MAREK MACIEJEWSKI (Wrocław)

„Najpierw Niemcy”.
Z dziejów prawicowego ekstremizmu w RFN

I. Miniony wiek XX stał w Europie m.in. pod znakiem totalitaryzmu. Jego panowanie w nazistowskiej i faszystowskiej wersji skończyło się wraz z upadkiem reżimów Adolfa Hitlera i Benito Mussoliniego, choć po II wojnie światowej u władzy pozostawali jeszcze inni dyktatorzy, którzy nie byli już jednak typowymi totalitarystami, jak Francisco Franco y Bahamode czy Antonio de Oliveira Salazar. Mimo klęski Trzeciej Rzeszy i jej sojuszników przetrwały na naszym kontynencie po 1945 r. struktury ideowe i organizacyjne nawiązujące do spuścizny narodowego socjalizmu lub faszyzmu. Znalazły one swoje odzwierciedlenie i miejsce w zjawisku politycznym, które zwykle określa się mianem prawicowego ekstremizmu. Od wielu lat przeżywa on nowet okres bujnego rozwoju, a Europa coraz bardziej „brunatnieje”, choć na szczęście sytuacja pod tym względem nie przypomina okresu po I wojnie światowej, gdy sukcesy odnosiła również skrajna lewica. Ekstremalnych i radykalnych przejawów i form doktrynalnopolitycznych na tym kontynencie i poza nim bynajmniej nie należy jednak bagatelizować<fnref n="1" />. Jak bardzo mogą one okazać się grożne w skutkach, o tym niezbicie świadczą tragiczne wydarzenia w USA w dniu 11 września 2001 r., czyli atak terrorystów islamskich powiązanych z Osamą bin Ladenem. Terror i fizyczna przemoc od dawna są orężem w walce prowadzonej z rozmaitymi wrogami nie tylko przez muzułmańskich fundamentalistów, lecz również przez niektórych niereligijnych ekstremistów w Europie, w tym przez neoanarchistów i neofaszystów. Tylko w pierwszej połowie 2001 r. w Niemczech popełniono aż 7729 wykroczeń o skrajnie prawicowym podłożu. Od kilkudziesięciu lat systematycznie rośnie w RFN społeczne poparcie dla neonazizmu. Na przełomie lat siedemdziesią

<footnote n="1">¹ Por. B. Hoffman, *Oblicza terroryzmu*, Warszawa 1999, passim.</footnote>
tych i osiemdziesiątych XX w. sympatyzowało z nim około 13% dorosłych obywateli tego państwa<fnref n="2" />. Znamienne, że największą popularnością neonazizm cieszył się wśród osób do 23 roku życia i powyżej 60 roku życia. Po zjednoczeniu Niemiec w 1990 r. wspomniane tendencje polityczne uległy znacz-nemu nasileniu, zwłaszcza we wschodnich krajach RFN, opóźnionych w rozwoju gospodarczym w porównaniu z zachodnimi landami. O ile w 1991 r. ugrupowania neonazistowskie zrzeszały około 41000 członków, o tyle rok później już 67000. Z 33 do 52 zwiększyła się wtedy liczba tych organizacji, wykazując w następnych latach stałą tendencję wzrostową. Na przełomie XX i XXI w. neonaziści skupiają się już w ponad 70 organizacjach, przy czym większość z nich odznacza się efemerycznym charakterem<fnref n="3" />. Coraz więcej na-leży do tych ugrupowań – choć nie wiadomo dokładnie ile – dziewcząt (Deutsche Mädelbund, Bund Heimattreuer Frauen i in.). Powstają nawet sklepy ze specjalną odzieżą i perfumami dla nich, podkreślającymi tzw. narodową świat-domość, jak np. „Zapach wielkiej Rzeszy”<fnref n="4" />.

Trudno byłoby precyzyjnie ustalić również liczbę i zakres oddziaływania współczesnych ugrupowań neofaszystowskich w innych państwach. Podobnie jak w RFN ulegają one nieustannym przeobrażeniom organizacyjnym. W miejsce jednych, które się rozpadły lub zostały zdelegalizowane, tworzą się inne tego rodzaju ugrupowania, by niebawem podzielić los swych poprzed-ników. Dokładne określenie skali zjawiska neofaszyzmu dodatkowo komplikują kwestie terminologiczne. Pojęcia „neofaszyzm” czy „neonazizm” nie zostały bowiem jednoznacznie zdefiniowane. W najnowszej literaturze nauko-wej, m. in. w niedawno wydanych w Polsce monografiach Rogera Eatwella i Waltera Laqueura<fnref n="5" /> można dostrzec tendencję do stosowania coraz szerszej wykładni tych określeń. Współcześnie za faszystowskie lub neofaszystowskie uchodzą zatem takie znane ze swej politycznej aktywności ugrupowania, z re-guły nie zawierające w swych nazwach tych słów, jak Front Narodowy we Francji, Austriacka Partia Wołności, Liga Północna we Włoszech, Blok Fla-

<footnote n="2">² R. Stöss, *Die extreme Rechte in der Bundesrepublik. Entwicklung – Ursachen – Genugenmassnahmem*, Opladen 1989, s. 45–46. Jeszcze w 1989 r. aż 43% obywateli RFN dostrzegało w nazizmie i pozytywne, i negatywne cechy, a około 20% skłonnych było uznać A. Hitlera za wybitnego męża stanu, gdyby nie przegrał II wojny światowej i nie podjął się tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej. Ibidem. Por. też K. Jonca, *Niemcy między radykalizmem prawicy i lewicy*, „Zbliżenia Polska – Niemcy”, 2/1994, s. 15–16.</footnote>

<footnote n="3">³ A. Brauner-Orthen, *Die Neue Rechte in Deutschland. Antidemokratische und rassistische Tendenzen*, Opladen 2001, s. 23 i n. Z nowszej literatury na ten temat por. też M. Jäger, S. Jäger, *Gefährliche Erbschaften. Die schleichende Restauration rechten Denkens*, Berlin 1999; M. Minkenberg, *Die neue radikale Rechte im Vergleich. USA, Frankreich, Deutschland*, Opladen 1998; W. Gessenharter, *Rechtsextremismus und Neue Rechte in Deutschland. Neuvermessung eines politisch-ideologischen Raumes?*, Opladen 1998.</footnote>

<footnote n="4">⁴ P. Cywiński, *Zapach wielkiej Rzeszy*, „Wprost” z 26 VIII 2001, s. 84–85.</footnote>

<footnote n="5">⁵ R. Eatwell, *Faszyzm. Historia, Poznań 1999; W. Laqueur, Faszyzm. Wczoraj – dziś – jutro*, Warszawa 1998.</footnote>
mandzki w Belgii, Ruch Brytyjski, Narodowodemokratyczna Partia Niemiec czy Republikanie w RFN. Nie bezpodstawnie miano neofaszystów przyłgnęło również do niektórych współczesnych polityków europejskich. W literaturze naukowej i publicystyce do tego nielicznego zresztą grona najczęściej zalicza się Jean-Marie Le Pena i Maurice'a Bardeche'a we Francji, Oswalda Mosleya w Wielkiej Brytanii, Giorgio Almirante i Gianfranco Finiego we Włoszech, Adolfa von Thaddena i Franza Schönhubera w RFN oraz Jörga Heidera w Austrii. Ostatni z wymienionych wywołał niedawno swymi publicznymi enuncjacjami chwalącymi hitleryzm, antysemityzm i ksenofobię na-wet burzę politycznych protestów sił demokratycznych w Europie<fnref n="6" />. Jego hasło „najpierw Austria” (Österreich zuerst) zyskało niemały pokłask wśród rodaków tego nacjonalistycznego i populistycznego polityka. Pozostając przy kwestii przynależności organizacji i osób do współczesnego faszyzmu warto przypomnieć, że wspomniany Laqueur skłony jest nawet uznać za typ faszy-sty obecnego premiera Włoch Silvio Berlusconiego i szefa „Samoobrony” w Polsce – Andrzeja Leppera oraz niektórych fundamentalistów islamskich, nie wymieniając jednak wśród nich bin Ladena. Jak widać, pojęcie faszyzmu bywa niekiedy rozmyślnie nadużywane. Wymienione organizacje i polityków często określa się w literaturze naukowej lub publicystyce także jako ekstremistyczną prawicę. Niewątpliwie stanowi ona szersze zjawisko od neofaszyzmu czy neonazizmu, choć jej zdefiniowanie również nastręcza spore trudności. To, co zwykle określa się mianem skrajnej prawicy bynajmniej nie jest całkowicie prawicowe w tradycyjnym znaczeniu tego słowa, wykazując pewne podobieństwa do obiegowo rozumianej lewicy lub neolewicy, zwłaszcza w niektórych kwestiach ideologicznych. Na użytek tego opracowania można za Franciszkiem Ryszką przyjąć, że pojęcie ekstremistycznej prawicy – tak jak skrajnej lewicy – oznacza „uogólniający miernik odchylenia od obowiązującej normy politycznej”<fnref n="7" />.

Prócz neofaszyzmu na zjawisko skrajnej prawicy w RFN, Francji czy Wielkiej Brytanii składa się m.in. Nowa Prawica. Należy dodać, że w opinii Uwe Backesa i Eckharda Jessego w Niemczech powinno się do prawicowego ekstremizmu zaliczyć jeszcze nurty narodowodemokratyczny (wspomniana Nationaldemokratische Partei Deutschlands – NPD) i narodowowolnościowy (przede wszystkim Deutsche Volksunion i Republikaner)<fnref n="8" />. Spośród tych elementów skrajnej prawicy najważniejsza – z punktu widzenia wkładu

<footnote n="6">⁶ Por. Ch. Zöchling, *Heider – kim jest*, Kraków 2000, s. 141 i n.</footnote>

<footnote n="7">⁷ W opinii tego autora ekstremizm stanowi równocześnie „specyficzną tendencję do gwałcenia procedur przypisywanych tej normie”. F. Ryszka, *Prawicowy radykalizm społeczeństwa burżuazyjnego w dobie współczesnej* (w:) *Ekstremizm prawicowy we współczesnym świecie*, pod red. F. Ryszki, Warszawa 1980, s. 12-13.</footnote>

<footnote n="8">⁸ U. Backes, E. Jesse, *Politische Extremismus in der Bundesrepublik Deutschlands*, Bonn 1993, s. 69 i n. Por. też K. Hirsch. P. B. Heim, *Von links nach rechts. Rechtsradi-kale Aktivitäten in den neuen Bundesländern*, München 1991, s. 15 i n.</footnote>
w ukształtowanie doktrynalnego oblicza omawianego zjawiska politycznego – wydaje się właśnie Nowa Prawica. Co prawda przeżywa ona na przełomie XX i XXI w. wewnętrzny kryzys, ulegając stopniowemu zanikowi i mając już za sobą okres największego rozwoju, który przypadał na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte. Bez tego nurtu prawicowego ekstremizmu pozostała jego część, znacznie bardziej rozbudowana organizacyjnie od Nowej Prawicy, stanowiłaby jednak pod względem ideowym tylko luźny zbiór kilku, może kilkunastu haseł propagandowych w znacznej mierze zapołączonych od „klasycznego” faszyzmu lub nazizmu. Kwintesencją tej doktryny w RFN jest postulat wyrażający prymat niemieckich interesów narodowych, często wyrażany w formie zawołania „najpierw Niemcy” (Deutschland zuerst). Co się tyczy Nowej Prawicy, to dostarczyła ona przed laty innym przedstawicielom skrajnej prawicy na Zachodzie rozmaite teoretyczne argumenty przeciwko demokracji czy liberalizmowi oraz za autorytaryzmem, nacjonalizmem i ksenofobią. Warto dodać, że podobnie postąpili po I wojnie światowej w Niemczech intelektualiści z kręgu tzw. rewolucji konserwatywnej (konservative Revolution), z których ideologicznego dorobku skwapliwie korzystali wtedy naziści, choć nie został on wypracowany wyłącznie na użytek partii Adolfa Hitlera<fnref n="9" />. Antydemokratyczna i nacjonalistyczna doktryna rewolucyjnego konserwatyzmu z tamtego okresu stanowi po dzień dzisiejszy ważną inspirację dla Nowej Prawicy, a poprzez ten nurt polityczny również dla neofaszystów w RFN i innych państwach europejskich, zwłaszcza zaś we Francji. Można nawet stwierdzić, że od końca lat sześćdziesiątych do początku lat dziewięćdziesiątych XX w. rewolucyjny konserwatyzm, określany niekiedy także mianem neokonserwatyzmu w celu odróżnienia od tradycyjnego konserwatyzmu, przeżywał swój renesans na Zachodzie. W przeświadczeniu Hansa-Gerda Jaschkego i Friedberta Pflügera koncepcje tego nurtu filozoficznego i politycznego zyskały znaczną popularność w RFN po zjednoczeniu obu państw niemieckich w 1990 r.<fnref n="10" />. Wymienieni autorzy zaliczyli do symptomów groźnego w skutkach pojawienia się w Niemczech nowej rewolucji o cechach konserwatywnych nasilenie się wrogości do cudzoziemców mieszkających w RFN, odradzanie się kultu pruskości (Preußentum) i niechęci do tzw. amerykani-

<footnote n="9">⁹ Szerzej o tym piszę m. in. w monografii *Niemieckie elity a hitleryzm. O stosunku rewolucyjnych konserwatystów do nazizmu w Rzeszy demokratycznej i nazistowskiej*, Wrocław 1994. Odsyłam też do monografii R. Skarzyńskiego, *Konserwatyzm. Zarys filozofii politycznej*, Warszawa 1998, s. 240 i n.; H. Olszewskiego, *Nauka historii w upadku. Studium o historiografii i ideologii historycznej w imperialistycznych Niemczech*, Warszawa-Poznań 1982, passim.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ H.-G. Jaschke, *Nationalismus und Ethnopluralismus. Zum Wiederaufleben von Ideen der „Konservativen Revolution”* (w:) Aus Politik und Zeitgeschichte. Beilage zur Wochenzeitung „Das Parlament”, 3-4/1992, s. 3 i n.; F. Pflüger, *Deutschland driftet. Die Konservative Revolution entdeckt ihre Kinder*, Düsseldorf 1994, s. 11 i n. Por. też A. Pfahl-Traugheber, *Konservative Revolution und Neue Rechte. Rechtsextremistische Intellektuelle gegen den demokratischen Verfassungsstaat*, Opladen 1998, s. 14 i n.</footnote>
zmu oraz kolejne próby rozgrzeszania nazistowskiej przeszłości (m. in. „Hi-
storikerstreit”). Spośród licznych twórców przedwojennego rewolucyjnego
konserwatyzmu szczególnie miałby tym tendencjom patronować zmarły
w 1985 r. wybitny prawnik niemiecki Carl Schmitt. Wpływ jego koncepcji –
z teorią polityki na czele – na ideowe oblicze prawicowego ekstremizmu nie
tylko w RFN został już na ogół przekonująco wykazany w literaturze nauko-
wej<fnref n="11" />. Na tej podstawie nie powinno się jednak demonizować współczesne-
go znaczenia poglądów tego dawnego „koronnego jurysty” Trzeciej Rzeszy.
Wraz ze Schmittem należy bowiem do prekursorów Nowej Prawicy po II woj-
nie światowej zaliczyć jeszcze takich rewolucyjnych konserwatystów, jak
Hans Freyer, Edgar J. Jung, Ernst Jünger, Arthur Moeller van den Bruck,
Ernst Niekisch, Oswald Spengler. Już w tym miejscu warto zaznaczyć, że No-
wa Prawica czerpie ideowe inspiracje również z innych źródeł, nie wyklucza-
jąc nawet pomysłów lewicowych.

II. Zanim przejdę do przedstawienia neoprawicowej ideologii przede wszystkim w RFN, za celowe uważam omówienie głównych etapów i elementów jej rozwoju organizacyjnego w tym państwie, zwłaszcza że w Polscze ukazało się dotychczas drukiem zaledwie kilka książek tylko częściowo zresztą omawiających tę problematykę<fnref n="12" />. Przeobrażenia w dziedzinie organizacyjnej należy uznać za ważne zagadnienie, gdyż w istotny sposób wyznaczały one tempo i zakres kształtowania się politycznych koncepcji Nowej Prawicy. Zjawisko polityczne określane tym mianem zrodziło się w RFN i Francji na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. w wyniku splotu różnych czynników i okoliczności (atomizacja społeczeństwa zachodnioeuropejskiego, bunt tamtejszej młodzieży akademickiej przeciwko poswiechnie przyjmowanym autorytetom, podział świata na dwa zwalczające się obozy polityczne i militarne, degradacja środowiska naturalnego itp.)<fnref n="13" />.

