Badania nad zawartością cyny w roślinach i glebie Sudetów

*Observations sur le contenu de l'etain dans les plantes et le sol des Soudètes*

J. SAROSIEK i B. KŁYS

WSTĘP

W ostatnich latach w Polsce i na całym świecie przebiegają inten-
sywne badania poszukiwawcze rudy cynowej. Cyna jest jednym z naj-
rzadziej spotykanych białych metali o wielkiej użyteczności, a zasoby
jej są niewielkie (J. Zwierzycki 1957). Punktem zainteresowania
nie tylko geologów, ale i geobotaników, stały się biogeochemiczne meto-
dy poszukiwania różnych rud, w tym i cyny (Brundin i Palm-
quist 1939, D. Carlisle i G. B. Cleveland 1958). Jak wyka-
zali w swych badaniach nad biogeochemią uranu J. Sarosiek i A.
Kaczmarek (1960) biogeochemiczne metody prospekciu rud winne
nie tylko bazować na badańach geobotanicznych, ale przede wszyst-
kim na szczegółowych badaniach ekologicznych.

Planowane prace poszukiwawcze rudy cynowej w obrębie Gór Izer-
skich i ich Pogórza przez P.I.G. w Warszawie wymagają zastosowania
również biogeochemicznej metody. Powodzenie jej zależne będzie jed-
nak od uwzględnienia wyników wstępnych badań geobotanicznych
i ekologicznych.

Praca niniejsza zawiera analizę związku między koncentracją cyny w glebie a jej zawartością w popiele roślin z różnego podłoża. Analizę przeprowadzono w zakresie chemicznej ekologii roślin uwzględniając postulaty tego kierunku badań ekologicznych (J. Sarosiek 1955). W tym zakresie dotychczas nie przeprowadzono badań nad biogeochemią cyny, a dane literatury o cynie w roślinach są bardzo skąpe.

DOTYCHCZASOWE BADANIA

Według V. M. Goldschmidta i Cl. Petersa (1933a, 1933b) występowanie cyny wiąże się z takimi kwaśnymi skałami, jak gabro, granit i nefelinowe sjenity oraz z ilastymi łupkami. W Sudetach, w krystalicznym obramowaniu Karkonoszy, występowanie cyny wiąże się
z łupkami serycytowo-mikowymi (R. Krajewski 1948). Zwiększoną zawartość cyny (0,01-0,05%) stwierdził Cornec (1919) w popiele węgla kamiennego. Według J. Peliška (1942) cyna występuje również w niektórych wodach mineralnych.

Według A. P. Winogradowa (1950) średnia normalna zawartość cyny w glebach wynosi $n \times 10^{-30}$/‰. Specjalne badania nad zawartością cyny w bielicowych glebach znad granitów i pegmatytów Zachodnich Moraw przeprowadził J. Pelišek (1942). Autor ten stwierdził akumulację cyny w powierzchniowych warstwach badanych profili glebowych zarówno z piaszczystego eluwium, jak i z piaszczysto-gliniastego deluwium. Gleby piaszczysto-gliniaste wykazały dziesięć razy więcej cyny aniżeli granit jako skała macierzysta tych gleb. Zawartość cyny w granitach miejscowości Rożne wynosi 0,01‰ $SnO_2$, a w warstwie próchnicznej gleby znad tych granitów wynosi od 0,05 do 0,1‰ $SnO_2$. Według J. Peliška cyna w badanych przez niego glebach pochodzi ze zwietrzenia takich minerałów, jak szpat polny, muskowit i turmalin. Akumulację cyny w powierzchniowej warstwie gleby można wiązać jedynie z udziałem roślin na zasadach biogeochemicznej wymiany, tak jak i innych pierwiastków, aczkolwiek cyna w glebie występuje w postaci słabo rozpuszczalnych połączeń trudno pobieranych przez rośliny. Uwolniona cyna z rozkładu resztek roślinnych podlega silnej sorbcji koloidów glebowych.

W syntetycznych pracach poświęconych ogólnym zagadnieniom roli mikroelementów w życiu roślin (M. J. Szkolnik 1950, A. P. Winogradow 1952, W. Krause 1958) nie spotyka się bliższych danych o roli cyny. Nie znajdujemy w tych pracach średniej normalnej zawartości tego mikroelementu w popiele roślin. M. J. Szkolnik (1950) cynę zalicza do grupy mikroelementów indyferentnych, a więc ani do grupy edaficznej, ani do grupy toksycznej. J. G. Forchhammer (1855) wykazał małe ilości cyny w popiele takich drzew, jak buk, dąb, brzoza, sosna, a także w torfie. P. Krusch (1914) w swych badaniach geobotanicznych wskazał na *Trientalis europaea* L. i *Sempervivum soboliferum* Sims. jako na rośliny wskaźnikowe dla dużej koncentracji cyny w podłożu. Oba te gatunki były charakterystyczne dla terenów starych hałd kopalniano-hutniczych cyny w Górach Rudohori. Z pracy P. Kruscha nie wiemy jednak, czy obie te rośliny były koncentratorami cyny. Podobne uwagi z pracy Beka podaje A. P. Winogradow (1954) o *Gnaphalium qualea* Ast. i *Gnaphalium snaveoleus* Mass. występujących na hałdach „cynowych” w Saksonii i na naturalnych glebach w Brazylii. Biogeochemiczną metodę w poszukiwaniu złóż rudy cyny w oparciu o ekologię roślin zastosowali Brun-dini i Palmquist (1939) w Kornwalii. Przeprowadzili oni analizę
ilościową zawartości cyny w glebie i popiele *Calluna vulgaris*, w roślinie, która była dominującą i charakterystyczną w zbiorowiskach roślinnych tego okręgu. Na podstawie analitycznych badań zmienności koncentracji cyny w glebie i w popiele *Calluna vulgaris* autorzy ci odkryli rudonośne żyły cyny i wolframu. Ponadto stwierdzili, że większe ilości cyny występują w roślinach z podłoża granitów, aniżeli w roślinach z podłoża innych skał. Porównawcze badania nad zawartością cyny w liściach i pędach *Quercurs marilandica* w Stanach Zjednoczonych przeprowadził J. W. Harbaugh (1950). Zawartość cyny w popiele badanej rośliny była największa w obrębie żyły rudonośnej, najmniejsza zaś poza obrębem zalegania rudy.

