fugibile est ‘per mortem non esse’ qui hic nihil relinquit in quo remaneat in bona memoria sui esse. Et sunt qui morientes nec problem carnalem similem eis relinquent, nec spiritualem, hoc est effectus bonos et utiles permansivos, ratione quorum aliqui econtra, usque ad finem seculi vivunt in memoria hominum, ut beatus Augustinus et alii doctores, ratione doctrine salubris, quam post se in scriptis relinquerunt. Henricus de Hassia.

Sequitur immediate hiis etc.

Hiis commemorantur alii multi qui vel ordines vel monasteria aut ecclesias fundaverunt aut alia opera permanentia fecerunt vel problem Deo gratiam genuerunt, propter quod Eccli. 30 dicitur: *Qui docet filium suum laudabitur in illo. Mortuus est pater illius et quasi non est mortuus: similem enim sibi reliquit post se.* Econtra autem fugibilius est male mori, relicto semine malo carnali vel morali, quam in talibus post mortem memoranter usque ad finem mundi vivere. Patet hoc enim est ad continuationem memorie pravitatis eorum ipsis ad confusionem et ignominiam. Ideo Eccli. 16 dicitur: *Ne iocunderis in filiis impiis si multiplicentur nec oblecteris super ipsos si non est timor Dei cum illis.* Melior est enim unus timens Deum quam mille filii impii et utile est mori sine filiis quam relinquere filios impios, Eccli. 16. Sicut econtrario memoria probitatis hic relicta est bonis perheminenter* ad honorem et gloriam etiam ob hoc, quia pena Arrii, secundum Augustinum, continue crescit, prout adhuc alii et alii in eius errore dampnantur. Ita nihil prohibet gloriam beati Augustini continue in celo augeri, secundum quod successive plures in eius doctrina proficiunt ad salutem, quia ‘Deus non est pronior ad puniendum quam ad premiandum’, igitur. Patet ergo propter multa summe cavendum esse morituris ne relinquant hic opera vel exempla aut dogmata quibus alii peiores fiant et quod econtra sollicite laborandum est cuilibet ut sic vivat, ut mortuus post se hic relinquat talia probitatis memoralia quibus multi diu in melius proficere possunt. Henricus de Hassia.

## Nota de relaxatione penarum post mortem

(Edidit Daniel Coman)

Dubium est in quo consistat meritum remissionis venialium peccatorum post mortem. An specialiter in aliquo opere vel modo merendi hic, vel an generaliter, homo quolibet actu meritorio, vel saltem ultimo in quo perseverat, mereatur hic peccata venialia ante mortem non dimissa post mortem sibi dimitti.

Respondetur quod omnis qui moritur in caritate secundum quam caritative operatus est meruit sibi venialem culpam hic non dimissam post mortem remitti. Si non esset ita, posset contingere quod aliquis in caritate moreretur in culpa veniali, que sibi numquam dimitteretur, et ita aliquis mori posset in caritate qui numquam Deum beatifice visurus esset, quod dispositioni divine legis repugnat. Verumtamen potest etiam aliquis quibusdam modis vel operibus specialiter hic mereri dimissionem venialium post mortem, utpote qui hic libenter et prompte ex caritate sive pietate dimittit peccantibus in se propter illum qui dixit: *dimitttite et dimittemini vobis*; et alibi: *beati misericordes, quoniam* etc. ||

Item, secundo, qui peccatoribus compatiendo sollicite laborat ut eis peccata remittantur pro ipsis orando aut eos ad penitentiam provocando pro quo facere

<footnote n="4">4 usque] aliqui *add. sed del. ms.* || 7 sequitur — etc.] *in marg. dex. ms.* ||
8 commemorantur] tunc *add. sed del. ms.* || 20 dampnantur] *p. c. ms.* || 30–32 an
specialiter — dimitti] *add. in marg. inf. ms.* || 33 respondetur — moritur] et potest dici quod
omnis qui moritur etc. *add. in marg. inf. ms.* || 38–39 verumtamen — prompte] verumtamen
etiam hoc aliis modis contingere utpote qui hic libenter et prompte *a. c. ms.*</footnote>
videtur illud Iac. ultimo: *qui converti fecerit peccatorem ab errore vie sue salvabit animam eius a morte*.

Et iterum: qui hic penitendo vel pro suorum remissione peccatorum precando refert se non solum ad remissionem peccatorum pro hac vita, sed etiam pro futuro seculo si contingat in aliquibus ipsum mori peccatis venialibus. Istis igitur modis et similibus videtur aliquis specialiter mereri remissionem peccatorum venialium, etiam pro futuro seculo si tamen in caritate illuc ingressus fuerit.

Sed dices: quando illa remissio fit an in in primo instanti non esse hominis vel in termino solutionis pene pro quolibet illorum. Unde si ex meritis ante mortem, ut Gregorius dicit, absolvitur anima a veniali culpa post mortem, cur hoc non fieret in primo instanti separationis anime a corpore? Henricus de Hassia.

Respondetur quod omnis culpa in hac vita non dimissa est sue pene coeva. Ita quod si est mortalis, erit coeva sue pene eterne. Si vero venialis, non dimittetur donec pro ea soluta fuerit iusta pena temporalis. Et in hoc est differentia inter punitiones peccatorum in vita presenti et in seculo futuro. In presenti enim seculo prius culpa dimittitur et deinceps pena pro ipsa solvitur. In futuro vero non culpa prius dimittitur quam pena sibi debita finiatur. Et quamvis in Purgatorio culpa et pena simul terminentur, tamen non oportet quod simul incipient. Clarum est, quia culpa in hac vita incepit. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Utrum sicut per decursum etatum potest cognosci periodus hominis, ita et tempus mundane durationis

(Edidit Andrei Marinca)

Si comparatio illa communis microcosmi ad macrocosmum que sepe fieri solet, etiam in proposito valeat, videretur quod sic ex eo quod mundus, quem philosophi animal dixerunt magnum senescendo decurrat per etates proportionales in conditione et natura etatibus microcosmi, id est hominis. Est enim in processu et progressu durationis mundi assignari tempus quasi infantie et deinde tempus pueritie, et post illud quasi tempus iuventutis, deinceps status in perfectione et post tempus declinationis virium ab illa quod est senectus quam sequitur tempus defectus virium, quod est decrepitus.

Est iterum assignari non solum in tota periodo mundane durationis, sed et in partibus eius magnis et parvis tria tempora, que in omni sub celo vivente, planta et animali, et in omni statu rerum desinibilium inveniuntur, et sunt tempus augmenti, tempus status, et tempus decrementi.

Ista tria, puta crementum usque ad perfectionem et statum in perfectione et declinationem a perfectione videmus ita in plantis, in animalibus, sicut in hominibus. Videmus illa in regnis et civitatibus, videmus in statibus hominum bonis et malis, ut in statu cleri, in statu omnis religionis et secte.