<footnote n="11">¹¹ Por. T. Asshauer, H. Sarkowicz, *Rechtsradikale in Deutschland. Die alte und die neue Rechte*, München 1990, s. 129; C. Leggewie, *Der Geist steht rechts. Ausflüge in die Denkfabriken der Wende*, Berlin 1987, passim; K. Lenk, *Rechts, wo die Mitte ist. Studien zur Ideologie: Rechtsextremismus, Nationalsozialismus, Konservatismus*, Baden-Baden 1994, passim; K. Schönekäs, *Bundesrepublik Deutschland* (w:) *Neue Rechte und der Rechtsextremismus in Europa: Bundesrepublik, Frankreich, Grossbritanien*, hrsg. von F. Gress, H.-G. Jaeschke und K. Schönekäs, Opladen 1990, s. 218 i n.; M. Maciejewski, *W kręgu ideologii Nowej Prawicy* (w:) Carl Schmitt i współczesna myśl polityczna, pod red. R. Skarzyńskiego, Warszawa 1996, s. 137 i n.</footnote>

<footnote n="12">¹² Prócz powołanych już publikacji Eatwella i Laqueura należy jeszcze wymienić monografie V. Grotowicza, *Terroryzm w Europie Zachodniej* – w imię narodu i lepszej sprawy (Warszawa-Wrocław 2000) i R. Pankowskiego, *Neofaszyzm w Europie Zachodniej*. Zarys ideologii (Warszawa 1998).</footnote>

<footnote n="13">¹³ Stöss, op. cit., s. 25 i n.; E. Henning, *Konservatismus und Rechtsradikalismus in der Bundesrepublik: Fragen der Berührung und Abgrenzung* (w:) *Konservatismus – eine Gefahr für die Freiheit?*, hrsg. von E. Henning und R. Saage, München 1983, s. 15 i n.; M. Minkenberg, *Die neue radikale Rechte im Vergleich: USA, Frankreich, Deutschland*, Opladen 1998, s. 27 i n.</footnote>
Nowa Prawica powstała również w opozycji do prawicy konserwatywnej, któ-
rą uważała za przeżytek w warunkach politycznych po II wojnie światowej –
ze względu na jej przywiązanie do tradycyjnych wartości religijnych, moral-
nych i społecznych. Neoprawica wykazuje jednak pewne podobieństwa ide-
ologiczne do niektórych współczesnych nurtów konserwatyzmu, zwłaszcza
zaś do tzw. technokratycznego konserwatyzmu w Niemczech (E. Forsthoff,
H. Freyer, A. Gehlen, H. Schelsky)<fnref n="14" />. Z innych niż krytyczny stosunek do
tradycyjnej prawicy powodów Nowa Prawica nie identyfikuje się z faszy-
zmem – nazizmem, choć jednoznacznie nie potępia tego zjawiska ani w prze-
szłości, ani współcześnie. Nie upatruje wszakże w nim siły zdolnej jak po
I wojnie światowej do przeobrażenia rzeczywistości społeczno-politycznej
w Europie czy USA opartej na zasadach liberalizmu, demokracji parlamen-
tarnej itp. Mimo to nie odmawia współpracy z neofaszystami na takich zasa-
dach, na jakich przed 1945 r. wielu rewolucyjnych konserwatystów skłonnych
było udzielać wsparcia nazistom. Na scenie politycznej RFN czy Francji No-
wa Prawica sytuuje się od lat pomiędzy „starą” prawicą a skompromitowa-
nym faszyzmem, bezskutecznie dążąc do samodzielności politycznej. Z tego
względu poszukuje „trzeciej drogi” rozwoju historycznego, która różniłaby się
i od kapitalizmu, i od socjalizmu, nie będąc ani jednoznacznie prawicową,
ani też wyraźnie lewicową. Choć neoprawica stara się uchodzić za odrębne
i samoistne zjawisko polityczne, wciąż pozostaje od czasu swych narodzin je-
dynie elementem prawicowego ekstremizmu, w którym coraz bardziej wiodą-
cą politycznie rolę odgrywa neofaszyzm. Bardziej eksponowaną pozycję w ob-
rębie radykalnej prawicy na przełomie XX i XXI w. zajmuje on w RFN niż
we Francji.

W rozwoju Nowej Prawicy w pierwszym z tych państw można wyróżnić
kilka etapów. Jej genezy w RFN niektórzy autorzy upatrują w sięgającym
przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. podziale skrajnej prawi-
cy na zwolenników „starego” nacjonalizmu, czyli przedwojennej prawicy nie-
mieckiej wzorującej się na modelu stosunków między Deutschnationale
Volkspartei i partią nazistowską u schyłku Republiki Weimarskiej, oraz na
rzeczników wolnego od tych historycznych obciążeń „nowego” nacjonali-
zmu<fnref n="15" />. Początek tego drugiego kierunku jako załączku neoprawicy (Neue
Rechte) dało utworzenie w 1949 r. przez Antona Haussleitera organizacji o na-
zwie „Deutsche Gemeinschaft” (DG), która odwoływała się do koncepcji re-

<footnote n="14">¹⁴ Por. A. Wolff-Powęska, *Polityczne i filozoficzne nurty konserwatyzmu w Republice Federalnej Niemiec, Póżnań 1984*, s. 110 in.; R. Saage, *Neokonservatives Denken in der Bundesrepublik (w:) Neokonservative und „Neue Rechte“*. Der Angriff gegen Sozialstaat und liberale Demokratie in den Vereinigten Staaten, Westeuropa und der Bundesrepublik, hrsg. von I. Fetscher, München 1983, s. 68 i n.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ Backes, Jesse, op. cit., s. 67. Por. też W. Gessenharter, *Rechtsextremismus und Neue Rechte in Deutschland. Neuvermessung eines politisch-ideologischen Raumes?*, Opladen 1998, s. 23 i n.</footnote>
wolucyjnych konserwatystów, określanych również mianem nowego nacjonalizmu, wywodząc z nich m. in. postulat przekształcenia Niemiec w „neutralny blok środka między Wschodem i Zachodem”. Przyjęte przez DG hasło trzeciej drogi oznaczało wezwanie do podjęcia przez RFN próby przeciwstawienia się hegemonii w Europie dwóch supermocarstw w tamtym okresie: USA i ZSRR. W nie mniejszym stopniu odzwierciedlało również fakt podziału ówczesnych Niemiec na dwie wrogie sobie strefy wpływów politycznych i militarnych. Warto dodać, że niedługo po II wojnie światowej do walki tak z USA, jak i z ZSRR jako europejskimi hegemonami nawoływał znany włóski nacjonalista i sympatyk faszyzmu Julius (Giulio) Evola, który w tym celu posłużył się wcześniejszym pojęciem rewolucji konserwatywnej<fnref n="16" />. Odtąd stało się ono w kręgach skrajnej prawicy zachodnioniemieckiej czy francyjskiej symbolem antyamerykanizmu i antysowietyzmu. Zmarły w 1974 r. Evola wyrósł na idola Nowej Prawicy jako teoretyk ekstremistycznego tradycjonalizmu przeciwstawiający dawno miniony świat solarny odrzucanej przez niego nowoczesności o cechach chtonicznych. Powracając do wczesnych dziecijów „Neue Rechte” w RFN należy stwierdzić, że kolejnym etapem na drodze do jej ukształtowania było utworzenie w 1965 r. przez Haussleitera Aktionsgemeinschaft Unabhängiger Deutscher (AUD), która za cel postawiła sobie osłabienie rosnących wśród skrajnej prawicy wpływów wspomnianej NPD. Działacze liczącej wtedy około 2500 członków AUD dążyli w latach siedemdziesiątych do przekształcenia tej organizacji w „partię ochrony życia” (Partei des Lebensschutzes) skupiającą młodych ludzi o różnych poglądach politycznych, lecz wspólnym przywiązaniu do zasad ekologii. Nacjonalistycznym obrońcom naturalnego środowiska trafiały zapewne do przekonania antymodernistyczne hasła przedwojennego rewolucyjnego konserwatyzmu, a zwłaszcza tzw. volkizmu, głoszone m. in. przez krytykującego rozwój cywilizacji technicznej Spenglera. W opinii Klausa Schönekäsa „pomost między tradycyjną linią rewolucji konserwatywnej a dzisiejszą Nową Prawicą” stanowiła również założona przez byłego przywódcę nazistowskiej lewicy Ottona Strassera organizacja Deutsch-Soziale Union (1956)<fnref n="17" />. Głoszone przez nią hasło „niemieckiego socjalizmu” jako „syntezy wolności i sprawiedliwości” nie przyniosło temu ugrupowaniu popularności wśród zwolenników skrajnej prawicy w RFN. Nieznaczne były również wpływy powstałej po rozpadzie partii Strassera w 1962 r. kolejnej organizacji tzw. nowego nacjonalizmu, czyli

<footnote n="16">¹⁶ R. H. Drake, *Julius Evola and the Ideological Origins of the Radical Right in Contemporary Italy* (w:) *Political Violence and Terror. Motifs and Motivation*, ed. by P. H. Merkel, Berkeley 1986, s. 73 i n.; A. Wielomski, *Rewolucja tradycjonalistyczna. Julius Evola a faszyzm*, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, t. XXIV, 2001, s. 141 i n.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ Schönekäs, op. cit., s. 233. Sam O. Strasser nie był typowym rewolucyjnym konserwatystą, choć bliżej mu było do tego nurtu ideowego – mocno zresztą zróżnicowanego – niż innym nazistom. Por. G. Bartsch, *Zwischen drei Stühlen: Otto Strasser. Eine Biographie, Koblenz 1990, s. 36 i n.*</footnote>
Unabhängige Arbeiter-Partei, która głosiła solidarystyczną koncepcję niemieckiej wspólnoty narodowej (Volksgemeinschaft), nawiązując do XIX-wiecznej doktryny reformizmu Ferdinanda Lassalle'a<fnref n="18" />.

Na drodze do uformowania się neoprawicy w RFN pojawiły się w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia jeszcze inne, z reguły efemeryczne organizacje polityczne. Do najważniejszych z nich należał utworzony w 1956 r. przez Petera Dehousta, Martina Mussgnuga i Petera Stöckichta Bund Nationaler Studenten (BNS) skupiający przedstawicieli młodego wtedy pokolenia Niemców, którzy nie mogli z tej racji aktywnie uczestniczyć w życiu publicznym Trzeciej Rzeszy. Organem prasowym BNS stało się zarazem antyburżuazyjne i antykomunistyczne pismo „Nation Europa” założone już w 1951 r. przez Arthura Ehrhardta i nawiązujące do propagandowych założeń Waffen SS w Trzeciej Rzeszy. Na łamach tego pisma młoda prawica ekstremistyczna w RFN upowszechniała m. in. pan europejskie i nacjonalistyczne koncepcje Evoli, francuskiego teoretyka prawicowego Maurice Bardèche'a, brytyjskiego faszysty Mosleya oraz niektórych niemieckich intelektualistów z przedwojennego rewolucyjnego konserwatyzmu (m. in. C. Schmitta, H. Grimma i E. G. Kolbenheyera)<fnref n="19" />. Publicystyczna aktywność autorów związanych z tym czasopismem koncentrowała się również na dążeniu do podważenia Holocaustu okresu II wojny światowej. W 1973 r. jeden z redaktorów „Nation Europa”, Thies Christophersen, ogłosił nawet tezę o „kłamstwie Oświęcimia” (Auschwitz-Lüge). Dodam, że nie był to wcale i nadal nie jest odosobniony pogląd w ówczesnej RFN i innych państwach Zachodu. Według powołanych już Asshaera i Sarkowicza koncepcje polityczne redakcji „Nation Europa” można uznać za przejaw powszechnego w niektórych kręgach rodzącej się Nowej Prawicy „lewicowego nacjonalizmu z prawa”, który wcześniej charakteryzował zresztą postawę części rewolucyjnych konserwatystów. Na początku lat sześćdziesiątych nasiliły się w RFN działania zmierzające do poszerzenia organizacyjnych i publicystycznych form aktywności młodego nurtu skrajnej prawicy. Należy zatem odnotować, że w 1963 r. powstało czasopismo „Missus” Hansa-Michaela Fiedlera, a dwa lata później kolejne organy prasowe wyrażające koncepcje nowego nacjonalizmu: „Fragmente” (pod redakcją G. Waldmanna) i „Junges Forum” (wydawane przez L. Penza). Jak wcześniejsze ugrupowania neoprawicowe w RFN, tak i wymienione zespoły redakcyjne – tworzące rodzaj niewielkich klubów dyskusyjnych – do rangi swego politycznego credo podniosły antyamerykanizm i antysowietyzm. Z pewną nostalgią odnosiły się do czasów hitlerowskich, gdy „Niemcy były potężne, zjednoczone i sa-

<footnote n="18">¹⁸ G. Bartsch, *Revolution von rechts? Ideologie und Organisation der Neuen Rechten*, Freiburg i. Br. 1975, s. 21.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Backes, Jasse, op. cit., s. 74 i n.; H.-H. Knutter, *Ideologie des Rechtsradikalismus im Nachkriegsdeutschland. Eine Studie über die Nachwirkungen des Nationalsozialismus*, Bonn 1961, s. 97; Handbuch deutscher Rechtsextremismus, hrsg. von J. Mecklenburg, Berlin 1996, s. 454.</footnote>
modzielne”. Nie godziły się więc ze skutkami przegranej przez nazistów woj-
ny światowej. Potwierdzeniem tej tezy może być programowa odezwa organ-
nizacji Initiative der Jugend z 1964 r., której naczelnym zawołaniem stało się
hasło „niemiecka neutralność – jedność i wolność narodu”<fnref n="20" />. Wyrażała
w tych słowach krytyka amerykańskiej i sowieckiej hegemonii w Europie po-
służyła młodym ekstremistom prawicowym do podjęcia na początku lat sie-
demdziesiątych „akcji oporu” (Aktion Widerstand) przeciwko traktatom o nor-
malizacji stosunków RFN z państwami socjalistycznymi<fnref n="21" />.