Dotychczas nie zbadano dokładnie fizjologicznej i biochemicznej roli cyny w życiu rośliny. H. Micheels i D. Heen (1905) badali wpływ koloidalnego roztworu cyny na kiełkowanie i wzrost grochu, owsa i pszenicy. Przy zwiększonej ilości cyny kiełkowanie i wzrost były zahamowane. R. S. Young (1935) w polowych doświadczeniach stwierdził korzystne działanie 100‰ Sn w glebie na rozwój roślin, natomiast dawki Sn 0,002–10‰ g hamowały już rozwój roślin. R. V. Allison, O. C. Bryan i J. H. Hunter (1927) wyrazili pogląd o nieprzydatności cyny w uprawie roślin. Hamujący wpływ soli cynowych wykazali na rozwój *Aspergillus niger* K. Pirsche (1934, 1935), a na rozwój *Penicillium glaucum* J. Boeseken i H. J. Waterman (1912). H. Haen i H. Schweigart (1923) stwierdzili, że obecność soli cynowej powoduje hamowanie hydrolizy skrobi. Natomiast A. v. May (1923) stwierdził zwiększone tworzenie się acetaldehydu w obecności n/200 SnCl₂. C. Voegtlin, J. M. Johnson i S. N. Rosenthal (1931) wykazali, że cyna, tak jak i mangan, nikiel, chrom, arsen i ołów, nie jest aktywna w utlenianiu glutationu.

## METODYKA BADAŃ

Przy wyborze terenu badań wzięto pod uwagę przesłanki geochemiczne rozmieszczenia cyny w Sudetach. Ponieważ występowanie cyny w Sudetach wiąże się z występowaniem łupków serycytowo-mikowych, przeto jako teren dla przeprowadzenia niniejszych badań wybrano miejsca, w których stosunkowo płytko zalegają łupki serycytowo-mikowe.

Badaniami objęto następujące tereny:

1. Miejscowość Pobiedna k. Czerniawy Zdroju; teren zalegania łupków serycytowo-mikowych, który porasta roślinność podgórskich łąk i lasu świerkowego.
2. Miejscowość Pobiedna k. Czerniawy Zdroju; teren zalegania granito-gnejsów na strefie kontaktowej, który porasta roślinność łąkowa.

3. Miejscowość Gierczyn k. Kwieciszowic; teren starych, nieczynnych już kopalń cyny, której występowanie tu jest związane z łupkami serycytowo-mikowymi.

## Wybór gatunków roślinnych do analizy

Do analiz wybrano te gatunki roślinne, które były przede wszystkim wspólne dla wybranych terenów. Nie zawsze były one dominujące w zbiorowiskach roślinnych, nie zawsze też decydowały o fizjognomii szaty roślinnej. Listę uzupełniono gatunkami charakterystycznymi dla zbiorowisk roślinnych starych kopalnianych hałd „cynowych”.

Celem przeprowadzenia porównawczej analizy gatunków roślinnych, występujących na hałdach „cynowych”, zebrano również rośliny spoza terenów objętych specjalną analizą. Ogółem przeprowadzono analizę 42 gatunków roślin (Tabele 3 i 4).

## Metoda ilościowego oznaczania cyny w glebie i w roślinach

Do ilościowego oznaczenia cyny w roślinach i glebie zastosowano, zgodnie z N. L. Allportem (1956), najlepszą metodę R. E. D. Clarke (1936, 1937), polegającą na użyciu 4-metylo-1-dwumerkaptobenzenu, znanego pod nazwą „ditiol”. Metodę tę z powodzeniem zastosowali D. Dickinson i R. Holt (1954) do oznaczenia cyny w artykułach spożywczych, a M. Farnsworth i J. Pekola (1954) oraz N. H. Law (1942) do oznaczenia cyny w materiale biologicznym. Szczegółowy tok oznaczenia podany jest w podręczniku F. D. Snell, C. T. Snell i Ch. A. Snell, 1959.

### Przygotowanie prób:

Rołiny zielne do analiz chemicznych zbierano w całości z uwagi na konieczność uzyskania dużych ilości popiołu zgodnie z wymaganiami metody „ditiolowej”. Z drzew i krzewów pobierano tegoroczne pędy lub całe siewki. Następnie rośliny wielokrotnie przemywano z jak największą dokładnością w wodzie podwójnie destylowanej, po czym określano ich suchą masę. Spalano 20 g s.m. rośliny w piecu muflowym w temperaturze 600°C.

W ten sam sposób oznaczano cynę w próbach glebowych. 5 g próby p.s.m. gleby spalano w piecu muflowym w temperaturze 600°C.

