qualis volitio est uni, talis est alteri. Et sic de cognitione, quia non esset ratio, quare esset aliqualis volitio uni et non esset talis alteri. Et sic dicit consequenter quod non staret unam conformiter agere, alia difformiter agente, et sic uno supposito beatificato, omnia beatificantur. Alio modo, illa natura ymaginatur, sicut nostra voluntas ita quod eliciat actus superadditos, et sic, etiam secundum illum modum, voluntas et intellectus dicuntur secundum substantiam, non relative, sicut dicimus de voluntate Dei, et sic, ad hoc dicit quod potest teneri quod omnis volitio essentie est volitio cuilibet supposito, et non potest ratio dici, quare potius A volitio esset volitio uni supposito quam alteri, et sic consequenter diceretur secundum hoc quod non stat unum suppositum beatificari quin omnia beatificentur.

Regula theologalis est quod qualiter fieri a Deo non implicat nobis evidenter contradictionem, hoc a Deo non est negandum, sed sibi attribuendum, et dicitur in regula notanter quidquid non implicat a Deo etc., quia peccatum fieri non implicat eo quod coctidie peccemus, et tamen a Deo non potest fieri, sed implicat a Deo fieri. Dicitur etiam notanter quidquid fieri non implicat, unde multa sunt que non implicant, verbi gratia Adam non fuisse, non implicat, et tamen Deus non potest facere quod non implicet. Probatur, quia aliquando fuit verum, et tunc non implicabat contradictionem. Modo propositio iam significat ut tunc; ergo, sicut tunc non implicabat, ita nec modo, unde propositio dicitur implicare ex qua potest contradictio deduci evidenter modo, si ex ea posset contradictio deduci, tunc semper potuisset deducta fuisse ex ea. Ex hoc dicit Henricus de Hassia quod est quorumdam opinio quod nulla negativa kategorica implicat contradictionem, ut Deus non est, non implicat. Unde hec consequentia non est evidens, Deus non est, igitur Deus est, quia negativa non infert afirmativam evidenter, nec illa est evidens, Adam non fuit; igitur Adam fuit, ymmo quandoque non valuit. Modo ad propositum Adam non fuisse non implicat secundum illam opinionem, et tamen Deus non potest facere Adam non fuisse. Ratio est, quia licet non implicet Adam non fuisse, tamen Deum facere Adam non fuisse implicat, ut diceret illa opinio. Similiter dicatur generaliter quod implicat preteritum facere non esse preteritum, et implicat preteritum revocare; ergo Deus talia non potest facere. Sed preteritum non esse nec fuisse preteritum, ymmo nullum preteritum fuisse non implicat, et tamen Deus talia non potest facere, quia ea facere implicat, ut dictum est. Ex dicta regula arguitur. Probando quod Deus potest facere creaturam trine suppositam limitatam, scilicet ad tria supposita, quia quidquid non implicat a Deo fieri ascribendum est sibi, sed Deum talem creaturam facere non implicat nobis manifeste etc. Maior est regula, minor est respondentis. Dicendum quod adhuc loquendum est cum modestia, quia licet non appareat nobis implicare, tamen forte implicat eo quod verisimile est, quod esse suppositum trine sit proprietas solius Dei. Confirmatur quidquid dignificat factorem et magnificat eius artem hoc est sibi attribuendum, sed tale videtur esse Deum facere talem creaturam trine suppositam, igitur etc. ||

<{ANONYMUS}

Utrum debeat concedi quod in divinis sint tres subsistentes

(Edidit Mădălina Pantea)

Quod sic, quia ibi sunt tria supposita.

Quod non, quia dicit Beatus Augustinus, dicit quod: "In divinis est solum una subsistentia". Respondeo quod dubitatio est vera. Ad Beatum Augustinum

3 non] sa add. sed del. ms. || 10 non] staret add. sed del. ms. || 11 regula] iter. in marg. dex. ms. || 13 a deo etc.] ad eorum a. c. ms. || 28 opinio] similis add. sed del. ms. || 29 preteritum²] p. c. ms. || 32 ex] utrum deus possit facere creaturam trine suppositam add. in marg. dex. ms. || 42 utrum] dubitatio add. in marg. dex. ms.

76v
dicitur quod capit subsistentiam pro substantia, et quia solum est in divinis una substantia, igitur.

Sed tunc oritur maior dubitatio: si conceditur quod in divinis sunt tres subsistentes, quare igitur non conceditur quod in divinis sint tres omnipotentes?

Respondeo quod li ‘subsistens’ est participium, et ergo pluraliter potest predicari, sed li ‘omnipotens’ est nomen substantivum, igitur non potest pluraliter predicari eo quod in divinis est solum una substantia. Verum, sicut dicit Henricus de Oyta: “In divinis sunt tres potentes, quia li ‘potens’ capitur participialiter”, sed quando additur sibi compositio omni, tunc participium fit nomem per regulam grammaticalem.

Et circa hoc dicit Henricus de Hassia: “unum notabilem punctum”, dicit enim “quod potentia Dei seu omnipotentia Dei oritur ex essentia divina, non ex proprietate personali”, et ergo non potest pluraliter dici de Deo, sed subsistere oritur ex ratione persone. Ex hoc videtur michi sequi notabilis regula talis: quod quidquid de Deo dicitur quod precise oritur ex essentia divina seu ex ratione essentiali quod hoc non est pluraliter dicibile de Deo. Vel sic quidquid convenit Deo ex ratione essentiali precise et non ex proprietate relativa, hoc solum singulariter est predicabile de Deo. Eo quod solum est unica et individualis substantia seu essentia divina, illud autem quod ex uno oritur, seu ex illo quod est summe unum non est pluraliter dicibile.

Alia regula: quidquid convenit Deo ratione proprietatum personalium in communi hoc est pluraliter dicibile eo quod sint plures persone, sicut sunt tales termini ‘persona’, ‘suppositum’, ‘subsistere’, ‘spirans’, ‘productus’.

Alia: quidquid convenit Deo ratione unius solius proprietatis personalis, hoc etiam est solum singulariter dicibile. Patet satis cum quelibet persona sit summe individua et una, ut sunt tales termini ‘Pater’, ‘generans’, ‘ingenitus’ etc. Nec sequitur: persona est essentia et ergo quod convenit Deo in ratione unius persone hoc convenit sibi in ratione essentie, quia ratio persone non est ratio essentie, ut sic.

Henricus de Hassia arguit sic: Deo convenit maxime, ut sit summe unus et simplex, et ergo, si nulla esset pluralitas personarum, sed esset solum unica persona, sicut una essentia, Deus videretur magis unus. Unde, si esset unica essentia unice suppositata et non sic plurificata, utique Deus videretur magis, magis simplex et maxime unus. Respondetur: *altiora te ne quesieris*, ista sunt super hominem, igitur etc.

Dubitatio, si essent due essentie create specie differentes, et tamen eque perfecte essentialiter, sicut oppinio probabilis tenet, quod diverse species possunt esse eque perfecte. Quarum una sic se haberet quod de conditione eius essentiali esset subsistere in pluribus suppositis, et de conditione essentiali alterius esset subsistere in unico supposito que illarum duarum haberet statum nobiliorem et eligibiliorem.

Respondeo quod prima, quia de conditione boni est se diffundere et communicare, et ergo bonum quanto magis communicatum, tanto eligibilius, sicut etiam dicit Aristoteles: “bonum quanto communius tanto divinius”, sed constat quod prima dictarum essentiarum esset plus communicata quam secunda, quia pluribus suppositis etc. Sed contra: tunc, si essentia divina esset infinitis suppositis ydemptice communicata, ipsa esset maxime perfecta. Respondetur quod, si esset pluribus communicata, ipsa esset perfectior, quia antecedens conditionalis est impossibile. Ipsa enim non potest communicari pluribus personis ydemptice quam tribus, ex eo quia tota eius communicabilitas recipitur in tribus suppositis et exhauritur plene etc. Item, similiter non implicat unam essentiam esse in pluribus suppositis distinctis, et esse ydemptice quodlibet illorum suppositorum, tunc conformiter non repungnat idem suppositum subsistere in tribus essentiis distinctis

<footnote n="3">3 dubitatio] dubitatio bona *add. in marg. dex. ms.* || 22 solius] *stup. l. ms.* || 27 hassia]
Nota pulchrum argumentum de simplicitate essentie divine *add. in marg. sin. ms.* || 32 dubitatio]
dubitatio; nota bene *add. in marg. sin. ms.* || 37 respondeo] nota de simplicitate essentie divine
*add. in marg. sin. ms.* || 48 essentiis distinctis] *p. c. ms.*</footnote>
et esse idempticum eisdem. Sed secundum non videtur possibile etc., dicitur sicut
primum non, ita nec secundum videtur implicare contradictionem.

Item, adhuc arguitur probando quod implicet esse essentiam creatam trine
suppositatam indifferentem ad plura vel pauciora supposita, quia ponatur quod
aliqua sit talis. Ad esse eius sequitur quod ipsa in casu sit suppositum et non
sit suppositum. Hoc sic deducitur, quia stat illam esse omnibus suppositis suis
desinentibus, et tunc ipsa est suppositum et non est suppositum etc. Maior probatur,
quia cum natura sit indifferens ad plura supposita, igitur stat unum suppositum
generari de novo sub quo stat illa natura, et sub quo prius non stetit, et ergo similiter
stat idem suppositum desinere, natura manente cum non sit essentiale sibi quod
sub eo stet, ergo pari ratione stat omnia desinere ipsa manente, quia non est maior
ratio de uno quam de alio.

Minor probatur. Primo quod illa natura non sit suppositum patet, cum omnia
supposita sibi ydemptica desierint. Sed quod sit suppositum probatur, quia ipsa nulli
innititur, nec ut substantia, nec ut toti, nec ut suppositanti; igitur per diffinitionem
ipsam est suppositum.

Respondens dixit quod nullum suppositum illius nature ydempticum sibi potest
desinere natura manente, eo quod sit idem in re, sed natura potest desinere esse C
suppositum vel B suppositum ipsa manente, sicut concedimus quod Deus desinit
esse creans, sed nullum creans desinit esse Deus, et hoc est bene dictum. Sed ultra
dixit quod illa essentia potest desinere esse C suppositum, potest etiam desinere esse
B suppositum, sed non potest simpliciter desinere esse suppositum, ymmo apparet
interim quod est, quod sit suppositum. Sed contra hoc stat ratio, quia non est maior
ratio quare possit desinere esse unum suppositum quam aliud.

Et contra idem secundo arguitur aliter: || tota ratio quare natura creata potest manere ipsa desinente esse suppositum B est illa quia natura et B suppositum non sunt res necessarie, et quia natura formaliter distinguitur a supposito; sed eadem ratio habet locum de omnibus suppositis etc.

Tertio, si natura potest manere ipsa desinente esse B suppositum, ergo pari
ratione econverso B suppositum potest manere natura desinente seu B desinente
esse natura.

Quarto non videtur, si natura et B suppositum sunt idem realiter quo modo
uno destructo alterum possit manere.

Henricus de Hassia dicit quod “esset unus modus dicendi quod Deus posset facere creaturam de cuius ratione essentiali esset” esse trine suppositatam, et secundum illum patet quod argumenta facta non procedunt. Secundus modus dicendi esset quod quelibet creatura est absolubilis a suppositate propria, ita quod nulla natura nisi sola increata est essentialiter suppositum, et hoc communiter tenetur in materia de unione ypostatica, et sic diceretur quod essentia creata potest manere ipsa desinente simpliciter esse suppositum.

Et tunc ad argumentum tertium, quando arguitur ‘ergo pari ratione econverso
suppositum posset manere desinente natura’, negatur consequentia. Et ratio
negationis est sicut in divinis, unde, licet Filius sit ydemptice essentia, tamen Filius
est generabilis ex proprietate personali et essentia non est generabilis. Sic diceretur in
proposito: licet natura creata sit B suppositum, tamen B de proprietate suppositali
est generabile et corruptibile essentia manente et non ipsa essentia.

Alia ratio negationis est quia suppositum habet se quodam modo per modum
additionis ad essentiam et non econverso. Unde hec essentia est B suppositum, tunc,
cum innititur B, suppositatur*. Et aliud simile, licet continuum possit manere ipso

77r

<footnote n="3">3 probando ] in marg. sin. ms. || 9-10 similiter stat ] tr. a. c. ms. || 21 c ] sup. l. ms. ||</footnote>

<footnote n="25">25 potest ] desinere add. sed del. ms. || 45 proprietate ] personali add. sed del. ms.</footnote>
desinente esse album, tamen non econverso, album non desinat nisi continuum desinat. Similiter diceretur ad quartum quod bene est hoc ymaginabile verum quod non deberet concedi simpliciter quod unum corrumpitur reliquo manente, sed concederetur quod natura desinit esse suppositum vel corrumpitur suppositum, ex quo non sequitur quod suppositum desinit esse vel quod ipsum corrumpitur.

Ex istis videtur michi ymaginabilis tertius modus quod esset natura creata que esset ydemptice A, B et C supposita et esset A suppositum essentialiter et inseparabiliter, et alia duo separabiliter, et sic diceretur, sicut in divinis, unum suppositum est producibile et duo supposita sunt producibilia. Ita conformiter diceretur hic quod de conditione essentiali A est quod sit ingenerabile et incorumptibile natura manente, sed de conditione B et C est quod natura sit ab eis separabilis, id est quod natura possit desinere esse B et C ipsa manente.

Quartus modus esset quod natura de conditione essentiali haberet quod appare-
ret ipsam esse suppositum, non autem A, nec B, nec C, et sic diceretur quod natura
potest desinere esse A, potest etiam desinere esse B et C, et sic de quolibet alio, ita
quod ad nullum est limitata. Sed impossibile est quod simpliciter desinat esse suppo-
situm. Et tam secundum tertium quam secundum quartum staret prima responsio,
et secundum hoc quilibet potest videre quid debeat dici ad argumenta facta.

Item, contra tertiam conclusionem: creaturam talem esse implicat et inveniri possunt rationes hoc evidenter ostendentes etc. Illa consequentia est bona, et antecedens est dubium, igitur consequens non est negandum, igitur nec oppositum affirmandum etc.

Nota quod aliqui dicunt quod li ‘Deus’ non sit species, et per consequens nec res ipsa per ipsum significata sit species methaphysicalis, sed dicunt quod li ‘Deus’ est individuum in predicamento substantie, et similiter res ipsa. Et patet hoc per auctoritatem Magistri Sententiarum: “cum essentiam predicamus nec genus nec speciem predicamus”. Et rationem illius dicit Henricus de Hassia: “quia essentia divina habet proprietates non possibiles alteri convenire quam solum illi rei, igitur conceptus a talibus sumptus singulariter significat recte, sicut conceptus singularis ‘Petrus’ singulariter Petrus significat”, et sic etiam res ipsa non est species, quia de ratione speciei est quod sit plurificabilis.

Nota etiam quod nulla persona in divinis potest singulariter absolute significari, sic quod ille conceptus sit proprius uni persone. Ratio est quia persone distinguuntur per respectus et propter hoc illi termini ‘Pater’, ‘Filius’, ‘Spiritus Sanctus’ sunt in predicamento ad aliquid.

Sed contra primum, quia li ‘Deus’ supponit pro Patre, Filio et Spiritu Sancto,
igitur non est individuum. Negatur consequentia, quia illi non sunt essentialiter
distincti, sed eadem essentia, propter hoc antiqui addiderunt in diffinitione termini
‘singularis’, ‘essentialiter’, ‘distincta’ etc.

Contra secundam conclusionem, sequeretur quod esse Patrem et generare esset
idem formaliter. Consequens falsum, probatur falsitas, quia alicui convenit esse
Patrem, scilicet essentie cui non convenit generare, similiter arguitur de esse Filium.
Secundo in una persona invenimus plures proprietates secundum quod ad aliam et
aliam personam refertur etc. Antecedens probatur, quia Pater alia relatione refertur
ad Filium et alia ad Spiritum Sanctum. Probatur, quia si eadem relatione referretur
ad utrumque, igitur econverso Filius et Spiritus Sanctus eadem relatione referrentur
ad Patrem, cum impossibile sit quod duabus relationibus secundum speciem,
correspondeat ex opposito tantum una relatio secundum speciem. Falsitas autem

<footnote n="10">10 est] p. c. ms. || 23 nota] Nota aliqui dicunt quod li ‘Deus’ non sit in predicamento add. in marg. dex. ms. || 31 plurificabilis] iter. ms. || 41 probatur] consequentia add. sed del. ms. || 44 relatione] p. c. ms. || 47 ad] Spiritum Sanctum add. sed del. ms.</footnote>
consequentis nota est, quia Spiritus Sanctus non refertur per filiationem alio quando esset Filius, nec Filius refertur per spirationem ad Patrem, quia sic esset donum.

Item, contra eandem conclusionem, argumentum Scoti contra Prepositinum, distinctione 26: “quecumque que non sunt primo diversa, aliquo sui distinguitur, persone autem divine non sunt primo diverse, igitur aliquo sui distinguuntur, igitur proprietates divine non sunt persone”.

Maior patet, quia que se totis distinguuntur sunt primo diversa. Si enim non sunt primo diversa, sed aliquid idem entia, tunc non eo distinguuntur quo sunt idem, sed aliquo sui quo non sunt idem.

Minor patet, quia persone divine sunt eiusdem essentie || igitur non sunt primo diverse.

Item, Ockham distinctione 26: “quando aliqua sic se habent quod aliquid omnino indistinctum est in utroque, et tamen aliquid est in uno quod non in alio, illa non seipsis distinguuntur; sed in Patre et Filio est essentia divina que est omnino indistincta, et paternitas est in Patre et non in Filio; igitur Pater et Filius non seipsis distinguuntur”.

Maior patet, quia quando aliqua primo seipsis distinguuntur, tunc non est aliquid in uno quod non distinguuntur ab alio.

Item, Deus dicitur trinus propter Trinitatem personarum, si igitur proprietates vel notiones sint persone, sequitur quod debet dici quintus propter quinarium numerum notionum paternitas, innascibilitas, filiatio, processio et communis spiratio.

Contra corollarium: Trinitas personarum repugnat simplicitati summe etc. Antecedens probatur, quia ibi est quedam pluralitas seu multitudo, et ita utique alicui paucitati vel simplicitati opponitur etc.

Item, ex alio esse summitur ab essentia, sicut sapere a sapientia, igitur quot esse tot essentie, sed in divinis sunt tria esse, cum ibi sint tres ypostases, igitur etiam tres essentie. Confirmatur, essentia et persona sunt idem realiter, igitur multiplicato uno illorum multiplicabitur reliquum, igitur sicut sunt tres persone, ita tres essentie. Ex alio sequitur quod non est evidens in hac vita primum principium complexum. Patet supposito primo quod non est evidenter notum deitatem et paternitatem non esse summe idem. Secundo quod cuilibet intellectui enuniare contradictorie de subiectis pro eisdem omnino suppositatibus patet. Tunc sic non est evidenter notum impossibile esse hanc albedinem esse disgregativam visus et non esse disgregativam visus plusquam impossibile est hanc paternitatem esse trinam et non esse trinam, quia hec essentia est trina et hoc paternitas non est trina, igitur trinum est non trinum. Ex alio potissima via probandi A et B distingui essentialiter est verificatio contradictoris de ipso supposito quod sint res, sed de Patre et essentia contradictoria verificantur etc. Assumptum probatur, quia sic arguit Aristoteles 1 *Physicorum*: “materiam non esse formam, quia materia manet eadem sub utroque termino transitionis” etc.

Contra primam conclusionem, divina essentia non communicatur Patri, igitur conclusio falsa. Antecedens probatur, quia a nullo communicatur sibi etc.

Secundo sequitur quod sint tres dii, quia si una humana natura suppositaretur tribus suppositis essent tres homines, ita etiam debent hic esse tres dii.

Tertio, essentia non est Filius etc. Antecedens probatur, quia est non Filius etc. Antecedens probatur, quia est Pater.

Contra primum corollarium: Pater creat Filium etc. Antecedens probatur, quia producit sine subiecto presupposito etc.

<footnote n="6">6 persone] p. c. ms. || 10 igitur] Distinctio formalis est minima inter differentias reales. Item, distinctio rationis numquam verificat contradictoria add. in marg. sup. ms. || 13 non] est add. sed del. ms. || 15 et²] sup. l. ms. || non¹] et add. sup. l. sed eras. ms. || 20 sint] sup. l. ms.; sunt a. c. ms. || 22 contra] de simplicitate essentie divine add. in marg. sin. ms. || 26 tres¹] p add. sed del. ms.</footnote>
Contra alia corollaria: libertas oppositionis dicit perfectionem simpliciter, libertas autem complacentie quoad modum producendi ad intra non etc.

Item, libertas oppositionis neccesario includit aliam et non econverso, igitur illa dicit maiorem perfectionem.

Item, non est expressus textus Sacre Scripture de hoc quod solum sint tres persone etc. De distinctione formali in creaturis hic homo, hic binarius demonstrando materiam et formam; hic binarius est hic homo, et tamen hic binarius est perpetuus; et hic homo non est perpetuus.

(IOHANNES DUNS SCOT)

Utrum malitia ministri impediat veritatem sacramenti

(Edidit Lavinia Grijac)

Primo, quandocumque omittitur circumstantia essentialis, tunc impeditur sacramentum. Sed existens in peccato mortali omittit etc. Minor probatur, quia existens in peccato non habet rectam intentionem, sed illa requiritur etc. Minor nota et maior patet, quia existens in mortali ordinat omnia in creaturam. Confirmatur: intentio Ecclesie in consecrando finaliter ordinatur ad gloriam Dei. Sed existens in mortali non intendit gloriam Dei. Si dicis quod intendit facere quod Ecclesia facit, verum est (quod) illum effectum intendit, sed propter hoc non habet intentionem Dei. Henricus de Oyta.

Duplex est intentio Ecclesie: prima intentio est qua intendit illum effectum; alia intentio est qua opus et consecrando ordinatur in gloriam Dei, quia per omnia opera oportet intendere gloriam Dei. Modo prima intentio requiritur ad effectum et non secunda, et sic stat primam intentionem esse malam et viciosam, eo quod per eam ultimate non intenditur gloria Dei. Et stat causa tum sortiri effectum, quia ad effectum non requiritur quod prima intentio sit bona bonitate morali et debite in honorem Dei ordinata.

Tu dicis 'sive sacerdos confirmat, sive non, tamen proprius consequitur fructum'. Contra: decretalis dicit quod si sacerdos non consecrat, ipse facit ydolatrare, igitur non consequitur fructum.

Henricus de Hassia dicit quod Christus absolute semper est adorandus et contin-
git bene quod simplex adoret illud quod sacerdos habet in manibus qui nichil con-
secavit. Sed ille ydolatrat, quia non deberet intentionem nisi ad Christum dirigere.

Dubitatio: utrum dubium sit vel esse debeat a stanti quod sacerdos consecret. Probatur quod sic, quia dubium est utrum dictat circumstantiam essentialem ad consecrandum requisitam. Quod non, quia tunc oporteret semper dubitare, quod horrendum est.

Henricus de Hassia dicit quod articulus fidei est iste: Iohannes observat omnia essentialia secundum modum Ecclesie ad consecrandum requisita, igitur consecrat et conficit corpus Domini nostri Iesu Christi. Hec consequentia est articulus. Sed iste non est articulus: Iohannes vel talis sacerdos stans in altari consecrat et ergo non obligamur hoc credere. Verum est quod pie credendum est ex multis circumstantiis, quod datus sacerdos consecret, nisi forte constiterit oppositum aliunde. Ista ergo fides de eo quod Socrates consecret talis est quod ei subesse potest falsum, quia ipsa non est fides katholica, sed nulli fidei katholice potest falsum subesse. Stat ergo hominem habentem fidem secundo modo errare, eo quod constat eum assentire propositioni false scilicet tali 'Iohannes consecrat', quia ipse ex malitia potest verba consecrationis omittere et non requitur quod sic credens ydolatret, quia ipse absolute adorat Christum, || licet erret credendo eum esse ubi non est.

<footnote n="1">1 oppositionis] p. c. ms. || 19 duplex] Nota quod intentio est duplex. add. in marg. sin. ms.
|| 20 est] sup. l. ms. || 32 dubitatio] dubitatio bona add. in marg. sin. ms.</footnote>
Henricus de Oyta dixit quod talis non erraret, quia ipse aut actualiter aut virtualiter presupponit conditionem Ecclesie et sic quedammodo conditionaliter credit scilicet quod si iste observavit observanda, ipse consecravit, et ipse videbatur dicere quod A stans solum deberet conditionalem credere et non kategoricam ymmo quod deberet kategoricam non credere. Sed hoc non placuit Henrico de Hassia, ymmo ipse pie et merite potest kategorice assentire, licet contingat cum errare et licet non teneatur.

Item, si sic, ego pie credo hominem esse in karitate et in statu salutis propter opera sua que video, licet ipse sit ypocrita.

Henricus de Hassia arguit: sacramentum non habet aliquem effectum etc. Antecedens probatur quia sacramentum non est aliud nisi species panis et vini dulcedo, albedo etc. Sed ista non faciunt effectum etc. Maior patet, quia sacramentum est sensibilis, visibilis forma. Non potest dici quod Christus sit sacramentum, quia Christus est res sacramenti et ipse non est sensibilis forma, quod est proprie sacramentum secundum usum communem doctorum.

Henricus de Oyta. Tria sunt ibi: primo sacramentum et non res et est species visibilis seu sensibilis forma; secundum est sacramentum et res et est verum corpus Christi Domini nostri Iesu Christi; tertium est res et non sacramentum et est spiritualis effectus inde proveniens scilicet gratie etc.

Henricus de Hassia dicit quod sacramentum proprie dictum scilicet primo modo dicitur efficere eo quod semper positis illis, semper ponitur effectus secundum pactionem divinam et ergo sunt cause ministeriales, sive instrumentales, sicut ignis causat caliditatem, quia ipso applicato semper sequitur effectus.