Ważnym wydarzeniem w kształtowaniu się Nowej Prawicy w RFN oka-
zały się polityczne zatargi w kierownictwie NPD po wyborach do Bundе-
stagu z 1969 r. i zawarciu przez rząd zachodnioniemiecki układów z pań-
stwami Europy Wschodniej i Środkowej. W rezultacie wewnętrznych po-
działów w łonie NPD i ustąpienia Adolfa von Thaddena ze stanowiska jej
przewodniczącego doszło do secesji w tej partii i utworzenia przez Siegfrie-
da Pöhlmanna wraz z około 450 członkami NPD na początku 1972 r. orga-
nizacji – Aktion Neue Rechte (ANR)<fnref n="22" />. Jej program nawiązywał do popu-
larnego wtedy wśród zachodnioniemieckiej skrajnej prawicy hasła „nacjona-
lizm to postęp”, wyrażając koncepcje zbliżone do przedwojennego nurtu re-
wolucyjnego konserwatyzmu o nazwie „narodoworewolucyjny” (Nationalre-
volutionäre). Jeszcze przed powstaniem ANR wyznaczał on treść propagan-
dy tzw. grup bazowych działających na niektórych wyższych uczelniach RFN
w okresie buntów młodzieży akademickiej (m. in. Republikanischer Studen-
tenbund w Bochum i Club Symonenko w Monachium). W programowym
dokumencie ANR z 1972 r. zawarte zostały bynajmniej nienowe w doktry-
nie radykalnej prawicy zachodnioniemieckiej hasła „solidarności wspólnoty
narodowej”, „niemieckiej rewolucji” i „wolnościowej demokracji”. Do pro-
tagonistów ideologii ANR należeli tacy znani na początku lat siedemdzie-
siątych prawicowi ekstremiści, jak Günter Bayerle, Michael Meinard i Lo-
thar Penz. Podobnie jak inne organizacje neoprawicowe, tak i ANR okaza-
ła się tworem efemerycznym. Już w 1974 r. wyłoniła się z niej w Würzbur-
gu Nationalrevolutionäre Aufbauorganisation (NRAO), z którą następnie

<footnote n="20">²⁰ Schönekäs, op. cit., s. 241. Por. też H. Sarkowicz, *Publizistik in der Grau- und Braunzone* (w:) *Rechtsextremismus in Deutschland. Voraussetzungen, Zusammenhänge, Wirkungen*, hrsg. von W. Benz, Frankfurt a. M. 1994, s. 67.</footnote>

<footnote n="21">²¹ Na podobnych założeniach propagandowych opierała się działalność takich neoprawic-
wych ugrupowań, jak Aussenparlamentarische Mitarbeit, Volkssozialistische Bewegung Deutsch-
lands, Partei der Arbeit czy Deutsch-Europäische Studiengesellschaft, które nawoływały również
do solidarności i współpracy wszystkich „uciskanych” narodów. M. Feit, *Die „Neue Rechte”
in der Bundesrepublik. Organisation – Ideologie – Strategie*, Frankfurt a. M.-New York 1987,
s. 43; K.-H. Prohüber, *Die nationalrevolutionäre Bewegung in Westdeutschland*, Hamburg
1980, s. 37 i n.</footnote>

<footnote n="22">²² *Handbuch deutscher Rechtsextremismus*, op. cit., s. 942; *Parteien-Handbuch. Die Parteien der Bundesrepublik 1945-1980*, hrsg. von R. Stöss, Bd. II, Opladen 1984, s. 1948 i n.</footnote>
związało się ugrupowanie „Sache des Volkes” (SdV). Na ideowym wizerunku tych organizacji zaciążyły koncepcje przedwojennego narodowego rewo-lucjonizmu niemieckiego, występującego również pod nazwą „narodowy bolszewizm” (Nationalbolschewismus), rozwijane wtedy przez Ernsta Nieki-scha, Karla Ottona Paetela czy Ernsta von Salomona, a zatem hasła antyka-pitalistyczne i proradzieckie oraz kult pruskości. Nic też dziwnego, że jeden z propagandystów NRAO/SdV, Alexander Epstein, opowiadał się za stwo-rzeniem przymierza europejskich sił narodoworewolucyjnych z komunistycz-nymi Chinami przeciwko ZSRR jako „wrogowi prawdziwej, nieokiełznanej przez państwo rewolucji społecznej”, a nawet zalecał Nowej Prawicy naśla-downictwo doktryny maoizmu<fnref n="23" />. W sprawach niemieckich omawiane ugru-powania za istotny warunek przebudowy życia politycznego w RFN uważa-ły dokonanie ostatecznego rozliczenia z okresem nazistowskim, by „wresz-cie cień zbrodni totalitarnego systemu przestał przesłaniać nasze narodowe zalety, których mogą nam pozazdrościć inne narody Europy” – jak czytamy w jednej z ulotek NRAO/SdV z 1978 r. Warto podkreślić, że powojenni na-rodowi rewolucjoniści zachodnioniemieccy bardziej niż inni reprezentanci neoprawicy krytycznie odnosili się do hitlerowskiego okresu w dziejach Nie-miec. Jak przed 1945 r. Niekisch czy Paetel, tak i oni oskarżali przywódców Trzeciej Rzeszy o zdradę idei „prawdziwej rewolucji” antyliberalnej i anty-kapitalistycznej<fnref n="24" />

Formowanie się struktury organizacyjnej Nowej Prawicy w RFN na po-czątku lat siedemdziesiątych XX w. nie zakończyło się na utworzeniu ANR i NRAO/SdV. Wnet do tych drobnych organizacji dołączyło również niewiel-kie stowarzyszenie o charakterze klubu dyskusyjnego – Sozialistische Natio-nalrevolutionären skupione wokół pisma „Freiheit” wydawanego przez Tho-masa Schulzego i Udo Reinhardta. Wymieniona organizacja stała się jednym z sygnatariuszy ogłoszonego w 1973 r. „manifestu solidarystycznego”, który wzywał do obrony Europy jako „związku uciskanych narodów” przed komu-nistyczną i kapitalistyczną dominacją, kontynuacji tradycji militarystycznych w celu przeciwstawienia się „imperializmowi” USA i ZSRR oraz do przebu-dowy stosunków społecznych na zasadach stanowo-zawodowych<fnref n="25" />. Podobne założenia propagandowe przyświecały powstałemu w 1974 r. w Hamburgu ugrupowaniu „Solidaristische Volksbewegung” przekształconemu kilka lat później w Bund Deutscher Solidaristen. Od początku lat osiemdziesiątych za organ prasowy zachodnioniemieckiej Nowej Prawicy o narodoworewolucyjnej orientacji politycznej zaczął uchodzić kwartalnik „Aufbruch”. Jego antylibe-

<footnote n="23">²³ Schönekäs, op. cit., s. 264; Prohüber, op. cit., s. 68.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Por. M. Maciejewski, *Narodowy bolszewizm Ernsta Niekischa wobec narodowego socjalizmu Adolfa Hitlera* (w:) *Historia – idee – polityka. Księga dedykowana Profesorowi Janowi Baszkiewiczowi*, Warszawa 1995, s. 284 i n.</footnote>

<footnote n="25">²⁵ Schönekäs, op. cit., s. 266; *Handbuch deutscher Rechtsextremismus*, op. cit., s. 943.</footnote>
ralny, antymarksistowski, populistyczny i proekologiczny profil miał przycią-
gnąć do omawianego kierunku ideologicznego zwolenników tzw. trzeciej dro-
gi opartej na założeniach nowego nacjonalizmu i socjalizmu o cechach naro-
dowych, który „oznacza wolność i dobrobyt, pracę i szacunek dla wszystkich
Niemców, jeśli tylko włączą się w główny nurt życia swego narodu i wyzbę-
dą się egoistycznego dążenia do nadmiernego bogactwa” – jak czytamy w jed-
nym z numerów „Aufbruch” z 1982 r. Współpracownicy tego czasopisma za
swego patrona obrali Niekischa, przede wszystkim ze względu na reprezen-
towaną przez niego już w latach dwudziestych ubiegłego wieku wschodnią
orientację w niemieckiej polityce zagranicznej. Za sojuszem RFN z ZSRR
opowiadał się naczelny redaktor „Aufbruch”, Stefan Fadingers, który na ła-
mach tego pisma uparcie głosił hasło „pojednania ze Związkiem Radzieckim”
jako jedynym państwem zdolnym powstrzymać „mocarstwowe aspiracje Sta-
nów Zjednoczonych i sprzymierzonych z nimi sił zgniłego liberalizmu”<fnref n="26" />.
Jeszcze ważniejszym od „Aufbruch” forum kształtowania się doktryny neo-
prawicowej w RFN okazało się czasopismo „Criticòn” wydawane od 1970 r.
po dzień dzisiejszy najpierw w Monachium, a obecnie w Bonn przez Armi-
na Mohlera i Caspra Schrenck-Notzinga. W odróżnieniu od innych czasopism
Nowej Prawicy w RFN czy Francji „Criticòn” cechuje nieskrywany antypo-
pulizm, który wyraża się w pochwale elitarnego modelu społeczeństwa i au-
torytarnej władzy państwowej. Pod tym względem poglądy autorów artyku-
łów ukazujących się w tym piśmie przypominają koncepcje przedwojennego
nurtu rewolucyjnego konserwatyzmu o nazwie „młodokonserwatyzm” (Jung-
konservatismus) tworzonego przez Junga, Moellera van den Brucka czy
Schmitta. Za epigona tego nurtu doktrynalnego chętnie uważał się wymienio-
ny Mohler, jeden z najbardziej znanych przedstawicieli Nowej Prawicy na Za-
chodzie i autor obszernej monografii o rewolucyjnym konserwatyzmie w Re-
publice Weimarskiej<fnref n="27" />. Mocno zaangażował się on w propagowanie w RFN
doktryny Carla Schmitta, która nie była tam popularna ze względu na jego
związki z hitlerowskim reżimem. Po śmierci tego prawnika i filozofa polity-
ki zorganizował w 1986 r. wielką konferencję naukową w Speyer, której efek-
tem było obszerne opracowanie o Schmitcie pod tytułem „Comlexio Opposi-
torum”<fnref n="28" />.

<footnote n="26">²⁶ J. Peters, *Nationaler „Sozialismus” von rechts*, Berlin 1980, s. 157.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ A. Mohler, *Die konservative Revolution in Deutschland 1918-1933. Grundriss ihrer Weltaanschauungen*, Stuttgart 1950 (oraz wydania późniejsze). Por. A. Lange, *Was die Rechten lesen. Fünfzig rechtsextreme Zeitschriften. Ziele, Inhalte, Taktik*, München 1993, s. 61 i n.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ *Compexio Oppositorum. Über Carl Schmitt. Vorträge und Diskussionsbeiträge des 28. Sonderseminars 1986 der Hochschule für Verwaltungswissenschaften Speyer*, hrsg. von H. Quaritsch, Berlin 1988. Nowa Prawica na Zachodzie wyznaje niemal kult Schmitta, uważając jego koncepcję polityki opartą na rozróżnieniu między wrogiem i przyjacielem za najlepszy sposób rozumienia istoty polityki. Por. m. in. G.-K. Kaltenbrunner, *Ratlos vor dem Feinde. Machtkampf und Brüderlichkeit (w:) Illusionen der Brüderlichkeit. Die Notwendigkeit, Feinde zu haben*, hrsg. von G.-K. Kaltenbrunner, Freiburg i. Br. 1980, s. 10.</footnote>
W celu rozszerzenia wciąż niewielkiego zakresu oddziaływania ideologii Nowej Prawicy w RFN zostało w 1976 r. utworzone w Krefeld przez redaktora Güntera Stammesa wydawnictwo Sinus, a w innych miastach zachodnio-niemieckich powołano kilka stowarzyszeń publicystycznych wzorujących się na czasopismach „Aufbruch” i „Criticòn”. Wśród nich wyróżniały się dwa ugrupowania, którym jednak nie udało się rozwinąć szerszej działalności politycznej: Verein zur Förderung Konservativer Publizistik i Verein zur Förderung Kultur- und Sozialwissenschaftlicher Publizistik und Bildung. Większe sukcesy w tej dziedzinie odnosiło założone w 1974 r. wydawnictwo Herde-ra. Jeden z jego współpracowników, konserwatywny ideolog Gerd-Klaus Kaltenbrunner przystąpił wtedy do powołania nowej serii edytorskiej Herde-ra pod nazwą „Taschenbuch-Magazin-Herder-Initiative”, która nosiła tytuł „Plädoyer für die Vernunft. Signale einer Tendenzwende” i starała się w przystępny sposób propagować zasady neoprawicowego światopoglądu<fnref n="29" />. Do 1980 r. ukazało się drukiem aż 39 tomów tej serii wydawniczej. W późniejszym okresie aktywność edytorska Kaltenbrunnera nieco osłabła, choć zy-skała wcale niemałe grono stałych czytelników wywodzących się nie tylko z kręgów skrajnie prawicowych, lecz również spośród Nowej Lewicy w RFN, a nawet grup anarchistycznych. Do kwestii często omawianych w redagowa-nych przez niego publikacjach Herder Verlag należały bowiem zagadnienia nie-obce przeciętnemu Niemcowi. Na plan pierwszy wysuwała się kwestia niemiec-kiej wspólnoty narodowej rozpatrywana co prawda w rozmaity sposób, ale nie-mal z reguły sprowadzająca się ostatecznie do problemu tożsamości Niemców po okresie zbrodni nazistowskich. Kaltenbrunner i inni neoprawicowcy (m.in. A. Mohler) w RFN starali się rozstrzygać ten zapewne doniosły problem w ka tegoriach „uwalniającego nacjonalizmu” (Befreiungsnationalismus), czyli tak przedstawiać wartości narodowe, by jak najmniej obciążone one były niechlub-nym dziedzictwem przeszłości<fnref n="30" />. Kwestia narodowa okazała się tak bardzo in-spirującym i poządanym tematem dyskusji politycznej w RFN, że ideologowie Nowej Prawicy postanowili w 1979 r. rozpocząć wydawanie kolejnego czaso-pisma o nacjonalistycznym profilu noszącego tytuł „Wir selbst” i ukazującego się w Koblencji. Zgodnie ze swym tytułem nawoływało ono do odzyskania przez Niemców własnej samodzielności narodowej i państwowej poprzez ode-rwanie się z jednej strony (RFN) od wpływów USA, z drugiej zaś (NRD) po-przez zerwanie więzów zależności od ZSRR. Dodam, że polityczne dyskusje

<footnote n="29">²⁹ Lange, op. cit., s. 62-63; *Hanndbuch deutscher Rechtsextremismus*, op. cit., s. 454-455.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Wśród licznych publikacji G.-K. Kaltenbrunnera zwracają uwagę ze względu na treści nacjonalistyczne zwłaszcza dwie książki: *Die Herausforderung der Konservativen* (München 1974) i *Der schwierige Konservatismus. Definitionen – Theorien – Porträts* (Berlin 1975). Z kolei A. Mohler znany jest w kręgach neoprawicowych jako autor m. in. książek *Vergangenheitsbewältigung. Von der Läuterung zur Manipulation* (Stuttgart 1968) i *Der Nasenring. Im Dic-kicht der Vergangenheitbewältigung* (Essen 1989).</footnote>
prowadzone już w latach siedemdziesiątych przez Nową Prawicę nad przezwyciężeniem nazistowskiej przeszłości nie pozostały bez wpływu na rozgorzały w połowie następnej dekady spór zachodnioniemieckich historyków (M. Broszat, J. Habermas, E. Nolte i in.) wokół kwestii wyjątkowości zbrodni hitlerowskich podczas II wojny światowej<fnref n="31" />.

Od 1980 r. w dzieło propagowania doktryny prawicy ekstremistycznej o nienazistowskim rodowodzie włączyła się oficyna edytorska Grabert Verlag. Prócz dążenia do wykazania potrzeby uwolnienia się Niemców od poczucia winy za zbrodnie hitlerowskie celem tego wydawnictwa stało się przybliżenie zachodnioniemieckiemu czytelnikowi teoretycznego dorobku francuskiej Nowej Prawicy (Nouvelle Droite), która zresztą wywarła znaczny wpływ na doktrynę neoprawicową w RFN, zwłaszcza zaś koncepcje głoszone przez powstałą na przełomie 1968/1969 r. Groupement de Recherches et d'Etudes pour la Civilisation Européene (GRECE). Ten najważniejszy twór francuskiej neoprawicy przybrał formę politycznego klubu dyskusyjnego wydającego własne czasopisma, m. in. „Nouvelle École” i „Le Lien”<fnref n="32" />. Powracając do kwestii wpływu „Nouvelle Droite” na zachodnioniemiecką doktrynę skrajnej prawicy: wynikał on z bardziej rozbudowanej we Francji niż w RFN teorii neoprawicowej. Do rozpraw często drukowanych przez Grabert Verlag należały zwłaszcza opracowania czołowego ideologa francuskiej skrajnej prawicy niefaszystowskiej – Alaina de Benoista<fnref n="33" />. W istotny sposób do ożywienia kontaktów z francuskimi protagonistami Nowej Prawicy przyczynił się współpracujący z wydawnictwem Grabert prawnik i politolog Pierre Krebs znany z hasła „Niemcy, nasza wewnętrzna Rzesza” (Deutschland, unser inneres Reich). Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wydzielił on w ukazującym się w Grabert Verlag piśmie naukowym „Deutschland in Geschichte und Gegenwart” specjalną rubrykę „Thule-Seminar”, w której propagował idee elitaryzmu w połączeniu z prawicową rewolucją kulturalną głoszoną również przez Benoista. Tytuł tej rubryki zapewne nieprzypadkowo nawiązywał do nazwy nacjonalistyczno-rasistowskiej organizacji Thule-Gesellschaft działającej w Niemczech tuż po I wojnie światowej i współpracującej z nazista-

<footnote n="31">³¹ Szerzej na ten temat piszę w artykule *Historiografia narodowego socjalizmu w Republice Federalnej Niemiec*. Główne wątki badawcze, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, t. XX, 1997, s. 315 i n.</footnote>

<footnote n="32">³² Por. H.-G. Jaschke, *Frankreich (w:) Neue Rechte und Rechtsextremismus in Europa. Bundesrepublik, Frankreich, Grossbritannien, hrsg. von F. Gress, H.-G. Jaschke und K. Schönekäs, Opladen 1990, s. 45 in.; M. Christadler, „Nouvelle Droite” in *Frankreich (w:) Neokonservative und Neue Rechte. Der Angriff gegen Sozialstaat und liberale Demokratie in den Vereinigten Staaten, Westeuropa und Bundesrepublik, hrsg. von I. Fetscher, München 1983, s. 173 i n.*</footnote>