Pomiarów kolorymetrycznych po toku analizy dokonywano w fotometrze Pulfricha. Celem znalezienia poprawki dla dodatkowej barwy żółtej otrzymaną uprzednio krzywą kalibracyjną z ekstynkcji fotometru Pulfricha porównano ze skalą dla tintometru Lovibonda.
<table><caption>Tabela 1
Zawartość cyny w badanych glebach</caption><thead><tr><th rowspan="3">Podłoże</th><th rowspan="3">Poziom</th><th rowspan="3">Głębokość, z której pobrano próbę w cm</th><th colspan="4">Procentowa zawartość Sn w powietrznie s.m. gleby</th><th colspan="4">Sn w mg/100 g s.nm. gleby</th></tr><tr><th rowspan="2">1</th><th rowspan="2">2</th><th rowspan="2">3</th><th rowspan="2">wartość średnia</th><th rowspan="2">1</th><th rowspan="2">2</th><th rowspan="2">3</th></tr><tr><th>p r ó b y</th><th>p r ó b y</th><th>wartość średnia</th><th>wartość średnia</th></tr></thead><tbody><tr><td rowspan="2">Pobiedna k/Czerniawy<br>Zdroju — podłoże granito-gnejsów</td><td>Próchnica</td><td>5–10</td><td>0,00032</td><td></td><td>0,00035</td><td>0,00032</td><td>0,32</td><td>0,31</td><td>0,35</td><td>0,32</td></tr><tr><td>Podglebie</td><td>40–50</td><td>0,00015</td><td>0,00031</td><td></td><td></td><td>0,15</td><td>0,15</td><td>0,15</td><td>0,15</td></tr><tr><td rowspan="2">Pobiedna k/Czerniawy<br>Zdroju — podłoże łupków serycytowo-mikowych</td><td>Próchnica</td><td>5–10</td><td>0,0072</td><td>0,00015</td><td>0,00015</td><td>0,00015</td><td>7,2</td><td>7,1</td><td>7,3</td><td>7,2</td></tr><tr><td>Podglebie</td><td>35–45</td><td>0,0035</td><td>0,0033</td><td>0,0023</td><td>0,0030</td><td>3,5</td><td>3,3</td><td>2,3</td><td>3,0</td></tr><tr><td rowspan="2">Haldy „cynowe” w Gierczynie — podłoże łupków serycytowo-mikowych</td><td>Próchnica</td><td>5–10</td><td>0,0079</td><td>0,0081</td><td>0,0036</td><td>0,0032</td><td>7,9</td><td>8,1</td><td>8,6</td><td>8,2</td></tr><tr><td>Zwietrzelina<br>skalna</td><td>30–40</td><td>0,038<br>0,180</td><td>0,065<br>0,053</td><td>0,087<br>0,107</td><td>0,088</td><td>38<br>180</td><td>65<br>53</td><td>87<br>107</td><td>88</td></tr></tbody></table>
OMÓWIENIE WYNIKÓW BADAŃ

a. Cyna w glebie.

Wyniki analiz ilościowych zawartości cyny w badanych glebach zebrane są w tabeli 1. Spośród badanych gleb, sztuczne gleby hałd kopalnianych w Gierczynie posiadają najwyższą koncentrację cyny, której ilość jest w tych glebach bardzo zmienna w poszczególnych próbach i waha się w szerokich granicach od 0,0079 do 0,180%. Duża zmienność w zawartości cyny w poszczególnych próbach gleby z terenu hałd pozostaje zarówno w związku z niejednolitym materiałem zwietrzelinowym hałd „cynowych”, jak i z różnym stopniem zwietrzenia minerałów budujących łupki serycytowo-mikowe, z którymi jest związane okruszcowanie cyną.

Gleba w Pobiednej k. Czerniawy Zdroju (siedlisko 1) z podłoża łupków serycytowo-mikowych zawiera większą ilość cyny aniżeli gleba z tej samej miejscowości z podłoża granito-gnejsów (siedlisko 2), jakkolwiek porównane tu gleby pod względem zawartości w nich cyny reprezentują ten sam typ gleby pod względem genetycznym i strukturalnym. Zawartość cyny w poszczególnych próbach glebowych z obu siedlisk z Pobiednej jest zbieżna i nie ma dużych granic wartości. Zawartość cyny w glebie podłoża łupków serycytowo-mikowych wynosi średnio 0,0051% p.s.m. gleby, natomiast w glebie z podłoża granito-gnejsów wynosi średnio 0,00023%. Zwiększona procentowa zawartość cyny w naturalnej glebie z podłoża łupków serycytowo-mikowych pozostaje w prostym związku z typem mineralizacji metalicznej tych skał, w której bierze udział cyna. W obu badanych glebach łąkowych z Pobiednej można zauważyć wyraźną różnicę w zawartości cyny między poziomem próchniczym a warstwą podglebia. Wszystkie próby tych gleb wykazały większą zawartość cyny w poziomie akumulacyjnym tych gleb, w stosunku do dolnych warstw profilu glebowego. Jest to zgodne z J. Peliškiem (1942), który w glebach bielicowych stwierdził akumulację cyny w wierzchnich warstwach gleby. W zwietrzelinowych glebach hałd „cynowych” w Gierczynie tej prawidłowości nie znajdujemy, ponieważ akumulacja substancji organicznej jest tu jeszcze zniokoma. Nawet na najstarszych hałdach, gdzie powstały już zarośla krzewiaste z udziałem *Betula verrucosa*, *Salix caprea*, *Fraxinus excelsior*, *Quercus sessilis* i *Viburnum opulus* poziom próchniczy jest słabo zaznaczony. Dlatego też największą ilość cyny w tych zwietrzelinowych glebach stwierdzono na głębokości 30–40 cm od powierzchni, a więc w próbach prawie całkowicie pozbawionych substancji organicznej.

