RECENZJE I SPRAWOZDANIA

TRZY TOMY „STUDIÓW TEOLOGICZNYCH”.

„Studia Teologiczne” wydawane w Wilnie od r. 1932 przez grono Profesorów Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Stefana Batorego pod naczelną redakcją niżej podpisanego, zostały wznowione w czasie wojny w Rzymie przez Ks. Prałata Waleriana Meysztowicza, b. profesora wileńskiego Wydziału Teologicznego. Z jego inicjatywy i jego staraniem ukazały się trzy nowe tomy „Studiów Teologicznych” w kolejnej numeracji jako tomy XI, XII i XIII, zawierające w dawnym formacie i dawnej szacie zewnętrznej następujące prace:

XI. Meysztowicz Valerianus, *Repertorium bibliographicum pro rebus polonicis Archivi Secreti Vaticani*, Vaticani 1943. Str. 20+Tabula seriesum Archivi Secreti Vaticani siglarumque quibus in „Repertorio” signantur.

XII. Meysztowicz Valerianus, *De Archivo Nuntiaturaee Varsaviensis quod nunc in Archivo Secreto Vaticano servatur*, Vaticani 1944. Str. 99.

XIII. Savio Petrus, *De actis Nuntiaturaee Poloniae quae partem Archivi Secretariatus Status constituunt*, Vaticani 1947. Str. 156.

1. We wstępie do „Repertorium bibliographicum” dał ks. Meysztowicz w zarysie historię studiów uczonych polskich w Archiwum Watykańskim, rozróżniając pięć okresów. I okres rozpoczął się w r. 1577, gdy Sirletus, prefekt Biblioteki i Archiwum Watykańskiego z posłecenia Stefana Batorego zarządził sporządzenie odpisów dokumentów dotyczących Polski. Poszukiwania archiwalne, prowadzone następnie dla Zygmunta III, zostały na długi czas przerwane z powodu wojen i w okresie saskim. Dopiero w r. 1782 rozpoczął się II okres, gdy Albertrandy, wysłany przez Stanisława Augusta, w ciągu trzyletniego swego pobytu w Rzymie zgromadził w 110 tekach olbrzymi zbiór dokumentów, zebranych w archiwach rzymskich. Zbiór ten przewieziony z Warszawy do Krzemieńca, następnie do Paryża, znalazł się w wreszcie w Bibliotece XX. Czartoryskich w Krakowie.

W III okresie (1842-1881) główne zaświadczenia w poszukiwaniach archiwalnych położonych Aleksander hr. Przeździecki i Theiner. Po otwarciu tajnego archiwum Watykańskiego dla uczonych w r. 1881 nastąpił w IV.

t. zw. krakowskim okresie, prawdziwy rozkwit badań archiwalnych pod protektoratem Polskiej Akademii Umiejętności, która w r. 1886 zorganizowała naukową Ekspedycję Rzymską. Autor wylicza 27 uczonych polskich, uczestników Ekspedycji, którzy gromadzili olbrzymi materiał w „Tekach Watykańskich”.

Wreszcie w V okresie (1914-1939) badania w Archiwum Watykańskim prowadzi szereg uczonych polskich.

W „Repertorium” Autor zestawił w 135 numerach prace uczonych polskich, korzystających z materiałów rzymskich, przy tym uwzględnił prace autorów innych narodowości, którzy wprost lub ubocznie trak towali sprawy polskie (jak np. Theiner, Pierling, Boudou, Rouet de Journel, Śmuroł i in.). W porządku alfabetycznym nazwisk podano tytuly dziel, zaznaczając przy każdym z nich działa Archiwum Watykańskiego, z których czerpano głównie materiał, nadto — dla ułatwienia — sygnatury książek w Bibliotece Watykańskiej.

Zaznaczyć trzeba, że „Repertorium” nie jest kompletnie. Autor był zmuszony warunkami pracy podczas wojny światowej ograniczyć się do korzystania z Biblioteki Watykańskiej, która aczkolwiek bogata nie posiada wszystkich prac, opartych na źródiłach z Archiwum Watykańskiego, stąd w „Repertorium” powstały luki. Autor, zaznaczając, iż zamierza dać „opusculum potius utile, quam doctum” (str. 9), miał rację. Jest to raczej repertorium dziel, dotyczących spraw polskich, znajdujących się głównie w Bibliotece Watykańskiej. Tak np. z licznych prac ks. Fijalka opartych na materiałach archiwalnych rzymskich, „Repertorium” wymienia tylko wydany razem z Prof. W. Semkowiczem. Kodeks dyplomatyczny Katedry i kościołów diecezji wileńskiej”.

W szeregu prac Wl. Abrahama pominięła została choćby praca „Polska a chrzest Litwy” („Polska i Litwa w dziejowym stosunku”). Nie można było pominąć „Polskiego Słownika Biograficznego”, który wszak w wielu życiorysach opiera się lub przynajmniej rejestruje materiały Archiwum Watykańskiego.

Bardzo pożytecznym dodatkiem przy końcu „Repertorium” jest dokładna tablica orientacyjna wszystkich działów czyli poszczególnych części („series” — „fondi”) Archiwum Watykańskiego, z których każda ma swą nazwę i numerację akt (archiwum tajne, Camera Apostolica, Istrumenta Miscellanea ed affini, Registra Avenionensia, Dataria Apostolica, olbrzymi dział Sekretariatu Stanu, Segreteria dei Brevi, Accesioni vecchie — recenti — recentissime, Archivio S. Angelo).

Tom ten „Studiów” poświęcił Autor śp. Ks. Profesorowi Leonowi Puciacie, Przyjacielowi i Mistrzowi, który zmarł 12. VII. 1943 r., wkrótce po wypuszczeniu z obozu w Szaltupiu na Litwie, gdzie byli więzieni przez Gestapo profesorowie Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Stefana Batorego i Seminarium Duchownego w Wilnie.

2. Archiwum Watykańskie składa się z przeszło 250 oddzielnych działów, stanowiących jakby odrębne archiwa — „fondi”, z których
prawie każdy zawiera materiały do spraw polskich. Dwa działały są specjalnie poświęcone Polsce: archiwum Nuncjatury Warszawskiej — Nunziatura di Varsavia, mało przez historyków wykorzystane<fnref n="1" />, i archiwum Nuncjatury Polski — Nunziatura di Polonia. Tych dwóch różnych działów nie należy mieszać.

Zbiorom archiwalnym Nuncjatury Warszawskiej jest poświęcony tom XII „Studiów”. Zawiera on wstęp, ogólny opis archiwum Nuncjatury Warszawskiej, krótkie życiorysy siedmiu rezydujących od 1754—1796 w Polsce nuncjuszów (Serra, Visconti, Durini, Garampi, Archetti, Saluzzo, Litta) (str. 9—43), w 20 tablicach wykaz woluminów i tek z dokumentami (str. 45—89). Archiwum Nuncjatury Warszawskiej składa się ze 195 woluminów i tek, mieszczących kopie ekspediowanych w latach 1757—1794 z Polski do Sekretariatu Stanu dokumentów i oryginały nadsyłanych listów z Rzymu czy też od różnych osobistości do Nuncjatury. Znajdują się również akta lub ich odpisy z lat wcześniej-szych.

Istnieje kilka katalogów tego archiwum, ostatni z nich sporządził Perali w r. 1930. Rozszerzeniem Peraliego są tablice ks. Meysztowicza z dokładnym i przejrzystym wykazem w 9 rubrykach poszczególnych tek, liczby kart, tytułów, lat, w których powstały odnośne akta, przez kogo były pisane i zbierane, wreszcie treść każdej z tek.

Całość tego archiwum rozpada się na 20 działów, każdemu z nich poświęcona jest tablica, poprzedzona krytycznymi uwagami. A więc: 1) preliminaria dla informacji nuncjuszów o Kościele Polskim, sporządzone przez Garamplego; 2) Kolegia papieskie w Polsce i W. Ks. Lit., bezpośrednio zależne od Stolicy Apostolskiej, jak Alumnat Papieski w Wilnie, kolegia w Krasławiu, Świerzniu, we Lwowie i Brunsberdze; 3) sejmy; 4) dysydenci i schizmatycy; 5) ziemie oderwane od Polski podczas I rozbioru; 6) listy Sekretariatu Stanu do nuncjuszów; 7) regesta listów nuncjatury do Sekretariatu Stanu (wyjaśniające stosunki między Stolicą Apostolską i Polską); 8) korespondencje Kongregacji Propagandy Wiary z nuncjuszami; 9) listy Kurii rzymskiej do nuncjuszów; 10) regesta listów nuncjuszów do Kurii rzymskiej; 11) regesta listów z nuncjatury do różnych osobistości; 12) listy różnych osób do nuncjuszów; 13) akta odnoszące się do metropolity Felicjana Wołodkowicza; 14) „Miscellanea”; 15) misje; 16) zakony; 17) biskupstwa i diecezje; 18) „affari sospesi”; 19) specjalny dział dotyczący Teatynów (warszawskich); 20) regesta nuncjuszów od r. 1587 do 1713.

Dodane są na końcu dwie tablice z wykazami, do jakich lat i nun-

cjatur odnoszą się poszczególne teki archiwalne. Tablice sporządzone są dokładnie i będą służyć wielką pomocą dla badaczy naukowych w ich poszukiwaniach archiwalnych. Jak się dowiadujemy z opisu Autora, cenne to archiwum po ostatnim rozbiorze Polski nuncjusz Litta odesłał z Warszawy do Wiednia, skąd dopiero w r. 1859 przewieziono je do Rzymu. Najwięcej zaślug w uporządkowaniu archiwum położył Garampi, najwybitniejszy i najupełszy z pośród nuncjuszów tego okresu, którego działalność w Polsce zasługuje na specjalną monografię. Na uwagę historyków zasługuje audytor Caleppi, późniejszy kardynał, oraz Ghiagiotti, który za czasów nuncjatury Garamplego piastował urząd sekretarza królewskiego do spraw włoskich. Dla lepszej orientacji przy korzystaniu z akt archiwum Autor skreślił krótkie życiorysy 7 rezydujących od r. 1754—1796 w Warszawie nuncjuszów, podając najważniejszą bibliografię i dając charakterystykę ich działalności w Polsce. (Najmniej znaną dla braku akt jest nuncjatura Serry). Wszyscy ci nuncjuszce po powrocie do Rzymu zostali odznaczeni purpurą kardynalską (Archetti, przedstawiony do kapelusza kardynalskiego przez Katarzynę, otrzymał biret czerwony w Grodnie z rąk Stanisława Augusta). Wszyscy ci dyplomaci watkańscy świetnie władali łaciną i francuszczyzną, językiem polskim, niestety, żaden.

Rezydencją nuncjatury był dom przy klasztorze Teatynów przy ul. Długiej, pod koniec nuncjatury Garamplego wynajęto na mieszkanie nuncjusza pałac hr. Dembowskiego przy ul. Senatorskiej. Tom kończy się dokładnym wykazem imion i nazwisk, co jest rzeczą konieczną w tego rodzaju publikacjach.

Ozdobę książki stanowi 15 doskonale odbitych na kredowym papierze reprodukcji portretów 7 nuncjuszów, Stanisława Augusta, 4 papieży, pomników Garamplego, Saluzza i Litty, wreszcie widok ul. Długiej w Warszawie z rezydencją nuncjatury, — szkoda, że w wykazie ilustracji nie podano bliższych objaśnień.

Tom XII „Studiów Teologicznych” poświęcony jest ostatniemu w Polsce Nuncjuszowi Arcybiskupowi Cortesiemu.

³. Archiwum Nuncjatury Polski — Nunziatura di Polonia składa się z 396 + 24 Additamenta woluminów akt, zbieranych przez Sekretariat Stanu od r. 1567—1806. Znajdują się tam oryginały listów i dokumentów wysyłanych przez nuncjuszów rezydujących w Polsce i przez inne osoby do Rzymu oraz regesta i kopie ekspediowanych listów przez Sekretariat do Polski. Obszernym katalogiem tego archiwum w opracowaniu Mons. Piotra Savio, archiwisty Archiwum Wałykańskiego, jest ostatni z wymienionych wyżej tomów „Studiów Teologicznych” p. t. „De actis Nunziaturae Poloniae quae partem archivi Secretariatus Status constituunt”. Tom ten, poprzedzony łańciskim wstępem ks. Meysztowicza, wydany jest w języku włoskim.

Katalog składa się z dwóch zasadniczych części: z inwentarza archiwum Nuncjatury Polski (str. 7—78) i ze „schedario cronologico” — wy-

<footnote n="1">¹ Materiały z XVI cz. tego archiwum „Ordini Regolari”, jakie zebrałem podczas pobytu w Rzymie, wraz z cennym zbiorem fotografii dokumentów do historii klasztorów w Polsce i W. Ks. Lit. w okresie rozbiorów Polski, zostały przez Gestapo zniszczone po uwięczieniu moim oraz Kolegów z Wydziału Teologicznego.</footnote>
kazu poszczególnych akt, ułożonego w porządku chronologicznym (str. 79—156). Inwentarz archiwum Mons. Savio — uwzględnia przy poszczególnych tomach zasadniczo trzy krótkie notatki: historyczną — a więc tytuł, data, sygnatura, nomenklatura, nazwiska nuncjuszów i ministrów Sekretariatu Stanu, znajdują się tam wzmianki o pochodzeniu danej teki z aktami oraz o indeksie, o ile się znajduje. Druga notatka dotyczy rodzaju i dat korespondencji. Trzecia wreszcie podaje wymiary poszczególnych tek archiwalnych, liczbę kart i pism. Przed każdym tomem podana została sygnatura nowa jak również dawna.

Wykaz chronologiczny akt został ułożony w 9 grupach: 1) listy i depesze szyfrowane nuncjuszów do Sekretariatu Stanu (od r. 1561); 2) listy i depesze szyfrowane Sekretariatu Stanu do nuncjuszów (od r. 1560); 3) korespondencje ministrów (od r. 1564); 4) korespondencje biskupów (od r. 1563); 5) listy do nuncjuszów (od r. 1561); 6) listy panujących, doстojników i osób prywatnych do Papieża i do Sekretariatu Stanu (od r. 1541); 7) pisma informacyjne; 8) sprawy; 9) papliery i druki różne. Nie trzeba dowodzić, iż wykaz chronologiczny jest ogromnym ułatwieniem w poszukiwaniu akt rozrzuconych w różnych tekach, zwłaszcza wobec braku przy końcu dzieła wykazu nazwisk i rzeczy.

Brakiem natomiast pracy, zwłaszcza w drugiej jej części, jest nieustalona piosownia nazwisk polskich oraz częste ich zniekształcanie. Dla przykładu wystarczy przytoczyć kilka błędów: „Volschi" (str. 104) zamiast Wolski, „Miskowski" lub „Myskowski" zamiast Myszkowski, na str. 107 poprawnie „Korsaki" i „Corsach", „Dzialiński" zamiast Działyński, na str. 115 „Hülsen" i „Hilzen", „conte Girolamo Rozdrazew" (str. 118) i „conte Cristoforo Rozdrazoff" (str. 119) i „mons. Girolamo Rozrazewski" (str. 120), „Crassinski" i „Cosha", „Brezniczki" (str. 121) zamiast Brzeźnicki; biskup wil. Jerzy Tyszkiewicz figuruje jako „Tyszkiowiec" (str. 122), metropolita Leon Załęski — jako „Leone Szlubic Zalecki (Zabeschi)" (str. 126), Szaniawski — jako „Szaniowski" (str. 127) itp.

Autor przepisywał nazwiska ze starych akt i zachował ówczesną pisownię, dodając czasem przy nazwisku polskim łacińskie brzmienie, np. „Lorenzo Gosliczky (Goslicius)", „Miskowski (Mischovius, Miscovius)", należało jednak ustalić przyjętą pisownię znanych nazwisk historycznych.

Tom XIII „Studiów", jak zaznaczono we wstępie, wydano z funduszu Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie. Katalog ten stanowi pierwszą część pracy Mons. Piotra Savio, część druga, znajdująca się w druku, zawiera ułożone w analogicznym porządku inwentarze akt Ambasady Petersburskiej, Nuncjusza i Ministra w Wiedniu oraz Rezydenta Pruskiego.

Dokumenty te również przedstawiają cenny i ciekawy materiał dla historyków polskich.

Zarówno katalog Nuncjatury Warszawskiej jak i katalog Nuncjatury Polski oddadzą nauce historycznej duże usługi, będąc ułatwieniem

przy poszukiwaniach źródłowych w Archiwum Watykańskim, to też ukazanie się tych tomów należy powitać ze szczerym uznaniem *)

Ks. Czesław Falkowski

Ks. Józef Umiński, Powstanie biskupstwa poznańskiego i za-leżnego odeń archidiakonatu czerskiego. Wiadomości Kościelne (Organ Archidiecezji Wrocławskiej), Wrocław 1952, Nr 1—2, s. 35—64.

Zagadnienie powstania biskupstwa poznańskiego, łączące się ściśle z kwestią początków chrześcijaństwa w Polsce, należy niewątpliwie do najbardziej spornych zagadnień w literaturze historycznej. Szczuplość źródeł nie pozwalająca na definitywne i całkiem pewne rozwiązanie tej kwestii pociągała za sobą (i pociąga nadal) wysuwanie licznych, niekiedy różniących się krańcowo między sobą, hipotez. O trudnościach związanych z próbami wyjaśnienia początków biskupstwa poznańskiego świadczy najlepiej fakt, że różnice poglądów dotyczą tym razem prac szeregu najwybitniejszych historyków <fnref n="1" />.

Studium ks. Umińskiego stanowi nową próbę rozwiązania tego tak bardzo spornego zagadnienia. Autor postawił sobie za cel udowodnieńie, że nie tylko biskup Jordan, ale także biskup Unger nie byli biskupami diecezjalnymi (poznańskimi), lecz tylko dworskimi. Według autora termin „biskupi dworscy" oznacza tych biskupów, „którzy przebywali na

<footnote>*) Przyp. Redakcji. Recenzja ks. prof. Falkowskiego, obecnie Ordnariusza Łomżyńskiego, napisana jeszcze w r. 1948, z przyczyn od nas niezależnych nie mogła ukazać się wcześniej. Zamieszczamy ją w niniejszym tomie, tym bardziej, że w czasopismach polskich nie ukazała się recenzja o „Studiach Teologicznych”.</footnote>

<footnote n="1">¹ Najważniejszą literaturę przedmiotu z wymienieniem kwestii sportnych zestawia M. Z. Jedlicki, Kronika Thietmara, Poznań 1953, s. 74 przypis 111 (koniec przypisu na s. 79). Do najważniejszych kwestii sportnych zaliczyłbym: 1) stanowisko prawne pierwszego biskupstwa polskiego (misyjne czy diecezjalne), 2) gdzie była jego siedziba (Poznań Gniezno) oraz 3) z czyjej inicjatywy ono powstało i jaki był stosunek cesarstwa do nowoutworzonego biskupstwa. Natomiast nie można zaliczyć do kwestii spornych zagadnienia stosunku pierwszej organizacji kościelnej w Polsce do arcybiskupstwa magdeburskiego, gdyż zostało ono wyjaśnione w sposób nie podlegający dyskusji przez P. Kehra, Das Erzbistum Magdeburg und die erste Organisation der christlichen Kirche in Polen, Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Jahrg. 1920, Phil.-Hist. Klasse Nr 1, Berlin 1920. Tylko w części słuszne jest twierdzenie M. Z. Jedlickiego, op. cít., s. 76 (w przypisie), że uczeni, którzy przyjmowali diecezjalny charakter pierwszego biskupstwa polskiego, opowiadali się za jego przynależnością do arcybiskupstwa magdeburskiego. Ostatnio (jeszcze przed ukazaniem się pracy Jedlickiego) ks. J. Nowacki, Groby królewskie w kateterze poznańskiej, Miesięcznik Kościelny Archidiecezji Poznańskiej, R. VII Nr 7/8, 1952, s. 170 nn. siłnie akcentuje diecezjalny charakter pierwszego biskupstwa w Polsce, bynajmniej nie przyjmując jego zależności od Magdeburga.</footnote>
polskim dworze, zostali przez dwór zaproszeni lub przyjęci, dostawali od dworu utrzymanie i zaopatrzenie i służyli potrzebom religijnym czy państwowym kraju według interesów i wskazań dworu" (s. 37). Zdaniem ks. Umińskiego nazwa „dworscy" jest w odniesieniu do szeregu biskupów polskich (n. p. dla Jordana i Brunona) właściwsza od dotychczas używanego określenia „biskupi misyjni", ponieważ „nie wyklucza wcale misyjnego charakteru ich działalności, a zato obrazuje trafniej ich pozycję w stosunku do zwierzchności państwowej" (s. 39). Zasadnica część pracy (s. 44–54) dotyczy krytyki dotychczasowego poglądu, że biskup Unger był od chwili powstania metropolii gnieźnieńskiej poznańskim biskupem diecezjalnym<fnref n="5" />. Dowodu na to, że Unger nie był biskupem poznańskim jeszcze w kilka lat po zjeździe gnieźnieńskim, dopatruje się autor w przeniesieniu zwłok Pięciu Męczenników z Międzyrzecza<fnref n="6" /> do Gniezna. Zdaniem ks. Umińskiego, gdyby istniało w tym czasie biskupstwo poznańskie, to nie zezwoliłoby ono na przeniesienie relikwii Pięciu Męczenników z Gniezna, ponieważ stanowiły one dla biskupstwa rzecz zbyt cenną, aby można się było jej tak długo pozbyć. Nazwanie Ungera w Vita Quinque Fratrum „episcopus terrae" uznaje autor za równoznaczne z „episcopus poloniensis", co oznacza jego zdaniem biskupa dworskiego. Jeżeli zaś biskupstwo poznańskie nie powstało podczas zjazdu gnieźnieńskiego, to nie mogło ono powstać ani za panowania Bolesława Chrobrego ani za rządów Mieszka II, ponieważ nie było jeszcze wtedy potrzeby założenia nowej diecezji „tuż pod bokiem Gniezna" (s. 55). Okoliczności sprzyjające wyodrębnieniu z arcybiskupstwa gnieźnieńskiego biskupstwa poznańskiego mogły zaistnieć dopiero w latach 1038–1078, to jest w okresie między powrotem z wygnania Kazimierza Odnowiciela a wznowieniem metropolii gnieźnieńskiej. Był to okres kiedy arcybiskupstwo gnieźnieńskie faktycznie nie istniało „nie było więc nikogo, ktoby mógł się sprzeciwiać wyodrębnieniu z Gniezna nowego biskupstwa poznańskiego" (s. 56). Za najprawdopodobniejsze uważa autor założenie biskupstwa poznańskiego około r. 1050. Początki nowozalożonego biskupstwa wiąże ks. Umiński z po-

wstaniem tzw. archidiakonatu czerskiego. Wbrew poglądom W. Abrahama i M. Gebarowicza, którzy opowiadali się za powstaniem archidiakonatu czerskiego w 1124 r., autor stara się dowieść, że związek Ma-zowsza czerskiego z diecezją poznańską nastąpiło przed r. 1076, tj. przed utworzeniem biskupstwa płockiego, w przeciwnym bowiem razie zosta-loby ono włączone do przeznaczonego głównie dla Mazowsza, biskup-stwa płockiego. To powiązanie ziemi czerskiej z diecezją poznańską było zdaniem ks. UmińskiegoNEXTWEM SCHRONIENIA SIE WIELKOPOLAN (w tym i pewnej liczby duchownych poznańskich) w tej części Mazowsza podczas reakcji pogańskiej w trzydziestych latach XI w. Można się tego domyślać na podstawie przekazu Galla, nadmieniającego o uciekinie-rach z Wielkopolski, że ultra flumen Wysla in Masouiam fugiebant. Wielu z nich pozostało już na zawsze na Mazowszu tworząc tam „jak gdyby kolonię Poznania" (s. 63). W międzyczasie powstało biskupstwo poznańskie, które swą pieczą objęło także i ziemię czerską. W chwili założenia biskupstwa mazowieckiego czyli płockiego związek tej części Mazowsza z diecezją poznańską był już na tyle utwierdzony, że pozostawiono ją przy biskupstwie poznańskim⁸.

Tak w grubym skrócie przedstawiają się początki biskupstwa po- znańskiego i archidiakonatu czerskiego w świetle wywodów autora.