<footnote n="33">³³ Po niemiecku ukazały się m. in. jego książki: *Heide sein. Zu einem neuen Anfang. Die europäische Glaubensalternative (Tübingen 1981)*, *Die entscheidenden Jahre (Tübingen 1982)*, *Aus rechter Sicht. Eine kritische Anthologie zeitgenössischer Ideen (Tübingen 1983-1984)*, *Kulturevolution von rechts. Gramsci und die Nouvelle Droite (Krefeld 1986)*.</footnote>
mi. Jak w tamtym okresie, tak i po 1945 r. części reprezentantów neoprawicy w RFN nieobce były hasła ksenofobii, o czym będzie jeszcze mowa. W tym miejscu warto dodać, że ulegli jej nawet niektórzy poważani przedstawiciele zachodnioniemieckich środowisk akademickich. W 1981 r. jedenastu naukowców z RFN ogłosiło w ramach publikacji „Thule-Seminar” (pod taką nazwą działało również niewielkie stowarzyszenie w Kassel) tzw. manifest heidelberski skierowany przeciwko zwłaszcza nieeuropejskim cudzoziemcom w tym państwie i domagający się uznania przez władze zachodnioniemieckie nieskażonych wartości narodowych za nadrzędną sprawę polityczną na zasadzie „Deutschland den Deutschen”. Wśród sygnatariuszy tego dokumentu znaleźć się znani z nacjonalistycznych poglądów politolog Hans-Joachim Arndt z Heidelbergu, historyk z Erlangen – Helmut Diwald, socjolog Robert Hepp z Osnabrück, filozof ze Stuttgartu – Günter Rohmoser i politolog Benard Wilms z Bochum<fnref n="34" />. Postulat „niemieckości” RFN wielokrotnie był formułowany na łamach założonego w 1986 r. czasopisma tamtejszej Nowej Prawicy „Elemente” wzorującego się na periodyku francuskiej neoprawicy o tym samym tytule, który również nawoływał do obrony rodzimych wartości narodowych przed obcymi wpływami. Rok później Krebs wyłożył w zachodnioniemieckiej wersji „Elemente” następujące credo ideowe skrajnej prawicy na Zachodzie: „Kulturalne odrodzenie Europy, niezależność jej polityki, dyplomacja i gospodarka, ukierunkowanie na uwolnienie poszczególnych państw od wpływów politycznych dwóch bloków, kulturalna wojna przeciwko wszystkim wykorzystającym tradycję siłom (główny wróg nazywa się American way of life), sojusz z tymi wszystkimi siłami Trzeciego świata, które walczą przeciwko amerykańsko-radzieckim kleszczom, ustalenie nowej koncepcji historycznej – krótko mówiąc – stworzenie trzeciej siły, trzeciej drogi, Nowego Imperium Europejskiego”<fnref n="35" />. Z przedstawionej wypowiedzi wynika, że hasła Nowej Prawicy nie uległy zmianie w ciągu wielu lat od narodzin tego politycznego zjawiska. Pewne modyfikacje w tej dziedzinie nastąpiły dopiero po rozpadzie systemu komunistycznego w Europie Środkowej i Wschodniej, gdy zabrakło jednego z dwóch „wrogów” skrajnej prawicy w RFN czy Francji, czyli silnego i wpływowego ZSRR.

<footnote n="34">³⁴ Wszyscy oni wykazywali w swych publikacjach szczególną dbałość o zachowanie czystej „substancji narodowej” Niemców, choć nie nawoływali już – jak niegdyś naziści – do stosowania w tym celu radykalnych metod służących nieskażeniu rasy aryjskiej przez cudzoziemców. Por. M. Maciejewski, *Orodzenie ideologii rewolucyjnego konserwatyzmu po drugiej wojnie światowej*, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, t. XIX, 1996, s. 170-171.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Cyt. za Das unvergängliche Erbe. Alternativen zum Prinzip der Gleicheit, hrsg. von P. Krebs, Tübingen 1981, s. 31. Po ogłoszeniu stanu wojennego w Polsce w 1981 r. niektórzy przedstawiciele neoprawicy zachodnioniemieckiej wyrazili sympatię dla zdelegalizowanego NSZZ „Solidarność” zaliczając ten związek do pokrewnego sobie nurtu narodoworewolucyjnego. F. Opitz, *Faschismus und Neofaschismus*, Bd. II, Köln 1988, s. 130.</footnote>
Jak już wspomniałem, skrajna prawica zaktywizowała się w RFN po zjednoczeniu w 1990 r. obu państw niemieckich. Co prawda pogląd ten odnosi się przede wszystkim do działalności ugrupowań wyraźnie neofaszystowskich, lecz częściowo dotyczy również Nowej Prawicy. Pod koniec 1992 r. niemal 200 członków współrządzącej wtedy w Niemczech CDU założyło organizację „Christlich-Konservatives Deutschland-Forum” (CKDF) współpracującą z powstałym kilka lat wcześniej czasopismem skrajnej prawicy „Junge Freiheit”. Jego naczelny redaktor Roland Bubik za duchowych przewodników współczesnych Niemców uznał – jak już wcześniej inni neoprawicowcy w RFN – Moellera van den Brucka, Spenglera, braci Jüngerów i Schmitta. Jeden z najbardziej wpływowych u schyłku XX w. reprezentantów Nowej Prawicy, Günter Maschke, wymienił na łamach „Junge Freiheit” z 1991 r. jako „myślicieli ze wszech miar godnych naśladowania przez Niemców wreszcie żyjących ponownie w jednym państwie” jeszcze orędownika nacjonalistycznej koncepcji „roku 1914”, czyli wojennej mobilizacji społeczeństwa Rzeszy – Johannesa Plengego, przedwojennego rzecznika idei „niewmieckiego socjalizmu” – Wernera Sombarta oraz hiszpańskiego konserwatyść Juana Donoso Cortésa, rzecznika władzy autorytarnej opartej na założeniatopiczników „dyktatury szabli”<fnref n="36" />. Przed współczesnymi Niemcami postawił zatem zadanie nowej recepcji doktryny rewolucyjnego konserwatyzmu poprzez stworzenie solidarystycznego modelu stosunków społecznych i rezygnację z ustroju demokracji parlamentarnej, co od początku kształtowania się doktryny neoprawicowej w RFN należało do jej podstawowych kanonów. Odnośnie do działalności CKDF warto odnotować, że nawiązała ono współprace nie tylko z redakcją „Junge Freiheit”, lecz również ze wspomnianą partią Republikanów, dostrzegając w kontaktach z tym obecnym na scenie politycznej od 1983 r. nacjonalistycznym i rasistowskim ugrupowaniem możliwość poszerzenia zakresu wpływu antyliberalnych i populistycznych koncepcji. Prócz CKDF myśl rewolucyjnego konserwatyzmu w neoprawicowym wydaniu znalazła naśladowców w tworzonych w latach dziewięćdziesiątych XX w. w łonie CDU pod chwytliwym propagandowo hasłem „wszystko dla Niemiec” (alles für Deutschland) niewielkich, lecz aktywnych klubów dyskusyjnych (m.in. Potsdamer Kreis, Karlshorster Kreis, Petersberger Kreis)<fnref n="37" />. Pod koniec 1993 r. w tym samym celu został w Brunszwiku założony przez przedstawiciela CKDF Franka Bötzgesa Arbeitskreis Junger Konservativer. Wyminione ugrupowanie głosiło hasło „nowego niemieckiego porządku” jako rezultatu „kulturalnej hegemonii” rewolucyjno-konserwatywnego światopogłRUChoć w niedługim czasie wspomniane kluby dyskusyjne z reguły ule-

<footnote n="36">³⁶ K. Lenk, Ein Gran Mussolini. Der publizistische Boom der Neuen Rechten, „Die neue Gesellschaft/Frankfurter Hefte”, 8/1991, s. 728 i n.. Por. też C.-P. Hasse, Die Rehabilitierung des Konservatismus, „Die neue Gesellschaft/Frankfurter Hefte”, 9/1994, s. 794 i n.</footnote>

<footnote n="37">³⁷ Pflüger, op. cit., s. 174 i n.</footnote>
gły samolikwidacji lub przekształciły się w inne stowarzyszenia, pozostał jednak po nich pewien ślad w politycznej świadomości żyjących już w jednym państwie Niemców.

### III. Neoprawicowe organizacje w RFN i pokrewne im ugrupowania we Francji opierają swoje założenia ideowe na wielorakich przesłankach teoretycznych. Prócz rewolucyjnego konserwatyzmu są nimi tak niekiedy odmienne, a nawet sprzeczne ze sobą i powstałe w różnym czasie koncepcje, jak poglądy Niccolo Machiavellego, Friedricha Nietzschego, Georgesa Sorela, José Ortegi y Gaseta, Konrada Lorenza, Gustava Le Bona, Georgesa Dumézila, Mircea Eliadego, Louisa Rougiera i Charlesa Maurrasa. Nowa Prawica częściowo czerpie również inspiracje z filozofii i ideologii swego politycznego przeciwnika, czyli Nowej Lewicy rozwijającej się na Zachodzie po II wojnie światowej i zyskującej niemałe wpływy społeczne. Z tej doktryny zapożyczyli prawicowi ekstremiści zwłaszcza koncepcję strategii politycznej w ujęciu włoskiego komunisty Antonio Gramsciego, która zakłada wykorzystanie w walce o władzę wcześniej uzyskanych zdobyczy w dziedzinie podporządowania sobie życia duchowego<fnref n="38" />. Bardziej francuscy niż zachodnioniemieccy przedstawiciele neoprawicy niekiedy odwołują się również do lewicowej filozofii egzystencjalnej Jean-Paula Sartre’a. Jeszcze w latach osiemdziesiątych XX w. była ona popularna w kręgach intelektualistów związanych z GRECE. Do elementów tworzących zasadniczy trzon myśli skrajnej prawicy nienazistowskiej należy zaliczyć pogląd o dekadencji cywilizacji europejskiej w ubiegłym stuleciu, wzorujący się na analogicznej koncepcji Oswalda Spenglera z początków tamtego wieku. Typowy dla ówczesnych rewolucyjnych konserwatystów kulturowy pesymizm<fnref n="39" />, a nawet katastrofizm udzielił się zatem po II wojnie światowej również zachodnioniemieckiej czy franco-skiej Nowej Prawicy, osiągając chyba jeszcze większe rozmiary niż w określę twórczości Spenglera czy innego krytyka cywilizacji, polskiego uczonego Floriana Znanieckiego. Przeświadczenie o powolnym, lecz systematycznym rozpadzie cywilizacji z jej wszystkimi atrybutami – od religii poprzez tradycję do kultury i polityki – stało się z kolei przesłanką innych elementów neoprawicowej doktryny. Od zarania tej ideologii składają się na nią antyliberalizm, antyegalitaryzm, antyamerykanizm, antysowietyzm, elitaryzm, autorytaryzm, nacjonalizm i rasizm kryjące się pod nowoczesnymi określeniami biohumanizmu i etnopluralizmu. Jak już wspomniałem, doktryna Nowej Prawicy

<footnote n="38">³⁸ Por. Benoist, *Kulturrevolution von rechts...*, s. 43. Por. też P. Moreau, *Die neue Religion der Rasse. Der Biologismus und die kollektive Ethik der Neuen Rechten in Frankreich und Deutschland* (w:) *Neokonservative und „Neue Rechte”*, s. 121.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ Pojęciem tym posłużył się na określenie istoty rewolucyjnego konserwatyzmu amerykański uczony F. Stern w książce *Kulturpessimismus als politische Gefahr. Eine Analyse nationaler Ideologie in Deutschland* (Bern 1963).</footnote>
cy – podobnie jak wcześniejszy rewolucyjny konserwatyzm – bynajmniej nie jest spójnym tworem myślowym. Antegalitarym i elitaryzm nie wykluczają bowiem posługiwania się przez niektórych przedstawicieli skrajnej prawicy populistyczną frazeologią. Antysowietyzm nie wszystkich zresztą neoprawicowców w RFN czy Francji nie zawsze oznaczał natomiast wrogość do samego ZSRR, częściej zaś tylko niechęć do ustroju komunistycznego. Wśród ogólnych założeń światopoglądu Nowej Prawicy należy również umieścić zasadę prymatu polityki nad gospodarką i innymi sferami życia publicznego.

Jak po I wojnie światowej niemieccy rewolucyjni konserwatyści, tak po 1945 r. neoprawicowi ideologowie w RFN czy Francji odrzucają tzw. postępową tradycję filozoficzną i polityczną od czasów Renesansu i XVII-wiecznej szkoły prawa naturalnego po okres Oświecenia i rewolucji francuskiej oraz liberalizmu i demokracji dwóch ostatnich stuleci. W upowszechnieniu się wymienionych koncepcji i opartej na nich praktyce ustrojowej upatrują zasadniczą przyczynę dekadencji współczesnej cywilizacji<fnref n="40" />. Szczególnie negatywnie odnoszą się oni – zwłaszcza Nowa Prawica we Francji – do zasad burżuazyjnej rewolucji w tym państwie na przełomie XVIII i XIX w. Wspomniany Benoist przeciwstawił w jednej ze swych publikacji z 1985 r. jej uniwersalnym koncepcjom ideę „rewolucji kulturalnej z prawa”, która powinna doprowadzić do odrodzenia wartości narodowych osłabionych przez „kosmopolityczny i polcyfistyczny liberalizm”<fnref n="41" />. Z krytyki istniejącej od czasów rewolucji francuskiej rzeczywistości społeczno-politycznej i kulturalno-ideowej teoretycy Nowej Prawicy nie wyprowadzają jednak wniosku o potrzebie zupełnie powrotu do systemu wartości sprzed ery nowożytnej, choć niekiedy z uznaniem wyrażają się o niektórych średniowiecznych instytucjach (m. in. o systemie stanowo-zawodowym). Neoprawicowa doktryna skierowana jest przede wszystkim ku teraźniejszości i przyszłości, usilnie dążąc do stworzenia własnej antyzeby dorobku liberalnej filozofii i ideologii. Tak należy na przykład oceniać polityczną wymowę głoszonej nie tylko przez Benoista, lecz również m. in. przez Henniga Eichberga i Gerta Waldmanna w RFN koncepcji „kulturalnej rewolucji z prawa” – jako wymierzoną w mieszczańską ideę praw człowieka i obywatela. Przedstawiciel GRECE Robert de Herte pogardliwie określił w latach siedemdziesiątych XX w. koncepcję tych praw jako „ideologię dla rencistów”, gdyż pozbawia ona ludzi „oczywistego dążenia do wyróżnienia się i zaznaczenia swej indywidualności”<fnref n="42" />. Według Rolanda Bubika zasady wolności, własności prywatnej i poczucia bezpieczeństwa obywateli są „może nawet niekiedy przydatne, ale tylko tym, którzy oglądają się

<footnote n="40">⁴⁰ Por. m. in. J. Cau, *Discours de la dècadence*, Paris 1977, s. 23 i in.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ Benoist, *Kulturrevolution von rechts...*, s. 87. W RFN podobny pogląd reprezentował m. in. G. Junker, *Die Revolution ist anders*, „Junges Forum”, 2/1971, s. 8 i n.</footnote>

<footnote n="42">⁴² Cyt. za M. Christadler, *Die „Nouvelle Droite” in Frankreich* (w:) *Neokonservative und „Neue Rechte”...*, s. 181. Odsysłam też do artykułu R. Höhna, *Die Renaissance des Recht-sextremismus in Frankreich*, „Politische Vierteljahrsschrift”, 1/1990, s. 79 i n.</footnote>
jedynie na państwo, by za nich myślało i działało, sami zaś nie czynią niczego w swym własnym interesie”.