Henricus de Hassia arguit sic: oblatio Christi in cruce nullum effectum fecit, igitur nec eius oblatio in altari facit effectum. Antecedens patet, quia nullus in Purgatorio tempore passionis liberabatur, ut tenent doctores. Patet consequentia, quia tota efficacia oblationis in altari est ex oblatione in cruce, igitur plus eadem debuit proficere, ita quod stat in illo quod tempore passionis nullus fuit effectus et iam tempore consecrationis facit effectus.

Henricus de Hassia dicit quod latro habuit remissionem pene et culpe, et dicit probabiliter: quicumque astetissent, astetissent circa passionem habentes veram fidem de passione et omnibus illi fuissent consecuti gratiam.

Et de illis in Purgatorio dicunt Henricus de Hassia et Henricus de Oyta quod verisimile est quod per passionem fuerit aut tota pena aut maior pars ablata.

Et dicit Henricus de Hassia probabiliter quod in primo instanti non esse passionis fuerit tota pena deleta et per presentiam Domini qui intravit Infernum in infinitum consolati, sed nondum ducebantur ad celum nisi Christo ascendente qui secum duxit captivos. Et dicit consequenter quod tota efficacia oblationis in altari est ex efficacia oblationis in cruce, et ad memoriam illius et Ecclesia instituit ad eundem effectum ad quem tunc fuit, licet forte non ad tantam, quia alia fuit maior oblatio. Ex isto patet quod Ecclesia in institutione huius oblationis habet optimum fundamentum et quod ex illo mire efficacie est et res grandum que cum magna sollempnitate debet tractari et reverentia et propter rem et propter tantum effectum inde secuturum et grandem. Dicit ergo quod non est parve estimationis, ut credimus.

Item, baptismus melius valet a bono layco quam a malo sacerdote etc. Antecedens probatur, quia maiorem fructum consequitur baptizatus ab illo quam ab alio etc. Antecedens probatur, quia ratione operis operati et ratione operantis

<footnote n="16">16 oyta ] Nota: tria sunt in sacramento. *add. in marg. dex. ms.* || 25 effectum ] Nota de effectu sacramenti. *add. in marg. dex. ms.* || 27 in cruce ] nota *add. in marg. sin. ms.* || 31 probabiliter ] quicomque *add. sed del. ms.* || astetissent[ ] astitissent *a. c. ms.* ; Nota de exuberantia passionis Christi Iesu. *add. in marg. dex. ms.* || 34 passionem ] aut *add. sed del. ms.* || 37 ad ] *p. c. sup. l. ms.*</footnote>
consequitur a layco, sed a sacerdote malo solum consequitur ratione operis operati. Ex illo igitur concluditur quia simpliciter melius est illud, quia illud est simpliciter melius quod maiorem effectum habet. Confirmatur: bonus laycus videtur esse melior minister, eo quod plus influit.

Henricus de Hassia dicit quod ordinarius sacerdos semper querendus est, quia dicit quod gerit personam Ecclesie et omnes orationes eius quas facit valent in virtute karitatis Ecclesie et sic exorcismi super baptizandum facti valent virtute operis, eo quod ex caritate Ecclesie procedunt.

Item, si sic, dicit quod ordinarie preces et orationes Ecclesie sacerdotis ordinarii qui est in peccato mortali valent pro ovibus suis vivis et mortuis, quia Ecclesia instituit tales orationes ordinarie fieri, et instituit eum ut facerent, et sic ille orationes procedunt ex karitate Ecclesie et non ex caritate sua, quia supponitur nullam habere, nec caritas Ecclesie est karitas sua. Talia ergo opera valent illis pro quibus Ecclesia ex caritate ordinavit ea fieri et stat quod sacerdoti nichil valeant ymmo quod sibi noceant ad dampnationem. Ordinarius ergo semper est requirendus et non laicus, eo quod Ecclesia sic vult fieri, etiam eo quod sic baptisma valet vi sacramenti et vi operis operati et in karitate Ecclesie.

Aliam causam dixit esse quia non oportet populares statim credere quod ordinarius eorum sit in peccato, licet enim viderunt multa mala ab ipso, tamen dubium debet esse ipsis utrum immediate sit conversus. Item, quia etiam non habent evidentiam de quocumque laico quod sit sine peccato. Item, etiamsi iretur ad laycum ubi haberetur sacerdos, hoc esset quodammodo contémпrnere Ecclesiam.

Item, inter duo Petrus vel alter apostolus potuit conficere corpus Christi, igitur non sacerdos potest.

Henricus de Hassia dicit quod Deus dedit eis in cena auctoritatem confitendi et sic fecit eos sacerdotes sine applicatione unctionis exterioris, sed nunc requiritur unctio exterior, licet Deus se solo posset totum facere.

Item, sacerdos degradatus non potest consecrare etc. Antecedens probatur, quia sicut papa potest tollere potestatem absolvendi et ligandi, taliter videlicet quod etiamsi prohibitus temptaret absolvere ipse non absolveret, nec confitens esset absolutus, sed oporteret ipsum secundario absolvi. Ita videtur etiam quod possit tollere auctoritatem confitendi, taliter videlicet quod, si proferret verba consecrationis super materiam, ipse non consecraret, vel si adhuc potest hoc facere, cum peccato tamen videtur, etiam quod primum posset facere etiam peccando vel detur ratio diversitatis. ||

Henricus de Hassia et Henricus de Oyta dicunt quod prima et fundamentalis radix potestatis confitendi, absolvendi et ligandi etc. est eadem scilicet karacter sacerdotalis et ista est potestas radicalis et fundamentalis omnium aliarum conventium. Et dicunt quod hoc a nullo potest auferri per propriam, sicut ergo in degradato manet potestas consecrandi, sic omnino manet potestas absolvendi et ligandi, quia ille potestates non sunt aliud nisi karacter vel saltem inseparabiliter consequitur.

Sed tunc restat difficultas argumenti quare degradatus temptans absolvere non absolvit, et tamen, si temptaret consecrare, consecraret. Ratio est quia ad hoc quod sacerdos exerceat actus suos requiritur dispositio materie in quam agit, modo una dispositio materie in quam agit absolvendo etc. est suitas vel proprietas. Et hec est dispositio neccesaria, quia sacerdos non potest absolvere nisi oves sibi commissas

5

10

15

20

25

30

35

40

45

78v

<footnote n="5">5 henricus de hassia] Nota de oratione ordinationis sacerdotum *add. in marg. dex. ms.* || 9 item] sicut *add. sed del. ms.* || 16 sic baptisma] tr. a. c. ms. || 24 potest] Apostoli fuerunt ordinati sacerdotes in cena magna *add. in marg. dex. ms.* || 29 potestatem] auctoritate a. c. sup. l. ms. || 35 dicunt] quod prima et fundamentalis radix potestatis absolvendi et ligandi et confitendi etc. est eadem scilicet sacerdotalis caracter *add. sed del. ms.* || 36-37 sacerdotalis] Nota quod radix fundamentalis absolvendi et confitendi etc. est karacter sacerdotalis *add. in marg. sin. ms.* || 42 absolvit] Nota quod degradatus potest absolvere *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
et presentatas ab Ecclesia aut a pontifice, et hoc est ex ordinatione Ecclesie. Sed cum quis degradatur vel prescinditur ab Ecclesia, tunc omnis proprietas ovium sibi commissarum aufertur simpliciter, nec quis potest seipsum sibi presentare cum non habeat potestatem et hinc est quod si temptet quemcumque absolvere nichil facit, quia nullus homo est materia disposita ad capiendum absolutionem ab eo. Sed modo, licet ad consecrandum etiam requiratur materia disposita, tamen suitas vel proprietas non est una de dispositionibus illius materie, quia non oportet quod episcopus aut papa presentet alicui panem aut committat sibi, et ergo, si sacerdos consecraret panem etiam furatum, haberet efficaciam si etiam episcopus prohiberet sibi presentari panem, tamen, si arriperet ipsum ubicumque ipse posset consecrare, licet cum peccato nec potest episcopus facere, quod proprietas panis sit una de dispositionibus materie, quia hoc non est ex ordinatione Ecclesie. Aliter posset dici quod, si quis ex ignorantia invincibili confiteretur, degradato ipse absolveret eum simpliciter ab omnibus peccatis, sed, si postea constiterit sibi illum fuisse degradatum, ipse tenetur secundario confiteri.

Henricus de Hassia dicit quod, si aliqui homines adulti in karitate existentes petant ex bona devotione infantulum suum baptizari et sacerdos omittat circumstantiam ad baptizandum necessariam quod puer nec baptizatur nec acquirit gratiam baptismalem, sed, si peteret baptizari cum vera devotione et penitentia suorum peccatorum et sacerdos omitteret circumstantiam necessario requisitam talis non baptizatur, sed acquirit gratiam baptismalem et deletionem omnium peccatorum suorum, scilicet originalis et omnium actualium. Et dicit quod ipse non viderit in dictis doctorum quod infantulus in primo casu baptizetur aut quod consequatur gratiam, sed appareat sibi quod ipse primam gratiam non possit consequi nisi virtute sacramenti baptismatis precise et non possit ipsam consequi ex devotione vel fide Ecclesie aut amicorum nec sequitur si unus homo potest adulto impetrare primam gratiam quod ergo possit infantulo carenti ratione impetrare primam gratiam, quia illa ut dicit ex ordinatione Ecclesie non datur carentibus usu rationis vel nisi vi sacramenti secus de adultis quia ego possum Iohanne adulto impetrare quod ipse disponat se gratiam Dei concurrente.

### (ANONYMUS)

Utrum omnia sacramenta sint eque efficacia in producendo gratiam

(Edidit Lavinia Grijac)

Verbi gratia ponantur septem homines eque dispositi pro susceptione gratie et applicetur uni baptismus, alteri eukaristia, tertio penitentia, quarto crisma etc. Queritur utrum equalis gradus gratie generetur in quolibet istorum septem. Quod sic arguitur, quia omnia sacramenta habent efficaciam ex eadem radice et eodem fonte precise, scilicet virtute passionis dominice, ergo omnia sunt eque potentia efficere gratiam, ut in simili si ab eodem lucido derivantur multi et diversi radii eque longi in materias eque dispositas illi producunt eque intensam caliditatem.

Item, cum istorum sacramentorum nulla sit efficacia nisi passio Christi, quare virtute illius passionis non producerentur gratie eque intense, tamen materie essent eque disposite, aut quare Spiritus Sanctus non conferret equales gratias diversis subiectis per applicationem sacramentorum diversam non videtur ratio. Forte potest dici quod Deus ex pacto ad unum sacramentum plus confert de gratia quam ad aliud.

<footnote n="9">9. haberet ] p. c. ms. || 26. sequitur ] si unus adultus homo possit add. sed del. ms. || si unus — adulto ] in marg. sin. ms. || 28. ex ordinatione ] in marg. sin. ms. ; ex devotione add. sed del. ms. ; ordinatione sup. l. ms. || 32. utrum — gratiam ] Utrum omnia sacramenta in producendo gratiam sint eque efficacia. add. in marg. inf. ms. ; dubium add. in marg. sin. ms. || 35. equalis ] gratie add. sed del. ms. || 38. si ] ad/b add. sed del. ms. || 41. tamen ] iter. ms.</footnote>
Henricus de Hassia dicit quod si aliquis sacerdos voluntarie mutaret formam verborum qualitercumque et in quocumque ydiomate dummodo retineret sententiam eandem ipse consecraret, licet ipse maxime peccaret.

Arguitur quod non quilibet sacerdos habet conficere, quia, quando Christus dixit in cena *hoc facite in meam commemorationem*, ipsis dedit solum apostolis et ipsorum successoribus potestatem consecrandi; sed soli episcopi sunt successores apostolorum etc. Confirmatur: in omni republica nobilissimus actus dentur soli principi; sed in nostra ierarchia consecrare sive conficere corpus Christi est summus actus, quia episcopus est summus princeps in eadem, ut dicit Dyonisius in libro *De ecclesiastica ierarchia*. Confirmatur: maius est consecrare corpus Christi quam altare vel benedicere virgines, sed illa reservatur solis episcopis etc.

Item, si sic, tunc plures sacerdotes possent eandem hostiam consecrare, consequens falsum, quia ubi unus totam rem facit, ibi plures ad actionem concurrere non possunt. Confirmatur: nam tunc unus posset consecrare unam medietatem et aliam alter, quod non videtur possibile. Confirmatur: quia sic unus consecraret per sola verba consecrationis nullas orationes premittendo eo quod ibi esset debita materia et omnia saltem essentia servata. Probatur tamen consequentia cum quilibet habeat potestatem sacerdotalem.

Contra secundam conclusionem sequitur quod missa mali sacerdotis nulli prosit. Consequens falsum. Probatur consequentia, quia offerens non est acceptus, igitur nec sacramentum. Confirmatur per beatum Augustinum qui dicit quod extra Ecclesiam non est locus veri sacrificii, sed ministri mali sunt extra Ecclesiam etc. ||

Item, prima, questione secunda dicitur quod sacerdos degradatus non habet potestatem consecrandi quamvis habeat potestatem baptizandi etc. Ex alio: nullus habens potestatem sacerdotalem puniendus traditur seculari potestati, sed degradatus traditur seculari potestati, igitur. Item, Magister in 4, distinctione 14 videtur esse oppinionis opposite adducens auctoritates Beati Augustini.

Contra primam conclusionem: nullus est debitus minister sacramentorum nisi sit sine macula etc. Antecedens patet per illud Lev. 21 *homo de semine tuo per familias qui habet maculam non offeret panem Deo tuo, nec accedet ad ministerium eius*.

Item, sacramenta Ecclesie ordinantur ad emundationem culpe et collationem gratie, sed immundi et mali non possunt mundare nec gratiam conferre etc. Confirmatur: tota virtus sacramentorum derivatur a Christo, sed mali sunt precisi a Christo ex quo non habent caritatem per quam membra uniuntur Christo. Item, vel omnes pueri baptizati recipiunt equalem gratiam vel inequalem. Si equalem, tunc bonitas ministri nichil faceret ad collationem gratie, nec inequalem cum pueri sint eque dispositi.

Nota in transubstantiatione corpus Christi incipit esse de novo in illo loco et de novo habet esse ex illo pane et ergo non est mutatio ad situm, sed ad corpus Christi quod habet esse ex illo pane, quare oportet panem desinere.

### (ANONYMUS)

Utrum certitudo fidei sit ex evidentia vel ex speciali Dei influentia

(Edidit Luciana Cioca)

Nota: certitudo respectu alicuius propositionis non oritur precise ex eo quod firmiter assensio sine formidine, sed ultra requiritur quod talis assensus sit ex apparentiis rationibus et ex fide infusa, quia stat quod quis sic firmiter falso assentiat.

Henricus de Hassia arguit: capiatur articulus qui etiam est scibilis ut 'Deus est'. Habitus fidei infusus facit aliquante ei assentire. Sit igitur quod ut duo tunc potest

<footnote n="17">17 servata] conservata a. c. ms. || 24 baptizandi] iter. in marg. dex. ms. || 35 equalem gratiam] tr. a. c. ms.</footnote>
fieri quod fiat apparentia generans assensum eiusdem articuli et alia maior, et sic videtur posse deveniri ad apparentiam que tantum facit assentire sicut fides infusa, igitur talis apparentia omnem excludit formidinem, sicut fides infusa, igitur ipsa non debet poni ad excludendum formidinem.

Respondens dixit quod illa apparentia excluderet formidinem actualem tantum, sed fides propter sui excludentiam excludit omnem formidinem et actualem et habitudinalem, quia propter sui eminentiam non compatitur aliquam formidinem etiam ex eo quod solum certa vera.

Henricus de Hassia dixit quod omnis exclusio cuiuscumque formidinis fieret solum per actualem assensum. Et ergo ratio concludit quod aliqua apparentia tantum excludit omnem formidinem sicut fides infusa. Et consequenter dixit quod aliqui essent articuli, ut articulus Trinitatis etc., ad quis non possent fieri alique apparentie tante quod sufficerent generare aliquem assensum sine formidine actuali; et ergo propter tales oportet ponere fidem infusam.

Henricus de Hassia arguit: unus hereticus qui discrederet unum articulum, ut Waldenses, ille adhuc credit alium, ut articulum Trinitatis. Et, si queratur ab eo quare credis, ipse dicit quia Ecclesia dicit, ergo talis credit auctoritate Ecclesie, ergo non credit formidulose, et tamen caret habitu infuso.

Respondeo quod non credit auctoritate Ecclesie. Ratio est, quia, licet ipse dicat se credere auctoritate Ecclesie, tamen ipse dicit hereticos esse Ecclesiam. Unde, si quætur ab eo qui sunt Ecclesia, ipse dicit certe omnes Waldenses sunt Ecclesia. Certe dicit ipse Papa: “cum suis sunt heretici et nos sumus Ecclesia.” Ecce igitur quomodo talis non credit auctoritate Ecclesie, sed auctoritate hereticorum de sua secta. Simile est de Iudeo qui dicit se credere auctoritate divina et fidem, sed ipse dicit Iudeos esse fideles.

Circa hoc notandum quod ratio quare propter peccatum infidelitatis circa verum articulum tollitur fides infusa et propter alia moralia non tollitur potest esse ista, quia fides infusa facit hominem habitudinaliter assentire auctoritate divina et Ecclesie katolice omnia que Ecclesia dicit esse credenda. Modo cum iam quis verum articulum discredit, tunc non credit habitudinaliter omnia que dicit Ecclesia esse credenda, ymmo actualiter aliquod tale discredit, utputa articulum in quo heretice perseverat.

Nota: si essent duo pueri, unus baptisatus A et B non baptisatus, et erudirentur in fide, cum pervenirent ad annos discretionis, equalibus persuasionibus illi eque firmiter assentiunt actualiter; sed B assentiret formidulose et non A sic, videlicet si ambobus fierent eque fortes persuasiones ad oppositum, B inciperet formidare, ubi A firmiter sisteret se.

Forte tamen etiam posset dici quod tales pueri a principio eruditionis sue equalibus persuasionibus pro articulis inequaliter assentirent, quia habitus pueri A sibi in baptismo infusus iuvaret in assentiendo, ubi alter non habet adiutorium. Verum quod perfectissima et radicalissima fides excludens penitus omnem formidinem requirit gratiam, secundum quod dicit Henricus de Hassia probabiliter posse sustineri.

Circa quod notandum quod Augustinus dicit quod fides in quibusdam sequitur amorem, ita quod amor precedit fidem et dicit ipse quod talis fides habenda est suspecta, quia procedit ex affectione que fit in homine antequam credat. Illi enim homines redarguendi sunt de levitate qui sic amant rem de qua non habent fidem vel ullam apparentiam. Stat etiam tales sepe falli et capitur hic fides communiter pro omni credulitate sive veri, sive falsi. In aliis vero amor sequitur fidem et tales, postquam credunt, amant quod credunt et ex illo amore reflexe incitantur plus credere, et talis

<footnote n="22">22 papa] s add. sed del. ms. || 37 quod] quia a. c. ms. || 41 formidinem] requiritur add. sed del. ms.</footnote>
fides esset bene matura et amor est ordinatus et stat quod incitentur ad firmissime credendum amore illius crediti, et talis amor excludit penitus omnem formidinem. ||

Et sic dicit quod, si sunt duo homines C et D, primus habeat fidem infusam et caritatem, secundus vero est in peccato mortali non excludente fidem infusam, quod talibus possunt fieri fortissima argumenta que secundus inciperet masticare et forte formidare, que tamen argumenta primus habens karitatem omnino repelleret, etiamsi non sciret solvere. Hec ergo fides est et dicitur formata eo quod perfectissima est et producit ad finem. Fides tamen informis, licet excludat etiam formidinem et actualem et aliquam habitudinalem verisimile, tamen est quod non excludat omnem speciem habitudinalis formidinis.

Ex quo questio presens agit de modo accedendi ad fidem, ideo notat Henricus de Hassia quod tripliciter acceditur ad fidem seu triplex aggressus est.

Primus est, cum quis solum habendo apprehensionem credendi incipit assentire articulo nulla penitus prehabita in ipso dispositione nec naturali, nec supernaturali, etiam sine fide infusa et talis assensus actualis immediate a Deo produceretur; sic verisimile est quod Deus ex ineffabili eius bonitate multos illustraverit mere gratiose qui se numquam ad fidem disposuerunt. Et illi, postquam ex abrupto experiebantur se assentire ad quod tamen nullam evidentiam nec dispositionem unquam haberent, inceperunt cogitare. Unde hoc esset et invenierunt quod non poterat esse illud nisi ex speciali influxu Dei, et sic reflexi supra se poterant intelligere gratiam divinam eis misericordialiter ostendisse veritatem, et ex illo tunc inceperunt Deum diligere et amplius Deo credere in tantum quod Deus eis tandem infudit habitum fidei, sicut verisimile est quod fecerit multis antiquis patribus et prophetis.

Secundus aggressus est, cum apprehensione credendi et desiderio sciendi veritatem. Sic cum Apostoli predicaverunt gentibus, aliqui gentiles poterant mirari de predicatione ipsorum et poterant cogitare esse, hii predicant legem nobis contrariam, tu velles libenter scire veritatem, et poterat esse quod Deus ex tali desiderio sciendi veritatem infunderet eis fidem.

Tertius aggresus et communis est de qua agit presens questio: per apprehensionem credendorum cum apparentiis seu evidentiis de ipsorum veritate et illo modo infideles audientes predicantes Apostolorum crediderunt articulis auctoritate Apostolorum et auctoritate predicatorum et miraculorum, adhibitorum etc.

Nota: aliquis potest experiri se habere fidem infusam vel caritatem et hoc evidentiis probabilibus, licet non demonstrativis, et non sequitur quod ideo non mereatur in credendo articulum baptisatis qui est quod in eo infunditur fides. Ratio, quia, licet ego crederem iam articulum aliquem — verbi gratia quod tantum unus Deus est — et postea scirem eumdem per demonstrationem, tamen sciendo mereor et hoc si ego in assentiendo non solum innitor demonstrationi, sed auctoritati Ecclesie. Ego enim, licet sciam eum, tamen possum simul inniti auctoritati Ecclesie taliter quod, si etiam non haberem demonstrationem ad hoc, ego vellem credere auctoritate Ecclesie et divina. Sed verum est: si solum innitor demonstrationi, ego non mereor.

Nota quod in magnis doctoribus potest poni aliud lumen specie distinctum contra fidem quo ipsi specialius sciunt articulos et distinctius et sciunt eos declarare et ostendere quod non repugnant principiis naturalibus et solvere argumenta in contrarium. Et hoc videtur esse de intentione Augustini qui dicit quod “in simplicibus, ut in una vetula, est fides simplex,” sed doctis Deus confert sapientiam; et ergo propter illud non oportet ponere lumen glorie.

Nota quod Augustinus dicit se in dictis poetarum invenisse scriptum quod *in principio erat Verbum* etc., quod uno modo potest dici quod tales habuerunt fidem

79v

<footnote n="35">35 est] in add. sed del. ms. || 49 se] invenisse add. sed del. ms.</footnote>
infusam et fuerunt philosophi creduli, alio modo potest dici quod aliqui scripserunt
talia alta ad libros poetarum ad exaltationem artis ipsorum, sicut in libro vetule
inveniuntur prophetie manifestissime de incarnatione et de Beata Virgine clariores
quam in Ysaia. Et tamen ille liber esset omnino trufaticus et repudiandus, sicut dicit
Henricus de Hassia se legisse.

HENRICI DE HASSIA Nota de philosophis:

Utrum aliqui philosophi tam recta et debita intentione
studuerint et laboraverint pro scientiis et virtutibus quod
etiam primo modo sumendo mereri, scilicet pro exigere ratione
iustitie vel dignitatis actus meruerint aliquid aliud apud Deum

(Edidit Alexander Baumgarten)

Respondeo quod qui pro talibus bonis interioribus laboraverunt precise ea
ratione ut scientiis et virtutibus prout in hac vita possibile ultimate perficerentur
et ibi sistebant non merebant apud Deum tali modo meriti, verbi gratia in simili si
aliquis pater familias haberet servum vel filium, alibi habes hoc exemplum cum M
littera. Verumtamen si aliqui philosophantium vel aliorum gentilium attenderunt
quomodo erat disceptatio de ultimo fine humanorum actuum aliquibus dicentibus
quod felicitas hominis consisteret in perfectione ipsius secundum scientias et virtutes
naturaliter acquisibiles, aliis dicentibus contrarium quod in divitiis et honoribus,
aliis quod in voluptatibus corporalibus. Si inquam aliqui gentilium ista vel consimilia
attendentes non prestituerunt nec determinaverunt sibi aliquem specialem finem
ultimum in specie, sed cum desiderio veritatis circa hoc suspensi steterunt et conati
fuerunt diligenter ad cognoscendum et recte vivendum gratia finis ultimi humane
speciei. Quicumque fuerit ille, quicumque talis intentionis gentiles fuerunt et solum
tales videntur moraliter virtuosi fuisse et a Deo consequenter illuminati vera fide de
felicitate eterna et aliis ad salutem necessariis. Ratio est quia tales videntur fecisse ||
debitum suum et diligentiam quam ex naturalibus facere potuerunt pro sua salute.