Sunt enim tria illa de ratione omnis status viventium eorum que sub tempore oriuntur et sub eodem occidentunt, quia omnia illa habent quasi suum mane et post suam meridiem et deinde ab illa declinationem ad occasum, ita quod processus ab ortu solis usque ad occasum apte designat periodum rerum et statuum que sub tempore incipiunt et post progressu succesivo deficiunt idem figurat crescentia lune ad plenitudinem et decrescentia ab illa. Ex hac consideratione sumi potest una coniecturatio de quantitate que restat periodalis durationis rerum et statuum mundi, nam si, ut philosophi volunt, tempus generationis esset equale tempori

<footnote>5-7 istis — fuerit ] in marg. sin. ms. ; Sed dices etc. add. in marg. sin. ms. || 8-11 sed dices — corpore ] in marg. sup. ms. || 12 respondetur ] in marg. sup. ms. ; Nota add. ms. || quod omnis culpa ] iter. in marg. sup. ms. || 33 rerum ] dissimilium add. sed del. ms. || 41 meridiem ] d add. ms.</footnote>
corruptionis, id est tempus augmenti usque ad perfectionem rei est equale temporibus decrementi, sicut et hanc equalitatem in luna videmus crescente et decrescente.

Hoc ergo supposito vel ad minus concesso quod tempus decrementi sit minus tempore augmenti eo quod communiter facilius sit diminui quam augeri, corrumpi quam generari, decrescere quam crescere, tunc manifestum est quod ubi est notum a posteriori vel undecumque tempus crementi vel ascensionis rei in suam perfectionem erit notum et tempus residuum durationis eius et hoc, si res vel status regulariter tendant in occasum, vel saltem erit notum tempus ultra quod de communi cursu non durabit, verbi gratia, quia notum est quod homines communiter sunt in optima dispositione naturalium circa 35 vel 40 annum, igitur si tempus ascensionis in perfectione est equale temporibus descensionis ab eadem, tunc duplicatis illis numeris resultabit tempus periodalis durationis hominum 70 vel 80 annorum.

Isti considerationi concordat propheta ubi ait: *dies annorum nostrorum in ipsis 70 anni. Si autem in potentibus 80 anni, amplius eorum labor et dolor.* Si etiam hac consideratione aliquis coniecturare velit de duratione religionis Christiane ille scrutetur quantum potest vicinius ex Hylariis, Eusebii et Orosii et aliorum quo tempore religio Christiana fuerit in sua meridie, hoc est in complemento perfectionis et formationis sue. Hoc tempus absque dubio transactum est dudum cognosci potest comparando imperfectionem Christianorum huius temporis in spiritualibus ad perfectionem predecessorum suorum in quolibet statu, ut sacerdotes ad sacerdotes, religiosos ad religiosos, episcopos ad episcopos, doctores ad doctores, et hoc modo per singulos fidelium status.

Et iam de tempore quo incepit declinare religio nostra, visum est sibille Hildegardi sanctimoniali Pingwensi, que tempore sancti Bernardi in partibus Reni floruit, quod fuerit circa annum Domini 1010. Si ergo tot anni quibus Ecclesia erat in ascensu duplicentur, resultabit iuxta premissam ypotesim tota duratio Christiane religionis, secundum huius sibille vaticinium duorum milium et viginti annorum vel circa, a quibus si subtrahantur 1397 anni, qui iam currunt, remanet duratio eius adhuc restans 603 annorum. Henricus de Hassia. Non potest sciri tempus determinatum durationis mundi etc.

## Nota de quarti igne
(Edidit Andrei Marinca)

Est ignis tribulationis presentis, ignis Purgatorii communis, ignis conflagrationis, qui habet duplicem effectum quoad illum effectum eius qui est incinerare et mortificare omnes tunc viventes precedere habebit resurrectionem omnium generalem, sicut illa precedere habet generale iudicium, Quantum vero ad alium effectum illius ignis qui || est purificare elementa ultimate et ad primam eorum simplicitatem ac ordinem regularem reducere sequetur consumationem iudicii, postquam quidem

91r

9 quia] quod a. c. ms. || 11 tunc] iter. ms. || 20 predecessorum] p. c. ms. || 36 qui] Henricus de Hassia. Similitudinarie omnis pena acerba et vehemens ignis dicitur transsumptive, similiter et omnis res cuiuscumque speciei fuerit acutum et vehementem dolorem inferens tali locutione ignis dicitur. Ignis conflagrationis precedet faciem Christi dum ab alto in potestate magna hunc mundum iudicaturus ingredietur, ut ipsum a presenti dispositione destituat, et in meliorem renovet per universale incendium, sicut et olim (in principio *add. sed del. ms.*) circa principium renovavit ipsum per universale diluvium quo interemit omnia alia terre et aeris paucis in archa Noe pro semine reservatis. Henricus de Hassia. *add. in marg. inf. ms.* || est] Effectus ignis conflagrationis secundum doctores est composita ex elementis resolvere in ipsa atque elementa non destruere nec resolvere, sed ea in eorum primevam puritatem ac simplicitatem in qua creata fuerant reducere omnibus que in eis sunt infectionis, imperfectionis et irregularitatis ex peccato contracte consumptis. Henricus de Hassia: atque ita elementa disponere ad receptionem status et habitudinis sue gloriose sub qua stare habent in eternum. Henricus de Hassia. ¶ Qui quidem ignis erit purus et subtilis mire virtutis sunt naturaliter a Deo in inferiori mundo producendus vel desuper, de sphera ignis adducendus. *add. in marg. sup. ms.*
consumationem, sicut doctores ymaginantur totus ille ignis divina virtute descendet cum omnibus dampnatis hominibus et demonibus in Infernum perpetua ibidem mira varietate pro peccatorum diversitate ipsos cruciaturus.

Et potest fieri quod unus quisque crucietur igne consistente in materia rerum illarum, quibus ipse abutendo hic Infernum promeruit. Iuste enim quilibet punitur in eo quo peccavit, quod autem ille ignis quoad effectum purgationis elementorum, sequi debeat iudicium, et quod alium effectum precedere. Videtur primo quia ad declarationem divine iustitie convenientius fiet, quod dampnati resurgentes videant in merore oculis corporalibus mundum hunc flammam pereuntem. In eius pulchritudine et dulcedine quasi eterna esset olim nimis delectati et gloriati mundi suavitatem et gloriam Deo pretulerunt.

Et quod ex alia parte elementi resurgentes letanter videant mundum istum cum omni ornatu eius perire, sicut hoc olim firmiter credentes mundum cum omnibus que in eo sunt contempnebant celestium bonorum stabilitate feliciter delectati.