Liberalnej koncepcji praw człowieka i obywatela teoretycy Nowej Prawicy w RFN czy Francji z upodobaniem przeciwstawiają opartą częściowo na zasadach społecznego darwinizmu ideę tzw. nowego humanizmu określanoego przez nich również mianem biohumanizmu. Na przykład Jean Pierre Faye dostrzegał w latach siedemdziesiatych istotę tego humanizmu nie w „zgubnym dążeniu ludzi do nieograniczonej wolności i niszczącej równości”, lecz w dynamycznym ujęciu uprawnień człowieka, który „zgodnie z naturalnym porządkiem rzeczy powinien sam troszczyć się o siebie, walczyć o własną egzystencję, a jeśli trzeba – przezwyciężać nawet bariery moralne, by kierując się instynktem samozachowawczym i twórczym pragnieniem udowodnienia przewagi nad innymi, osiągnąć cel nadrzędny swego życia”<fnref n="43" />. Neoprawicowi ideologowie dodają, że prawa ludzkie dopóty stanowią tylko samą zasadę naturalnego porządku, dopóki człowiek nie zapewni sobie odpowiednich warunków do urzeczywistnienia tych uprawnień. W celu poparcia tej tezy chętnie odwoływali się do założeń etologii wypracowanych jeszcze podczas II wojny światowej przez późniejszego noblistę Konrada Lorenza, a następnie rozwiniętych przez innego niemieckiego naukowca Irnäriusa Eibl-Eibesfeldta. Na podstawie ustaleń tej nowoczesnej dziedziny wiedzy przyrodniczej uważają, że ludzie w zasadzie zachowują się podobnie jak zwierzęta w kontaktach między sobą<fnref n="44" />. Działania każdego człowieka pozostają zatem zdeterminowane biologicznie, choć z reguły przybierają formę zachowań zgodnych bądź sprzecznych z przyjętymi i obowiązującymi w danej zbiorowości społecznej normami moralnymi, obyczajowymi itp. W opinii wspomnianego Waldmanna wystarczy przestudiować „zoopsychologię”, aby zrozumieć przesłanki i podstawy ludzkiego behawioryzmu, które szczególnie ujawniają się w waurunkach ekstremalnych. Podobnie jak zwierzę, tak i człowiek kieruje się w swoim postępowaniu zasadą podtrzymania gatunku, walki o pożywienie i obrony własnego terytorium<fnref n="45" />. Ponieważ człowiek jest jednak również Arystotelesowskim zwierzęciem politycznym, nadaje swym działaniom cywilizowany charakter, który „tylko pozornie maskuje naszą prawdziwą naturę: instynktowną, egoistyczną i drapieżną”. Naruszenie lub zachwianie biologicznych podstaw egzystencji ludzkiej – uważanych przez Nową Prawicę na Zachodzie za najwyższy przejaw prawa natury – niechybnie prowadzi do po-

<footnote n="43">⁴³ Cyt. za G. Hourdin, *Rèponse à la „Nouvelle Droite”*, Stock 1979, s. 36.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ K. Korenz zawarł założenia swej nauki m. in. w następujących publikacjach: *Durch Demestikation verursachte Störungen arteigenen Verhaltens* („Zeitschrift für angewandte Psychologie und Charakterkunde”, 59/1940), *Die angeborenen Formen möglicher Erfahrung* („Zeitschrift für Tierpsychologie”, 5/1943), *Über tierisches und menschliches Verhalten. Gesammelte Abhandlungen* (München 1965), *Die Ruckseite des Spiegels. Versuch einer Naturgeschichte menschlichen Erkennens* (München 1973).</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Moreau, op. cit., s. 139 i n.</footnote>
wstania patologii społecznej stanowiącej konsekwencję agresji lub frustracji. Jeśli przełoży się wymienione zasady etologii prawicowego ekstremizmu na język polityki, której prymat uznają Benoist czy Waldmann za nadrzędną wartość społeczną, to okaże się, że walka o egzystencję i terytorium może oznaczać tyle samo, co nacjonalizm, ksenofobia i wojna. Według doktryny neo-prawicy nacjonalizm wynika bowiem z oczywistego dążenia ludzi tworzących określoną zbiorowość etniczną i kulturową do zachowania swej odrębności, wojna zaś ze zwykłej potrzeby zabezpieczenia własnego bytu, o czym zresztą przekonywał jeszcze w I połowie XX w. ceniony przez współczesnych skrajnych prawicowców Carl Schmitt<fnref n="46" />. Wskazane elementy ideologii neo-prawicowej znalazły wyraz w głoszonej przez jej twórców koncepcji „uwalniającego nacjonalizmu”, który traktuje ewentualną wojnę jako jeden ze spo sobów utrwalenia wartości narodowych w warunkach jednocześnie się Euro- py, choć wprost nie nawołują oni do wywoływania konfliktów militarnych. Za uprawnione uznali jednak niektórzy z nich (P. Dehoust, R. Hepp, P. Krebs) na przykład działania wojenne prowadzone między sobą przez narody bałkańskie – Serbów, Chorwatów i Bośniaków – w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Francuski teoretyk Nowej Prawicy, Yves Christen jeszcze na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych wyraził pogląd, że wojna spełnia nader pożyteczną funkcję „regulatora nadmiaru ludności w świecie”, przyczyniając się w ten sposób również do ochrony naturalnego środowiska człowieka<fnref n="47" />.

Prócz pojęć biohumanizmu i etologii ideologowie ekstremistycznej prawaicy zachodnioeuropejskiej chętnie posługiwali się i nadal używają jeszcze innych nowoczesnych określeń naukowych tworzących podstawowe założenia tej nacjonalistycznej i antyliberalnej doktryny. Niewątpliwie należy do nich pojęcie „etnopluralizm”, które podobnie jak już wymienione terminy bynajmniej nie kryje w sobie zupełnie nowych treści politycznych. Pod tym określeniem należy bowiem rozumieć nieco zmodyfikowany, by nie kojarzył się z nazizmem, lecz w gruncie rzeczy „stary” rasizm i socjaldarwinizm, co przekonująco wykazał już przed laty w literaturze naukowej m.in. Patrick Moreau<fnref n="48" />. Benoist, Eibl-Eibesfeldt, Faye czy Waldmann nie tają zresztą swe-

<footnote n="46">⁴⁶ Por. A. Mohler, *Carl Schmitt und die „Konservative Revolution”* (w:) *Complexio Oppositorum*..., s. 35 i n. Na ten temat odsyłam też do monografii F. Ryszki, *Polityka i wojna. Świadomość potoczna a teorie XX wieku*, Warszawa 1975, passim.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ J. Lamprecht, *Verhalten. Grundlagen, Erkenntnise, Entwicklungen der Ethologie*, Freiburg i. Br. 1972, s. 123 i n. Por. też I. Eibl-Eibesfeldt, *Der vorprogrammierte Mensch. Das Ererbte als bestimmender Faktor im menschlichen Verhalten*, München 1976, s. 73; G. Waldmann, *Verhaltensforschung und Politik*, „Junge Kritik”, 3/1973, s. 17 i n.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ Moreau, op. cit., s. 159 i n. Z nowszych opracowań por. powołaną już książkę A. Brauner-Orthen (przyp. 4) i artykuł D. Prowe, *National identity and racial nationalism in the new Germany. Nazism versus the contemporary radical right*, „German Politics and Society”, 15/1997, s. 1 i n.</footnote>
go przywiązania do wartości rasowych opracowanych jeszcze przez XIX-
wieczną doktrynę (A. de Gobineau, H. S. Chamberlain, P. de Lagarde i in.),
upatrując w nich ważny czynnik kształtowania stosunków społecznych i po-
litycznych. Za niezbędny warunek prawidłowego rozwoju historycznego uwa-
żają zwłaszcza dążenie do utrwalenia głównie w Europie i USA poligenicz-
nych podziałów między rasą białą i kolorową. Wśród ideologów neoprawi-
cy popularne od lat są również koncepcje proksemiki, czyli nauki o zależ-
nościach między określoną kulturą a obszarem i czasem jej rozwoju<fnref n="49" />. Ta
zapoczątkowana przez Amerykanina Edwarda T. Halla dziedzina wiedzy wy-
kazuje podobieństwo do stworzonej jeszcze przed I wojną światową, a roz-
winiętej zwłaszcza w Trzeciej Rzeszy nauki – geopolityki, także opierającej
się na przesłankach rasowych. Posługując się ustaleniami proksemiki i eto-
logii teoretycy Nowej Prawicy często stosują pojęcie „etnopluralizm” w ce-
lu określenia naturalnej różnorodności ras we współczesnym świecie. Tak
zwana etniczna wielość oznacza – co nietrudno odgadnąć – wartościowanie
poszczególnych narodów według utrwalonego od około połowy XIX w. po-
działu na rasy lepsze i gorsze. Aby uzasadnić konsekwencje wynikające z te-
go podziału, ideologowie prawicy ekstremistycznej i chętnie odwołujący się
do nich neofaszyści wskazują nie tyle na różnice antropologiczne pomiędzy
rasami, ile przede wszystkim posługują się często stosowanym również przez
nierasistów współczynnikiem inteligencji osób należących do poszczególnych
grup objętych takimi badaniami. Na podstawie ustaleń psychologów Artura
Jensena i Hansa-Jürgena Eysenecka oraz opracowanego przez brytyjskiego
psychiatrę Charlesa Spearmana tzw. testu IQ neoprawicowi teoretycy próbu-
ją od dawna znaleźć naukowy dowód na potwierdzenie tezy o wyższości ra-
sy białej zwłaszcza nad rasą czarną. „Duchowa niższość Murzyna wynika –
jak pisał w 1971 r. Benoist – z jego intelektualnego zachowania, które sil-
nie oddziaływuje na konkretne, intuicyjne postępowanie i jest związane z syn-
kretycznym ujęciem odczuwanej rzeczywistości”<fnref n="50" />.

Gorsze i lepsze rasy ze względów intelektualnych ideologowie skrajnej
prawicy wyodrębniają również wśród ludzi o białym kolorze skóry. Do ras
o najwyższym ilorazie inteligencji zaliczają – według kryteriów stosowanych
w teście IQ – rasę nordycką. Jeden z współczesnych apologetów tej rasy, na-
leżący do wspomnianego Thule-Seminar Jörg Rieck upatruje w niej kwinte-
sencję „wszystkich wspaniałych cech, które od starożytnej Grecji i Rzymu
poprzez wojownicze plemiona germańskie przeniknęły do duszy i kultury
Niemców, Skandynawów i Anglików, czyniąc z tych narodów awangardę

<footnote n="49">⁴⁹ Por. E. T. Hall, *Die Sprache des Raumes*, Düsseldorf 1976, passim; H. Eichberg, *Raum und Zeit als historisch-kulturelle Variablen*. Zur Kritik universalistischer Konzepte, „Junges Forum”, 3/1974, s. 18 i n.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ A. de Benoist, *Vu de Droite*, Paris 1971, s. 181. Odsyłam też do rozprawy H.-J. Eysenecka, *Die Ungleichheit der Menschen*. Zur Theorie des Ethnopluralismus in der Welt (München 1975).</footnote>
pracowitości, mądrości i rozsądku we współczesnym świecie”<fnref n="51" />. Dla francuskiej neoprawicy ze zrozumiałych względów wzorem godnym uznania i naśladownictwa są także dawne ludy romańskie i celtyckie. Intelektualne i materialne walory tych grup etnicznych uwypukla w swych enuncjacjach zwłaszcza Jean-Marie Le Pen<fnref n="52" />. Wskazując na znaczenie unowocześnionych i unaukowionych czynników rasowych w doktrynie Nowej Prawicy nie spośób oprzeć się skojarzeniom tej ideologii z niektórymi założeniami rasizmu nazistowskiego, choć zapewne neoprawicowy etnopluralizm nie jest tym samym, czym prymitywny rasizm w ujęciu Hitlera lub Alfreda Rosenberga. Podobnie jak niegdyś narodowi socjaliści, tak po upadku Trzeciej Rzeszy teoretycy ANR czy GRECE chętnie odwołują się w swej filozofii rasy do Nietzscheańskiej koncepcji nadczłowieka (Übermensch), nie wahając się przed jej dowolną modyfikacją dla doraźnych celów politycznych. Nadczłowiek w poglądach współczesnych skrajnych prawicowców mniej jednak niż zwulgaryzowany przez nazistów przedstawiciel „rasy panów” odbiega od swego pierwowzoru. Jak naziści, tak i neoprawicowcy wychodzą z założenia, że nadczłowiek na pewno nie może być nie tylko Murzynem czy Indiaminem, ale także Żydem. W odróżnieniu od Hitlera, Rosenberga czy Josepha Goebbelsa Nowa Prawica na Zachodzie rzadziej jednak kojarzy kwestie rasowe z antysemityzmem, co nie oznacza, że w ogóle nie przywiązuje wagi do tzw. kwestii żydowskiej<fnref n="53" />. Po okresie Holocaustu nie ośmiela się już czynić z niej priorytetu swej doktryny. Nie ma natomiast żadnych moralnych oporów, by wysuwać inne groźne w skutkach postulaty o rasistowskim podłożu. Do takich należy formułowane od lat m. in. przez Christena, Riecka i Waldmanna żądanie prowadzenia przez państwo odpowiedniej „biopolityki” wobec osób nieuleczalnie chorych, przestępców i tzw. elementów aspołecznych<fnref n="54" />. Co prawda wymienieni reprezentanci ekstremistycznej prawicy nigdy nie wypowiadali się wprost za stosowaniem eutanazji czy sterylizacji, gdyż w latach siedemdziesiątych i osiemeddziesiątych XX w. nie było jeszcze w Europie warunków sprzyjających formułowaniu takich postulatów. Już wtedy przestrzegali jednak przed następstwami „genetycznego zwyrodnienia narodów”. Za skuteczną metodę utrwalania „zdrowej substancji biologicznej” ideolog z kręgu GRECE, Claude Rousseau, uznał w omawianym okresie wdrożenie zasad eugeniki, czyli tzw. higieny rasowej stworzonej jeszcze przed I wojną światową w Niemczech i Wielkiej Brytanii. Już na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia Christen zachęcał również do pro-

<footnote n="51">⁵¹ Cyt. za Moreau, op. cit., s. 155.</footnote>

<footnote n="52">⁵² Por. J.-M. Le Pen, *Nadzieja. Rozważania o Francji i Europie*, Warszawa 1994, s. 56 i in.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ Por. Pankowski, op. cit., s. 79.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Wymienione kategorie osób należy poddać skrupulatnym i okresowym badaniom lekarskim, by „ustalić stopień ich przydatności bądź nieprzydatności dla społeczeństwa”. J. Rieck, *Zur Debatte über die Vererblichkeit der Intelligenz* (w:) *Das unvergängliche Erbe...*, s. 317.</footnote>
gramowania najlepszych właściwości genetycznych poprzez znajdujące się wtedy dopiero w stadium najwcześniejszych prób tzw. klonowanie<fnref n="55" />. Prócz korzystania z doświadczeń embriologii teoretycy Nowej Prawicy od dawna zalecają stosowanie odpowiadającej potrzebom eugeniki polityki rodzinnej (odgórne określenie rozmiarów prokreacji i pomoc państwa w wychowaniu dzieci), demograficznej (ograniczanie przyrostu naturalnego wśród gorszych ras) i emigracyjnej (załamowanie napływu cudzoziemców do krajów wyso-ko rozwiniętych).