Secundo modo ille philosophus fuisset vere moraliter iustus vel virtuosus qui
conformasset se in omnibus dictamini naturalis rationis, inquantum illud a causa
prima emanavit seu qui in omnibus ordinem et modum visus fuisset servare,
inquantum talis ordo et modus a causa prima rebus fuit inditus et constitutus.
Si aliqui philosophi tali consideratione vel intentione virtutes exercuerunt videntur
a Deo maxime specialiter directi fuisse et illuminati quia eorum vita moralis fuisset
propinqua ad vere iuste vivere. Et si bragmane vixerunt secundum ius naturale tali
intentione, erant in statu salutis tempore legis nature. Patet itaque ex premissis
quod solum actus quos faciunt homines moti ex dilectione Dei super omnia sunt
proprie premii celestis meritorii et adhuc non ex quacumque dilectione Dei, sed
solum ex illa que originatur in nobis ex habitu supernaturaliter infuso. Patet etiam
quomodo nullum bonum manet irremuneratum scilicet remuneratione de congruo,
large tamen loquendo de illa remuneratione vel etiam intelligitur nullum bonum
irremuneratum, quia iuxta humanam consuetudinem et reputationem omnis actus
virtuosus meretur honorem cum honor hac consuetudine reputetur premium
virtutis, vel tertio intelligitur de premio essentiali actus boni de quo habes cum
Q littera. Magister Henricus de Hassia.

13 sistebant ] sistenbant ms. || 16 quomodo ] a add. sed del. ms. || actuum ] aliquibus add. sed del. ms. || 17 virtutes ] naturalis acquisibi add. sed del. ms. || 34 patet ] nota de actibus meritoriis add. in marg. dex. ms. || 42 essentiali ] virtutis add. sed del. ms. || 43 littera ] h add. sed del. ms.
<ANONYMUS>

Utrum philosophie studium sit et fuerit apud Deum meritorium

(Edidit Alexander Baumgarten)

Arguitur quod non, quia, si sic, tunc gentiles, sicut Aristoteles, Plato, Socrates et ceteri, olim apud Deum multum meruissent ex quo tam ferventissime et laboriosissime insudabant studio tali et amore scientie renuntiaverunt omnibus temporalibus, ut patet ex hystoriis. Quod autem tali studio et studiosa sollicitudine apud Deum nichil meruerint apparet, quia amorem ipsius illam non assumpserunt nec eam ad cuius gloriam ordinaverunt, sicut patet ad Romanos, 1.

Ad contrarium tamen arguitur, quia per studium tale acquiritur circa Deum et creaturas cognitio veritatis que est necessaria ad iuste et recte vivendum eo quod philosophia ostendit debitum rectum finem et ordinem ac nature statum, igitur est virtuosus labor et meritorius, quia “nullum bonum irremuneratum”, secundum Boethium. Item, actus militie temporalis romanorum tendentes ad bonum rei publice exercitatis fuerunt meritorii glorie temporalis secundum Augustinum 6 *De civitate Dei*, igitur a fortiori actus militie stoice philosophiant gentilium debuerunt eis esse meritorii. Consequentia est clara, antecedens patet 2 *De civitate Dei*, capitulo 15, ubi loquens de Romanis dicit Augustinus “quibus non erat daturus Deus vitam eternam” si neque eis hanc terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet non redderetur merces bonis actibus eorum, id est virtutibus quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur isti privatas res suas pro re communi, hoc est pro re publica et pro eius erario contempserunt, avaritie restisterunt consuluerunt patrie etc. Non est ergo, dicit Augustinus, quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur, quia receperunt mercedem suam.

Pro isto dubio premitto quod studium est diligens vel vehemens animi aut mentis applicatio vel occupatio ad inveniendum, declarandum, roborandum vel defendendum veritatem, quia omnis studiosus labor est vel certa inventionem veritatis vel invente declarationem vel roborationem aut defensionem. Quo premisso notandum est quod multiplici causa vel intentione diversi se applicant studio philosophie. Nam aliqui precise intentione gentilium, videlicet quia cognitio veritatis est perfectio intellectus humani ut patet per hoc quod “omnes homines naturaliter scire desiderant”. Alii se applicant tali studio ut intytulati promoveantur vel lucentur aut ad scientias lucrativas disponantur. Alii vero ut honorentur et magni habeantur, quia “scientia est de numero bonorum honorabilium”, et omnes isti indebita intentione moventur. Alii igitur sunt qui tali studio se dant tribus bonis intentionibus, et hoc habes in libro cum *Predicamentibus* in fine tredecimi folii. Hiis premissis trado talem conclusionem quod studium scientiarum secularium non apud infideles, sicut apud Christianos fuit premii celestis meritorium. Patet, quia gentiles applicabant se tali studio premissis tribus intentionibus indebitis et insufficientibus ad meritum apud Deum. Non enim intuitu Dei nec ex eius dilectione nec eius honorem per hoc quesierunt ipsum propter quod reprehenduntur per Apostolum ubi supra. Secunda pars conclusionis, videlicet quod studium scientiarum secularium, ut sunt artes liberales, medicina et scientia legum civilium, apud fideles sit celestis premii meritorium, patet, quia alii actus et sollicitudines fidelium minus principales et utiles ex dilectione Dei aut ad eius honorem facti sunt sic meritorii, igitur a fortiori studium veritatis multipliciter utilis ad directionem vite humane erit talis premii meritorium. Et dixi notanter in conclusione ‘premii celestis’ quia si, ut allegatum est, Romani actibus strennis exterioris militie meruerunt dominium

<footnote n="6">6 et — sollicitudine] in marg. sin. ms. || 8 gloriam] ordu add. sed del. ms. || 11 rectum] rerum ms. || 21 restisterunt] consult add. sed del. ms. || 24 pro] nota quid sit studium add. in marg. dex. ms. || 38 et] inff add. sed del. ms.</footnote>
mundi, ut Augustinus innuere videtur, verisimile est ut Socrates, Plato et Aristoteles, qui longe fuerunt abstractiores et virtuosiores aliquod maius bonum temporale meruerunt ut aliquod donum speciale citra donum gratie gratificantis. Et illud donum videtur fuisse aliqua specialis illustratio adiuvans philosophos in inventione scientiarum maxime propter fideles futuros, quia gratie gratis date sepe dantur magis et principalius propter bonum || aliorum quam propter bonum eorum quibus dantur. Et quod Dei auxilium habuerint philosophi videtur Augustini 22 *De civitate*, capitulo 22, ubi inducta auctoritate Tullii dicit et ipsi contra quos agimus quoquomodo sunt compulsi in habenda non quocumque, sed vera philosophia divinam gratiam confiteri. Et libro 2, capitulo 7, dicit quod philosophi utcumque dotati sunt ingeniis acutissimis prediti et ratiocinando investigare quid in rerum natura latitaret, quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. Et subdit: quidam eorum quedam magna quantum divinitus adiuti sunt invenerunt quantum autem humanitus impediti sunt erraverunt. Ex quibus apparet quod philosophantes meruerint a Deo dirigi specialiter in inventione veritatis aut aliquod tale premium. Ex istis infero aliqua corollaria.

Primum est quod nulli est vere meritorium studium artium vel theologie quamdiu est in statu mortalis culpe. Patet, quia quamdiu est homo in tali statu non studet debita intentione nec refert sincere suum studium ad quod reffere debet, scilicet ad Dei honorem et proximi salutem nec tunc eius studium procedit ex radice meriti que est Dei caritativa dilectio.

Secundum corollarium est quod rationabiliter gingnasia sapientie ex divina providentia et apud fideles et infideles sunt et fuerunt disposita hoc quantum ad gentiles. Patet, quia scientie seculares que ex studiis eorum publicis provenerunt erant utiles fidelibus tribus modis predictis quantum vero ad fideles. Patet, quia, nisi studia publica continuarentur et conservarentur, fides Christiana cito rudesceret et errores et false superstitiones varie revirescenter.

Si dicatur forte: sufficeret quod quilibet studeret in partibus suis sine hoc quod fierent conventus generales scolarium et magistrorum, responditur quod non, tum propter maiorem auctoritatem et approbationem litteratorum, tum propter celeriorem instructionem plurimum, tum propter exercitationem maiorem addiscentium et maiorem digestionem et discussionem dubiorum, tum quarto propter liberiorem vacationem studio et propter remotionem multorum que impediunt acquisitionem sapientie, ut sunt voluptas habundantia proprie patrie et familiaritas parentum et amicorum, tum quinto propter maius et fortius augmentum sapientie in concursu multorum discentium et docentium, verbi gratia mille apes per estatem simul laborantes comportant plus de melle quam si quelibet divisim et sequestratim laborasset, ymmo divisim multe perissent et nullam provisionem sole facere potuissent. Simile est de formicis et de hominibus politice congregatis quorum quilibet melius et lautius vivit quam si solitarie vivendo necessaria quereret. Si queritur si ex divina providentia propter ista fuit apud gentiles et est nunc apud Christianos gyngnasium sive exercitium utriusque sapientie, scilicet divine et humane, quare ergo apud populum Israel numquam fuit studium scientiarum liberalium sive humanarum?

Responditur quod quia futurum erat quod ex duobus populis scilicet israelicito et gentili fieret tandem per Christum una perfecta Ecclesia vel congregatio fidelium ideo disposuit Deus quod unus illorum populorum vacaret pure et

<footnote n="24">24 eorum ] publicis add. sed del. ms. || 28 si ] nota quod melius est studere in generali studio quam particulari add. in marg. sin. ms. || quilibet ] di add. sed del. ms. || 42 sive ] exercitium add. sed del. ms. || 44 scientiarum ] li add. sed del. ms. || humanarum ] nota quare apud Iudeos numquam fuerit studium scientiarum liberalium. add. in marg. sin. ms.</footnote>
impermixte uni sapientie et alter alteri, scilicet populus fidelis Israel scientie et cognitioni supernaturaliter date, et alter populus, scilicet gentilis, vacaret inventioni scientiarum naturaliter invenibilium quarum quia nulla sine altera humano studio usquequaque perfici potest provide voluit Deus ut in Christiano populo qui perfectissimus esse debuit in omni cognitione et virtute quidquid naturaliter inventum est a gentilibus et quidquid revelatum fuit supernaturaliter israeliticis concurreret ut sic fieret ultimate una perfecta fidelium Ecclesia scilicet Christiana. Deinde propter maiorem declarationem predictorum quod videlicet gentiles philosophi per studiosos labores et varios discursus pro acquirendis scientiis, quamvis non meruerint celeste premium, tamen meruerunt potiori ratione quam Romani aliquam temporalem retributionem. Advertendum est quod illa temporalis retributio multiplex esse potuit. Videtur enim primo ut tactum fuit quoddammodo quod quidem philosophorum pro bonis eorum studiis et operibus remunerati fuerint a Deo per aliquam directionem specialem in processu discursivo et ratiocinatione ad inquisitionem veritatis.

Secundo aliqui gentilium, solliciti pro veritate videntur etiam sine ratiocinationis discursu de aliquibus desuper illuminati in somnis vel alias, quia, si hoc de quibusdam sibillis estimatur, quid prohibet simile de studiosimis philosophis?

Tertio remunerati videntur aliquo honore, fama, laude et reverentia que eis post acquisitam scientiam ab omnibus impendebatur et in vita eorum, et post vitam. Unde multi sanctorum qui sunt hodie in regno celorum non meruerunt tantam laudem, famam et honorem habere vel saltem non obtinuerunt in hoc seculo post mortem quantam quidam philosophi obtinuerunt, ut Aristoteles, Plato et alii qui preconizantur ubique et in celebri memoria hominum sunt, ac per hoc non videntur omnino adhuc mortui, sed quodammodo vivunt, scilicet in memoria.

Quarto aliqui studiosi gentilium divitiis remunerati sunt pro suis studiosis et bonis actibus, quia nonnulli videntur olim philosophati propter divitias, sicut et hodie forte aliqui Christiani statuunt suis studiis talem finem, scilicet divitias vel honores magis quam iustitiam vel virtutem. ||

De talibus Christianis sicut et gentilibus, cum adepti fuerint fines quos sibi statuerunt, dicit Christus: *Amen dico vobis receperunt mercedem suam et illud fili, recepi stis bona in vita tua*, Luc. 16. Sed videtur quod bonum quod tales adipiscuntur non debeat dici merces vel premium. Ratio quia peccant in actibus et in operibus quibus conantur ad suos malos fines et per consequens Deum offendunt, igitur non merentur apud ipsum bonas mercedes, sed graves penas, pro cuius solutione notandum est faciliter quod mereri multipliciter sumitur secundum Alanum in *De equivocis misticis*, ut habetur alibi. Hiis notatis dico quod secundum modum distinctionis premisse de mereri gentiles studiis suis laboriosis et operibus bonis de genere quamvis non recta intentione nec bene huiusmodi fecerint possunt dici meruisse apud Deum bona predicta pro quibus laborabant quoniam hoc congruebat ex parte Dei qui est largissimus dispensator et paterfamilias benignissimus domus sue, scilicet universi, faciens solem suum oriri super bonos et malos, ut mali habundantia beneficiorum inclinentur et incitentur ad referendum Deo gratiarum actiones, et boni amplius ad bonum moveantur, quoniam divina benignitas aliquos consuevit allicere ad se beneficiorum multiplicatione, alios compellere ad se tribulationum immissione.

Secundo competebat remunerari gentiles magnitudine scientie speciali ex directione, propter profectum et utilitatem multiplicatione futurorum fidelium, ut patet in precedentibus.

Tertio etiam possunt dici meruisse scientiis illustrari, quia per hoc se disponebant

<footnote n="4">4 provide] voluit *add. in marg. dex. sed del. ms.*
retributione philosophorum *add. in marg. sin. ms.*</footnote>

<footnote>|| 11 retributionem] nota de temporali
13 quoddammodo] quodadmodo *ms.*</footnote>

<footnote n="49">49 hoc] et hoc *add. sed del. ms.*</footnote>
et hoc per magnam diligentiam et sollicitudinem pro acquisitione et inventione veritatis, sicut patet per beatum Hieronymum in *Prologo Galeato*. Sed dubitatur adhuc an aliqui philosophi tam recta et debita intentione studuerint. Reverte folium. Henricus de Hassia.

### <ANONYMUS>

#### Nota de ingenio

Utrum quod natura de ingenio non dedit vel aliis viribus per exercitium vel studium attingi possit

(Edidit Isabela Grigoraş)

Ad illud responderi potest quod sic quantum ad aliquid. Unde Valerius, libro 8, de industria loquens Demostenis, dicit: "Demostenes cuius commemorato nomine maxime eloquentie consummatio audientis animo obruitur. Cum ipse inter initia iuvente, id est iuventutis illius, artis, scilicet rethorice, quam affectabat, primam litteram dicere non posset, scilicet R, oris sui vicium tanto studio et ingenio expungnavit, ut illa littera a nullo alio expressius preferretur"; et narrat ibi quomodo Demostenes, in pluribus vires quas ei natura denegavit industriosa habituatione acquisivit. De ipso subdit Valerius dicens: "Demostenes cum rerum natura etiam quidem victor abiit malignitatem nature pertinacissimo animi robore superando. Itaque alterum Demostenem mater, alterum industria enixa est". Hec ibi. Nec mirum si per sollicitam quere in alio libro, folio 88, et hoc de illa dubitatione.

### <ANONYMUS>

Utrum diversitas ingeniorum se teneat ex parte corporis solum vel etiam partim ex parte anime

(Edidit Isabela Grigoraş)

Responditur quod secundum aliquos provenit utroque modo, primo ex parte anime, et hoc ratione essentialis inequalitatis animarum in gradibus essentialium perfectionum ponunt enim multi unum individuum essentialiter perfectius alio. Secundo modo ex parte anime, quia fomes originalis vicii in anima unius maior esse potest quam in anima alterius et hoc si talis fomes consequitur gradum concupiscentie in conceptione, ut aliqui dicunt. Quod vero magna pars habilitatis et bonitatis ingenii teneat se ex parte corporis nullus dubitat, cum oporteat quod secundum modum receptionis specierum sensibilium et sensationum in virtutibus organicis ipse intellectus cui huiusmodi deserviunt melius vel peius apprehendat et iudicet.

Queritur quomodo proveniat et unde quod unus est ingeniosus valde ad unam scientiam vel ad unum artificium et ad aliud rudis et ineptus. Responditur quod hoc potest provenire multis modis; primo ex naturali inclinatione a nativitate contracta, ad obiecta vel ad actus aut habitudines obiectorum talis vel talis scientie. Habent enim aliqui naturalem abhominationem aliquarum rerum, ut cascis vel vivi etc. Et ita econtra aliqui contrahunt naturalem delectationem vehementem plus ad unam speciem rerum quam ad aliam.

Secundo, hoc provenit quodammodo per accidens, utpote qui naturaliter inclinatus est ad avaritiam vel honorem etc. studiosius querit et proficit in scientiis seu artibus quibus huiusmodi consueverunt acquiri.

Tertio modo potest esse quod alicui a pueritia tales uel tales res magis

<footnote n="3">3 adhuc ] ad scr. sed del. ms. ; iter. in marg. ms. || 14 proferretur ] iter. a. c. ms. || 17 quidem ] quidam ms. || 18 alterum²] natura sive add. sed del. ms. || 28 dicunt] nota de fomite add. in marg. dex. ms. || quod ] p. c. ms. || 34 inclinatione] ex nativitate add. sed del. ms. || 36 abhominationem] ahhominationem ms.</footnote>
obiciebantur. Et ergo filii pictorum, quia a primo consueverunt videre ymagines habiliores, inveniuntur ad pingendum et ita de aliis.

Quarto modo provenire potest ex ymaginatione vel ex habitu parentum generantium, eo modo quo Iacob procurabat generari oves varii coloris, ut habetur Gen. 30. Predicte 3 questiones consecuntur se invicem inmediate in lectura. Magister Henricus de Hassia.

### 〈ANONYMUS〉

#### Nota de quintuplici inpugnatione fidei

(Edidit Isabela Grigoras)

Captivantes omnem intellectum, hoc dicit Paulus, quia ante adventum Christiane fidei intellectus humanus erat quasi vagus et ambiguus et non fixus in ceteris opinionibus seu credulitatibus quibus non liceret contrarium tenere || sed quod unus philosophus reprobabat, alter affirmabat. Veniente autem doctrina fidei per Christum, limitatus est intellectus humanus et determinatus ad tenendum certas virtutes et secundum eas vivendum et Deum colendum. Talem captivitatem intellectus humani quantumlibet eruditi in humanis scientiis potuit facere Deo cooperante Paulus dicens: 'Armatura indutus, que sunt potentia Deo', id est que sunt illa potentia et fortia ab ipso Deo, ubi tangi videtur quintuplex inpugnatio fidei seu religionis Christiane, que vinci habet per studium et doctrinam Scripture Sacre.

81v

Quarum prima fuit et adhuc est per Iudeos innitentes carnali et falso intellectui Divinarum Scripturarum.

Secunda fuit et est per hereticos et scismaticos qui sua superbia alicuius 〈sensus〉 Sacre Scripture cupientes erraverunt.

Tertia est et fuit per philosophos seu per mundi sapientes, quibus videbatur fides Christiana rationi et humanis scientiis repugnans et dissona.

Quarta fuit per potentiam tyrannicam presidentium, qui conati sunt multipliciter minis, tormentis et promissionibus retrahere a fide Christi et ab eius cultu.

Quinta inpugnatio est per viciosam et perversam vitam Christianorum et maxime eorum qui presunt, dum enim a Christianis viciose vivitur, eorum fides et religio ab hiis, qui foris sunt, amplius abicitur et conprimitur et nomen Christi ab ipsis plasphematur. Henricus de Hassia.

Prima istarum inpugnationum tangitur ibi 'non carnalia'; secunda ibi 'omnem altitudinem'; tertia ibi 'et captivantes'; quarta ibi 'subiugare'; quinta ibi 'et omnem inobedientiam'. Ex quibus omnibus colligere potestis quam utile sit et salutare studium et exercitium Sacrarum Scripturarum et pro remotione dampnabilis mali intellectus et affectus et pro adeptione salutaris et finalis boni ipsius hominis. Henricus de Hassia.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota de natura et Deo

(Edidit Andrei Marinca)

Deus et natura nihil faciunt frustra. Deus et natura faciunt semper de possibilibus quod melius est. Non deficiunt in necessariis, nec excedunt in superfluis. Talis quidquid sit illa natura veteres veritatis ignari nimis eam magnificabant. Quidam omnes effectus naturales motus et operationes ad ipsam referentes simul et

<footnote n="8">8 inpugnatione] inpugnatione *passim ms.* || 17 quintuplex] inpug *add. sed del. ms.* || 18 religionis] *religeonis ms.* || *sacre*] nota quod quintuplex est inpugnatio fidei Christiane *add. in marg. sin. ms.* || 19 innitentes] nitentes *a. c. ms.* || 24 repugnans] repungnans *ms.* || 33 inobedientiam] *II Cor.*, capitulo 10 *add. in marg. sin. ms.* || 38 deo] Henricus de Hasia *add. in marg. sin. ms.* || 41 *eam*] *sup. l. ms.* || *magnificabant*] *eam* *add. sed del. ms.*</footnote>
ad Deum, quidam solum ad ipsam nullam mentionem facientes de Deo, stultissime opinando Deum ab omni actione extra se vacare, et solum ut amatum et desideratum movere, hoc est in ratione obiecti amati et desiderati, quod est unus de erroribus philosophorum peioribus circa habitudinem Dei ad creaturas. Nam Deum taliter movere solum se extenderet ad creaturas rationales Dei capaces per cognitionem in ratione summi boni. Et ita Deus nullam actionem aut motionem haberet circa creaturas non cognoscitivas vel circa cognoscitivas Dei non capaces.

Iterum, si Deus solum sic movet, tunc movet ut cognitus in ratione obiecti, vel ergo ut cognitus intuitive, vel solum abstractive. Si primum, tunc movet realiter effective ad extra, quia obiectum intuitive visum est causa effectiva visionis qua sic videtur. Si secundum, tunc Deus non plus movet quam res que non est solum abstractive cognita, sed res que non est nullo modo movet, igitur.

Iam hoc dimisso, videamus pro quo poterant sumere philosophi in dictis eorum locutionibus naturam contra Deum distinctam, ubi clarum est quod non poterant obstantibus prehabitis naturam rationabiliter capere pro quadam causa secunda suprema a qua omnes inferiores cause naturales haberent vires agendi et movendi. Verum quod poterant naturam licenter sumere pro toto ordine secundarum causarum inquantum quelibet secundum suam speciem determinata est a causa prima ad certos actus, motus, operationes et fines. Sic enim oportet sumi naturam quando dicimus tota natura vel omnipotentia nature non posset mortuum resuscitare et huiusmodi.

Secundo, poterant naturam strictius sumere, videlicet pro toto ordine causarum naturaliter non libere agentium, cuius ordinis cause superiores essent celestia corpora vel eorum motores rationales ipsa naturali necessitate moventes.

Tertio, in locutionibus predictis capi potest natura communiter posita pro cuiuslibet secunde cause natura propria secundum conditionem sue speciei sibi debita, ita quod sit sensus “Deus et natura nihil faciunt frustra”, id est sicut Deus non frustra agit aut movet, ita nulla factura seu creatura eius innixa pure et precise viribus a creatore sibi constitutis agit aut movet frustra seu errat quantum est de se. Hoc dico, quia natura potest errare ratione impedimenti extrinseci circa passum vel ratione lesionis intrinsece vel ex conditione libertatis proprie. Primo modo contingit naturam gravis simplicis in descendendo errare a centro. Secundo modo contingit naturam lapsam hominum et aliorum errare sepissime a legittimis naturalis ordinis et habitudinis sibi ab auctore nature constituti nimis clarum est hoc.

Tertio modo erravit natura angelorum et primorum hominum adhuc pura et incorrupta.

Hic ad considerandum aliquid de concordia et discordia Dei et nature queritur.

### <ANONYMUS>

An omnis actio create nature sit de intentione cause prime

(Edidit Alexander Baumgarten)

Videtur quod sic. Si opus nature est opus intelligentie non errantis etc., respondendo breviter dico quatuor conclusive.

Primo quod omnis creature actio secundum veritatem integritatis nature ipsius facta impedimentis remotis est a Deo intenta et sue voluntati conformis. Patet, quia ipse est qui dedit cuilibet creature veritatem nature sue et constituit sibi legem in agendo et movendo et ergo in || hoc casu error nature create esset reducendus in Deum auctorem nature, quod absurdum est.

82r

<footnote n="4">4 philosophorum] *sup. l. ms.* || 30 errare] nota quod tripliciter potest errare aliquid *add. in marg. sin. ms.* || 31 intrinsece] *iter. a. c. ms.* || 43 intenta] et sue *add. sed del. ms.*</footnote>
Secundo dico quod non omnis actio create nature est conformis legibus
sui auctoris. Patet ex dictis, cum contingat creatam naturam multis de causis
a suis deviare legittimis. Patet ergo quod rectitudo actionis humane non est ex
conformitate ad conatam naturalem inclinationem, sed est ex conformitate ad divine
legis positionem.

Manifestum est hoc, quia natura humana lapsa est et corrupta, igitur rectitudo actionis secundum eius inclinationem aut appetitum au instinctum non est sumenda, nec secundum iudicium rationalis nature humane presentis status, quia non solum natura sensitiva et vegetativa discrasiate fuerunt et infirmate ex peccatis primorum hominum, sed et natura intellectualis hominis secundum tres anime potentias lesa fuit. Et ergo dictamen illius nature rationalis nude sibi ipsi relicte non potest esse regula vere rectitudinis actionum humanarum, quia illud dictamen tendit finaliter ad bonum creatum constituens finem ultimum gratia cuius perfectionem hominis formalem summam sibi possibilem. Et sic natura rationalis hominis desuper non adiuta et super se non elevata finaliter reflectitur super ipsam tamquam super illud quod summe diligit, sicut ergo non est credendum ibi appetui sensuali et naturali, ita nec appetui rationali, nec iudicio rationis pure naturali.