Item, non videretur dignum nec decens quod corpora dampnandorum resurgerent de elementis iam ultimate purificatis, potius utique de elementorum corruptionibus resuscitanda. Et ita apparet quod purgationem plenam elementorum verisimilius est sequi resurrectionem et iudicii consumationem quam precedere.

Iam ergo de quarto igne dicturus. Hoc primo occurrit quod etiam ille ignis secundum aliquos solum methaphorice putatur accipiendus pro omni dolore vel pena sensus vehementi inquantum extenuat vel consumit punitum ac de bono naturali eius, adimit ipsum resolvens ac arefaciens, iuxta illud Luc. 21: *erunt signa in sole etc.*, et illud Prov. 17: *spiritus tristis exsiccata ossa*. Quia ergo pena sensus vel dolor tales effectus et alios habent, si\* sibi effectibus ignis, ideo solet et p\* huiusmodi pena, similitudinarie ignis afflictivus dici. Verum, quamvis ita aliqui sentire videantur, tamen ex doctororum dictis et Scripturis apparet quod preter ignem infernalem methaphorice sumptum sit in regione Inferni ignis realiter quomodocumque spirituum afflictivus, sicut in prioribus de hoc habitum est de isto igne quarto, sive accipiatur methaphorice sive ad litteram, superius dictum fuit, qui ignis non est eorum quos affligit Purgatorius seu emendatorius, sed magis defedatorius. Et hoc ideo quia nemo dampnandorum post exitum ab hac vita purgatur igne illo ab aliqua macula peccati, nec a quacumque infectione aut imperfectione vel deformitate, quam hic acquisivit et moriendo secum traxit. Unde, quia omnes tales quam cito post mortem iudicantur ad eternum supplicium incipiunt obstinari in malitia propter quod amplius nullis penis emendantur, nec purgantur ab aliquo malo, sed deinceps furoribus, invidiis, blaphemiis, superbiis et ceteris viciis peiores redduntur.

Et si forte non omnes, tamen aliqui et precipue demones, saltem usque ad consumationem seculi semper peiorantur peccata addentes peccatis, et non ultra, ut una opinio sentit. Cui videtur quod, si aliqui dampnati peccarent in eternum, eorum pene sensus proportionaliter crescere deberent in infinitum, quod finitati humane nature repungnare putant, cum homo videatur solum capax finite intensionis penalis. Secundum aliam vero opinionem, licet dampnati in eternum peccaturi sint vel essent, tamen eorum pene sensus eternaliter non augebuntur, quemadmodum beati in eternum habebunt vel elicient actus iustos, et tamen ex hoc non augebitur in ipsis semper delectatio beatifica. Ratio huius est quia, sicut actus boni vel iusti solum pro determinato tempore et statu sunt meritorii, ita pro determinato statu et tempore actus recti desinunt esse meritorii, licet tamen adhuc remaneant in esse iusti, et ita stat quod dampnati in eternum peccatum peccato addituri sint, et quod tamen

<footnote n="18">18 verisimilius est sequi] iter. a. c. ms. || 19 iam] de igne Inferni. add. in marg. dex. ms. || 22-25 iuxta — dici] add. in marg. dex. ms. || 28-29 sicut — fuit] add. in marg. sin. ms. || 29-30 qui — purgatorius] iter. in marg. sin. ms. || 31 dampnandorum] p. c. ms. || 36 deinceps] etc. add. sed del. ms. || 48 peccatum] p. c. ms.</footnote>
eorum actus mali post iudicium finale omnibus consumatis desinant esse meritorii respectu penarum sensus. Quia esse meritorium pene extrinsece vel distincte ab actu est accidentale actui malo, sicut et esse meritorium premii distincti a virtute est adventicium actui iusto respiciens solum ordinationem superioris voluntariam respectu certi status et temporis. Et ergo non sequitur dampnati in eternum novis actibus peccabunt, igitur semper in eis pena sensus crescent.

Dico notanter 'pena sensus' quia si eternaliter sic peccabunt, licet penam inflictam in ipsis ex hoc augeri non oporteat, tamen necesse est secundum hanc opinionem, quod pena contracta in eis semper augeatur, quia illa pena non est aliud quam ipsamet culpa inquantum vilificat et indignificat habentem.

Apparet ergo iam quare et quomodo ignis Inferni non purget quos affligit, nec ab eis malum aliquod tollet, sed potius ipsos novis peccatis occasionaliter peiores reddit, quod fuit ostendendum. Sed videtur quod ymmo aliquod malum in eis tollat, quia (tollat) obligationem ad penam temporalem hic pro peccato veniali contractam, vel obligationem ad penam iniunctam pro mortali culpa hic dimissa. Videtur enim quod etiam in dampnatis tales obligationes solvantur post aliquam temporalem afflictionem ipsorum ab igne Inferni, et sic ignis ille videtur purgare a reatu ad penam, sicut ignis Purgatorii.

Item, preservat eos quos involuit et affligit a multis malis et peccatis que ipsi a penis liberi perpetrarent, igitur non videtur eos saltem peiorare seu deteriores facere.

Ad primum potest dici quod sicut in dampnatis post exitum ab hac vita nulla culpa remittetur, ita nulla obligatio ad penam in ipsis tolletur, sed culpa cum pena in eternum continuabitur, et hoc vel reimputata culpa hic dimissa vel alio iudicio Dei iusto culpa non redeunte, que hic dimissa fuit. Verum est quod aliqui concedunt contingere posse in dictis casibus, ut dampnatus a principio sue dampnationis multo intensius puniretur quam postea aliquo tempore transacto pro quo penas temporales solvere habuit pro venialibus vel peccatis mortalibus, hic dimissa culpam dimissis iniunctas. Sed esto quod sic adhuc ignis ille non solveret obligationes ad penas temporales inquantum ignis Inferni, sed inquantum ignis Purgatorii, qui forsan est realiter eiusdem speciei cum igne Inferni. Vel si non dici potest quod ille obligationes non solvuntur ab igne Inferni, sed ab igne regionis purgatorie in qua etiam aliquas dampnatorum || animas ad penas temporales obligatas nichil prohibet ad tempus aliquod detineri, et post ad Infernum perpetue afflictionis dimergi.