Cel przedstawionych postulatów neoprawicy na Zachodzie sprowadza się do stworzenia dogodnych warunków do wyhodowania możliwie doskonałe-go typu nowoczesnego człowieka, a zatem inteligentnego, zdrowego i silne-go Niemca, Francuza czy Anglika, który należałby do elity swego narodu ja-ko przedstawiciel tzw. merytokracji. Ta grupa osób powinna bowiem spra-wować władzę w przyszłym państwie – ze względu na wysokie kwalifika-cje rasowe i zawodowego „zaprogramowanego” nadczłowieka. Benoist pisał w 1981 r., że współczesny „Übermensch” musi odznaczać się nie tylko wy-mienionymi cechami umysłowymi i fizycznymi. Jako „potencjalny władca nowego typu” powinien również posiąść umiejętności uwolnienia się od krę-pujących jego rozwój „niewolniczych zasad religii i moralności judeochrze-ścijańskiej”, poszukując wzorów godnych naśladowania w wierze pogańskiej i kulturze starożytnego Rzymu, Grecji i Persji oraz w celtyckich i germań-skich mitach<fnref n="56" />. Potrzebę odwołania się do tradycji pogańskich ideologowie Nowej Prawicy uzasadniali swą krytyczną oceną – częściowo zapożyczoną od Nietzschego – przydatności chrześcijaństwa w kreowaniu nowego mode-lu osobowości o cechach przywódczych. Według teoretyków skrajnej prawi-cy we Francji czy RFN (A. de Benoist, A. Mohler i in.) chrześcijaństwo, a zwłaszcza katolicyzm wpoił bowiem w swych licznych wyznawców po-czucie nieustannej winy i niemocy, nie stwarzając żadnego innego kryterium postępowania poza dobrem i złem. Aby człowiek przyszłości mógł sprostać wyzwaniom otaczającej rzeczywistości, powinien stać się odpowiedzialny wyłącznie sam za siebie. Możliwość urzeczywistnienia ideału nadczłowieka końca XX i początków XXI w. niektórzy reprezentanci Nowej Prawicy upa-trują nie tylko w recepcji filozofii immoralizmu Nietzschego, lecz również w Ernsta Jüngera modelu „robotniko-żołnierza” z 1932 r. oraz w poglądach syndykalisty Georgesa Sorela na temat roli przemocy sprzed prawie stu lat i w jeszcze wcześniejszych koncepcjach anarchoindywidualisty Pierre’a Jo-

<footnote n="55">⁵⁵ Y. Christen, *Perspectives actuelles de l'eugènisme*, „Nouvelle Ecole”, 14/1971, s. 58-59. Por. też J.-J. Mourreau, *L'eugènismesurvol historique*, „Nouvelle Ecole”, 14/1971, s. 15 i n.</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ A. de Benoist, *Comment peut-on être paien?*, Paris 1981, s. 38.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Por. J. Termann, *Von rechts nach links und zurück. Politische Ideologie des Rechtsextremismus nach dem II. Weltkrieg in Deutschland, Frankreich und Grossbritannien*, München 1993, s. 76 i in.</footnote>
sepha Proudhona⁵⁷. Z podobnych jak judeochrześcijaństwo powodów skraj-
na prawica odrzuca również tzw. naukowy socjalizm, choć nie potępia
jednoznacznie – o czym już wzmiankowałem – praktyki komunistycznej,
bardziej od niej krytykując tzw. amerykanizm, a zatem także liberalizm.
Ambiwalentny stosunek Nowej Prawicy do komunizmu, szerzej zaś do le-
wicowości stał się przyczyną selektywnego wykorzystania przez nią idei
Gramsciego, Lassalle’a, Proudhona i Sorela. Z tego też względu w ideolo-
gii prawicowego ekstremizmu pobrzmiewa niekiedy również populizm, któ-
ry jest jednak słabszym elementem tej doktryny od jej elitaryzmu, określą-
nego zamiennie jako „heroiczny subiektywizm”<fnref n="58" />. Neoprawicowa idea nad-
człowieka nie ma natomiast nic wspólnego z indywidualistyczną koncepcją
człowieka w ujęciu liberalnym, gdyż nie zakłada ani prawnonaturalistycznej
genezy społeczeństwa i państwa, ani nie apoteozuje wolności jednostki i wła-
sności prywatnej.

Nowej Prawicy wizja stosunków społecznych najbliższa jest socjalnym
koncepcjom przedwojennych rewolucyjnych konserwatystów niemieckich.
Jak oni, tak i teoretycy neoprawicy w RFN czy Francji od lat opowiadają
się za takim przeobrażeniem tych stosunków, które prowadziłoby nie do li-
kwidacji, lecz jedynie do modyfikacji ustroju kapitalistycznego. Głoszona
przez omawianą doktrynę idea trzeciej drogi oznacza w tym przypadku po-
stulat zwiększenia interwencjonizmu państwowego w sferze prywatnej go-
spodarki. Etatystyczne spojrzenie na problemy ekonomiczne reprezentował
zwłaszcza Benoist. W jednej z wydanych w 1982 r. w RFN swych licznych
książek domagał się on – podobnie jak już w latach trzydziestych XX w.
rewolucyjni konserwatyści Ferdinand Fried i Gieselherr Wirsing – wyelimi-
nowania „ducha kupieckiego” z życia publicznego, który powoduje, że
„w pogoni za zyskiem i przyjemnościami zatracamy poczucie więzi z inny-
mi ludźmi, gubimy swój indywidualny charakter, zapominamy o wyższych
celach, a zatem stajemy się bezdusznymi trybami w gospodarczej machinie
napędzanej przez technikę i pieniądze”<fnref n="59" />. Odrzucając liberalny ideał utylita-
ryzmu, leseferyzmu i homo economicus, Benoist i inni neoprawicowi teo-
retycy wyznają koncepcję zbliżającego się końca „panowania zasady mate-
rialistyczno-egoistycznego korzystania z własności prywatnej wyłącznie ja-
ko uprawnienia do swego majątku”. Kryterium oceny sposobu spożytkowa-
nia rezultatów swojej pracy, stanowiących dla prawicowych ekstremistów
podstawowe źródło własności prywatnej, powinien być interes zbiorowości
społecznej i narodowej. Pogląd ten wskazuje na podobieństwo koncepcji Be-

<footnote n="58">⁵⁸ W ten sam sposób ujmuje się w literaturze naukowej również doktrynę rewolucyjnego konserwatyzmu z I połowy XX w. Szerzej o tym piszę w monografii *Niemieckie elity a hitleryzm. O stosunku rewolucyjnych konserwatystów do nazizmu w Rzeszy demokratycznej i hitlerowskiej*, Wrocław 1994, s. 44 i n.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ Benoist, *Die entscheidenden Jahre*, op.cit., s. 32.</footnote>
noista nie tylko do założeń rewolucyjnego konserwatyzmu, ale również do socjalnych pomysłów nazistów jeszcze z lat dwudziestych XX w.<fnref n="60" />. Należy jednak zauważyć, że dla Nowej Prawicy stosunki społeczne nigdy nie stanowiły zasadniczej kwestii doktrynalnej. W każdym razie nie doczekała się ona w tej ideologii wyczerpującego opracowania. Nie zostały również w niej rozwinięte zagadnienia dotyczące wizji ustroju politycznego. Neoprawicowcy określają się wprawdzie jako przeciwnicy demokracji parlamentarnej, lecz nie są wobec niej już tak bardzo krytyczni jak rewolucyjni konserwatyści, nie mówiąc o narodowych socjalistach w Republice Weimarskiej<fnref n="61" />. W warunkach postępującego w Europie po II wojnie światowej procesu demokratyzacji życia publicznego Nowa Prawica dopuszcza nawet – pod naporem faktów w tej dziedzinie – funkcjonowanie tzw. demokracji organicznej. Powinna ona stanowić rezultat przebudowy stosunków politycznych i społecznych z jednej strony na zasadzie wodzostwa, z drugiej zaś korporacjonizmu. Istotę tej demokracji, będącej rodzajem plebiscytarnej dyktatury w ujęciu doktryny bonapartyzmu, Benoist określił w 1985 r. jako „uczestnictwo narodu w swym przeznaczeniu”<fnref n="62" />. Niemal dosłownie powtórzył zatem pogląd wyrażony w 1923 r. o tzw. prawdziwej demokracji przez Arthura Moellera van den Brucka w rozprawie „Das dritte Reich”.

Bardziej od tak pojmowanej demokracji odpowiada założeniom ideologicznym Nowej Prawicy koncepcja państwa o autorytarnych cechach ustrojowych. Tylko bowiem państwo rządzone metodami dyktatorskimi może – jak wynika z poglądów Benoista, Eichberga czy Waldmanna – zagwarantować wewnętrzny porządek i zewnętrzne bezpieczeństwo, z racji suwerennych uprawnień jego przywódcy niezależnie od tego, kto nim faktycznie pozostaje: prezydent, premier, monarcha itp. Neoprawicowi teoretycy zastrzegają jednak, że wódz ten nie powinien być nowoczesnym tyranem lub despotą, lecz obdarzonym społecznym i politycznym autorytetem dyktatorem. W swych poglądach na ustrój państwowy stawiają oni jeszcze jeden ważny warunek, choć nie zawsze wyraźnie przez nich uwypuklany. Na ogół przeciwiają się mianowicie totalitaryzmowi, a przynajmniej nie zachwalają tego modelu sprawowania władzy i organizacji społeczeństwa, jako skompromitowanej zresztą i przez faszyzm (nazizm), i przez komunizm. Autorytarna wizja ustroju politycznego występująca w doktrynie Nowej Prawicy nie jest bynajmniej wymysłem twórców tej ideologii. Jak już wspomniałem, chętnie nawiązują oni do koncepcji Carla Schmitta. Neoprawicowcom zapewne od-

<footnote n="60">⁶⁰ Jałowa doktryna nazistowska głosiła w tej dziedzinie zwłaszcza nienowy zresztą postulat „złamania panowania renty”, który znalazł odzwierciedlenie w programie NSDAP z 1920 r., jako przejaw antykapitalizmu tej partii. Por. G. Feder, *Das Programm der NSDAP und seine weltanschaulichen Grundgedanken*, München 1933, passim.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ Backes, Jesse, op. cit., s. 134 i in.</footnote>

<footnote n="62">⁶² A. de Benoist, *Dèmocratie: Le Probleme*, Paris 1985, s. 83.</footnote>
powiada jego krytyka demokracji parlamentarnej<fnref n="63" />. Do przekonania Beno-
ista czy Eichberga może również trafiać podjęta jeszcze przed II wojną świa-
tową przez Schmitta próba pogodzenia demokracji z dyktaturą – oczywiście
przy zachowaniu przewagi tego drugiego sposobu rządzenia nad pierwszym.
Teoretycy Nowej Prawicy w zasadzie akceptują znaną i popularną w kręgach
antyliberalnych opracowaną przez tego uczonego definicję suwerenności.
Przypomnę, że według Schmitta faktycznym, a nie tylko konstytucyjnym su-
werenem jest ten, kto „rozstrzyga o stanie wyjątkowym”<fnref n="64" />. Dla neoprawico-
wych ideologów, w tym zwłaszcza dla Benoista, problem suwerenności wła-
dzy ściśle wiąże się z wzmiankowaną zasadą prymatu polityki nad innymi
sferami życia publicznego. Nowa Prawica rozpatruje kwestię suwerenności
z jeszcze jednego punktu widzenia. Suwerenność jako najwyższy atrybut wła-
dzy państwa odnosi bowiem nie tylko do stosunków wewnętrznych, ale tak-
że do spraw międzynarodowych, co nie stanowi zresztą novum w historii
doktryn politycznych i prawnych. Ideologię skrajnej prawicy w RFN czy
Francji wyróżnia natomiast spośród innych koncepcji suwerenności podkre-
ślanie zagrożenia dla tego najwyższego przejawu władzy poszczególnych
państw ze strony dwóch supermocarstw, czyli USA i do niedawna ZSRR,
a obecnie Rosji. Oparta na kryterium decydowania o stanie wyjątkowym de-
finicja suwerenności posłużyła jeszcze w 1988 r. Arminowi Mohlerowi do
wyrażenia przekonania, że w czasach współczesnych rzeczywistym suweren
jest ten, kto rozstrzyga o użyciu broni atomowej<fnref n="65" />. Po formalnym rozpadzie
systemu komunistycznego w Europie w neoprawicowych koncepcjach suwe-
renności pojawił się kolejny element oceny tej ustrojowoprawnej kwestii. Jest
nim wyrażana m.in. przez Le Pena obawa o zachowanie wewnętrznej i ze-
wnętrznej suwerenności państw tworzących jednolity organizm polityczny
i gospodarczy jednocześniego się coraz bardziej naszego kontynentu. Nowa
Prawica wyobraża sobie przyszłość Europy nie jako federację, lecz najwy-
żej jako konfederację odrębnych państw i narodów, protestując przeciwko
nowej formie ich podporządkowania „unijnym biurokratom z Brukseli i Stras-
burga”<fnref n="66" />. Jeśli już Europa musi się zjednoczyć, czego wcale nie pragnie eks-

<footnote n="63">63 Do przekonania współczesnej Nowej Prawicy trafia m. in. jego pogląd, że demokracja opiera się na akceptacji jednorodności (Homogenität) i negacji różnorodności (Pluralität). Por. C. Schmitt, *Politische Theologie. Vier Kapitel zur Lehre von der Souverenität*, München-Leipzig 1934, s. 18 i n. Odsyłam też do monografii R. Skarzyńskiego, *Od chaosu do ładu*. Carl Schmitt i problem tego, co polityczne* (Warszawa 1992).</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ Schmitt, op. cit., s. 11. Schmitt odróżnił dyktaturę komisaryczną od suwerennej, co nie zawsze znajduje wyraz w poglądach Nowej Prawicy. Por. jego rozprawę *Die Diktatur. Von den Anfängen des modernen Souveränitätsgedanken bis zum proletarischen Klassenkampf*, München 1921, s. 146 i n.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ Mohler, *Carl Schmitt und die „Konservative Revolution”*, op. cit., s. 37.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ W jednej z ulotek rozpowszechnianych przez neoprawicę w RFN 1992 r. znalazł się na-
wet żądanie rozwiązania wszystkich organów Unii Europejskiej jako „nowoczesnej despocji</footnote>
tremistyczna prawica, to powinna według niej stanowić wspólnotę – bynajmniej nie opartą na wartościach chrześcijańskich – wyłącznie białej rasy bez Afrykanów, Azjatów i Żydów.

#### IV. Omawiając neoprawicową doktrynę w RFN należy również wskazać na ważniejsze elementy neonazistowskiej ideologii w tym państwie. Co prawda zwolennicy narodowego socjalizmu po II wojnie światowej nie wypracowali – podobnie jak „klasyczni” naziści – oryginalnego systemu koncepcji politycznych i społecznych, ale jak starałem się wykazać we wstępie do tego artykułu, starali się i nadal usiłują prowadzić ożywioną i hałaśliwą działalność. Z tego względu warto przyjrzeć się zjawisku neonazizmu, zwłaszcza że w odróżnieniu od Nowej Prawicy nie znajduje się ono obecnie w zaniku, lecz przeżywa nawet, przynajmniej w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych XX w., okres organizacyjnego rozkwitu. Jak już zaznaczyłem, wytyczenie granic między neoprawicą i neonazizmem nie jest łatwym zadaniem, z powodu wzajemnego przenikania obu nurtów prawicowego ekstremizmu. W literaturze naukowej wyodrębnia się jednak pewną grupę organizacji, które niewątpliwie mają charakter neonazistowski. Za główne kryterium tej klasyfikacji z reguły służy pozytywny i bezkrytyczny stosunek tych efemerycznych zresztą ugrupować do narodowosocjalistycznej przeszłości Niemiec oraz bezpośrednie odwoływanie się przez nie do nazistowskiej doktryny uzupełnionej o bardziej „nowoczesne” elementy ideowe wykreowane głównie przez Nową Prawicę. Jeśli przyjąć taką podstawę wyodrębniienia organizacji neonazistowskich czy wprost narodowosocjalistycznych, to nie wydaje się, by można było jednoznacznie przporządkować do tego zjawiska politycznego dwie wpływowe w RFN skrajnie prawicowe partie – Deutsche Volksunion i Republikanów, choć wykazują one pewne podobieństwa do neonazizmu<fnref n="67" />. Zbieżność z nim występuje m. in. w kwestii stosunku do wartości narodowych opartego na wspólnej dla całej ekstremistycznej prawicy w RFN zasadzie „najpierw Niemcy”. Stąd wynika na przykład negatywne stanowisko i neonazistów, i DVU czy Republikanów wobec pobytu i napływu cudzoziemców do RFN. Obie partie nie uczyniły jednak z pochwały nazistowskiej przeszłości swego narodu i państwa zasadniczego oręża w swej działalności politycznej, zachowując większą powściągliwość w ocenach tamtego okresu, co nie oznacza, że nie znajdują w nim żadnych cech pozytywnych. Jak omówioną już neo-

w imię kolejnego zniewolenia starego kontynentu, który co dopiero zerwał więzy poddaństwa wobec jednego ze swych gnębicieli, by wpaść w jeszcze większą zależność od groźniejszego od Związku Radzieckiego anonimowego molocha”. Cyt. za R. Fromm, *Am rechten Hand. Lexikon des Rechtsextremismus*, Berlin 1993, s. 65.