Trudno przesądzać, czy wyniki studium ks. Umińskiego zostaną przy-jęte przez naukę historyczną. Jeszcze w tym samym roku (1952) co roz-prawa autora ukazała się praca ks. J. Nowackiego⁹, omawiająca te same zagadnienia (w oparciu o ten sam materiał źródłowy), a docho-dząca do krańcowo odmiennych wyników. Jest to chyba najlepszym do-wodem, jak skomplikowana i trudna do rozwiązania jest sprawa począk-tów biskupstwa poznańskiego. Właśnie dlatego moje zastrzeżenia w od-niesieniu do rezultatów pracy ks. Umińskiego traktuję w formie jak naj-bardziej dyskusyjnej. Wydaje się, że autor poszedł zbyt daleko, kwestio-nując istnienie biskupstwa poznańskiego nie tylko przed r. 1000, ale także i po założeniu arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Odrzuciwszy w całości przekaz Thietmara o wyłączeniu Ungera, biskupa poznańskiego — Vungero Posnaniensi excepto¹ — spod jurysdycji arcybiskupstwa gnieźnieńskiego autor pozbawił się wszelkiej podstawy źródłowej, tak niezbędnej przy każdym badaniu historycznym. Utworzenie biskupstwa poznańskiego około r. 1050, nie ma, co należy ze szczególnym naciskiem podkreślić, żadnego poparcia źródłowego. Jest ono wynikiem domysłów

<footnote n="5">⁵ Za biskupów dworskich uważa ks. Umiński m. in. tych, których współcześni nazywali biskupami polskimi — episcopi polonienses. Zagadnienie biskupów dworskich poruszył po raz pierwszy ks. David, zob. Umiński, op. cit., s. 39/40 (w przypisie). Ten ostatni jednak wysunął tezę o biskupach dworskich niezależnie od ks. Davida, różniące się poza tym od niego w pewnych szczegółach. Sprostować na-leży przyjęty przez ks. Umińskiego (s. 39) pogląd Davida jakoby Franko „episcopus bellagradensis" był polskim biskupem dworskim, działającym na Pomorzu, por. krytykę tego poglądu przez F. Pohoreckiego, Roczniki Historyczne, t. VI, 1930, s. 111–113.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Zgodnie z przeważającym dotychczas pogladem autor odrzuca (s. 43–44) tezę o istnieniu biskupstwa poznańskiego przed r. 1000, głównie w oparciu o stwierdzenie przez Thietmara legalności założenia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego.</footnote>

<footnote n="7">⁷ Międzyrzecz leży na terenie diecezji poznańskiej.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Autor słusznie stwierdza (s. 84), że utworzenie odrębnego, for-malnego archidiakonatu (czerskiego) nastąpiło dopiero później.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Zob. końcową część przypisu nr 1.</footnote>

<footnote n="7">⁷ Thietmar, jak to wykazała literatura, był niewątpliwie stronni- czy w przedstawieniu początków organizacji kościelnej w Polsce. Nie uzasadnia to jednak odrzucenia wiadomości Thietmara, że Unger był biskupem poznańskim.</footnote>
autora, wprawdzie logicznie skonstruowanych ⁸, jednakże nie kontrolowanych w najmniejszym stopniu materiałem źródłowym. Jedyne źródło, które ks. Umiński zużytkowały na poparcie swoje tezy — Zywot Pięciu Braci ⁹ — nie dostarcza, moim zdaniem dowodu na nieistnienie w tym czasie biskupstwa poznańskiego, trudno bowiem z niego wyciągnąć jakieś piewniejsze wnioski zarówno za jak i przeciw istnieniu biskupstwa poznańskiego ¹⁰. Stąd też pozostać należy przy tezie, że biskupstwo poznańskie powstało w r. 1000 ¹¹. Również geneza archidiakonatu cerskiego w przedstawieniu autora budzi szereg wątpliwości. Błędna jest przesłanka na której opiera ks. Umiński twierdzenie, że zwrot Galla

⁸ Autor słusznie zwrócił uwagę na pewną trudność wytłumaczenia równoczesnego powstania dwóch diecezji na terenie Wielkopolski i to w bliskiej od siebie odległości. Jest rzeczą ciekawą, że przeciwstawne sobie pod względem założeń prace ks. ks.: Umińskiego i Nowackiego zgodnie przyjmują nierównoczesne powstanie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i biskupstwa poznańskiego. Przyznając słuszność obydwom autorom w uznaniu za niezrozumiałe równoczesne utworzenie obydwóch diecezji wielkopolskich, trzeba jednak zaznaczyć, że nie może to stanowić argumentu wykluczającego ich równoczesnego założenia w r. 1000. Jeżeli by przyjęło się powstanie obydwóch diecezji w różnym czasie, to już więcej prawdopodobieństwa ma za sobą pogląd ks. Nowackiego o utworzeniu biskupstwa poznańskiego w 968 r. Autor ten udowodnił w sposób dość przekonywujący, że Poznań był siedzibą pierwszego biskupstwa w Polsce, usuwając tym samym jedną ze spornych kwestii związanych z początkami organizacji kościelnej w Polsce. Pozostaje jednak nadal kwestią otwartą, czy ustalenie się siedziby biskupiej w Poznaniu dokonało się drogą prawną (kanoniczną), jak przyjmuje ks. Nowacki, czy też via facti. W tym ostatnim wypadku biskupstwo w Poznaniu pozostawało nadal biskupstwem misyjnym. Nowet w wypadku przyjęcia misyjnego charakteru pierwszego biskupstwa polskiego, związanego jednak via facti z Poznaniem, znajdujemy w pewnym stopniu wytłumaczenie dość niezrozumiałego równoczesnego utworzenia obydwóch diecezji wielkopolskich. Zakładając arcybiskupstwo w Gnieźnie nie było można łatwo przejść nad faktem istnienia w polskim Poznaniu długoletniej siedziby biskupstwa misyjnego.

⁹ Autor połączył ten przekaz z faktem przeniesienia zwłok Pięciu Męczenników do Gniezna, wynikającego z wiadomości Kosmasa, podanej pod r. 1039.

¹⁰ Ks. Umiński, jak o tym była już mowa wyżej, z faktu, że zwłoki Pięciu Braci Męczenników przeniesiono do Gniezna, wnosi iż biskupstwo poznańskie wówczas nie istniało, w przeciwnym bowiem razie zwłoki męczenników umieszczono by w Poznaniu. Trzeba tu jednak mieć na uwagę fakt, że nie znamy okoliczności towarzyszących przeniesieniu zwłok spod Międzyrzecza do Gniezna. Należy również uwzględnić możliwość sprowadzenia zwłok do Gniezna podczas faktycznej (po uwięzieniu na terenie Niemiec Ungera) sedyswakancji biskupstwa poznańskiego.

¹¹ Teza o utworzeniu biskupstwa poznańskiego w r. 1000 wydaje się najbardziej prawdopodobna, poza nią może wchodzić w rachubę jedynie pogląd ks. Nowackiego o powstaniu niezależnego biskupstwa poznańskiego w r. 968.

ultra flumen Wysła in Masoumiam oznacza Mazowsze położone na lewym brzegu Wisły (s. 62) <fnref n="12" />. Gdyby nawet tłumaczenie to okazało się słuszne <fnref n="13" />, to i tak pozostają jeszcze wątpliwości co do tego, czy ludność wielkopolska uciekała na Mazowsze czerskie; raczej przyjąć należy, że kierowała się ona na bliższe Mazowsze płockie. Zresztą nawet przyjęcie osiedlenia się na Mazowszu czerskim licznej kolonii wielkopolskiej nie może w sposób pewny dowodzić genezy archidiakonatu czerskiego. Słusznie natomiast sprzeciwia się autor powstaniu archidiakonatu czerskiego w 1124 r. Za autorem należy przyjąć, że związek Mazowsza czerskiego z diecezją poznańską datuje się od chwili jej utworzenia, które jednak wbrew autorowi kładę na r. 1000 <fnref n="14" />.

Nie zgadzając się z podstawową tezą autora o powstaniu biskupstwa poznańskiego dopiero około r. 1050, podkreślam dyskusyjność moich zastrzeżeń, zdając sobie doskonale sprawę ze złożoności całego zagadnienia jak i z trudności jego ostatecznego rozwiązania. Autor dał nam nowe i zupełnie oryginalne ujęcie problematyki początków biskupstwa poznańskiego, które powinno stać się zachętą do dalszych w tym zakresie studiów. Nie bez znaczenia jest również poruszone przez ks. Umińskiego zagadnienie biskupów dworskich, wymagające osobnego omowienia.

Kazimierz Jasiński

Tadeusz Silnicki, **Biskup Nanker**, Warszawa 1953, wyd. Pax, s. 134.

Wincenty Urban, **De testimoniis vitam Nankeri episcopi Wartislaviensis illustrantibus**, Collectanea Theologica 27 (1956), 250—286 i nadb.

Biskup krakowski (1320—26) i wrocławski (1326—41) Nanker należy niewątpliwie do jednego z ciekawszych przedstawicieli średniowiecznego episkopatu polskiego. Z jego imieniem związane są statuty syno-

<footnote n="12">¹² Ma to wynikać z tego, że Gall pisał pierwszą księge na terenie Mazowsza Płockiego. Dla Galla, przebywającego po wschodniej stronie Wisły, ultra flumen Wysła ma oznaczać Mazowsze po zachodniej stronie Wisły. Wbrew autorowi trzeba twierdzić, że nie ma najmniejszych dowodów na to, aby Gall pisał jakąkolwiek cześć swej kroniki na terenie Mazowsza Płockiego oraz, że tłumaczenie autora pozostaje sztucznym, nawet w wypadku przyjęcia jego tezy o miejscu pobytu Galla. Mylny jest również pogląd ks. Umińskiego o wczesnym przybyciu Galla do Polski (na przełomie XI i XII w.), zob. w tej sprawie T. Grudziński, *Ze studiów nad kronką Galla*, cz. I, Zapiski TNT, t. XVII, 1952, s. 73—74 oraz cz. II, Zapiski TNT, t. XX, 1954, s. 51—52.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Pogląd, że mogło tu chodzić również o Mazowsze lewobrzeżne reprezentuje T. Grudziński, op. cit., cz. II, s. 65—66.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ W sprawie przynależności kościelnej ziemi czerskiej do utworzonego w r. 1000 biskupstwa poznańskiego por. J. Nowacki, op. cit., s. 185—186.</footnote>
delne diecezji krakowskiej z 1320 r., uważane za jeden z najwspaniał-
szych pomników tego rodzaju u nas. W pamięci potomnych utkwił
przekazany obszernie przez Kronę Ksiąząt Polskich obraz jego zmagań
w ostatnich latach życia ze zdobywcą Śląską, królem Janem Łuksem-
burskim. W grę wchodzi także zagadnienie kultu religijnego Nankera,
wysuwane w XVIII w., a następnie po odzyskaniu przez Polskę Śląską
od 1945 r.

Co zrobiła przed 1945 r. nauka historyczna dla zbadania postaci Nankera? Z najważniejszych prac można tu wspomnieć studia C. Grünhagena (1864), T. Wojciechowskiego (1900), Ptaśnika (1907-8), Fijałka (1916), T. Silnickiego (1939). Dotknięto w nich różnych okresów życia i działalności biskupa ustalając wiele faktów o podstawowym znaczeniu, ale zarysowały się również poważne rozbieżności w rozumieniu i ocenie zwłaszcza ostatnich kilkunastu lat życia biskupa, początkiwzy od zagadkowego przeniesienia go w 1326 r. ze stolicy krakowskiej na wrocławską. Trzeba przyznać, że działalność Nankera jako biskupa miała miejsce w bardzo skomplikowanych warunkach społeczno-politycznych, a że jednocześnie względnie skąpe źródła nie oświetlają jej wystarczającą jasno i jednoznacznie, nie dziwnego, że wywołała kontrowersje. Postulaty badawcze musiały tu iść przede wszystkim w kierunku zestawienia i poddania gruntownej analizie możliwie pełnej podstawy źródłowej. Jednocześnie, skoro aktualna się stała szczególnie w ostatnim dwunastocliu sprawa kultu Nankera, zadaniem stało się poddanie badaniu wszelkich dotychczasowych przejawów tego kultu. W tym zakresie współczesna historiografia może się poszczycić bardzo poważnym dorobkiem, który dosikonałe można było zastosować na gruncie polskim m. in. odnośnie do biskupa Nankera. Niestety, ani w jednym ani w drugim kierunku nie za wiele zdolaliśmy przez kilkunaście lat zrobić. Nie spełniły bowiem w pełni, w sensie ściśle naukowym, zadania dwie poważniejsze prace prof. T. Silnickiego i ks. W. Urbana, jakie poświęcono w ostatnim czasie Nankerowi.

T. Silnicki oparł się w zasadzie o istniejącą literaturę przedmiotu i jej ustalenia wykorzystując w szczególności Przeszłość Nankera Fijałka<fnref n="1" /> i własne Dzieje i ustrój Kościoła na Śląsku.<fnref n="2" /> Po raz pierwszy uzyskaliśmy w dziele Autora obszerniejsze przedstawienie całości życia Nankera. Wykład podzielono na 20 kilkustronicowych rozdziałków, z których każdy poświęcony jest jakiemuś fragmentowi czy zagadnieniu związanemu z życiem Nankera. Autor bardzo rozbudował partie opisowe malując obszernie tło wydarzeń. Ułatwia to czytelnikowi niehistoryykowi zapoznanie się z Nankerem. Dzieło Silnickiego ma charakter popularno-naukowy, którego walory znacznie podnosi dobry, jasny

styl. Sama myśl pisania tego typu dzieł i to właśnie przez specjalistów zasługuje jak najbardziej na poparcie. Wydaje się jednak, że nawet w takich pracach nie powinniśmy unikać wprowadzenia czytelnika w warsztat badawczy, w źródła i literaturę, że powinniśmy pokazywać mu w sposób możliwie prosty drogi naszego rozumowania, wskazywać na trudności i możliwości różnych rozwiązań, dbać pilnie o precyzję sformułowanych i dostarczanie czytelnikowi przede wszystkim argumentiów, które same niejako prowadzić go będą do właściwych wniosków. Tymczasem praca prof. Silnickiego jest zbyt opisowa, zbyt mało analityczna. Punktem wyjścia jest dla Autora z reguły jakiś ustalony już fakt, wydarzenie. Fakt ten obszernie wyjaśnia snując w związku z nim rozważania częstokroć zbyt oderwane od źródeł i literatury. Dla przykładu przyjrzyjmy się rozdziałowi XI, w którym omówiono sprawę przeniesienia Nankera z Krakowa do Wrocławia. Obok wielu ciekawych uwag wypowiedzianych przy tej okazji, uderzyć nas musi brak rozważenia treści podstawowego w tym wypadku źródła, mianowicie bulli, a właściwie szeregu bull papieskich wydanych przy okazji zmiany na stanowisku biskupa krakowskiego, a przecież przede wszystkim na tej drodze musimy szukać wyjaśnienia samego faktu. Potrzebne byłoby dalej zestawienie i zanalizowanie wszystkich odnoszących się do tego wydarzenia relacji źródłowych. Uznanie policzka, jakim według Długosza znieważył Łokietek Nankera za legendę tylko dla racji prawno-kanonicznych bez rozważenia między innymi całej relacji Długoszowej o Nankerze i próby dojścia do jej źródeł, nie może nas załadowolić. W tymże ustępie uwagę naszą zwróci także pominięcie przez Autora rozważań na temat roli Jana XXII i to mimo tego, że Ptaśnik (Denaršic. Piotra, s. 184) temu właśnie papieżowi przypisywał decydującej rolę przy przenosinach.

Chęć zbliżenia Nankera do czytelnika czy też nieuzasadnione w pracy przekonanie o niezmienności osobowości tego człowieka prowadzi Autora do sformułowanych mało ostrożnych, jak np. to, że „Nanker — to od początku człowiek z jednej bryły i to z najszlachetniejszego kruszcu...” (s. 25). Mało też przekonywuje nas stosowanie tego założenia do poszczególnych sytuacji życiowych Nankera i wązanie np. objęcia archidiakonatu sandomierskiego ze skromnością i obojętnością przyszłego biskupa na względy ambicjonalno-materialne. Zdaje się, że w szczególności w opracowaniach tego typu co „Biskup Nanker” trzeba się wystrzegać wszystkiego, co tchnie jakimkolwiek panegirzymem, właśnie ze względu na tak łatwo grożące tu odejście od prawdy i ścisłości historycznej.

Zasygnalizujmy także innego rodzaju zastrzeżenia budzące się w związku z ujęciem postaci Nankera przez Autora, z konstrukcją jego dzieła. Nie zapominajmy przy tym, że biografia — tak jak ją dziś pojmujemy — należy niewątpliwie do najtrudniejszych działów historio-

<footnote n="1">¹ wyd. w Księdze Pamiątkowej Bolesława Orzechowicza, Lwów 1916, t. I.</footnote>

<footnote n="2">² wyd. PAU, Kraków 1939.</footnote>
grafii. Ma ona przecież ukazać żywego człowieka w możliwie pełnym kontekście życia, w konkretnym środowisku, pokoleniu. Można wskazać- we współczesnej historiografii europejskiej na znakomite przykłady rozwiązania tego trudnego zadania, ale nie zapominajmy, że i w Polsce jeszcze w XIX w., w klasycznej już dziś w pewnym sensie naszej hi- storiografii, znajdziemy duże na tym polu osiągnięcia widoczne cho- ciażby w ujęciu Mieszka Starego przez Smolkę. Z tego stanowiska można zauważyć, że prof. Silnicki zbyt silnie rozbudowuje tradycyjnie pojęte tło kosztem dokładniejszego przedstawienia konkretnych sytuacji, warunków, sił, środowisk, jednym słowem całego „milieu", w którym wypadło żyć Nankerowi. Nanker Silnickiego jest zbyt wyabstrahowany ze współczesnej mu rzeczywistości społecznej. Sprowadzanie najgłęb- szych przyczyn wydarzeń związanych z Nankerem, jak przykładowo- przeniesienie z Krakowa do Wrocławia, do jego charakteru, musi być uznane w tej sytuacji za mało uzasadnione. W dodatku rozbicie opisu życia biskupa na kilkanaście dość odrębnych fragmentów nie sprzyja wyrobieniu w pełni uzasadnionego poglądu na badanego człowieka i jego rolę historyczną. Stąd i główna, przewijająca się od pierwszej strony myśl Silnickiego, uznająca Nankera za człowieka o cechach z innej, poprzedniej epoki, który nie chce i nie może dostosować się do nowych warunków czy to w Krakowie, czy we Wrocławiu, nie może- być uważana za udowodnioną przez Autora, co nie przesądza oczywiście- kwestii jej słuszności względnie niesłuszności.

Uwagi o pracy Silnickiego ograniczyliśmy do kilku tylko, najistot-
niejszych zresztą aspektów metodyczno-konstrukcyjnych, gdyż ustosun-
kowanie się do wielu poruszonych w niej problemów historycznych
musiałoby z konieczności znacznie rozszerzyć wąskie ramy obecnej
recenzji. Zauważymy jedynie, że J. Baszkiewicz w swym omówieniu
pracy Silnickiego kwestionuje, nieraz zbyt ostro i zwłaszcza jedno-
stronnie, szereg poglądów Autora dotyczących oceny działalności
kościołno-politycznej Nankera. Nie ulega wątpliwości, że i te
sprawy obok wielu innych muszą się znaleźć na nowo w nowoczesnym
warsztacie historyka.

Z drobiazgów, dorzućmy do uwag Baszkiewicza zauważone przeze-
mnie pomyłki: s. 43 — archidiakonat radomski połączony był z kole-
giatą kielecką a nie wiśćcką; Kinga osiadła u klarysek w Sączu, a nie
w Zawichoście; s. 72 — lepiej nie używać określenia augustianie dla
kanoników regularnych na Płinsku wrocławskim, aby nie mylono ich
z augustianami — eremitami.

Ks. Wincenty Urban stawia za zadanie swego artykułu zebranie-
wszelkich „świadczt" dotyczących wewnętrznego życia biskupa Nan-
kera początkszy od czasów współczesnych biskupowi aż po dzień dzi-
siejszy. Już w samym założeniu tkwi tu niebezpieczeństwo potrakto-

wania jakby na równi „świadcztw" pochodzących z różnych okresów
czasu bez przeprowadzenia dostatecznej analizy, bez zbadania wza-
jemnej zależności pisarzy, zajęcia się powodami ich zainteresowań
Nankerem itd., niebezpieczeństwo pomieszania źródeł do Nankera
z dziejami Nankerowej legendy. Samo streszczenie czy nawet przyto-
czenie w całości poglądów pisarzy, zwłaszcza gdy chodzi o dziela dru-
kowane, nie ma większego naukowego znaczenia. Tymczasem ks. Urban
zdaje się tych wszystkich niebezpieczeństw nie dostrzegać postępując
dokładnie tak, jak wyżej opisaliśmy. Pierwsze i jedyne z czasów życia
Nankera świadectwa o wewnętrznym, religijnym życiu biskupa znaj-
duje w bułach papieskich. Jan XXII w bułi z 1 października 1326 r.
przenoszącej Nankera z Krakowa do Wrocławia pisze m. in.: „Con-
sideratis tuarum multiplicibus virtutum meritis nobis et eisdem fra-
tribus non innotis, qubus personam tuam dominus illustravit" (cytat
u Urbana, s. 253). Czyż historyk może przyjąć tego rodzaju świadectwa
bez gruntownego rozpatrzenia czy nie chodzi tu o zwykłą formułę, czy
też istotnie kryje się za tym jakaś treść? I tu, i we wszystkich na-
stępnych przypadkach Autor nie stawia sobie nawet tego pytania.
W szczególności szkoda, że nie rozpatrzono dokładnie relacji Kroniki
Książąt Polskich. Ogólne podkreślenie prawdziwości Kroniki nie wy-
starczy, wiadomo bowiem, że powstała ona w otoczeniu wrażliwym
na niezależność Śląska, co sprzyjało przychylnej pamięci tak o Nanke-
rze, jak i o związanym z nim inkwizytorze dominikańskim Janie
Svenkenfelt. Wiadomości Kroniki i Długosza stanowią podstawę, do
której nawiązują następni pisarze wspominający o Nankerze i doda-
jący od siebie nowe elementy. Ciekawszy jestступ artykułu Autora,
w którym w oparciu o archiwalne wrocławskie podaje wiadomości
o wszczęciu przez kapitułę wrocławską w drugim dziesiątku lat XVIII w.
pierwszych kroków w celu beatyfikacji Nankera. Poglady nowożytnych
historyków przytoczone zostały w sposób równie schematyczny jak
i średniowiecznych.

Z omówienia obu prac o Nankerze widzimy więc, że zarówno życie
biskupa jak i jego kult czekają jeszcze na historyków, którzy dać
nam mogą w dzisiejszym stanie wiedzy obraz znacznie bardziej po-
głbiony od tego, którym dysponujemy obecnie.

Jerzy Kłoczyński

Aleksander Rogalski, Kościół katolicki na Śląsku. Studia nad dziejami diecezji wrocławskiej, Warszawa 1955, PAX, s. 288, map 3.

Historiografia wrocławskiej diecezji znajduje się w dość szczęśliwym
położeniu i stanie, ponieważ ma w swym dorobku nie tylko cały szereg
pozycji źródłowych, ale bardzo wiele opracowań monograficznych, czy
też drobnych prac szczegółowych. Żadna z polskich diecezji nie może
się z nią równać w tym względzie. Wprawdzie niektóre z tego całego

<footnote n="1">¹ Kwartalnik Historyczny, LXI, nr 4, s. 264—270.</footnote>
zasobu prac nie odznaczają się historyczną obiektywnością, gdyż zaciążył na nich bardzo silnie duch tendencjności, nie mniej jednak przynoszą one cały szereg spostrzeżeń elusznych i pożytecznych, a dla naukowych badań nieodzownych. Również i syntetyczne ujęcia dziejów wrocławskiej diecezji nie przedstawiają się najgorzej w porównaniu z innymi diecezjami Polski.

I tak ks. prof. Józef Ignacy Ritter w wydanej we Wrocławiu w 1845 roku pracy pt. „Geschichte der Diöcese Breslau. Erster Theil. Von der Pflanzung des Christenthums in Schlesien bis zum Jahre 1290”, starał się torować pierwsze ślady. Po nim ks. Jan Heyne, beneficjat przy kaplicy św. Elżbiety w katedrze wrocławskiej, bardzo pracowity, wydał w trzech tomach w latach 1860, 1864, 1868 pracę „Dokumentirte Geschichte des Bisthums und Hochstiftes Breslau”. Praca ukazała się drukiem we Wrocławiu, dziś jest już nieco przestarzała, ale ze względu na zebrany w niej źródłowy materiał stanowi dla badacza kościelnej przeszłości na Śląsku rzecz nieodzowną. Zamilowany w przeszłości Śląska i Kościoła ks. Jan Chrząszcz, proboszcz w Pyskowicach, dał do ręki chętnych czytelników w popularniejszej formie „Kirchengeschichte Schlesiens. Für Schule und Haus”, wydanej we Wrocławiu w 1908 r. W związku z wyniesieniem wrocławskiego biskupstwa do godności arcybiskupstwa w 1929 r. ogłosił ks. prof. Franciszek Ksawery Seppelt w pięknej syntezie, wnikl.wie, ale niekiedy z pewnym zabarwieniem tendencjnym nakładem książco-biskupiego ordynariatu we Wrocławiu „Geschichte des Bisthums Breslau”.

W polskiej literaturze historycznej stanowi niewątpliwie najlepszą pozycję praca prof. Tadeusza Silnickiego pt. „Dzieje i ustrój Kościoła na Śląsku do końca w. XIV. Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400”, t. II, z. 1, Kraków 1939. Wznowienie tej pracy ukazało się nakładem „Pax” w Warszawie w 1953 r. pt. „Dzieje i ustrój Kościoła katolickiego na Śląsku do końca w. XIV”. Praca profesora Silnickiego sięga tylko do roku 1400. Stąd też w nauce polskiej, zwłaszcza po roku 1945, odczuwano dotkliwie brak opracowania całości dziejów wrocławskiej diecezji, niezmiernie potrzebne go w związku ze zmianami, jakie się dokonały na Śląsku. Tego pięknego zadania podjął się Aleksander Rogalski, ale podsjedł do niego już z pewnym nastawieniem, jak wyznaje w przedmowie: „celem niniejszej książki jest przedstawienie i zanalizowanie zasadniczych zjawisk i procesów, jakie miały miejsce na terenie Kościoła w diecezji wrocławskiej od momentu zajęcia Śląska przez Prusy aż do pogromu Trzeciej Rzeszy, uż do jego powrotu do Polski”.