Ad secundam instantiam conceditur quod dampnati maxime demones ratione penarum plura mala non faciunt, que nisi penis distracti impedirentur, perpetrarent. Ex quo non sequitur quod pene faciant eos minus malos, licet bene sint cause quod quandoque non fiunt magis mali. Sequitur ex hoc quod peius est demonibus, sicut et huius viva malis hominibus liberos dimitti quam penis carceris constringi, quamvis enim hoc ipsis corruptum iudicium habentibus videatur fugibilius, tamen simpliciter esset eis melius penis pro culpis affligi quam in culpis sine penis suo arbitrio dimitti. Melius est ergo Lucifero, hoc est minus malum quod in Inferno est ligatus

5

10

15

20

25

30

35

40

91v

<footnote n="2">2 quia] nota quod esse meritorium vel demitorium est extrinsecum actui. *add. in marg. dex. ms.* || 14 veniali] hic *add. sed del. ms.* || 19 malis] *add. in marg. ms.* || 30 realiter] *add. in marg. sin. ms.* || 32 dampnatorum] Henricus de Hassia. Sicut olim circa principium mundus aqua mundatus periit, ita circa finem igne purgandus erit et innovandus. Et congrue ut sicut a principio, propter ardorem carnalis concupiscentie factum est diluvium aque ad extinguendum illam, ita propter refrigerationem caritatis multorum fiat diluvium ignis, ut tunc exurantur corpore, qui infrigidati erunt corde. Henricus de Hassia. ¶ *Propositio*. Quod, nisi alique species mixtorum remansure sint in regione Inferni ad punitionem malorum, omnia preter corpora hominum ex elementis composita resolventur in eadem. Patet, quia illa resolutio est unus effectus ignis conflagrationis, igitur. Secunda propositio: elementa longe minus de materia habebunt in futuro seculo quam habuerunt in mundi principio. Patet quia magna pars materie elementorum transferetur in corporibus salvandorum in celum et maior pars illa in corporibus dampnandorum descendet ad Infernum. Henricus de Hassia. *add. in marg. inf. ms.*</footnote>
quam aliis demonibus, quibus libertas dimissa est ad regionem nostram exeundi, quia illa libertas est eis occasio amplius malignandi et peccandi in pervertendo homines suggestionibus, fallaciis et temptationibs. Et ita visum est quomodo ille quartus ignis non est Purgatorius, nec emendatorius eorum quos affigit.

Verumtamen quamquam illis proficuus non sit, est tamen utilis aliis, utpote et hiis qui in Purgatorio sunt ad ampliores gratiarum actiones, cum considerant vel vident penas Inferni horribiles et eternas, quas ipsi miserante Deo evaserunt. Sic et proficiunt ad maius gaudium beatis, maxime vero valent viatoribus, quia distincta animadversio infernalis ignis et penarum eterne dampnationis iugis contemplatio iustos firmat in iustitia, iniustos prohibet a malitia, illis suadet in bonis perseverare, istis consultit hic penitentiam agere, et utrisque suadet non peccare, et hoc est quod voluit dicere Propheta ubi ait: *letabitur iustus cum viderit vindictam* etc. Est ergo hoc modo etiam ignis Inferni salubris, purgatorius et emendatorius multorum, a quibus vel oculariter videtur vel mentali contemplatione frequenter inspicitur. Hic potest queri que duarum contemplationum sit efficacior, videlicet an iugis contemplatio gaudiorum celi vel dolorum Inferni. Residuum habes in parvo libro, folio 56. Henricus de Hassia.

## Nota de igne tribulationis

(Edidit Andrei Marinca)

Primus inter ceteros ignes est maxime atque expeditissime purgatorius, quia ab omni culpa mortali et pena ei debita, quod nullus aliorum ignis post mortem facere potest, nec solum ignis iste purgat a maculis dedecorum, sed ornat habitibus decoris, quia ille qui huius temporis penalitates et tribulationes recta intensione constanter tollerat, non solum per hoc penas solvit, sed et virtutes accumulat, videlicet humilitatis, pacientie et fortitudinis, quibus et hic gratior Deo redditur et in futuro amplius premiabitur. Et ergo consultius est et salubre multum, quod homo istud purgatorium, quod est presentis vite penalis miseria pacienter sustineat, et in ipso tamdiu maneat, quod nichil amplius in eo purgandum restet, tunc enim post mortem absque dubio anima eius sine arrestatione, in alio purgatorio ad celestem Paradisum deducetur. Henricus de Hassia.

## Nota quare anima sola patiatur penas purgaritorias

(Edidit Andrei Marinca)

Queritur quare sola anima patiatur penas purgatorias pro peccatis a toto homine hic comissis. Videretur iustius esse quod totus homo qui peccavit illas hic vel post resurrectionem pateretur. Responditur quod nisi totus homo in hac vita patiatur penas purgatorias que sunt contritiones et puniales afflictiones, quibus purgatur homo a mortali culpa et partim a pena in futuro solvenda, et quandoque a tota nisi inquantum tales pene totius hominis precesserint anima post mortem non purgabitur penis Purgatorii, sed affligetur penis Inferni. Quid enim aliud vult Scriptura Gen. 3, que dicit post lapsum hominis inter ipsum et Paradisum flammam positam esse, quid hodie insinuat allegorice intellectum secundum doctores, nisi quod post lapsum generis humani, nemo pervenire potest ad celestem Paradisum nisi transeat per ignem, et hoc vel tribulationis in presenti vita suscipiende vel per ignem purgationis post mortem, si penas quas hic peccando meruit sufficienter in hac vita non solvit.

<footnote n="8">8 vero] p. c. ms. || 31 queritur] nota de Purgatorio presenti. add. in marg. sin. ms. || sola anima] tr. a. c. ms.</footnote>
Ex quibus duo sequuntur, videlicet quod duplex est Purgatorium, scilicet presentis vite et future. Henricus de Hassia.

Nota quod sicut ignis cruda excoquit, dirigit et maturat, ita penales miserie solent homines crudos excoquere et maturare. Item, quia sicut res fortes et compacte bone compositionis, ut aurum et similia in ignibus non peiorantur, sed purificantur et pulchriores redduntur, ita homines constantes fortis animi penales miserias recta intentione suscipientes, inde meliorantur et puriores efficiuntur. Henricus de Hassia.

Ignis vero secundus, qui est animarum Purgatorius post hanc vitam, licet respectu eiusdem culpe sit longe gravior ac diuturnior igne purgationis vite presentis, tamen est incomparabiliter minus salubris, quia solum purgare potest a quibusdam levibus culpis venialibus in presenti non dimissis. Potest iterum ille ignis solvere obligationem ad penas pro mortalibus peccatis, hic quoad culpam indultis, pro quibus non fuit in hac vita sufficiens penitentia per acta.

Tertio, purgat animas ab omni qualitate inperfectionis, ut a rerum conceptibus et speciebus inpropriis. Similiter, ab habitibus vitiorum impressionibus falsarum opinionum a fomite ac ab aliis in dispositionibus et habitibus deformantibus, quos anime a corporibus separate secum ad ignem Purgatorii deserunt. Ab hiis omnibus tamquam a quibusdam squaloribus hic contractis, anime ibidem purgate exeunt, inde sicut aurum fulgens de camino ignis ad celeste regnum perducende eterne felicitatis. Henricus de Hassia — hoc de illo — immediate sequitur hic duo queri possunt. Henricus de Hassia. ||

Nota quod anime in Purgatorio nec possunt mereri nec demereri

(Edidit Andrei Marinca)

Hic duo queri possunt: primo, an etiam anime penas Purgatorii pacienter ferendo vel alio actu mereri possint citiorem liberationem a penis; secundo, queritur an ibidem per impacientiam in penis vel per aliquem actum alium peccare possint saltem venialiter.