Gleby z innych terenów Dolnego Śląska wzięte do analizy porównawczej, między innymi z podłoża bazaltów, porfirów, wapieni, pias
<table><caption>Tabela 2
Procentowa zawartość cyny w badanych glebach innych podłoże</caption><thead><tr><th rowspan="3">Lp.</th><th rowspan="3">Podłoże</th><th rowspan="3">Miejsce</th><th rowspan="3">Poziom</th><th colspan="3">Procentowa zawartość cyny w powietrznie s.m. gleby</th><th rowspan="3">wartość średnia</th></tr><tr><th colspan="3">próby</th></tr><tr><th>1</th><th>2</th><th>3</th></tr></thead><tbody><tr><td>1</td><td>Bazalt plagio-klazowy</td><td>Góra Szero-ka k/Strze-gomia</td><td>zwietrzelina skalna</td><td>0,00009</td><td>0,00007</td><td>0,00006</td><td>0,00007</td></tr><tr><td>2</td><td>Porfir felzytowy</td><td>Góra Wieli-sławka k/Świeżawy</td><td>zwietrzelina skalna</td><td>ślady</td><td>ślady</td><td>ślady</td><td>ślady</td></tr><tr><td>3</td><td>Wapień krysta-liczny</td><td>Góra Połom-k/Wojcie-szowa</td><td>zwietrzelina skalna</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td></tr><tr><td>4</td><td>Piaskowiec</td><td>Jarzmanice Zdrój</td><td>Próchnica</td><td>0,00004</td><td>0,00004</td><td>0,00004</td><td>0,00004</td></tr><tr><td>5</td><td>Amfibole</td><td>Góra Koś-ciuszki k/Ślęzy</td><td>Próchnica</td><td>0,00003</td><td>0,00005</td><td>0,00002</td><td>0,00003</td></tr><tr><td>6</td><td>Łupki militowe</td><td>Miedzianka</td><td>Próchnica</td><td>0,00004</td><td>0,00005</td><td>0,00003</td><td>0,00004</td></tr></tbody></table>

kowców, łupków militowych i amfiboli wykazują bardzo małą zawartość cyny, a nawet całkowity je brak (Tabela 2) i pod tym względem bardzo różnią się od gleb podłoża łupków serycytowo-mikowych z Pogórza Gór Izerskich. Większą nieco zawartość cyny w glebie podłoża bazaltów można wiązać z typem wietrzenia tych skal, dającym duże ilości frakcji pyłowych. Z tą frakcją J. Pelišek (1942) wiąże większą zawartość cyny w badanych glebach bielicowych.

b. Cyna w roślinach.

Procentowa zawartość cyny w popiele roślin z podłoża hałd „cynowych” w Gierczynie jest bardzo różna u poszczególnych gatunków roślinnych (Tabele 3 i 4). Wśród 42 zbadanych gatunków tylko 6 wykuje specjalnie dużą koncentrację cyny w popiele, a mianowicie sto-krotnie zwiększoną zawartość cyny w stosunku do zawartości tego mikroelementu u tych samych gatunków roślinnych wyrosłych na innym podłożu niż podłoże łupków serycytowo-mikowych. Selektywnymi koncentratorami cyny z terenu hałd kopalnianych okazały się *Calluna vulgaris*, *Gnaphalium silvaticum*, *Sempervivum soboliferum*, *Tanacetum vulgare*, *Quercus sessilis* i *Silene inflata*. *Silene inflata* wykazuje również bardzo wysoką koncentrację cyny poza terenem hałd, a więc w Pobiednej zarówno na podłożu łupków serycytowo-mikowych, jak i na podłożu granito-gnejsów.
<caption>Tabela 3</caption>

Procentowa zawartość cyny w popiele roślin z terenu hałd „cynowych” i z innego podłoża