<footnote n="67">⁶⁷ W literaturze naukowej brak jedności opinii w tej rzeczywiście kontrowersyjnej sprawie. Za neonazistowską organizację uznaje DVU m. in. P. Wilkinson, *The New Fascists*, London 1981, s. 101 i in. Również większość autorów w ten sposób określa Republikanów, choć są też tacy, którzy mają co do tego zastrzeżenia, jak np. H.-G. Jaschke, *Die Republikaner. Profile einer Rechtsaussen-Partei*, Bonn 1990, s. 36 i in.</footnote>
prawicę, tak i DVU i Republikanów cechuje niechęć do liberalizmu i zwią-
zany z nią antyamerykanizm oraz populizm nie wykluczający elementów
elitaryzmu. Nieobce są im również hasła rewizjonizmu terytorialnego, które
odnoszą się głównie do Polski<fnref n="68" />. DVU i Republikanie nie należą do zwolen-
ników jedności europejskiej, a jeśli miałaby ona ostatecznie nastąpić – wspól-
notę tego kontynentu funkcjonującą na zasadzie luźnej konfederacji wyobra-
żają sobie tylko jako obszar zdominowany przez Niemcy. W każdym razie
polityczna aktywność obu ugrupowań, odnoszących nawet sukcesy w wybo-
rach parlamentarnych w RFN, bardziej mieści się w ramach konstytucyjnego
porządku tego państwa niż działalność sił neonazistowskich dążących do pod-
ważenia ustroju demokracji parlamentarnej.

Do najdłużej działających w RFN organizacji o niekwestionowanej orientacji nazistowskiej należy zaliczyć Deutsche Kulturweg Europäischen Geistes (DKEG) utworzone już w 1950 r. przez poetę Herberta Böhme jako forma „samopomocy” dla Niemców, którzy nie potrafili odnaleźć się po upadku Trzeciej Rzeszy. Z oferty DKEG skwapliwie skorzystali zwłaszcza niektórzy byli pisarze nazistowscy (H. F. Blunck, H. Burte, H. Grimm, G. Schumann, W. Vesper, H. Zillich). Do 1965 r. w omawianej organizacji znalazło swego rodzaju azyl polityczny około 2300 osób o pronazistowskich poglądach<fnref n="69" />. Z myślą o pozyskaniu nowych sympatyków i członków Böhme założył w półwie lat sześćdziesiątych Arbeitskreis Volkstreuer Verbände, który głosił niemal kult Hitlera oraz domagał się zwolnienia z więzienia w Berlinie Zachodnim było zastępcy Führera – Rudolfa Hessa. Po śmierci Böhmego w 1971 r. DKEG przekształciło się w Deutsche Kulturgemeinschaft oraz w Freundeskreis Ulrich von Hutten, stawiające sobie oczywiście za cel propagowanie idei nazistowskich. Od 1983 r. wymienione ugrupowania prowadziły bardziej aktywną działalność w Austrii niż w RFN. Do najdłużej funkcjonujących organizacji skrajnej prawicy o narodowosocjalistycznym rodowodzie w tym drugim państwie należy również zaliczyć utworzoną w 1952 r. organizację Wiking-Jugend (WJ), która na początku ostatniej dekady XX w. liczyła około 400 członków występujących publicznie pod chwytliwym hasłem „Niemcy muszą żyć”. Wielokrotnie protestowała ona w duchu „moralnej i fizycznej czystości” także przeciwko zalewowi pornografii w RFN oraz upowszechnianiu się tam homoseksualizmu, alkoholizmu i narkomanii<fnref n="70" />. Ideał tzw. nie-

<footnote n="68">⁶⁸ Jeszcze w latach 80. XX w. DVU podważała przynależność państwową Górnego Śląska do Polski. L. A. Müller, *Republikaner, NPD, DVU, Liste D*..., Göttingen 1989, s. 118; F. Gress, H.-G. Jaschke, *Rechtsextremismus in der Bundesrepublik nach 1960. Dokumentation und Analyse von Verfassungsschutzberichten*, Bonn 1982, s. 96 i in.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ Fromm, op. cit., s. 59. Por. też R. Schneider, *Die SS ist ihr Vorbild. Neonazistische Kampfgruppen und Aktionskreise in der Bundesrepublik*, Frankfurt a. M. 1981, s. 97 i n.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ K. Hirsch, *Rechte von der Union. Personen, Organisationen, Parteien seit 1945. Ein Lexikon*, München 1989, s. 319. W swym czasopiśmie „Wikinger” z 1978 r. (nr 2) omawiana grupa domagała się nawet wprowadzenia zakazu palenia tytoniu jako osłabiającego „niemiecką rozrodczość”.</footnote>
mieckiego człowieka upatrywała w odrodzeniu wartości rasy germańskiej, stawiając sobie za cel przekształcenie Niemiec w rozległy „kraj północy” (Nordland), który powinien obejmować obszar Rzeszy co najmniej w granicach z 1937 r. WJ chętnie wskazywała na Hitler-Jugend jako na wzór godny naśladowania w powojennej RFN, gdyż „młodzież w naszym okrojonym po 1945 r. państwie wyraźnie się rozleniwiła i nie chce już walczyć o świetlaną przyszłość swego narodu”. W jednej z publikacji tego ugrupowania można również przeczytać: „Tylko powrót do żołnierskiego trybu życia i zasad wodzostwa gwarantują, że liczyć się będą najpierw Niemcy jako całość, a dopiero potem wszystkie inne sprawy”<fnref n="71" />.

Jednym z najdłuższych stażów politycznych wśród prawicowoekstremitystycznych organizacji neonazistowskich odznacza się założona w 1957 r. przez Franza Hermanna Musfeldta sekta politycznoreligijna „Goden” głosząca hasła wiary germańskiej jako wyrazu więzi Niemców z kosmosem i wartościami religijnymi. W swej nacjonalistycznej propagandzie nawiązuje ona zatem do ideologii volkistowskiej kształtującej się w Niemczech od schyłku XIX w. Jej założenia wzbogaciła o postulat niedopuszczenia do wzmożonego napływu do RFN cudzoziemców. Jak przystało na neonazistowską organizację, domaga się także „sprawiedliwe oceny” czasów hitlerowskich, gdy „Niemcom nie zagrażały hordy azylantów”. Celowo przemilcza natomiast kwestię wykorzystywania przez Trzecią Rzeszą taniej, a właściwie darmowej siły roboczej cudzoziemców podczas II wojny światowej. Sekta Gnoden podjęła współpracę z utworzoną w 1976 r. przez Wolfgangka Kantelberga inną paravolkistowską organizacją – Gylfiliten. To ugrupowanie skrajnej prawicy w RFN znane było przed kilkunastoma laty z pochwał dla Hitlera, wyrażanych głównie z powodu jego antysemityzmu oraz podjętej przez niego krytyki masonerii i jezuityzmu<fnref n="72" />. Liczące na początku lat dziewięćdziesiątych około 1000 członków stowarzyszenie „Gylfiliten” chętnie odwoływało się również do tradycji nordyckiej, której orędownikiem w Trzeciej Rzeszy był zwłaszcza Alfred Rosenberg, kolejny ideolog czczony niekiedy przez neonazistów w RFN. Jego i Hitlera rasistowskie poglądy znalazły m.in. odzwierciedlenie w propagandzie istniejącej od 1969 r. organizacji Armenen-Orden. Członkowie tego ugrupowania głoszą pochwałę „germańskiego narodu jako głównego pnia rasy nordyckiej”, odrzucając obce jej religie (chrześcijaństwo, judaizm, islam, buddyzm, hinduizm) i systemy polityczne (liberalizm, komunizm itp.). Czystość rasową Niemców i germańską tożsamość tego narodu uważają za warunek przetrwania rasy nordyckiej (aryjskiej) w „coraz bardziej

<footnote n="71">71 „Wikinger”, nr 5, 1978, s. 10.</footnote>

<footnote n="72">72 Por. „Publik-Forum”, nr 11-12, 5 VI 1990. Gylfiliten i Gnoden propagowali również kult Wotana, który w RFN stał się jednym z symboli odradzania się wiary pogańskiej. W tej sprawie odsyłam do książki F. W. Haacka, *Wotans Wiederkehr. Zur Geschichte der völkisch-rasistischen Ideologie in der Bundesrepublik Deutschland* (München 1981).</footnote>
narodowo i kulturowo wymieszanej Europie”<sup>73</sup>. W celu przeciwstawienia się procesowi zaniku poszczególnych ras, czyli etnopluralizmowi Armanen-Orden założył w 1990 r. afiliowaną organizację – Arbeitsgemeinschaft naturreligiöser Stammesverbände Europas. Warto dodać, że w 1993 r. liczbę zwolenników wartości germańskich w RFN oceniano na około 20000 osób. Czynnikiem łączącym tych orędowników niemieckości były i są nadal wyraźny antyamerykanizm oraz już bardziej skrywany antysemityzm.

Wokół kwestii stosunku do USA oraz tzw. porządku jałtańskiego w Europie koncentrowała się również polityczna działalność powstałego w 1979 r. neonazistowskiego ugrupowania o nazwie „Freiheitliche Deutsche Arbeiterpartei” (FAP). Jej przywódca Martin Pape, były aktywista Hitler-Jugend, dązył do skupienia w szeregach swej organizacji członków wcześniej zdelegalizowanych w RFN drobnych grup neonazistowskich: Arbeitsgemeinschaft Nationaler Sozialisten /Nationaler Aktivisten oraz Volkssozialistische Bewegung Deutschlands /Partei der Arbeit. W wyniku personalnych i politycznych sporów między działaczami tych organizacji (M. Kühnen i F. Busse) zamiar ten się nie powiarł, a Pape został nawet usunięty ze stanowiska przewodniczącego FAP. Rozgrywki wśród neonazistowskich działaczy zaważyły na ideowym obliczu omawianego ugrupowania. Przewagę zdobyli w nim zwolenicy radykalnych reform społecznych w duchu programu NSDAP z 1920 r. Z zawartego w tym dokumencie hasła Gottfrieda Federa „dobro ogółu przed dobrem osobistym” (Gemeinnutz vor Eigennutz) uczynili oni jeden z podstawowych elementów swej zarazem nacjonalistycznej i antykapitalistycznej propagandy<sup>74</sup>. Na łamach wydawanego przez FAP czasopisma „Neue Nation” zaczęły już na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych mnożyć się artykuły domagające się przekształcenia RFN z socjalnego państwa prawnego w państwo „ludowego socjalizmu”, który miałby polegać na udzielę robotników w zyskach prywatnych przedsiębiorstw i kontroli państwa nad gospodarką. Choć tego rodzaju postulaty nie wywołały szerszego rezonansu społecznego, FAP uporczywie starała się jednak wykazać przewagę ustroju socjalistycznego nad kapitalistycznym. Jeszcze w swym nowym programie z 1992 r. opowiadała się nawet za upaństwowieniem niektórych gałęzi niemieckiej gospodarki, a zwłaszcza banków w celu doprowadzenia do zniesienia „niewoli renty”. Gdy w 1989 r. zarysowała się możliwość ponownego zjednoczenia Niemiec, FAP podjęła działalność propagandową przeciwko skutkom „zmowy trzech morderców Europy”, jak określała Stalina, Churchillą i Rooseveltą. Od ówczesnego rządu RFN domagała się podjęcia samodzielnej decyzji w sprawie likwidacji następstw porządku jałtańskiego. „Ma-

<footnote n="73">73 F. Glotz, *Die deutsche Rechte. Eine Streitschrift*, Stuttgart 1989, s. 213.</footnote>

<footnote n="74">74 Fromm, op. cit., s. 81-82. Feder uchodził w FAP – obok braci Strasserów – za jedyngo w NSDAP „prawdziwego orędownika socjalistycznej przebudowy gospodarki niemieckiej”, którego idee zdradzili naziści z grupy Hitlera. Por. „Neue Nation”, nr 1, 1986, s. 27.</footnote>
my do tego niezaprzeczalne prawo – czytamy w jednej z ulotek FAP – gdyż jesteśmy suwerenni i nie musimy słuchać zewnętrznych podszeptów, które już nie raz zaszkodziły naszej narodowej egzystencji”<fnref n="75" />. Mimo że zjednoczeniowa retoryka tej organizacji okazała się społecznie popularna, FAP nie odegrała po 1990 r. już większej roli politycznej w ruchu prawicy ekstremistycznej i podzieliła ostatecznie los wielu innych tego rodzaju ugrupowań, ulegając samorozwiązaniu kilka lat po utworzeniu jednego państwa niemeckiego.

W latach osiemdziesiątych XX w. na scenie politycznej ekstremistycznej prawicy w RFN pojawiło się kilka nowych ugrupowań neonazistowskich. Do aktywnych wśród nich należały Deutsche Freiheitsbewegung, Frontkreis Freiheit für Deutschland, Gesinnungsgemeinschaft der Neuen Front, Heimattreue Vereinigung Deutschlands, Hilforganisation für nationale politische Gefangene und deren Angehörige, Internationales Hilfskomitee für nationale politische Verfolgte und deren Angehörige, Junge Freiheit, Nationale Liste, Taunusfront i Wotans Volk. Jak widać, żadna z tych efemerycznych zresztą organizacji nie zawierała w swej nazwie przymiotnika „narodowosocjalistyczna”, choć zapewne była bądź jest takim właśnie ugrupowaniem. Większość tych organizacji nie wniosła do neonazizmu żadnych oryginalnych elementów ideologicznych. Pod tym względem wyróżniały się zaledwie dwa, może trzy ugrupowania. Jednym z nich jest założony w 1983 r. przez byłego generała Wehrmachtu Ottona Ernsta Remera i kierowany przez niego do 1989 r. Deutsche Freiheitsbewegung (DFB)<fnref n="76" />. W połowie lat dziewięćdziesiątych liczył on około 200 członków, którzy podobnie jak inni neonaziści skoncentrowali swą aktywność na rehabilitacji czasów hitlerowskich. W związku z npływem do RFN wielu cudzoziemców podjęli również działalność przeciwko „zanieczyszczaniu rasy germańskiej”. W wydawanym przez DFB czasopiśmie „Recht und Wahrheit” z 1991 r. znalazła się nawet taka oto pompatyczna przestroga: „Stoimy jako Niemcy przed przerażającym w skutkach problemem biologicznej śmierci naszego narodu”. Z tego i innych periodyków omawianej organizacji można się również dowiedzieć, że uważa ona za „wierutne i parszywe kłamstwo” informacje o zagładzie milionów Żydów podczas II wojny światowej<fnref n="77" />. DFB kontynuuje zatem neoprawicową tezę o braku wyjątkowości zbrodni nazistowskich. Jak innym neonazistom, tak i DFB marzy się odrodzenie wielkiej Rzeszy o obszarze znacznie większym od zjednoczonych w 1990 r. Niemiec. Nadzieje na urzeczywistnienie tego celu pokłada w znalezieniu „nowego architekta Niemiec”. Bynajmniej nie ukrywa swego przekonania, że najlepiej nadawałby się do tego ktoś „na wzór naszego nie-

<footnote n="75">⁷⁵ „Neue Nation”, nr 2, 1990, s. 14.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ Fromm, op. cit., s. 77-78; G. Christians, *Die Reihen festgeschlossen*, Hamburg 1990, s. 189.</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ Por. np. „Recht und Wahrheit”, nr 6, 1990, s. 17; nr 3, 1991, s. 23; nr 5, 1993, s. 13.</footnote>
odżałowanego wodza Adolfa Hitlera, choć trudno będzie znaleźć drugiego tak wybitnego męża stanu”. W jednym z artykułów zamieszczonych jeszcze w 1993 r. na łamach „Recht und Wahrheit” czytamy: „Żaden współczesny polityk niemiecki, nawet Helmut Kohl nigdy nie dorówna, żeby nie wiadomo co się stało wspaniałym talentom przywódcy Trzeciej Rzeszy”. Warto dodać, że następca Remera na stanowisku przewodniczącego DFB, Georg Albert Bosse, był jednym z tych oficerów Wehrmachtu, którzy przyczynili się do likwidacji próby zamachu na Hitlera w dniu 20 lipca 1944 r.