Ujmowanie historii Kościoła musi jednak dawać więcej.

Praca dra Aleksandra Rogalskiego ma charakter wybitnie popularno-naukowy, autor włożył w nią niewątpliwie wiele wysiłku, zgrozmadził znaczny materiał, ale w wielu wypadkach ułatwia sobie kre-

ślenie obrazu, cytując całe partie z innych autorów, np. z „Historii Śląska w zarysie” Piwarskiego, por. stronice 30—31, lub z Silnickiego, s. 16.

Praca autora dzieli się na pięć części oraz zawiera dokumenty, zwłaszcza nowsze, liczy 288 stronie i 3 orientacyjne mapki. Pierwsza część pt. „Dzieje diecezji wrocławskiej od założenia do dni dzisiejszych” składa się z 10 rozdziałów, druga „Śludzy ołtarza i tronu” (ideologia i postawa społeczna władz kościelnych w diecezji wrocławskiej w w. XIX i XX) z 7 rozdziałów, trzecia „Arka przymierzona między dawnymi a nowymi laty” (wałka o polskość i z polskością na terenie Kościoła w diecezji wrocławskiej w XIX i XX w.) ma 12 rozdziałów, czwarta „Protestantyzm-katolicyzm-polskość (procesy religjne w łonie katolicyzmu diecezji wrocławskiej w XIX i XX w.) liczy 11 rozdziałów, piąta „Duchowni — przywódcy ludu śląskiego w w.eku XIX/XX) ma tylko 6 rozdziałów. Zaznaczyć też trzeba, że niektóre rozdziały są bardzo krótkie, bo liczą załedwie dwie stronice (np. str. 25—27). Autor „Kościola katolickiego na Śląsku” musiał ogarnąć pod względem chronologicznym materiały bardzo szerokie, stąd miał liczne trudności do pokonania, dlatego też przy czytaniu niniejszej pracy nasuwają się pewne zastrzeżenia.

Najpierw sam tytuł nie pokrywa się z treścią i należałoby raczej poprzestać na podtytule „Studia nad dziejami diecezji wrocławskiej” w XIX i XX wieku. Jedynie pierwsza część i to w zbyt krótkim rzucie, daje nam chronologiczny pogłąd na całość dziejów biskupstwa wrocławskiego, a inne części są ściśle związane z tematyką XIX i XX w.

Inne zastrzeżenia dotyczą więcej natury metodologicznej. W wykazie źródeł i literatury podano około 160 pozycji. Dla przejrzyżności należały osobno wyliczyć źródła rękopismienne, drukowane i opracowania, a wśród materiałów archiwalnych trzeba było podać tytuły wykorzystanych jednostek lub zespółów, bo podanie źródeł rękopismенных ogólnie: „Akta Archiwum Państwowego we Wrocławiu” nie wiele nam mówi i nie ułatwia bynajmniej dalszych badań i kontroli. Przy aktach Archiwum Archidiecezjalnego autor podał sygnatury I A 17—24. Tutaj należało wymienić tytuły poszczególnych archiwaliów i wówczas autor nie musiałby cytować depiero pod literyą D jednostki „Dioecesan-Berichte an den Heiligen Vater”.

Celowość podawanej w spisie literatury polega między innymi i na tym, że ułatwia on nam cytowanie w przypiskach, w których możemy korzystać już ze skróconego tytułu przy podaniu nazwiska autora, dla tego też w wykazie tytuł dzieła powinien być pełny. Autor nie przestrzega zawsze tego prawidła i zbyt skraca niekiedy tytuły dzieł, np. s. 279: Engelbert K., „Kasper von Logau”. W tym wypadku w spisie literatury należało podać „Kasper von Logau, Bischof von Breslau (1562—1574)”, Breslau 1926, przy Bernardzie Bülowie, „Denk-
würdigkeiten", Berlin 1930/31, przy Feldmanie winien być również
pełny tytuł „Problem polsko-niemiecki w dziejach", Katowice 1946.
Podobnie niepotrzebnie skrócony jest tytuł dzieła Jabłońskiego
o książęco — biskupiej delegaturze w Berlinie. Na stronicy 284 czytamy:
„Visitationsberichte Breslau", t. I—III, Wrocław 1902 i n. Ten skrot
w tym miejscu jest stanowczo niewłaściwy. Publikacje wizytacji pa-
rafialnych z zasobów Archiwum Archidiecezjalnego we Wrocławiu wy-
dawane przez zasłużonego i pracowitego badacza ks. Józefa Jung-
nitza ukazały się jako: „Veröffentlichungen aus dem Fürstbischöfli-
chen Diözesan - Archive zu Breslau", jako tom I wyszły „Visita-
tionsberichte der Diözese Breslau: Archidiakonat Breslau", Breslau 1902,
drugi tom „Archidiakonat Oppeln", Breslau 1904, trzeci „Archidiakonat
Glogau", Breslau 1907, czwarty „Archidiakonat Liegnitz", Breslau 1908
Z przytoczonego skrótu można było ktorzystać najwyżej w przypisku-
Szkoda też, że Wydawnictwo „Pax" nie postarało się o sporządzenie
indeksu do książki.

Pod względem merytorycznym dużo zastrzeżeń budzą sformułowania
treściowe drugiej części, zachodzą też w toku pracy i inne ujęcia,
których nie da się utrzymać przy pełniejszym zbadaniu źródeł. Na
stronicy 7 autor utrzymuje, że założono w 1000 r. „biskupstwa w Kra-
kowie i we Wrocławiu, które wraz z biskupstwem poznańskim miały
stanowić sufraganie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego". Na stronicy 11
jest już w tej sprawie całkowicie poprawne sformułowanie, że w 1000 r.
powstała metropolia w Gnieźnie, której podidano jako sufraganie utwo-
rzone biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. Fakt założenia
arcybiskupstwa w Gnieźnie i wszystkie okoliczności temu towarzyszące
opisał świadek ówczesnych czasów, biskup merseburski Thietmar: „ar-
cybiskupstwo to powierzył bratu wspomnianego męczennika Radzimowi
i podporządkował mu z wyjątkiem biskupa poznańskiego Ungera na-
stepujących biskupów: kołobrzeskiego Reinberna, krakowskiego Pop-
pona i wrocławskiego Jana"<fnref n="1" />. Na stronicy 10 korektor dopuścił się
znacznego przeoczenia. Jest tu mowa o wyniesieniu wrocławskiego
biskupstwa w 1929 r. do godności arcybiskupstwa i poddaniu mu jako
sufraganii biskupstwa berlińskiego, warmińskiego oraz „polskiej pra-
latury w Pile". Nie idzie tu bowiem o taką prawaturę, tylko o prawaturę
„nullius" w Pile. Na stronicy 16 zaszała pomyłka, że następcą biskupa
Wojciecha został kanonik wrocławski Tomasz, poprawnie ma być „na-
siępcą biskupa Wawrzyńca..." Odnośnie kwestii pożaru katedry we
Wrocławiu w 1241 r. w czasie najazdu Tatarów, zdania historyków są
podzielone. Wydaje mi się, że argumenty ks. Ewalda Waltera<fnref n="1" />
i Ludwika Bürgemeistra<fnref n="2" /> w tej sprawie są bardziej prawdo-

podobne, że katedra nie uległa wtedy zniszczeniu. Na stronicy 22 na-
leżało podać lata rządów biskupstwem wrocławskim biskupa Nankiera
i Przeclawa z Pogorzeli. Na stronicy 26 autor pisze, że „osrodkiem
niemczyzny stały się klasztory cysterskie na wsi, dominikanów zaś
i franciszkanów w mieście". Jest prawdą, że klasztory cysterskie i fran-
ciszkańskie uległy dość wciśnie silnie niemieckim wpływom, chociaż
niedawno wydana przez o. Czesława Cezara Barana<fnref n="4" /> praca o fran-
ciszkanach wykazała jeszcze znaczną ilość zakonników polskiej na-
rodowości. Nie można się jednak zgodzić na ten zaznaczony pod adresem
dominikanów. Szerzej wykazuję to podtrzymywanie polskiej kultury
językowej przez wrocławskich dominikanów na innym miejscu.<fnref n="5" /> Pod-
kreślił to również Jerzy Kłoczowski<fnref n="6" />, że łączność śląskich domi-
nikanów z polską macierzą miała wpływ na utrzymanie się polskości
w nadodrańskim kraju. Zresztą i sam autor przyjmuje (str. 107) zda-
nie J. S. Bandtkiego o wybornych kazaniach polskich w kościele
św. Wojciecha we Wrocławiu. Na stronicy 44 jest nietrafne wyrażenie
o „altarzystach". Działalność kardynała Adolfa Bertrama wymaga
jeszcze sumiennego opracowania monograficznego, wydane bowiem do-
tychczas przyczynki, nie wyłączając pracy ks. Kurta Engelberta<fnref n="7" />,
nie przedstawiają tej ciekawej postaci we właściwym świetle, stąd
też i wydane o nim sądy wydają się przedwczesne.

Wymienione usterki nie osłabiają bynajmniej celowości i użytecz-
ności pracy dra Rogalskiego, która niewątpliwie stanowić będzie dla
polskiego czytelnika pomoc w poznawaniu przeszłości ziemi śląskiej,
jej kultury, jej zmagań, trudów i wzłotów. Autor zebrał też dużo ma-
teriału statystycznego dla zobrazowania zasięgu polskiego języka w na-
bożeństwach, duszpasterstwie i kaznodziejstwie, który będzie przydatny
w przyszłych badaniach.

Na pełniejszą historię Kościoła na Śląsku, która wydatni wkład
jego w życie duchowe i materialne społeczeństwa będziemy musieli
jeszcze poczekać.

Ks. Wincenty Urban

Alphonse Schletz C. M., L'Activité culturelle des Prêtres de la
Mission en Pologne (1651—1864), Annales de la Congrégation de la Mis-
sion, t. 119—120, Paris 1954, ss. 113—134 i nadb. Paris 1954.

Recenzje o artykułach nie weszły dotąd w ogólny zwyczaj. Ma to

<footnote n="1">¹ Kronika Thietmara, tl. M. Z. Jedlicki Poznań 1953, s. 206—208.</footnote>

<footnote n="2">² Wo stand der romanische Dom des Breslauer Bischofs Walter (1149—1169)?, Archiv für schlesische Kirchengeschichte 2, 1937, s. 33—56.</footnote>

<footnote n="2">² Die Kunstdenkmäler der Stadt Breslau, Breslau 1930, s. 57.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Sprawy narodowościowe u Franciszkanów śląskich w XIII w., Warszawa 1954, s. 51–56 i nn.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Por. Ks. Wincenty Urban, Język polski w duszpasterstwie wrocławskiej diecezji. Wrocław 1956 (maszynopis).</footnote>

<footnote n="6">⁶ Dominikanie polscy na Śląsku w XIII—XIV wieku, Lublin 1956, s. 171 i nn.</footnote>

<footnote n="7">7 Adolf Kardinal Bertram-Fürsterzbischof von Breslau (1914—1945), Archiv für schlesische Kirchengeschichte 7, 1949, s. 7—37.</footnote>
swoje strony dodatnie, jeśli się ograniczamy do omawiania krytycznego prac obszerniejszych, ale ma też swoje strony ujemne. Dotyczy to zwłaszcza artykułów ogłaszanych w periodykach i wydawnictwach serijnych poza Polską, które docierają do szerszych kół naukowców dopiero w późniejszych, często bardzo późnych wykazach bibliograficznych. Artykuł ks. Schletza, który dał się już poznąć w szeregu prac dotyczących przede wszystkim własnego Zgromadzenia, a który z przyczyn od siebie niezależnych był przez kilka lat skazany na milczenie, daje czytelnikom Annałów, więc Francuzom i innym nie Polakom, skondensowaną syntezę części działalności synów św. Wincentego w Polsce. Celem swoim, zasięgiem czasu i działalności misjonarzy różni się ten artykuł znacznie od wydanej przed 30 laty „Księgi pamiątkowej trzechsetlecia Zgromadzenia Księży Misjonarzy 1625-1925", Kraków 1925. Artykuł przeznaczony jest dla licznych czytelników poza Polską, jest i ma być jedynie treściwym artykułem, dotyczy jedynie misjonarzy w Polsce, jedynie od sprowadzenia ich do Polski przez Marię Ludwikę do czasu kasaty głównych ich ośrodków pod berłem carów. A ogranicza się wyraźnie do trzech zadań, które misjonarze spełniali w tym czasie w Polsce i krajach sąsiednich w dziedzinie eywilizacji i kultury umysłu i ducha, a mianowicie: praca wśród włójców, działalność pedagogiczna, praca naukowa i wydawnictwa. Artykuł ten, choć pomyślany jako podstawowa orientacja dla nie Polaków w tym przedmiotie, przyda się także historiografii polskiej; nie tylko dzięki skrężenemu zebraniu ważniejszych faktów i osób w każdym z wymienionych trzech punktów, ale także dzięki wcale obfitej bibliografii przedmiotu, także archiwalnej, przytoczonej w dokumentacji poruszanych zagadnień.

Jednakowoc dla użytku czytelników i badaczy niepolskich, były by się przydały dane nieco bogatsze, pomimo koniecznego zacieśniania się do ram artykułu. Wkład bowiem polskiej prowincji misjonarzy w duchowe życie Polski i krajów ościennych jest tak poważny, że należało moim zdaniem podać jako dokumentację kilka suchych a wymownych cyfr. Na przykład:

1. Misjonarskie kościoły parafialne i nieparafialne:

<table><tr><td>Białystok</td><td>Lwów</td><td>Sokółka</td></tr><tr><td>Chełmno</td><td>Łysków</td><td>Subocza</td></tr><tr><td>Głogów</td><td>Mikulińce</td><td>Tykocin</td></tr><tr><td>Horodenka</td><td>Mława</td><td>Warszawa</td></tr><tr><td>Ihumen</td><td>Orsza</td><td>2 Wilno</td></tr><tr><td>Iłukszta</td><td>Oświej</td><td>św. Wojciech</td></tr><tr><td>Kraków</td><td>Sambor</td><td>k. Gdańska</td></tr><tr><td>Krasław</td><td>Siemiatycze</td><td>Zasław</td></tr><tr><td>Lublin</td><td>Śmilołicze</td><td></td></tr></table>

2. Misjonarskie szkoły parafialne i średnie, których Autor nie podaje w całości, a działające w liczbie 11:

<table><tr><td>Białystok</td><td>Krasław</td><td>Śmilołicze</td></tr><tr><td>Bydgoszcz</td><td>Łysków</td><td>Wilno</td></tr><tr><td>Iłukszta</td><td>Oświej</td><td>Zasław</td></tr><tr><td>Kraków</td><td>Siemiatycze</td><td></td></tr></table>

3. Seminaria duchowne diecezjalne, prowadzone przez misjonarzy, wylicza Autor tylko w liczbie 19 (ss. 119 nn). Było ich łącznie 25:

<table><tr><td>Białystok</td><td>2 Lwów</td><td>Warszawa</td></tr><tr><td>Brzozów</td><td>Łowicz</td><td>2 Wilno</td></tr><tr><td>Chełmno</td><td>Mińsk</td><td>Wornie</td></tr><tr><td>Gniezno</td><td>Mohylów n. Dnieprem</td><td>Zytomierz</td></tr><tr><td>Iłukszta</td><td>Płock</td><td></td></tr><tr><td>Krasław</td><td>Poznań</td><td>Wiedeń</td></tr><tr><td>Krasnostaw</td><td>Przemyśl</td><td>Vacs</td></tr><tr><td>Lublin</td><td>Tykocin</td><td>Tyrnawa</td></tr></table>

Już dokładniej podaje Autor liczby niektórych misyj ludowych, odprawianych przez misjonarzy polskiej prowincji. Jedynie niektórych, bo inne dane nie zachowały się, ale i te są bardzo wymowne (ss. 114 nn). Np. misjonarze ze Stradomia w Krakowie przeprowadzili w latach 1682-1782, a więc w okresie stu lat, 459 misyj; w latach 1686-1763 misjonarze wileńscy 240 misyj, w latach 1741-1844 misjonarze warszawscy 336 misyj. Do bezstronnej oceny tej pracy trzeba jednak brać pod uwagę szereg czynników i okoliczności, wpływających dodatnio lub ujemnie na natężenie działalności misjonarzy. Więc przebieg poszczególnych misyj, które wraz z nauczaniem katechizmu trwały w wiekach 17 i 18 od 2 do 6 tygodni. Uwzględnić trzeba dalej ilość misjonowanych parafij, ich zagęszczenie ludnościowe, zmieszanie z ludnością niekatołicką, liczbę pracujących misjonarzy, stosunek do nich duchowieństwa parafialnego, kłęski elementarne, wydarzenia polityczne, jak rozbiory Polski, wojny napoleonskie, powstanie listopadowe i jego skutki.

Na nieco dokładniejsze omówienie zasługiwaliby dla obcokrajowców moim zdaniem Gorzkie Zale; nabożeństwo wprowadzone pierwotnie w kościele św. Krzyża w Warszawie przez wizytatora ks. Bartłomieja Tarłę, późniejszego biskupa poznańskiego, a w następstwie rozpowszechnione w całej Polsce i Litwie (s. 132). Nabożeństwo tak charakterystyczne obecnie dla polskich zwyczajów wielkopostnych.

Autor podaje czytelnikowi szereg wybitnych polskich misjonarzy, zasłużonych w dziedzinie organizacji, duszpasterstwa, kaznodziejstwa, nauki. Krótkie te z konieczności wzmianki nasuwają myśl o postulacie wykończenia możliwie rychło i wydania posuniętej już daleko przez Autora pracy nad Słownikiem Biograficznym polskich misjonarzy. Nawet dobrze się do tego nadaje 300-lecie przybycia do Polski misjonarzy, które obchodzono w r. 1951. Prace nad takimi słownikami zakonów i zgrozmadzeń zakonnych w Polsce są u nas ogółem dopiero w kołyskach,
a stałyby się znakomitą pomoćą dla naszej historiografii już nie tylko
kościelnej, ale i świeckiej. Gotowym do druku jest o ile mi wiadomo
jedynie katalog jezuitów-artystów, który opracował zmarły przedwcze-
śnie o. Poplatek TJ. Również nieżyjąca już Hanna Pohoska pracowała
nad katalogiem pijarów-pisarzy. Nad katalogiem polskich franciszka-
nów konwentualnych pracuje o. Cezar Baran. Zrobiono więc w tej
dziedzinie bardzo mało, inne zakony wogóle się jeszcze do tego nie
zabrały. Zyczyć można, aby ks. Schletz nie dał się od tej pracy odciąg-
nać współpracą nad ogólnym słownikiem biograficznym misjonarzy, na
co się podobno zanosił.

Innym postulatem, którego spełnienie naświetliłoby lepiej pozy-
tywny wkład misjonarzy w dzieło oświaty i nauki w Polsce, byłby kata-
log dzieł napisanych przez nich oraz druków, wydanych w ich drukar-
niach. Analogicznie czekamy na podobne wykazy prac i druków przy-
najmniej pijarów, jezuitów, bazylianów.

Za ortografię i korkektę Autor nie odpowiada. Jednakowoż jest
rzeczą przykrą, że pozostaną na zawsze w Annałach usterki, jak np.
Łukawszewicz (114), Glémmé (124), Chodzyński (127). Niestety takie An-
nales nie są pod tym względem u Francuzów wyjątkiem: ostatnio wy-
dane tomy wielkiej poważnej Histoire de l'Eglise, redagowanej obecnie
przez profesorów Duroselle i ks. Jarry, roją się od podobnych i gorszych
zniekształceń, za które — i za sporo innych, także rzeczowych — odpo-
ważają autorowie i redakcje.

Kilka szczegółów, które podaje Autor, można by zakwestonować.
Np.: Czy ks. O'Fogerti jest istotnie Francuzem (114), czy też Irlandczy-
kiem należącym do francuskiej prowincji?

Czy ks. A. Zygmunt jest istotnie wynalazcą alfabetu dla głucho-
niemych (124), czy też tylko przystosował go i rozbudował zgodnie z po-
trzebami języka, lub co najwyżej wynalazł nowy system. Wszak wy-
nalazcą właściwym był Hiszpan Pedro Ponce w 16 wieku.

Wątpliwym się wydaje, czy późniejszy pierwszy biskup wigierski
Karpowicz sam ustalał dla swych kazań jubileuszowych w Wilnie te-
maty, czy też zostały one z góry wytyczone przez księcia biskupa Mas-
salskiego, również fixjokratę (125).

Czy słusznym jest używanie w języku francuskim nazwy „Bernar-
dins"? (114, przyp. 4). Wszak poza granicami Polski nazwa ta jest nie-
zrozumiała, a we Francji nazywają się oni poprawnie „Franciscains
observants", a popularnie „Récollets".

Nie sądzę, że wolno tłumaczyć dosłownie na język obcy polskie
nazwy miejscowości, jeżeli nie są już zdawna ustalone. Na próżno po-
szukiwaliby więc Francuzi — jak wiadomo ogółem słabi w geografii —
koło Gdańska miejscowości „Saint Adalbert", zamiast święty Wojciech
(117).

Z krótkiej wzmianki (118) wynikałoby, że Innocenty XI pisze do
Kazimierza Szczuki, zalecając polskim biskupom prowadzenie diece-

zjalnych seminariów przez misjonarzy dlatego, że Szczuka jest opatem
paradyskim. Ten wniosek jest jednak chyba myliny; zapewne chodzi tu
o darowiznę bpa chełmińskiego Jana Małachowskiego z r. 1677 na rzecz
seminarium chełmińskiego przez misjonarzy, wzgl. dla samych misjo-
narzy, darowiznę, którą sejm zatwierdził w r. 1678, a zapewne także
Innocenty XI, Zaś Kazimierz Szczuka był w Paradyżu jedynie opatem
komendataryjnym — zresztą bardzo dobroczynnym, znacznie później
dopiero i na krótko bpem chełmińskim. A teraz musiał się w jakiś
sposób zajmować sprawą osiedlenia misjonarzy w Chełmie.

Podsumowując, trzeba stwierdzić, że zestawienie jakie dał ks. Schletz
dla czytelników nie znających polskiego języka, jest niewątpliwie bar-
dzo pozyteczne dla ich zainteresowań dziejami misjonarzy w Polsce.
I jest dla nich podstawowe, bo chyba pierwsze tego rodzaju, jakie im
dano.

Ks. Zdzisław Obertyński

Marian Plezia, Dokola reformy szkolnej St. Konarskiego, Stu-
dia klasyczne pijarów polskich, Lublin 1953, str. 72.

W ciągu ostatnich lat ukazał się cały szereg publikacji dotyczących
polskiego Oświecenia. Nie wchodząc w tej chwili w ocenę wartości
naukowej tych publikacji — wartość ta jest bardzo różna — można
je z grubsza podzielić na dwie grupy. Pierwsza obejmuje publikacje
o charakterze syntetycznym, publikacje, które chcą dać syntetyczny
obraz całokształtu polskiego życia umysłowego w tym okresie np.:
Suchodolski Bohdan: Nauka polska w okresie Oświecenia. 1953
(wstęp); Leśnodorski Bogusław, Opalek Kazimierz: Nauka
polskiego Oświecenia w walce o postęp. 1951; lub też jednego tylko,
ale szerokiego jego wycinka np. Opalek Kazimierz: Prawo na-
tury u polskich fizjokratów. Warszawa, 1953. Druga obejmuje publi-
kacje o charakterze raczej monograficznym; nie zawsze są to mono-
grafie w ścisłym tego słowa znaczeniu, niemniej jednak charaktery-
styczne jest dia nich, że nie chcą syntetyzować, ale stawiają sobie
za zadanie zbadanie, i to możliwie szczegółowe jednego, mniej lub wię-
cej obszernego wycinka polskiego życia umysłowego w okresie Oświe-
cenia. Jako przykład takich publikacji mogą służyć: Kolasa Jan:
Prawo narodów w szkołach polskich wieku Oświecenia. Warszawa, 1954.
Rzadkowska Ewa: Encyklopedia i Diderot w polskim Oświeceniu.
Wrocław, 1955; Opalek Kazimierz: Hugona Kołłątaja poglądy
na państwo i prawo. Warszawa, 1952 i in.

Przy obecnym stanie badań nad polskim Oświecaniem, który mimo
przeciwnych pozorów, wywołanych stosunkowo licznymi publikacjami,
dotyczącymi tego okresu, pozostawia jeszcze bardzo wiele do życzenia,
najpożyteczniejszymi zdają się być rozprawy, należące do drugiej grupy.
Na nich dopiero mogą się oprzeć prawdziwie naukowo owocne roz-
prawy, należące do grupy pierwszej.

Rozprawę Marłana Plezi pt.: Dokola reformy szkolnej St. Konarskiego.
Studia klasyczne pijarów polskich. Lublin, 1953 chciałoby się na pierws-
szy rzut oka zaliczyć do grupy drugiej.

