalniając od konkretnych ciężarów życia. Dlatego racjonalna argumentacja w tym przypadku zawodzi. Ekstremistyczna prawica proponuje pozorną integrację po-
przez odgradzanie swoich od obcych. Popularyzując takie pojęcia jak: lud,
naród, spuścizna narodowa, nadaje im jednocześnie instrumentalny charakter
i nadużywa politycznie w walce o realizację partykularnych interesów.

<footnote n="6">⁶ Zob. szerzej na temat funkcji mitów politycznych m. in.:E. Cassirer, *Vom Mythus des Staates*, Zürich 1949; K. Lenk, *Ideengeschichtliche Dispositionen rechtsextremen Denkens*. „Aus Politik und Zeitgeschichte” B 9 – 10, 1998, s. 13 – 19.</footnote>
Populizm prawicowy nie tworzy żadnej spójnej ideologii. Program zastępuje mu konglomerat mitów, które kształtują mentalność jego zwolenników i wyborców. Lapidarne, niekiedy wykluczające się wzajemnie hasła, mobiliżują do ciągłej walki, wymagają sytuacji wyjątkowych, granicznych, podczas gdy życie nie jest stanem wyjątkowym, lecz normalną codziennością. Naród był pierwotnie demokratyczną koncepcją. Kiedy samoidentyfikacja narodu pokrywała się z potrzebami obywatela nie było problemu. Dopiero fetyszyzacja narodu i jego wyniesienie ponad realnego czy wyimaginowanego wroga, oddzielenie „innego” i „obcego” od „swoich” wymierzone zostało przeciw demokracji. Ideolodzy ekstremizmu prawicowego wskazując konkretnego wroga, którego trzeba zwalczyć, dokonują odhistorycznienia narodu i jego mitologizacji.

Funkcjonowanie mitów oferowanych przez współczesnych radykałów opiera się na tych samych mechanizmach, na jakich oparta była uwodzicialska siła totalitaryzmu hitlerowskiego; prawdą, mianowicie, miało być to, w co się wierzy. Odsłania je treść otwarcie cynicznego listu szkoleniowego narodowych socjalistów z 1939 r., w którym stwierdza się m. in.: *Narodowo – socjalistyczny światopogląd funkcjonuje nie siłą jakichś uczonych dowodów swej prawidłowości, lecz siłą swej owocności i pełni życia, siłą swej wła dzy nad duszami i siłą swej odwagi, która pozwala wziąć w sposób odpo wiedzialny niemieckie sprawy w swoje ręce. Siły, które odziaływują, które aktywnie drążą życie...wartości, które wiążą i wielkości, które dają możli wości, są tym samym, prawdziwe*<fnref n="7" />.

**III. Nowa prawica w Europie Zachodniej.** Nowa prawica to pojęcie zarezerwowane dla kręgów dyskusyjnych i ruchów politycznych w Europie Zachodniej począwszy od końca lat sześćdziesiątych jako przeciwwaga do stanrej prawicy, identyfikowanej z ruchem, który dał o sobie znać bezpośrednio po zakończeniu wojny i nawiązującym do faszystowskich korzeni oraz treści. Mimo iż jej zasięg był wielce ograniczony, to jednak niektórzy jej ideolodzy zainspirowali działalność współczesnych grup i organizacji skrajnie nacjonalistycznych i populistycznych.

Chociaż tendencje skrajnie prawicowe występują w literaturze, debacie intelektualnej oraz politycznej we wszystkich krajach zachodniej Europy, to jednak w życiu politycznym jako zorganizowany ruch zaistniał i zakotwiczył się radykalizm prawicowy w niewielu krajach, głównie Francji, w ostatnim dziesięcioleciu również w Austrii. Wyrósł on na podłożu, które w Europie Zachodniej stanowiła reakcja na 1968 rok i aktywizację nowej lewicy na tym obszarze. Rewolta studencka i intelektualna w 1968 r. zmieniła zachodnie demokracje. We Francji odnowiona została klasyczna dychotomia lewicy – prawicy, rewolucyjnych i antyrewolucyjnych zmagań. W Niemczech zachod-

<footnote n="7">⁷ Zob. H. Mehringer, *Sieg des Glaubens*. W: Der Schulungsbrief, Der Reichsorganisationsleiter der NSDAP (Hrsg.), VI, 1939, 1, s. 3.</footnote>
nich na porządku dziennym stanęło zagadnienie narodowej identyfikacji i le-
gitymizacji politycznego porządku. Jednocześnie Rząd SPD/FDP, który
w końcu lat sześćdziesiątych doszedł do władzy z hasłem „więcej demokra-
cji”, zainicjował serię reform liberalnych i niekonwencjonalnych projektów
demokratycznych. Odpowiedzią na aktywność lewicy było ożywienie prawi-
cowej sceny.

We Francji odrodzenie prawicowego radykalizmu zbiegło się z zakończe-
niem epoki kolonializmu; szczególnie rozstanie z Algierią rozbudziło rady-
kalne postawy tych środowisk, które nie chcąły pogodzić się z końcem wiel-
komocarstwowej epoki w dziejach republiki. Francuska skrajna prawica, któ-
ra po 1945 r. odżywała w różnych postaciach, nawiązała najpierw bezpośred-
nio do ideologii reprezentowanej przed wojną przez monarchistyczną i elitar-
ną Action Française. Niewiele znaczące wówczas ugrupowania związane by-
ły z osobami uwikłanymi w reżim Vichy. Pamięć przeżytej okupacji była jed-
nak zbyt świeża, by dać szansę rozwojowi tego ruchu na zauważyalną skalę.
W latach pięćdziesiątych pojawiła się na krótko Unia Obrony Kupców i Rze-
mieślników, od nazwiska założyciela Pierre Poujade określana partią pouja-
dystów, antysemicka i nacjonalistyczna, walcząca głównie z wysokimi podat-
kami, która niespodziewanie w wyborach w 1956 r. zdobyła 12,5% głosów.

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych, kiedy koncepcja wielkiej Francji
de Gaulle'a wytrąciła radykałom argumenty z ręki, zwolennicy skrajnej pra-
wicy musieli odejść od tradycyjnej strategii. Francuska Nowa Prawica (No-
uvelle Droite), krąg dyskusyjny stworzony przez młodych intelektualistów,
zdobyła rozgłos w latach siedemdziesiątych w wielu krajach europejskich,
choć w samej Francji jej różne frakcje nie stanowiły poważnej konkurencji
dla partii politycznych. Jej najważniejsza grupa skupiała się wokół Zespołu
Badań i Studiów na rzecz Cywilizacji Europejskiej (GRECE), utworzonego
w 1968 r. przez Alaina de Benoista, Rogera Lemoine i innych<fnref n="8" />.

Nowa Prawica świadoma była tego, że historyczny faszyzm nie przysta-
je do nowej rzeczywistości. Odcinała się od biologicznego rasizmu, uznając,
iż każda narodowość ma prawo do samookreślenia, odrzucała totalitaryzm,
nawiązywała do teorii socjalistycznych Antonia Gramsciego i Herberta Mar-
cuse. Liczne kluby, kręgi dyskusyjne, czasopisma stały się w latach siedem-
dziesiątych ważnym forum wymiany myśli i intelektualnej debaty, choć ogra-
niczonym do wąskich, elitarnych kręgów. Przywódca francuskiej Nowej Pra-
wicy A. de Benoist, biolog wywodził się Ligi Północnej skupiającej działa-
czy faszystowskich i neofaszystowskich z Wielkiej Brytanii, Holandii, Nie-
miec, powołanej do życia w celu „nawiązywania przyjaźni i współpracy mię-
dzy ludźmi pochodzenia północnoeuropejskiego na całym świecie i pogłębia-

<footnote n="8">⁸ Zob. H.-G. Jaschke, *Renaissance des Rechtsextremismus in Europa? Das französische Beispiel. W: U. Beckes, E. Jesse (Hrsg.), *Jahrbuch Extremismus & Demokratie*, Bd. 1, Bonn 1989, s. 67 – 97.</footnote>
nia ich umiłowania oraz przywiązania do bogatego dziedzictwa, przekazanego przez przodków”<fnref n="9" />. Benoist reprezentował strategię „długiego marszu”, w myśl której należy realizować rodzaj wojny rewolucyjnej, która toczy się na poziomie światopoglądów. Jej punktem wyjścia miało być stopniowe przejęcie władzy kulturowej jako wstępu do zmian politycznych. Realizacji tego zamiaru służyło stworzenie systemu wartości, którego celem było totalne odrodzenie Europy.

Francuski ruch radykalny wiele zawdzięcza najważniejszej postaci intelektualnej na europejskiej scenie skrajnej prawicy, Juliusowi Evoli (1898 - 1974), którego prace uznal Mussolini za oficjalną wykładnię włoskiego faszyzmu. Po kapitulacji Włoch w 1943 r. Evola wraz z innymi włoskimi faszystowskimi działaczami złożył wizytę Hitlerowi z propozycją powołania do życia włoskiej republiki społecznej. Po wojnie stał się kultową postacią neofaszyzmu europejskiego. Reprezentował neopoganizm, odrzucając szczególnie chrześcijaństwo oparte na „duchu semickim”. Tradycja judeochrześcijańska ponosi, w jego przekonaniu, odpowiedzialność całe zło w historii Zachodu.

Jego pisma rozwinęły teorię tradycjonalizmu przez który rozumiał „mirstyczny elitaryzm”. Odrzucał on każdą formę nowoczesności, wyrażał głęboką pogardę dla demokracji. Potępiał przedwojenny faszym i nazizm tam, gdzie zawierał on elementy demokratyczne i odwoływanie się do mas. Nawoływał natomiast o takie państwo i porządek polityczny, które byłyby oparte na zasadach hierarchii wytworzonej przez tradycje krwi. Proponował ideiał systemu kastowego, ze ściśle podzielonymi rolami i obowiązkami społecznymi<fnref n="10" />. Jego pisma zawierają pochwałę dla formacji SS, czystej rasowo, „heroicznej” elity. Propagują elity pogańskich „kapłanów wojowników”. Totalna walka przeciw demokracji miała być prowadzona przy pomocy politycznych żołnierzy, następców „bohaterskich” krzyżowców.