Manifestum est hoc quia omnes ille potentie nature humane corrupte sunt et infecte et ergo destitute speciali auxilio errant plurimum in actuando se particulariter. Et ita secundum veritatem rectitudo vera actionum humanarum non est nature humane presentis status tribuenda, sed est penes Dei iussiones desuper mortalibus gratiose exhibitas attendenda. Quare non recte omnino quidam dixerunt philosophi quod recte vivere est secundum naturam vivere. Ego scio quod vere recte vivere est secundum Deum vivere sue voluntati conformiter agendo. Nescio quid ipsi per naturam suam intelligere voluerunt illam cui tantum innitebantur quod Dei auctoris nature et omnis rectitudinis eius obliti nichil de talibus sibi tribuerunt. Quid etiam est quod dicunt ratio seu rationalis natura semper ad optima deprecatur? Si intelligunt quod ratio que procedit pure naturaliter ex natura hominis presentis status semper deprecatur ad optima, non est verum, quia, ut patuit, talis ratio in particulari errat et a vero fine ultimo actionum humanarum exorbitat, igitur. Nec potest dici quod loquatur de natura humana integra et illesa, quia nichil philosophis constitit de originali et generali corruptela nature humane secundum vires corporis et anime a qua corruptela natura hominis non potest se reducere ad eius originalem integritatem.

Et ergo philosophi non putabant aliam veritatem vel conditionem nature homini debitam preter eam, que presentialiter currit non potentem utique in optima moralium que oportet procedere ex dilectione Dei super omnia. Et quod plus est, nec etiam in illa optima potuisset natura originalis hominis integra desuper non adiuta. Si infers ergo natura humana non fuit originaliter bene instituta cum ex suis viribus non potuisset attingere veritatem sue moralis perfectionis, non sequitur quia magis fuit ad salutem rationalis creature naturam eius institui quod sine speciali Dei influxu non posset in suam perfectionem quam quod sine illo potuisset. Quis etiam diceret naturam oculi male institutam pro eo quod non potest in visionem nisi ab extra moveatur specie obiecti, nec natura coloris dici potest male instituta eo quod colores non possunt in operationem suam naturalem, que est multiplicio specierum ab eis, nisi lumine iradientur: ita ymaginandum est in proposito. Ex hiis iterum ulterius manifestum est quare turpissime errant bechardi quidam laborantes in hac vita attingere statum in quo quidquid secundum naturam libet liceat.

Tertio conclusive dico quod econtra non omnis actio Dei est conformis create

<footnote n="9">9 vegetativa] de add. sed del. ms. || 22 quare] nota quid sit recte vivere add. in marg. dex. ms.
|| 39 si] nota quod homo non potuisset in statu innocentie super omnia dilexisse Deum add. in
marg. dex. ms.</footnote>
nature et hoc secundum limitationem cursus presentis naturalis causalitatis. Patet, quia aliqua actio Dei specialis est preter naturam, aliqua est secundum naturam et aliqua est contra naturam. Et hoc quantum ad limitationem predictam quod dico notanter quia beatus Augustinus videtur velle quod nulla actio Dei specialis et miraculosa circa creaturam sit contra eius naturam cum velle Dei ut dicit sit natura rei. Verum quod hoc dicendo Augustinus respexit ad naturam creature passivam vel obedientiaem et non ad limitationem nature particularem secundum institutum cursum. Verumtamen etiam creatis possunt esse naturales actiones et motus contrarii illis qui modo eis naturaliter insunt, verbi gratia ex quo forma substantialis aque perfectionaliter continet caliditatem potest ex concursu cause prime respectu caliditatis ita naturalem quantum est de se causalitatem habere sicut modo habet respectu frigiditatis.

Et ergo stat quod aqua frigida ita naturaliter quantum est de sua specifica natura reducat se ad caliditatem sicut modo calefacta se reducit ad frigiditatem et suo modo in aliis potest declarari quo modo actio Dei miraculosa potest esse naturalis create nature etiam secundum formam. Iam postremo quid est quod natura dicitur agere rememorata a superioribus causis? Si proprie loquuntur, videtur hoc solum se extendere ad naturam cognoscitivam natam habere memorationem. Exemplum in moralibus: quemadmodum natura humana ante legem fuit sic lapsa sic peccatis sopita et oppresa quod ipsa leges quas Deus sibi originaliter constituit ignoravit et oblita fuit et ergo per precepta moralia legis Moysi natura corrupta rememorationem recepit legum a creatore sibi originaliter constitutarum. Si vero dictum illud se extendit etiam ad naturas || non cognoscitivas, oportet quod rememoratio accipiatur improprie, videlicet pro excitatione, directione vel reductione potentie ad actum qualiter omnem naturam rationalem et irrationalem rememorari oportet a causa prima ut agat. Non autem sic oportet omnem naturam irrationalem inferiorem regionis elementorum ab aliqua causa superiori creata ut a celo rememorari id est excitari ut agat. In aliquibus autem hoc videmus ut de natura vegetabilium que per hyemem quasi dormiunt et post accedente influentia solis incipi{un}t pullulare secus est de natura animalium perfectiorum que eque generant yeme et estate. Similiter secus est de natura ignis et aque que etiam si celum staret et omnis eius influentia suspensa esset adhuc ageret in passum. Et hoc de illo. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉
Nota quod duplices sunt docti

(Edidit Isabela Grigoraş)

Dan. 12 dicitur: *Qui autem docti fuerint* etc. Nota quod duplices sunt docti qui ratione intelligentie specialiter fulgebunt in beatitudine, videlicet docti pure contemplativi qui profundis ac altis celestium meditationibus ampliori inflammantur devotione et caritate. Alii sunt docti qui exercitio exterioris predictionis vel lectionis erudiunt iustitiam et virtutis intelligentiam et illi merentur aureolam que sequitur doctrine exercitium et non doctorum tytulum. Qui stelle conparantur Daniele, ubi supra, propter premium accidentale uel aureolam qua

<footnote n="15">15 miraculosa] in marg. dex. ms. || 19 moralibus] exemplum in moralibus add. in marg. dex. ms. || 23 non] nota quod tria faciunt doctrinam alicuius mirabilem. Primum est cum ille docet alta et profunda, secundum quando (quando] sup. l. ms.) qui docet magna et alta est etatis tenere, tertium quando illi qui docent sunt simplices a nemine umquam humanitus docti. Propter primum et secundum miratur de doctrina Christi, propter tertium et (et] iter. ms.) primum de doctrina Petri et Iohannis mirabantur multi. Henricus de Hassia. — add. in marg. sup. ms. || 27 regionis] regimionis? ms. || 34 docti] H. H. dicit illud quod sequitur super illo verbo Dan.: ‘Qui autem’ etc. et habetur in *Prologo Galeato*, capitulo quarto, ‘Sancta quippe rusticitas’ add. in marg. sin. ms. || 35 etc.] videntur hic in auctoritate Danielis tangi duplices docti qui ratione intelligentie etc. add. in marg. dex. ms. || 37 meditationibus] ampliore add. sed del. ms.</footnote>
spirituali quadam fulgore scintillant ex modo merendi sicut et martires et virgines. Differentia ergo est inter doctos solum et inter doctos qui etiam sunt doctores, qui etiam sunt in triplici differentia.

Sunt enim doctores tytulares seu facti, sunt doctores re et opere non graduati et doctores pastorales ordinarii, de quibus Matth. 5: *Vos estis lux mundi*. Et Ad Eph. 4: *Qui ascendit super omnes celos et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consumationem sanctorum in opus ministerii in edificationem corporis Christi*, videlicet mistici, quod est Ecclesia. Ex quibus patet quod Christus ascendens in celum conmisit fidelium gubernationem et illuminationem non angelis, sed hominibus spiritualioribus et illuminatoribus. Unde et beatus Augustinus in prologo libri *De doctrina Christiana* dicit quod, licet Deus posset singulos homines per angelos edocere, tamen instituit ut homines mutuo se doceant, ut ipsa, inquit, caritas habeat aditum refovendorum invicem animorum. Et illud dictum ipse sic declarat duplici example. Primum est quod spadonem illum seu eunuchum in Actibus Apostolorum non docuit angelus divino oraculo, sed Philippus apostolus. Secundum exemplum est quod Moyses a Ietro socero suo alienigena, tamen tum ipse Moyses esset homo maxime providus, tum quia minime superbus, consilium accepit ab illo gentili de regimine populi Dei. Idem patet de Cornelio quem misit angelus informandum ad beatum Petrum et ita de multis. Hec dico ut appareat quod iuxta divine dispositionis ordinem inter homines sicut et inter angelos debet esse ierarchia etc. Illud habes in libro alio folio 74. Henricus de Hassia.

## (HENRICUS DE HASSIA)

### Nota de vocatione Pauli ad apostolatum

(Edidit Isabela Grigoraş)

Ieronymus in *Prologo Galeato*, 'Cur Paulus vas electionis', quod dicit quare ipse electus sive assumptus fuerit, ut quasi vas pretiosum portare verbum predicationis per mundum, Act. 9: *Vas electionis est mihi iste, ut portet nomen meum*; et respondit Ieronymus: 'Nempe quia vas legis et Sacrarum Scripturarum armarium', quod dicit ideo ad hunc statum elegit Dominus Paulum, quia vidit ipsum ex divinarum divinalium plena notitia spiritualiter ydoneum. Ex quo facto elici potest documentum quod in electione ad statum episcopatus, alibi folio 75. Consequenter circa responsionem Beati Ieronymi ad questionem quam hic format, videlicet 'Cur Paulus apostolus vas electionis'. Et respondet quod ideo, quia doctus in lege et Scripturis. Si illa responsio est valida, queritur ergo quare Deus etiam non elegit Gamalielem, doctorem Sancti Pauli et Nicodemum, de quo Christus dixit: *Et tu*

<footnote n="2">2 qui²] que a. c. ms. || 3 differentia] nota inter doctos et doctores differentiam add. in marg. sin. ms. || 9 quod] et alio modo add. sed del. ms. || 14 exemplo] duo exempla add. in marg. sin. in rubro ms. || 16 apostolus] Act. 8 add. in marg. dex. ms.; Act. 9. Et Paulum apostolum, licet divina et celesti voce prostratum et instructum, ad hominem tamen missum esse, ut sacramenta perciperet et copularetur Ecclesie. Item, et centurionem Cornelium quamvis exauditas orationes eius et ellemosynas respectas ei angelus nuntiaret, Petro tamen traditum inbuendum add. in marg. sin. ms. || 18 dei] Ex. 18 add. in marg. dex. ms. || 20 multis] Act. 10 add. in marg. dex. ms. || 22 hassia] Nota quod Daniel dicit in fine sue sanctissime visionis iustos fulgere sicut stellas et intellegentes, id est doctos, quasi firmamentum, ut habetur Dan. 12, *quasi firmamentum*. Quod eminentius est et non unius, sed omnium stellarum fulgore lucet, I Cor. 15: *Alia est claritas solis, alia claritas lune et alia claritas stellarum*. Stella enim differt a stella in claritate et ita sanctus a sancto, doctus a docto et beatus a beato. Henricus de Hassia. 4 Qui autem docti fuerint fulgebunt quasi splendor firmamenti, et hoc quantum ad premium essentiale, et qui ad iustitiam erudiunt multos quasi stelle in perpetuas eternitates; quamvis unica sit eternitas, tamen comparata ad dierum et omnium ymaginabilium seculorum multitudinem que complectitur; eternitates dicitur vel sumitur 'eternitates' pro 'evi eternitates', que tot sunt quot sunt res evi, id est a parte post perpetue. Videntur hic in auctoritate Danielis tangi duplices docti qui ratione intelligentem specialiter fulgebunt in beatitudine, ubi supra. Henricus de Hassia. add. in marg. inf. ms. || 25 in prologo] sup. l. ms.</footnote>
es magister in Israel; et quare tunc elegit Petrum et alios piscatores incsios pro introductione et fundatione fidei et non magis episcopos uel alios legis doctores? Responsio questionis est quod Deus sic fecit ne introductio fidei etc. De hoc 88 et aliis nihil deficit neque obmissum est de hac materia. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota de indulgentiis

(Edidit Mihai Maga)

Restat de satisfactionis relaxatione, que fit per indulgentias, occasione cuius videndum est: primo, quantum indulgentie valeant; secundo, quibus valeant; tertio, quando valeant; quarto, a quibus et pro qua causa dari possint.

Quantum ad primum, quero primo: an indulgentie aliquid valeant; secundo, an tantum valeant quantum sonant.

De primo videtur quod indulgentie nichil valeant, quia prelatus non potest uti pro suo arbitrio potestate clavium; ergo non potest pro sua voluntate satisfactionem aut penam pro peccatis relaxare; ergo non valet relaxatio indulgentiarum, que fit per voluntatem relaxantis.

Secundo sic: sicut Deus non negat misericordiam, ita nec iustitiam; ergo oportet peccatum debita pena puniri; ergo non poterit || huiusmodi pena ab homine relaxari.

Tertio sic: inferior non potest absolvere ab illo ad quod superior obligat, sed Deus remittendo penam eternam in contritione ad penam obligat satisfactoriam, ut dicit Hugo de Sancto Victore, ergo homo non potest remittere illam.

Quarto sic: solus Christus habet potestatem excellentie in remissione peccatorum, ergo solus potest sine sacramentorum ministratione peccatorum penam remittere.

Sed in contrarium est quod Ecclesia universalis dat indulgentias in sacra urbe Romana.

Respondetur: duplex est forum spirituale, scilicet Dei et Ecclesie. Unde quidam dicunt quod indulgentie valeant in foro Ecclesie tantum, non in foro Dei. Per indulgentias enim absolvitur quis a penis taxatis a iure aut iudice, sed non a penis taxatis a Deo.

Sed contra hanc opinionem videtur esse textus Matth. 16: *quodcumque solveris super terram erit solutum et in celis*. Etiam secundum hanc opinionem videtur quod prelati Ecclesie dando indulgentias absolverent a penis transitoriis et transmitterent penitentes ad graviores penas, scilicet Purgatorii, et ita indulgentie plus nocerent quam prodessent quod vocabulo etiam repungnat.

Alii verius dicunt, et hoc tenendum puto, quod indulgentie etiam valeant in foro Dei, quia Ecclesia est thesaurus meritorum Christi et totius Ecclesie etiam perfectorum in Ecclesia. De quo quidem thesauro prelatus Ecclesie qui habet claves thesauri pro neccesitate eorum qui sunt de Ecclesia potest accipere et cum eis dispensare.

Quattuor sunt que requiruntur ad hoc quod valeant indulgentie: duo ex parte dantis et duo ex parte capientis. Ex parte dantis requiritur unum quod pertinet ad clavem scientie, ut causa rationabilis, scilicet utilitas ecclesiastica; alterum pertinens ad clavem potentie, scilicet auctoritas dandi indulgentias. Ex parte vero suscipientis aut suscepturi indulgentias similiter requiruntur duo: unum pertinens ad remotionem cause prohibentis, scilicet contritio; alterum ad collationem cause disponentis, scilicet fidei devotio, cum effectu in forma Ecclesie determinato.

Unde respondetur ad questionem propositam quod indulgentie multum valent.

Ad secundam obiectionem dico quod non negatur iustitia, sed per donationem

<footnote n="39">39 quattuor] nota quod quattuor requiruntur ad hoc quod indulgentie valeant *add. in marg. dex.* ms. || 44 remotionem] *p. c. ms.*</footnote>
indulgentiarum quod deest quoad meritum privatum recompensatur per meritum publicum et servatur iustitia ac si ille satisfecisset.

Ad primam dico quod prelatus dans indulgentias non utitur potestate clavium
pro suo arbitrio, sed ex causa rationabili eas dat modo premisso.

Ad tertiam dicitur quod non absolvit, sed aliunde absolvit et relaxat.

Ad quartam dicitur quod alius est effectus sacramenti et alius effectus indulgentie, quia sacramentum liberat a pena animam purgando et hoc non potest minister Ecclesie facere per se sine sacramento, sed indulgentia liberat solvendo penam aliunde et tamen recompensando.

## Ἡ μυροδοχείον ἀναστήμονον ἀναστήμονον ἀναστήμονον

(Edidit Mihai Maga)

Ad questionem secundam: ‘utrum indulgentie tantum valeant quantum sonant’. Et videtur quod non, quia sequeretur quod quis pro tribus obulis haberent relaxationem magne satisfactionis penitentialis, quod videtur absurdum. Aliquando enim per indulgentias remittitur tertia pars iniuncte penitentie porrigentibus manum adiutricem pro fabrica alicuius pontis aut Ecclesie, porrigat igitur quis ad tres tales fabricas tres obulos, et videtur sequi propositum.

Secundo sic: si indulgentie tantum valent quantum sonant, ergo tantum valent morantibus Rome quantum valent venientibus remote de partibus laboriosissime loginquis, quod videtur iniustum.

Tertio: dimittere satisfactionem vel emendam sine recta estimatione recompensationis iniustum est, ergo hoc non est ratum apud Deum, et tamen hoc pretendi videtur per donationem indulgentiarum.

Sed in contrarium est: si Ecclesia non decipit filios, tunc indulgentie tantum valent quantum sonant.

Item, predicatio Ecclesie non debet esse mendax, quia Deus non indiget nostro mendacio, Iob 15. Ergo, sicut Ecclesia predicat indulgentias, ita valent.

Respondetur secundum doctores: ad hoc quod indulgentie aliquid valeant requiritur duplex conditio ex parte donantis et duplex ex parte recipientis. Ex parte donantis requiritur auctoritas; requiritur etiam honesta et rationalis causa. Non enim credenda esset indulgentia alicuius valoris si quis daret eam euntibus videre torneamenta vel spectacula. Ex parte etiam recipientis requiritur duplex conditio, scilicet confessio cum vera contritione, fides cum vera devotione, ut de peccatis sit vera penitentia et de pastoris vera confidentia.

His propositis vel suppositis de questione ista, diversi diversa dixerunt.

Quidam quod indulgentie valeant secundum mensuram devotionis suscipientis secundum quod meruit sibi valere. Et isti dicunt quod indulgentie non valeant tantum quantum sonant. Sed contra, quia tunc etiam sine dato exteriori valerent indulgentie quod omnes negant.

Alii dicunt quod indulgentie valeant secundum accessum ad causam indulgentiarum. Unde, secundum istos, quando datur pro fabrica Ecclesie, qui magis dant secundum facultatem suam, plus habent de indulgentiis. Sed contra, quia hoc non dicitur nec predicatur populo fideli qui videretur in hoc decipi et defraudari.

Respondent isti quia pia fraudis sit. Sed replicatur eis, quia sicut mendacium officiosum non debemus comittere, ita nec piam fraudem.

Alii dicunt indulgentias aliquid valere, sed non quantum sonant, sed secundum quod meretur fides et devotion, ita quod, secundum istos, qui concordare videntur cum opinione precedenti, indulgentie valeant modicum, sed Ecclesia indulgentias magnas predicat, ut filios suos bona quadam deceptione ad bonum alliciat, sicut

<footnote n="1">1 per] quoad a. c. ms. || 40 fabrica] p. c. ms. || 48 suos] p. c. ms.</footnote>
mater filio infantulo pomum promittit || et postea non dat. Sed hec opinio
nullomodo videtur sustinenda, quia puerilis videtur et vana.

83v

Alii dixerunt indistincte quod indulgentie tantum valent quantum sonant, ita
quod tantum valeant danti parum sicut multum danti, et de propinquo venienti
tantum sicut venienti de remotis. Sed nec hoc videtur rationabile. Unde videtur
dicendum quod cum indulgentie valeant ad meritum remissionis pene et non ad
meritum vite eterne nisi ex consequenti. Et tamen remittere penam in toto vel in
parte homini ad remissionem bene dispositivo possit prelatus de Ecclesie thesauru.

Credo quod indulgentie de se tantum valeant quantum sonant. Ita quod valeant quadraginta dies tantum cuilibet habenti quantum valent eidem quadragesima dies penitentie, et annus indulgentie tantum valet quantum annus penitentie secundum determinationem sive taxationem factam sive a sacerdote, sive a iure, sive etiam a iustitia divina. Non tamen valent indulgentie omnibus equaliter, sed secundum quod sunt magis vel minus dispositi per meritum remissionis pene. Unde, sicut quadraginta dies penitentie canonice plus valent perficienti eam cum fervore devotionis et labore quam alteri perficienti eam remissiori modo, ita dico quod quadraginta dies indulgentie plus valent illi qui se ad eam magis disposuit, maiori scilicet fervore dilectionis, devotionis et laboris vel afflictionis vel dati quantitate. Valent ergo gratia exempli omnibus suscipientibus quadragesima dies indulgentie date tantum quantum valeant eisdem quadraginta dies penitentie in vita presenti, non tamen valent equaliter omnibus sicut nec quadraginta dies penitentie equaliter valent omnibus. Valent enim plus venienti de loginquo ceteris paribus quam de propinquo.

Concedendum est ergo quod indulgentie quantum est de se et ex parte dantis
tantum valent quantum sonant.

Ad obiectionem primam dico quod non fit remissio pro tribus obulis, sed pro utilitate consequente huiusmodi contributionem, quia Ecclesia etiam magis respicit fructum quam datum.

Ad secundam dico quod, cum veniens a remotis sit magis dispositus quoad
meritum remissionis, quia plus laboravit, plus valent ei indulgentie ceteris paribus.

Ad tertiam dicitur quod fit recompensatio per meritum publicum, ut supra
dictum est.

⟨Utrum indulgentie valeant existenti in peccato mortali⟩

(Edidit Mihai Maga)

Quantum ad secundum articulum queritur: utrum indulgentie valeant existenti in peccato mortali.

Respondit: existenti in Dei offensa non potest dari indulgentia, quia nec talis est capax, nec prelatus potest inimico Ecclesie extra Ecclesiam existenti thesaurum Ecclesie dispensare. Etiam est ratio, quia non potest fieri remissio pene culpa manente, sed per indulgentias non fit remissio culpe mortalis, ergo nec pene.

<footnote n="1">1 promittit] per quam non solum sacramenta perciperet, sed etiam quid credendum, quid sperandum, quid diligendum esset audiret. Et poterant utique hec omnia per angelum fieri, sed obiecta esset humana conditio si per homines hominibus Deus verbum suum ministrare nolle videretur Augustinus in prologo libri De doctrina Christiana. add. in marg. inf. ms. || et ] Qui vicinior est Ecclesie et etiam sacerdotes et clerici, ita consecuntur indulgentias sicut remoti add. in marg. sup. ms. || 3 alii ] nota responsionem veram add. in marg. sin. ms. || 7 tamen ] p. c. ms. ; iter. in marg. dex. ms. || 28 secundam ] secundum ms. || 37 etiam ] ratio scr. sed del. ms. || non ] fit fi. scr. sed del. ms.</footnote>
## Utrum indulgentie valeant religiosis

(Edidit Mihai Maga)

Probatur, quia nullus de bono debet dampnum reportare; hoc autem
contingeret si religio participationem indulgentie impediret.

Respondit: tam religiosis quam secularibus valent indulgentie, dummodo alias
sint capaces et faciant id pro quo dantur indulgentie. Quamvis religiosus non habeat
proprium, potest tamen habere administrationem vel etiam licentiam sui superioris
dandi aliquid pro indulgentia promerenda et tunc valent sibi.

## Utrum indulgentie valeant facienti vel danti ipsas

(Edidit Mihai Maga)

Respondit: prelatus non potest sibi primo et principaliter indulgentias dare, sed indulgentia omnibus et singulis data etiam sub eadem forma uti poterit ut privata persona, non ut prelatus qui indulgentias dedit, et ita non solvit seipsum de directo.

## Utrum indulgentie valeant solum in hac vita
degentibus aut etiam in Purgatorio existentibus

(Edidit Mihai Maga)

Respondetur: aliter impenditur alicui suffragium, aliter indulgentia. Suffragium
impenditur per caritatem, indulgentia per auctoritatem. Ecclesia autem militans
habet cum illis in Purgatorio communem caritatem, sed non habet super eos
auctoritatem, ideo potest eis communicare suffragia per missas, orationes et
elemosinas, non autem potest eis dare indulgentias nisi per modum suffragii, non
per modum indulgentie. Non poterit enim prelatus hiis qui in Purgatorio sunt
indulgentiam dare directe, quia non sunt de foro suo, nec existentes in Purgatorio
possunt facere illa pro quibus indulgentia datur, sed indirecte per suffragium et
ministerium viventium qui sunt adhuc de foro Ecclesie. Non enim existentes in
Purgatorio proprie a pena absolvit, sed quasi eos ex merito viventium qui hoc
merentur de communi thesauro relevat, sicut aliter liberat debitorem ipse creditor
ipsum a debito absolvendo aliter amicus debitoris pro eo debitum solvendo.

Consequenter videndum est a quibus et pro qua causa dari possint.

## Utrum episcopus possit indulgentias facere

(Edidit Mihai Maga)

Respondetur: competit indulgentias facere de communi thesauro Ecclesie
super quem thesaurum solus Papa habet potestatem plenariam, omnes autem
alii limitatam. Nam solus Papa habet plenitudinem potestatis. Alii vero vocati
sunt in partem sollicitudinis ut in capitulo 'Ad honorem', "De auctoritate et usu
pallii". Ipse ergo habet potestatem ubique et regulariter, alii non nisi secundum
eius concessionem et certo modo limitato, scilicet regulariter quadraginta dierum et
in dedicatione unius anni indulgentias potest dare episcopus, ut in capitulo 'Cum
exeo', "De penitentia et remissione", et in capitulo sequenti, et in capitulo ultimo
eodem tytulo *Libro 6* et ergo episcopus, licet non habeat plenariam potestatem super
illo thesauro, habet tamen certam potestatem sibi concessam a Summo Pontifice.

<footnote n="37">37 potestatem — pontifice ] in marg. dex. ms.</footnote>
## Utrum malus episcopus possit indulgentias facere

(Edidit Mihai Maga)

Respondetur: prelatus non dat indulgentias de proprio merito, sed de thesauro Ecclesie. Peccatum autem, si auffert sibi meritum proprium, non autem auffert sibi thesaurum, nec eius dispensationem, nec disponendi auctoritatem. Unde episcopus malus potest ex sibi concessa auctoritate indulgentias fidelibus facere.