Tytuł jej został tak sformułowany, że w niewielkim tylko stopniu
poucza nas o tym, czego możemy się po rozprawie spodziewać. Tytuł
składa się z dwóch części: właściwego tytułu oraz podtytułu. Tytuł
 właściwy: Dokola reformy szkolnej St. Konarskiego, nic nam prawie
o rozprawie nie mówi. Właściwe jej oblicze, ale również tylko w przy-
blizneniu, określa dodany przez autora podtytuł: Studia klasyczne pi-
jarów polskich. Podtytuł ten należałoby chyba uznać za właściwy
tytuł rozprawy. Jego sformułowanie nasuwa jednak możliwości wielo-
rakiego jego rozumienia.

Mówiąc o studiach klasycznych pijarów polskich, można mieć na
mości wykształcenie klasyczne (jego program, organizację), jakie otrzy-
mywali w Polsce członkowie zgromadzenia pijarskiego. Takie ujęcie
sprawy nasuwałoby się chyba przede wszystkim przy zetknięciu się
z podobnie sformułowanym tytułem. Stosując szersze jego rozumienie,
możnaby również spodziewać się, że opatrzona nim rozprawa, będzie
rozpatrywać zagadnienie wykształcenia klasznego, jakie polscy pijarzy
dawali swoim wychowankom. W obu wypadkach rozprawa wchodzi-
aby w zakres historii nauczania. Obok tego możliwe jest jeszcze
trzecie rozumienie tytułu rozprawy Plezi, a mianowicie: mówiąc o stu-
diach klasycznych pijarów polskich, możnaby mieć na myśli ich do-
robek naukowy w zakresie filologii klasycznej. W tym wypadku roz-
prawa wchodziłaby w zakres historii nauki.

Tak więc przystępując do lektury rozprawy Plezi po zapoznaniu
sie z jej tytułem i podtytułem, nie wiemy jakie zagadnienia będą w niej
poruszone, nie wiemy też dokładnie, jakich czasów będzie ona dotyczyć.
Podtytuł nie daje nam w tej mierze żadnych wskazówek, dla odmiany
granice chronologiczne zakreśla tytuł, ale są to granice bardzo płynne
i mało określone. Tytuł wskazuje jedynie, że rozprawa będzie doty-
czyć czasów zbliżonych do reformy szkolnej Konarskiego. Bliższe ramy
zarówno chronologiczne, jak i tematyczne zostały zakreślone dopiero
we wstępie, a trzeba stwierdzić, że zakreślono je bardzo szeroko.

Ramy chronologiczne ustala Plezia na str. 6 w następujący sposób:
„Chronologicznie zatem interesujący nas przedmiot zamyka się gra-
nicami łat 1642, kiedy pijarów sprowadzono do Polski, oraz 1832, kiedy
po powstaniu listopadowym uległy likwidacji nieomal wszystkie ich
kolegia...” Plezia pragnie więc swymi badaniami objąć dwa wieki,
niezmiernie bogate w wydarzenia zarówno, gdy bierzemy pod uwagę
historię wewnętrzną zakonu oo. Pijarów, jak i jego działalność zew-
nietrzną, jego udział w ówczesnym życiu umysłowym. Takie są zamie-

rzenia autora, niemniej jednak w wykonaniu ramy te ulegają zacie-
śnieniu i ostatecznie rozprawa, z wyjątkiem rozdziału pierwszego, dotyczy
głównie okresu, nazywanego zazwyczaj polskim Oświeceniem.

Przy tak szeroko zakreślanych ramach chronologicznych należało się
spodziewać raczej wąskich ram tematycznych. Tymczasem we wstępie,
na tej samej str. 6 daje Plezia swojej rozprawie bardzo szerokie ramy
tematyczne: „Tematycznie interesować nas będzie najpierw dorobek
poprzedników, współczesnych i następców Konarskiego na polu pi-
śmiennictwa polsko-lacińskiego, następnie reforma nauczania łaciny
dokonana przez niego samego, a w łączności z nią próby wprowa-
dzenia nauki języka i literatury greckiej do szkół pijarskich, dalej pod-
ręczniki do nauczania przedmiotów klasycznych wydane przez pijarów
polskich... a wreszcie ich przekłady z literatur klasycznych na język
polski...” Problematyka rozprawy ma więc być bardzo bogata i różno-
raka; częściowo należy ona do historii nauczania (reforma nauczania
łaciny, próby wprowadzenia nauki języka i literatury greckiej), czę-
ściowo do historii nauki (podjęczniki), a częściowo wreszcie do historii
piśmiennictwa-polsko-lacińskiego.

Zapowiedź tak bogatej, tak różnorakiej problematyki budzi poważny
niepokój, a to z dwóch względów: przede wszystkim nasuwa się pyt-
tanie, co stanowi właściwy problem pracy, która ma poruszać tak
wiele zagadnień? Czy nadmiar problemów nie doprowadzi ostatecznie
do tego, że będzie to rozprawa bezproblemowa? Obok tego niemniej
niepokojącym jest pytanie, jak zdola się autor uporać z tymi wszyst-
kimi zagadnieniami na 72 stronach, zwłaszcza przy tak szeroko zamie-
rzonych ramach chronologicznych? Wyczerpujące, wszechstronne, praw-
dziwie naukowe opracowanie wszystkich tych zagadnień, musiałoby
chyba zapęśnić kilka tomów.

Spróbujmy najpierw znaleźć odpowiedź na pierwsze z wysuniętych
pytań, a mianowicie czy rozprawa Plezi posiada problem i co ten pro-
blem stanowi? Plezia we Wstępie i w Zakończeniu wysuwa aż kilka
wersji problemu rozprawy. Na str. 5 pisze: „...w niniejszym studium.
podjęto dla próby zadanie uwypuklenia wpływów antycz-
nych w reformie szkolnej St. Konarskiego (podkreśle-
nia recenzenta), na str. 6 formuluje już jednak problem odmiennie:
„...postanowiono zatem przedstawić w niniejszej pracy dzia-
łalność Konarskiego na tle pełniejszego obrazu stu-
diów klasycznych, jakim oddawano się przed nim i po nim
w prowincji polskiej...”; nie koniec na tym, bo na str. 7 spotykamy
jeszcze jedną wersję problemu, którym teraz ma być po prostu
tylko reforma nauczania łaciny przeprowadzona
przez Konarskiego. W Zakończeniu spotykamy jeszcze czwartą
wersję problemu — tutaj kładzie Plezia nacisk na wpływ, jaki
wywarła dokonana przez Konarskiego reforma nau-
czania łaciny na wszystkie dziedziny twórczości łacińskiej pijarów polskich. Mamy więc ostatecznie aż cztery wersje problemu, wersje dość rozbieżne, poza tym jednym pobieństwem, że każda z nich w jakiś sposób dotyka reformy nauczania łaciny, przeprowadzonej przez Konarskiego.

Każda rozprawa powinna być rozwiązaniem problemu, który został w niej wysunięty; niestety rozprawa Plezi nie tylko nie rozstrzyga żadnego z wymienionych problemów, ale nawet wyraźnie ich nie porusza. Nawet reforma Konarskiego w zakresie nauczania łaciny nie jest jej punktem centralnym, ale raczej zajmuje w niej nie wiele miejsca. Jest ona tylko jednym z wielu poruszonych w rozprawie zagadnień.

Dlaczego tak się stało? Czy jest to rzeczą przypadku, czy może jakieś nieporozumienia? Nie — jest tylko następstwem tego, jak ostatecznie Plezia określił zadania swej pracy. Chociaż bowiem wysuwa aż cztery wersje rzekomego problemu pracy, ostatecznie nie koncentruje swej uwagi na żadnym z nich, ale zadania swej pracy określa zupełnie odmiennie. W tym samym Wstępie, w którym wysunął aż trzy zagadnienia, z których każdy osobno miała stanowić problem pracy, ostatecznie, po wskazaniu tematów, jakie mają być w pracy poruszone, tak określa stawiane przed nią zadania: „wypadło zadowolić się zestawieniem i najogólniejszym uporządkowaniem oraz interpretacją materiału drukowanego (dotyczącego wysuniętych przez autora tematów — wyjaśnienie recenzenta) przy świadomej rezygnacji z dociekań szczegółowych..." (str. 7). Takie określenia zadań pracy przesądza o jej charakterze — będzie to praca rejestracyjno-informująca, a nie rozprawa monograficzna, usiłująca rozstrzygnąć taki czy inny problem naukowy. Zresztą sam Plezia wyraźnie rezygnuje z opracowania monograficznego (str. 7), motywując swoją decyzję, zresztą zupełnie trafnie, niedostatecznym stanem badań nad zagadnieniami, którymi ma się zająć jego praca. Wydaje się jednak, że wobec tego wysuwanie we Wstępie i w Zakończeniu zagadnień merytorycznych, i to jeszcze z wyraźnym zaznaczeniem, że to właśnie zagadnienie ma być problemem rozprawy, jest niepotrzebne. Czytelnik może czuć żal do autora, że zapowiada rozważania, na które w pracy rejestracyjno-informującej nie może być miejsca.

Skoro praca Plezi ma posiadać charakter rejestracyjno-informacyjny, nie można jej zaliczyć do drugiej, ze wspomnianych na początku, grup rozpraw o polskim Oświeceniu. Grupa ta bowiem obejmuje prace formujące i rozwiążające pewien problem naukowy. Nie oznacza to jednak, aby w założeniu swym rozpranwa Plezi nie miała posiadać wartości naukowej. Wręcz przeciwnie prace rejestracyjno-informacyjne jeśli tylko spełniająckie określone warunki, posiadają pewną wartość naukową, służąc za niezبدny punkt wyjścia do wszelkich dalszych badań. Jakie są to warunki? Przede wszystkim kompletność i ścisłość podawa-

nych informacji, która może być osiągnięta tylko dzięki ogromnej stanranności przy gromadzeniu danych bibljograficznych, dzięki wyczerpaniu możliwie wszystkich źródeł, które tych danych mogą dostarczyć i dzięki ich starannemu i systematycznemu opracowaniu.

Zacieśnienie przez Pleżię zadań pracy do rejestracji i interpretacji źródeł, i to tylko drukowanych, dotyczących wskazanych przez niego zagadnień, mniej niepokojącym czyni fakt, że cała jego rozprawa liczy zaledwie 72 strony. Co prawda, jeżeli weźmie się pod uwagę, że obok rejestracji i opisu wskazanych źródeł, praca ma również zawierać ich interpretację (Plezia nie określa bliżej, o jaką interpretację mu chodzi — chyba wchodzi tu w grę tylko interpretacja filologiczna), jej rozmiały ciągle wydają się jeszcze nieco zbyt szczupłe w stosunku do stojących przed nią zadań.

Nasuwa się tutaj jeszcze jedno pytanie. Zestawienie, uporządkowanie i interpretacja niektórych z pośród wskazanych przez Pleżię materiałów drukowanych, jest nie tylko możliwe do wykonania, ale podjęcie takiej pracy z punktu widzenia naukowego jest celowe, co więcej na-wet -bardzo poządane. Dotyczy to materiałów, wchodzących w zakres łacińskiego dorobku piśmienniczego pijarów polskich, -ich dorobku w dziedzinie podręczników do nauczana języków łacińskiego i greckiego, a wreszcie ich dorobku w dziedzinie przekładów z tych języków. Czy jednak równie celowym będzie zestawienie i interpretacja materiałów drukowanych, dotyczących przeprowadzonej przez Konarskiego reformy nauczania łaciny? Co do tego można żywić wątpliwości. Reforma nauczania łaciny stanowi tylko jeden fragment jego ogólnej reformy szkolnictwa i nauczania. Materiały, zwłaszcza drukowane, dotyczące tej reformy dawno już zostały zestawione, zarejestrowane, uporządkowane, zinterpretowane, i to pod różnymi kątami widzenia. Uwzględniano na-wet sprawę reformy nauczania łaciny, choć może nie tak wyczerpująco, jak to interesuje filologa klasycznego (np. Chrzanowski Ignacy Wielka reforma szkolna Konarskiego, Warszawa 1908; Konopczyński Władysław: Stanisław Konarski, Warszawa 1926; Kot S.: Reforma szkolna Konarskiego, Kraków 1923; Łagowski: Konarski jako reformator szkół. Przegląd Pedagogiczny 1884; tenże: Collegium Nobilium, ibid. 1887-88; Rose William S.: Stanislas Konarski Reformer of Education in XVIIIth Century Poland, London 1929; Sarg A.: Die Piaristenschulen im ehemaligen Polen und ihre Reform durch Konarski, 1864). Dlatego chcąc dzisiaj naukowo opracować to zagadnienie, nie wystarczy już zestawienie materiałów i ich interpretacja; celową z punktu widzenia naukowego zdaje się być tutaj tylko ob-szerna, szczegółowa, bardzo wszechstronnie opracowana monografia. Z niej jednak Plezia z góry zrezygnował.

Zobaczmy teraz w jakim stopniu praca Plezi zrealizowała ustalone we Wstępie zamierzenia.
Bogactwo zagadnień, jakie mają być w pracy poruszone, stwarza konieczność bardzo starannego jej podziału rzeczowego. Najlepszym rozwiązaniem byłoby poświęcenie każdemu z tych zagadnień osobnego rozdziału. Na tym stanowisku stanił też Plezia, dzieląc swoją rozprawę na 5 rozdziałów. Niestety podział na rozdziały jest czysto powierzchowny; niektóre zagadnienia są omawiane w ramach kilku rozdziałów, a jednocześnie większość rozdziałów nie ogranicza się do jednego, zapowiedzianego w tytule, zagadnienia, lecz porusza ich cały szereg.

Zagadnieniem, do którego powraca Plezia w kilku rozdziałach, jest zagadnienie pijarskich podręczników do nauczania języka łacińskiego i greckiego. Jakkolwiek rozdz. IV, zatytułowany: *Podręczniki i wydania pijarskie*, ma być temu zagadnieniu specjalnie poswięcony, porusza je Plezia, i to dosyć obszernie również i w trzech pierwszych rozdziałach swojej pracy. W wyniku tego, w rozdz. IV znalazły się tylko te materiały, których nie zdążył Plezia wykorzystać w rozdziałach poprzedzających.

Najlepszym przykładem gromadzenia w ramach jednego rozdziału szeregu różnych zagadnień jest rozdz. II, zatytułowany: *Konarskiego reforma nauczania łaciny*. Rozdział ten rozpoczyna Plezia od krótkiej charakterystyki gramatyki łacińskiej Konarskiego, stwierdzając, że można ją w pełni zrozumieć tylko na tle reformy nauczania języka łacińskiego, przeprowadzonej przez Konarskiego w szkołach pijarskich, wobec czego daje... krótki rys nowych dżeń, jakie występują w tym samym czasie w nauczaniu łaciny we Francji i we Włoszech, aby następnie, po szkicowych uwagach o używanych ówczesnie w Polsce gramatykach łacińskich, powrócić znowu do gramatyki Konarskiego. Po rozstrzygnięciu kwestii jej autorstwa i ogólnikowym omówieniu jej zawartości, przechodzi Plezia do zagadnienia metody nauczania łaciny, wprowadzonej przez Konarskiego, następnie omawia program jej nauczania, zawarty w „Ordinationes visitationis apostolicae”, szczególnie starannie wyliczając wyznaczoną przez też „Ordinationes” lekturę. Po tym następują uwagi o diele Konarskiego „De emendandis eloquentiae vitiis”, a wreszcie po wykazie lektury łacińskiej dla „professorium”, rozdział został zakończony kilku uwagami syntetycznymi, dotycząmi roli reformy Konarskiego w nauczaniu przedmiotów klasycznych. I to wszystko na 20 stronach; nic dziwnego, że każdy z tych zagadnień zostało potraktowane bardzo szkicowo, a niektóre partie rozdz. II są tylko streszczeniem odpowiednich fragmentów „Ordinationes”. Pomiedzy niektórych z poruszanych zagadnień nie widać bliższego związku; może nawet taki związek istnieje, ale szkicowy charakter rozważań sprawia, że czytelnik tego związku nie dostrzega. Zresztą cały rozdz. II wyłamuje się z ram, jakie ostatecznie zakreślił Plezia swej pracy — w żadnym wypadku nie jest on zestawieniem i interpretacją odpo-

wiednich materiałów drukowanych, wręcz przeciwnie nosi on na sobie wyraźne cechy próby merytorycznego opracowania zagadnień, ale na takie opracowanie jest stanowczo zbyt szkicowy.

Podobne łączenie różnych zagadnień w jednym, przy tym opatrzonym określonym tytułem, rozdziale znajdujemy we wszystkich rozdziałach pracy Plezi, z wyjątkiem rozdz. V, który jeden tylko dotyczy wyłącznie zagadnienia uwidocznionego w tytule.

Praca Plezi miała być zestawieniem i interpretacją drukowanych materiałów pijarskich, dotyczących wybranych przez autora zagadnień. Czy praca jest istotnie interpretacją zestawionych materiałów? Nie wskazuje wprawdzie Plezia, o jakiego rodzaju interpretację tutaj jemu chodzi. Prawdopodobnie chodzi o interpretację filologiczną. Można jednak mieć duże wątpliwości, czy omówienia, jakie dodaje Plezia do wskazanych pozycji bibliograficznych, są wyczerpującą interpretacją tego rodzaju. Są one bardzo szkicowe, zbyt szkicowe nawet na pracę o charakterze rejestracyjno-informacyjnym. Te zaś partie pracy, które są nieco obszerniejsze, są niestety w dużej części streszczeniem odpowiednich fragmentów „Ordinationes”.

Wspomniano już, że nawet prace, ograniczające się do samego tylko zestawienia źródeł, mogą posiadać dużą wartość naukową, pod warunkiem jednak, że zawarte w nich zestawienia są możliwie kompletne. W jakim stopniu zestawienia materiałów zawarte w pracy Plezi spełniszą warunek kompletności?

Najwięcej zastrzeżeń pod tym względem budzi rozdz. I. Otrzymał on wprawdzie mało sprecyzowany tytuł: *W kręgu szkolnej retoryki*, ale odnosi się wrażenie, że chyba właśnie w tym rozdziale miało się znaleźć, zapowiedziane we Wstępie, zestawienie łacińskiego dorobku piśmienniczego pijarów polskich. Jeżeli jednak zapowiadał Plezia zestawienie piśmiennictwa łacińskiego pijarów polskich, powinien był uwzględnic tutaj dorobek pijarów w tej dziedzinie w calej pełni. Należało więc uwzględnić zarówno poezję, jak i prozę, a w ramach prozy należało uwzględnić pijarską literaturę piękną, popularno-kaznodziejską i naukową, w tej mierze, w jakiej została ona napisana w języku łacińskim. Tymczasem Plezia daje w rozdz. I przegląd łacińskiej poezji pijarskiej, głównie przy tym poezji panegiryckej, w zakresie prozy uwzględnia tylko kazania i mowy panegiryczne oraz daje niezmiernie krótką wzmiankę o Golańskim i Dmochowskim.

Zresztą nawet zestawienia poezji i kaznodziejstwa panegiryckiego są bardzo niekompletne. Wymienieni przez Plezię autorowie stanowią tylko część panegirystów pijarskich. Pominał Plezia takich, jak np.: *Bienkiewicz Reginaldus S. P.: Caelestum iustitiae vice-regia numerum Poloniae maiestate excelsum... Jasna Góra 1739; Bleszyński Hieronim S. P.: Oecumenicum ecclesiae universalis concilium*. D. Thomas Aquinas declaratus oratio, Kraków 1743; tenże: Oratio de
laudibus D. Joseph, b.m. 1748; Dogiel Maciej S.P.: Arcus trium-
phalis in... domus Oginscianae... Vilnae 1740; Jastrzębski Jose-
phus S.P.: Oratio in laudem S. Sebastiani, Varsaviae 1727; Krasno-
dębski Klaudiusz S. P. Oratio de laudibus S. Bonaventurae,
Varsaviae 1717; tenże: Arbor triumphalis ecclesiae ad aquinatam flu-
men radicata... Jasna Góra 1721; Madejski Aegidius S.P.: Rex
libertatis in absoluto scientiarum regno D. Thomas Aquina... Varsaviae
1720; Palffy Thomas S.P.: Oratio in laudibus D. Thomae Aqui-
natis, Varsaviae 1719 i wielu innych, których już tutaj z braku miejsca
nie będziemy podawać.

Być może Plezia zamierzał dać tylko wybór panegirystów pijar-
skich. Dawanie jednak wyboru autorów w pracy tego typu, zwłaszcza
bez wskazania, że jest to wybór, oraz bez wskazania kryterium, na
podstawie którego wybór został dokonany, mija się z celem pracy.
Zwłaszcza, że zestawienie bardziej kompletnego wykazu panegirystów
pijarskich nie nastręcza większych trudności. Wystarczy pełniejsze wy-
korzystanie źródeł, z których Plezia i tak już korzystał, a więc Estrei-
chera i Bielskiego i uwzględnienie dwóch jeszcze źródeł, o których
Plezia nie wspomina, a które mogą oddać duże usługi, a mianowicie:
Horanyi A.: Scriptores Piarum Scholarum, Budaes 1809; Vinas
Thomas: Index Bio-bibliographicus C. C. R. R. P. P. Matris Dei
Schanarum Piarum qui in universo ordine pietatem, litteras ac scien-
tias scriptis suis... ornaverunt, Romae 1908.

Pełne wykorzystanie wszystkich czterech wspomnianych źródeł roz-
szerzyłoby być może również i zasoby materiałów, wymienionych w po-
zostałych rozdziałach, chociaż trzeba przyznać, że są one znacznie
kompletniejsze od materiałów, zgrupowanych w rozdz. I.

Zastrzeżenia, tym razem nie co do kompletności zestawienia, ile
raczej co do sposobu ich podania, budzą zamieszzone w rozdz. IV in-
formacje o pijarskich wydaniach tekstów do lektury łacińskiej. Infor-
macje te mają charakter bibliograficzny. Niestety w dużej części nie
spełniają one wymagań, stawianych wszelkim informacjom tego ro-
dzaju.

Innego jeszcze typu zastrzeżenia budzi rozdz. V, dotyczący pijarskich
przekładów z języków klasycznych. Każdą wskazaną tam pozycję,
zaopatruje Plezia uwagami, w których stara się określić jej wartość
jako przekładu Szkoda tylko, że uwagi te są tak sumaryczne i że z re-
guły prawie nie zawierają własnej opinii Piezi, lecz referują tylko
opinie Ogrodzińskiego lub Sinki.

Na zakończenie dwie drobniejsze uwagi. Pierwsza dotyczy sposobu
formułowania tytułów poszczególnych rozdziałów. Plezia wykazuje ten-
dencję do bardzo ogólnego formułowania tytułów, co może prowadzić
do niejasności lub nieporozumień. Wystąpiło to w tytule całej roz-
prawy, powtarza się również w odniesieniu do tytułów poszczególnych

jej rozdziałów. Tytuł rozdz. I: W kręgu szkolnej retoryki
nie wskazuje, czego możemy się po tym rozdziale spodziewać. Tytuły
rozdz. IV i V: Podręczniki i wydania pijarskie oraz
Tłumacze pijarscy, mogą nasuwać przypuszczenia, że chodzi tu
o wszystkie podręczniki i wszystkie przekłady, jakie wyszły z pod
pióra pijarów polskich, jak również wszystkie dziela, które zostały
wydane w ich drukarnii. W brzmieniu tytułów nic nie wskazuje na
to, że chodzi tu wyłącznie o podręczniki do nauki języków klasycz-
nych, o tłumaczenia z tychże języków i o wydania tekstów do lektury
łacińskiej.

Druga uwaga dotyczy sposobu korzystania przez autora z „Ordina-
tiones"; autor korzysta nie z łacińskiego oryginału „Ordinationes", ale
z ich polskiego przekładu z r. 1925. Zasadniczo nie jest przyjętym
korzystanie w opracowaniach naukowych z przekładu źródła o ile jego
oryginał istnieje i jest dla badaczy dostępny, a już szczególnie nie
jest przyjęte, jeżeli źródłem tym jest pomnik prawny, jakim są nie-
wątpliwie „Ordinationes". Nie stanowią one rzadkości bibliotekarskiej,
są łatwo dostępne w każdym prawie większym księgozbiorze, posiada-
jącym druki polskie z w. XVIII. Trudno więc ustalić, czemu autor,
i to właśnie jeszcze filolog klasyczny, korzysta z przekładu polskiego
zamiast łacińskiego oryginału.

Reasumując, należy stwierdzić, że praca Plezi posiada wiele braków,
czy oznacza to jednak, że nie posiada ona wartości. Bynajmniej. Za-
warty w niej materiał informacyjny może oddać usługi badaczom
polskiego życia umysłowego w okresie Oświecenia. Zwłaszcza materiały
z zakresu podręczników pijarskich do nauczania łaciny i greki, po-
dobnie jak i dotyczące pijarskich przekładów z języków klasycznych
mogą stanowić punkt wyjścia do dalszych, tym razem już merytorycz-
nych badań. Należy jednak wyrazić żal, że rozprawa, która na pierwszy
rzut oka tak sympatycznie zapowiadała się jako merytoryczny wkład
do badań nad życiem umysłowym polskiego Oświecenia, przy bliższym
zapoznaniu się z nią, okazała się szkicowym przyczynkiem, a nawet
raczej zbiorem kilku szkicowych przyczynków o charakterze rejestra-
cyjno-informacyjnym.