Nowa Prawica we Francji, posiłkująca się pismami Benoista i Evoli stanowiła bez wątpienia źródło inspiracji dla wielu debat i wykształcenia swoistego klimatu intelektualnego tego środowiska. Ze swymi ambicjami pseudonaukowymi, ideologią przeciwu przeciw Zachodowi i Wschodowi, komunizmowi i kapitalizmowi, mistycyzmem, którego bohaterem był rumuński territorysta, Corneliu Codreanu, najbardziej radykalny faszysta okresu międzywojennego, nie mogła sięgnąć po sukcesy polityczne. W przeciwieństwie bowiem do historycznego faszyzmu odrzucała mobilizację mas jako źródło zmian politycznych. Jej spadkobiercy rychło musieli odkryć, iż wyizolowanie

<footnote n="9">⁹ The Northern League „Searchlight” 1984, no. 108; Por. również R. Griffin, *Europe for the Europeans. Fascist Myths of the European New Order 1922–1992*, Humanities Research Centre, Occasional Papers no. 1, Oxford 1992; T. Sheehan, *Myth and Violence: The Fascism of Julius Evola and Alain de Benoist*. „Social Research” 1981, no. 1.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ F. Ferraresi, J. Evola: *Tradition, Reaction and the Radical Right*. „Archives Européennes de Sociologie”, no. 2, 1987.</footnote>
się w kręgu elit oraz tęsknota za wielkością i heroizmem, gotowością do poświęcenia i ofiar ponoszonych na polach bitew, nie przystaje do nowoczesnego świata. Programowe hasło Benoista: *Ani Marks ani Jezus*, łączenie elementów zapołączonych od narodowego bolszewizmu z pozorami nowoczesności w formie lansowanego bioregionalizmu i ekologizmu, wszystko to odsuwało francuską Nową Prawicę od realnego życia.

Choć przywódcy tego ugrupowania odnosili również sukcesy (Benoist otrzymał w 1978 r. prestiżową nagrodę Akademii Francuskiej), to jedno wydaje się bezsporne. Zarówno Benoist, jak i Evola nie byli w swej twórczości bynajmniej oryginalni. Ideową retorykę i główne założenia programowe przejęli od reprezentantów „rewolucji konserwatywnej” Republiki Weimarskiej. Ich patronami byli m. in. Arthur Moeller van den Bruck, Carl Schmitt, Ernst Jünger, Edgar Julius Jung, Friedrich Georg Jünger, Hans Freyer. Byli to intelektualiści pokolenia frontowego, którzy wraz z E. Jüngerem wyrażali przekonanie: *Jesteśmy przeznaczeni do tego, by nosić broni. Nasze związki mają charakter żołnierski, stoją poza granicami moralności mieszczańskiej. Nasza postawa nie ma nic wspólnego z wyborami czy kompromisem. Pod ryсującą się skorupą istniejącego państwa jesteśmy dynamitem, który ma wyrąbać przesiekę dla nowego państwa*<fnref n="11" />.

Wołanie o wytępienie hedonizmu i materializmu, wieczny romantyzm jako strażnik na progu wartości, ucieczka od rzeczywistości oraz kierowanie się nacjonalizmem jako „czystą i bezwarunkową wolą działania” dla podtrzymywania ducha narodu, wszystko to trafiało na podatny grunt części przesiągniętej ideologią volkistowską inteligencji niemieckiej. To, co jednak stanowiło atut dla indywidualistów spod znaku nowego nacjonalizmu lub rewolucyjnego konserwatyzmu w upokorzonych Traktatem Wersalskim międzywojennych Niemczech, stało się źródłem słabości ideologów drugiej połowy XX wieku. Choć tylko w nielicznych krajach udało się duchową spuściznę „konserwatywnej rewolucji” przetworzyć w miarę zamkniętą teorię przeciw liberalizmowi i demokracji, w imię silnego państwa i twierdzy europejskiej oraz wykorzystać jako formę protestu przeciw nowoczesnemu społeczeństwu, a w imieniu wspólnoty, odrzucone zostało jednak jako nieprzydatne przez pokolenie radykałów prawicowych końca XX stulecia.

Francuscy teoretycy znalazli grono naśladowców w Belgii, Włoszech, Hiszpanii. Wszędzie punkt styczny znajdowali tam, gdzie kryzysu cywilizacji europejskiej upatrywano w egalitarnych i uniwersalistycznych wzorcach, a nadziei szukano w nowych, własnych elitach, prymacie polityki nad gospodarką, odrzuceniu masowych partii i powrocie do organicznej wspólnoty narodowej. W RFN znalazli zwolenników zarówno w tym środowisku chadecko-demokratycznym i chadecko-socjalnym (CDU/CSU), które było rozczarowane tradycyjnym konserwatyzmem, jak i wśród ugrupowań oscylujących

<footnote n="11">¹¹ E. Jünger, *Schließt Euch zusammen!* „Standarte” Nr 17, 1926, s. 391.</footnote>
w kierunku myślenia nawiązującego do tradycji nazistowskiej. W starej RFN nie było jednakże żadnego centrum ani jednolitego ośrodka kreującego myśl radykalizmu politycznego. Istniał zaledwie potencjał ideowy, który stwarzał możliwości nawiązywania do idei „konserwatywnej rewolucji”.

W przeciwieństwie do Francji brakowało tu jednak przejrzystych, zorganizowanych struktur. Publicyści, naukowcy, wydawnictwa tworzyły rozproszone, mało spójne środowiska rywalizujące o wpływy. Między chrześcijańsko-konserwatywnym czasopismem „Die Mut”, serią książek wydawanych przez Gerda-Klausa Kaltenbrunnera pod nazwą „Herderbücherei Initiative”, pismami sekretarza Ernsta Jüngera Armina Mohlera, stutgarckiego filozofa społecznego Güntera Rohrmosera czy organizacjami przesiedleńczymi oraz „Republikanami” wyczuwalne jest wspólne odniesienia do ideologów czasów Republiki Weimarskiej, jednak trudno mówić o wspólnej platformie myślenia.<fnref n="12" /> Łączyły tematy eksponujące uzasadnienie narodu jako głównej kategorii Volku, dążenie do zaprzestania rozrachunku z przeszłością, pochwała czytości rasowej Niemców, wola tworzenia nowych elit i oczekiwania duchowo-moralnego zwrotu. Idee leżące u podłoża tej wzorowanej na francuskiej prawicy debacie w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Niemczech Zachodnich, inspirowały programowo do działania w stadium organizacyjnym zarówno lewicowych Zielonych, jak i stojących na pozycjach prawicowego radykalizmu Republikanów.

Za przykładem Francji w wielu krajach starano się pozyskać do obozu prawicy intelektualistów i „unaukowić” dyskusję na temat tożsamości narodowej i wrogości do cudzoziemców. Tak więc np. wydany w czerwcu 1981 r. i podpisany przez jedenastu niemieckich profesorów uniwersyteckich „Manifest Heidelberski” stanowi przykład akademickiego rasizmu, kiedy mówi o „wypychaniu” niemieckiego Volku przez obcych, o Überfremdung des Volkstums oraz konieczności zachowania czystości organizmu europejskiego, wolnego od obcych. Pojęcie etnopluralizmu, lansowane w dokumencie, stanowi synonim rozdzielania grup etnicznych i narodowych. Osobliwością niemieckiej sceny jest nurt lewicowo – nacjonalistyczno-antykapitalistyczny, nawiązujący do Ernsta Niekischa i Otto Strassera. „Lewicowi ludzie prawicy” gromadzący się wokół koblenckiego magazynu „wir selbst” bronią narodowej tożsamości w małych, etnicznie homogenicznych całościach, wolnych od wyobcowania uniwersalistycznego, kapitalistycznego i wielokulturowego świata. Główny ideolog tego środowiska Hennig Eichberg widzi w „wyzwołonym oddolnie nacjonalizmie” (nie od państwa, lecz od europejskich ludów)

<footnote n="12">¹² Por. m. in.: H.-G. Jaschke, Wölfe im Schafspelz? Der europäische Rechtsradikalismus bemüht sich um ein intellektuelles Profil. „Die Zeit” Nr. 3, vom 10 Januar 1986; W. Gessenharter, Die „Neue Rechte” als Scharnier zwischen Neokonserwatismus und Rechtsextremismus in der Bundesrepublik. W: Gegen Barbarei. Essays Robert M.W. Kempner zu Ehren, hrsg. von Rainer Eisfeld und Ingo Müller, Frankfurt am Main 1989, s. 424-452; C. Leggewie, Der Geist steht rechts. Ausflüge in die Denkfabriken der Wende, Berlin 1987.</footnote>
szansę na wyemancypowanie się narodów z niewoli imperializmu i obronę kulturowej tożsamości<fnref n="13" />.

**IV. Populizm zorganizowany.** Egalitaryzm, wyobcowanie paranaukowych klubów i funkcjonowanie tzw nowej prawicy poza wielką polityką nie znalazły naśladowców w Europie Zachodniej ostatnich dwóch dziesięcioleci XX w. Zmieniły się czasy, nadeszła nowa generacja. We Francji, w której radyalizm prawicowy mimo wzlotów i upadków zachował najbardziej widoczną ciągłość, wyciągnięto najszybciej wnioski. Jean-Marie Le Pen, który już w 1956 r. znalazł się na liście 52 posłów, zwolenników P. Poujade w Zgromadzeniu Narodowym Francji, zjednoczył w 1972 r. rozproszone ugrupowania skrajnej prawicy we Froncie Narodowym.

Ten wydawca książek o tematyce militarnej, ochotnik w Algierii, zaangażowany od 1958 r. w ruchu na rzecz francuskiej Algierii, okazał się charyzmatyczną postacią opatrznościową zjednoczonych radykałów. Jego pierwsze sukcesy były odpowiedzią na triumf socjalistów w 1981 r., udział komunitów w rządach, reformy, które doprowadziły do upaństwowienia banków i wielkoprzemysłowych przedsiębiorstw, ale i również na bezradność francuskich partii opozycyjnych.

Francuski Front Narodowy uzyskując w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 1984 r. 11% głosów spowodował wyłom, zwracając uwagę na scene prawicową i zmuszając do stawiania pytań o źródła tego fenomenu. Silna osobowość przywódcy Frontu Narodowego stanowiła z pewnością jeden z czynników przyciągających wyborców. Jako jeden z niewielu przedstawiciele skrajnie prawicowej sceny zadbał Le Pen o rozbudowę i umocnienie struktury organizacyjnej partii. Liczba członków jego partii wzrosła z 30 tys. w 1986 r. do 65 tys. w 1990 r.<fnref n="14" />. Podjął on starania o pozyskanie młodej kadry, tworząc jednocześnie w ramach organizacyjnych partii własne przybudówki branżowe, np. przedsiębiorców oraz sekcje w zakresie transportu i komunikacji.

Przejmując niektóre elementy z Nowej Prawicy, zrezygnował Le Pen jednak przede wszystkim z elitaryzmu, skazującego partię na izolację. Przywódca Frontu Narodowego miał konkretne aspiracje polityczne. Dlatego nie mógł lekceważyć zwykłych wyborców. Rezygnując z pseudonaukowych aspiracji swych poprzedników, postawił na masowość. Adresując swój program do wszystkich, musiał łączyć w nim różne sprzeczne elementy, tak jak sprzeczne są interesy poszczególnych grup społecznych. Tak więc łączył on liberalny program gospodarczy na bazie indywidualnych wartości wolności i priorytetu własności prywatnej z żądaniem silnego interwencjonizmu państwowego, szczególnie w zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego.