Nota || quod dare indulgentias est maius quam recipere in maioritate auctoritatis, sed non in maioritate utilitatis; peccatum vero tollit episcopo utilitatem, non autem auctoritatem.

84r

## Utrum prelatus non sacerdos possit indulgentias dare

(Edidit Mihai Maga)

Respondetur: mihi videtur quod prelatus non sacerdos possit dare indulgentias, quia dare indulgentias videtur expetere magis ex potestate iurisdictionis quam ordinis, et ideo potest competere etiam non sacerdotibus, sicut potestas iurisdictionis.

## Utrum quilibet prelatus possit suis subditis indulgentias facere

(Edidit Mihai Maga)

Respondetur: illi soli possunt indulgentias dare quibus dispensatio thesauri Ecclesie a presule universalis Ecclesie commissa est, scilicet episcopi.

## Utrum pro subsidio temporali liceat indulgentias facere

(Edidit Mihai Maga)

Respondetur: temporalia finaliter ordinanda sunt ad spiritualia et non econverso. Ideo pro temporalibus numquam sunt danda spiritualia. Unde indulgentie non dantur pro subsidio temporali principaliter, sed pro aliqua utilitate spirituali consequente.

## HENRICUS DE HASSIA

### Nota de mutua inclinatione forme ad materiam et econverso

(Edidit Isabela Grigoraş)

Nota secundum veram considerationem nature et conditionis naturalis rerum ratio quare ex forma substantiali et materia fit uel resultat tertium per se unum; est, quia materia est ex conditione essentiali sue nature determinata ad formam sicut suum actuativum; et econverso forma est eque naturaliter determinata et ordinata ex sua ratione essentiali ad materiam tamquam ad determinatum dependentie seu tendentie ipsius forme in substantiam, quemadmodum centrum mundi est finaliter terminatum tendentie gravis simplicis in ipsum. Ex quo sequitur quod anime intellectuales non faciunt per se unum cum corporibus quibus insunt tanquam carceribus, quia incarceratus refugit carcerem nullum nisum ad ipsum habens, sed renisum ab ipso. Non potest ergo resultare animal rationale ex alligatione et coniunctione cuiuscumque intellectualis anime ad talem corpus.

Interrogentur an aliquam intellectualem naturam dependentem incorpoream inveniant per animam mundi, per totum mundi spatium diffusam, seu toti mundo coexistenter intimam uel an intel elegant per animam mundi ipsam materiam primam

<footnote n="14">14 subditis] subditus a. c. ms. || 16 episcopi] episcopus a. c. ms. || 34 corpus] per illud magistrum uel quod quidam Deum dixerunt add. in marg. dex. ms. || 36 inveniant — mundi¹] sup. l. ms. || mundo] add. verbum sed del. ms. || 37 intimam] add. in marg. sed del. ms. || an] antecedens a. c. ms.</footnote>
intellectualem naturam independentem. Primum, rationaliter philosophando, poni non potest. Si dent secundum, petatur ab eis de habitudine summe divinitatis ad globum mundi an solum coexistent insit illi vel an informative, non constitutive. Vel tertio, quod minime dici potest an insit toti mundo informative constitutive.

Ex prima unione nec resultat conpositum unum per se, nec communicatio denominationis concretive sicut clarum est aliud de recta philosophia scientibus.

Ex secunda vero resultat bene denominatio concretiva rei informate a re informante et nequaquam talis unio potest competere nature summe divinitatis, cum illa sit omnimode super se reflexa seu sibi innixa ad nihil penitus extra se tendentiam habens que quidem tendentia cum sit de ratione forme, patet propositum. Nihilominus fuerunt quidam metaphysici Christiani, qui nimis alte sapere cupientes, possuerunt Deum posse etiam se formaliter communicare creature, ita quod ab ipso concretive creatura diceretur Deus, licet non esset deitas et fuerit de illis quidam de modernis doctoribus vocatus. Iohannes de Ripa ordinum minorum, qui positionem talem Parisius revocavit theologica compellente facultate.

Tertium patet videlicet quod Deus possit uniri alicui creature uel creaturis constitive ita quod esset pars essentialis conpositi omnino in mentem rationabiliter philosophantis venire non potest, quia hoc manifestius longe quam precedens deregat conditioni et dignitati summe divinitatis, que cum sit omnino sibi innixa non potest esse pars constitutiva aliciusius totius, quod non est ipsa. De conditione enim summe divinitatis est absoluta esse actualiter et potentialiter ab omni innitentia ad aliud et quod omnibus res que non est ipsa innitentiam habeat multiplicem ad ipsam. Henricus de Hassia.

HENRICUS DE HASSIA

Nota (de) septem modis quibus voluntas actuatur

(Edidit Isabela Grigoraş)

Nota quod 7 sunt modi uel differentie quibus voluntas creata previe inclinatur sive movetur ad suum actum vel ab eo retrahitur. Primum est fortitudo apparentie boni vel mali. Secundum, complacentia vel displicentia naturalis, que apparentiam sequitur et passio dicitur. Tertium est spiritualis influxus a Deo vel alio spiritu bono vel malo. Quartum est connexio appetitus spiritualis et intellectualis, quorum inferior trahit superiorem et retrahit. Quintum est lesio originalis vel fomes in tribus viribus anime, que sunt memoria, intellectus et voluntas. Sextum est inclinatio bona vel mala ex complexione proveniens. Septimum est inclinatio proveniens aliunde, utpote ex astris vel aliis causis naturalibus extrinsecis vel intrinsecis. Istis omnibus modis voluntas potest premoveri ad bonum et ad malum; exceptis sexto quo solum movetur ad malum et tertio quo solum instigatur ad bonum, scilicet in fluxu || Dei et bonorum spirituum, etiam mali spiritus quandoque hominem ad bonum instigant verbi gratia, ut quis fiat monachus aut presbiter etc. Sed hoc faciunt ut finaliter ipsum

5

10

15

20

25

30

35

84v

<footnote n="2">2 secundum ] exemplum secundi add. in marg. sin. ms. || 3 constitutive ] ut accidens subiecto add. in marg. sin. ms. ; ut lumen solis penetrans vitrum quod coexistit (coexistit] p. c. ms.) vitro solum add. in marg. dex. ms. || 4 constitutive ] exemplum tertii ut forma materie add. in marg. dex. ms. || 9 illa ] p. c. ms. || 14 vocatus ] exemplum sicut paries dicitur albus non tamen dicitur albedo add. in marg. dex. ms. || 25 actuatur ] nota de actuatione voluntatis add. in marg. dex. ms. || 34 causis ] naturall add. sed del. ms. || 36 fluxu ] primum, secundum, tertium, quartum, quintum, sextum, septimum add. in marg. dex. in rubro ms. ; Scriptum anno Domini 1396, in die Nicolai Confessoris, quod festum fuit 4ª feria dominice prime adventus, in quo anno Francigene fuerunt interfecti a Turcis add. in marg. inf. ms. || dei ] Gamaliel dixit: *Discedite ad hominibus istis et sinite illos, quoniam st est ex hominibus consilium hoc aut opus, dissolvetur. Si vero ex Deo est, non poteritis dissolvere, ne forte et Deo repungnare videamini.* Act. 5 g. Et I Ioh. 4 a: *Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus an ex Deo sint* (exemplum Beatus Martinus dixit dyabolo qui ei apparuit in specie pulchra: “Purpuratum deum non adoro.” add. in marg. sup. ms.</footnote>
in tali statu perdant ad quem hominem minus aptum noverunt. Probandi sunt ergo tales primi motus seu illapsus et diu trutinandi, antequam quis eos prosequatur, sicut Beatus Iohannes consuluit, dicens: *Probate spiritus an ex Deo sint*. Et certe non est hoc facile pro eo, quod tam variis modis et multiplicibus causis homo potest instigari ad hoc vel ad illud sibi bonum vel malum. In hac tamen re ante omnia utilis est homini cogitatio sui in naturalibus et moralibus, quia illa advertenter habita potest homo faciliter videre ad quem statum aptior sit aut in quo maiorem profectum facere possit aut quam premotionem sequi sibi sit expedientius et salubrius. Non tamen in hiis suo capiti inniti debet, sed potius tanquam sibi suspectus consiliis aliorum debet inniti qui non sunt in hac parte passionati. Henricus de Hassia.

Ex hiis elici potest una consideratio super habenda in discretione spirituum, in qua acute adverti oportet ad eorum opera precipue an constanter et veraciter tendant ad gloriam Dei vel ad propriam, an pretendant salutem hominum, an eorum sint oportuna utilia vel inania, an causa secunde sit operam eorum vel apparitionem ex parte temporis hominum et negotiorum. Henricus de Hassia.

## 〈Necesse est sequi causa secunda producit aliquem effectum〉

(Edidit Isabela Grigoraş)

Necesse est sequi causa secunda producit aliquem effectum, igitur causa prima producit eandem et non sequitur convertendo consequentiam. Causa prima producit effectum, igitur causa secunda eandem producit. Nota quod stat rem productam eque potenter libere vel naturaliter agere, sicut agit res producens. Et ergo ex hoc precise, quod una res habet vim activam et modum agendi naturaliter vel libere ab alia, non potest argui in talibus determinatio, sicut modum est in divinis. Causa prima habendo modum prioritatis in concursu eius cum secunda respectu effectus communis uterque non derogat in aliquo potestati vel libertati esse secunde, quominus potenter aut libere agat, quia stat rem productam etc.

Quod nec preventio causationis, nec cuiuscumque motionis previe remittit libertatem rationalis creature. Prima pars patet, quia nulla prioritas quam habet causa prima in concursu, cum secunda causa libera obviat differentie, modo agendi ipsius stet libere. Secunda pars similiter patet ex prehabitis ubi positi fuerunt 7 modi vel differentie eorum, quibus voluntas creata previe inclinatur ad suum actum. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota de tribulationibus

(Edidit Isabela Grigoraş)

Infirmitates, paupertates, adversitates, contumelie et iniurie etc., licet si nulla culpa precessisset, non fuissent tamen consecutive ad culpam immediate, non omnibus accidunt, sed quibusdam sic et quibusdam propter alias causas. Sepe enim fiunt aut fieri a Deo permittuntur antecedenter ad destruendam iniquitatem, ad stimulandum peccatores ad penitentiam aut ad augendam virtutem, aut probandam vel manifestandam iustorum probitatem et stabilitatem, aut ob aliam huiuscemodi causam. Clara sunt hec in Iob et aliis iustis plurimis, qui tribulationes sustinuerunt graves et si sine eorum culpa, non tamen sine rationali causa, quandoque occulta,

<footnote n="2">2 prosequatur] nota de probatione spirituum et motuum internorum *add. in marg. sin. ms.*
|| 3 sint] I Ioh. 4 *add. in marg. dex. ms.* || 11-15 ex hiis — hassia] *add. sub l. ms.*
|| 18 consequentiam] nota causatione esse prime cum secunda causa *add. in marg. sin. ms.*
|| 27 creature] propositio *add. in marg. sin. ms.* || 33 tribulationibus] nota quod mala penalia propter diversas causas innittuntur *add. in marg. sin. ms.* ; de hac materia habetur in postilla contigua sancti Thome super illo verbo Marc. 2, *ut autem sciatis* etc. *add. in marg. dex. ms.* || 37 aut] a Deo *add. sed del. ms.* || 39 et] sab *add. sed del. ms.*</footnote>
soli Deo nota, quandoque manifesta, sicut et hoc patefactum est a Christo in illo ceco nato, quem dixit sic natum esse non ex peccato suo, nec parentum suorum, sed ut gloria Dei ostenderetur in illo. Henricus de Hassia. Ieronymus: nulli quicquam nocet per molestiam nisi ipse sibi prius noceat per culpam. Henricus de Hassia.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

In qua potentia consistit beatitudo

(Edidit Isabela Grigoraş)

Beatitudo formalis principalius consistit in actu amoris ipsius voluntatis quam in actu visionis ipsius intellectus. Intimius enim coniungimur obiecto beatificanti, scilicet Deo nostro, per amorem quam per visionem, quia ut dicit Beatus Dyonisius, 4 *De divinis nominibus*, 'amor divinus transformat, quia ponit amantem extra se et collocat eum in amato'; 'est enim extasim faciens divinus amor' nec obstat auctoritas Ioh. 17: *Hec est vita eterna ut cognoscant te solum verum Deum*. Quia illa aliud non insinuat nisi quod visio pertinet ad beatitudinem, ita quod secundum legem Dei ordinatam videntes Deum etiam per dulcissimum amorem feruntur in ipsum.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

An beatitudo eterna consistat principaliter in visione

(Edidit Isabela Grigoraş)

Videtur quod sic per illud Ioh. 17, *hec est vita eterna* etc.

Sed contra: per amorem magis Deo coniungimur quam per visionem, igitur.

Respondeo: beatitudo eterna formalis beato inexistens consistit in duobus actibus, scilicet in actu intellectus, qui est visio, et in actu voluntatis, qui est fruitio sive inhesio per amorem. Ita determinat extravagans Benedicti pape. Et dico: beatitudo formalis ad differentiam beatitudinis obiectalis que Deus est, quia Deus est qui ut obiectum unicum nos beatificat. Sed tunc est questio in quo istorum duorum actuum principaliter magis consistat, de quo fuerunt multe opiniones: una dixit quod principalius in actu intellectus; alia econtra, quod principalius in actu voluntatis; tertia, quod non sit aliqua beatitudo ponenda in aliqua potentiarum anime principaliter, sed in essentia anime. Mihi apparet secunda opinio probabilior, videlicet quod beatitudo formalis ubi supra.

Gregorius, 4 *Dyalogorum*: 'quid est quod non videant qui videntem omnia vident'. Loquitur de hiis que pertinent ad beatitudinem, non autem loquitur universaliter de omnibus.

*Videbimus Deum sicuti est*, I Ioh. 3. Per hoc insinuatur modus inquantum est ex parte obiecti quod videtur, non autem modus ex parte videntium, qui diversus est. Modus autem videndi Deum sicut est: est scilicet per essentiam, quamvis sit modus perfectissimus in genere, tamen in illo genere sunt diversi gradus. ||

<footnote n="35">35 || add. cedulam vacuam f. 84a</footnote>

<footnote n="4">4 culpam] Ieronymus *add. in marg. sin. ms.* || henricus de hassia] *iter. ms.* || 6 beatitudo] in questionibus Thome Sultonis *add. in marg. dex. in rubro ms.* || 11 in] *p. c. ms.* || 16 visione] questio *add. in marg. sin. ms.* || 19 beato] *p. c. ms.* || 22 que] *est add. sed del. ms.* || 26 quod non sit] *iter. sed del. ms.* || 30 vident] Gregorius *add. in marg. sin. ms.* || 32 i ioh. 3] *in marg. sin. ms.*</footnote>
⟨ANONYMUS⟩

Utrum quilibet angelus possit facere bonos et malos actus

(Edidit Alexandra Baneu)

Quod non, quia boni non possunt malos actus facere, igitur nec mali bonos, igitur questio falsa. Consequentia ultima nota. Probatur prima pari ratione. Antecedens est in distinctione septima secundi.

Oppositum arguitur: si non, tunc boni essent ad bonos actus immobilitati, et mali ad malos, et sic in eis periret liberum arbitrium, quod non videtur verum.

Responsio questionis quod boni angeli non possunt peccare, nec possunt fruitione beatifica carere. Et mali non possunt malis voluntatibus carere, nec possunt perfecte bonos moraliter vel meritorie producere, sed bene in genere bonos. Sed causa confirmationis bonorum est quia Deus semper vult bonos actus in eis conservare et numquam vult ad malos concurrere. Et econverso causa obdurationis malorum est, quia Deus non vult eos iuvare ut a peccatis surgant, nec vult eos ad bonos actus iuvare, modo ipsi ex se ipsis non possunt ex malo surgere, nec bonum aliquod facere, nisi cum speciali Dei auxilio.

Ad rationem post oppositum uno modo respondent quidam concedendo quod non manet liberum arbitrium contradictorie, sed dicunt quod hoc mutatur in libertatem complacentie, quia dicunt quod libertas contradictionis non est essentialis rebus, sed accidentalis. Eo enim ipso inquiunt: convenit homini quod Deus de communi cursu decrevit stantibus omnibus ad actum requisitis quandoque concurrere et quandoque non concurrere ad actum et, si sic, faceret cum igne de communi influentia, quod scilicet omnibus requisitis ad calefactionem quandoque cocurreret et quandoque non. Ipse etiam libere contradictorie ageret calefaciendo.

Et dicunt quod, quia Deus cum beatis non decrevit quandoque concurrere et quandoque non saltem ad actus beatitudinis essentialis, ideo non sunt liberi quoad illos actus, sed dicunt quod, quoad alios quos exercent circa homines, sunt liberi. Verbi gratia, si esset unus angelus deputatus uni civitati, qui videret diversos homines suo adiutorio eque indigentes, ipse posset libere unum iuvare, non alium, quem vellet.

Magister Henricus de Oyta dicit quod melius sit dicere quod homines et angeli sint essentialiter liberi contradictorie et quod libertas ista ex hoc attingitur quod stante communi Dei influentia cum omnibus requisitis ad actum potentia potest ipsum producere et potest non producere. Sed illam influentiam Deus non tenet quoad beatos, ymmo vult eos perpetue in bonis actibus conservare saltem in hiis que ad essentialem beatitudinem requirunt, modo sic ignis non est contradictorie liber, quia stante communi influentia, tunc positis omnibus ad acta requisitis ipse semper agit.

Nota de causa obdurationis ad quam duo concurrunt.

De causa obdurationis dicit Henricus Oyta quod duo concurrunt ad obdurationem. Unum est peccatum rationalis creature, ymmo dicit quod, cum creatura est in mortali peccato, tunc ipsa quantum est ex parte sui est omnino obdurata, quia de peccato non potest resurgere nisi cum speciali auxilio Dei.

Ex quo patet quod peccatum est per se et principalis causa obdurationis eo quod oportet creaturam semper in peccato manere nisi iuvetur.

Ex quo iterum patet quod secundaria causa obdurationis est carentia adiutorii

<footnote n="2">2 utrum ] Henricus de Hassia, versus: Est semel humanum, bis nec ter falleris | Umquam est falli triste, bis stultum, ter quoque turpe. *add. in marg. sup. ms.* ; Per actum moraliter bonum non aliud intelligo quam actum moralem conformem recte rationi secundum omnes circumstantias requisitas ad hoc quod talis actus sit vere virtuosus — hec Gregorius de Erymino, questione 31 secundi et est (*est*] *sup. l. ms.*) circa distinctionem 26 eiusdem secundi. *add. in marg. sup. ms.* || 33 conservare ] *p. c. ms.* || 37 nota — concurrunt ] *in marg. ms.*</footnote>
sive subtractio divine misericordie. Et sic concedendum est quod creatura ipsamet est principalis causa obdurationis, et in hoc multum peccat. Sed Deus est secundaria causa, et in hoc nichil peccat, quia liberum est Deo relevare peccatorem et non relevare, eo quod nulli obligatur. Modo Deus statuit nullum relevare post hanc vitam, igitur omnes qui in mortali moriuntur sunt omnes obdurati, ymmo et aliqui sic in presenti vita possunt esse obdurati, quia possibile est, eo quod Deus propter certum peccatum hominis non velit ipsum amplius iuvare in hac vita nec post.

Et ponit exemplum Anselmus de homine cadente in foveam ille nullo modo ex se potest foveam exire, et sic per consequens, quantum est ex parte sui, ipse est causa quod oportet eum perpetue in fovea manere, nisi iuvetur; et, si nemo vult, nec obligatur ipsum iuvare, oportet ipsum perpetue ibi manere. Nec Deus est causa sine qua non obdurationis, sicut nauta, quia nauta tenetur gubernare et non vult, sed Deus non tenetur.

Arguitur quod dyaboli possunt actus perfecte moraliter bonos producere, quia actus perfecti moraliter boni non repugnant dampnationi etc. Antecedens probatur, quia dampnatio essentialis solum consistit in carentia divine visionis beatifice, sed non videtur quin cum tali stent boni actus, licet non meritorii, ut in parvulis qui non decesserint nisi in originali.

Respondens dixit quod aliquis hic in via, qui prius fuit in caritate et multos actus fecit ex caritate et habilitavit se, quod ille, cum caderet in mortale peccatum, adhuc ex habitibus precedentibus acquisitis posset Deum super omnia diligere, et posset actus suos alios etiam ordinare ultimate propter se dilectum. Sed, qui numquam caritatem hoc non posset, quia ex puris naturalibus numquam poterat dictare quod Deus super omnia esset diligendus.

Iterum, dixit quod, cum talis qui fuit in caritate moreretur in mortali, quod ille amplius etiam non posset Deum super omnia diligere, quia, si aliquos bonos habitus acquisivit per caritatem, isti auferuntur ab eo. Iuxta illud auferetur ab eo quod videtur habere, ita quod in penam peccati isti auferantur, et sic remanet impotens.

Item, patet per illud: proicientur in tenebras exteriores quod secundum doctores intelligitur sic quod amplius non habeant lumen virtutis vel cognitionis divine. Sic consequenter esset dicendum quod etiam parvuli dampnati non possunt aliquem actum perfecte moraliter bonum etiam citra meritorium producere eo quod actus eorum semper deficiunt in circumstantia finis, quia ipsi ordinandi sunt in Deum propter se dilectum, qualiter ipsum ex naturalibus non possunt diligere.

Alii dicunt contrarium. Oyta dicit quod nullus actus debet dici per se moraliter bonus nisi sit meritorius, quia quandocumque deficit ab esse meritorio, tunc non est totaliter perfectus, quia plus potest perfici. Verum quod talis posset dici perfectus citra esse meritorium.

Item, arguitur sic: aliqui dampnati dicent 'iustum iudicium tuum Domine' et *aliqui credunt et contremiscunt* secundum beatum Iacobum, et isti sunt boni actus.

Respondetur quod non sunt simpliciter boni, quia non fiunt propter Deum, sed propter penam. Sed contra: epulo rogavit ut daretur fratribus suis, et ille fuit actus pietatis.

Dicit Henricus de Oyta quod pietas naturalis manet in dampnatis sicut et quidam alii boni habitus acquisiti saltem usque ad finem iudicii, sed tunc omne bonum auferetur ab eis, et sic ante finem iudicii possunt quosdam actus bonos moraliter producere, sed non perfecte bonos citra esse meritorium, quia isti deficiunt in circumstantia finis etc.

<footnote n="4">4 post ] potest* a. c. ms. || 8 in foveam ] p. c. ms. || 9 per ] in marg. ms. || 33 perfecte ] p. c. in marg. ms. || 39 meritorium ] meritorius a. c. ms. || 47 auferetur ] p. c. ms.</footnote>
Item, etiam causa obdurationis est, quia malitia in dampnatis continue augetur a qua pessimi actus procedent, et sic malitia corrumpit et mentiri facit circa practica principia maxime, igitur.

## 〈HUGOLINO DE ORVIETO〉

Utrum quilibet homo habens usum liberi arbitrii teneatur suam voluntatem in volito conformare divine voluntati

(Edidit Alexandra Baneu)

> Quod non, per illud Augustini in *Enchiridion* “bonus filius bona voluntate vult patrem vivere quem Deus bona voluntate vult mori.”

> In oppositum per *Glossam* super illud || Psalmi *non adhesit michi cor pravum*, ubi dicit *Glossa*: “Cor pravum habet qui non vult quod Deus vult”; sed quilibet tenetur habere cor rectum; igitur quilibet tenetur velle illud quod Deus vult.

> Nota ne oporteat multotiens idem resumere quod volo intelligere de conformitate voluntatis secundum actus deliberatos et loquor etiam de habentibus usum liberi arbitrii et stante notitia sufficienti hominis de Dei voluntate respectu voliti.

> Conclusio prima. Licet ab homine non omne preceptum divinum impleatur, quilibet tamen ad conformandum suam voluntatem in volito tali divine voluntati sub pena peccati obligatur. Prima pars clara est, quia, sicut dicit Magister: “Deus precepit hominibus multa que non faciunt, prohibet que non cavent, consulit que non implent”. Secunda patet, quia quilibet tenetur quodlibet preceptum sibi a Deo factum observare.

> Corollarium primum: quamvis divina voluntas signi non semper impleatur actualiter, voluntas tamen beneplaciti qua vult aliquid fieri, esse, vel fore semper impletur efficaciter. Prima pars patet ex prima parte conclusionis. Secunda probatur, quia, si talis voluntas beneplaciti non semper impletur, tunc aliquid ei resisteret prohibendo fieri quod ipsa vellet. Contra: Prophetam dicentem *voluntati eius quis resistet?*

> Secundum: quamvis omne preceptum divinum sit signum alicuius obligationis, non tamen quoad rem preceptam impleri est signum divine volitionis. Prima pars patet ex secunda parte conclusionis. Secunda pars probatur, quia Deus precepit Abrahe ymolare filium suum, Ysaac, et tamen non voluit ipsum ymolari.