<table><thead><tr><th rowspan="3">Lp.</th><th rowspan="3">Nazwa rośliny</th><th colspan="10">Procentowa zawartość cyny w popiele roślin</th></tr><tr><th colspan="4">Podłoże hałd „cynowych” (Gierczyn)</th><th rowspan="2">wartość<br>średnia</th><th colspan="4">Inne podłoże</th><th rowspan="2">wartość<br>średnia</th><th rowspan="2">Uwagi<br>(podłoże)</th></tr><tr><th>1</th><th>2</th><th>3</th><th>p r ó b y</th><th>1</th><th>2</th><th>3</th></tr></thead><tbody><tr><td>1</td><td>Aegopodium podagraria</td><td>3,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>3,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>granit</td></tr><tr><td>2</td><td>Aspidium filix-mas</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>granit</td></tr><tr><td>3</td><td>Carum carvi</td><td>2,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>2,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>piaskowiec</td></tr><tr><td>4</td><td>Calluna vulgaris</td><td>8,6 × 10<sup>-3</sup></td><td>—</td><td>8,5 × 10<sup>-3</sup></td><td>7,9 × 10<sup>-3</sup></td><td>8,3 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>porfiry</td></tr><tr><td>5</td><td>Crepis biennis</td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>gleba<br>uprawna</td></tr><tr><td>6</td><td>Deschampsia flexuosa</td><td>3,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>—</td><td>3,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,0 × 10<sup>-4</sup></td><td>3,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>łupki<br>filitowe</td></tr><tr><td>7</td><td>Galium verum</td><td>3,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>—</td><td>3,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>3,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>3,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>porfiry</td></tr><tr><td>8</td><td>Gnaphalium silvaticum</td><td>6,3 × 10<sup>-3</sup></td><td>—</td><td>5,8 × 10<sup>-3</sup></td><td>6,1 × 10<sup>-3</sup></td><td>6,1 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>bazalt</td></tr><tr><td>9</td><td>Heracleum sphondylium</td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>granit</td></tr><tr><td>10</td><td>Knautia arvensis</td><td>3,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>—</td><td>4,5 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,2 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>bazalt</td></tr><tr><td>11</td><td>Linaria vulgaris</td><td>4,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>—</td><td>4,7 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>bazalt</td></tr><tr><td>12</td><td>Mutellina purpurea</td><td>2,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>2,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>piaskowiec</td></tr><tr><td>13</td><td>Nardus stricaria</td><td>4,1 × 10<sup>-4</sup></td><td>—</td><td>4,0 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,1 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>piaskowiec</td></tr><tr><td>14</td><td>Odonites rubra</td><td>5,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>5,9 × 10<sup>-5</sup></td><td>5,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>5,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>piaskowiec</td></tr><tr><td>15</td><td>Serophularia nodosa</td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>1,9 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,9 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>granit</td></tr><tr><td>16</td><td>Sempervivum<br>soboliferum</td><td>8,4 × 10<sup>-3</sup></td><td>—</td><td>8,7 × 10<sup>-3</sup></td><td>8,3 × 10<sup>-3</sup></td><td>8,4 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,9 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,5 × 10<sup>-4</sup></td><td>—</td><td>bazalt</td></tr></tbody></table>
<table><tbody><tr><td>17</td><td>Senecio Fuchsioides</td><td>1,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>piaskowiec</td></tr><tr><td>18</td><td>Stellaria pallida</td><td>2,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>piaskowiec</td></tr><tr><td>19</td><td>Tanacetum vulgare</td><td>1,4 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>2,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>2,0 × 10<sup>-4</sup></td><td>bazalt</td></tr><tr><td>20</td><td>Urtica urens</td><td>1,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>bazalt</td></tr><tr><td>21</td><td>Vicia sepium</td><td>3,2 × 10<sup>-4</sup></td><td>8,5 × 10<sup>-4</sup></td><td>8,1 × 10<sup>-4</sup></td><td>6,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>hupki militowe</td></tr><tr><td>22</td><td>Acer platanoides (liście)</td><td>6,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>bazalt</td></tr><tr><td>23</td><td>Acer pseudoplatanus (liście)</td><td>6,5 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>bazalt</td></tr><tr><td>24</td><td>Fraxinus excelsior (liście)</td><td>5,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>5,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>5,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>bazalt</td></tr><tr><td>25</td><td>Quercus sessilis (liście)</td><td>1,8 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,9 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>bazalt</td></tr><tr><td>26</td><td>Tilia platyphyllos (liście)</td><td>4,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>bazalt</td></tr><tr><td>27</td><td>Viburnum opulus (liście)</td><td>1,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>bazalt</td></tr></tbody></table>

Uwaga: "—" oznacza próbe, w której nie stwierdzono obecności cyny.
<table><caption>Tab
Procentowa zawartość cyny w popiele roślin z podłoża łupków se</caption><thead><tr><th rowspan="3">Lp.</th><th rowspan="3">Nazwa rośliny</th><th colspan="5">Procentowa</th></tr><tr><th colspan="4">Pobiedna k/Czerniawy Zdroju — podłoże granito-gnejsów</th><th rowspan="2">Pobiedna łupków<br>średnia</th></tr><tr><th>1</th><th>2</th><th>3</th><th>1</th></tr><tr><th></th><th></th><th colspan="3">próby</th><th></th><th>próby</th></tr></thead><tbody><tr><td>1</td><td>Achillea millefolium</td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,5 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>2</td><td>Agrimonia eupatoria</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>3</td><td>Campanula patula</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>4</td><td>Campanula rotundifolia</td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,5 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>5</td><td>Festuca ovina</td><td>1,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,8 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>6</td><td>Galium mollugo</td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,9 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,9 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,9 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>7</td><td>Hypericum perforatum</td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>8</td><td>Lathyrus pratensis</td><td>1,5 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,2 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>9</td><td>Leontodon hispidus</td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,3 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>10</td><td>Pimpinella saxifraga</td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,5 × 10<sup>-5</sup></td><td>7,1 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>11</td><td>Rumex acetosa</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>12</td><td>Scabiosa columbaria</td><td>2,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>13</td><td>Silene inflata</td><td>1,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>5,5 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>14</td><td>Trifolium pratense</td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,8 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>15</td><td>Veronica chaemadrys</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td></tr></tbody></table>

Wykazanie zwiększonej koncentracji cyny w popiele *Calluna vulgaria* we wszystkich badanych przypadkach potwierdza badania i wnioski Brundina i Palmquista (1939) o słuszności posługiwania się tym gatunkiem, jako testowym w biogeochemicznej metodzie poszukiwania rudy cyny. W naszych warunkach siedliskowych i przy stosunkach geobotanicznych Zachodnich i Środkowych Sudetów ten gatunek można wykorzystać przy stosowaniu biogeochemicznej metody prospekci rud cyny.