<footnote n="13">¹³ H. Eichberg, *Nationale Identität. Entfremdung und nationale Frage in der Industriegesellschaft, München, Wien 1978 oraz tenże, Abkoppelung - Nachdenken über die neue deutsche Frage*, Koblenz 1987.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ D. Loch, *Der schnelle Aufstieg des Front National. Rechtsextremismus im Frankreich der 80-er Jahre*, München 1990.</footnote>
Wszystkie ideologie spod znaku prawicy występują w imieniu i w intere-
sie „prostego człowieka”. Strategia politycznego marketingu nakazuje zwracanie się do tej klienteli, której życiowa sytuacja zależy od rozwiązania aktualnych problemów. Mimo specyfiki narodowej ugrupowania radykalnej prawicy łączą wspólne fobie i resentymenty. Ich często charyzmatyczni przywódcy, trybuni ludowi występują w imieniu pokrzywdzonych i słabych. Populizm jest ich głównym instrumentem działania. Jörg Haider, lider Wolnościowej Partii Austrii, który uczynił swą partię drugą co do wielkości siłą polityczną Austrii (w wyborach do parlamentu austriackiego w 1999 uzyskała ona 27,22% głosów) i pierwszą partią współrządzącą, czyni z populizmu cnotę, gdy przekonuje, iż populiści obecnej rzeczywistości dają obywatelom odwagę wypowiadania się na forum publicznym bez skrępowania na wszystkie tematy, które dotyczą ludzi, a panująca w kraju klasa polityczna chce przeszkodzić tej debacie<fnref n="15" />.

Partia Haidera opanowała w najwyższym stopniu strategię populizmu. Za jej sprawą mały, stabilny kraj alpejski stał się niechcianym bohaterem Europej ostatniej dekady. Swój sukces zawdzięcza wielu ojcom. Wolnościowa Partia Austrii wyrosła w krajobrazie politycznym tego kraju na bazie tzw „trzeciego obozu”. Od zakończenia II wojny światowej dwa obozy polityczne zdominowały powojenną historię tego państwa: Socjaldemokratyczna Partia Austrii ze swym lewicowym potencjałem i Austriacka Partia Ludowa integrowała siły konserwatywno – katolickie. Sprawując niepodzielnie przez półwiecze władzę, zamroziły niejako wszelki dialog międzypartyjny. Rozwijający się od końca XIX w. nurt niemiecko – narodowy, tworzył trzeci obóz, w którego volkistowsko – rasistowską tradycję wpisuje się Wolnościowa Partia. Haiderowi udało się po raz pierwszy w dziejach powojennych tego kraju wyprodawdzić ją z izolacji i uczynić zdolną do przełamania hegemonii obu wielkich obozów.

Poza międzynarodowymi uwarunkowaniami, które przyczyniły się w drugiej połowie lat osiemdziesiątych XX w. do renesansu populizmu prawicowego w całej zachodniej Europie w Austrii dały o sobie znać specyficzne czynniki. Austria jako państwo partyjne i związków zawodowych przerasta formami przynależności do wielkich partii wszystkie pozostałe kraje europejskie. Stopień zorganizowania oraz partnerstwo socjalne między pracą, kapitałem i państwem przyniósł instytucjonalizację społeczeństwa, którą nie sposób porównywać z innymi społecznościami<fnref n="16" />. Dlatego spektakularny sukces zawdzięczają austriaccy wolnościowcy nie tylko młodemu, dynamicznemu

<footnote n="15">¹⁵ Ch. Zöchling, *Haider kim jest*, tłum. J. Sosnowska, Kraków 2000.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ A. Pelinka, *Zur österreichischen Identität. Zwischen deutscher Vereinigung und Mitteleuropa, Wien 1990; J. Hirsch, *Der nationale Wettbewerbsstaat. Staat, Demokratie und Politik im globalen Kapitalismus*, Berlin 1995; H. Schiedel, *Österreichs extreme Rechte zwischen Hegemonie und Terrorismus. W: Wie rechts ist der Zeitgeist? Texte von der antifaschistischen Konferenz am 25./26. Oktober 1996, (Autorenkollektiv)*, Berlin 1997, s. 168-179.</footnote>
przywódcy. Ich polityczny awans jest bowiem przede wszystkim konsekwen-
cją specyficznego układu i porządku polityczno - społecznego. Tego typu mo-
del państwa partyjnego i związkowego odbiegał od otwartości i konkurencji
między siłami rządzącymi i opozycją. Pisarz Robert Menasse definiując Wol-
nościową Partię Austrii, uznał, iż nie jest ona antytezą socjaldemokracji i cha-
decji, lecz stanowi uwieńczenie autorytarnego, niedemokratycznego porząd-
ku, będącego synonimem zastoju politycznego<fnref n="17" />.

Wejście do Unii Europejskiej oraz wszechobecne globalne przeobrażenia wstrząsnęły stabilnymi strukturami tradycyjnie rozumianego bezpieczeństwa. Austria od czasów monarchii była przede wszystkim państwem urzędników i chłopów. Ideałem zawodowego bezpieczeństwa było i pozostało stanowisko urzędnika. W służbie publicznej do dziś zatrudnionych pozostaje 22% (70% absolwentów szkół wyższych zajmuje miejsca w sektorze publicznym), co stanowi swoisty rekord europejski. Wzrost konkurencji, konieczność ograniczenia rozdętej administracji, przede wszystkim zredukowania miejsc pracy ostudziły rychło entuzjazm, jaki towarzyszył Austriakom przy wejściu do Unii Europejskiej (66% opowiedziało się za członkostwem). Pojawiło się pytanie, kto odpowiada za te niekorzystne zmiany? Lider partii wolnościowej oferował prosto odpowiedź: wszystkiemu winien jest rząd i niechciany napływ imigrantów.

Sam Haider widzi się w roli mściciela ludu, 1,3 mln obywateli, którzy głosowali na jego partię. Obiecuje im wspólnotę narodową, ciepło bliskości, dla każdego właściwe mu miejsce. Jest bezpośredni, inscenizuje sceny sprawiające, że każdy może czuć się jego znajomym, inscenizację która nic nie kosztuje. Populizm wolnościowców z Austrii, podobnie jak wszystkich populistów prawicowych w Europie zasadza się na totalnej krytyce instytucji życia demokratycznego, reprezentujących państwo urzędników, nade wszystko jednak rządzącej klasy politycznej. Aby ich wizja przyszłości brzmiała przekonywująco, najpierw trzeba potępić i odrzucić wszystko, co związane jest ze współczesną polityką.

Rosnąca korupcja i skandale, nieumiejętność rozwiązywania najbardziej
newralgicznych problemów przez tradycyjne partie, wreszcie zmęczenie po-
lityką sprzyjają niewątpliwie rebeliantom z prawa. Narodowi populiści nie są
jednak bynajmniej zainteresowani zwalczaniem patologii politycznych i spo-
łecznych. Zadowalają się demonizowaniem wroga. Mówią ludziom to, co chcą
oni słyszeć. Podział jest prosty. Po jednej stronie pokrzywdzony „mały czło-
wiek”, po drugiej mafijni i nieudolni funkcjonariusze władzy: Świat byłby
w porządku, gdyby nie żadni władzy i dóbr funkcjonariusze i biurokracja,
którzy utrudniają wam życie od rana do wieczora i gdyby nie było tych pa-
sożytów, cudzoziemców, uciekinierów nadużywających pomocy socjalnej<fnref n="18" />.

<footnote n="17">¹⁷ Za H. Rauscher, *Haider, das österreichische Dilemma*. „Zeitschrift für Parlamentsfragen” 4/1997, s. 10.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ J. Haider, *Die Freiheit, die ich meine. Das Ende des Proporzstaates. Plädoyer für die Dritte Republik*, Frankfurt a./M. 1993, s. 181.</footnote>
W imieniu „szarych ludzi” występuje miliarder, Christoph Blocher, przy-
wódca skrajnie prawicowej szwajcarskiej Demokratycznej Unii Centrum, któ-
rej sukces w postaci 23% głosów w wyborach w 1999 zaszokował przywy-
kły do spokojnej rutyny kraj alpejski. Nikt nie pyta, jak godzi on, zwolennik
globalizmu, sprzeczne role killer capitalist i „zbawca ubogich”. Blocher na-
rzuca swą tematykę wyborczą, torpeduje ustawy rządowe, odwołuje się do re-
ferendum. Godzi sztukę bycia jednocześnie w opozycji i w rządzie. Jego prze-
słanie polityczne jest proste i lapidarne: „nie! gnušnej i kapitulanckiej klasie
politycznej”, oraz państwu opiekuńczemu, „nie! Brukseli oraz Europiej –
ostatniej utopii komunistycznej”.

Centralne motto wszystkich ugrupowań ekstremizmu prawicowego brzmi:
„oddać głos ludowi”. Nowoczesne partie populizmu prawicowego żądają bez-
pośredniej demokracji, która ma zamienić „zdegenerowane państwo partyjne”
w raj „demokracji obywateli”. Łatwo godzą przy tym wszelkie sprzeczności.
Hasło „mniej władzy dla funkcjonariuszy, więcej praw dla obywateli” sąsia-
duje z żądaniami silnego państwa. Zarówno Le Pen, jak i Haider prowadzą
grę, o której mówi się lewako — lepenizm i lewako — haideryzm. Postulaty
uwolnienia rynku, zniesienia płacy minimalnej oraz zasiłków dla bezrobot-
nych, całkowitej umowności stosunków pracy rekompensują oni obietnicą za-
gwarantowania miejsc pracy tylko dla „swoich”. Ksenofobia oferowana jest
jako remedium na wolnorynkową gospodarkę. W ten sposób ekstremiści au-
striaccy odebrali socjaldemokratom 213 tys. głosów. Około 50% zwolenni-
ków prawicowych populistów we Francji, Belgii, Danii, Włoszech, Austrii
stanowią dziś robotnicy, najbardziej zagrożeni utratą pracy.

Zyskiwanie proletariackiego wyborcy związane jest m. in. ze struktural-
nym bezrobociem oraz konsekwencjami gwałtownej globalizacji w Europie
Zachodniej. Niepewność i lęk przed utratą statusu decyduje często o zwróce-
niu się w kierunku partii radykalnej. O ile jeszcze w połowie lat osiemdzie-
siątych partie te liczyły na elektorat wywodzący się w znacznej mierze z kla-
sy średniej, o tyle w latach dziewięćdziesiątych nastąpiła znaczna proletary-
zacja. Między 1986 a 1995 r. udział robotników w Wolnościowej Partii Au-
strii wzrósł z 10% do 34%, we Froncie Narodowym z 19% do 30%<fnref n="19" />. Po-
dobne tendencje wykazuje Blok Flamandzki i Liga Północna.