Videretur quantum ad primum dubium quod sic, cum anime existentes in Purgatorio nondum sint in termino, sed adhuc in via, longe ab adeptione finalis beatitudinis habentes usum rationis cum libertate voluntatis. Contrarium tamen videretur ex hoc quod actio hominum meritoria et penitentia salubris solum se extendit ad tempus presentis vite, post quod non restat nisi vel supplicia pro peccatis recipere vel premia pro virtutibus, et hoc tamquam probabilius in hac materia tenendum est.

Quantum ergo ad secundum dubium, videtur quod anime que separantur a corporibus in caritate sic confirmentur in eadem, quod amplius peccare non possint mortaliter, quia secundum Beatum Gregorium, qualis anima exit de corpore, talis presentatur in iudicio particulari, in quo determinatur ad penam temporalem si invenitur in caritate cum reatu ad penam vel in culpa veniali. Sed obicit aliquis et dicit: quid prohibet, postquam anima determinata est ad penas Purgatorii, quod gravitate penarum ad impatientiam flectatur et quandoque usque ad blasphemiam Dei, que mortalis culpa est?

Responditur quod communis Dei ordinatio prohibet, qua disposuit omnem hominem ultimo mortuum in caritate salvandum esse, similiter nullam mortalem

<footnote n="22">22 || add. cedulam f. 91a, vide p. 633, l. 27 – p. 634, l. 29 et p. 633, ll. 16–26</footnote>

<footnote n="1">1 quibus] add. in marg. sin. ms. || 3 nota] nota quare tribulationes per ignem significantur. add. in marg. sin. ms. || 9 ignis] nota de secundo igne, scilicet Purgatorii. add. in marg. sin. ms. || licet] ubi add. sed del. ms. || 22 hassia] de comparatione* penarum add. in marg. sin. ms. || 23 nota] nota duo dubia bona. add. in marg. sin. ms.</footnote>
culpam post mortem esse remittendam. Ex quibus sequitur quod non stat cum lege Dei ordinata quod anima in caritate separetur a corpore et post in statu spiritus separati peccet mortaliter.

Sed dicet aliquis: ex quo non repungnat confirmatum in caritate peccare venialiter? queritur quid prohibeat animas in Purgatorio saltem venialem culpam undecumque contrahere posse ac pe hoc suas penas prolongare, non potest dici quod conditio status et temporis prohibeat eo quod tempus merendi et demerendi animarum sit solum tempus per quod homo anministrat corpora, quo transacto amplius solum eis restat vel pati supplicium pro sceleribus vel recipere premium pro virtutibus, quia, si ista esset causa non peccandi in Purgatorio, erit eadem causa non peccandi in Inferno, taliter quod nulla anima ad Infernum deputata peccabit amplius nec peccando penam suam augebit; hoc autem non videtur, sed potius quod anime penis Inferni terribiliter agitate omnis specie liberationis ablata Deum blasphemare incipient, cum nulla virtute aut equitatis iudicio refrenentur, sicut nec demones et ita saltem usque ad diem iudicii merentur penas suas augeri, quid vero post fiat Deus novit, homo ignorat. Quid est dicendum nisi quod impeccabilitas animarum in Purgatorio proveniat ex speciali dispositione divine bonitatis qua factum est quod sicut nec mortaliter, ita nec venialiter peccare permittantur. Vel dicendum quod nulla acerbitate penarum flecti aut precipitari ad peccandum possunt, eo quod certificate de sua beatitudine summa pacientia cum gratiarum actione tollerent suas penas quantascumque quas iusto et misericordi Dei iudicio cognoscunt sibi inflictas atque debitas.

Ex hiis sequuntur duo: primum est quod, licet anime pro statu earum in Purgatorio possint bene et recte agere, atque penitentie affici secundum habitam caritatem, tamen ex hoc nec caritatem augeri merentur, nec penam diminui. Istud manifestum est ex solutione primi dubii.

Secundum est quod, licet in Purgatorio animarum pene possint augeri, tamen hoc ex peccatis ibi comissis non potest fieri. Secunda pars huius propositionis manifesta est ex solutione secunde questionis. Prima pars patet, quia hoc potest contingere: si ex hiis que morientes hic reliquerunt ex hiis rebus, causis vel doctrinis, occasionaliter post mortem mala fiant, ut si talium occasione multi errent, vicia incurrant, quibus dampnentur vel Dei honor minuatur.

Discutendum est ergo diligenter morientibus que et qualia in rebus, negotiis et operibus ab hac vita distedentes hic relinquant, quia si relicta proficiunt multis ad salutem vel ex illis plura bona fiant, erit eis in alleviationem penarum. Si vero occasio fuerit malorum ut errorum et vitiorum, erit in penarum aggravationem. Henricus de Hassia.

## Nota de inspiratione

(Edidit Luciana Cioca)

Queri potest an Deus uno modo vel simili inspiret bonos et malos.

Pro quo est advertendum quod intelligentia humana multis modis supernatura-
liter iuvatur a Deo in cognitione veritatis.

Primo, sola elevatione potentie intellective. Sicut enim naturaliter unus homo habet intellectum longe acutiorem sive ingenium subtilius alio qui ceteris paribus quantum ad species intellectuales et fantasmata non poterit attingere vel difficillime questiones quas naturaliter ingeniosior deducunt, ita et suo modo Deus omne

<footnote n="4">4 non] *sup. l. ms.* || 6–16 non potest dici — ignorat] *in marg. inf. ms.* ; quid ergo dicendum est ad difficultatem principalem, nisi quod impeccabilitas animarum, ubi supra *add. sed iter. in marg. inf. ms.* || 13 *penis inferni* ] *p. c. ms.* || 15 *augeri* ] *auggeri ms.* || 21 *iudicio* ] *g add. sed del. ms.* || 29 *secunde* ] *prime a. c. ms.* || 45 et ] *deus add. sed del. ms.*</footnote>
ingenium naturale quantumcumque rude potest quantum vult supernaturaliter
subtiliare et elevare nulla mutatione facta in speciebus et fantasmatibus; sed homine
quoad acquisitionem talium suis viribus relicto hoc modo videtur Deus etiam
quorumdam philosophorum intelligentias qui debitum veritatis zelum habuerunt
direxisse, quod enim multi eorum a Deo fuerunt specialiter directi, dicit Augustinus
3 *De civitate*. Hoc etiam modo intellectus lumine fidei confortatus potest plus
in cognitione veritatis quam tali lumine carens ceteris paribus, quia lumen illud
intellectualem potentiam acuit et vigorat, igitur.