Podobnie jak *Gnaphalium snaveoleus* Mass. i *Gnaphalium qualea* Ast. wykazywały zwiększoną koncentrację cyny w Niemczech i Brazilii, badany przez nas gatunek *Gnaphalium silvaticum* wykazał rów-
ela 4

rycytowo-mikowych, z podłoża granito-gnejsów i hałd „cynowych”

zawartość cyny w popiele roślin

<table><thead><tr><th colspan="3">k/Czerniawy Zdroju — podłoże<br>serycytowo-mikowych</th><th colspan="5">Podłoże hałd „cynowych” w Gierczynie —<br>łupki serycytowo-mikowe</th></tr><tr><th>2</th><th>3</th><th>wartość</th><th>1</th><th>2</th><th>3</th><th>wartość</th></tr><tr><th>p r ó b y</th><th></th><th>średnia</th><th></th><th>p r ó b y</th><th></th><th>średnia</th></tr></thead><tbody><tr><td>3,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,5 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,5 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,7 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>—</td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>2,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>4,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>4,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>4,2 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>7,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>6,7 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,3 — 10<sup>-4</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-4</sup></td><td>3,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>3,1 × 10<sup>-4</sup></td><td>2,9 × 10<sup>-4</sup></td><td>3,1 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>1,2 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,7 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,7 × 10<sup>-4</sup></td><td>4,7 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>4,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,5 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,5 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,9 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>3,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>2,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>4,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>4,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,9 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>8,8 × 10<sup>-5</sup></td><td>8,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>8,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,5 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>1,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,3 × 10<sup>-5</sup></td></tr><tr><td>1,4 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>6,8 × 10<sup>-4</sup></td><td>6,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>6,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>6,5 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>5,6 × 10<sup>-4</sup></td><td>5,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>5,4 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-3</sup></td><td>1,8 × 10<sup>-3</sup></td></tr><tr><td>7,3 × 10<sup>-5</sup></td><td>7,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>7,2 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,5 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td><td>1,3 × 10<sup>-4</sup></td></tr><tr><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,1 × 10<sup>-5</sup></td><td>1,0 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,4 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,5 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,6 × 10<sup>-5</sup></td><td>3,5 × 10<sup>-5</sup></td></tr></tbody></table>

nież wysoką koncentrację cyny w popiele. Na podstawie tych trzech gatunków występujących w różnych warunkach ekologicznych i na różnym podłożu, a w wypadku wyższej koncentracji cyny w glebie koncentrujących ten mikroelement w swych tkankach, można wnioskować o selektywnym gromadzeniu cyny przez rodzaj *Gnaphalium*.

Według P. Kruscha (1914) *Sempervivum soboliferum* jako gatunku wskaźnikowy dla rud cyny wykazuje zwiększoną koncentrację cyny w popiele przy zwiększonej koncentracji tego mikroelementu w glebie. Gatunek ten na podłożu bazaltów Góry Szerokiej k. Strzegomia już przy nieco zwiększonej koncentracji cyny w glebie wyraźnie zwiększa koncentrację cyny w swych tkankach. Znaczne zwiększenie koncentra-
cji cyny w tkankach *Tanacetum vulgare* na podłożu wzbogaconym w ten mikroelement wskazuje, że gatunek ten jako ruderalny ma duże możliwości zmian w swym elementarnym składzie. Dużej koncentracji cyny w popiele tej rośliny, jak i w roślinach poprzednio omówionych nie towarzyszą żadne ekofeniczne objawy chorobowe. Tak jak *Quercus marilandica* w Stanach Zjednoczonych (J. W. Harbaugh 1950), tak i w badanym terenie w Sudetach *Quercus sessilis* wykazuje wyraźną zależność koncentracji cyny w popiele liści i pędów od koncentracji tego mikroelementu w podłożu. *Quercus sessilis* obok *Calluna vulgaris* może być wykorzystany w metodzie biogeochemicznej prospekci rud cyny w Sudetach. *Silene inflata* jako gatunek dość często spotykany na różnych zwałach kopalniano-hutniczych wykazuje wysoką koncentrację cyny w swych tkankach na hałdach „cynowych”. J. Dobrzańska (1955) wykazała wysoką koncentrację cynku w popiele tej rośliny na podłożu galmanowym.

Większość badanych gatunków roślinnych z podłoża hałd „cynowych” wykazuje średnio normalną zawartość cyny w popiele. Tylko jedna roślina z badanych 27 gatunków z terenu hałd „cynowych”, a mianowicie *Aspidium filix-mas* wykazuje ślady cyny, których bliżej nie można było oznaczyć pomimo bardzo czułej metody ditiolowej. Wiele z badanych gatunków, które na hałdach wykazują średnio n × 10⁻⁵/⁰ cyny w popiele na innym podłożu wykazują zaledwie ślady tego mikroelementu.

Dziesięciokrotnie zwiększoną koncentrację cyny wykazują w swym popiele następujące gatunki roślin z podłoża badanych hałd: *Achillea millefolium*, *Deschampsia flexuosa*, *Festuca ovina*, *Galium mollugo*, *Galium verum*, *Hypericum perforatum*, *Knautia arvensis*, *Lathyrus pratensis*, *Linaria vulgaris*, *Nardus stricta*, *Pimpinella saxifraga*, *Scabiosa columbaria*, *Senecio Fuchsii*, *Trifolium pratense* i *Vicia sepium*.

Zwiększoną koncentrację cyny w popiele wykazują również rośliny z podłoża łupków serycytowo-mikowych z Pobiednej w stosunku do roślin tych samych gatunków z podłoża granito-gnejsów (Tabela 4). Z podłoża łupków serycytowo-mikowych następujące gatunki wykazują dziesięciokrotnie zwiększoną koncentrację cyny: *Galium mollugo*, *Hypericum perforatum*, *Scabiosa columbaria* i *Silene inflata*. Dwukrotnie zwiększoną koncentrację cyny na podłożu łupków serycytowo-mikowych wykazują *Achillea millefolium*, *Campanula rotundifolia*, *Leontodon hispidus* i *Lathyrus pratensis*. Natomiast *Festuca ovina*, *Pimpinella saxifraga* i *Trifolium pratense* mają trzy do czterokrotnie zwiększoną zawartość procentową cyny w popiele na podłożu łupków serycytowo-mikowych w stosunku do roślin tych samych gatunków z tej samej miejscowości z podłoża granito-gnejsów. U takich roślin, jak *Agrimo-***
nia eupatoria, Campanula patula, Rumex acetosa i Veronica chamaedrys z siedlisk na podłożu granito-gnejsów stwierdzono tylko ślady cyny.