V. Rasizm socjalny. Nie tylko zdolności przywódcze i organizacyjne za-
decydowały o powodzeniu wielu ugrupować ekstremistycznych w starych de-
mokracjach europejskich. Partie i ruchy radykalizmu politycznego, występu-
jące w charakterze sił protestu i zachowujące często pozory umiarkowania
i respektowania reguł demokracji, znajdują zwolenników w wielu regionach
Europy i świata. Haider odniósł sukcesy wyborcze kiedy bezrobocie w Au-
strii było na najniższym w Europie poziomie, a kraj nie przeżywał gospodar-

<footnote n="19">19 B. Bailer-Galanda, W. Neugebauer, *Haider und die „Freiheitlichen” in Österreich*, Berlin 1997, s. 118.</footnote>
czych wstrząsów. Siłą napędową populizmu prawicowego stała się we wszystkich krajach zachodnich masowa, niekontrolowana imigracja do bogatych krajów zachodnioeuropejskich.

Populistów łączy skłonność do sakralizacji narodu, który trwa wiecznie, jest silny, jednolity w przeciwieństwie do słabej i przemijającej jednostki ludzkiej. Tęsknota za wielkością i heroizmem wywodzi się ze starej tradycji antiliberalnej i antyoświeceniowej. Nabrała ona nowego znaczenia w okresie, kiedy imigranci, uciekinierzy przed nędzą, wojną, kataklizmami i prześladowaniami politycznymi, najczęściej z najbiedniejszych regionów pozaeuropejskich, zaczęli poszukiwać schronienia w najbogatszych regionach Starego Kontynentu. Imigracja stała się najwdzięczniejszym tematem agitacji i mobilizacji wyborców. Nie przypadkowo mapa ich sukcesów wyborczych pokrywa się z regionami największego zasiedlenia imigrantów.

Receptą na sukces okazał się patriotyzm socjalny zabarwiony rasistowsko. Kanalizacja lęków przed konkurencją o tanie mieszkanie i miejsce pracy przeciw obcym ma podwójny cel: wskazuje wroga, przeciwko któremu można zwrócić odreagowanie społeczne a jednocześnie stworzyć można pozory jedności poprzez obietnicę wykluczenia obcych poza granice kraju. Etnocentryzm i skrajny nacjonalizm stanowią główne filary radykalizmu początku nowego tysiąclecia.

Nie trafiłyby one jako tematy na salony polityczne Europy, gdyby nie odwoływały się do zakorzenionych w niektórych środowiskach niechęci do wielokulturowego społeczeństwa. Rasizm jest zjawiskiem akceptowanym i głęboko zakorzenionym w szerokim elektoracie sceny prawicowej. Nawet jeśli obywatele Francji nie podzielają do końca poglądów Le Pena, to dwóch na pięciu Francuzów (40%) przyznaje, iż pociąga ich rasizm. Nie chcą oni u siebie Murzynów i Arabów, choć jednocześnie jedna czwarta mieszkańców tego kraju przyznaje się do przodków obcego pochodzenia. Podobnie 38% Belgów określa swe poglądy jako „raczej rasistowskie”<fnref n="20" />.

Dlatego łatwo przywódcy Frontu Narodowego, który w 1986 r. został skazany za antysemickie wypowiedzi, straszyć „kosmopolityczną mieszaniną ludów”, pozyskiwać wyborców obietnicą porządku z separacją ras i kultur, wspólnotą narodową jako pojednaniem sił sacrum – „Ziemi i Krwi”. Młodzieżowa przybudówka Frontu ostrzega przed „wielokulturową i wielorasową cywilizacją, która może prowadzić tylko do krzywdy i śmierci naszej Tożsamości”. Organizacja ta wyklucza Żydów z dziedzictwa europejskiej kultury, akceptuje religię unarodowioną i zorientowaną rasowo. „Aryjskie” chrześcijaństwo w wydaniu ekstremistów francuskich odwołuje się do epoki pogańskiej w poszukiwaniu indoeuropejskich wartości.

To „banda czworga” (cztery największe partie francuskie) i „kryminaliści z Północnej Afryki” uznane zostały za największe zagrożenie dobrobytu i sta-

<footnote n="20">²⁰ J. Jaffre w „Le Monde” 2 VII 2000.</footnote>
bilności Francji. Brak pomysłu na rozwiązanie nabrzmianych problemów beznieściństwa społecznego zastępuje Le Pen nawoływaniem do jednoznacznego zdefiniowania narodu i odrzucenia indywidualnych interesów.

Tak, jak historia Francji wykazała, tylko wtedy mamy szansę spojrzeć w oczy zagrożeniom, gdy w zespoleniu bronimy się. W cenie jest celtycka lub galijska gorliwość. Jestem Celtem wyznaje Le Pen. Każdy jest dumny z tego kim jest, swego pochodzenia, z jakości swej rasy. Trafia on w gusta różnych ludzi, które wyrażają się m. in. w wypowiedzi młodego Francuza: Jestem Francuzem, tu w Le Havre, gdzie urodziłem się, ludzie tacy jak ja nie mogą iść do nocnego klubu. Wszystkie są w rękach Żydów. Wykidajłamisą Arabowie i Murzyni. Piękna ta nasza Francja... Zwolennicy Frontu czują się „zdrowi, czyści, razem”, „każdy na swoim miejscu”. Jego członkowie chwalą sobie organizacyjną wspólnotę: „Jest dobrze, jesteśmy wśród białych!”, „Jesteśmy jedyni”, „Czujemy się uwolnieni”, „Żyjemy po raz pierwszy od dawna w zgodzie z samym sobą”<fnref n="21" />.

Hasło „najpierw Austria” utorowało drogę Haiderowi do Wiednia. Jego partia zaczęła odnosić sukcesy w okresie 1981 do 1991, kiedy liczba cudzoziemców w Austrii wzrosła o 75%. Wystarczyło odgrodzić sumienność i prawoistość Austriaków od nigeryjskich handlarzy narkotyków. Jeśli polityki nie zbudujemy na zasadach etnicznych stwierdzał Haider w 1993 r., to ludzkość nie będzie miała przed sobą żadnej przyszłości. „Socjalna społeczność narodowa” jest eufemistycznym sloganem wyborczym austriackich populistów, skrywającym marzenia wielu Austriaków o spokojnym własnym podwórku. Austria nie czuje się bynajmniej bardziej wroga wobec cudzoziemców aniżeли inne kraje europejskie. Ton Haidera nie przeszkadza jednak wielu porządnym obywatelom republiki naddunajskiej, w której antysemityzm był integralnym elementem działalności wszystkich wielkich partii i które nie podjęły wysiłku uporania się z tym problemem. Antyżydowskie tendencje w powojennej Austrii były codziennością. Leopold Kunschak, założyciel Austriackiej Partii Ludowej, współrządzącej przez pięćdziesiąt lat krajem, deklarował bez ogródek, iż jest i pozostanie antysemitycą: *W Austrii bowiem nie mają nic do szukania ani swoj, ani obcy Żydzi*<fnref n="22" />.

W Austrii, kraju, w którym sukcesy partii Haidera przypadły na okres najmniejszego w porównaniu z innymi krajami Europy bezrobocia i najmniejszej inflacji, nie podpala się domów azylantów, nie odbywają się spektakularne pochody bojówek neofaszystowskich. Wystarczy obietnica lidera populistycznej partii utrzymania zasiłków socjalnych tylko dla matek austriackich, w szkołach zaś oddzielenia dzieci swoich od obcych. Spora część społeczeń-

<footnote n="21">²¹ A. Bihr, *Pour en finir avec le Front National*, Paris 1993, cyt. za R. Kühnl, G. Wiegel, S. Klittich, J. Renner, *Die extreme Rechte in Europa. Zur neueren Entwicklung in Deutschland, Österreich, Frankreich und Italien*, Heilbronn 1998, s. 120-145.</footnote>

<footnote n="22">²² O. Rathkolb, *Zur Kontinuität antisemitischer und rassistischer Vorurteile in Österreich 1945-1950. „Zeitgeschichte”* 5/1989, s. 168.</footnote>
stwa uwierzyła Haiderowi, iż zapewni on lepszy socjalizm, socjalizm narodowy.

Media dbają o udramatyzowanie problemu cudzoziemców. Organ Wolnościowej Partii Austrii „Freiheitlicher Gemeindekurier” plastycznie prezentuje wizję zgłodniałej tłuszczy zagrażającej dobrobytowi kraju, gdy stwierdza: Oni [imigranci] chcą wolności i dobrobytu. Ich celem jest ziemia obiecana – bagaty Zachód, gdzie pragną odkroić dla siebie solidną porcję ciasta dobrobytu, które upiekli nasze matki i nasi ojcowie dla nas. Oni chcą siedzieć przy nakrytym stole...Ale miejsca jest mało. Wielu z tych, których nie zaprosiliśmy do stołu, zabierają gospodarzom, to, czego oni sami nie oddaliby dobrowolnie. Z pojedynczych poszukiwaczy pomocy wyrosły sfory zgłodnianych wilków, które zgarniają wszystko dla siebie i nie szczędzą pomocnej ręki gospodarza. Jeszcze możemy się bronić, ale już przed naszymi bramami czekają niezliczone hordy żadnych bogactwa<fnref n="23" />.

Socjalny rasizm zdominował propagandę belgijskich i niemieckich ugrupowań ultraprawicowych. Filip Dewinter, deputowany i szef antwerpskiego Bloku Flamandzkiego chciał zapewnić dobrobyt miastu poprzez mobilizację przeciw „islamowi i imigracji – V kolumnie wroga”. Niemieccy Republika nie w odpowiedzi na problemy społeczne jednocześnie się narodu mieli jedynie do zaoferowania slogan wyborczy „Niemcy nie mogą być urzędem socjalnym dla całego basenu Morza Śródziemnego”.

Krąg Przyjaciół Wolności dla Niemców, neonazistowska organizacja, powstała w 1989 i zdelegalizowana w 1993 r., najdobitniej wyraziła ton argumentacji wszechobecny w ugrupowaniach skrajnej prawicy, gdy głosiła w jednej z ulotek wydanej w nakładzie 100 tys. egzemplarzy: My nie chcemy długiej znosić głodu mieszkań, nie chcemy ich opuszczać dla natrętnych oszustów azylanckich, cyganów, handlarzy narkotyków. Nie chcemy zniszczenia naszego środowiska z powodu inwazji cudzoziemców. Nie chcemy narażać naszego zdrowia z powodu chorób przywleczonych przez obcych natrętów<fnref n="24" />. Organizacja ta nie była odosobniona, wzywając młode matki, by „podarowały narodowi niemieckiemu więcej dzieci”; „na jedno obce czworo niemieckich dzieci, wtedy unikniemy wykorzenienia”. Blok Flamandzki oferuje czek na 30 tys. franków belgijskich za каждę urodzenie rdzennego Flamanda.