> Secunda conclusio: sicut nullus ad rectitudinem sue voluntatis absolute tenetur velle omne quod Deus vult voluntate Dei cognita, sic non omnis voluntas conformis divine voluntati in volito est recta. Prima pars probatur, quia stat voluntatem esse

<footnote n="3">3 igitur] Nota quod malitia dampnatorum facit eos mentiri circa principia practica *add. in marg. ms.* ; De hac materia loquitur in libro primo, distinctione ultima *add. in marg. ms.* ; Nota quod triplex est bonitas actus moralis. Quedam bonitas eius ex genere, si sit secundum dictamen rationis et super obiectum debitum, ut dare eleemosynam, et est quasi materialis bonitas et formalis per circumstantiam etc. Secunda, ex circumstantia que est cum omnibus circumstantiis, ut dare propter Deum pauperi qui indiget. Tertia, meriti que convenit sibi ex principio supernaturali etc. Et opponitur triplex malitia etc. Volitio deitatis non erat complete bona, quia non ordinabat ad finem debitum, sed ad hoc ne in pena plus affligeretur ex impenitentia fratrum. *add. in marg. inf. ms.* || 7 in enchiridion] *in marg. ms.* || 9 illud] *iter. ms.* || psalmi] Ad primum argumentum concedendum est quod in casu saltem procedit totum, scilicet quod licite etiam scita Dei voluntate Filius vult Patrem vivere quem Deus vult mori, ut scilicet si Deus ipsum hoc vellet etc., tamen alias non existente tali speciali casu, tunc Augustinus loquitur de Filio non sciente quod Dei voluntas sit quod pater moriatur. Si autem constaret sibi de Dei voluntate, ipse peccaret si deliberate vellet Patrem vivere. Si autem vellet voluntate naturalis compassionis et indeliberate, tunc non peccaret aut non graviter. *add. in marg. sup. ms.* ; Ad argumentum in oppositum dicitur quod *Glossa* non est intelligenda sicut ita precise, alias enim pueri primo baptisati haberent cor pravum, debet igitur intelligere *Glossa* de habente usus rationis etc. et non volente illud quod Deus vult eum velle etc. *add. in marg. sup. ms.* || 12 ne — resumere] *in marg. ms.* || quod volo] *iter. in marg. ms.* || 15 conclusio prima] *in marg. ms.* || ab homine] *p. c. in marg. ms.* || 21 corollarium] *iter. in marg. ms.* || primum] *in marg. ms.* || 22 fieri] vel *add. sed del. ms.* || 30 secunda conclusio] *in marg. ms.* || voluntatis] tenetur *add. sed del. ms.* || 32 in] *p. c. in marg. ms.* ; quasi *a. c. ms.*</footnote>
rectam et non velle illud quod Deus vult, igitur. Antecedens probatur, quia stat Deum aliquid velle et velle voluntatem illud non velle, etiam stat Deum aliquid velle et velle voluntatem hominis nichil velle. Confirmatur: Deus potest aliquid velle et velle voluntatem hominis illius contrarium velle, etiam habita sufficienti notitia de utroque. Probatur, quia Deus potest revelare michi quod vult patrem meum Mori et quod vult me patrem meum velle non Mori. Secunda pars probatur, quia “Iudei”, ut dicit Augustinus, “voluerunt Christum Mori quem etiam Deus vult Mori, et tamen voluntas eorum impia et nequam fuit”, sic similiter, si scirem Deum velle patrem meum Mori, et hoc idem vellem, non quia Deus vult illud, sed propter invidiam, vel aliam perversam intentionem, voluntas mea foret non recta.

Corollarium: ad rectitudinem voluntatis non sufficit nec requitur nos velle omne illud quod scimus Deum velle simpliciter et absolute.

Secundum: In aliquo casu homo tenetur suam voluntatem sub pena peccati divine voluntati in volito difformare. Patet ex conclusione et confirmatione.

Tertia conclusio: quilibet homo habens usum liberi arbitrii tenetur velle omne quod Deus vult eum velle scita Dei voluntate respectu voliti. Probatur, quia quantum ad hoc quod Deus vult nos velle divina voluntas est regula nostre voluntatis, igitur. Antecedens probatur, quia, ut sic, imponit et dictat quid agendum etc.

Corollarium: stat aliquem velle omne quod Deus vult eum velle et solum tale et cum hoc velle contrarium eius quod Deus vult.

Secundum: quilibet tenetur universaliter conformare suam voluntatem divine voluntati in volito nisi a Deo sit volitum ipsum contrarium eius velle aut illud non velle velle in se vel in suo consequente, patet etc.

Contra primam conclusionem. Et primo contra eius primam partem: Deus obligat quemlibet ad servandum mandata in karitate et alicui nult, vel non vult, vel vult non dare gratiam, igitur irrationaliter obligat. Si enim ego obligarem servum meum ad equitandum super equo meo ad Renum, et tamen nollem eum habere equum aut sibi concedere, ego irrationaliter vellem. Nec valet si dicitur quod, si disponit se, Deus dat gratiam. Contra: ipse non potest se disponere nisi Deo principaliter concausante, et ipse non vult concausare etc.

Item, contra primam conclusionem: Deus vult voluntate beneplaciti et prosecutionis omne suum preceptum observari etc. Antecedens probatur, quia omne preceptum est iustum, igitur ipsum vult. Vel sic: omne preceptum a quolibet observari est iustissimum, quare igitur Deus non vellet illud impleri voluntate beneplaciti? Nec obstat quod tunc non esset meritum, quia Deus precipit ea meritorie observari; et omnis qui observat meretur; igitur. Si Deus tali voluntate vellet, quilibet observaret ea, et sic quilibet meretur, igitur non videtur ratio quare non semper Deus velit tali voluntate ea observari, sic enim melior esset status universi. Confirmatur: quilibet faciens secundum mandata meretur iam, et tamen Deus iam de quolibet sic faciente habet voluntatem beneplaciti etc.

Item, Deus ab aliquo vult impleri omnia mandata voluntate beneplaciti et, quia apud eum non est acceptio personarum, igitur a quolibet vult ea impleri. Maior probatur, quia aliquis implet ea, igitur ipse vult ea a tali impleri voluntate beneplaciti.

Probatur consequentia. Primo, quia Deo placet omne bonum. Secundo, quod Deus significat nobis per mandata quod de beneplacito suo est sic vel sic operari. Tertio, probatur maior, quia, si aliquis operatur secundum mandata, et Deus non habet voluntatem beneplaciti de tali, tunc tamen potest eam habere. Ponatur igitur

<footnote n="4">4 et] *sup. l. ms.* || 15 tertia conclusio] *in marg. ms.* || 21 universaliter] *p. c. in marg. ms.*
|| 22 *ipsum*] illud non velle aut *add. sed del. ms.* || aut] *iter. in marg. ms.* || 22-23 illud
non velle] *in marg. ms.* || 23 consequente] *p. c. ms.* || patet] *p. c. ms.* || 24 *contra*†]
obiecciones contra predicta *add. in marg. ms.* || 29 deus] vult *add. sed del. ms.*</footnote>
quod habeat eam postquam non habuit, tunc igitur erit transitus de contradictorio
in contradictorium sine mutatione in re. In Deo enim nulla est mutatio, nec in
creatura, nec in operando secundum mandata, quia supponitur quod continue ante
et posterius operetur eodem modo semper, scilicet secundum mandata, vel maneat
idem opus numero precise, prius et posterius. Minor principalis nota est.

Consequentia probatur, quia significatis duobus parvulis omnino equaliter
dispositis in naturalibus, quo modo esset sine acceptione personarum quod Deus
de uno haberet voluntatem beneplaciti servandi mandata, et non de alio? Vel, si non
est ibi acceptio personarum, peto tamen quare acceptat unum et non alium?

Item, quia Deus vult aliquem servare mandata ipse servat ea, et non quia aliquis
servat ea Deus vult eum servare, quia nichil est causa divine voluntatis, igitur solum
in Deo est hominem salvari, ergo non videtur esse sine personarum acceptione quod
unus salvatur et non alter.

Item, omne preceptum est signum divine voluntatis. Si igitur daret signum de
aliquo ferrendo quod non vellet fieri, tunc falleret.

Item, voluntas signi ex eo sic dicitur quod significat voluntatem beneplaciti etc.
Si igitur dices quod significat voluntatem beneplaciti simplicem, qua scilicet Deus
vult omne bonum, et non voluntatem prosecutionis aut fuge, quo modo tunc erit
differentia inter mandatum et consilium?

Contra secundam partem conclusionis, ‘non quilibet sub pena peccati’ etc.,
probatur, quia fatuus a natura existens in loco ad quem non parvenit fides
Christi non obligatur habere fidem formatam, igitur nec ad implendum mandata.
Consequentia nota. Antecedens probatur, alias enim obligaretur ad sibi impossibile.
Confirmatur: non videtur esse pium aut sincerum quod talis dampnetur pro sua
infidelitate aut etiam alter adultus in perpetuis carceribus ab infidelibus detentus
qui numquam audivit de fide Christi. ||

Contra secundam partem primi corollarii, quia I Tim. 2 dicitur quod Deus
vult omnes homines salvari, sed non omnes salvantur. Contra secundam secundi
corollarii preceptum primo et principalior significat illud debere fieri quod exprimit,
et ergo quoad hoc principaliter exprimit voluntatem Dei. Confirmatur, quia, si sic,
tunc iam deberet esse dubium de quolibet precepto utrum quoad rem preceptam
impleri esset signum divine volitionis.

Contra primam partem secunde conclusionis: quilibet tenetur nichil velle contra
eternam legem, igitur quilibet tenetur in nullo difformare voluntatem suam divine.
Antecedens patet, quia velle contra eternam legem esset peccatum, iuxta illud
Augustini 22 *Contra Faustum* “Peccatum est factum, vel dictum, (vel) concupitum
contra eternam legem”. Consequentia probatur, quia, ut immediate subiungit
Augustinus, “Lex eterna est ratio vel voluntas Dei, difformare autem voluntatem
divine voluntati nichil aliud est quam velle aliquid contra divinam voluntatem seu
contra id quod vult Deus” etc.

Item, nulli licite displicet aliquod bonum inquantum huiusmodi aut placet ali-

5

10

15

20

25

30

35

40

86r

<footnote n="26">26 || add. cedulam f. 85a, vide p. 631, l. 21 – p. 633, l. 15</footnote>

<footnote n="22">22 habere ] p. c. in marg. ms. ; ad a. c. ms. || 27 contra ] Ymmo* duplicem* consuevit habere effectum, quia naturale et ex pacto. Henricus de Hassia. Primum facit sua vi, secundus fit vi alterius agentis, sicut quando ad prolationem certe forme verborum Deus vel homo vel demon ex pacto vel alia de causa facit aliquem effectum. Dico autem alia de causa, ut quando fit ille effectus ex merito vel demerito proferentis, vel ex bonitate aut iniquitate effectum facientis, ut verbi gratia si aliquis unumcumque firmiter crederet quod, si data aliqua verborum forma, dicatur super lapidem convertatur in aurum Deus ex demerito proferentis permittere potest ut Dyabolus illum (p add. sed del. ms.) decipiat et effectum faciendo errorem eius confirmet. Henricus de Hassia. add. in marg. sup. ms. || 38–40 lex eterna — deus ] nota quid sit lex eterna add. in marg. ms. || 40 etc.] modo difformare se voluntati divine etc. vel aliud quam Deus vult etc. add. in marg. ms. || 41 displicet ] iter. ms. || aliquodI ] sup. l. ms.</footnote>
quod malum, igitur quilibet tenetur etc. Antecedens patet. Consequentia probatur, quia Deus non vult aut diligit nisi bonum, nec non vult seu odit nisi malum.

Item, Augustinus super illud Psalmi *non adhesit michi cor pravum* dicit quod “cor pravum est cor quod habet qui non vult omnia que vult Deus”.

Contra primam partem secunde conclusionis et simul contra probationem: signo illud quod Deus vult cum circumstantiis cum quibus vult, si igitur aliqua voluntas creata cum eisdem vellet et idem esset bonum.

Contra confirmationem: Deus non potest licite precipere contrarium iusti, quia contrarium eius esset iniustum.

Item, quidquid voluntas Dei vult iustissime vult, igitur non potest precipere ut illud cum illis circumstantiis alia voluntas nolit cum naturale sit et rectissimum, ut voluntas feratur in bonum suis cricumstantiis.

Item, suppono quod quandocumque et similiter quidquid homo vult secundum preceptum Dei, hoc idem Deus vult voluntate beneplaciti. Patet suppositio, quia Deus habet complacentiam in omni eo quod iuste fit. Omnia autem talia iuste fiunt. Tunc arguitur sic: si conclusio staret cum fundamento, tunc possibile esset quod Deus voluntate beneplaciti simul vellet contraria fieri. Consequens falsum. Probatur consequentia, quia stat Deum unum contrariorum velle et voluntatem creatam aliud semper iuste et secundum mandatum, igitur secundum suppositionem Deus etiam aliud contrariorum vult iuste. Si negas suppositionem, tunc etiam iam relinquitur secunde dubitatio, utrum Deus ea que fiunt secundum mandata nunc existentia velit voluntate beneplaciti.

Item, si Deus aliquid vult voluntate beneplaciti seu efficaci fieri, iustum est illud fieri, igitur oppositum est iniustum, igitur qui tale vult ille iniuste et male vult scito saltem quod sit iniustum et quod Deus vult oppositum.

Contra secundam conclusionem: rectitudo voluntatis nostre consistit in conformitate ad voluntatem divinam, quia voluntas divina est rectissima et regula omnis rationis, igitur, si est conformis quoad obiectum et circumstantias, maxime est conformis, et per consequens rectissima.

Item, contra secundam conclusionem per hoc quod additur in conclusione absolute videtur innui quod non sic sit in lege currente.

Contra: Iam ego teneor habere displicentiam in eo quod Deus vult voluntate beneplaciti et prosecutionis etc. Antecedens patet, quia, si pater meus moritur, Deus efficaciter vult eum mori, et tamen ego debeo displicentiam habere et in multis actibus qui fiunt ego habeo iuste displicentiam quos Deus vult efficaciter fieri.

Item, quo modo Deus iuste et rationaliter potest Socratem obligare ad volendum iustum, hoc tamen facit si obligat eum ad volendum oppositum huius quod vult, quia omne volitum a Deo est iustum.

Item, si Socrates iuste potest sic velle, igitur Deus proportionaliter potest idem velle. Ponatur igitur quod idem velit stante volitione de opposito, hoc videtur possibile cum volitiones de se non sint contrarie essentialiter, nec in esse boni sunt contrarie, quia ambe sunt iuste, sic igitur Deus vellet contraria, igitur vellet efficaciter contradictoria. Consequens impossibile, quia sic produceret ea.

<footnote n="2">2 non²] tamen a. c. ms. || 25 iniustum ] p. c. ms. || 35 deus ] p. c. ms.</footnote>
HENRICUS DE HASSIA
De angelorum presidentia

(Ediderunt Mihai Maga & Mădălina Pantea)

Sompnia reducenda sunt in ordinem secunde causalitatis que preter pure naturalem procedit a causa prima per subordinationem intellectualium spirituum orbibus non coniunctorum, in quo ordine causalitatis anima humana infimum tenet gradum. Ac per hoc subiecta est influxibus omnium causarum supernorum illius ordinis causalis, qui precise respicit et tendit ad gubernationem humane speciei secundum esse morale. Unde, sicut inter res corporales celum cum stellis gubernative preest elementis et ex eis compositis usque ad hominem quoad esse naturale, ita dicta ordo causarum principaliter respicit genus hominum quo ad esse spirituale.

Exigit enim naturalis rerum conditio quod res rationales presint dispositive et regitive rebus irrationalibus, ut homo qui solus inter animalia rationalis est brutis, plantis et ceteris. Et quod inter res rationales que digniores sunt et rationabiliores presint aliis, ut angeli hominibus, et homines sapientiores et virtuosiores minus talibus, et ita angeli superiores inferioribus.

Istud visum est philosophis et theologis: philosophis quidem, ut patet 1 *Politicorum*; theologis vero, ut patet 4 libro *Moralium* Gregorii super illud Iob: iam requiescerem cum regibus et consulibus terre, ubi deducitur ex Scripturis quod angeli presunt regnis et populis etiam infidelibus. Et Magister 2 *Sententiarum*, distinctione 11 ostendit quod etiam singularibus hominibus presunt angeli quod et singulis hominibus, ut Salvator innuisse videtur, ubi ait de parvulis non scandalizandis: *angeli eorum semper vident faciem Patris mei qui est in celis*. Et si non concludit hoc quod cuilibet homini sive sit fidelis sive infidelis, bonus vel malus, deputatus sit aliquis angelus, tamen quia ibi loquitur Christus de parvulis et humilibus, saltem concludit quod parvulis usque ad tempus plene discretionis et servis Dei humilibus, quidquid sit de ceteris, specialiter quasi eorum pedagogi deputati sint angeli quod et rationi consonat. Quia rationale est, quod Dominus aliquis optimus habens inimicos invisibles et potentiores servis suis quod ipsis etiam invisibles deputet adiutores et defunctores ne ab invisibilibus inimicis latenter invasi succumbant.

Istam dispositionem et custodiam hominum ab angelis specialiter ad hoc deputatis notasse videtur Propheta qui dixit: *nisi Dominus custodierit civitatem, frustra* etc. Cum ergo clarum sit ex Scripturis sacris, ex hystoriis et experientiis, quod homines a malis spiritibus sollicitantur et incitantur ad mala vitiorum et errorum, et per hoc in immissiones sompniorum || cogitationum desideriorum et diversarum passionum. Et cum utique boni spiritus non sint minus sollicitati de salute hominum quam mali de ipsorum perditione. Cumque certum sit quod Deus non concessit plus in hoc malis spiritibus quam bonis, sequitur utique quod homines a bonis angelis sollicitantur, variis modis inclinentur et inducantur ad bonum virtutis et credende veritatis premuniantur. Et hoc per immissiones sompniorum, cogitationum, passionum, desideriorum et ceterarum in sompno et

5

10

15

20

25

30

35

40

86v

<footnote n="1">1 henricus de hassia] *in marg. sin. ms.* || 2 presidentia] qualiter angeli presunt hominibus et homines brutis *add. in marg. dex. ms.* || 7 precise] precipue *add. in marg. sin. ms.* || 23 *sit¹] sup. l. ms.* || 34 *per] sup. l. ms.* || in] per *a. c. ms.* || cogitationum] Augustinus 22 *De civitate Dei*, capitulo penultimo: "Sic sunt angeli nostri qui sunt angeli Dei, quemadmodum Christus (noster *add. sed del. ms.*) Dei Christus noster est. Dei sunt, quia Deum non relinquerunt; nostri sunt, quia suos cives nos habere ceperunt", hec Augustinus. Angelus querit salutem hominis propter tria: primo ut numerus eorum restauretur ex hominibus; secundo, quia fratres eiusdem hereditatis; tertio, quia augmentabitur eorum gloria cum impleta fuerit celestis curia, hec Altissiodorensis libro 2. *Princeps Persarum restitut michi 20 et uno diebus*, Dan. 10. *add. in marg. sup. ms.* ; *Angeli eorum semper vident faciem Patris*, Matth. 18: Angelos dicit eorum esse quibus ad custodiam deputati essent, ait Magister libro 2 capitulo 1 et vide plura ibidem. *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
vigilia impressionum internarum: spiritus quidem boni ad directionem hominum et mali ad ipsorum latentem deceptionem.

Hic queritur: unde oriatur primarie illa conexio vel applicatio spirituum bonorum et malorum ad homines.

Respondetur quod ex duobus quantum ad bonos et ex duobus quantum ad malos.

Unde connexio spirituum bonorum ad homines oritur primo ex deputatione qua benefica Dei sapientia, que disponit omnia suaviter, prefecit angelos regionibus, civitatibus et singularibus hominibus. Secundum est dilectio inter conservos unius Domini etiam naturali ratione servanda. Sunt enim homines veri Dei cultores, conservi angelorum, iuxta illud Apoc. 19: *vide ne feceris: conservus enim tuus sum* dixit angelus ad hominem se adorare volentem. Et si ambo, scilicet homo et angelus, servi Dei sint, homines respectu angelorum servi Dei sunt exiles, fragiles et infirmi, indigentes multipliciter auxilio servorum eiusdem Domini superiorum et fortiorum.

Est etiam connexio vel applicatio spirituum malorum ad homines orta uno modo a Deo deputante etiam singulariter malos angelos regionibus, civitatibus et hominibus, deputante quidem non ut homines pervertant, sed ut eis causa virtuosi exercitii existant. Cum enim Apostolus dicat sibi datum fuisse stimulum carnis angelum Sathane, non potest intelligere communiter datus ab alio quam a Deo propter dictam causam. Ad idem est Magister 2 *Sententiarum*, distinctione 11 allegans beatum Greogorium dicentem quod quisque unum bonum angelum sibi deputatum habet, et unum malum qui homini magis adheret et eum fortius temptat. Secundum propter quod demones vel mali angeli sive spiritus adherent hominibus est odium Dei, invidia, ira. Odium quidem, quia demones summe odiunt Deum, odiunt omnes servos eius homines et magis meliores. Invidia quidem et ira, quia maligni spiritus scientes Dei cultores homines finaliter ad celi gloriam a qua ipsi delecti sunt elevandos, quantum possunt et permittuntur, ipsos impediant, ut illam non attingant. Ideo Dei cultoribus sollicite adherent, ubique insidiantur, ut diversis immissionibus eos a virtutibus retrahant et viciis erroribusque implicent, ac per hoc homines Deo odibiles reddant. Sicut ergo amor et compassio iungit vel sociat bonos spiritus hominibus, ut eos iuvent et dirigant, ita livor et indignatio applicat eisdem spiritus malos, ut ipsos impediant et pervertant. Itaque, si cuilibet regioni, civitati et homini, saltem fideli deputati, sicut specialiter duo angeli, videlicet unus bonus et alter malus, restat iugem esse et multiplicem pungnam inter spiritus bonos et malos, inter homines bonos et spiritus malos, sicut et inter homines bonos et malos, nec puto quod inter spiritus malos sit pax, licet omnes uniantur contra spiritus bonos, sicut nec inter malos homines pax est, quamvis omnes adunentur contra homines bonos. Henricus de Hassia.

## Nota de pseudo falsis prophetis et deceptione humana

(Edidit Ioana Curut)

Nota quam periculosum sit constituere in Ecclesia presides spirituales, ut episcopos et alios prelatos, in quibus nec est virtus, nec experientia, nec scientia discernendi inter umbras demonum et lucem Dei, id est inter illos pseudo prophetas et sanctos Dei homines, inter veraces et mendaces, inter fictos et reales, inter veros doctores et falsos simulatores.

<footnote n="3">3 hic] Nota: boni spiritus applicati hominibus ex duobus *add. in marg. sin. ms.* || 7 unde] *Nonne enim omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos qui hereditatem capiunt salutis?* Hebr. 1 g. *add. in marg. sin. ms.* || 11 19] *in marg. sin. ms.* || 21 quisque] 2 *Sententiarum* distinctione 11, capitulo 1, Gregorius: “quisque unum bonum angelum sibi ad custodiam deputatum et unum malum ad exercitium habet.” *add. in marg. sin. ms.* || 30 deo] *in marg. dex. ms.* || 36 *spiritus*¹] B *add. sed del. ms.* || 39 et deceptione humana] *a. m. ms.*</footnote>
Ubi pro discretione inter has habenda, et pro cavenda consideratius deceptione a dyabolo in ypocritis et pseudo hominibus insidiosi intenta, advertendum est quod omnis humana deceptio procedere videtur ex altera trium radicum, quarum una est apparens similitudo aliquorum que minus sunt similia, sicut ypocrita apparet similis iusto, cui tamen dissimilis est.

Secunda radix est apparens dissimilitudo ubi secundum veritatem est similitudo. Verbi gratia: ypocrita apparet dissimilis valde ei qui est aperte malus, et tamen in malitia est sibi similis.

Tertia radix humane deceptionis est apparens conformitas seu correspondentia signi et signati, ubi tamen est eorum dissonantia, vel ubi est apparens in correspondentia signi et signati, et tamen est correspondentia in re.

Ex ista tertia radice oritur omnis deceptio que fit per mendacia signa vocalia vel realia. Qui ergo non vult decipi per simulatores diligenter discutiti has tres radices antequam credat alicubi esse similitudinem vel dissimilitudinem aut correspondentiam signi et signati. Nec leviter quisquam credat qualiter esse primo apparet, nec discredat cito qualiter apparet non esse, etiam si apparentia fortis fuerit. Non enim dixit gratis sapiens: qui cito credit levis est corde. Reprehendit enim levitatem cordis sciens quod esset mater totius humane deceptionis. Suspendere ergo debet homo in dubiis plenum assensum donec examinaverit apparentiam. Advertens ex predictis quod tam varie sunt radices et multi modi deceptionum humanarum, que tamen reduci videntur ad unam radicem generalem, que est indiscretio inter apparens et existens seu inter fantasticum et reale.

Hic queri potest: utrum inter dictas tres radices humane deceptionis similitudo sit principalis mater erroris. Et videtur breviter respondendo quod sic, quia deceptio que fit ex apparentia dissimilitudinis oritur ex deceptione que est ratione similitudinis. Verbi gratia: si aliquis duos pueros iudicaverit diversi || sexus ex dissimilitudine vestitus, hoc provenit quia unum eorum iudicat femellam ratione similitudinis vestitus ipsius ad vestitum puelle. Nisi enim hoc iudicaret non putaret eos diversi sexus ex diversitate habitus, et ita in aliis.

Et suomodo deceptio que fit secundum tertiam radicem primarie oritur ex deceptione ratione similitudinis, quia quod aliquis credit tali signo subesse signatum, hoc provenit ex conformitate vel similitudine illius signi ad aliquod signum aliud cui significatubest vel aliquando subfuisse comparatum est.

Et hec potest esse causa quare plurimum in tredecim speciebus fallaciarum, quas philosophi invenerunt apparentia fallens est apparentia similitudinis seu conformitatis, ubi non est, et non sic crebre apparentia dissimilitudinis, ubi tamen similitudo est.