Secundus modus iuvandi supernaturaliter potentiam intellectivam est eam sicut naturaliter est applicare ad fantasmata materie huius vel illius et dare desiderium vehemens considerandi vel mussandi circa materiam datam.

Tertius modus est ultra hoc iuvando desuper intellectum in combinatione
fantasmatum discursiva quod pertinet ad tertiam operationem intellectus.

Quartus modus est novas rerum species et fantasmata homini imprimendo
quod iuvamine pertinet ad primam operationem intellectus, que est simplicium
apprehensio.

Quintus modus est dirigendo intellectum in compositione et divisione
simpliciter apprehensorum quo iuvamine fit quod intellectus format affirmationes et
negationes quas sine illo nullam occasionem formandi habuisset. Hoc ergo iuvamine
pertinet ad secundam operationem intellectus, sicut tertius modus pertinet ad
tertiam operationem eius, que est elicitio vel syllogizatio.

Istis modis omnibus nichil prohibet Deum simpliciter illuminare bonos et
malos; sunt tamen in quibus differenter illuminat hos et illos. Primo, quia in
illuminando malos non illabitur eis immediate in ratione speciei respectu illorum
que vident, qualiter tamen secundum opinionem aliquorum illapsus fuit mentibus
sanctorum prophetarum qui propter hoc dicuntur legisse quasi in libro increato ea
que predixerunt.

Secundo, quia malos sic inspirat quod aliquando preter eorum intentiones
qualiter futurum est, dicunt sicut factum est in Caypha.

Tertio, quia Deus bonos illuminat quandoque solum ad ipsorum consolationem,
quandoque simul et aliorum. Malos autem non sic, sed utitur eis tamquam
candelabro non recipiente lumen quod aliis defert.

Itaque viso ex hiis in quibus similiter et in quibus dissimiliter Deus se habet in
illuminatione vel directione intellectus bonorum et malorum in cognitione rerum
laborantium.

Pro complemento huius materie dico primo quod spiritus creatus primo et
quarto modis humanum intellectum || illuminare non potest per se sive immediate,
quia nec intellectum elevare nec novas species imprimere.

Secundo dico quod, sicut Deus predictis modis intellectum hominis dirigere
solet et illuminare, ita proportionaliter illis modis consuevit dyabolus intellectum
hominis pervertere et obscurare.

Tertio dico conclusive quod, licet mens humana predictis modis supernaturaliter
in cognoscendo iuvetur, tamen non potest vel difficillime scire quando hoc fit et
quando non. Apparet, quia in potestate hominis est cogitare quando vult et de
quibus vult, et per consequens ex viribus suis potest cogitare simile ei quod Deus
aliquo dictorum modorum facit menti occurere.

Item, quia similia occurere possunt homini ex occulta operatione maligni
spiritus. Est tamen pro discretione talium respiciendum acute ad finem eorum
que occurrunt et ad eorum qualitatem ut si vana vel opertuam. Similiter ad tempus

<footnote n="12">12 hoc ] in iuv iuv add. sed del. ms. || 39 hominis ] in marg. ms.</footnote>
et locum in quibus occurrunt, et ad dispositionem et operationem hominis pro tempore quo occurrunt et qualiter homo ante dispositus fuit.

Hiis diligenter attentis adiuncto dicto Apostoli non simpliciter negative intellecto qualiter etiam intelligere potest quo dicit *non sumus sufficientes aliquid eo ex nobis tamquam ex nobis*, aliquid suppositum utile aut conferens ad eternam salutem potest quandoque satis cognosci quid de illis internis occursibus sit a Deo et quid aliunde, utpote a spiritu proprio vel maligno.

Secundo dico quod stat intellectum alicuius dictis modis supernaturaliter iuvari et tamen ipsum in processu inquisitivo in multis errare. Patet, quia non est idem intellectum in cognoscendo supernaturaliter iuvari et Deum facere ipsum assentire complexo alicui propositionali, ut ex qualitate iuvaminis secundum modos predictos satis haberi potest.

Item, illa iuvamina sunt de gratiis gratis datis et ita homo potest illis abuti, vel eis non ut debet uti, in inquisitione veritatis non sequitur ergo. Sibille gentiles aut Christiane fuerunt quantum ad intellectum supernaturaliter directe et adiute, igitur omne quod vel per modum doctrine scripserunt est verum et omne quod futurum esse dixerunt eveniet. Henricus de Hassia.

## Nota de ieiunio et abstinentia

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod duplex est discrasia, qua una est naturalis et alia moralis, una infert mortem corporis et alia anime, quas si adinvicem comparare velimus, invenietur quod prima plurimum dependet a secunda, quia quod inter mille homines vix unus et sepissime nullus pervenit ad durationem vel periodum vite individuali complexioni sue debitam unde illud nisi ex hoc quod homines peccant et errant in regnando suam vitam naturalem vel animalem.

Peccant dico et errant circa 12 res que sunt: cibus et potus, repletio ex inanicio, sompnus et vigilia, labor et quies, celum et aer, letitia et tristitia. Et reducuntur ad 6 res que secundum medicos dicuntur res innaturales a quibus corpora humana diversimode transmutantur et disponuntur secundum excessum vel diminutionem vel secundum debitam proportionem.

Potest ergo homo in regimine sui circa istas res multipliciter peccare et errare quandoque tantum quod incidit mortem, quandoque quod solum incidit morbum, et quandoque quod incidit discrasiam aliquam. Verbi gratia: circa cibum et potum errare potest et peccare homo in quali et in quanto. In quali quidem si ipse non discernat qualiter debet qualis vel cuius speciei cibus et potus pro tempore et loco magis sue complexioni conveniat pro conservatione debite sanitatis. In quanto vero peccatur quando etiam de cibis et potibus convenientissimis sumitur ultra necessitatem nature vel citra. Et hoc potest esse dupliciter: primo modo sic quod excessus vel defectus sit talis aut tam parvus quod eius continuatio non ducit hominem extra latitudinem sanitatis. Secundo modo potest esse tantus excessus quod immediate vel post eius continuatione ponit hominem extra talem latitudinem. Idem facit nimius defectus cibi et potus seu nimis parcus talium usus, ymmo peius facit, quia periculosior est multo talis defectus quam ceteris paribus tantus excessus, quia ut medici sentiunt morbi qui ex inanitione provenerunt, difficilius curari possunt morbes qui ex repletione acciderunt.

Et ergo huiusmodi defectus sollicita discretione cavendi sunt ab illis qui ieiuniis et abstinentiis quacumque occasione se affligunt utpote vel satisfaciendo pro peccatis

<footnote n="30">30 sui] sue a. c. ms. || 32 verbi] p. c. ms. || 42 est] multam add. sed del. ms. ||</footnote>

<footnote n="45">45 discretione] sunt add. sed del. ms.</footnote>
vel pro conpescendis concupisciis vel pro virtutum exercitiis aut acquirendis scientiis. Pro omnibus enim hiis rationabile et discretum ieiunium utile est et multum confert.