Przed problemem wielokulturowości europejskiej nie da się uciec. Dramat polega na tym, że populiści zachodni dotykają autentycznych zjawisk. Około 70 do 100 milionów ludzi szuka dziś lepszej przyszłości poza granicami swego kraju. Zagęszczenie cudzoziemców w niektórych dzielnicach dużych miast Niemiec i Austrii jest tak duże, że rzutuje na sposób i poziom na-

<footnote n="23">²³ Handbuch des österreichischen Rechtsextremismus, hrsg. vom Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes, Wien 1994, s. 452.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ B. Pörksen, *Die Konstruktion von Feinbildern. Zum Sprachgebrauch in neonazistischen Medien*, Wiesbaden 2000, s.71.</footnote>
uczania w szkole, i ograniczenie puli świadczeń socjalnych. Jednocześnie eks-
perci ONZ szacują, iż w roku 2050 liczba Niemców spadnie do 59 milionów.
Utrzymujący się deficyt urodzin, przy wzrastającej długości życia spowodu-
je istotną zmianę struktury wiekowej społeczeństwa. Wzrośnie odsetek ludzi
starszych o około 28%, liczba zaś ludzi w wieku produkcyjnym zmniejszy
się o 41%. Oznaczałoby to, iż aby Niemcy mogły utrzymać się na obecnym
poziomie dobrobytu, potrzebować będą napływu imigrantów.

Skoro władze nie potrafią rozwiązać tych kwestii, wyborca przyjmuje za dobrą monetę proste hasła ekstremistów, niepomny tego, że oferowana interpretacja rzeczywistości niczego nie rozwiązuje. Konflikty między obrazem świata tradycyjnego i nowoczesnego przeżywają bowiem najśabsi wzdłuż granic etnicznych. Takie kryteria jak rasa, płeć, kolor skóry są łatwo rozpoznawalne, proste do udokumentowania. Na płaszczyźnie narodowej i rasowej najłatwiej skrzyknąć iolonczyć niezadowolonych.

VI. Nieprzezwyciężona przeszłość. Nie tylko rozdźwięk między gwał-
townymi zmianami gospodarczymi a zastygłymi w bezruchu instytucjami po-
litycznymi tłumaczy renesans populizmu prawicowego. I nie tylko napływ cu-
dzoziemców ludności do alpejskich regionów Europy, regionów jednorodnych
geograficznie i religijnie wywołał wstrząs w demokratycznych państwach. Na
ności Austrii i Szwajcarii ciąży spuścizna przeszłości, z którą się nie
rozliczono. Haider ze swą wyrozumiałością dla weteranów SS wyrażał tylko
dość rozpowszechnione poglądy swych rodaków. W tym naddunajskim kra-
ju, w którym ponad milion obywateli służyło w Wehrmachcie, 700 tys. było
członkami NSDAP, a największe partie stylizowały po wojnie austrofaszyzm
jako okres bohaterskiej walki narodu austriackiego z narodowym socjalizmem,
nie poczuwano się do winy za zbrodnie II wojny światowej.

Społeczeństwo nie rozumie międzynarodowego poruszenia, gdy Haider
chwali politykę zatrudnienia III Rzeszy. Fakt bowiem, iż Austriacy byli
przede wszystkim sprawcami, a nie tylko ofiarami wszystkie wielkie partie
Austrii odsunęły z pola debaty historycznej. Spore „zasługi” położył w tym
względzie Bruno Kreisky. Ten wielki socjaldemokrata uprawiał politykę po-
jednania ze starymi nazistami. Bez ich bowiem poparcia sukces jego partii
byłby niemożliwy. To właśnie Wolnościowa Partia Austrii, której przewod-
niczył Friedrich Peter, uczestnik brygad SS, splamionych mordowaniem Ży-
dów w Rosji, popał w 1970 r. mniejszościowy rząd Kreisky'ego. Wielu Au-
striaków było przekonanych, iż absolucja udzielona przez Żyda Kreisky'ego,
oznacza ostateczne uporanie się z przeszłością. Dopiero w 1986 r. w związk-
ku ze sprawą Kurta Waldheimer świat zauważył, że Austria w czasie wojny
znajdowała się po niewłaściwej stronie. W lipcu 1991 r. kanclerz Franz Vra-
nitzky po raz pierwszy publicznie mówił o współwinie swych rodaków.
W czerwcu 1993 r. kiedy jako pierwszy austriacki kanclerz odwiedził Izra-
el, padły z jego ust słowa o odpowiedzialności Austriaków i współwinie za
Holocaust.
Toteż Haider trafił na podatny grunt, gdy po pierwszej nieśmiałej fali dyskusji nad winą rodaków, wzywał w 1993 r., by skończyć z „permanentną kryminalizacją własnej historii”. W Karyntii, skąd rozpoczął swój zwycięski pochód, od lat odbywają się złoty na Ulrichsberg. Na tym pięknym wzgórzu spotykają się przedstawiciele rządu, obok ewangelickiego superintendenta stoi katolicki biskup oraz kombatanci z Waffen-SS. Zwrócone do nich słowa Haidera: *Wy nie byliśmy sprawcami, byliśmy ofiarami, Wasza ofiara nie może pójść na marne lub II wojna miała swój sens, ponieważ jak później przekonaliśmy się, w ten sposób został osłabiony komunizm, który wreszcie upadł. Teraz widać jak dobrze było już wówczas w tym kierunku walczyć koją poczucie winy.*

Relatywizacja nazizmu, jego banalizacja poprzez odpowiednią retorykę i eufemizmy zyskiwała uznanie zarówno generacji wojennej, jak i młodych, którzy chcieli być dumni ze swych ojców, przedstawianych przez populistycznych przywódców jako wzór uczciwych i porządnych Austriaków. Przeciw socjalistom miał Haider historyczne argumenty: *To co wy oferujecie jako politykę zatrudnienia jest niczym, to już naziści lepszą oferowali. Populiści alpejscy chcieli oczyścić obywateli tego kraju z wyrzutów sumienia. Michael Graff, sekretarz generalny partii wolnościowców, odwołany ze stanowiska za niedyplomatyczne wypowiedzi, precyzował dokładnie kryteria winy: Nikt kto własnoręcznie nie udusił sześciu Żydów, nie musi się wstydzić.*

Przerwanie w ostatnich latach milczenia wokół przeszłości w Szwajcarii ożywiło również działania ekstremistów. Ujawnienie faktów na temat współpracy banków szwajcarskich z hitlerowskim reżimem w wydalaniu podczas wojny uchodźców żydowskich obaliło mit państwa „czystych rąk”. W kraju, gdzie dyskrecja, polityczne, finansowe, humanitarne milczenie jest największą wartością, odkrycie brzydkiej strony natury tego stabilnego, pilnie strzełgącego tajemnice kraju, podkopało jego międzynarodowy autorytet. Tak więc notowania Demokratycznej Unii Centrum rosną nie tylko dzięki ksenofobicznej formule: „lódź jest pełna” (aluzja do napływu w ciągu kilku miesięcy 1999 r. 25 tys. uchodźców z Kosowa). Ch. Blocher, przywódca szwajcarskich ekstremistów, zyskuje aplauz, gdyż występuje w obronie honoru nieskalanej winą Szwajcarii.

VII. Niemiecka scena neofaszystowska. W Niemczech partie skrajnego nacjonalizmu nie osiągnęły sukcesów parlamentarnych. A jednak gwały, podpalenia synagog, polowania na kolorowych cudzoziemców, homoseksualistów i bezdomnych przybrały na ziemi niemieckiej w ostatnich latach spektakularne rozmiary. Ich sprawcy nie czytają pism Evoli ani Benoista, nie szukają uzasadnienia w wierze w niemieckiego nadczłowieka. „Skórzane głowy” (skin heads), „siepacze”, „odjazdowi”, „pałkarze”, „walczące brygady” czerpią inspiracje z magazynów zatytułowanych: „Atak”, „Biała Rebelia”, „Trupia Czaszka”, „Ostateczne Rozwiązanie”. Choć w większości nie należą do żadnej organizacji, stanowią najbardziej wdzięczny rezerwuar agitacji skrajnie na-
cjonalistycznych ugrupowań. Są młodzi, w większości poniżej 21 lat, niewy-
kształceni, grupują się w ulicznych bandach, klubach fanów piłki nożnej. Szu-
kają wyrazistego przywództwa, cechuje ich kult siły. Wspólnota rekompen-
suje im bezdomność, klika własną niemoc, zaś wojskowe akcesoria i militar-
ny porządek skrywają wewnętrzny chaos.

Faszystowscy machos stanowią element młodzieżowej subkultury, alter-
natywnego stylu życia. Ich przemoc stała się częścią kulturowych zachowań,
prowokacją. Cechuje ich rozmyślna brzydota, brak wytrwałości, chcą szoko-
wać i drażnić dom, szkołę, otoczenie. Często rzucają kamieniami w bezdom-
nych, gdyż „nic nie ma w telewizji”. Na odmienność reagują jak psy podwór-
kowe, kiedy obcy wkracza w ich rewir. Czy rozumieją sens tekstów, gdy śpie-
wają: „Świat wkrótce zrozumie, że Hitler miał rację” i ogłaszają Rudolfa Hes-
sa „największym bohaterem białej rasy”?. Język plakatów kierowanych do
młodych jest twardy i prosty. Winni zalewowi kraju przez obcych są polity-
cy, dla których „ojczyzną jest partia, a nie Niemcy”, a receptą na rozwiąza-
nie problemów ma być wyrzucenie z kraju cudzoziemców kolorowych<fnref n="25" />.

Elementem jednoczącym młodych entuzjastów Hitlera i Mussoliniego w Europie stała się muzyka. Weterani neofaszyzmu odkryli wybuchowy potencjał drzemiący w muzyce rockowej. Na fali młodzieżowej muzyki trudno wyznaczyć granice miedzy objawami dzikiej ekstazy a czystą agresją. Pieśni rockowych faschos nawoływują do „rozpalenia ognia w obozach koncentracyjnych, po to, by wrzucać doń Turków, Arabów i Żydów”. Podczas koncertów na obszarze byłej NRD nawołują do wojny rasowej. Pieśni nienawiści, zespoły muzyczne, m. in. „Trujący gaz”, szlagiery, jak „Hakenkreuz”, żadają nagrody Nobla pośmiertnie dla Hitlera, sympatyzują z Saddamem Husseinem chociażby dlatego, że „sam przeciwstawił się Żydom”, choć „osobiście jest on tylko brudnym Arabem”.