Hanna Waśkiewicz

Ks. Feliks Gryglewicz, Studium Pisma św. w Lubelskim
Seminarium Duchownym, Roczniki Teologiczno-kanoniczne 2 (1955),
109-157 i nadb. Lublin 1955.

Rozprawa ks. Feliksa Gryglewicza stanowi przyczynek do historii
nauk biblijnych w seminariach polskich, w szczególności w zakładach
teologicznych lubelskich: w studium OO. Dominikanów, seminarium
OO. Jezuitów, do którego uczęszczali też alumni diecezjalni, seminarium
diecezjalnym, kierowanym przez kapłanów Zgromadzenia Księży Misjo-
narzy, a po jego kasacie w r. 1864 przez kler diecezjalny. Tego rodzaju praca o nauce i profesorach biblistyki jest nie tylko ciekawa, ale nadto pożyteczna. Przynosi bowiem nowe naświetlenie i nieznane wiadomości z tej tak mało znanej, a nietkniętej prawie przez historyków oświaty nauki w polskich zakładach teologicznych. Stąd też witać należy z uznaniem każdą rozprawę, która do nauki teologicznej wnosi wiadomości nowe, dotąd nieznane. Objektywne i na źródlach oparte naświetlenie i publikowanie krótkich chociażby studiów sprostuje niejeden falsz historyczny. Seminaria duchowne w Polsce wymagają w dalszym ciągu opracowania, a rzeteina w tym względzie praca rzuci nowy snop światła na kulturalną i oświatową rolę Kościoła w Polsce, zwłaszcza, kiedy weźmie się pod uwagę tendencyjne i jednostronne naświetlenie problemów historyczno-kościelnych, chociażby ubocznie tylko traktowanych, naszych historyków epoki stalinowskiej.

W ostatnim 10-leciu pojawił się szereg prac z historii polskich zakładów teologicznych. Warto wyliczyć ważniejsze pozycje. Ks. Władysław Wicher zajął się nauką teologii moralnej w dawnych seminariach misjonarskich<fnref n="1" />. O seminariach duchownych na przełomie XVIII i XIX w. pisał autor niniejszej recenzji w swej monografii o ks. Józefie Jakubowskim<fnref n="2" />. Nadto publikował tenże wiadomość „O studiach kard. Ledochowskiego w seminarium świętokrzyskim w Warszawie”<fnref n="3" /> i „O niektórych podręcznikach liturgicznych w dawnych seminariach duchownych w Polsce”<fnref n="4" />. Ks. Leon Swierczek C. M. opublikował ciekawy artykuł o muzyce liturgicznej w seminariach<fnref n="5" />, który znalazł oddźwięk i za granicą, a dotyczy on programu na czasy obecne<fnref n="6" />. Sprawą Wielkiego Seminarium Misyjnego zajął się ks. Marian Rechowicz (Kraków 1948). Ten sam autor opracował w szeregu artykułach źródłowo dzieje Seminarium Generalnego we Lwowie⁷. Nie mniej posunęły się badania nad historią wydziałów teologicznych. Prof. Barycz ogłosił na łamach Naszej Przeszłości metrykę promowanych Wydziału Teologicznego U. J. Cenną pozycją jest niewątpliwie sumienna rozprawa ks. Tadeusza Glemmy o Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1795-1847 (Kraków 1949). Sprawmi wyższych uczelni warszawskich zajęli się: ks. abp Michał Godlewski (Epizod z dziejów Seminarium Głównego w Warszawie w 1831 roku, Collectanea Theologica 21 (1949), 16-41), oraz ks. Władysław Kwiatkowski (Początki Wydziału Teologicznego U. W., Wiadomości Archidiec. Warsz. 1952, nry

10-11). Ta ostatnia nie wiele szczegółów dorzuca do dawniejszej roz-
prawy J. Bielińskiego. Jak widać z powyższych pozycji tematyka tego
rodzaju nie jest obcą naszym historykom.

Szczegółowej zajmę się omówieniem rozprawy ks. Gryglewicza. Co stanowi jej wartość, a jakie posiada usterki. Praca ks. Gryglewicza posiada niewątpliwie swoją wartość. Zarówno tematyka, jak i jej przeprowadzenie stanowi w zapoznanej dziedzinie badań nad dziejami teologii polskiej pozycję dodatnią. Autor zarejestrował nazwiska profesorów Pisma św. w lubelskim seminarium duchownym, zwłaszcza na przestrzeni XIX stulecia, podał krótką ich biografię i omówił treść wykładów z zakresu biblistyki. We formie uzupełnień podajemy tu następujące dane.

Po krótkim wstępie, który stanowi wprowadzenie do całej rozprawki, autor omawia wyklady Pisma św. w studium OO. Dominikanów w Lublinie (s. 100-112). Pismo św. nie było osobnym przedmiotem, ale traktowano je łącznie z dogmatyką. Tak było u dominikanów od r. 1643 z przerwą do r. 1847. Ks. Gryglewicz zajmuje się wykładami Pisma św. w latach 1844-48. Przytacza kilka nazwisk i autorów podręczników. To wszystko. A szkoda, że nie wykorzystał lepiej rękopisu: *Liber studi formalis in conventu regali lublinensi Sacri Ordinis Praedicatorum* (rkps w Arch. Sem. Duch, *w Lublinie*), na który powołuje się. Znajazły by się zapewne i inne jeszcze materiały w archiwach dominikańskich. Wiemy na ogół mało o dominikanach polskich XVIII stulecia, o ich studiach zakonnych. Polska prowincja znajdowała się w tym okresie w stadium wewnętrznego rozluźnienia, piękną natomiast kartę posiadają dominikanie w tym czasie na Litwie i Rusi. Szczegóły, dotyczące studiów w XVIII w. rzuciłyby niewątpliwie jakieś nowe światło na poziom naukowy dominikanów lubelskich.

Kilka zaledwie wierszy poświęcił ks. Gryglewicz studiom teologicz-
nym jezuitów lubelskich. To trochę za mało, a brak odpowiedniej pro-
porcji jest w rozprawie rażący.

Wychowywaniem i kształceniem kleru na terenie Lublina zajmowali
się w przeszłości: dominikanie, jezuici, misjonarze i kapłani diecezjalni.
Musiała istnieć wśród nich jakaś rywalizacja, a drogą porównania można
było ustalić, które spośród studiów lubelskich odpowiadało swemu za-
daniu. Ponieważ jednak ks. Gryglewicz za cel pracy wziął seminarium
diecezjalne, prowadzone przez kapłanów Zgromadzenia Misji, a po ich
kasacie przez kapłanów diecezjalnych, poświęcił temu zakładowi teolo-
gicznemu najwięcej troski.

Do cech ujemnych części rozprawy z okresu misjonarskiego (s. 112-
-133) należy brak znajomości bibliografii, dotyczącej misjonarzy pol-
skich, zarówno starszej, jak i powojennej. Autor nie jest obeznany
z dziejami misjonarzy, nie orientuje się w zasadach tej kongregacji, do-
tyczącej dyrekcji seminariów. Zasady nauczania misjonarskiego zostały

<footnote n="1">¹ Nasza Przeszłość 3 (1947) 162-190.</footnote>

<footnote n="2">² Józef Jakubowski, żołnierz i kapłan, Kraków 1945.</footnote>

<footnote n="3">³ Nasza Przeszłość 2 (1947) 245-253.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Ruch Biblijny i Liturgiczny 1949 i odb. s. 19.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Homo Dei 19 (1950) 527-534.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Bolletino Ceciliano 1952 nr 2, s. 24.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Nasza Przeszłość 4 (1948) 209-224 Roczniki Teologiczno-kano-
niczne 2 (1955) 61-107; 3 (1956) 119-160.</footnote>
zebrane w osobnym dyrektorium, wydanym ostatecznie w Paryżu w r. 1895 pt.: *Directoire des grands seminaires confiés aux Prêtres de la Mission.* - Zawiera ono w oparciu o uchwały trydenckie metody wychowania seminaryjnego w myśl wskazań św. Wincentego a Paulo, a uzupełnione w ciągu wieków przez konwenty generale Zgromadzenia Misji. Obok ogólnego dyrektorium istniały reguły dla poszczególnych urzędów, a także dla profesorów, wykładających w seminariach diecezjalnych. Reguły te były oparte na starej tradycji, sięgającej również czasów św. Wincentego a Paulo, o dostosowane w późniejszych czasach do nowych potrzeb Kościoła, ukazano się również drukiem kilkakrotnie (bez karty tytułowej) pt.: *Regulae communes professoribus tum theologiae, tum philosophiae* (b. r. w.). Wśród nich były reguły i przepisy dla profesorów Pisma św. a dodać trzeba, że wszystkie te zasady nauczania obowiązywały profesorów w seminariach duchownych, a więc także polskich. Znajomość wspomnianego dyrektorium i reguł dawałaby rozprawie ks. Gryglewiczca możność lepszego i szerszego poznania przedmiotu.

Przejdźmy do szczegółów. Na s. 112 jest mowa o erekcji seminarium lubelskiego i krasnostawskiego. Ks. Gryglewicz powołuje się jako na źródło na notatki ks. J. A. Wadowskiego: *Seminarium duchowne* (w Lublinie), przechowywane w tece Kurii Biskupiej w Lublinie, Rep. 60. VIII. 6. Możemy wskazać autorowi starsze i pewniejsze źródła dotyczące połączenia fundacji misjonarzy i seminarium lubelskiego. U śp. ks. L. Zalewskiego w Lublinie znajdował się rkps: *Liber jurium fundationis domus lublinensis Congregationis Missionis, który według relacji ks. St. Młynarczyka otrzymała po śmierci właścicielka Biblioteka Narodowa w Warszawie. Nadto w Archiwum Księży Misjonarzy w Krakowie na Stradomiu przechowuje się duży rękopis łaciński pt.: Historia Congregationis Missionis in Polonia, w którym znajduje się 1) opis fundacji lubelskiej (Initia, progressus et status praesens quoad temporalia Domus Lublinensis Congregationis Missionis conscriptus anno 1734) i 2) opis fundacji Zgromadzenia Misji w Krasnymstawie (Initia, progressus et praesens status Crasnostaviensis Congr. Miss. anno 1775 conscriptus).*

O seminarium duchownym w Lublinie, kierowanym przez kapłanów Zgromadzenia Misji od r. 1714 — do końca XVIII wieku, a ściśle mówiąc do r. 1797 i o nauce Pisma św. z tychże lat ks. Gryglewicz pisze mało, i nie wymienia z tego okresu nazwisk profesorów tego przedmiotu. Prawda, że w XVIII w. łączono często wykłady Pisma św. z dogmatyką. Pismo św. stanowilo podstawy dla teologii dogmatycznej. Nie mniej spetykamy w XVIII stuleciu szerog autorów z dziedziny nauk biblijnych. Podręczniki tych pisarzy teologicznych były używane współcześnie w innych seminariach, prowadzonych przez misjonarzy. A ponieważ istniała „uniformitas”, przypuszczać należy, że i w lubelskim seminarium z nich wykładano. Ks. Gryglewicz wylicza ważniejszych autorów, używanych w seminariach XVIII wieku, jak Calmeta, Gravesona, Brictiusa.

Nie wspomina natomiast podręcznika polskiego biblisty, profesora w kilku kolejno seminariach duchownych, a najdłużej wykładającego w seminarium zankowym w Krakowie, ks. Jakuba Jachimowskiego. Wydał on w Krakowie w r. 1789 swoje wykiady Pisma św. St. Testamentu pt. *Praelectiones Theologicae in Sacram Scripturam Veteris Testamenti, ad usum Seminariorum intra Regnum Poloniae existentium concinnatae* (s. 372). Ocena tego podręcznika od strony białej należy oczywiście do biblistów. Jedno jest pewne, że dzieło Jachimowskiego było owocem dłogetnich wykładów i naukowych dociekań, oparte jednak w dużej mierze na pracach Calmeta. Przygotowywał je autor podręcznika do druku w czasie długotrwałej a przykrej choroby. Jachimowski wyznał to w przedmowie do czytelnika: „Lucrulationem istam, quam fieri curavi, feci, tum per otium diuturnae ac molestae infirmitatis meae; quatenus molestias aegritudinis juncioriores iacerem, tum utilitatem intendens Cleri junioris educationis; cui fere totum tempus vocationis et status mei vacavi”*. Trudno dziś z całą pewnością stwierdzić, w których seminariach wykładano z książki Jachimowskiego, w każdym wypadku wykladowcom-misjonarzom musiała być znana i wykorzystana przy wykładach*.

W r. 1778 wydali misjonarze (prawdopodobnie wileńscy) streszczenie Pisma św. w formie wierszowanej (heksametrem). Streszczenie to podawało studentom krótką wiadomość o autorach książę świetych, następnie relację wierszowaną Pisma św. (Biblia Sacra carminicis memorichta comprehensa). Autor podpisał się inicjalami: J. C. C. M.<fnref n="18" /> Dzielko kursowało po seminariach misjonarskich i dotarło zapewne i do Lublina.

Ks. Ignacy Laws († 1843), o którym pisze ks. Gryglewicz na s. 122, pochodził z Brunsbergi (dzisiejsze Braniewo). Z nowicjatu OO. Karmelitów przeszedł do Zgromadzenia Misji w Warszawie (1779). Warto było wspomnieć, że swoją karierę profesorską rozpoczął on właśnie w lubelskim seminarium duchownym, a wiadomość ta znajduje się w cytowanym przez autora rękopisie lubelskim. Czytamy w nim: „RD. Ignatius Laws d. 10 Augusti 1785 venit ex domo Varsaviensi ad docen-

<footnote>* Posługiwanie się podręcznikami przez profesorów misjonarskich było powszechnie stosowane. Jeśli nawet jakiś profesor postuguwał się skryptem, był on tylko streszczeniem podręcznika. Konwent generalny Zgromadzenia Misji, odbyty w Paryżu w r. 1717 pod kier. generala wspomnianej kongregacji, ks. Jana Bonnet, zabronił ks. Cyboniemu z Polski na wydanie podręcznika z własnymi objaśnieniami. Por. Recueil des principales circulaires des supérieurs généraux de la Congrégation de la Mission, t. I. Paris 1877, 309, przyp. 2.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Praelectiones Theologicae, Author ad lectorem, przy końcu książki, ss. nlb.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Por. ks. Fr. Bączkowicz, *Z dziejów domu stradomskiego, Roczniki ob. Zgromadzeń św. Wincentego a Paulo 27 (1925)* 32.</footnote>
dos clericos. Discessit hinc Culmam d. 22 7-bris 1788 anno<fnref n="11" />. Zwy-
czajem ówczesnym każdy z profesorów uczył kilku przedmiotów teolo-
gicznych. Nie ma w rękopisie wzmianki o Lawsie jako o wykładowcy
Pisma św. Możemy natomiast wnioskować, że w okresie pobytu w Lu-
blinie uczył skrypturystyki, skoro wydał popularną egzegezę do pery-
kop Ewangelii pod dziwacznym tytułem: Porozdzielane i objaśnione
niedzielne i świąteczne Ewangelie, służące kaplanom do używania (War-
szawa 1787)<fnref n="12" />. Ks. Lawsy wykladał przez długie lata w różnych semi-
nariach: w Chełmnie, Łowiczu i w seminarium św. Krzyża w Warsza-
wie. Ks. Gryglewicz cytuje na s. 122 dzieło ks. Lawsa: Hebdomadale
sive sacrarum scientiarum synopsis per..., Varsaviae ad S. Crucem, 1805.
Dziело Lawsa o takim tytule jest mi nieznane. Być może, że ks. Gry-
glewicz miał takie dzielko z taką właśnie kartą tytułową, doklejoną
może później. Praca powyższa znana jest jednak w literaturze biblijnej
pt.: Hebdomadale studiorum seu rudimenta theologica loco exercitiorum
hebdomadalium ad usum Seminarii Varsaviensis S. Crucis concinnata,
Varsaviae die 11 Februarii 1805. Celowo przytoczyłem dokładny tytuł.
O ks. Lawsie jako o autorze książki nie ma wzmianki na karcie ty-
tułowej, podpisał się dopiero po „praefatio authoris" pełnym tytułem:
„servus obsequentiasimus, Professor historiae ecclesiasticae, herme-
neuticae et pastoralis J. A. Lawys, Congr. Miss. Demus Varsaviensis".
Treść tej książki podał ks. Gryglewicz w swej pracy<fnref n="13" />.

Na s. 124 pisze ks. Gryglewicz: „O ks. Janie Sopuszyńskim brak wia-
domości, poza podaną datą, kiedy wykładał Pismo św. i uczył śpiewu
w Seminarium Duchownym”. Możemy skądinąd biograficzne dane o ks.
Sopuszyńskim uzupełnić. Ur. 1805 r. w Raszynach, pow. Miława, wstał
w r. 1824 w Warszawie do Zgrom. Księży Misjonarzy. Po święceniach

kaplańskich (1828) został w sierpniu t. r. wysłany do Lublina. Wykladał
kolejno historię Kościoła (od 1828), teologię dogmatyczną (od r. 1829)
i hermeneutykę (od r. 1830), oraz uczył śpiewu przez trzy lata. Wiado-
mość powyższą mógł ks. Gryglewicz zaczerpnąć nie tylko z rękopisu
misjonarskiego w Krakowie: Catalogus seminaristarum Seminarii In-
terni d. Varsaviensis, ale także z akt znajdujących się w arch. Kurii
Biskupiej w Lublinie, a mianowicie: Seminarium Lubelskie, Rep. 60,
VIII. nr 22. Z Lublina wyjechał ks. Sopuszyński do Tykocina, zajmo-
wał się tam pracą duszpasterską i uczył prawdopodobnie w seminarium
tykocińskim (1832—33). W r. 1833 objął stanowisko profesora semina-
rium duchownego w Poznaniu, gdzie po roku (18 VIII 1834) zakończył
życie<fnref n="14" />.

O profesorze Pisma św. z lat 1846—1848, ks. Andrzeju Dorobisie
podał ks. Gryglewicz (s. 129—130) uwagi, oparte na notatach jednego
z słuchaczy. W ten sposób odtworzył autor w przybliżeniu wykłady
Dorobisa, autorów biblijnych, z których czerpał i metodę nauczania.
Ks. Dorobis należał wogóle obok księży Chmielewskiego, Malinowskiego
i Bołdoka do bardziej znanych profesorów lubelskich. Dorobis był dość
znana postacią Kościoła polskiego w XIX stuleciu. Choć cenne i trafne
są uwagi o nim ks. Gryglewicza, można by jednak wspomnieć jeszcze
o innych placówkach i pracach ks. Dorobisa. W Lublinie wykładał Do-
robis dwukrotnie: 1838—1841 historię Kościoła i j. łaciński; 1844—1847
Pismo św., teologię moralną i rubryki. Piastował nadto urząd dyrektora
kleryków. Potem został profesorem seminarium duchownego w Wło-
ciawku (1847—1851), a stamtąd powołano go do Warszawy, gdzie wkrótce
objął urząd wizytatora misjonarzy polskich (1851—1860). Jako wizy-
tator wydał drukiem szereg listów okólnych do misjonarzy i sióstr mi-
losierdzia. Przygotował również do druku i dwukrotnie powiększył
dzielo ks. Pawła Rzymskiego: Wykład obrzędów kościelnych (Warszawa
1857) i Cantionale Ecclesiasticum (Warszawa 1856). W rękopisie pozo-
stały Dzieje Kościoła unickiego, wykorzystane przez ks. Likowskiego
przy pisaniu dziela o unii. Dorobis wręczył też powracającemu z Rosji
przez Warszawę Mgr Chiglemu memoriał o stanie zakonów w Polsce
(De institutis regularibus in Polonia). W latach 1860—63 spełniał Dorobis
funkcje asystenta domu św. Krzyża w Warszawie, a później wykładał
do r. 1867 w seminarium duchownym w Płocku. Po kasacie zgroma-
dzenia poświęcił się pracy duszpasterskiej w diecezji płockiej, gdzie
w Zadusznikach rozpoczął budowę nowego kościoła. Ostatnie lata swego
życia przepędził w diecezji sejneńskiej, gdzie zmarł jako oficjał i prałat
archidiakon katedry w Sejnach w r. 1883¹⁵.

<footnote n="11">¹¹ Cathalogus Missionariorum in domo Lublinensi commorantium, pod r. 1785, w fase. Memoriale defunctorum fratrum nostrae Congregationis, (mój odpis lubelskiego rękopisu).</footnote>

<footnote n="12">¹² Drugie wydanie ukazało się pod zmienionym nieco tytułem: Ewan-
gelie porozdzielane i objaśnione niedzielne i świąteczne służące kate-
chismom do używania w cesarsko-królewskich państwach, Lwów 1820,
ss. 188.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Ks. Lawys jest postacią dość znaną w naszej literaturze teolo-
gicznej. Pisali o nim: ks. S. Ch(odyński) w Encykli. Kość. ks. Nowo-
dworskiego, t.: XII, 16—17; ks. Fr. Bączkowicz, Z dziejów domu
stradomskiego, Roczniki, j. w. 21 (1915) 138—139 (błędnie go pisze Ławs);
ks. A. Schletz, Działalność naukowo-oświatowa ks. Józefa Jakubow-
skiego, Lwów 1939, 25; Tenże, Józef Jakubowski, żołnierz i kaplan,
Kraków 1945, 142; Tenże, O niektórych podręcznikach liturgicznych
w dawnych seminariach duchownych w Polsce, Kraków 1949, 8—10
(odb. z Ruchu Bibl. i Liturg.); Tenże, Słownik Biograficzny Zgroma-
dzenia Misjonarzy w Polsce (1651—1951), t. II (w maszynopisie); ks. H.
Feicht, X. Michał Marcin Moduszewski 1787—1868, Księga Pam. ku
czci prof. A. Chybińskiego, Kraków 1930, 70 (pisze go także błędnę
Ławs). Ks. Gryglewicz powyższych pozycji nie zna.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Schletz, Słownik Biograficzny Zgrom. Księży Misjonarzy w Pol-
sce, t. II (w maszynopisie) i tamże podane archiwalia.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ Tamże, t. I.</footnote>
Pomijam inne jeszcze drobne braki, bo wszystkie prawie sylwety profesorów lubelskich wymagają małych retuszów i uzupełnień.

Dobrze by było, gdyby ks. Gryglewicz zajął się i opracował historię nauki Pisma św. w dawnych seminariach duchownych w Polsce. Żmudna co prawda, ale jakie wdzięczna okazała by się tego rodzaju praca, która byłaby wkładem poważnym do dziejów teologii polskiej.

Ks. Alfons Schletz

Maria Winowska, Frère Albert ou la Face aux outrages, Paryż, éd. La Colombe 1953, ss. 294, w tym 1 mapka + 15 ilustracji poza tekstem.

Autorka znana jest chlubnie i nie potrzebuje reklamy. Można się cieszyć, że duchowa sylwetka br. Alberta Chmielowskiego została skreślona właśnie jej piórem. Skreślona z pietyzmem i miłością, która nie-rzadko przechodzi wręcz w entuzjazm. Praca jej należy do dziedziny zarówno i przede wszystkim hagiografii, ale także i historii. Autorka dobrze się orientuje w dziejach zewnętrznych życia Adama Chmielowskiego. Porusza się swobodnie na terenie dogmatyki i mistyki i umie-jetnie wnika w jego życie wewnętrzne.

Na książkę tą składa się 25 rozdziałów, które można by sklasyfikować w następujący sposób: 1—7, przed „nawróceniem”; 8—12 szukanie drogi; 13—25, „ojciec zadłużonych”. Rozdziały są bez tytułów, ale podają szczegółowo swą zawartość. Co prawda, zawartość ta podana jest często według mody francuskiej dość enigmatycznie, choć poetycznie i pięknie.

Wcale obfita jest wykorzystana bibliografia (s. 287—290), na którą składają się nie wydane rękopisy samego Alberta, inne o nim, dalej książki, broszury, dzienniki. Wydaje się jednak, że Autorka nie przeprowadziła podziału tej bibliografii według ich wartości, ani krytyki źródeł. Obok firm bardzo solidnych i znanych, spotykamy tam jednak pozycje, które dają do myślenia. Widzimy tam nieprzeciętne powagi, czy to stanowiskiem czy charakterem: rektor ks. Konstanty Michalski, metropolita Szeptycki, kard. Dunajewski, biskup Nowak, o. Jan Pawełski, ks. Czesław Lewandowski, Helena Modrzejewska, Zdzisław Dębicki, brat Leon. Ale znajdziemy tam również wypowiedzi osób, których wiarogodność winna być dopiero udowodniona a nie budzi zaufania. Z drugiej jednak strony, nawet goście br. Alberta z Ogrzewalni mogą być cennymi i wiarogodnymi świadkami, choć ich charakter ogółem zaufania nie budzi.

Przy całej wartości tej biografii br. Alberta nasuwają się jednak przy jej czytaniu niektóre wątpliwości. Np. nie wydaje się słusznym potępienie tego, że spotykały się z nieufnością w Polsce pod koniec ubiegłego stulecia drogi „niezwykłe” w życiu duchownym (80). Wszak w tej dziedzinie obowiązuje każdego roztropnego kierownika sumienia

daleko idąca ostrożność i czujość i nie wolno mu ufać a priori każdemu zwierzeniu penitenta o jego niezwykłych przeżyaciach.