Unde valde desipere est et Deo simpliciter displicens abuti per indiscretionem observantiis ad spiritualem perfectionem inventis et institutis ut si quis taliter ieiunet quod se non solum ad spiritualia non habilitat, sed omnino in utilem reddit, quia hoc est quasi suum peccatum in Deum retorquere. Dicendo observantia quam posuisti michi stultum me fecit quemadmodum Adam de sua uxore dixit. Ieiunium autem recta discretione mensuratum non solum est ab excessibus in cibo et potu, sed etiam a talium qualitate et quantitate que convenientissima esset sanitati et fortitudini corporis humani fomite infecti et corrupti.

Abstinentia a qualitate cibi et potus est quando mutantur cibi meliores in viliares, ut carnes in pisces, vinum in cervisiam vel aquam, butirum in oleum, caseus in tortam, ova in olera et huiusmodi. Quia ex quo, ut dictum est, ieiunium tendit ad repressionem vitiorum et erectionem virtutum, rationale est quod non solum sit in abstinentia a quantitate vel numerositate refectionis, sed etiam a cibis et potibus quorum usus corpus inflammat, passiones excitat, et stimulos agitat vitiorum luxurie, ire, gule etc.

Et iterum, abdicatis cibis et potibus vitiorum fomites et semina pullulare facientibus adhuc verum ieiunium requirit etiam abstinentiam a quantitate nutrimenti religiosi, sobrii, et casti. Tum quia etiam in tali nutrimento potest committi excessus ponens extra latitudinem sanitatis, tum iterum quia vituperabilior est excessus in nutrimentis vilibus et insipidis quam in cibis et potibus delicatis.

Ex istis volo deducere tria corollaria, quorum primum est quod ratio non dicat omnem gradum vel statum sanitatis vel corporalis || fortitudinis in quo homo modo est esse conservandum ita pro penitentia sicut fieri potest. Apparet hoc, quia ratio dicat et lex divina vult corpus esse subditum et obediens imperiis anime rationalis. Ideo vult ipsum reduci ad talem sanitatis gradum vel dispositionem aut statum qui est convenientissimus anime rationali pro exercendis expedite et perfecte operationibus virtutum moralium et intellectualium. Modo certum est quod multi sunt gradus vel status sanitatis et fortitudinis corporalis qui multum distant a statu sanitatis predicto. Hoc manifestum est quia aliquis homo omnino carnaliter vivens, pinguis, grossus, fortis et potens in omnibus viribus naturalibus et animalibus ob hoc ad ea exercenda que sunt scientie et virtutis indispositus dicitur sanus, ymmo sanior spirituali viro debili in viribus corporis qui tamen fortior et perfectior est multo in operibus virium spiritus que, quia principales sunt, homo in eis fortior secundum veritatem sanior dici deberet et carnalis homo eger respectu illius dicendus esset. Et ideo ratio non dicat omnem hominem in illo gradu vel statu sanitatis sue in quo modo est conservandum esse.

Item, veritas huius corollarii aliunde patet, quia nisi esset verum sequeretur quod homo quicumque iam sanus qui semper usus fuit cibis et potibus optimis ut carnibus et vino bis in die in bona quantitate contra rationem ageret si ieiunare inciperet a talibus cibis et uti vilioribus sue complexioni minus aptus ex quo hoc

5

10

15

20

25

30

35

40

93r

<footnote n="10">10 fortitudini] corpora *add. sed del. ms.* || 21 tum] etiam *add. sed del. ms.* || 24 corporalis] Institutio abstinentie and ieiunioris rationabilis est et salutaris eo quod est originali recessioni hominis a Deo conformis. Recessit enim homo originaliter a Deo duabus viis: una qua tendebat in altum per superbiam, alia qua tendebat in cibum vetitum per immoderantiam. Si ergo homo redire vult ad Deum, oportet ipsum ingredi viis contrariis. Quarum una est descensio ad infimum per humilitatem, alia est castigatio carnis per cibi parcitatem. A quo enim receditur per ascensum oportet ad ipsum reaccedi per descensum. Et si ab aliquo fit recessus per excessum, oportet fieri reversionem per defectum. Si receditur per delectionem, rediri oportet per contrariam afflictionem et secundum hunc modum in aliis, quia universaliter respectu eiusdem accesum et recessum oportet esse motus contrarios. Henricus de Hassia. *add. in marg. inf. ms.* || 40 semper usus] usus semper *tr. ms.* || 41 contra] *p. c. ms.*</footnote>
variaret gradum pristine formidinis carnalis. Hoc autem dicere non consonaret religioni Christiane que sepe longa et stricta ieiunia omnibus precipit adultis.

Secundum corollarium quod etiam abstinentiarum subtrahentium necessaria nature quedam est licita sicut quedam illicita. Secunda pars huius corollarii clara est, quia aliqua diminutio nutrimenti necessarii nature potest, ut dictum est, tanta esse quod ponit hominem extra latitudinem sanitatis, que diminutio semper est illicita sic et diminutio cuius perseverantia idem facit.

Prima pars patet etiam ex hoc quod sicut non omnis excessus nutrimenti ponit hominem extra convenientis sanitatis latitudinem, ita nec omnis defectus nutrimenti vel diminutio citra necessitatem humane nature corrupte hoc facit. Possunt ergo multi gradus diminutionis nutrimenti necessarii stare cum sanitate maxime illa que convenientissima est pro executione operum spiritualium.

Tertium corollarium esset quod, licet continuatio abstinentie spiritualiter perficientis hominem quandoque abreviet vitam, tamen eligibilius est illam assumere quam sine illa multo diutius animaliter vivere. Patet, quia diu vivere non est appetendum nisi propter perfici in scientiis et virtutum meritis, igitur status vite brevis sub quo perfectiones ille habundantius et citius acquiri possunt appetibilior esset et eligibilior, quod fuit ostendendum.

Ex istis infero duo. Primo quod sepe sanitas cum debilitate virium corporis eligibilior est sanitate cum formidine earumdem. Istud deduci potest faciliter ex hiis que dicta sunt, nec semper debiles corporaliter et tamen sufficienter vel competenter sani pro exercendis principalibus operibus hominis sunt brevioris vite, nec qui vivunt de nutrimentis exilioribus inde brevius vivunt, ymmo sepe tales cum hoc quod a peccatores sunt ad spirituales operationes sunt longioris vite. In exemplum huius sunt nobis religiosi rustici et pauperes prioris evi et presentis.

Secundo infero quod votum abstinendi absolute a carnibus vel vino per totam vitam non est rationi contrarium. Apparet, quia nutrimentis aliis minus lascivis et fomitis vitiorum minus excitativis potest homo sanitatem attingere sibi ad felicitatem secundum quam omnia moderanda sunt conventiorem et se in illa sanitate eque diu vel diutius conservare, sicut si uteretur carnibus et vinum potaret.