5

10

15

20

87r

25

30

35

<footnote n="1">1 ubi] Nota tres radices humane deceptionis *add. in marg. sin. ms.* || 26 diversi] Sanctus Thomas, IIª IIᵉ, questione 111, (IIª IIᵉ questione 111) *sup. l. ms.* ) dicit quod aliquis potest se simulare malum per opera que in se non sunt mala, sed solum habent quamdam speciem mali. Verum est quod nichilominus per simulationem talem fit malus, quia omnis simulatio est mala ratione mendacii. Item, ratione scandali, ut patet II Mach. 6, de quodam Eleazaro, qui pro vitando scandalo ex simulatione magis elegit mori quam pro conservatione huius vite fingere se commedisse de carnibus sacrificii ydolorum. Non enim, inquit, etatem nostram etc., ubi apparet quam fugienda sit fictio et simulatio viris grandevis et hominibus magis status, ut sunt episcopi et cardinales; liquet ergo quod qui simulat se malum etiam ex operibus de se non malis eo ipso fit malus, quamvis per hoc non fiat malus illa malitia quam simulat. Henricus de Hassia. *add. in marg. inf. ms.* || sexus] Utrum angelus datus ad custodiam homini aliquando deserat ipsum. Respondetur quod angelus qui deputatus est homini ad custodiam numquam deserit ipsum quantum ad custodiam quin paratus sit semper auxiliari si homo vult. Quandoque tamen angelus deserit quoad quid, scilicet quantum ad hoc quod exponit ipsum tribulationibus et temptationibus ut respisicat homo et cogatur redire ad cor, sicut fecit Dominus de filio prodigo. Angeli enim Dominum imitantur omnibus modis. Hec Altissiodorensis, libro 2. *add. in marg. sup. ms.* ; Altissiodorensis ubi supra dicit quod angeli non prius meruerunt beatitudinem, sed post, quia dicit regalis munificentie vel largitatis est quoniam aliquid dat antequam recipiens meruit illus. *add. in marg. sup. ms.* || 34-37 et hec — similitudo est] *in marg. inf. ms.* || 36 crebre] *p. c. ms.*</footnote>
Item, quia rerum similitudo et conformitas est magis consona et naturalis ipsius,  
ideo similitudo videtur magis movere ad putandum similia que non sunt similia  
quam dissimilitudo ad credendum dissimilia que sunt similia.

Item, quod similitudo magis decipit est quia difficilius esse videtur dare pertinentem rationem diversitatis eorum que apparent similia quam assignare rationem similitudinis inter ea que apparent diversa, igitur. Henricus de Hassia.

Nota quod omnia signa falsarum prophetarum videntur tendere ad 5 vel ad 6, licet diversis viis et modis. Unde pseudo diversis viis tendunt vel ad favorem hominum, vel ad honorem suum, vel ad presidentie statum, vel ad divitias, vel voluptatem aut temporale commodum. Henricus de Hassia.

Nota de amicitia

Utrum similitudo specifica sit amicitie causa

(Edidit Daniel Coman)

Res similes specie habent ea ratione causam amicitie. Probatur, quia quelibet  
creatura rationalis affectione naturali.

Conclusio prima. Primo et quasi maxime afficitur dilective ad seipsam. Et hoc non est nisi ratione ydemptitatis eiusdem ad se. Quanto ergo una res magis ydemptificatur alteri, tanto hac ratione fit ei magis amicabilis. Hinc est quod cum rerum similitudo specifica sit quedam communicatio et ydemptitas, manifestum est quod ceteris paribus res eiusdem speciei sunt invicem magis amice maxime quantum est de virtute nature incorrupte. Istam causam amicitie auget accidentalis similitudo duorum individuorum in complexione, in figura, in gestu, et in aliis dispositionibus sensatis.

Ex ista conclusione sequitur primo quod res ex naturali dissimilitudine habent nonnullam causam inimicitie. Patet ex precedenti per hoc quod oppositarum causarum contrarii sunt per se effectus.

Secundo sequitur quod ubi res distincte concurrerent essentialiter ydemptice, ibi esset maxima causa amicitie. Manifestum est hoc clare ex deductione conclusionis.

Sequitur tertio ulterius quod in nullis rebus ratione similitudinis potest esse tantus nexus amoris sicud in tribus divinis personis. Patet, quia inter illas est numeraliter omnimoda essentialis perfectionis immense ydemptitas et ex hac ratione precipua amicabilitas.

Quarto sequitur quod quanto rationalium creaturarum convenientia et communicatio naturalis est maior, tanto eorum inimicitia est vituperabilior. Clarum est hoc ex conclusione et eius deductione.

Conclusio secunda. Si rationalis natura creata esset tres persone distincte, ille non possent esse proprie contrarie seu inimice. Probatur, quia illarum esset una voluntas numero, igitur omnis volitio unius esset volitio alterius et ita ibi necessario esset omnimoda concordia in actibus voluntatis superadditis nature illi; et eodem modo in actibus intellectus, et per consequens nulla esset repugnantia seu dissimilitudo unius respectu alterius.

Conclusio tertia. Si una rationalis creatura creata potest a personis creatis suppositari, ille possunt invicem proprie inimicari. Probatur, quia persone create ex hoc quod unam naturam suppositarent, non fierent impeccabiles, nec earum esset ob hoc una voluntas, sed tot essent libere voluntates quot persone; igitur staret cum

<footnote n="1">1 item — similitudo ] iter. in marg. inf. ms. ; etc. add. ms. || 5 eorum ] p. c. ms. || 7 nota ]
Nota 6 signa pseudo prophetarum add. in marg. dex. ms. || 12 utrum — causa ] praem. ms. ||
15 conclusio prima ] in marg. dex. ms. || 17 amicabilis ] Deus Pater est magis idem sibi quam
Filio, et tamen non plus diligit se quam Filium, igitur. Henricus de Hassia add. in marg. dex. ms. ||
19 virtute ] veritate ms. || 34 secunda ] iter. in marg. dex. ms. || 40 tertia ] iter. in marg. dex.
ms. || 42 naturam ] creatam add. sed del. ms.</footnote>
illo casu quod una illarum esset bona et alia mala; ymmo absolute quod una esset dyabolus et alia angelus beatus.

Corollarium primum. Sequitur ex ista conclusione quod dicta ypothesi concessa staret personam esse dampnatam et naturam eius beatam, vel econverso. Manifestum est ex probatione conclusionis.

Sequitur ulterius quod esset possibile personam inimicari ab ea suppositante nature. Clarum est ubi inter creatam personam et naturam non esset essentialis ydemptitas. Et dico 'creatam' quia secundum communem doctorum traditionem impossibile est inter personam increatam et assumptam naturam cadere inimicitiam, quia non stat secundum doctores naturam esse moraliter malam et a Deo assumptam esse, igitur.

Sequitur iterum quod quamvis in creaturis, ubi esset ydemptitas personarum et nature, quelibet persona posset esse mala et quelibet bona, tamen non staret unam esse malam et aliam bonam. Prima pars illius corollarii patet ex probatione precedentis conclusionis. Et secunda pars ex probatione conclusionis secunde.

Sequitur ultimo quod staret in illo casu plures esse omnino similes in dispositione moralium et naturalium, et tamen unum odire alium. Patet, quia ex dictis tres create persone essentialiter ydemptificate possent esse male, igitur nichil prohibet quin una posset odire aliam et esse eumdem actum odii cuiuslibet ad quamlibet. Henricus de Hassia.

Nota: quatuor modos perveniendi ad scientiam

(Edidit Alexander Baumgarten)

Quatuor sunt vie perveniendi apparenter vel existenter ad singularem scientiarum excessum, quarum una est ars superstitiosa a demonibus studiose conficta eorum latentibus pactis effectum habens, si quem tamen quandoque habeat, ut deducit Sanctus Thomas IIª IIº, questione de superstitionibus. Secunda via acquirendi scientiam est per singularem demonis assistentiam et influentiam qua quosdam mirabiliter inspirare solet. Tertia est per illuminationem divinam. Quarta et communis est per regularem eruditionem humanam. Prime due ex insidiis dyaboli prodeunt in perditionem mortalium, alie due ad eorum eruditionem salutarem tendunt. Primis duabus viis permittente Deo dyabolus quandoque facere consuevit quosdam in scientiis omnibus vel aliquibus singulariter precellentes vel apparentes atque omnibus humano modo doctos stupendos. Sed ad quid hoc nisi ut finaliter tales ex superstitia pereant et alios variis persuadendi modis eorum falsa auctoritate et fama colorem habentibus ad interitum dampnationis perducant? Ecce quomodo in rebus multis bonis et malis est multotiens par effectus Dei et demonis, sed longe dispar intentio, longe dispar finalis exitus, quia longe aliter Deus bona huius temporis cui vult confert et a quo vult aufert et cui vult mala infert quam dyabolus. Deus enim hec facit pie et iuste excitando virtutes et retrahendo a viciis, dyabolus autem non sic, sed cum permittitur vel iubetur hoc agere perverse et insidiose illa facit intendens hiis casum de virtutibus et lapsum in errores et vicia. Henricus de Hassia. ||

3 corollarium primum] *in marg. dex. ms.* || 13 bona] *iter. ms.* || 18 essentialiter] *ydemptificate add. sed del. ms.* || 22 apparenter — existenter] *sup. l. ms.* || 32 doctos] *p. c. ms.* || 33 alios] *aliis a. c. ms.* || 35 rebus] *nullis add. sed del. ms.*
HENRICUS DE HASSIA
De symonia

(Edidit Isabela Grigoraş)

87v

Adultus potius sine baptismo manere debet, ymmo mori, quam pro eo pretium dare. Patet, quia nullomodo est peccandum pro aliquo bono habendo. Et ergo ‘si esset adultus’, ut dicit sanctus Thomas et alii, ‘qui baptismum desideraret et immineret mortis periculum nec sacerdos sine pretio vellet eum baptizare, deberet, si potest, baptizari per alium’. Quia in hoc casu pro eodem habendum est, ac si non esset sacerdos qui baptizaret et ita tunc alius quilibet potest baptizare. Si vero non posset ad alium haberi recursus, nullomodo deberet pretium pro baptismo dari, sed potius absque baptismo decedere; deberet adultus vel infans permitti sine baptismo mori. ‘Suppleretur enim’, ut dicunt, in hoc casu ‘ex baptismo flaminis quod ex sacramento deest fluminis’.

Ex ista propositione sequitur quod nullum aliud sacramentum recipi debet si episcopus vel sacerdos illud sine pretio dare noluerit. Patet, quia si sacramentum necessitatis, utpote baptismus, nequaquam sic recipi debet, minus utique quodlibet aliud, igitur. Verum est tamen quod doctores ut Sanctus Thomas et alii sic distinguunt de sacramento matrimonii dicentes quod matrimonium non solum est Ecclesie sacramentum, sed et nature officium et quod ergo secundo modo pro matrimonio licitum est pecuniam dare, videlicet inquantum est nature officium. Inquantum vero est Ecclesie sacramentum est illicitum et ergo secundum iura prohibetur ne pro benedictione nuptiarum aliquid exigatur.

Alia propositio: quod ministrantem sacramenta licet recipere aliquid de pecuniis, quamvis non liceat exigere aliquid pro sacramentis. Secunda pars manifesta est, quia exigere vel capere pro sacramentis que tenetur episcopus vel sacerdos ex officio ministrare, quid est aliud quam sacramenta vendere et ita execrabilis symonia que nulla consuetudine potest excusari, quia consuetudo nulla potest preiudicare iuri naturali vel divino? Et ergo si aliqua ex consuetudine exigantur quacumque quasi pretium vel appreciatio rei spiritualis manifesta symonia est et precipue si ab invito exigantur aut ab invitis. Si vero accipiantur quasi quedam stipendia per consuetudinem approbata dari solita non est symonia et hoc si desit intentio appreciandi rem spirituaalem pro temporali. Ita quod intentio referatur ad solam consuetudinis observantiam et precipue quando talia aliquis voluntarie solvit, licet recipere, nam recipiens sacramentum aliquod potest ex devotione, aliquid sponte dare pro sustentatione ministrorum aut pauperum consolatione, aut reparatione edificiorum, aut pro luminaribus, ornamentis vel huiusmodi ad magnificentiam divini cultus pertinentibus etc.

Item, Ecclesie ministri, qui sacramenta dispensare habent, a populo debent sustentari, secundum illud I Cor. 14: *nescitis quoniam qui in sacrario operantur que de sacrario sunt edunt*. Ex istis iam patet quomodo liceat presbiteris et aliis ecclesiasticis personis recipere pecunias pro missis vel aliis actibus sacris, ut sunt predicatio, oratio, divine laudatio, decantatio, et quomodo non liceat. Nam non licet quoquomodo presbiterum accipere pecuniam quasi pretium consecrationis Eukaristie aut misse dicende, quia hoc esset symoniacum. Sed licet presbiterum indigentem, qui alias celebrare non tenetur, recipere pecunias tamquam stipendium sue sustentationis. Unde dicit doctor Alexander quod in hoc casu et similibus dare

<footnote n="1">1 *henricus de hassia*] *in marg. sin. et iter. ms.* || 4 *dare*] *propositio add. in marg. sin. ms.* || 13–14 *quod — noluerit*] *corollarium add. in marg. sin. ms.* || 16–21 *verum — exigatur*] *in marg. inf. ms.* || 22–23 *quod — sacramentis*] *propositio add. in marg. sin. ms.* || 27 *uri*] *p. c. ms.* || 29 *invito*] *initio ms.* || 34 *pro*] *add. verba sed eras. ms.* || 34–36 *aut reparatione — pertinentibus*] *in marg. sin. ms.* || 39 *iam*] *in marg. sin. ms.* || *liceat*] *licet a. c. ms.*</footnote>
vel recipere temporalia est multipliciter, quia vel ut sustententur ministri Dei, vel ut sit quedam provocatio ad laudem Dei, vel ut ponatur pretium in illis, vel ut ponatur in illis finis.

Si primo modo, licitum est celebrare missam ei qui non tenetur cui desit sumptus, recipiendo denarios non interveniente pactione, nec in hoc habita intentione principali. Unde Ieronymus super Micheam dicit quod munera que exhibebantur bonis prophetis dabantur ad sustentationem eorum et non quasi ad emendum prophetie usum, quem tamen pseudoprophete retorquebant ad questum.

Quod habenti spiritualis potestatis officium non licet pro eius usu recipere pretium. Patet, quia ille, cui committitur spiritualis potestas, ut iudici, sacerdoti, episcopo, doctori, ex officio obligatur ad usum potestatis sibi comisse in spiritualium dispensatione. Et ergo si talis pro usu sue potestatis aliquid acciperet, non intelligeretur locare operas suas, cum ex debito officii illas exercere tenetur, sed intelligeretur vendere spiritualis gratie usum, quod est symonia.

Sequitur ergo quod symoniacum est prelatum recipere pecunias ut visitet et corrigat subditos vel ut a corrigendo desistat; potest tamen procurationem recipere competentem, quando oportune visitat. Recipere quidem non quasi precium correctionis, sed quasi debitum stipendium laboris et hoc si aliunde sufficienter sumptus non habeat. Secus autem dicit sanctus Thomas de illis qui pro usu scientie sue recipiunt pecunas ut advocati, medici et alii qui docent, non obligati ex debito officii ut aliis usum scientie sue impendant. Et ideo possunt licite precium sue doctrine vel consilii recipere, rationabile tamen et moderatum, non quasi vendant veritatem, sed quasi operas suas locent. Si autem ex officio vel gradu ad hoc obliterentur, tunc veritatem reputarentur vendere et graviter peccarent. Sicut patet in illis qui instituuntur in aliquibus ecclesiis ad docendum clericos ecclesie et alios pauperes pro quo sufficiens stipendium recipiunt. Illi ergo non licet aliquid accipere ab illis quos docent aut consilium dant.

Ex dictis notum est quomodo religiosi recipientes aliquos in statum religionis possunt aliquid recipere et quomodo non. Similiter quomodo ingredientes possunt dare aliquid et quomodo non. Nam ex quo, hoc quod ibi datur est spirituale, manifestum est ex dictis quod pro ingressu monasterii non licet aliquid exigere vel accipere vel dare quasi precium, quo quasi compararetur status ille, quia hoc expresse symoniacum esset. Verumptamen si opes monasterii non sufficient pro tot personis, est licitum pro victu persone que intrare desiderat aliquid recipi. Similiter est licitum diviti monasterium ingredi cupienti dare ante ingressum largas eleemosinas monasterio ut inter alia etiam ipse postea benevolentius recipiatur. Sicut econtrario licet religiosi per temporalem beneficientiam aliquem ad amorem monasterii vel religionis vel ad devotionem ingrediendi provocare vel inclinare. Hec sententialiter dicit Sanctus Thomas *Secunda secunde*, questione centesima de symonia. Quamvis licitum sit pro spiritualibus aliquid temporale recipi et dari, non tamen appreciative commutari.

Secunda pars huius propositionis patet, dicente Domino quod *gratis accepistis*, *gratis date*.

Prima pars patet et declaratur a simili. Unde sicut ut anima || peragat operationes spirituales, exigit corpus et conveniens eius sustentamentum. Ita, ut sacer actus fiat

<footnote>9-10 quod — pretium ] propositio add. in marg. sin. ms. || 14 quod — symonia ] opera est, secundum *Katbolicon* in rebus agendis sedulitas vel studium, intentio vel labor vel auxilium add. in marg. sin. ms. || 15 sequitur — est ] in marg. sin. ms. ; pre add. ms. || 21 impendant ] vendant a. c. ms. || 28 ex dictis ] nota bene de monialibus add. in marg. sin. in rubro ms. || 30 nam ex quo ] nota de intrantibus monasterium add. in marg. sin. ms. || 36 etiam ] sup. l. ms. || postea ] p. c. ms. || 40 symonia ] propositio add. in marg. sin. ms. || quamvis ] licitum est praem. sed del. ms. || 42-43 secunda — date ] in marg. sin. ms. || 45 fiat ] fiunt a. c. ms.</footnote>
ab hiis qui spiritualibus presunt, requiritur competentia rerum temporalium tam ad sustentationem eorum, quam ad procurationem multorum que sunt necessaria pro agendis plenius et sollempnius divinis; hoc ergo modo pro spiritualibus aliquid recipi aut dari nedum licitum est, sed et oportunum. Pro cuius declaratione distinguendum est secundum doctores in hac materia de illa prepositione 'pro' que denotat quandoque appreciationem, ut quando dicitur 'dedi denarium* pro pane'. Secundo quandoque notat causam finalem, ut cum dicitur 'dedi tantum medico pro recuperanda sanitate'. Tertio denotat amminiculationem seu promotionem ut quando dicitur 'hoc valet pro stomacho' vel cum dicitur 'lapides isti valent pro structura ecclesie'. Quarto dicit correspondentiam premii ad meritum, ut quando dicitur quod pro temporali actu virtutis datur status eterne felicitatis. Quinto denotat causam motivam, non tamen primam aut principalem, sed remotam et occasionalem. Hoc notato, manifestum est quomodo in multis casibus licitum est pro spiritualibus aliquid dari vel recipi et quomodo non est licitum. Unde manifestum est quod capiendo 'pro' primo modo, videlicet in quantum denotat appreciationem, in uno casu licet pro spirituali quocumque dari temporale vel econverso. Secundo autem modo accipiendo 'pro', licet bonum temporale dari pro spirituali, sed non econverso, quia nullum temporale potest licite constitui finis rei spiritualis, cum temporale ad spirituale ordinetur, tamquam ad finem et non viceversa. Aliis vero modis capiendo 'pro' licitum est in multis casibus. Ita et licite datur temporale pro spirituali. Capiendo 'pro' quarto modo, videlicet in quantum dicit correspondentiam vel relationem meriti ad premium. Unde secundum hanc acceptionem solvitur a doctoribus commune argumentum quo probari solet licere emere spirituale pro temporali. Arguitur enim sic: nichil magis est spirituale quam regnum celorum, sed licet emere illud pro temporali, cum dicat Beatus Gregorius in quadam omelia, quod 'regnum celorum tantum valet quantum habes'. Ergo non est symonia emere aliquod spirituale pro temporali.

Responditur quod regnum celorum dicitur emi, large sumpto nomine emptionis, in hoc casu dum quis, dando quod habet propter Deum, regnum illud meretur et sic ibi accipitur emi pro mereri quod non pertingit ad propriam rationem emptionis. Tum, quia non sunt condigne passiones huius temporis, nec aliqua nostra dona vel opera ad futuram gloriam. Tum, quia meritum non consistit principaliter in exteriori dono vel actu vel passione, sed in interiori affectu.

Cum ergo dicitur *peccata tua eleemosinis redime*, accipitur redemptio vel emptio improprie per similitudinem, quia sicut per dationem pretii homo trahit ad se alienatam hereditatem, sic dando eleemosinas pauperibus pro amore Dei dispositive trahit ad se amicitiam Dei et ius acquirit perceptionis vite eterne, a qua per sua peccata fuerat alienatus.

Ex ista distinctione huius prepositionis 'pro' responderi potest ad multa argumenta alia quibus probari videtur licita esse commutatio spiritualium pro temporalibus et econverso. Similiter ad multos casus in quibus dubitari solet an in illis symonia comittatur. Hec autem plenius fieri potest si simul cum distinctione illa consideretur quomodo variis intentionibus possunt dari illa que sepe dantur hiis qui spiritualia conferre habent vel dare possunt ut prelatis, sacerdotibus et aliis personis religiosis. Unde qui dat alteri aliquid potest dare mere ex sua liberalitate, nullo alio movente ipsum, sicut facit Dominus Deus.

Item, etiam dare pro aliquo sibi vel alteri dato vel dando potest dare tamquam

<footnote n="4">4 pro] iter. in marg. sin. in rubro ms. ; nota de ista prepositione pro add. in marg. dex. ms. || 12 et] add. litt. sed del. ms. || 13 manifestum est] in marg. sin. ms. || 14-15 quomodo — manifestum est] in marg. dex. ms. || 15 quod capiendo pro] iter. in marg. dex. ms. || 19 non] sup. l. a. m. ms. || 34 peccata — redime] Dan. 4 add. in marg. sin. ms. || 45 qui] illi add. sed del. ms. || 47 vel alteri] in marg. sin. ms.</footnote>
virtutis premium vel laboris pretium vel subiectionis servicium seu indicium, prout dare pro removendo impedimenta, pro vitando scandalo, pro observatione consuetudinis, pro ostensione gratitudinis, pro captatione benevolentie, pro sublevatione penurie et pro punitione culpe, ut exemplificando ultimum fit in absolutione a sententia excommunicationis, ubi officiales sepe pecunias recipere solent, quod non licet tamquam absolutionis pretium, quamvis quandoque ei qui absolvitur solutio pecunie iniungi potest in supplicium, cavere tamen habet in casu absolvens ne magis intendat deservire cupiditati quam correctioni salubri. Et suo modo et tot modis tam variis intentionibus recepi possunt temporalia ab illis qui spiritualia tractant quam variis modis dari possunt eis ab aliis.

Nonne satis convincitur ratione temporalium dare spirituale ille qui nisi tantum pecunie detur spirituale ab eo non optinebitur? Revera eque convincitur vendere hoc pro illis, sicut vendidisse dicitur bovem qui non voluit dare illum, nisi de pecuniis haberet tantum quibus receptis illum dedit. Ita est in proposito. Henricus de Hassia.

Ad cavendum igitur omnem commutationem symoniacam hic et in omni casu. Hoc regulare est quod, cum aliquod spirituale est dandum vel recipiendum, fieri non debet precedenter aliqua pactio vel conventio, promissio aut exactio pecunie sub pretextu cuiuscumque iuris vel consuetudinis. Sed postquam spirituale aliquod iam pure et gratis exhibitum est vel datum, tunc, si aliquo iure vel ratione pie consuetudinis vel unumcumque aliquid dari debet, exigi potest monitionem vel alias convenienti modo. Est enim pro regula tenendum quod omne spirituale pure, gratis, ex caritate faciendum est vel exhibendum et nullius consuetudinis pretextu aliquid previe exigendum, quia ibicumque secus fit symonia committitur et ergo cum nolle sepelire mortuum vel applicare sacrum etc. nisi tantum debetur sit species previe exactionis et extorsionis pecunie pro spirituali. Sequitur quod omnis talis symoniam mortalem committat non obstante quacumque consuetudine, quia nulla consuetudo facere potest ut licitum sit precedenter exigere temporale pro spirituali cum hoc expresse symoniacum sit. Henricus de Hassia

## (HENRICUS DE HASSIA)

### De decimis

### (Edidit Isabela Grigoraş)

Ius spirituale accipiendi decimas non conceditur laicis, sed tantummodo res temporales nomine decimarum eis dantur vel concedantur ad tempus levande. Quare autem ius decimale in laicos cadere non potest? Ex hoc est quod ius primarium percipiendi decimas solis clericis concessum est a Domino, ut habetur Num. 18: *Filiis inquit Levi dedi omnes decimas Israhelis in possessionem pro ministerio quo serviunt mibi in tabernaculo.* Modo ita est quod filiis || Levi succedunt clerici Novi Testamenti et ergo solis clericis decime debentur. Radix vero solutionis decimarum est debitum, quo seminantibus spiritualia debentur temporalia, secundum illud Apostoli I Cor. 9: *Si nos vobis spiritualia seminamus quid magnum est si carnalia*

<footnote n="15">15 ad cavendum] nota bene *add. in marg. sin. ms.* || 21 tenendum] *p. c. ms.* || 28 hassia] + rationalis ¶ Unde Beatus Thomas in quodam quolibet: ‘Cum in dispensatione sacramentorum seu aliorum spiritualium aliqua recipiuntur, ut symonia evitetur tria sunt necessaria. Primo, ut hoc fiat ex concessione iuris divini vel humani vel saltem pie et rationabilis (et rationabilis) *sup. l. ms.*) consuetudinis. Secundo, ut sit intentio pura et non corrupta. Tertio, ut sit forma honesta, scilicet ut non requiratur ante pii officii exhibitionem ne pactum aut conventio (aut conventio) *sub l. ms.*) intervenire videatur, sed complecto officio possunt exigi’. *add. in marg. inf. ms.* || 36 levi] ¶ 16, questio prima, capitulo “Decime”. Ibi nota de decimis et rationabiliter, quia omnis que habet homo sunt a Deo sibi gratuite concessa, igitur merito in recongitionem universalis divini homo de omnibus Deo servire habet, dando decimas ministris cultus sui. Henricus de Hassia. *add. in marg. sup. ms.*</footnote>
*vestra metamus? Et Matth. 10 eandam radicem tetigit Salvator ubi dixit: *Dignus est operarius mercede sua* et ubi dat apostolis auctoritatem vivendi de Ewangelio.