Nie wydaje się także słusznym twierdzenie Autorki, że „od czasów św. Franciszka z Asyżu rzadcy są święci, którzy osiągnęli taki stopień równowagi” (267), jak właśnie br. Albert. Czyżby wolno było odmówić wysokiego stopnia równowagi setkom kanonizowanych i niekanonizowanych świętych, którzy wśród przeciętnych społeczeństw uchodzą za niezrównoważonych właśnie dla tego, że są szaleńcami bożymi? To za-leży od tego, co się rozumie w treści rzeczownika „równowaga”. Wszak nie brakło ludzi i to nie głupich, którzy przynajmniej początkowo w-dzieli brak równowagi właśnie u br. Alberta.

Autorka jest ogółem surowa dla ówczesnego duchowieństwa krakowskiego. Może ponieiąd ma słuszność twierdzić, że ok. r. 1900 było tam niewielu kapłanów, naprawdę uduchowionych (217). Ale przecież bywał tam o. Rafał Kalinowski, o. Marian Morawski, przejściowo był o. Henryk Jackowski, nie licząc zmarłego wcześniej o. Piotra Damiana (Wiktora) Ożarowskiego, ani innych mniej lub zupełnie nie znanych ze swego życia wewnętrznego duchownych.

Misjonarzy ówczesnych pomawia Autorka o brak ubóstwa (179), ale może nie uwzględnia, że każdy z nich ma zgodnie z konstytucjami Zgro-madzenia prawo do własności prywatnej, a tylko dowolne rozporządza-nie nią jest ograniczone. Krytycznie też patrzy Autorka na krakowskich kapucynów za to, że nie chcieli pod pozorem braku miejsca przyjąć do swego klasztoru starca, który się podawał za ich brata Grzegorza, sybiraka, który po 40 latach zesłania przyszedł do Krakowa pieszo, o żebranym chlebie (101). Nie podaje nam Autorka, czy kapucyni istotnie rozpoznali w nim swego współbrata zakonnego, przypuszcza, że może był nie łatwy w pożyciu, że stracił ducha zakonnego, ale że jed-nak... Mówi też dalej (tamże, przyp. 2), że alberdyni pisząc do niej o ka-pucynach są bardzo wstrzemięliwi w wiadomościach, aby „nie zranić świętej miłości” bliźniego. A jednak rezerwa kapucynów i franciszkanów konwentualnych — o reformatach nie nie słyszymy — wobec br. Al-berta i jego poczynań jest zupełnie zrozumiała. Rezerwa i nieufność. To samo nastawienie cechowało niegdyś w ciągu wieków i musiało cechować franciszkanów konwentualnych wobec nowych bernardynów, bernardynów wobec nowych reformatów, reformatów wobec nowych kapucynów. Dodajmy do tego jeszcze powtarzające się w dziejach tyłu zakonów pojawienie się zelantów pojedynczych lub też całych ich grup, chcących gwałtownie ulepszać i poprawiać własny zakon, a kończących często niechlubnie, a zrozumimy stanowisko kapucynów i franciszka-nów wobec początków albertynów i twierdzenie tychże, że dla kapu-cynów byli „solą w oku”. Twierdzenie zresztą, moim zdaniem, przessdne i niesłuszne, bo wyraża także uznanie dla swojej własnej, wyższej do-skonałości. Ale nawet wśród tak życzliwych albertynom bernardynów
notuje Autorka z krytyką, (206) niezadowolenie pewnego niewymienionego bernardyna, gdy mu na Kalatówkach podano śniadanie, jak jednemu z „opuchlaków”. Sądzę, że ów bernardyn miał w zasadzie słuszność; wszak odbył długą, nużącą wędrówkę na Kalatówki nie jako turysta, nie w odwiedziny, jak tyłu pożądanych i niepożądanych gości, lecz po to, aby tam braciom czy siostrom odprawić mszę św., zapewne na ich wyraźne życzenie czy prośbę.

Obok twierdzeń, które uważam za wątpliwe, są jeszcze, nie liczne co prawda, ale poważniejsze niedomówienia, które trzeba uważać za braki. Możnaby je pominąć w dziele czysto historycznym, kronice czy syntezie, ale są one niewątpliwie brakami w dziele hagiograficznym. Autorka ogółem stara się wejść w miarę możliwości w sanctuarium sumienia br. Alberta i to z subtelnym umiarem, z delikatnością dyktowaną zrozumiałym i należytym szacunkiem wobec zagadnień i przeżyć, rozgrywających się pomiędzy duszą i Bogiem. Jednakowoż wiadomo każdemu obeznanemu z życiem modlitwy, że u dusz nim żyjących, zakorzenionych już w życiu modlitwnym, trwającym w modlitewnym zjednoczeniu z Bogiem, wyrabia się i trwale pozostaje szczególne, nowe intensywne nabożeństwo. skierowane formalnie do osoby Boga Ojca. Tego Autorka nie uwypukliła ani w życiu samego br. Alberta, ani w trzech rozdziałach (20—22), poświęconych s. Bernardynie, pierwszej przełożonej generalnej ss. albertynek, a zawierających liczne jej wypowiedzi, charakterystyczne dla jej życia wewnętrznego. Opierając się więc tylko na wywodach Autorki, wnioskować by należało o braku tego nabożeństwa zarówno u br. Alberta, jak u s. Bernardyny.

Drugim poważnym brakiem jest m. zd. tylko ułamkowe wyjaśnienie wewnętrznej, a w swoich skutkach także zewnętrznej tragedii Adama Chmielowskiego w nowicjacie jezuitów w Starej Wsi, 1880—1881. Pocłaga ono za sobą lekki, lecz wyraźnie dostrzegalny krytycyzm Autorki w stosunku do tamtejszych jezuitów. Oto krótki przebieg według opisu Autorki: Adam Chmielowski wstępuje 24 9 1880 do nowicjatu w Starej Wsi za rektoratu o. Kacpra Szczepkowskiego. Magister nowicjuszów, „rozumny i dobry psycholog" (73), o. Wojciech Baudiss nie zakazuje mu malarstwa. Adam rozpoczyna 30-dniowe rekolekcje i postanawia zerwać z paleniem papierosów, co jak wiadomo, może u namiętnych palaczy wywołać zaburzenia nerwowe. Pewnego dnia znajduje niedopalek, nie umie się opanować i wypala go, a następnie popada w prawdziwą burzę wyrzutów sumienia, że nie dotrzymał postanowienia. Autorka zupelnie słusznie podkreśla, że to cierpiała przede wszystkim jego miłość własna, że nie dotrzymał słowa, czego sam nie dostrzegł, a co powinien był dostrzec jego kierownik sumienia (78). Dołącza się do tego, zgodnie z programem pierwszego tygodnia ćwiczeń duchownych św. Ignacego, nakaz rozmyślania o grzechu, sprawiedliwości bożej, śmierci, „dla niego, który już nie potrafi rozmyślać" (79). Adam staje się ofiarą straszli-

wych skrupułów, pewności potępienia i, jak się wydaje, nie znajduje nikogo, któryby go zrozumiał i zastosował jedyne w tym stanie celowe lekarstwo duchowe: całkowitą, ślepcą ufność w Bogu (79). Przeciwnie, po niewymienionych „ekstrawagancjach" Chmielowskiego, jezuici „szybko" uznają, że popadł on w rodzaj aberratio mentis, żegnają go i skierowują nawet do domu zdrowia (80 n). Psychiatrzy nie umieją się poznać na jego chorobie, zabiera go do siebie jego brat Stanisław Chmielowski (81) i „uzdrowienie" ma miejsce u tamtejszego proboszcza, ks. Pogorzelskiego w Szarogrodzie (85). Autorka wstawia uwagę, że casus Chmielowski nie jest typem spotykanym w książkach duchownych (79).

Autorka przyznaje, że do tragedii Chmielowskiego w Starej Wsi mamy bardzo mało źródeł z pierwszej ręki. Pomimo tego wydaje się, że potrzebna by tu była diagnoza dokładniejsza, przynajmniej hipotetyczna. A mianowicie: 1. Przypuśćmy, że lekarze istotnie nie poznali się na jego chorobie. To jednak nie wyklucza faktu, że casus Chmielowski — zawsze według szczupłych danych, jakie posiadamy — deskonale miejsci się w ramach psychiastenii i połączonych z nią potwornie męczących skrupułów. 2. W Starej Wsi widzimy już dalszy rozwój choroby, która zapowiada się przynajmniej na rok przedtem. Jest to melancholia, której symptomem są niektóre obrazy z tych właśnie lat. Mam na myśli przede wszystkim dwa obrazy, oba z lat 1879—1880,młanowicie „Szara godzina" oraz „We Włoszech", zwany też „Mnich na cmentarzu". Oba te dzieła przypominają, żywo swym romantycznym smutkiem niektóre twory Böcklina, jak „Swięty gaj", a zwłaszcza „Wyspę umarłych" w kilku jej odmianach. Ów symptom, „ekspresję marzycielskiej melancholi... w okresie 1877—1880" zauważył trafnie świetny filozof i dobry psycholog ks. rektor Konstanty Michalski, który też stwierdza, że później, tj. po wyzdrowieniu Chmielowskiego, znika w jego obrazach zupelnie owa poprzednia melancholia. (Por. Michalski. K. ks., Brat Albert, Kraków 1946, 127 oraz cytat za nim. 117 i 126, Katalog dra J. Sienkiewicza, nr 15 i 16). Do jezuitów przychodzi więc Adam Chmielowski w jesieni 1880 r. już w stanie równowagi niedoskonalej. 3. Dalszym czynnikiem, który tę niestałą, i niepewną równowagę silnie podrywa, jest fizyczny skutek naglego zaprzestania palenia i całkowitego wyrzeczenia się nikotyny. Wyglada to na poryw wielce szlachetny, ale nieprzemyślany i nieroztropny. Gorzej, bo wygląda to na postanowienie, zrobione bez zgody przełożonych. Wszak jego przełożony, to „rozumny i dobry psycholog" (73); więc wątpić wolno, czy ten dobry psycholog był by się zgodził bez zastrzeżeń na tak ryzykowne postanowienie nowicjusza. Z drugiej zaś strony wiemy, że Adam miał bolesne doświadczenia z kierownikami sumienia, „lękliwymi lub ismorantami, którzy krepują duszę, zamiast pozostawić ją kierownictwu Ducha" (121). Nasuwa się więc domniemanie, że Adam Chmielowski, nauczony ujemnym doświadczeniem, nie przedłożył przełożonemu do
aprobaty swego postanowienia zerwania nagłego a zupełniego z nikotyną. 4. Wypalony łakomie niedopałek sprowadza burzę wyrzutów sumienia, a nie widać żadnego przełożonego, ani kierownika sumienia, który by wkroczył jako lekarz, chociażby za pomocą energicznego złajania miłości własnej nowicjusza. Znów się nasuwa podejrzenie, że Adam nie otworzył się całkiem szczerze swemu mistrzowi nowicjuszów czy też kierownikowi sumienia. 5. Szczytowe nasilenie i pokusy rozpaczy przychodzą u niego w pierwszym tygodniu wielkich rekolekcji, jako znany objaw na pewnym wyższym szczeblu życia wewnętrznego. Ze swymi skrupułami nie umie sobie poradzić, a pokusy rozpaczy doprowadzają go do jakichś dziwactw, a następnie do choroby, którą jezuici „pośpiesnie” zakwalifikowali jako rodzaj aberratio mentis. Dodać należy, że nie wiemy, czy Chmielowski pozwalać sobie samowołnie na dodatkowe umartwienia cielesne, które również mogły ujemnie wpływać na jego stan zdrowotny. 6. Że diagnoza jezuitów była słuszna, na to wsakuje fotografia Adama Chmielowskiego, po jego wyjęciu ze Starej Wsi. Robi na niej wrażenie człowieka wycieńzonego fizycznie, ale i psychicznie, a nawet niezupełnie normalnego umysłowo. 7. Że sam br. Albert uznawał tę diagnozę ale i terapię jezuitów za słuszną, tego daje sam dowód, a mianowicie: 1) darzy nadal stale jezuitów zaufaniem, a jezuici stałe wspomagają swego eksnowicjusza (238). Jego zaufanie nie musi być jedynie przejawem tego, że nie ma do nich żadnego żalu (93). 2) Br Albert sam stosuje do s. Bernardyny, pierwszej przełożonej ss. albertynek, na jej skrupuły i pokusy potępienia analogiczną receptę, tj. ufność w Bogu ale i lekarza: „Zamiast zanudzać swego spowiednika idź zobaczyć się z dr. Sawickim; ten ci da trochę waleriany i każe ci dobrze się wyspać” (79). Zresztą to stara recepta, znana bez wymieniań waleriany od wieków i kartuzom, i św. Teresie i tyłu innym. Tak mi wygląda założenie, rozwój i koniec tragedii br. Alberta w Starej Wsi; jest to oczywiście jedynie hipoteza, bo z powodu braku dokładniejszych źródeł, nie ma też zupełnie pewnych niektórych podstaw.

Ale na marginesie tych ciężkich przeżyć br. Alberta nasuwają się pewne refleksje i analogie z przeżyciami św. Ignacego Loyoli. Wiadomo, że Ignacy również cierpiał od straszliwych skrupułów, na które żaden z jego ówczesnych spowiedników nie miał znaleźć skutecznego lekarstwa. Że, nie wiedząc jeszcze wówczas, czym jest roztropność i umiar, nadużywał praktyk pokutnych fizycznych, co w sumie doprowadziło do ciężkiej choroby. Z drugiej zaś strony, właśnie przykład Ignacego, poświęcanie się tego hiszpańskiego arystokraty służbie nędzarzy, przebywanie stale w ich odrażającym towarzystwie, przezwyciężanie naturalnego wstrętu do brudu fizycznego i moralnego, do robactwa i chořób, a nadprzyrodzona likeść do Chrystusa w osobię nędzarza, to moło stać się już wówczas w Starej Wsi podniętą do późniejszego powolania br. Alberta.

Jeszcze inna refleksja: zakony pustelnicze, zwł. kartuzi, znają wypadki z nowicjuszami, które też „nie są notowane w książkach duchownych”, mianowicie usposobienia, które psychicznie nie znoszą samotności, życia pustelniczego. Charaktery bardzo szlachetne, ale którym ścisłe przestrzeganie reguły pustelniczej grozi chorobą umysłową i to pomimo własnego pociągu do tego życia. Czy dla tego Chmielowski nie wstąpił do kamedułów, swoich przyjaciół? Czy dlatego nie poszedł za pierwotną zachętą o. Rafała Kalinowskiego? Czy dla tego o. Kalinowski pisze mu później, że dusza żywi się jedynie w samotności, więc doradza mu, aby przynajmniej brał „kapiele pustełni” (123). Za tą radą br. Albert szedł sam, stosował ją wobec swych braci i sióstr, aby ich ustrzec od „największego niebezpieczeństwa apostolatu, jakim jest aktywizm” (188). Aby mogli się wzorować na św. Bernardzie, którego Autorka słusznie przytacza, który nauczył się „plus in silvis quam in libris” (238), ale i na nim samym: na artyście, którego oglądanie cudów przyrody prowadzi do kontemplacji Stwórcy.

Jeszcze jeden brak: Autorka nie uwypukliła stosunku br. Alberta do krakowskiego księcia biskupa, kardynała Puzyny. Jego pontyfikat trwał 15 lat (1894-1911). Puzyna nie był biskupem łomianym, a nadto był tercjarzem franciszkańskim, swoje obowiązki terjarskie brał bardzo poważnie, więc choćby z tych dwóch przyczyn musiał się interesować żywo albertynami. Ich cel i praca musiały go też bardzo obchodzić z pobudek duszpasterskich, które, jak wiadomo, były naczelną troską kardynała Puzyny.

Oprócz niektórych braków istnieją w pracy Marii Winowskiej także nieścisłości, wżgl. pomyłki. Dla duchowej sylwetki br. Alberta są one obojętne. Tym bardziej są obojętne dla czytelnika nie Polaka i poza Polską. Jednakowoż żywot br. Alberta, choć należy przede wszystkim do hagiografii, nie zwalnia od ścisłości historycznej, pomimo że licentia poetica może sobie dużo pozwolić. Oto kilka przykładów:

1. Osoby. — Ks. Czesław Lewandowski, cytowany bardzo często, otrzymuje chyba stale mylny tytuł „père” = ojciec. Był on jednak misjonarzem (Lazarystą), a ci są Zgromadzeniem kapłanów świeckich i nie używają tytułu „ojciec”, lecz „Monsieur”. Możnaby poniekąd usprawiedliwić tytułowanie go ojcem tym, że przez długie lata był ojcem duchownym alumnów krakowskiego seminarium diecezjalnego. — Założyciel zrazu schroniska, później dużych zakładów wychowawczych w Krakowie i Czernej, misjonarz, nazywa się Siemaszko (Kazimierz, †1904), nie zaś Siemaszko (97). — Jezuita, misjonarz wśród unitów na Podlasiu, przyjaciel i powiernik br. Alberta, nazywa się Pydynkowski, nie Pydynkiewicz (92). — Łucja Dębicka, której br. Albert jako dziecku przepowiedział godność królewską (265), siostra Celiny Bzowskiej, nie była nigdy karmelitanką, ale żyje dotąd jako niepokalanka. — Kard. Dunajewski nigdy nie był arcybiskupem ani metropolitą (120, 135,
142), lecz w r. 1889 otrzymał od Austrii dla siebie i swoich następców na stolicy krakowskiej tytuł książęcy. Przy wszystkich jego niezaprzeczonych zaletach i zasługach trudno mu jednak przypisać „dobroć arnielską" (156). Chociażby w świetle jego zatargu z krakowskimi misjonarzami i decyzji odebrania im rzekomo prawnie fundacji bpa Szaniawskiego, a nadanie jej zmartwychwstańcom, którym kard. Dunajewski zawdzięczał w bardzo znacznej mierze swoje biskupstwo. Jak wiadomo, proces ten z misjonarzami kuria krakowska przegrała, ale przy tym zaginął oryginalny przywilej fundacyjny bpa Szaniawskiego dla misjonarzy...

— Księże biskup krakowski Sapieha nie był arcybiskupem w la-tach 1914-1926 (241, 275, 280). Narracja Autorki jest prawdziwa je-dynie sensu diviso, nie zaś sensu composito. Ok. r. 1900 Kraków nie był jeszcze arcybiskupstwem (217), ani też późniejszy książę metropolita i kardynał Sapieha nie był tam wtedy jeszcze ordynariuszem, a objął diecezję osobiste dopiero w r. 1912. — Bp Nowak nie był krakowskim koadiutorem (275, 285), lecz biskupem pomocniczym, vulgo sufraganem, a później bpem przemyskim. Analogicznie bp Czesław Sokolowski nie był koadiutorem, lecz biskupem pomocniczym siedleckim (112, 290), a później nominatem sandomierskim. — Siemieńscy Lucjan i jego córki Klementyna Chojcka, karmelitanka Małgorzata Teresa i Lucyna Wil-czyńska nie mają rezydencji w Chorostkowie (27n, mylnie pisane Chro-rostków). Mieszka tam wówczas Wilhelm Siemieński, który nie jest krewnym poprzednich. Dodać można, że do czasu pierwszej wojny świa-towej i jej zniszczeń istniał tam nieznany dzisiaj obraz pędzla Adama Chmielowskiego. — Nie nazwany szantażysta, który dokuczał br. Al-bertowi, nazywał się Emil Doberschütz, nie był ani włóczegą, ani no-torycznym bandytą (175), lecz „czowiekiem interesów". Nie był are-sztowany, lecz na podstawie ówczesnych wojennych zarządzeń wysie-dłony przymusowo z zaboru austriackiego, jako „lądiger Ausländer", do swej rodzinnej Bydgoszczy, wówczas pod zaborem pruskim. Uzyskał to wysiedlenie nie nazwany w książce kapłan, mianowicie znany dzia-łacz na Śląsku i w Brazylii, misjonarz ks. Jan Rzymelka, wówczas kie-rownik zakładu ks. Siemaszki w Krakowie. Do niego zwracali się br. Albert z wyrzutem: „Zgubił się!"

2. Miejscowości. — Narol nie leży na Podolu (209, 213), nie ma tam ani crarnoziemu (213), ani stepu (229), lecz gleba piąszczysta i lasy. — Horyniec nie jest słynnym miejscem pielgrzymkowym (210). Chociaż tamtejsza, zbudowana w lesie kapliczka św. Antoniego, wewnątrz której bije obřite źródło, otwarta dzień i noc, jest stale otoczona pieczolowitą czcią, miłością i troską ludności. — Poturzyce (27), nazywa się Potu-rzyca i nie leży na Podolu. — W Zarzeczu byli Dzieduszyccy, nie Siemieńscy (46). — Podróż koleją z Zakopanego do Krakowa trwała w ro-

ku 1916 zwykłym pociągiem osobowym nie trzy (279), lecz przynajmniej 5 1/2 godzin...

3. Inne. — Cenzura wojenna austriacka (284) nie mogła być groźna dla nekrologów br. Alberta w r. 1916; przeciwnie, dla bylego powstańca przeciwko Rosji mogła być tylko bardziej względna i to jeszcze poym przez państwa centralne utworzeniu polskiego niepo-dległego królestwa. — Nie jest ścisłym, że br. Albert „odgadł" społeczną rolę muzyki (141). To nie był jego wynalazek. Taką jej wartość znano i stosowano znacznie wcześniej, a w pracy misyjnej stosowali ją, jak wiadomo, ze świetnym wynikiem jezuici w Redukcjach paragwajskich. — W okolicach Ołomuńca nie mógł istnieć w r. 1863/4 proboszcz „cze-chosłowacki", lecz był to Morawianin (16). — Rysie nie istniały już wówczas w lasach Werchraty, a wilki latem tam nie tylko nie napa-dały ludzi (191), ale i nie bywały.

Frère Albert jest biografią, nie zaś systematycznym wydaniem jego dioktryny. A była by to rzecz pożyteczna, dla Polaka pociągająca, dla obcych pouczająca i budująca. Wiadomo zaś, jak mało wiedzą oni o polskim dorobku świętości w Kościele. Np. jak szeroko znanym jest opiekun trędowatych o. Damian, jak mało nasz o. Jan Beyzym. Dlatego też książka Winowskiej ma taką wartość uświadamiającą. Pomimo chronologicznego układu strona ascezy i mistyki udało się doskonale. Ale trzeba te zagadnienia wyłaniać, trzeba zapatrywania, nauki, przeżycia br. Alberta wyszukiwać. A nie jest to rzeczą łatwą, bo spis rzery jest dokładny, ale na mode francuską poetycki nie oddający treści. Temu zaradził by nieprzewidziany niestety przez wydawców dobry skorowidz rzeczowy. A jest tam istotnie bardzo dużo zapatrywań, wskaźówek, rad i nauk br. Alberta, mających trwałą wartość dla szerokich sfer katolickich, nie tylko dla jego własnego Zgromadzenia. Oto kilka przykładów. Codzienna komunia św. jako lekarstwo duszy, i to na tyle lat przed dekretem Piusa X (85n); uświęcenie człowieka przez pracę (145); klasyczne „porzucanie Boga dla Boga (215, 229), jeśli tego wymaga obowiązek, tak zgodne z duchowćścią kartuzów, a za nimi Ignacego Loyola. Klasyczne zachowanie się brata misjonarza Marcina Kudelki czy też ss. albertynek wobec ekstaz br. Alberta, czekających „aż mu to przejdzie" (159n), żywą przypominających tłumaczenie przerażonemu świadkowi lewitację m. Marceliny Darowskiej przez konwerskę s. Teresę Ciszkiewicz, jako „taki rodzaj modlitwy". Klasyczna przestroga br. Alberta dla dewotek, że w godzinę śmierci mogą się spostrzec, iż na-leżały nie do Boga, lecz do spowiednika (191); przestroga tak świetnie idąca po linii nauk i rad św. Teresy Wielkiej, św. Franciszka Salezego, kardynała Lavigerie, o. Honorata, m. Marceliny Darowskiej. Klasyczne i niezawodne stwierdzanie przez mistyka prawdziwego uobecniania się Boga w jego duszy (221). Klasyczne stwierdzenie konieczności rozrywki czy pracy fizycznej jako psychicznego odprężenia w kontemplacji (229),
rzeczy bezwględnie wymaganej u kartuzów. Klasyczna zasada, że nie wystarcza samo głoszenie ewangelii, lecz życie nią (258).

Autorka nie odpowiada za brzydkie wydanie, ani za ortografię polską i niemiecką. Nie odpowiada też za liczne błędy francuskie ortograficzne i opuszczenia, które nieraz zniekształcają znaczenie zdania. Jest to wina wydawnictwa La Colombe. Niemniej dzięki Autorce br. Albert przestaje być ukrytą wartością. Należy wyrazić życzenie, aby książka ta ukazała się niebawem również w naszym języku, dla naszych szerokich sfer. Ale po uwzględnieniu wymienionych powyżej postulatów.

Ks. Zdzisław Obertyński

Z. Szostkiewicz — S. Wesoły, Bibliographia Mariana Polonorum ab anno 1903 ad annum 1955 — Polska Bibliografia Maryjna od roku 1903 do 1955, Ed. „Marianum”, Roma 1955, s. V, 76.