Stwierdzonej wysokiej koncentracji cyny w popiele badanych roślin nie towarzyszą żadne nietypowe zmiany ekofeniczne, które można byłoby wiązać z wysoką koncentracją cyny, o której szkodliwym wpływie na rozwój roślin wiadomo dotychczas niewiele.

## WNIOSKI

1. Spośród badanych gleb najwyższą zawartość cyny posiadają sztuczne gleby kopalnianych hałd „cynowych” w Gierczynie k. Kwiecieiszowic, średnio 0,0481% Sn. Znacznie mniejszą zawartość cyny, lecz zwiększoną w stosunku do średniej normalnej zawartości tego pierwiastka w glebie wykazują naturalne gleby z podłoża łupków serycytowo-mikowych w Pobiednej k. Czerniawy Zdroju, średnio 0,0051% Sn. Najmniejszą zawartość cyny wykazują gleby z podłoża wapieni krystalicznych z Wojcieszowa i z podłoża porfirów z Góry Wielisławki k. Świeżawy. We wszystkich przypadkach, w glebach naturalnych stwierdzono wyższą zawartość cyny w poziomie próchniczym.

2. Nie wszystkie z badanych gatunków roślinnych wykazują zwiększoną koncentrację cyny w popiele w warunkach wysokiej lub zwiększonej koncentracji cyny w glebie. Te rośliny, które koncentrują cynę w swych tkankach, wykazują wyraźną zależność między ilością cyny w ich popiele a koncentracją cyny w glebie. Większej koncentracji cyny w glebie u tych roślin odpowiada wyższa koncentracji cyny w ich popiele.

3. Wybitnymi koncentratorami selektywnymi cyny w badanym terenie są: Calluna vulgaris, Gnaphalium silvaticum, Sempervivum solboliferum, Silene inflata, Tanacetum vulgare i Quercus sessilis. Średnia zawartość cyny w popiele tych roślin wynosi $4,6 \times 10^{-3}$ %.

4. W mniejszym stopniu koncentrują cynę w swych tkankach Achillea millefolium, Deschampsia flexuosa, Festuca ovina, Galium mollugo, Galium verum, Hypericum perforatum, Nardus stricta, Knautia arvensis, Lathyrus pratensis, Linaria vulgaris, Pimpinella saxifraga, Scabiosa columbaria, Senecio Fuchsii, Trifolium pratense i Vicia sepium.

Wpłynęło dn. 14.5.1962 r.
## RÉSUMÉ

Cet ouvrage comprend l'analyse du contenu de l'étain dans les plantes et dans le sol du terrain cristalique de l'encadrement des Karkonosze (Soudètes). Les observations ont été éxécutées comparativement dans le sol et dans les plantes du fondement d'ardoise séricide-mica. Dans le terrain observé se lient avec eux la présence du minerai d'étain du fondement granit-gnejs. Elle se trouve près des ardoises séricide-mina et le fondement des anciens gisements dans les mines d'étain déjà inactives. Au surplus, on a observé le contenu de l'étain dans les plantes, et le sol d'autres fondaments rocheux comme les basaltes, les calcaires et les porphyres des Monts Kaczawskie et de leur Pogórze.

Les résultats des observatoions ci-présentes peuvent être résumés dans les conclusions suivantes:

1. Parmi les sols observés, le plus grand contenu d'étain se trouve dans les gisements artificiels des mines d'étain à Gierczyn près de Kwieciszowice, en moyen normal de l'étain dans le sol caracterise les sols naturels du fondement des ardoises séricide-mina à Pobiedna près de Czerniawy Zdrój, moyenne 0,0051‰Sn. Le plus petit contenu d'étain se trouve dans, les sols du fondement des calcaires cristaliques de Wojcieszów et du fondement des porphyres dans les Monts Wielisławki près de Świeżawa. Dans tous ces cas, on a constaté un contenu d'étain supérieur dans les sols naturels, dans le niveau de humus.

2. Entre les espèces végétales observées, pas toutes démonstrent une augmentation de la concentration de l'étain dans la cendre, dans les conditions d'une haute concentration, ou bien augementante de cet élément dans le sol. Les plantes qui concentrent l'étain dans leur tissu démontrent distinctement la dépendance entre la quantité de l'étain dans leur cendre, et la concentration de l'étain dans le sol. La concentration supérieur de l'étain dans le sol correspond chez ces plantes avec la concentration supérieur dans la cendre.

3. Dans le terrain observé de Soudètes, les plantes suivantes concentrent sélectivement et remarquablement l'étain: *Calluma vulgaris*, *Gnaphalium silvaticum*, *Sempervivum soboliferum*, *Silene inflanta*, *Tanacetum vulgare*, et *Quercus sessilis*. Le contenu moyen de l'étain dans la cendre de ces plantes revient à $4,6 \times 10^{-30}/$.

4. *Achillea millefolium*, *Deschampsia flexuosa*, *Festuca ovina*, *Galium mollugo*, *Galium verum*, *Hypericum perforatum*, *Nardus stricta*, *Knautia arvensis*, *Lathyrus pratensis*, *Linaria vulgaris*, *Primpinella saxifraga*, *Scabiosa columbaria*, *Senecio Fuchsii*, *Trifolium pratense* et *Vicia sepium*, concentrent l'étain d'une manière plus restreinte.