Wśród młodych rośnie zapotrzebowanie na płyty z tekstami, w których Niemcy występują wyłącznie w roli ofiar, bo jak głosi jeden z nich: *Byliśmy wychowywani w nienawiści do siebie samych, sprzedani, oszukani, ograbieni i jak stara mleczna krowa wyssani przez obcych.* Dlatego głoszą czas odwetu, gdy śpiewają: *Za niemiecką ojczyznę walczymy, domy azylantów palimy.*

Dla pokoleń, które przeżyły zbrodnie nazizmu kamienowanie obcych oraz wykorzystywanie symboliki faszystowskiej budzi trwogę nie tylko z uwagi na niemożność wyjaśnienia i bezradność w zwalczaniu patologii, szczególnie w kraju o wypróbowanej demokracji. Pozostaje to problemem nie tylko pedagogicznym, moralnym, lecz również politycznym i zwyczajnie kryminalnym.

<footnote n="25">²⁵ W. Bergmann, R. Erb (Hrsg.), *Neonazismus und rechte Subkultur*, Berlin 1994; G. Sauerwald (Hrsg.), *Angst, Haß, Gewalt – Fremde in der Zweitdrittelgesellschaft. Eine He-rausforderung für das Sozialwesen*, Münster, Hamburg 1994; E. Modena (Hg.), *Das Faschi-smus – Syndrom. Zur Psychoanalyse der Neuen Rechten in Europa*, Giessen 1998.</footnote>
Indywidualizacja dróg życiowych wszędzie rodzi sytuacje, w których sąsiedztwo i jego dobroczynne skutki mają tylko ograniczony zasięg. Agresja pozostaje niezauważona, obojętnieje. Na obszarze byłej NRD, gdzie już w latach osiemdziesiątych rozwinęła się radykalna subkultura młodzieżowa, ekstremiści z prawa znalazli szczególnie podatny grunt. W tej części Niemiec, gdzie wszystko było zaprogramowane i zorganizowane, potrzeba pewnej orientacji i wyraźnej przynależności, którą obiecują ruchy populistyczne, jest większa niż na pozostałym obszarze Niemiec. Na pytanie, jak doszło do tego, że lewicowi nauczyciele dali swemu krajowi skrajnie prawicowych uczniów nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Niemcy stały się krajem imigracji. Ta imigracja do kraju, który przez zjednoczenie przeżywa problemy typowe dla Wschodu i Zachodu europejskiego, ma konsekwencje zarówno dla gospodarzy, jak i gości.

VIII. Potencjał radykalizmu prawicowego w Polsce. Ekstremizm prawicowy nie oszczędza również Europy Środkowej i Wschodniej. Tam, gdzie upokorzenie poprzez utratę dotychczasowej pozycji w świecie zderzyło się z niewyobrażalnymi problemami transformacji, jak to ma miejsce w Rosji, fascynacja brunatną ideologią i ruchami radykalnymi, jest duża. Spory potencjał ekstremizmu drzemie na obszarze byłej Jugosławii. W pozostałych krajach byłego bloku jest zjawiskiem marginalnym.

W Polsce skrajna prawica nie stanowi obecnie realnego problemu politycznego. Narodowe Odrodzenie Polski, najbardziej radykalna organizacja, imitująca niektóre aspekty faszyzmu, jest z uwagi na kadrę, język i poziom prezentowanych poglądów, zjawiskiem bardziej z pogranicza mistyki i schizofrenii. Nie oznacza to bynajmniej, że można je lekceważyć. To co się stało bowiem udziałem starych demokracji w Europie Zachodniej, stanowi z wielu względów potencjalne niebezpieczeństwo dla Polski. Niestabilny system partyjny, labilny, nieprzewidywalny elektorat, rosnące bezrobocie oraz czekające nas problemy związane z przystosowaniem do członkostwa w Unii Europejskiej, to tylko niektóre czynniki stwarzające korzystną glebę dla populizmu prawicowego i radykalizacji postaw.

Obok tych ważnych czynników obiektywnych istotna rolę pełnią czynnik subiektywne. Cała nasza powojenna przeszłość była głównie rozrachunkiem ofiar ze sprawcami naszej historycznej krzywdy. Dzisiaj, kiedy odchodzi bezpośredni świadkowie II wojny światowej i wydarzeń, będących ich bezpośrednią konsekwencją, zaczyna się uchylanie nie odkrytych kart historii. Debata na temat zbrodni popełnionej przez Polaków w Jedwabnem oraz pogromów dokonywanych przez Polaków na cywilnej ludności niemieckiej bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej pokazuje, jak trudno uporać się z sytuacją, w której odbiera się prawo do dumy z własnej historii. Przykład Austrii pokazuje jak społeczeństwo reaguje na taką gwałtowną zmianę ról. Od tego ile w nas dojrzałości do poznania prawdy o sobie samym zależeć będzie odporność na radykalizm polityczny, którego reprezentanci z pewnością będą chcieli wystąpić w obronie utraconej czci narodowej.
Polski radykalizm prawicowy jest rówieśnikiem naszej młodej demokracji. Jego zwolennicy mają wiele wspólnego z europejskim ruchem. Różni się jednak przede wszystkim prymitywnym i wulgarnym antysemityzmem oraz „narodowym katolicyzmem”, który każe swe przekonania uzasadniać wolą Boga i przeznaczeniem. Jego twórcy i zwolennicy wydają liczne pisma, takie jak m in. „Szczerbiec, miesięcznik popularnonaukowy”, „Młody Narodowiec”, „Sztafeta”, „Awangarda Narodowa”, „Wolna Polska”, mają swe wojewódzkie i regionalne oddziały, własne duszpasterstwo, letnie obozy rewołucyjne, rozpowszechniają swe poglądy przy pomocy kaset i akcesoriów o symbolice i treści faszystowskiej.

Polski ruch, określający się mianem rewolucjonizmu narodowego, jest pełen sprzeczności. Pragnie zbudować w przyszłości „Wielką Polskę”, żyje jednak tylko i wyłącznie przeszłością. Odrzuca wszystko, co obce, bazuje jednak głównie na tekstach włoskich i niemieckich faszystów oraz ich prekursorów. Nawołuje do swobodnej dyskusji nad przyszłością kraju, odrzucając jednocześnie wszystkie istniejące partie, programy i idee. Pragnie nowego porządku, głosząc apoteozę anarchii. Potępia materializm, nowoczesność i pieniądz, tymczasem korzysta obficie z najnowszych technik elektronicznych, żyje ze składek i darowizn. Głosi chrześcijańskie współżycie narodów, potępiając jednocześnie wszystkie religie, ponad które wynosi specyficznie rozumiany, polski, narodowy katolicyzm.

Polscy rewolucjoniści narodowi wypowiadają się na łamach „Szczerbca” pisma wychodzącego nieprzerwanie od 1991 r., Mają aspiracje naukowe. Pragną walczyć o nowego człowieka i nowy naród, w szczególności o młodzież, która stanowi ich najważniejsze pole bitwy, w oparciu o dawno skompromizowane przez hitlerowską politykę programy, filozofię i ideologie. Nie są bynajmniej w niczym oryginalni. Ich poglądy stanowią powielenie bez żadnego retuszu starych tekstów Stronnictwa Narodowego, echo Obozu Wielkiej Polski, Ligi Narodowej i Obozu Narodowo – Radykalnego oraz przede wszystkim mechaniczne nawiązanie do tych prądów myślowych w Europie, z których korzystał niemiecki narodowy socjalizm.

Narodowe Odrodzenie Polski chce przełomu, rewolucji, oczyszczenia zbiorowego narodu. Powiela teksty z Republiki Weimarskiej, niepomne w jakiej epoce i warunkach dziś żyjemy. Deklaruje się jako organizacja jawna, „działająca poufnie”. Jej zwolennicy postrzegają siebie jako rycerzy, kapłanów i wodzów duszy w jednej osobie. Aby idealizowana przez nich przeszłość jaśniała pełnym blaskiem, muszą najpierw odmalować teraźniejszość w najczarniejszych barwach.

Codzienność nie interesuje tych „politycznych żołnierzy”. Codzienność to bowiem tylko „prostytucja, homoseksualizm i oszustwa bankowe”. Codzienność to kompromisy, wybory parlamentarne, to tłum i masy, które „nie staną się zaczynem odrodzenia narodowego”. Prawdziwa wielkość narodu potrzebuje bowiem elitaryzmu, jednostek gotowych do samodoskonalenia, dale-
kich od doczesnych uciech, wymaga krwi i młodzieśwa. Naród musi dojrzeć do swej misji poprzez właściwe „odczytanie z mroków przypadkowej rzeczywistości zadań powierzonych mu przez Boga". Niezbędne jest w tym celu odizolowanie narodu od zewnątrz i duchowe oraz rasowe oczyszczenie od wewnątrz. Warunkiem jest odrzucenie obecnych elit i inteligencji.

Ideolodzy historycznego faszyzmu żądali całego człowieka, pragnęli opahować wszystkie sfery życia. Czysta filozofia ich nie interesowała, jeśli to tylko „filozofia czynu". Prawdą było to, co się czuje i w co się wierzy. Ideolodzy polskiego rewolucjonizmu narodowego podpisują się w pełni pod głoszoną przez J. Goebbelsa dewizą: „Nie jest ważne, w co wierzymy, ważne jest, że wierzymy". Cel ich dżeń jest na miarę Herkulesa, droga zaś do jego osiągnięcia rozmyta i trudna do zrozumienia. Nowa Polska ma być wielka, bez podziałów klasowych, partyjnych, jednolita w myśleniu i wierze. Skazani na wielkość przez geopolitykę, mamy dążyć do realizacji Polski Piastów i Jagiellonów, nawiązać do tradycji Chrobrego, wbijającego słupy graniczne w Sali i Dnieprze, Jagiełły pod Grunwaldem, Żółkiewskiego na Kremlu, Władysława IV snującego plany panowania na Morawach<fnref n="26" />.

Marzenia o wielkości wymagają oczyszczenia polskiego podwórka. Samozwańczych wybrańców Boga nie interesuje typ ustroju politycznego; ważne jest tylko by służył on „Opatrzności i Narodowi". Dlatego najpierw trzeba znieść z powierzchni kraju „ustrój humanitarnej obrzydliwości". Jak powiada bowiem naczelny „Szczerbca" Adam Gmurczyk demokracja jest jak chlew, w którym dobrze czują się jedynie świnie<fnref n="27" />. Zdrajcy winni zawisnąć na szubienicy, trzeba przetrącić „czerwone karki", wyplenić „euroubeckich demokratów", „sprzedajną inteligencję", przegonić „rządy intelektualnego motorzę" i „władztwa miernot" oraz uporać się z „cuchnącym moralnie tworem liberalizmu" i „bękartem racjonalizmu".

Nie krucjata rozumu, lecz nowi waleczni templariusze, silni tradycją wojen krzyżowych będą realizować nowe zadania. Odrodzony Polak będzie posiadał osobowość herosa i zdobywcy, to nieustraszony wojownik, który musi pogodzić wolę ciągłej walki z duszą natchnionego idealisty. Nad Wisłą każdy ma być bowiem wpatrzony w Boga i spać z karabinem.