W latach osiemdziesiątych zaznaczyło również swą obecność na politycznej scenie neonazizmu wspomniane Gesinnungsgemeinschaft der Neuen Front (GNF), w które przekształciło się inne ugrupowanie o tej samej orientacji politycznej, zdelegalizowana w 1983 r. Arbeitsgemeinschaft Nationaler Sozialisten /Nationaler Aktivisten. Do wyróżnienia GNF wśród pozostałych organizacji neonazistowskich w tamtym okresie skłania osoba jego popularnego nie tylko w RFN działacza Michaela Kühnena, znanego z populistycznych i antykapitalistycznych poglądów i udzielającego się również w innych skrajnie prawicowych ugrupowaniach, jak na przykład w Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei /Auslands- und Aufbauorganisation. Zmarły w 1991 r. Kühnen nie szczędził wysiłków, by doprowadzić do odrodzenia w RFN partii hitlerowskiej – pod inną nazwą, lecz na skalę porównywalną z pozycją polityczną zajmowaną przez NSDAP u schyłku Republiki Weimarskiej. W tym celu pragnął najpierw – zgodnie z nazwą GNF – stworzyć „nowy front narodowo myślących Niemców”<fnref n="78" />. Kühnenowi zależało w związku z tym na konsolidacji rozproszonego środowiska neonazistowskiego, co przerosło jednak jego możliwości jako nieformalnego przywódcy tej części skrajnej prawicy, gdyż napotkało na opór ze strony poszczególnych działaczy prawicowego ekstremizmu. Nie bezpodstawne nadzieje na rozwój neonazizmu pokładał w nastrojach społecznego niezadowolenia panujących w byłej NRD od 1990 r. Z powodu sporów personalnych wśród neonazistów zamiar zintegrowania tego środowiska nie powiódł się ani w latach osiemdziesiątych, ani w późniejszym okresie również grupie osób skupionych wokół czasopisma „Junge Freiheit” zbliżonego do Republikanów i posługującego się pojemnym hasłem „najpierw Niemcy”. W jednym z numerów tego pisma z 1995 r. czytamy: „Dla wyższych celów musimy wreszcie wyzbyć się własnego egoizmu politycznego, by wznosząc się ponad podziały organizacyjne i drobne różnice programowe powołać wreszcie jedną i dużą, liczącą się partię, bez której pozostaniemy zawsze w rozproszeniu bez szans na polityczny sukces”<fnref n="79" />. Do konsolidacji

<footnote n="78">⁷⁸ Kühnen tak bardzo zaangażował się w dzielo konsolidacji neonazistów, że skłonny był nawet denuncjować swych politycznych pobratymców, by w ten sposób wyeliminować przeciwników jedności organizacyjnej. *Handbuch deutscher Rechtsextremismus*, op. cit., s. 467. Por. też *Jahrbuch Extremismus und Demokratie*, hrsg. von U. Backes und E. Jesse, Bd. 4, Bonn 1992, s. 168 i n.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ „Junge Freiheit”, nr 3, 1995, s. 25.</footnote>
lidacji środowiska neonazistowskiego aspirowały w latach osiemdziesiątych
jeszcze inne ugrupowania o takim profilu ideologicznym. W tym kierunku
starały się prowadzić działalność m.in. Nationale Liste, Deutsche Alternative
i Taunusfront. Wszystkie one zaktywizowały się zwłaszcza po zjednoczeniu
Niemiec, lecz zamiast współpracować ze sobą podjęły wtedy rywalizację
o wpływy polityczne na obszarze byłej NRD. Na przykład Taunusfront gło-
sił w tym celu hasło „gospodarki rynkowej bez kapitalizmu”, domagając się
wprowadzenia dla „ekonomicznie upośledzonych” mieszkańców nowych
wschodnich krajów RFN nieoprocentowanych kredytów bankowych oraz za-
spokojenia „głodu mieszkaniowego” w tych landach<fnref n="80" />.

Na ostatnią dekadę XX w. przypadł okres jeszcze bardziej niż we wcze-
śniejszych latach intensywnego rozwoju organizacji neonazistowskich. Na
początku lat dziewięćdziesiątych nastąpiła nawet „eksplozja” tego rodzaju
ugrupowań, która jednak skończyła się już około połowy tej dekady, co nie
oznacza, że zniknał problem groźnych skutków aktywności neonazistów
w zjednoczonych Niemczech. Jak pisałem we wstępie do tego artykułu, we
współczesnej RFN można zaobserwować wyraźną tendencję do nasilania się
rozmaitych przejawów działalności neonazistowskiej, od akcji propagando-
wych pod coraz bardziej nośnym hasłem „najpierw Niemcy” do popełnia-
nia na tle nacjonalistycznym i rasowym niekiedy okrutnych przestępstw
przeciwko cudzoziemcom. Spośród kilkudziesięciu powstałych w latach
dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia skrajnie prawicowych organizacji
o neonazistowskim profilu warto wskazać na dziesięć najbardziej wtedy
prężnych ugrupowań. Do takich można zaliczyć Aktion Freies Deutschland
(AFD) pod przywództwem Wolfgangka Juchema, która wzięła udział w głoś-
nym „Rudolf-Hess-Marsch” w Rudolstadt w dniu 15 sierpnia 1992 r. Liczą-
ca wprawdzie tylko 30 członków AFD postawiła sobie ambitny cel, którego
wcześniej nie udało się osiągnąć na przykład GNF, a mianowicie doprowa-
dzenie do „połączenia kręgów narodowokonserwatywnych” w Niemczech.
Jego nigdy nieukończoną realizację rozpoczęła od nawiązania współpracy
z DVU i Republikanami. We wspomnianym marszu ku czci byłego zastęp-
cy Hitlera – Rudolfa Hessa uczestniczyła również miniaturowa organizacja
o enigmatycznej nazwie „Amt für Volksaufklärung und Öffentlichkeitsarb-
eit” (AVÖ) działająca przede wszystkim w Monachium<fnref n="81" />. Działacze tego

<footnote n="80">⁸⁰ Fromm, op. cit., s. 161-164. Por. też K. Hirsch, P. B. Heim, *Von links nach rechts. Rechtsradikale Aktivitäten in den neuen Bundesländern*, München 1991, s. 67 i n.; B. Siegler, *Auferstand us Ruinen. Rechtsextremismus in der DDR*, Berlin 1991, s. 207 i in.; *Gechtsradikale Gewalt im vereinigten Deutschland. Jugend im gesellschaftlichen Umbruch*, hrsg. von H.-U. Otto und R. Merten, Opladen 1993, s. 189 i n.</footnote>

<footnote n="81">⁸¹ Fromm, op. cit., s. 20. AVÖ szczególnie hałaśliwie domagała się nie tylko „uhonorowania zasług” Hessa, ale nawet postawienia mu pomnika jako „bohaterowi sprawy narodowej”. Por. B. Schröder, *Rechte Kerle. Skinheads, Faschos, Hooligans*, Reinbek b. Hamburg 1992, s. 136.</footnote>
ugrupowania, Ewald Althans i Ernst Zündel, podjęli współpracę nawet z za-
granicznym organizacjami ekstremistycznej prawicy, pragnąc przyczynić się
do utworzenia kolejnej międzynarodówki neofaszystowskiej. AVÖ jeszcze
do niedawna utrzymywała ożywione kontakty z założonym w okresie rzą-
dów gen. Franco (1965) w Barcelonie skrajnie prawicowym Círculo Español
de Amigos de Europa (CEDADE) pod przewodnictwem Pedro Vareli, zna-
nego z podważania zbrodni nazistowskich popełnionych podczas II wojny
światowej (tzw. kłamstwo oświęcimskie)<fnref n="82" />. Podobny cel przyświecał utwo-
rzonej w 1990 r. Bürger und- Bauerninitiative (BBI) związanej z wydaw-
nictwem Nordwind i kierowanej przez wspomnianego Thiesa Christopher-
sena. Do współpracy z tym ugrupowaniem udało mu się pozyskać takich
znanych aktywistów neonazistowskich, jak Michael Kühnen i Friedhel Bus-
se. Wśród organizacji utrzymujących kontakty z BBI było hiszpańskie CE-
DADE i amerykański Ku Klux Klan, nader popularny zresztą wśród współ-
czesnych niemieckich skinheadów, którzy tworzą jeden z najbardziej aktyw-
nych odłamów ruchu neonazistowskiego.

Poza granice Niemiec wykraczała do niedawna działalność skrajnie pra-
wicowej organizacji o nieco skrywanym obliczu nazistowskim – Deutsch-
Österreichisches Institut für Zeitgeschichte. To pragnące uchodzić za pla-
cówkę naukową ugrupowanie znane było z podejmowanych na łamach swe-
go czasopisma „Sieg” m. in. w 1990 r. ataków na tropiącego zbrodniarzy
hitlerowskich Simona Wiesenthala. Podobny cel przyświecał założonej
w 1990 r. w Augsburgu przez Michaela Swierceka organizacji Nationale Of-
fensive (NO) liczącej około 140 członków i wydającej czasopismo „Deut-
scher Beobachter”, które nawiązywało do nacjonalistycznego i rasistowskie-
go profilu nazistowskiego pisma o zbliżonym tytule, tj. do „Völkischer Be-
obachter”<fnref n="83" />. Zanim NO została w 1992 r. zdelegalizowana, podjęła bezsku-
teczne wysiłki na rzecz stworzenia pomostu między konkurującymi ze so-
bą organizacjami neonazistowskimi. Natrafiła bowiem na opór ze strony
działającego w Bawarii Nationaler Block pod przywództwem autokratycz-
nego wobec innych neonazistowskich ugrupowań Kühnena. Niczego nie
osiągnęła również w dziedzinie doprowadzenia do konsolidacji tego środo-
wiska politycznego Deutsche Liga für Volk und Heimat (DLVH), mimo że
w swym czasopiśmie „Deutsche Rundschau” o prawie 70-tysięcznym nakła-
dzie starała się ona wykazać korzyści płynące z ewentualnego zjednoczenia
neonazistów<fnref n="84" />. Po śmierci Kühnena na nieformalnego przywódcę tego ru-
chu pragnął wyrosnąć działacz DLVH – Martin Mussgnug, nie obdarzony

<footnote n="82">⁸² The extreme Right in Europa and North America since 1945, ed. By P. Hainsworth, London 1992, s. 176.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ Fromm, op. cit., s. 129-130.</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ Ibidem, s. 41 i n.</footnote>
jednak takimi jak ten pierwszy talentami organizacyjnymi. Z powstałych pod koniec XX w. ugrupowań neonazistowskich należy jeszcze odnotować Aktionsfront Nationaler Kameraden, Deutsches Hessen i Deutschnationale Partei. Pierwsze z nich postawiło w swej propagandzie na solidarystyczne hasło „jedność oznacza siłę”. Ponieważ akcentuje w niej wątki antykapitalistyczne, więc w 1993 r. przekształciło się – pod przywództwem Manfreda Hucka – w Aktionspartei Nationalrevolutionären Kameraden odwołującą się do ideowej spuścizny lewicy nazistowskiej w Republice Weimarskiej. Za zwiększeniem opieki socjalnej państwa, wykraczającej znacznie poza zadańia socjalnego państwa prawnego w RFN, opowiada się licząca zaledwie 60 członków organizacja Deutsches Hessen<fnref n="85" />. Niewiele nowego ma do zaproponowania neonazistom trzecie z wymienionych ugrupowań, które koncentruje swą propagandę na zwalczaniu spadkobierczyni komunistycznej partii w byłej NRD – Partei Demokratisches Sozialismus.

V. Choć po dzień dzisiejszy nie powióał się zamiar zjednoczenia, a co najmniej konsolidacji środowiska neonazistowskiego w RFN, wciąż pozostaje ono na tyle aktywne i agresywne, że nie można zupełnie bagatelizować jego politycznego znaczenia w RFN. Wcale nie zużyły się również oklepane i prymitywne koncepcje neonazistowskie. Rosnąca popularność najbardziej radykalnych nurtów skrajnej prawicy nie tylko zresztą w RFN, lecz także w innych państwach europejskich, w tym na wschodzie naszego kontynentu dobitnie wskazuje, że trafiają one na podatny grunt społeczny. Im neonazistowska propaganda ma mniej wspólnego z teoretycznymi zawiłościami Nowej Prawicy, tym bardziej wydaje się możliwa do zaakceptowania i przyswojenia przez tzw. zwykłego człowieka. Że jego rozmatych oczekiwań nie potrafią zaspokoić tradycyjne i duże partie polityczne, o tym świadczą chociażby sukcesy współczesnych populistów faszystowskich: Jörga Heidera czy Jean-Marie Le Pena. Jak niegdyś w nazizmie, tak i we współczesnych jego odmianach liczy się nie tyle wyszukana ideologia, ile codzienna działalność polityczna. Dla przeciętnego odbiorcy haseł neofaszystowskich nie jest bowiem ważna doktrynalna obudowa konkretnych postulatów. Nie jest dla niego istotne, czy wrogość do cudzoziemców nazywa się rasizmem, czy etnopluralizmem. Czy przesłanki jego niechęci, a nawet nienawiści do Murzynów lub Azjatów potwierdzają testy IQ na inteligencję tych grup etnicznych, czy po prostu inny kolor skóry tych ludzi. Potencjalny odbiorca neonazistowskiej (neofaszystowskiej) propagandy nie zastanawia się nad moralną kwalifikacją okresu rządów Hitlera czy Musoliniego. Wystarcza mu, że wyrażały wartości i postawy, z którymi gotów

<footnote n="85">⁸⁵ Ibidem, s. 55.</footnote>
jest się identyfikować: siłę, skuteczność, bezwzględność, dynamizm itp. To z tych m.in. względów faszyzm i nazizm wciąż trafiają do przekonania niemałych grup społecznych. Dzięki odwoływaniu się do pragnień „zwykłego” człowieka współczesny faszyzm stał się zasadniczym elementem organizacyjnym skrajnej prawicy. Bez swego neoprawicowego nurtu byłaby ona jednak znacznie mniej ciekawym materiałem badawczym dla historyka idei.

## „L’ALLEMAGNE AVANT-TOUT”.
DE L’HISTOIRE DU L’EXTRÉMISME DE DROITE À LA REPUBLIQUE FEDERAL
ALLEMAGNE

### Résumé

Dans l'article, sont présentés les principes idéologiques de base et ceux d'organisation de deux mouvements de l'extrême-droite à la RFA, à savoir „La Nouvelle Droite” et le néo-nazisme. La période du développement le plus grand du premier mouvement tombe sur les années 70 et 80 du XXme siècle. Le second juit toujours d'une popularité, en particulier dans les parties orientales de l'Allemagne unifié. A la RFA, aux groupements les plus importants de la néo-droite appartenait l'Aktion Neue Rechte, qui vient de finir son activité. Parmi nombréuses organisations néo-nazies il n'y en avait pas pourtant aucune qui a réussi remporter une position politique du rang premier, bien qu'on faisait des essais, par Michaël Kuehnen parmi d'autres, en vue de faire consolider ce milieu dispersé. La relation entre la Novelle Droite et le néo-nazisme se forme dans la manière ressemblante aux rapports entre les conservateurs revolutionnaires et les nazistes au temps de la République de Weimar. Pas toujours spécialement, ceux premiers fournissait aux séconds, les arguments théoriques pour le nationalisme et l'autoritarisme et contre le liberalisme et la démocratie parlementaire. Après la seconde guerre pareillement, la néo-droite essaya de jouer le rôle d'un guide spirituel parmi tous les courants de l'extrême-droite. De son oeuvre doctrinal, crée par Alain de Benoist, Klaus-Gerard Kaltenbrunner, Armin Mohler, Gerd Waldmann et par les autres nombreux idéologues, les extremistes de droite tiraient les conceptions d'une forme nouvelle du rasisme, de la xénophobie, ou de l'élitarisme c'est-à-dire de l'etnopluralisme, de l'etologie, de la zoo-psychologie et de la „méritocracion”. A la RFA et dans d'autres pays d'Europe, surtout en France, la doctrine de l'extrême-droite se caractérise par sa réserve l'égard de l'idée de l'intégration du notre continent, c'est qui a sa source dans son anti-americanisme d'aujourd'hui et dans son anti-sovietisme d'hier. A la RFA, dans toutes les concéptions de la droite radicale est présent un slogan bien vaste et atractif – „l'Allemagne avant-tout” (Deutschland zuerst), qui garantit les nazistes et les autres mouvements de la extrême-droite d'une popularité sociale bien considérable. En Allemagne, différemment par rapport aux néonazistes, les adhérents de l'extrême-droite gardent l'attitude plutôt critique
à l'égard du passé hitlérien. Ayant pour but la transformation de l'Allemagne d'aujourd'hui en puissance politique et économique, ils ne veulent pas du tout y arriver par la voie d'un expansionisme territorial. En ce qui concerne les rapports internes, l'estrême-droite prone les slogans bien populistes, comme la modification du système capitaliste par l'élargissement de la fonction tutélaire de l'Etat. A la RFA, la doctrine de l'extrême-droite ne constitue pas d'un système homogène et cohérent des conceptions. Aussi dans ce point, elle ressemble l'idéologie nationaliste et antidémocratique vue en Allemagne avant la guerre.