Faculté d'Ecologie et de Géographie des Plantes
à l'Université de Wrocław, Pologne

## LITERATURA

Allison R. V., Bryan O. C. et Hunter J. H., 1927, The stimulation of plant

response on the raw peat soils of the Florida, agric. exp. Stat. Bull. 190.

Allport N. L., 1956, Analiza kolorymetryczna. P.Z.W.L. W-wa, s: 382.

Boeseken J. und Waterman H. J., 1912, Über die Wirkung der Borsäure
und einiger anderer Verbindungen auf die Entwicklung von Penicilium glaucum und Aspergillus niger, Fol. microbiol. 1.

Brundin A. Palmquist, 1939, Swedish Prospecting Co., P.M. angäende wär geokemiska prospekterings-method, Molmö, Sweden.

Clark R. E. D., 1936, Analyst 61: 242.

Clark R. E. D., 1937, Analyst 62: 661.

Cornec R., 1919, Étude spectrographique des cendres de plantes marines, Compt. r. Acad. Sci., Paris, 168.

Dickinson D. i Holt R., 1954, Analyst 79: 104—106.

Dobrzańska J., 1955, Badania florystyczno-ekologiczne nad roślinnością galmanową okolic Bolesławia i Olkusza, Acta Soc. Bot. Pol. 14 (2): 357—416.

Farnsworth M. i Pekola J., 1954, Anal. Chem. 26: 735—737.

Forchhamer J. G., 1855, Über den Einfluss des Kochsalzes auf die Bildung der Mineralien, Poggendorffs. Ann. Phys. u. Ch., 95.

Goldschmidt V. M. u. Peters Cl., 1933, Zur Kenntnis der Troilit-Knollen der Meteoriten, ein Beitrag zur Geochemie von Chrom, Nickel und Zinn. Nachricht. v. d. Wissenschaftl. Gesel. zu Göttingen, Mathem. naturwis. Kl.

Goldschmidt V. M. u. Peters Cl., 1933. Über die Anreicherung seltener Elemente in Steinkohlen, Nachricht. v. d. Wissenschaftl. Gesel. zu Göttingen, Mathem. natuwis. Kl.

Haen H. u. Schweigart H., 1923, Zur Kenntnis der Kartoffel-amylase, Biochem. 143.

Harbaugh J. W., 1950, Biochemical investigations in the Tristate District, Econ., geol. 45: 549.

Krajewski R., 1948, Złoża rud na Dolnym Śląsku, Oblicze Ziem Odzyskanych I. Dolny Śląsk, 34—45.

Krause W., 1958, Pflanzendecke und Standort im Bereich vulkanischer, schwefführender Quellen (Solfataren), Handbuch der Pflanzenphysiologie, Springer-Verlag, Berlin—Göttingen—Heidelberg, 798—806.

Krusch P., 1914, Die Lagerstätten der nutzbaren Mineralien, Stuttgart, II Aufl., s. 237.

Law N. H., 1942, Analyst. 67: 283.

May A., 1923, Über die Einwirkung von Metallsalzen auf den Verlauf der alkolholischen Gärung, Biochem. 143.

Micheels H. u. Heen D., 1905, Wirkung kolloidaler Zinnlösungen auf keimende Samenkörner, Bull. Acad. Roy. Bel., 310—318.

Pelišek J., 1942, K výskytu mikroelementu sinu v půdách západni Moravy, Sborník České Akademie Zemědělské. R. XVII, z. 1: 46—49.

Pirsche K., 1934, Vergleichende Untersuchungen über die physiologische Wirkung der Elemente nach Wachstumversuchen mit Aspergillus niger (Stimulation und Toxizität), Planta 23.

Pirsche K., 1935, Planta 24.

Sarosiek J., 1955, Nowy kierunek badań ekologicznych — chemiczna ekologia, Kosmos Ser. A.R. IV, z. 2(13): 265—273.

Sarosiek J. i Kaczmarek A., 1960, Możliwości zastosowania biogeochemicznej metody w poszukiwaniu rud uranowych w Polsce, Ref. Polsko-Jugosłowiańskiej Konf. Geol. Belgrad—Kowary, 42—49.

Snell F. D., Snell C. T. and Snell Ch. A., 1959, Colorimetric Methods of Analysis, Including Photometric Methods. Vol. II A D. van Nostrand Company, Inc. Princeton, New Jersey, Toronto, New York, London. p. 793.
Szkolnik M. J., 1950, Znaczenije mikroelementow w żyzni rastienii i w zemledielii, Izd. A.N.S.S.S.R., Moskwa s. 512.

Voegtlin C., Johnson J. M. and Rosenthal S. M., 1931, The oxidation catalysis of reference to copper. Journ. Biol. Chem. 93: 435—453.

Winogradow A. P., 1950, Geochimija redkich i rassejanych chimiczeskich elementow w poczwach, Izd. A.N.S.S.S.R., s. 35.

Winogradow A. P., 1952, Osnownyje zakonomiernosti w raspredielenii mikroelementow mieżdu rastienijami i sredoj. Sb. Trudy Konf. po Mikroelementom. Izd. A.N.S.S.S.R., 7—20.

Winogradow A. P., 1954, Poiski rudnych miestorożdżenii po rastieniam i poczwam, Trudy Biogeochemiczeskoj Laboratorii 10: 141—159.

Young R. S., 1935, Certain rarer elements in soil and fertilizers and their role in plant growth, N. Y., Cornell agric. exper. Stat. Mem. 174.

Zwierzycki J., 1957. Cyna. Prace Wrocław. Tow. Naukowego 84: 70.