Rasistowsko zabarwiona antyeuropejskość występuje we wszystkich ruchach neofaszystowskich Europy. W Polsce, kraju jednonarodowym, trudno jednak znaleźć wytłumaczenie dla skrajnie rasistowskich poglądów. Ideolodzy NOP przejęli hitlerowską retorykę, w przekonaniu, iż walka o prawdę i wielkość wymaga fanatyzmu. Dariusz Miśta, jeden z teoretyków organizji, domaga się obrony czystości naszej polskiej aryjskiej krwi, aby nigdy nie została ona sparszywiona przez azjatów, kolorowych lub czarnych. Dla tej obrony potrzebna jest nacjonalistyczna, biała rewolucja, wspomagana przez

<footnote n="26">²⁶ „Szczerbiec” nr 2-3/1992, s. 12.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ „Szczerbiec” nr 6/1995, s. 3.</footnote>
duchową krucjatę. Odpowiedzią na „multietniczny kołchoz europejski”, „jad tolerancji” i „wielorasowy kościół” ma być biały ekstremizm. Oznacza on w praktyce m. in. żądanie zaryglowania granicy na Bugu przeciw wschodniej szarańczy, hordom Rosjan, Ukraińców, Białorusinów i innych mongolów postradzieckich, którzy krążą niczym wichura w naszym kraju<fnref n="28" />. Jego poplecznicy odgrażają się, iż skoro władza zawodzi w tym względzie, a wrodzona głupota intelektualistów chce pozbawić nas tożsamości duchowo-rasowej, co może zatrzeć naszą przynależność do białej rasy, sami uporają się z tym problemem.

Czystość rasy ma wspomagać czystość wiary. Główny jej obrońca, ks. Michał Poradowski, wykładający systematycznie na łamach „Szczerbca” naukę o trujących wyziewach judaizmu, historię świata interpretuje jako permanentną walkę katolicyzmu w obronie przeciw złym wpływom protestantyzmu. Protestantyzm, „konglomerat pierwotnego pogaństwa i judaizmu”, „antykatólicka szczepionka”, uodpornił Niemców, według tej teorii, na całe zło świadata. Dlatego nie można bratać się z narodem zachodnich sąsiadów, którego „długo jeszcze nie da się odhitleryzować”. Serce Niemca odmienić może tylko katolicyzm, a od kultu swastyki uwolnić tylko krzyż.

Ta szczególnie rozumiana odnowa narodu i pojmowanie wiary kazały Markowi Wojciechowskiemu ocenić wypowiedź premiera Jerzego Buzka na temat wojny o krzyże oświęcimskie jako odpór „premierowi wszystkich łajdaków z brukselskiego mianowania, gauleitera III Rzeczypospolitej, członka sekty, która wyparła się wiary”. Kierując się katolickim nacjonalizmem, ogłaszają zwołennicy białego ekstremizmu swoisty apel. Tak jak komunistyczne władze w 1965 r. w odpowiedzi na list biskupów polskich oświadczyły, iż Polska nie ma żadnych powodów do przepraszania, czy proszenia kogokolwiek o wybaczenie, dzisiaj narodowcy ogłaszają, iż Polska nie ma wobec nikogo na świecie moralnych długów. „Nie mieliśmy kolonii” ani „nikogo nie wyzyskiwaliśmy”, w związku z tym nie ma powodów, by kogokolwiek za wyjątkiem etnicznych Polaków przyjmować do naszego kraju.

Antysemityzm jest od wieków wpisany w kulturę i myśl europejską. W przypadku polskich ekstremistów początku XXI wieku pojęcie antysemityzmu niczego jednak nie wyjaśnia. Nie oddaje bowiem ani głębi ani intensywności tej tępej nienawiści do Żydów, która przybiera znamiona demonicznego zaślepienia, fascynacji prymitywnym instynktem i mistycyzmem w celu „podtrzymywania rasowo świadomego chrześcijaństwa”, uwiedzenia przez zabobon, oscyluje na granicy religijnego fanatyzmu, niewiedzy i zwykłego kłamstwa.

Tematyka żydowska stanowi główny przedmiot zainteresowań teoretyków i praktyków polskiej, nacjonalistycznej rewolucji. Czytelników swych pism, oferowanych książek i kaset filmowych karmią głównie historycznymi teksta-

<footnote n="28">²⁸ „Szczerbiec” nr 2/ 1995, s. 7.</footnote>
mi faszystów z lat trzydziestych i czterdziestych XX w., przejmują c mecha-
nicznie ich frazeologię i mitologię. Akcje oczyszczania własnego domu od
Żydów pragną realizować według tradycji Obozu Narodowego, który w 1912
r. wydał Żydom wojnę narodową na śmierć i życie. Sięgnęli do wypróbowa-
nej tradycji i sprawdzonych przez historie wzorów; aby skutecznie uporać się
z wrogiem, należy go najpierw odhumanizować.

Beletrystyka i literatura pseudonaukowa dostarczają wielu przykładów od-
człowieczenia Żyda poprzez zastosowanie zwierzęcej frazeologii i mitologi-
zację biologicznych wyobrażeń. Tak więc Żyd ukazywany jest od wieków m.
in. jako świnia, pijawka, wąż oplatający drzewo i pozbawiający je soków ży-
ciodajnych, uliczny szczur, kleszcz, robactwo. Portret ten wspomaga medycz-
na diagnostyka: złośliwy nowotwór, pasożyt, ropujący wród, zaraza zatru-
wająca powietrze zdrowe. Proste zwroty, powtarzane miliony razy, upo-
wszechnione na masową skalę przez hitlerowską propagandę i media, prze-
stały być metaforami i stały się w końcu rzeczywistością. Cóż bowiem moż-
na zrobić z uporczywą infekcją i pasożytami, jeśli nie skutecznie, systema-
tycznie i według obowiązujących w danym czasie technik unicestwić.

Polscy narodowcy znalazli się w dobrym towarzystwie, dbając o konty-
nuację i ciągłość antyzydowskiej rewolucji. W połowie XIX w. niemiecki pro-
fesor orientalistyki Paul de Lagarde pisał Trzeba mieć serce jak skóra kro-
kodyla, by nie odczuwać współczucia dla biednych, wyssanych z krwi Niem-
ców i tym samym nie podzielać nienawiści do Żydów, a także do tych, któ-
rzy są na tyle tchórzliwi, by tego robactwa nie zdeptać. Z trychiną i bakte-
riami się nie pertraktuje. Trychinę i bakterie niszczy się gruntownie i szyb-
ko, jak to możliwe<fnref n="29" />.

Instrukcja NSDAP, która w 1944 r. poucza, jak zdrowe Niemcy uwolnić
od pasożytniczych form życia, komunikuje wprost: Kto wierzy w to, że pa-
sożyty, np. wszy, można zmienić lub nawrócić? My mamy tylko jeden wy-
bór: pozwolić się przez nie opanować lub je zniszczyć<fnref n="30" />. Adam Gmurczyk
pisze w 1996 r.: Każdy naród by być zdrowy, musi pozbywać się najbart-
dziej szkodliwych chorób. Jedne można zaleczyć, inne trzeba wypalać gorą-
cym żelazem. Takim wrzodem są Żydzi, niewielkiej wielkości, lecz niezwy-
kle złośliwym nowotworem, atakującym i opanowującym najśabsze komór-
ki organizmu narodowego. Ucywilizować się ich nie da. Większe szanse na
życie w normalnym społeczeństwie mają małpy<fnref n="31" />.

Zalecając odszczurzanie kraju, redaktorzy „Szczerbca” odpowiadają na za-
dane sobie pytanie, czy Żydzi są ludźmi. Ich akceptację zyskują stare teorie
ideologów hitlerowskich, którzy uznali, iż Żyd zajmuje pośrednie miejsce mię-

<footnote n="29">²⁹ P. de Lagarde, *Juden und Indogermanen. Eine Studie nach dem Leben, Göttingen* 1887, s. 339, 347.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Por. A. Bein, „Der jüdische Parasit”. Bemerkungen zur Semantik der Judenfrage. „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte” Jg. 13, H. 2/1965, s. 145.</footnote>

<footnote n="31">³¹ „Szczerbiec” 6-7/1996, s. 3.</footnote>
dzy nordykiem a małpą oraz kategoryczne stwierdzenie Hitlera, który ogłosił
światu, iż Żyd nie jest człowiekiem. Jest antyczowiekiem<fnref n="32" />. Ideolodzy NOP
pojęciem „żyda” określają wszystkich i wszystko, co im przeszkadza w reali-
zacji „Wielkiej Polski”: kryją się za nim m. in.: żydo-komuna, żydo-solidar-
ność, „żydowska demokracja”, która jest spiskiem talmudystów, wyraziciele
„krowiej pokory wobec Unii Europejskiej”, globalizacja oraz obcy kapitał.

Dla Polaków i Żydów nie widzą możliwości porozumienia. 12 postulatów pojednania to spis warunków stanowiących interpretację historii Polski i świata, którą można by potraktować jako przyczynek do science fiction, gdyby nie porażająca świadomość, iż bogata obca i rodzima literatura dostarczająca „naukowych dowodów” na ten temat, oferowana przez biura NOP, dostępna jest na terenie całego kraju. Gdyby Żydzi chcieli zyskać przychylność Polaków, musieliby przede wszystkim przeprosić narody świata za ukrzyżowanie Chrystusa. W długiej historii tych „siewców chaosu”, którzy „wynaleźli aborcję” i przeniknęli struktury wszystkich polskich partii politycznych, ideolo dzy NOP nie dopatrzyli się żadnego odruchu dobra. Natomiast lista żydowskich „mordów, gwałtów i bestialstw” nie ma końca. Dlatego domagają się, by Żydzi przeprosili za I i II wojnę światową, wszystkie rewolucje nowożyt nego świata, za faszyzm i komunizm, rozbiory Polski, zniszczenie cywiliza cji rzymskiej, upadek polskich miast, rozpicie chłopów polskich, dewastacje wsi i rolnictwa.

Zwolennicy i sympatycy naszego rodzimego neofaszyzmu powielają w majestacie „jedynej prawdy” upowszechnione od czasów średniowiecza najbardziej absurdalne legendy. Odnawiają m. in. zarzut rytualnych mordów na dzieciach, przypisując w ten sposób Żydom atawistyczne skłonności. Pozwa lało to w przeszłości oddzielać Żydów od cywilizowanej części ludzkości i usprawiedliwiać pogromy (Tylko między 1890 a 1914 rokiem odbyło się w Europie w związku z tym zarzutem 12 procesów przeciw Żydom. Ostatni wyrok w tej sprawie przeciw Żydom zapadł decyzją czechosłowackiej proku ratury w 1930 r.). Upowszechnają legendę o Ahasverusie, Żydzie, wiecznym tułaczu, wykorzenionym, pozbawionym ojczyzny, co samo w sobie jest już wyrokiem. Przybiera on w niektórych wersjach postać stróża Piłata lub szew ca, który popędza Chrystusa niosącego krzyż na Kalwarię. Przekazywane z ca łą powagą obecnemu czytelnikowi legendarne opowieści stanowią skuteczną broń przychodzącą w sukurs religijnemu antysemityzmowi. Judaizm uznany bowiem został za skamielinę pozbawioną etycznych treści.