W pracy naukowej i korzystaniu z wydanych druków i książek wiele pomaga dobrze opracowana w danym dziale nauki bibliografia. Tak jak inne gałęzie wiedzy, tak też i teologia a w teologii jej dział matriologia posiadają każda swoją bibliografię. W matriologii trzeba wy różnić opracowania w skali ogólnoświatowej od opracowań bibliograficznych krajowych wzgl. o bardziej zacieśnionym zakresie jak np. bibliografie zakonne.

Do r. 1905 Polska nauka teologiczna nie posiadała swojej krajowej bibliografii maryjnej. Dopiero rocznica dogmatu Niepokalanego Poczęcia (50-lecie) i z nią związane uroczystości w naszym kraju, przyniosły jakby w darze, wydanie polskiej bibliografii maryjnej. Dla upamiętnienia mianowicie uroczystego jubileuszu wydano (Lwów 1905) dwutomową „Księgę Mariańską”, która oprócz szeregu różnych artykułów, poswięconych czci N. M. Panny w Polsce, przyniosła nam w drugiej swej części polską bibliografię maryjną pt.: Polska bibliografia maryjna od wynalezienia sztuki drukarskiej do roku 1902, w opracowaniu prof. W. Bruchnalskiego.

Od r. 1903 wydawano jednak i pisano w dalszym ciągu różne rozprawy, dzieła, broszury, artykuły o Matce Bożej. Jednym słowem literatura maryjna nieustannie wzbogacała się nowymi pozycjami. A kiedy Polska doczekała 100-lecia dogmatu Niepokalanego Poczęcia, powstała znów piękna myśl zebrania w jednym dziełku bibliograficznym dorobku maryjnego, mìnionego, ostatniego 50-lecia, aby kontynuować rozpoczęą przez prof. Bruchnalskiego pracę. Myśl taka powstała i została zamieniona w czyn przez członków Sodalici Mariańskiej, istniejącej przy Papieskim Kolegium Polskim w Rzymie. I oto posiadamy nowowydaną za granicą polską bibliografię maryjną, która aczkolwiek jest kontynuacją poprzedniej, jest jednak odmiennym sposobem ułożona. Materiał bowłem bibliograficzny został tu zebrany i ułożony według zagadnień rzeczowo uporządkowanych, a nie, jak u Bruchnalskiego, gdzie jest ze-

stawiony w porządku chronologiczno-alfabetycznym. Schemał podziału rzeczowego polskiej bibliografii maryjnej, wydanej w Rzymie, jest bardziej przejrzysty i praktyczny. Pozycję tę należy witać z radością, jako ważny przyczynek dla polskiej matriologii.

Podział materiału maryjnego został ujęty według wskazań znanych i cenionych w świecie katolickim matriologów Roschini'ego i Besutti'ego. Szkoda tylko, że autorzy bibliografii, wprowadzając porządek i podział rzeczowy i bardziej teologiczny, nie wprowadzili wyraźnego oddzielenia materiału matriologicznego, tj. ścięłe naukowego, od bogatego materiału naukowo-popularnego wzgl. całkowicie popularnego. Sądzę, że można było łatwo, przynajmniej odpowiednimi znakami wydzielić materiał dla teologów-matriologów czyli bibliografię matriologiczną, od materiału naukowego czyli od bibliografii maryjnej. Pewnie, że wygląda to może bardziej imponujące w tej formie, bo wydzielony materiał ścięłe naukowy, przedstawiałby się raczej skromnie. Nie posiadamy przecież rozpraw i artykułów matriologicznych na miarę taką, jaką widzimy w innych krajach, zwłaszcza w ostatnich latach.

Myśl wydania takiej bibliografii nurtowała w wielu umysłach teologów polskich. Co więcej w ostatnich latach, zwłaszcza z okazji 100-lecia ogłoszenia dogmatu Niepokalanego Poczęcia przystąpiono do jej realizacji<fnref n="1" />). Polska bibliografia maryjna winna być wydaną raczej w kraju, w Polsce, aby była łatwo dostępną dla ogółu wiernych a zwłaszcza dla kapłanów i teologów. Dlatego starania i wysiłki podjęte w kraju winny być podtrzymane i doprowadzone do pomyślnego końca, jakim jest wydanie kompletnej polskiej bibliografii maryjnej i matriologicznej<fnref n="2" />),

Bibliografia maryjna Szostkiewicza-Wesołego jest wartościowym wkładem w literaturę teologiczno-maryjną polską. Nie mniej jednak trzeba przy wielkim uznaniu dla pracy i trudu, jakie włożono w jej wydanie, zaznaczyć, że posiada braki i że nie jest pełnym wyrazem myśli matriologicznej a tym bardziej myśli maryjnej w ogóle. Zebrano dużo, bo aż 1210 pozycji maryjnych. Autorzy zebrali mnóstwo pozycji w postaci książek, broszur, artykułów, recenzji, wydawanych tak w kraju, jak i za granicą. Co więcej, bibliografia ta obejmuje liczne druki wydane przez Polaków za granicą w obcych językach.

Bibliografia o której piszemy, nie jest jednak pełnym wyrazem tego,

<footnote n="1">¹ Myśl opracowania bibliografii maryjnej zajęła umysły starszych i młodszych. Mam na myśli profesorów teologii i studentów. O ile mi wiadomo, zbieraniem materiału do wydania bibliografii maryjnej zajęli się: Seminarium krakowskie pod kierunkiem ks. K. Smoleńskiego, oo. paulini w Częstochowie, zwłaszcza o. Damian Nowak i o. Sykstus Szafraniec (głównie bibliografią dotyczącą Jasnej Góry) i wreszcie p. Bolesław Zynda.</footnote>

<footnote n="2">² Za pośrednictwem w. Przeora ze Skalki i dzięki życzliwości o. Sykstusa Szafranca dowiedziałem się, że najwięcej materiałów do wydania bibliografii maryjnej zgromadził p. B. Zynda.</footnote>
co wydrukowano o Maryi w ostatnim 50-leciu. Autorzy zdają sobie z tego sprawę, że ich dzieło nie jest wyczerpującym zestawieniem wszystkich druków polskich o Maryi. Mimo braków, można jednak to dzielko uważać za dość udaną i pożyteczną próbę bibliografii maryjnej, po której czekamy na coś doskonałszego w kraju. Dla uzupełnienia bibliografii nie zamierzam podawać wszystkich pominiętych pozycji, które liczą się na setki. Przecież autorzy bibliografii, jak sami podają, oparli się tylko na niektórych źródiach im dostępnych, zwłaszcza na urzędowych bibliografiach polskich i na rocznikach bibliograficznych, które okazaiy się mało dokładnymi oraz na dwóch czasopismach: Ateneum Kapłańskim i Przeglądzie Powszechnym. A to za mało. Wiele artykułów jest rozrzuconych w różnych czasopismach. Są one nieraz drobne, ale wartościowe dla całości mariologii polskiej. Przy tym zaznaczyć należy, że i te dwa poważne czasopisma: Ateneum Kapłańskie i Przegląd Powszechny nie są dokładnie wykorzystane. Oto niektóre braki i opuszczenia np. ks. Tad. Karyłowskiego, Stabat Mater, Przegl. Powsz. 159 (1923) 236—251; ks. H. Cichowskiego, Nestorianizm i sob. efeski, Przegl. Powsz. 189 (1931) 155—172; ks. Charszewskiego (recenzja maryjna), Ateneum Kapł. 26 (1930) 312—322.

Opuszczono niektóre druki wydawnictw dokumentów papieskich, dotyczące N. M. Panny, ogłoszone w języku polskim, w ostatnim 50-leciu, a szczególnie ważne dla polskiej mariologii i jej rozwoju. Pod nr 61—64 w Bibliografii podano jeden tylko drukowany w Polsce dokument maryjny, mianowicie P. Popiela Leon XIII i jego Encykliki o Różańcu Mariańskim, Przegl. Pol. 178, (1910) 21—44, 191—209. Trzy inne podane dokumenty maryjne są wydane poza granicami Polski. A tymczasem i w kraju marydawniej i w ostatnich latach powojennych drukowane tłumaczenia dokumentów papieskich, dotyczące czci N. M. Panny, Np. encyklikę pap. Piusa XI-go o Różańcu św. przetłumaczył ks. bp St. Okoniewski (Pellin 1937, s. 8). Posiadamy tłumaczenie Bulli: „Ineffabilis Deus" pap., Piusa IX-go, (Maryawita I — 1904, s. 313—315, 346—347, 455—458, 458—489) jak i również polski przekład encykliki pap. Piusa X-go: „Ad diem illum laetissimum" ks. A. Szaniawskiego (Przegl. Kat. 1904, s. 225—227, 241—244, 257—260, 273—276, 289—291, 301—308). Ten sam dokument maryjny, ukazał się po polsku na łamach „Maryawity" (I — 1904, 360—364, 391—394, 423—426). Bulla dogmatyczna o Wniebowzięciu N. M. P. „Munificentissimus Deus" pap. Piusa XII-go, została wydrukowana w Hołołoło Dei 20 (1951) 26—40. Wydrukowały ten ważny dokument maryjny i inne czasopisma np. Tyg. Powsz. 1950, nr 299. Wszystkie ważniejsze dokumenty papieskie, dotyczące Najśw. Dziewicy, były żywo i bezposrednio omawiane i drukowane w kraju.

W Bibliografii pominięto liczne druki maryjne, dotyczące historii kultu maryjnego w Polsce. Wyliczymy tylko ważniejsze: O. B. Łubieniski, Historia Cudownego Obrazu Matki Boskiej Nieustającej Pomozy, Kraków 1916, s. VI + 335; St. Fischer, Matka Boska Bocheńska i Jej

kult na tle życia religijnego w dawnej Bochni, Bochnia 1934 s. 128; ks. Ign. Charszewski, Kościół i obraz Matki Boskiej w Zurominie, Kielce 1904, s. 36; ks. J. Midura, Dzieje obrazu Matki Boskiej w Zawadzie k Dębicy, Kraków 1935 s. 202; ks. M. Jastrzębiec, W obronie czci Jasn. góry, Poznań 1911 i 1912 s. 6 nlb. 191; ks. Fr. Smagliński, Cudowny obraz Matki Boskiej Byszewskiej, Toruń 1937, s. 75; Fr. Mączyński, Kościół Najśw. Maryi Panny w Krakowie, Kraków 1938, s. 127; ks. A. J. Złotowski, F. gura łaskami słynąca Matki Boskiej i kościół sejneński, b. m. w. 1938, s. 90; Tadeusz Dobrowolski i Edward Szramek, Obraz Matki Boskiej Piekarskiej w Opolu. Roczniki Tow. Przyj. Nauk. na Śląsku. T. VI. Katowice 1938, s. 522; Wl. Horbacki, Kościół Mariacki, Kraków 1948, s. 111, 1 nlb.

Do opuszczonych druków wyżej wspomnianych można dołączyć szereg dziel maryjnych o charakterze raczej popularnym. Nie mniej jednak są to prace pożyteczne. Oto między innymi: ks. Wl. Kuc, Triumf Maryi Królowej Różańca św., Bochnia 1934, s. 101; O. H. Petitot, Objaw ene-Najśw. Maryi Panny w Lourdes św. Bernadecie, Kraków 1935 s. 103; ks. M. Meschler, Najśw. Panna jej cnotliwe życie i blogosławiona śmierć. Tłum. z niem. Ad. Kuleszo, Wilno 1935, s. 152; ks. Wl. Smolarkiewicz, Św.ęty rok Maryi. Nabożeństwo maryjne, b. m. w. 1937, s. 224; ks. J. Cyrek, Słubowanie jasnogórskie, Kraków 1936, s. 32; ks. J. Szczepański, Zjawienie się Matki Bożej na Górze Saletyńskiej, Dębowiec 1936, s. 39; ks. St. Kuczyński, Najśw. Panna z Lourdes, Warszawa 1905, s. 99. Na ten sam temat opuszczono dzielko pt.: Lourdes, Kraków-Kleparz 1925, s. 242; Alicja Byszewska, Cudowne Objawienie Matki Boskiej w Lourdes, b. m. w. 1933, s. 30. Do liczby pominiętych w bibliografii a tylko popularnych broszur i dziel o Maryi należy dołączyć: Ed. Paszkowskiego, Dolarosa, Warszawa 1905, s. 136; O. St. Cz. Mączki, Co nam mówią obrazy Maryi, Lwów 1934, s. 41; Wl. Belzy, Królowa Korony Polskiej. Zywot Najśw. Maryi Panny, Matki Chrystusa Pana, Lwów 1906, s. 88; K. Zulińskiej, Królowa Korony Polskiej, Lwów 1906, s. 78; o. Lud. Perroy S. J., Najśw. Panna wzorem pokory i cichości. Przekl. z franc. Kraków 1934, s. 230. Z książek maryjnych ks. Majewskiego opuszczono trzy pożyteczne, mia-nowicie: Orędowniczko nasza w życiu i przy śmierci, Warszawa 1935, s. 128; Matka łaski Bożej, Warszawa 1936, s. 177; Przyczyna naszej radości, Warszawa 1938, s. 145. Nie ma też wzmianki o wydanym dziele o teologu i poecie: St. Sarbiewski M. C. S. J. Poloni poemata omnia. Stavriesiae 1911 s. LXIV + 624.

Dobrze, że uwzględniono w bibliografii czasopisma i kalendarze mariańskie (nr 940—1027) i objęto również stowarzyszenia mariańskie oraz bractwa różańcowe (nr 1028—1129), lecz nie podano jednak i tu pełnego ich zestawienia. Opuszczono cały szereg kalendarzy maryjnych m. i Kudendarze Cudownego Medalika, które ukazały się w Krakowie w latach 1930—1938. Dział o stowarzyszeniach mariańskich jest niezupełny. Pominięto np. Stowarzyszenie Dzieci Maryi, które posiadało w Polsce swoje własne czasopismo maryjne pt.: Rocznik Mariański, po-
święcony szerzeniu czi Niepokalanie Poczętej oraz sprawom stowarzyszen Dzieci Maryi i Cudownego Medalika (miesięcznik), redagowany przez Zgr. XX Misj. Kraków Stradom 4. Rocznik mariański wychodził od konca r. 1924-1939. Wśród artykułów są godne wzmianki: ks. Fr. Śmidoły, Kościół i klasztor OO Karmelitów na Piasku w Krakowie i jego cud. obraz M. Boskiej (RM. 3 (1927) 367-375); ks. Wl. Stawinogi, Kult Matki Bożej w literaturze polskiej, szczególnie w poezji (RM. 3 (1927) 164-168, 208-211, 256-261); ks. Tad. Petrzyka, Początek czi dla Matki Bożej Lourdeńskiej w Polsce (RM. 1 (1925) 18-23). Rocznik Mariański był tym dla Dzieci Maryi, czym dla Sodalicji Mariańskich Wiara i Życie oraz Sodalis Marianus.

Gdy jest mowa o zasłużonym i wartościowym czasopiśmie Sodalis Marianus, to trzeba zaznaczyć, że i tu są opuszczone liczne artykuły maryjne, jak np. M. Bartynowskiego, Leon XIII Papież, czciciel Matki Bożej, Sodal. Mar. 3 (1904) 3, 75, 213; ks. J. Górki, Pius X jako czciciel Maryi, Sodal. Mar. 7 (1908) 247, 275 oraz liczne artykuły o J. Godaczewskiego.

Wiele materiału maryjnego można znaleźć w miesięczniku Homiletyka. Biorę dla przykładu rocznik 1904-ty, gdzie mamy wartościowe artykuły maryjne, między innymi takie: Posłannictwo i godność Bogarodzicy, ks. abpa J. Bilczewskiego (s. 1-17); Historya i wykład Pozdrowienia Antielskiego, ks. Wl. Chotkowskiego (s. 18-37); Marya i Mara ks. bpa H. Kossowskiego (s. 38-60); Różaniec. Przyczynek do jego historyi i znaczenia (s. 61-70); Zdania Ojców Kościoła i Świętych Paniskich o Najśw. Niepokalanej Bogarodzicy (s. 86-96); Kazanie na uroczystość Oczyszczenia N. M. P. (s. 333-350); Jubileusz nadzwyczajny ku czi Niepokalanego Poczęcia N. M. Panny (s. 117-130); Matka Dobrej Rady (s. 327-337). O artykułach tych nie wspomina bibliografia maryjna.

Wiele pominiętego materiału maryjnego można znaleźć w Przeglądzie Katolickim. Weźmy np. rocznik jubileuszowy 1904. Znajdujemy w nim dobry artykuł ks. Ł. Janczaka, O czi N. M. Panny, a osobliwie o czi Niepokalanie Poczętej N. Maryi Panny (s. 6-7, 22-24, 40-41, 56-57, 70-71, 90-91, 105-106, 120-122). Jest tu także ciekawy artykuł sprawozdawczy Mikołaja Krzystofowicza pt.: Kongres ku czi Matki Bożej (Przegl. Kat. (1904), s. 667-670, 685-688, 718-719, 733-735, 750-752, 766, 799-800, 811-813, 828-830).

Trudno wyliczać wszystkie pozycje maryjne opuszczone, zwłaszcza, gdy się ma na myśli nie same tylko druki naukowe, ale także popularne broszury względ. dzieła popularno-naukowe, artykuły, recenzje, kazania maryjne oraz małe artykuły, rozrucone po różnych czasopismach. Po��bowiem, wykorzystania czasopism i zawartych w nich drobnych artykułów i recenzji maryjnych w bibliografii Szostkiewicza-Wesołego jest pozytecznym. Wiemy przecież, że w obecnym stuleciu powstało wiele czasopism i cały ciężar podawania nauki maryjnej i nauczania

przeniósł się i przesunął do czasopism. Był czas, kiedy można było jedynie wypowiedzieć swoją myśl w czasopismach. Dobrze się więc stało, że włączono do bibliografii maryjnej małe artykuły i krótkie recenzje, a zwłaszcza pisane przez fachowych teologów. Przyszła bibliografia mariologiczna i maryjna musi jak najszerzej uwzględnić tego rodzaju literaturę maryjną. Z drobnych artykułów i recenzji podajemy również niektóre ważniejsze uzupełnienia: ks. F. Gryglewicz, Jerozolimska tradycja Wniebowzięcia N. M. Panny, Homo Dei 20 (1951) 40-45; ks. St. Abt., Ne 1500-lecie Soboru Efeskiego, Przegl. Kat. 69 (1931) 17-18; Celina Stońska, Ruch Oxfordzki a nabożeństwo do Matki Najśw. Przegl. Kat. 69 (1931) 22-24; ks. L. Maciejewski, O cnotach Maryi, Maryawita (I - 1903) 25-26, (I - 1904) 75-77, 172-173, 426-428; O. Eugeniusz, Dogmat Bojskiego Macierzyństwa Najśw. Panny na soborze w Efezie, Głos Kar. 5 (1931) 345-349; O. J. Puchalik C. SS. R., Dogmatyczna podstawa pośrednictwa M. Bożej, Przegl. Kat. (1924) 724-726; St. Windakiewicz, Tradycja Mariańska w Polsce, Sodalis Marianus 30 (1931) 113-116; K. Golba, Było to w Efezie, Sodal. Mar. 30 (1931) 138-145; ks. Al. Zychliński, Nasz udział w życiu Bożym. II. O Chrystusie historycznym i o Maryi Matce Kościoła, Głos Karmelu 16 (1947) nr 3, s. 4-5; Ed. Ostachowski, 300-lecie Karmelu w Czernej i jego znaczenie dla Polski, Głos Karmelu 7 (1981) 182-192; Tenże, Ojciec Rafał (Kalinowski) czciciel Najśw. Maryi Panny, Głos Karmelu 8 (1934) 387-390; ks. Fr. Dziasek, Najśw. Maryja Panna w Ciele Mistycznym Chrystusa, Wiad. Dusz. 8 (1948) 133-144; ks. J. Kowalski, Serce Ciata mistycznego, Meteor 31 (1939) 101-112; ks. Lech Kaczmarek, Pełnia łaski w życiu Bogarodzicy, Wiad. Dusz. 8 (1952) 241-245; Encykliki maryjne, Wiad. Duszp. 7 (1951) 106-108; ks. J. Piwowarczyk, Przed Dogmatyzacją Wniebowzięcia, Tyg. Powsz. 6 (1950) nr 36, s. 2; ks. St. Frankl, Wniebowzięcie Bogarodzicy, Gazeta Kość. 45 (1938) 514-516, 532-534, 548-550; ks. A. Kwieciński, Wniebowzięta Królowa w sztuce, Królowa Apost. 37 (1951) 64-66; ks. A. Slomkowski, Kult Serca Maryi - rec. dziela O. A. Krupy: Kult Sěrca Maryi, Tyg. Powsz. 4 (1948) nr 45, s. 11; O. Neuman, Z dziejów kultu N. Serca Maryi, Głos Karmelu 20 (1951) 56-62; ks. Al. Prumbs, Dogmatyczne naświetlenie kultu Niepokalanego Serca Maryi, Wiad. Duszp. 3 (1947) 181-185; Rozwój kultu Najśw. M. Panny, Wiad. z Diec. Łódź. 20 (1946) 22-38; ks. J. Wojtukiewicz, Najśw. Marya Panna, Ku Szczytom, Wilno I. grudz. 1938 - styczeń 1939, s. 9-17; J. D. - Papież Niepokalanej (Pius X) biografowany, Rycerz Niep. 30 (1951) 171-173; ks. Fr. Myszka CM., Niepokalane Poczęcie a Kościół Wschodni, Meteor 30 (1938) 198-205; Jan Dobraczyński, Matka Boża w literaturze współczesnej, Rycerz Niep. 31 (1952) 44-45; ks. K. Szweda, Bt. Pius X o wszechpośrednictwie N. M. Panny, Rycerz Niep. 31 (1952) 262-264; ks. St. Frankl, Współdkupicielka - z zagadnień Mariologii współczesnej, Gazeta Kość. 46 (1939) 322-324; O. R. Kostecki, Matka Odkupiciela i Matka Nasza, Królowa Apost. 37 (1951) 63, 67; Pośrednictwo Matki Boskiej, Homiletyka 32 (1914) 557; ks.
J. Bączek, Krytyczna recenzja o jednym z wielkich cudów współczesnych Piotra Rudera, Homiletyka 25 (1910) 305–313; ks. Fr. Blotnicki, Historia nabożeństwa majowego. Gazeta Kośc. 45 (1938) 274–275); O. R. Kostecki, Najśw. Maryja Panna na tle dogmatów, Królowa Apost. 35 (1949) 67–68, 84–86; ks. Z. Golian, Wykład Pozdrowienia Anielskiego, Homiletyka 20 (1908) 330–336; O. R. Kostecki, Matka Najśliczniejsza, Róża Duch. 7 (1950) 178–180; ks. Fr. Dziasek, Matka Jezusa Maryja, Królowa Apost. 37 (1951) 43–45; O. R. Kostecki, Znak życia na wzór Maryi, Głos Karmelu 20 (1951) 196–199; ks. A. Fiat (Generał Zgrom. XX. Misj. z Paryża), Konferencja o Niep. Pocz. Maryi, wygłoszona i wydana w Krakowie nakł. SS. Mił. 1904, 4-a s. 10; O. R. Kostecki, Poświęcenie się Niepokalanemu Sercu Maryi, Róża Duch. 51 (1949) 243–244, 341–342; ks. bp Stefan Wyszyński, List pasterski na dzień poświęcenia Narodu Polskiego Niepokalanemu Sercu Maryi, Wiad. Diec. Lub. 23 (1946) 285–293; Tenże, List pasterski o codziennym odmawianiu Różańce świętego, tamże 24 (1947) 290–293; ks. kard. Stefan Wyszyński, Przemówienie Różańcowe w czasie uroczystości Różańca na Bielanach. 15 VIII 1951 r. Rycerz Niep. 30 (1951) 230–233.

Oto krótki szereg niektórych tylko tzw. „małych artykułów”, w których są nieraz wartościowe wypowiedzi dla mariologii polskiej. Warto wiedzieć i o tych małych drukach, zwłaszcza gdy pisali je ludzie o dżej wiedzy teologicznej i maryjnej.