Item, ratio naturalis dictat quod illis, qui conditioni salutari aut divino cultui vacare habent, ad salutem totius populi a fortiori quam militibus necessaria victus a populo ministrentur, quia operibus et fini status clericorum repungnat vacare laboribus pro vite necessariis equatur aliis. Et maxime hoc repugnat statui ministrorum Dei Novi Testamenti, quibus artius interdicitur ne se ingerent negotiis lucrativis, iuxta illud II Tim. 2: *Nemo militans Deo implicat se negotiis secularibus*. Verum est quod non erat sic interdictum Levitis Veteris Testamenti, quin etiam de aliquibus operibus manuum quietis et honestis aliqua querere possent nec hoc est interdictum hodie clericis Novi Testamenti.

Nota quod ius percipiendi decimas non est annexum ville vel agris, sed est annexum ordine clericali. Et ergo sicut ordo vendi non potest, ita nec ius illud ei annexum, nec potest aliqua alia via ius illud in personas laycales transire. Quid ergo dicendum est de multis militibus et aliis laicis qui levant decimas de subditis Ecclesie, a quibus ipsa non levat, numquid non omnes illi in statu dampnationis sunt?

Responditur quod non, sed quod timendum est ne multi eorum sint in statu tali. Pro quo advertendum est secundum doctores quod circa decimas duo sunt consideranda, scilicet ipsum ius accipiendi et ipse res que nomine decimarum accipiuntur sive dantur. Ius autem accipiendi, quia spirituale est, ex premissis ad solos clericos pertinet, qui altaribus ministrant, et subditis spiritualia seminare habent. Res autem que nomine decimarum dantur, quia temporales et corporales possunt in usum quorumlibet cedere et sic possunt etiam ad laicos venire per concessionem ab Ecclesia ad tempus. Hoc modo venit quod in quibusdam terris milites tenent quasi in feodum ab Ecclesia quarumdam decimarum levationem, ut ob hoc teneantur ad tensionem Ecclesie.

Sunt et alii modi quibus decime ad potentes laicos quandoque devenerunt, utpote vel per obligationem alicuius decime tempore necessitatis ad tempus, vel per locationem, vel per violentam fructuum decimalium receptionem quod maxime dampnationis est. Dum enim hiis et aliis modis decime vel oblationes in potestatem laycorum quorumdam semel devenerunt, difficulter eas dimittunt, quia diu tenere cupiunt, ut post consuetudinem vel possessionem vel prescriptionem qualitercumque pro se allegare possint. Quibus iterum se defendunt, donec tandem non sit amplius in memoria hominum quod decime talis loci umquam Ecclesie reddebantur.

Si intelligere voluerimus quantum grave peccatum sit non reddere que sunt Dei Deo aut redditis Deo abuti et precipue quam grave sit laices usurpare sibi illa ad usus prophanos, considerare debemus a quibus recipit et recepit Ecclesia oblationes et decimas et ceteras temporalium donationes et quare et pro quibus. Quid invenimus? Nonne quod a devotione fidelium pauperum et divitum superiorum et inferiorum? Nonne quod ad augmentum divini cultus et ad relevationem pauperum, ad sustentationem spiritualia ministrantium pro salute vivorum et mortuorum? Utique sic, ut traditione omnium manifestum est.

Si ergo graviter delinquit qui res que alterius hominis sunt sibi usurpat vel qui res Domini sui temporalis sibi apropriat et in hoc honorem eius diminuunt gravissime offendit, quanto gravius peccat ille qui res quas ipse Deo suo denegat vel ei fraudulenter dat, aut qui sibi usurpat que ad augmentum honoris Domini sui ordinata sunt, aut qui alimenta servorum pauperum eius subtrahit, qui subsidia animarum tollit et pias tot fidelium intentiones, qui temporalia Ecclesiis contulerunt frustra. Henricus de Hassia.

<footnote n="40">40 quod] *in marg. dex. ms.*</footnote>
⟨HENRICUS DE HASSIA⟩

Nota de ordinatione actuum

(Edidit Isabela Grigoraş)

Omnem actum quem homo elective et deliberate producit ad aliquem finem scienter ordinat et refert, quia, si nesciret homo ad quem finem ageret, quomodo deliberate ageret et elective, non videtur. Si ergo ita est, tunc constat omni homini ad quem finem facit aut ordinet omnes actus suos. Igitur homo sic aparens scit an referat eos in Deum seu ad Dei gloriam finaliter vel finaliter ad seipsum aut ad aliquod aliud commutabile bonum. Et sic homo scit an sit in caritate vel extra eam, in mortali peccato. Quia si invenit homo quod omnes actus suos refert finaliter ad Dei gloriam, cognoscit se utique in caritate esse, sine qua taliter fieri non potest.

Pro solutione istorum instantie advertendum est quod liberi actus hominis sunt in triplici differentia. Prima est eorum qui repente et indeliberate fiunt, ut levatio festuce vel fricatio barbe et multi huiusmodi hominum motus et actus otiosi, sine advertentia facti. Secunda differentia est eorum actuum qui deliberate et elective fiunt. Quorum adhuc quidam sunt quos homo faceret si nullus deus esset, sed processus in causis in infinitum iret. Vel si nichil de uno Deo qui omnia fecit constaret, huiusmodi actus sunt commedere, bibere, dormire, generare, pro sustentatione vite laborare et similia facere. Alii vero sunt actus qui incumbunt singulariter hominibus ratione specialis || fidei vel notitie de Deo undecumque habite, ut sunt orare, Deum laudare, celebrare, ieiunare etc. Adhuc de istis actibus quidam cadunt sub obligatione status vel spiritualis beneficii, quidam vero non, sed relinquitur in arbitrio hominis eos facere vel non facere.

Actus prime differentie non referuntur in fines ab hiis qui eos faciunt. Actus secunde differentie in Deum referuntur et referri debent, licet mediate, qualiter tamen a plurimis minime in ipsum referuntur, sed magis ad aliud, nescio quam naturam sibi velut deam constitutam. Actus vero differentie tertie in Deum maxime referri solent et immediate.

Actus primi modi, sicut quibusdam videntur, nec sunt boni, nec mali moraliter, eo quod indeliberate fiant, sine relatione ad finem, et sic non indisponunt animam. Sed si forte de aliquibus talibus repente transeuntibus illud sit verum, nihilominus si homo talibus diu aut crebre se occupet, peccat venialiter et quandoque graviter si occupetur in huiusmodi pro loco et tempore quibus alios actus utiles tenetur facere aut eque faciliter facere posset. In hoc enim casu peccat homo obmittendo quod pro tunc ratio vel lex iubet potius agendum. Sicut et hoc innuisse videtur Salvator ubi dixit: *Amen dico vobis de omni verbo otioso quod locuti fuerint homines super terram reddent rationem in die iudicii.* Si ita est de verbo otioso, cur non et a fortiori esset similiter de actu otioso? Item, si Deus sic instituit naturam irrationalem, quod omnis res agens naturaliter non libere facit omnem suum motum et actum propter aliquem finem, quomodo excusabitur a peccato rationale agens in aliquibus suis actibus, nullum finem sibi prestituens?

5

10

15

20

25

30

35

40

89r

<footnote n="2">2 actuum] argumentum quod homo sciat an sit in caritate vel non add. in marg. sin. ms. ||
3 actum] argumentum bonum add. in marg. sin. ms. || 12 differentia] nota quod actus liberi sunt in triplici differentia add. in marg. sin. in rubro ms. || 19 specialis] ¶ Anselmi 2 *Cur Deus homo*, in principio. Ad hoc inquit ‘creatura rationalis discernendi potestatem accepit ut odiret ac vitaret malum et amaret et diligeret bonum atque (magis add. sed del. ms.) maius bonum magis amaret’. Hec ille. add. in marg. inf. ms. || fidei] I Cor. 10: *Sive manducatis, sive bibitis vel aliud quid facitis, omnia in gloriam Dei facite*, id est in laudem Dei, scilicet cum invocatione creatoris ut actibus et conversatione vera laudetur Deus. Augustinus *Super Psalmum*, capitulo 61, et ponitur in glossa super verbo predicto: ‘Si ergo quod manducas et bibis ad refectionem corporis sumisque reparationem membrorum, gratias agens ei qui tribuat cibus tuus et potus laudant Deum’. Hec glossa Augustini. *add. in marg. sup. ms.* || 25 sed] add. verbum sed del. ms. || 32 pro] in marg. dex. ms. || 35 omni] p. c. ms. || 36 iudicii] Matth. 12 add. in marg. dex. ms.</footnote>
Presertim cum ratio sibi tamquam directrix ad hoc data sit, ut per eam omnes actus suos liberos in fines debitos ordinet et rationabiliter fieri disponat ne precipitanter sine ratione in illos ut bestia prorumpat. De materia de relatione in finem actuum secunde et tertia differentiarum; hoc verum est, quod dupliciter in finem referri vel ordinari solent. Quia vel actu, vel habitu aut, quod verius est, actuatur vel dispositive seu interpretative. Hoc dico notanter, quia multi sunt qui adhuc numquam plene ad cor reversi actuali consideratione ordinaverunt aut retulerunt in finem ultimum actus publicos quos faciunt et fecerunt et maxime non eos qui sub secunda differentia cadunt, qui sunt commedere, bibere, dormire etc., sed faciunt huiusmodi nichil ultra communem animalium consuetudinem aut necessitatem de relatione talium in Deum cogitantes. Et ergo illi non possunt dici habitualiter referre actus tales in finem ultimum, quia ubi numquam precessit actus, non est relictus aliquis habitus. Et ergo tales, si in caritate sunt, magis proprie dicuntur actus suos referre in finem interpretative, quia sic sunt dispositi fide et caritate, quod si advertenter cogitarent de finibus singulorum actuum suorum aut de illis interrogarentur, responderent se commedere, bibere, dormire et similia facere immediate ad sanitatem et confortationem virium corporis et si quare sanitatem velint inquireretur, dicerent ut operationes virtutum, quibus felicitas acquirenda est, plenius et expeditius perficere potest in gloriam Dei.

Sed quod maioris peccati est inveniuntur etiam qui circa actus etiam tertio modo dictos nichil umquam actualis considerationis habuerunt de referendo illos ad Deum, sed quod faciunt etiam tales actus ex consuetudine cum aliis. Vel faciunt, quia sunt ratione status vel benefici alicuius ad eos obligati, ita quod si consuetudo non curreret aut beneficium non esset vel status cui actus tales adiuncti sunt, eos non facent. Qui tales sunt, nisi actus quos qualicumque inentione inceperunt ad cor reversi actuali consideratione ordinent ad Dei laudem et honorem de cetero a se continuandos frustra se in illis fatigant, quia modicum vel nichil exercendo eos mereri videntur. Advertendum est ergo unicuique homini diligenter et examinandum partialiter ne in multis frustra se fatiget, referat omnem actum suum et omnia opera que facere consuevit sive sint de secunda, sive de tertia differentia. Si nesciat quorsum referri debeat, discat ab Apostolo qui docet et hortatur omnia ex caritate, omnia finaliter ad gloriam Dei mediate vel immediate facienda esse.

In hoc enim unius Dei veri cultores differunt et semper differebant a gentibus a cultu veri Dei alienos. Hoc etiam est verum in quo differenter referunt actus in finem ultimum illi qui sunt in erroribus et peccatis mortalibus et illi qui sunt in gratia Dei vel caritate. Constanter enim tenendum est quod, licet exeuntes in peccatis mortalibus referre possint voce et eorum opinione et sepe referant finaliter actus suos in Deum, tamen relatio illa informis est Deo ingrata nec fit ex caritate, qua Deus vere diligitur super omnia. Quantum peccatores etiam referant ore et eorum estimatione actus suos finaliter in Deum manifestum est in hereticis et Iudeis qui putant se caritatem pre aliis habere et in omnibus que agunt obsequium prestare Deo; et sic omnia ex caritate et propter Deum se agere credunt, qualiter tamen secundum virtutem Deo grate non faciunt.

Ratio est, quia si diligerent Deum vere super omnia ex caritate, tunc utique diligentissima discussione vite sue et omnium que credunt et agunt laborarent

<footnote n="18">18 velint ] interroga add. sed del. ms. || 29 fatiget ] quorsum add. sed eras. et add. in marg. sin. in rubro ms. || 31 discat ] sive (bibatis add. sed del. ms.) ergo manducatis sive bibitis vel aliud quid facitis add. in marg. dex. ms. || 32 esse ] I Cor. 10 omnia in gloriam (gloria id est in laude scilicet cum invocatione creatoris ut actibus et conversatione vera laudetur Deus. ‘Si enim hec recte fiunt laudes Dei sunt’ ait Augustinus in Psalmos, 161 add. in marg. inf. dex. ms.) Dei facite et Col. 3 omnia quecumque facitis sive in verbo sive in opere omnia in nomine Domini nostri Iesu Christi facite add. in marg. dex. ms. || 44 vere ] in marg. sin. ms.</footnote>
iungiter, ut in nullo Deo rebellarent aut in ipsius quacumque mortali offensa essent. Hoc autem, quia non faciunt qui in peccato mortali sunt, ideo, licet eorum estimatione || putent se referre actus suos ex caritate in Deum finaliter et in omnibus sibi obsequium prestare, tamen non est ita. Et idcirco, licet homo referat voce et opinione actus suos in Deum finaliter et sciat se taliter referre eos, tamen exinde certificari non potest, quod non sit spiritualiter mortuus. Henricus de Hassia.

89v

HENRICUS DE HASSIA

Utrum mors secundum se accepta sit homini
magis fugienda omni citra eam penali miseria

(Edidit Isabela Grigoraş)

Pro quo est supponendum quod non omne non esse per mortem est equaliter fugiendum cum alio. Patet hoc, quia non esse hominis per mortem post quam utraque pars essentialis, hoc est anima et materia, remanet. Minus fugibile est quam non esse hominis, in quo etiam anima desineret esse, sicut est in omnibus brutis. Signum autem quod sic non esse per mortem magis fugibile sit est quod illi ceteris paribus magis refugiunt mori qui erronee credunt animam in morte desinere, quam illi qui credunt post non esse hominis animam remanere aliquando priori corpori reunienda. Super omnia autem non esse hominis secundum quodlibet sui fugibilissimum est inter modos non essendi. Hoc autem non fit per mortem, sed fieri potest per annichilationem, quam tamen in puniendo hominem vel aliam rationalem creaturam numquam exercuit nec unquam exercebit.

Hiis ergo ita suppositis pono circa ea aliquas propositiones quarum prima est: quod, loquendo de simplici, miser esse fugiendum est rationali creature culpabiliter esse miser. Patet, quia hoc est divine voluntati difformiter esse ac per hoc Deo displiciter esse seu ipsius offensivum esse. Hoc autem super omne malum alterius speciei fugiendum est rationali creature, quia pro nullo malo alterius rationis vitando deberet creatura rationalis creatorem suum offendere aut sibi displiciter agere.

Ex ista propositione sequitur primo: quod culpabiliter miser esse fugibilius est quam simpliciter non esse. Quia secunda potest stare et fieri sine Dei offensa, prima vero nequaquam.

Secundo sequitur, quod perpetue dolorose miser esse, est minus fugibile quam per tempus quamlibet parvum in culpa esse. Patet ex eadem radice. Et dico notanter dolorose miser esse et non dico penaliter miser esse, quia illa non sunt idem adequate. Nam licet omnis pena sensus sit dolor non tamen omnis dolor est pena. Ex quo hoc vocabulum 'pena' supponit pro malo et connotat illud inesse ratione comisse culpe. Hoc autem potest esse dupliciter, quia vel ratione culpe iam indulte, vel adhuc cum pena retente quemadmodum dampnatis eternaliter inest simul pena et culpa.

Ex hoc ulterius sequitur quia ceteris paribus gravius est dolorose miser esse quam miser esse penaliter pro culpa indulta. Patet hoc, quia qui peccavit habet causam patiendi et patienter se habendi quam innocens qui doloribus affligitur non sic habet, igitur.

Sequitur quarto, quod penaliter miser esse pro culpa non indulta, est simpliciter omnium fugibilium fugibilissimum. Patet, quia includit culpabiliter miser esse et ultra hoc miser esse dolorose.

<footnote n="3">³ estimatione ] Sequitur quod quicumque non ordinet peccet mortaliter. Ergo qui dormire suum etc. Responditur quod omnia debemus in Deum ordinare actu vel habitu etc. *add. in marg. inf. ms.* || **8-9** utrum — miseria ] miseria *sup. l. in rubro ms.* ; *iter. in marg. dex. ms.* || **18** non? ] *p. c. ms.* || **19** tamen ] de *a. c. ms.* || **21** hiis ] prima propositio *add. in marg. sin. in rubro ms.* || **22** creature ] creatura *ms.* || **26** sibi ] ei *a. c. ms.* || **33** non ] *sup. l. ms.* || **34** pena ] *p. c. ms.* || *culpe* ] culpa *a. c. ms.* ; nota quod hoc vocabulum pena supponit pro malo et connotat illud inesse ratione comisse culpe *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
Verum est, quod aliqui tenent quod dyabolus eternaliter in culpa perseverans, simul et iusta pena minus miser est vel se habet quam si sine pena inflicta perpetue in culpa perseveraret. Ita quod secundum illos culpabiliter miser esse est fugibilius se solo quam cum addito sibi iusto penaliter miser esse, quasi hoc diminuat deculpabiliter miser esse in quantum illud iusta punitione reordinatur vel reformatur. Hanc opinionem pro presenti non teneo, licet sustenabilis sit et aliquando eam sustineri audiverim. Nec ratio opinionis huius illud probat, nisi quod in ordine ad universum magis fugibile est malum culpe sine reformante ipsum malo pene quam non malo pene. Ex quo non sequitur quod ergo illi qui punitur sit fugibilius primum quam secundum, quo dupliciter miser est, scilicet penaliter et culpabiliter.

Hiis dictis restat principalis in hac materia difficultas de comparatione 'non esse' ad 'miser esse sine culpa'. Ubi considerandum est quod 'miser sine culpa esse' opponitur solum 'delectabiliter bene esse', hoc est opponitur ei quod est 'esse tale vel taliter', 'non esse' vero opponitur 'simpliciter ipsi esse'. Ex quo sequitur quod secundum dictamen pure rationis fugibilius est 'non esse' quam 'sine culpa eternaliter miser esse'. Patet, quia primum tollit et 'esse simpliciter', et omne 'bene esse delectabiliter'. Secundum vero non, sed solum tollit 'bene delectabiliter esse', igitur plus de bono adimit primum quam secundum. Igitur et fugibilius est, pro quo videtur esse beatus Augustinus, 11 *De civitate Dei*, capitulo 27, ubi dicit quod ita naturaliter ipsum esse iocundum est ut miseri magis velint superesse cum sua miseria quam non esse. Malunt enim, ut dicit, miseri 'in erumpna supervivere quam eam morte finire', in tantum quod ad beneficium sibi reputant vitam, licet erumpnosam prolongari. Ex quibus apparet Augustinum ibi loqui de miseris huius mundi. Si queritur an similiter sit de miseris Inferni, et respondet ibi quidam doctor quod illos magis appetere non esse quam sic miser esse.

Hoc potest intelligi quattuor modis, quia aut secundum naturalem inclinatio-
nem, et sic omnis natura taliter appetit esse quod oppositum non potest appetere,
quod declarat ibi beatus Augustinus, tam in animalibus quam in plantis.

Secundo modo, secundum passionis incitationem, quemadmodum homo iratus interficit se vel amicum repentino impulsu; et isto modo dampnati propter vehementiam passionis tristitie vellent magis non esse quam sic perpetue esse. Sicut homo qui nimis affligitur desiderat mori et secundum hunc modum verificatur illud dictum: *desiderabunt mori et effugiet mors ab eis.*

Tertio modo intelligitur secundum rectam rationem respiciendo ad penam solam hoc modo si eligerent magis vellent sic esse quam non esse, quia bonum iustitie cuilibet secundum rectam rationem est appetendum. Illud autem quod pertinet ad talem penam est bonum, quia decor iustitie. Unde quilibet bonus gaudet quando malus iuste punitur.

Quarto modo intelligitur secundum rectam rationem respiciendo ad malum culpe quam dampnati habent in illa obstinatione pessima qua semper Deum blasphemant et si hoc respectu servantur iudicium recte rationis plus vellent non esse quam sic culpabiliter esse, quia quilibet prius debet velle annichilari quam incidere in divinam offensam. Sicut ostendit Anselmus in libro *Cur Deus homo* et ad illud potest etiam referri illud dictum Christi *bonum erat ei si natus non fuisset homo ille*.

Propositio secunda: quod, licet homo sine peccato appetere possit non esse per mortem, nequaquam per annichilationem totalem. Prima pars patet, quia hoc

<footnote n="8">8 **culpe**] sp. add. sed del. ms. || 17 **quia**] quod a. c. ms. || 22-24 malunt — prolongari] dubium add. in marg. sin. ms. || 25 an] in marg. dex. ms. ; si a. c. ms. || 26-27 quam — aut] in marg. sin. ms. || 27 secundum] iter. in marg. sin. ms. || 34 effugiet] na add. sed del. ms. || 47 propositio secunda] iter. in marg. sin. in rubro ms.</footnote>
potest || homo qui de morte sua revelationem habet aut qui scit se de numero salvandorum esse et cursum consumasse vite huius, sicut Apostolus de seipso dixit: *cursum consumavi* etc. Item, cum hominibus constitutum sit semel mori potest homo licite desiderio eternorum accensus mori appetere quandoque ut celestem consequatur vitam ad quam nullus nisi morte memoria pervenire potest.

Secunda pars patet, quia licet Deus in penam peccati voluerit hominem desinere esse per mortem, tamen nullam rationem creaturam nec forte aliam quacumque substantiam quam de nichilo creavit redacturus est finaliter in nichilum. Igitur nemo potest hoc rationabiliter appetere in quocumque casu.

Tertia propositio: quamvis homo sciret se predestinatum adhuc, non liceret ei absolute appetere mori determinato die. Patet, quia Deus constituit unicuique terminum vite sibi notum, homini vero ignotum. Et ergo taliter mori appetens temerarie ageret. Sequitur ex hoc quod omnino qui nescit an sit dignus odio vel amore non sine peccato cupit mori absolute determinato tempore. Patet ex precedenti per locum a maiori. Item, de communi cursu et conditione nature sue tenetur sollicitudinem habere de conservationem sui esse, ut possit et in se melior fieri et aliis amplius pro deesse.

Quarta propositio est quod eligibili est non esse per mortem cum certitudine vite future quam hanc vitam quamlibet feliciter perpetue tenere. Patet, quia felicitas ad quam per mortem venitur est incomparabiliter excellentior felicitate presentis vite quacumque sub ea possibili. Igitur cum mors que ducit ad vitam meliorem presenti non sit fugibilis, sed potius hac ratione elegibilis relinquitur propositum.

Quinta propositio elegibili est hic vivere cum neccesitate moriendi in spe, sine certitudine Deum videndi eternaliter, quam presentem vitam continuare sine morte quamlibet feliciter. Ista propositio satis elici potest ex dictis iuxta quintum signum discretionis inter filios regni celestis et cives Babilonis. Qui enim data optione magis eligeret secundum non videtur ex radice cordis desiderium habere ad celestia nec ad Deum factorem suum perfecte cognoscendum et glorificandum, nec talem habere ad ipsum confidentiam qualem habere debet verus Christianus et qui talis est optator non sentit corde, illud Augustini 'Domine, quia fecisti nos ad te ideo inquietum est cor nostrum donec requiescat in te'. Nec illud quod alibi dicit hominem sic creatum et institutum, ut per illud in se precellit attingat quantum potest perfectius illi qui omnia excellit.

Sexta propositio: quod certus de futura beatitudine preeligere habet hic vivere et proficere quamdiu vires suppetunt, quam ante hoc mori aliquo determinato tempore. Ista propositio patet ex tertia propositione. Patet etiam ex hoc quod beatus Paulus certus de sua beatitudine ita fecit, ut habetur Phil. 1.

Septima propositio. Stat quod certus si modo moreretur, evolaret in celum in casu potius deberet eligere ut diutius hic vivat. Patet ex premissis. Sequitur adhuc alia propositio. Octava: quod quanto 'non esse' magis apropinquat ad 'simpliciter non esse', tanto convincitur fugibilius esse. Apparet, quia simpliciter 'non esse' modo quo dictum est inter fugibilia ratione 'non esse' ponitur fugibilium. Ex hac propositione sequitur primo quod privari esse cum fide redeundi ad esse minus longe fugendum est quam non esse sine fide illa. Sequitur secundo quod illi magis

<footnote n="1">1 || add. cedulam f. 89a, vide p. 633, ll. 16-26 et p. 634, ll. 29-42</footnote>

<footnote n="5">5 morte] p. c. ms. || 10 tertia propositio] tertia add. in marg. dex. in rubro ms. || 11 constituit] uniq. add. sed del. ms. || 18 quarta propositio] quarta add. in marg. dex. in rubro ms. || 19 quamlibet] iter. a. c. ms. || 22 ratione] egilibilis add. sed del. ms. || 23 quinta propositio] quinta add. in marg. dex. in rubro ms. || 30 augustini] iter. in marg. dex. ms. || 34 sexta propositio] sexta add. in marg. dex. in rubro ms. || 38 septima propositio] septima add. in marg. dex. in rubro ms. || 40 octava] septima a. c. ms. ; iter. in marg. dex. ms. || 42 ponitur] fug add. sed del. ms.</footnote>