Rasizm nie ma ojca założyciela. Dlatego łatwo można go łączyć z różny-
mi ideałami. Polscy zwolennicy czystości rasowej okazali się najbardziej gor-
liwymi uczniami hitlerowskiej szkoły, która usystematyzowała według kryte-
rium antropologicznego dokładne cechy nie tylko duchowe, lecz także fizycz-
ne, odróżniające Żydów. Wyszli bowiem z założenia, iż ich wygląd stanowi

<footnote n="32">³² H. Rauschning, *Gespräche mit Hitler*, Zürich 1940, s. 227/228.</footnote>
tylko potwierdzenie brzydoty duszy. Czołowy rzecznik doktryny rasowej w służbie Hitlera, prof. Hans Günther z Jeny, przeciwstawiając Żydów aryjskiemu ideałowi piękna, mówił o zwioczałych mięśniach i lubieżnych wargach. Dzisiaj na łamach „Szczerbca” redakcja uzupełnia ten portret opisem „ciosanej twarzy i oczyma zombi w pierwszym stadium przemiany”.

Ideolodzy NOP przekonują swych czytelników, iż antysemityzm jest naturalnym, zdrowym instynktem, usprawiedliwionym przez całą historię. Pryn-cypialnie antyniemieccy, przecież wyrażają satysfakcje z faktu, iż w czasie wojny okupant przejął sprawę żydowską w swoje ręce. Jednocześnie propa-gują niemal w każdym numerze swego pisma literaturę, z której wynika, iż Żydzi w czasie wojny sami zgotowali sobie los. To bogaci Żydzi opłacili wła-dże III Rzeszy i przyczynili się do utworzenia gett i zagłady. Nikt nie przy-puszczał, iż wolność w kraju, na którego obszarze leży Oświęcim, przyniesie również uznanie komór gazowych za fikcję, zaprzeczenie prawdy o Holocau-scie i wiarygodności pamiętników Anny Frank; wszystko to bowiem odrzu-cono jako kłamstwo i potwierdzenie żydowskiego spisku.

Polscy narodowcy przewidują, iż wcześniej czy później dojdzie do kon-frontacji z Niemcami, kierującymi się „wilczym poczuciem wyższości” i Ży-dami, z ich poczuciem „demonicznej wiary w swe własne wyбу ranstwo”. Je-śli Niemcy wygrają, zgotują Żydom los, przy którym Oświęcim „wyda się harcerskim ogniskiem”. Stąd zaskakujący wniosek: stawiać w polityce mię-dzynarodowej na Polskę, tu bowiem „antysemityzm jest najłagodniejszy”.

Członkowie i sympatycy NOP pragną poprzez antyżydowską krucjatę być prorokami i misjonarzami narodowego odrodzenia. Postrzegają się przy tym jako krytycy i analitycy kryzysu kulturowego i cywilizacyjnego, o którym pi-szą. De facto są jednak tylko jego symptomem i ofiarą. Bezradni wobec cza-sów i sytuacji, w których przyszło im żyć, odwracają się od nich, nie biorąc tym samym za nie żadnej odpowiedzialności. Kult skompromitowanej prze-szłości i oferowanie utopijnej przyszłości jest drogą donikąd. Polska bowiem nie jest metafizyczną ojczystą, tylko czymś konkretnym, tu i teraz.

## IX. Uwagi końcowe.
Ideologie i ruchy określane umownie mianem ra-dykalizmu politycznego wymykają się próbie jednoznacznej oceny. Jako siła wroga demokratycznemu państwu, jego instytucjom i wartościom stanowi po-ważne wyzwanie, choć w obecnych uwarunkowaniach wewnątrz – i zewną-trzpolitycznych nie jest zagrożeniem, mogącym podważyć podstawy demo-kratycznego systemu. Ekstremizm prawicowy jako zjawisko międzynarodowe jest dziś przede wszystkim zradykalizowanym populizmem, korzystającym ze zróżnicowanego rezerwuaru idei. Oferuje tematy osadzone mocno w aktualnej rzeczywistości i dotyczące fundamentalnych potrzeb społecznych. Fakt, iż potrzeby te są coraz bardziej zróżnicowane i sprzeczne powoduje, iż niektó-re z nich nigdy nie będą w pełni zaspokojone. Jednocześnie w czasach gwał-townych zmian jednostka staje bezradna wobec zderzenia sprzecznych ocze-kiwań: z jednej strony potrzeba dochowania wierności tradycyjnym warto-
ściom i wzorom zachowań codziennych, z drugiej wymogi nowoczesnego świata pracy i życia publicznego. W przewidywaniu, iż sprzeczności te nigdy do końca nie będą przezwyciężone, co musi powodować niezadowolenie części społeczeństwa, mówi się o „normalnej patologii” radykalizmu postaw i zachowań społeczeństw współczesnych demokracji.

Ruchy radykalne mają o tyle ułatwione zadanie, iż tradycyjne partie, staniane pod pręgierzem ataków populistów z prawa, nigdzie nie są w stanie uporać się z narastającymi problemami w okresie gwałtownych zmian. Krytyka partii i polityki jest tak długo konstruktywna, póki zawiera w sobie gło towość do traktowania zaistniałych trudności i problemów jako wspólnych, za które ponosi się odpowiedzialność. Tymczasem ekstremiści współcześni rozbudzają nostalgię za taką przeszłością, której nigdy nie było. Jest to bowiem forma idealizacji przeszłości po to, by uporać się z teraźniejszością. Znajduje ona podatny grunt tam wszędzie, gdzie przyszłość nie jest alternatywą.

Ruchy radykalne mają przed sobą spore możliwości, zważywszy na obiektywne warunki, w jakich funkcjonuje życie polityczne. Tradycyjne zadanie partii politycznych polegało na wyartykułowaniu zróżnicowanych interesów społecznych i gospodarczych, uzasadnieniu ich, uczynieniu ich przedmiotem polityki państwowej i wyegzekwowaniu. Potrzeby społeczne są jednak coraz bardziej zróżnicowane i sprzeczne, co powoduje, że część z nich nie znajduje właściwych reprezentantów. Stały wzrost poziomu wykształcenia obywateli, zmiana orientacji i wartości, zanik pewnych grup zawodowych i wyłananianie się nowych, wszystko to powoduje, iż iż rola partii jako instytucji pośredniczących między obywatelami i państwem staje się coraz trudniejsza. Wewnętrzna słabość wielu partii masowych, brak zaufania obywateli do klasy politycznej stanowią istotne źródło populizmu. Jednakże przenoszenie pretensji na politykę, państwo, demokrację w sytuacji, gdy ich kompetencje i możliwości rozwiązywania wielu konfliktów maleją, stanowi niebezpieczne ognisko zapalne.

Chociaż ideologie i ruchy skrajnej prawicy stanowią wszędzie przedmiot troski i szczególnej uwagi demokratycznych instytucji i organizacji obywatelskich, to jednak scena niemiecka budzi największy niepokój. Paradoksalność ekstremizmu politycznego w zjednoczonych Niemczech polega na tym, iż miemo w kraju tym organizacje jawnie nawiązujące do nazizmu nie odnotowały żadnego sukcesu na płaszczyźnie federalnej, to jednak tu skumulowała się największa agresywność i przemoc na tle rasowym, która z uwagi na historyczne obciążenia musi wywoływać najżywszą reakcję nie tylko w zainteresowanym kraju, ale i wśród państw sąsiednich.

Chociaż na obszarze wschodnim Niemiec żyje tylko 18% obywateli RFN, to 44% wszystkich akcji przemocy, jakie miały miejsce w tym kraju po 1990 r. przypadło na teren byłej NRD. W większości była to jednak przemoc nie zorganizowana przez struktury partyjne. Ugrupowania skrajnej pra-
wicy funkcjonujące na obszarze starych krajów federacji nie zwerbowały tu imponującej liczby członków. Ugrupowania odwołujące się jawnie do nazizmu charakteryzuje słabość wewnętrzna, ogromne rozproszenie, brak charzyzmatycznych przywódców, deficyt programu i ideologii. Pamięć historyczna, ciągle ponawiane debaty na temat odpowiedzialności i winy za przeszłość, stanowią pewną zaporę chroniącą społeczeństwo przed pokusą radykalnego populizmu. Pozostaje jednakże pytaniem, na jak długo wystarczy wrażliwości i odporności w warunkach pogłębiającego się bezrobocia i mnożących się skandali związanymi z działalnością tradycyjnych partii?

Problem radykalizmu prawicowego wymaga pogłębiania badań i prowadzenia studiów porównawczych. Dotychczasowe teorie i interpretacje odpowiedają tylko częściowo na nawarstwiające się problemy współczesnego świetła. Przykład Antwerpii, gdzie w wyborach do władz Antwerpii u progu 2001 r. Blok Flamandzki odniósł spektakularny sukces (33% głosów, głównie inteligencji), dumnej spadkobierczyni Hanzy, miasta, w którym cudzoziemcy stanowią 13% mieszkańców, miasta o pięknych tradycjach tolerancji, które w 1993 r. awansowało na kulturalną stolicę Europy, pokazuje, iż na wiele pytań nie znajdujemy jeszcze odpowiedzi oraz jak skomplikowane, złożone i trudne do interpretacji są okoliczności i czynniki warunkujące radykalizację myśli i czynów.

## IDÉOLOGIES ET MOUVEMENTS DE L'EXTRÊME DROITE EN EUROPE

### Résumé

Ayant parus comme phénomène international, dans nos jours, l'extremisme de la droite se présent sortout comme un populisme radical. Dans les conditions de la modernisation avancée à l'Ouest et de la transformation profonde à l'Est, des groupements réunis sous le drapeau du radicalisme politique peuvent facilement employer des nouvelles dangers sociaux dans son propre interêt. Le progrès du chômage et la migration croissante sont les facteurs principaux lesquels permettent aux mouvement de l'extrême droite de mobiliser des préjugés contre les étrangers et surtout de provoquer des craintes de la perte du statut actuel chez les concitoyens. L'article montre quels sont les éléments communs et différents au sein de l'extrême droite occidentale en vue de caractériser ainsi une organisation polonaise neofasciste qui est „Narodowe Odrodzenie Polski” („Renaissance Nationale de la Pologne”). Jusqu'aujourd'hui cette organisation ne constitue pas d'une menace réelle. Portant, il faut potentiellement prendre en considération son antisemitisme bien agressif et son fundamentalisme religieux.