Do powyższych braków dołączmy pominięte jeszcze druki maryjne o większych rozmiarach, czy to popularno-naukowe czy też tylko popularne, czy wreszcie ściśle naukowe. Podajemy niektóre z ważniejszych opuszczeń: ks. Cz. Pacuszka, Matka Boska i matka ludzi, Płock 1946, s. 96; ks. M. Nassalski, Upomnienie Duchowne, Włocławek 1903, s. 424; ks. P. Mańkowski, Ecce Mater tua, Kraków 1916 s. XI, 239; ks. Fr. Jarniński, Wykład Litanii Loretańskiej, Płock 1903, s. 364; ks. P. Kurtyka CM., Fatima, Sławne Objawienie Niepokalanej z r. 1917. Z dodatkiem dziewięciu kazań i modlitw na nowennę do N. M. P. Fatimskiej oraz Niepokalanego Serca Maryi. Erie Pa 1950, s. 230; ks. G. Augustynik, Pielgrzymka Jubileuszowa do miejsc toswawionych cudami Najświętszej Maryi Panny czyli Nabożeństwo majowe na uczczenie 50letniego Jubileuszu Dogmatu Niepokalanego Poczęcia N. M. Panny, Kielce 1904, s. 389; O. B. Smyrak, Życie marjańskie Karmelu, Kraków 1938, s. 127; ks. W. Bogacki, Chwała Maryi, Łomża 1938, s. 238; ks. Skibiński, Miesiąc Maryi Saletyńskiej (wyd. II-ie), Dębowiec 1937, s. 170; ks. Fr. Kuligowski, Czytania majowe na temat pieśni polskich o N. M. Pannie w zastosowaniu do czasów obecnych (wyd. II-ie), Warszawa 1948, s. 239 + 1 nlb. Wl. Szfrański, Niepokalana Twoim wzorem, Włocławek 1946, s. 199; ks. W. Bogacki, Marja wzór młodzieży, Łomża 1927, s. 160; ks. Br. Obuchowicz, Sposób odmawiania i spiewania Różańca św. wyd. V. Warszawa 1904 8-ka, s. 554; ks. Edm. Crapez, Chwalebna Katarzyna Labouré. Tłum. z franc. Warszawa 1913, s. 222; ks. W. Niemie-

rowski, O czci N. M. Panny — praca dogmatyczna, Maryawita (I—1903) 9—12, (I—1904) 104—106, 135—136, 200—201, 233—235, 263—268, 294—296, 328—330, 461—463, 525—526, 585—586; ks. J. Matulewicz, O dogmacie N. M. P. Maryawita (I—1903) 7—9, (I—1904) 56—58, 168—169, 248—249, 782.

W Bibliografii Szostkiewicza-Wesołego pod nr 229 i 230 są umieszczone dwa manuskrypty, jeden z podaniem nazwiska autora, a drugi bez podania nazwiska. Nie ulega wątpliwości, że rekopisy nie należą do bibliografii w ścisłym tego słowa znaczeniu. Takich manuskryptów w ostatnich czasach wiele czeka na wydrukowanie.

Należy także wspomnieć o błędach drukarskich, które się wkradiły, do samej książki wgt. do spisu nazwisk np. zamiast właściwego nazwiska Smoroński czytamy Smorkoński, (s. 1) albo zamiast Skimborowicz jest błędnie Skimbrowicz (s. 24), a zamiast G. Augustynik jest G. Augustyniak (s. 25 i 45) itd. Podobnie i w spisie nazwisk „Index analiticus" notuje na s. 68: Fudalewski Wl., 470 gdy tymczasem jest ta pozycja pod nr 490. Zaczek nazywa się Zaczek itd. Są to rzeczy nieuniknione w tak drobiazgowej pracy i nie przedstawiają braków istotnych. Podobnie jak i nieścisłości w podawaniu dokładnym liczby stron itp. powinny być w przyszłości uzupełnione. Najważniejszy zarzut dotyczy dużej ilości opuszczonych pozycji maryjnych. Powstaje więc pytanie, jak należy uzupełnić bibliografię Szostkiewicza-Wesołego jak również i W. Bruchnalskiego? Czy należy podjąć się opracowania obszernej całości: Bibliografia mariologiczna i maryjna polska od wynalezienia druku do naszych czasów? Czy też może tylko wydać trzecią bibliografię pt.: Uzupełnienia do bibliografii W. Bruchnalskiego i Szostkiewicza-Wesołego? Czy wreszcie wydać tylko bibliografię mariologiczną ściśle naukową XX-go wieku? <fnref n="2" />) Wzór ostatniej bibliografii, którą omawiamy, z pewnymi zmianami, należy przy następnych wydaniach zatrzymać i udoskonić. Na doskonałą bibliografię mariologiczną, jako na dobry przebudnik po literaturze mariologicznej w Polsce, czekają polscy teologowie, a na bibliografię maryjną wydaną w kraju czekają zarówno kalklani jak i czciciele Maryi w Polsce.

Ks. Franciszek Bracha C. M.

O. Hieronim Eug. Wyczawski OFM, Wprowadzenie do studiów w archiwach kościoelnych, Warszawa 1956, str. 159.

Powyższa praca ukazała się jako Nr 1 Skryptów Wydziału Prawa Kanonicznego Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Zawartość jej ujął autor w cztery rozdziały, w których mówi kolejno o: 1) organ-

<footnote n="2">² O. Joachim Bar, franciszkanin, jest zdania, że należy wpierw wy-
dać bibliografię mariologiczną XX w. Jest ona najbardziej potrzebną
dla teologów i mariologów polskich.</footnote>
nizacji kościelnej (7—45), 2) kancelarii (46—70), 3) zawartości archiwów (71—109) i 4) treści książ archiwalnych (110—152).

W rozdziale pierwszym zaczyna od zagadnienia terytorialnej organizacji diecezjalnej, wskazując na poważne zmiany granic diecezji, jakie dokonały się w Polsce od chwili rozbiorów, co pociągnęło też za sobą przesunięcia w sieci archiwalnej. W przesunięciach tych winien orientować się poszukujący źródeł w archiwach kościelnych, żeby mógł „trafić do właściwych archiwów". Stara się Autor podać pod tym względem praktyczne wskazówki, ilustrując je szeregiem przykładów. Przy tym należało by jednak zwrócić uwagę i na to, że niektóre diecezje i kapituły zachowały wprawdzie swoje archiwa, ale w niepełnym składzie zespołów, bo w niektórych wypadkach (mam na myśli diecezję chełmińską) część archiwaliów zdeponowano ongiś w archiwach państwowych, skąd nieraz wogół nie wróciły. Sąd historyk w swoich poszukiwaniach źródeł do danej diecezji winien pamiętać także i o archiwalniach kościelnych znajdujących się w zbiorach państwowych.

Po omówieniu zagadnienia układu terytorialnego przechodzi Autor do „organizacji Kościoła również od strony kościelnych władz i urzędów" (18), a więc: biskupa, administratora, sufragana, archidiakonatów, dekanatów, parafii, oficjalatów, kapitul katedralnych i kolegiackich, kolegiów niższego duchowieństwa i seminariów duchownych. Przy każdym daje wyjaśnienie charakteru i zakresu ich działalności z częściowym uwzględnieniem ich historycznego rozwoju. Objasnianie poszczególnych urządzeń kościelnych czy procedury sądowej nie należy zasadniczo do pojęcia heurystyki. Z uwagi jednak na znaną dziś powszechnie „stałą stronę" przygotowania studentów do pracy naukowej takie wyjaśnienia będą niewatpliwie z wielką korzyścią.

W rozdziale drugim omawia Autor sposób urzędowania poszczególnych władz i instytucji oraz strukturę ich kancelarii. Najobszerniej traktuje o urządzeniu kancelarii biskupiej, podając jej genezę i czynniki, jakie wpływały na jej ukształtowanie, oraz zadania i czynności jej urzędników. W ramach kancelarii urzędów diecezjalnych mówił także krótko kancelarię oficjala stolecznego, oficjalów okręgowych i parafii. Osobno scharakteryzował kancelarie kapitul katedralnej i kolegiackiej.

W rozdziale trzecim pisze o zawartości poszczególnych archiwów, a najobszerniej o diecezjalnych i kapitulnych, wskazując na rodzaj i układ akt, przy czym opiera się przede wszystkim na materiale krajowskim. W zbiorach dawnych archiwów biskupich (dziś diecezjalnych) wyróżnia dziewięć działów-zespołów, a mianowicie: 1) Acta episcopalia, protocolla, terminarze, 2) Księgi czynności pontyfikalnych, 3) Księgi gospodarcze dóbr stolowych, 4) Księgi beneficjów i retaksacji, 5) Księgi wizytacyjne, 6) Zbiory listów, 7) Formularze, 8) Archiwalne opracowania, 9) Fascykuly akt luźnych. Słuszna jest uwaga, że „układ książ w diecezjalnych archiwach jest najrozmaitszy" i że „najczęściej zespoły

ksiąg są zestawione następująco: Episcopalia, Officialia, Administralia, Libri functionum pontificalium, Libri visitationum i na końc wszystkie inne" (s. 91). Przykładem odmiennego układu może być n. p. archiwum diecezji chełmińskiej, w którym „Acta dawne ułożone są według historycznego rozwoju diecezji (terytoriałnego), na: Culmensia et Pomesaniensia, Gedanensia, Camienensia, a ponadto osobne działa tworzą: Monastica, Varia, Diplomata et epistolae", a w poszczególnych tych zespołach zachowany jest wewnętrzny układ nie według treści, a według lat = cfr. mój artykuł w Zapiskach Tow. Nauk. w Toruniu t. XI (1939—45), Nr 5—12, str. 125 nn. pt. Archiwa kościelne na Pomorzu ich stan i potrzeby, w którym cmawiam nie tylko zawartość archiwów pelplińskich, ale informuję także o źródlach do historii diecezji chełmińskiej i w innych archiwach zawartych. Jest to najnowsza pozycja dotycząca tego archiwum, a której Autor nie uwzględnił w swoich zestawieniach bibliograficznych na str. 8, gdzie wyszczególnia przesta rzały już dawno artykuł Kaufmanna Die Archive in Pelplin (1917), a także nieaktualny już dzisiaj szkicowo tylko ujęty przegląd archiwów pelplińskich w dysertacji ks. Glemmy z r. 1926. Wspomniana zaś przez autora pozycja pt. Archiwa diecezji chełmińskiej jest jedynie notatką informacyjną z Pierwszego Ogólnopolskiego Zjazdu Historyków Pomorza i Prus- w Toruniu 1947 r., która nie zawiera nic więcej jak tylko „krótkie dzieje wojenne" tychże archiwów, a mianowicie, że wszystkie archiwalia pelplińskie wywiezione zostały przez Niemców i że „dotąd (tzm. 1947 r.) nie wrócily". W międzyzасzie jednak prowadzona inten sywnie akcja odzyskania archiwallów dała pozytywne wyniki w postaci rewindykacji „akt dawnych", o czym wspominam znowu w innym arty kule pt. Odnaleziony rękopis, drukowanym w „Orędowniku diecezji chełmińskiej" R. 6 (1950) Nr 1 s. 29—35. Dotyczy on najstarszej księgi tutejszego archiwum diecezjalnego, bo t. zw. „Codex epistolaris" biskupów chełmińskich z lat 1574—1606, i z tego tytułu mógłby być uwzględniony w „wskazówkach bibliograficznych" tak na s. 8 jak 84.

Zasoby archiwów kapitulnych podzielili Autor aż na 18 działów, a mianowicie: dyplomy pergaminowe, kopiarze dokumentów, protokóły sesji i czynności kapitulnych, księgi instalacji, statuty kapitulne, księgi obowiązków mszalnych i chórowych, księgi testamentów, księgi gospodarcze kapituły, inwentarze katedry i skarbea katedralnego, księgi gospodarcze stołu biskupiego, księgi beneficjów i retaksacji, statuty synodalne, księgi wizytacyjne, księgi czynności pontyfikalnych, zbiory listów, opracowania archiwalne, księgi różnych fundacji, zbiory archiwalne niższego duchowieństwa katedralnego. I tu słusznie Autor zaznaczył, że „grupując w pewne zespoły rękopisy archiwów kapitulnych dla lepszej wśród nich orientacji, nie chcemy weć weźmerdzić, że taki podział istnieje bezwzględnie we wszystkich zbiorach kapitulnych" (s. 105—6). Przykładem na to może być tutejsze archiwum kapitulne, gdzie
w aktach dawnych utrzymał się dotychczasowy (niewątpliwie przesta-
razały) układ datujący od XIX w., a dzielący całość na: A. Libri in-
troligati (z wewnętrznym układem chronologicznym); B. Volumina
actorum „Acta" z podziałem rzeczowym, na:

I. Generalia, statuta, diversa...

II. Cultus divinus, fundationes, facultates...

III. Proventus et emolumenta, possesio bonorum, diversa negotia pe-
cuniaria...

IV. Privilegia, tractatus, litterae pastorales, visitationes...

V. Contractus, transactiones, iudicialia negotia...

VI. Negotia singularium ecclesiarum...

VII. Varia rescripta, petitiones, gravamina, litterae...

C. Bullae Summorum Pontificum, litterae Curiae Romanae, privi-
legia regum et episcoporum, diversa (czyli odpowiada działowi „Diplo-
mata et epistolae" w archiwum diecezjalnym). Z uwagi na to nie wy-
starcza znajomość powszechnie przyjętych podziałów, ale badacz chcący
korzystać z pewnego określonego archiwum, powinien zapoznać się bli-
żej z jego odrębną organizacją.

W rozdziale czwartym poświęconym omówieniu treściksiąg ar-
chiwalnych, Autor traktując łącznie księgi biskupie, administratorskie
i oficjalskie, rozpatruje ich układ, wpisy dokumentów, protokół praw-
nych czynności oraz przewód sądowy, przy czym najobszerniej omawia
to ostatnie zagadnienie, objaśniając szczególnie całą procedurę sądową
(czy nie zbyt obszernie, jak na heurystyke?). Następnie oddzielnie opi-
suje księgi: funkcji pontyfikalnych, gospodarcze biskupie i kapitulne,
beneficjów i retaksacji, wizytacyjne, protokółów sesji i czynności ka-
pitulnych, instalacji, a w końcu zbiory listów, księgi metrykalne i „inne",
jak księgi testamentów, zbiory statutów kapitulnych i ustaw synodal-
nych. — Odnośnie do księgi metrykalnych, co do których zamieścił Autor
słuszną uwagę, że „należy pamiętać, że w niektórych diecezjach zgro-
madzono sporo starszych księgi metrykalnych i innych rękopisów pa-
rafialnych w archiwach diecezjalnych" (s. 95), należałoby również za-
znaczyć, że z terenów „włączonych" ongiś przez hitlerowców do Rzeszy
Niemieckiej zabrano prawie wszystkie starsze (do końca XVIII w.)
księgi metrykalne i wywieziono je w głąb Rzeszy, skąd po większej
chłyba części jeszcze nie wróciły. Jeśli chodzi o księgi metrykalne z te-
renu diecezji chełmińskiej, to pomimo stwierdzenia, gdzie się znajdują
i pomimo kilkakrotnych starań nie udało się, jak dotąd, ich odzyskać.

Poszczególne zagadnienia zaopatrzył Autor w „wskazówki bi-
bliograficzne", jakoże znajomość bibliografii jest nieodzowna
w każdej dziedzinie naukowej, a więc i poszukiwaniach archiwalnych.
Odnośnie do tych wskazówæk pragnąłbym wnieść kilka poprawek
i uzupełnień, mając na uwadze głównie sprawy diecezji chełmińskiej.

I tak na str. 15 zestawienie map diecezjalnych uzupełnić należy po-
zycjami: Pawlowski J. N., Karte der Diöcesen Culm und Ermland,
Graudenz 1890; Kujot Stanisław ks., do dziela „Kto zalożł parafie..."
(cytowanego przez Autora na s. 29) dodał dwie mapy historyczne; tak
samo do pracy zbiorowej pt. Diecezja chełmińska (cyt. na s. 11) dołą-
czono mapę opracowaną w Instytucie Kartograficznym im. E. Romera
we Lwowie (1928); Scheler B., Album der Diöcese Culm z r. 1856
(egz. archiwalny); oraz N. N., Album diecezji chełmińskiej z r. 1818
(egz. arch.). Na str. 21 przy katalogach biskupów brak pracy
Woelky C. P., Der Katalog der Bischöfe von Culm (Zeitschrift für
die Gesch. u. Altertumskunde Ermlands t. VI, Leipzig 1878); oraz na
str. 22 przy diec. Wrocławskiej: D. Kastnera, Breslauer Bischöfe
Breslau (1929). Przy kwestii prymasostwa wymienićby jeszcze
można: Okoniewski Stanisław ks., Kto jest Prymasem Polski, Poz-
nań (1919). Pozycje tej nie ma też i w Polskiej Bibliografii prawa ka-
nonicznego OO. Bara i Zmarza, gdzie obok poważnych artykułów wy-
mieniono szereg mniejszych znacznie broszur (Nr 901—916).

Na str. 30 w bibliografii szpitalnictwa pominięto ważną roz-
prawę Rink J., Die christliche Liebestätigkeit im Ordenslande Preus-
sen bis 1525, Freiburg im Br. 1911.

Na str. 39 dodać trzeba dwa najnowsze opracowania odnośnie do
Kapitul: chełmińskiej Panske P. P., Personalien der Mitglieder
des Kulmer Domkapitels (Zeitschr. für die Gesch. u. Altertumskunde
Ermlands t. XXV, Braunsberg 1933—34); i Wrocławskiej: Samulski
R., Untersuchungen über die persönliche Zusammensetzung des Breslauer
Domkapitels im Mittelalter bis zum Tode des Bischofs Nanker (1341)
Teil I, Weimar 1940;

Na str. 76 przy inwentarzach brak najnowszej pozycji, miano-
wicie Mienicki R., Inwentarze dóbr biskupstwa chełmińskiego
t. I. (1646 i 1676), Fontes Tow. Nauk. w Toruniu 40 (1955); w r. 1956
ukazał się już t. II tychże inwentarzy (1723—1747), Fontes 42.

Na str. 95 przy archiwach parafialnych wartoby zaznaczyć,
że na terenie diecezji chełmińskiej krótkie zestawienie ich zawartości
podane zostało przy każdej parafii w pracy zbiorowej „Diecezja chel-
mińska" (Pelplin 1928), wymienionej przez Autora na str. 11;

Na str. 97 przy kodeksach dyplomatycznych obok starego
Codex Prussicus J. Voigt’a (1836—61) należałoby przede wszystkim
podać nowy Preussisches Urkundenbuch (Philippi-Seraphim-Hein) t.
I—III, Königsberg 1882—1944, a dla spraw Pomorza zachodniego wy-
dany najlepiej Pommersches Urkundenbuch (Klempin-Prümers-Frede-
richs-Sandow), t. I—VII, Stettin 1886—1940.

Praca O. Wyczawskiego jest pierwszą tego rodzaju publikacją w na-
szej literaturze kościelnej, wprowadzającą do studiów archiwalnych.
Autor postawił sobie jako cel: „ulatwi peczątkującemu historykowi ko-
rzystanie z archiwów kościelnych" (6), i pod tym aspektem należy ją rozpatrzyć i ocenić. Nie objął Autor wszystkich zagadnień z tym związańych, ale rozwinał „jeden tylko dział metodologii historii, a mianowicie heurystyki i to na ograniczonym odcinku, bo tylko w odniesieniu do archiwów kościelnych" (s. 153). Byłoby jednak bardzo pożądane, aby tym początkującym historykom podać nie tylko najkonięczniejsze wia-w domości o sieci archiwów kościelnych i układzie ich zawartości, ale także i o sposobie korzystania z ich zasobów, co również wchodzi przecież w zakres heurystyki. Pionierską swą pracą przysłużył się Autor dobrze nauce historii, dając studentom do ręki obszerne i przystępne „vademecum" studiów archiwalnych. Należy mieć nadzieję, że Autor wzbogaci w przyszłości naszą literaturę heurystyczną już nie „wprowadzeniem", ale pełnym podręcznikiem.

Ks. Antoni Liedtke

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

KSIĄŻKI NADEŚŁANE

Album Studiosorum Universitatis Cracoviensis, T. V. (1720-1780), ed. Carolus Lewicki, Cracoviae-Wratislaviae 1956, s. XII, 207.

Antemurale, T. I. Romae 1954, s. 155; T. II. ibid. 1955, s. 175; T. III. ibid. 1956, s. 167.

Ateneum Kapłańskie, styczeń-luty 1957, s. 160.

Baran Czesław Cezar o., Sprawy narodowościowe u franciszkanów śląskich w XIII w., Warszawa 1954, s. 170.

Fiałkowski Józef, Bp Andrzej S. Załuski, kanclerz wielki kor. na pierwszym etapie walki o polityczno-gospodarczą reformę państwa (1736-1740), Warszawa 1955, nadb. z Collectanea Theologica 26 (1955), s. 46-62.

Gryglewicz Feliks ks., Studium Pisma św. w Lubelskim Seminarium Duchownym, Lublin 1955, nadb. z Roczników Teologiczno-kanonicznych 2 (1955), s. 109-157.

Jobert Ambroise, L'État Polonais, la liberté religieuse et l'Église orthodoxe au XVII-e siècle. Revue Internationale d'Histoire politique et constitutionnelle 1955, s. 236-243 et nadb.

Klein Kalina Magdalena, Podręczny słownik łacińsko-polski dla prawników, Warszawa 1956, s. XXXI, 224.

Kłoczowski Jerzy, Dominikanie na Śląsku w XIII-XIV wieku, Lublin 1956, s. XXVII, 356.

Lewicki Karol, Habilitacja Ludwika Bernackiego w Uniwersytecie Jagiellońskiego, Wrocław 1953, s. 22 (Odb. „Ze skarbca kultury” 1952, z. 2).

Manuscriptum Gertrudae, filiae Mesconis II Regis Poloniae (ex Antemurale II), ed. Valerianus Meysztowicz, Romae 1955, s. 105-157.

Meysztowicz Walterian X., Koronacja pierwszych Piastów, Rzym 1956, s. 104 (Odb. z Sacrum Poloniae Millenium).

Michułka W. ks., Księdz Bronisław Markiewicz, Londyn (1954), s. 341.
Pamiętniki spiskowców i więźniów galicyjskich w latach 1832—1846, opr. Karol Lewicki, Wrocław 1954, s. XXXIX, 290.

Rechowicz Marian, St. Jean Kanty a-t-il été l'auteur du com-
mentaire conciliariste sur l'Evangile de St. Matthieu? Nadb.
z Collectanea Theologica 26 (1955), s. 13—45.

— Studia alumnów w Galicyjskim Seminarium Generalnym (1790—1819), Lublin 1955, nadb. z Roczników Teologiczno-kanonicznych 2 (1955), s. 61—107.

— Karność alumnów w Galicyjskim Seminarium Generalnym 1790—1813), Roczniki Teologiczno-kanoniczne 3 (1956), s. 119—160.

Rewski Zbigniew, Majstersztyki krakowskiego cechu murarzy
i kamieniarzy XVI—XIX wieku, Wrocław 1954, s. 108, 132 ilustr.

Roczniki Teologiczno-kanoniczne, T. III. Lublin 1956, s. 440.

Tyrowicz Marian, Drogi radykalizmu społecznego Aleksandra Puławskiego. Nadb. z Kwartalnika Historycznego 43 (1956), s. 128—141.

Urban Wincenty, De testimoniis vitam Nankeri Episcopi Wra-
tislaviensis illustrantibus, Collectanea Theologica 27 (1956), s.
250—286 i nadb.

— Leopold hr. Sedłnicki, książę biskup wrocławski (1836—1840), Warszawa 1955, XI, 326.

Warszawski Józef ks. T. J., Katolickość dzieł Mickiewicza. Cz. pierwsza kowieńsko-wileńska, Rzym 1956, s. 202. Nadb. z Sacrum Poloniae Millenium III.

— Polonica z rzymskiego kodeksu nowicjuszy Towarzystwa Jezu-
sowego (1565—1586), Rzym 1955, s. 205.

Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie 1957, z. 1—4.

Wyczawski Hieronim Eug. o. OFM., Wprowadzenie do studiów w archiwach kościołnych, Warszawa 1956, s. 159.

SPIS TREŚCI

<table><thead><tr><th></th><th>Str.</th></tr></thead><tbody><tr><td>Ks. ALFONS SCHLETZ, Po dziewięciu latach</td><td>5</td></tr><tr><td>Słowo J. Em. Ks. Kard. STEFANA WYSZYŃSKIEGO, Prymasa Polski, do Redakcji „Naszej Przeszłości”</td><td>6</td></tr><tr><td>J. Eksc. Ks. Arcybiskup EUGENIUSZ BAZIAK do Redakcji „Naszej Przeszłości”</td><td>7</td></tr><tr><td>List J. Eksc. Ks. Biskupa CZESŁAWA FALKOWSKIEGO do Redaktora „Naszej Przeszłości”</td><td>8</td></tr><tr><td>Ks. JÓZEF UMIŃSKI, Plan „Dziejów Kościoła w Polsce”</td><td>9</td></tr><tr><td>KAROL GÓRSKI, Uwagi o źródlach budżistawskich</td><td>34</td></tr><tr><td>BRONISŁAW WŁODARSKI, Salomea, królowa halicka</td><td>61</td></tr><tr><td>TERESA KUJAWSKA-KOMENDER, Wstęp do badań nad pismami Doroty z Mątaw</td><td>84</td></tr><tr><td>Ks. WINCENTY URBAN, Konwersja Melecjusza Smotrzyskiego</td><td>133</td></tr><tr><td>Ks. ALFONS SCHLETZ, Ks. Jan Kanty Dąbrowski, biskup sufragan poznański</td><td>217</td></tr><tr><td>Ks. BRONISŁAW NATOŃSKI T. J., Ks. Jan Poplatek T. J. (1903—1955)</td><td>238</td></tr></tbody></table>

MISCELLANEA

<table><tbody><tr><td>Ks. ANTONI LIEDTKE, W poszukiwaniu grobu błog. Juty. Przy-czynek do dziejów jej kultu</td><td>271</td></tr><tr><td>Bp FRANCISZEK JOP, Przemówienie żalobne w Bazylice Wawelskiej d. 24 maja 1936 r. podczas pogrzebu śp. Ks. Arcybiskupa Michała Godlewskiego</td><td>282</td></tr></tbody></table>