Ex quo sequitur ulterius quod observantia Carthusiensium de non commeden-
do carnibus in tota vita non est irrationalis, sed salutaris. Si irrationalis esset, hoc
maxime videretur propter eorum infirmos. Sed hoc non, quia possunt fieri ex ovis et
aliis rebus cibi ipsis tantum vel plus valentes carnibus que etiam eis minus proficerent
propter longam abstinendi consuetudinem quasi nauseabiles eis facte. Nec medicus
quisquam discretus rem circumscripte considerans potest esse certus quod nisi talis
infirmus eorum commedat carnes morietur sua egritudine. Non credo quod aliquis
medicorum ausus esset hoc asserere quinimmo sit incertus ne forte potius ex usu
carnium moreretur qui ex usu alterius speciei nutrimenti sanaretur. Convici ergo
non potest dictam observantiam irrationalem esse quasi per ipsam Deus temptetur,
nec credendum est salubrius esse infirmis eorum quod ipsi appetunt sibi ministrari
forte quandoque dyabolo temptante ut illa salubris observantia paulatim infringatur.
Henricus de Hassia.

Nota de inductione sompni

(Edidit Luciana Cioca)

Sompnus inducitur ex hoc quod spiritus vitalis et spiritus animalis, quorum unus est vehiculum caloris et alter speciei sensibilis, retrahuntur vel repelluntur ad

<footnote n="2">2 sepe] et add. sed del. ms.</footnote>

<footnote n="17">17 citius] p. c. ms.</footnote>

<footnote>|| 29 se] illa add. sed del. ms.</footnote>

<footnote n="37">37 morietur] moriatur a. c. ms.</footnote>

<footnote>|| 41 esse] in marg. ms.</footnote>
interiora. Cuius retractionis multiplies sunt esse. Quedam ab intra ex parte anime, quedam ex parte corporis, quedam ab extra.

Causa naturalis ex parte corporis ab intra est fumalis evaporatio ex membris digestivis ascendens per venas ad regionem cerebri frigidam, ubi fumus ille frigore condensatus descendendo constringit nervos et obstruit ceteros meatus spirituum ad organa exteriorum sensitivuum qui spiritibus ad ipsorum actuationem requisitis, sic privata non percipiunt exterius obiecta.

Iterum, ex parte anime, ut est natura regimina corporis fit quandoque retractio spiritus et caloris propter necessitatem illorum in operationibus digestivis sine quibus alias subsistere non potest, quandoque propter concursum caloris et spirituum ad locum alicuius lesionis interius vehementer torquentis, quandoque ex defectu caloris et spirituum in radice in qua dum spiritus deficiunt necesse est ut sensus a suis actibus cessent, sicut contingit in amentiis que ex inanitione accidunt. Rursus quandoque ex parte anime fit retractio illa ex vehementia attentionis vel contemplationis assiduate circa aliquam materiam tam alte considerationis et tante spiritualis dulcedinis quod requirit omnes vires interius adunari et hoc modo sepe raptus vel extasis principium habet ab intra. Sic et accidit ḥ quandoque revocatio spirituum ex vehementia alicuius passionis animi vel tristitie, doloris aut huiusmodi.

Ab extra vero etiam accidit multipliciter. Quandoque inchoative alicuius melodie per quem modum solet etiam raptus ab extra contingere in quo exteriores sensus ab actibus cadunt. De hoc aliquid tangit Aristoteles 8 *Politicorum*, dicens quod “in templis fiebant quedam melodie quibus aliqui rapiebantur.”

Item, fieri solet recursus spirituum ad intra ex vehementia subiti terrorum, quandoque ex lesione capitis vel alterius membri extrinsecus illata ut dum homo cadit super capud aut sanguinem trahit.

Istis itaque modis et similibus sepe contingit quod exteriores sensus ad magnum tempus privantur actibus suis. Henricus de Hassia.

## Nota de morte Christi

(Edidit Luciana Cioca)

Forma substantialis non communicat suas denominationes concretivas subiecto quod informat sicut faciunt forme accidentales, sed communicat illas toti composito, alias oporteret concedi quod materia prima ab anima rationali informata esset dicenda substantia rationalis viva et contradictione libera et huiusmodi que non conveniunt dici. Item, cum esse vivum sit denominationis perfectionis simpliciter, non stat essentiam aliquam modo vivam remanere et desinere esse talem, sicut non stat substantiam modo cognoscitivam secundum essentiam remanere et desinere esse cognoscitivam. Henricus de Hassia

Unde corpus relictum denominatur mortum nisi ex eo quod privatum est anima que quandoque per ipsum et eius dispositiones ac organizationes excercebat operationes vitales. Henricus de Hassia

Ex eo dicebatur Dei Filius mortuus quod humanitas constans ex anima et corpore sibi ypostatice unita disiuncta erat per separationem anime a corpore per quam Dei Filius desiit esse homo et incepit esse mortuus. Ita quod verum erat *iste qui est vivus est mortuus*. Verumtamen secundum aliud et aliud quomodo et ipse idem prius erat mortalis et immortalis? Refert ergo loqui de morte communi hominum et de morte Christi postquam idem numero qui prius erat homo vivus remansit denominatus mortuus quod in morte aliorum ubi persona non distinguitur a totali natura contingere non potest. Ibi enim omnis qui moritur desinit esse qualiter non fuit de Christo qui, licet moreretur, tamen esse non desiit, et ita non sequitur ‘iste moritur, ergo esse desinit’. Corpus etiam, prout est altera pars compositi,

93v
quodammodo in separatione moritur, et tamen non desinit esse. Non valet ergo illa consequentia. Si forte aliquis dicat Filium Dei in triduo non denominatum mortuum propter separationem anime a corpore, sed potius quia corpus mortuum sibi unitum erat, si ita est, tunc stat quod aliquis sit mortuus quando tamen numquam moriebatur. Patet in casu quo Pater vel Spiritus Sanctus corpus mortuum assumeret.

Corpus mortuum dicitur propter separationem anime ab eo adhuc sic disposito et organizato. Hoc dico notanter, quia postquam illa organizationis dispositio per resolutionem in cineres desierit esse, amplius nec cinis ille nec materia que fuit substantiam anime mortua dicitur, alias materia prima que fuit subiectum anime ipsius Adam ubicumque modo sic diceretur mortua.

Ex quo sequitur quod non quamdiu aliquis est mortuus tamdiu aliquid eque est quod dicitur mortuum, quia tandem materia desinet esse mortua, cum desierit habere figuram et dispositionem organici corporis, plante vel animalis.

Si queratur unde ergo esset verum iam Adam esse mortuum ex quo nulla substantiarum que fuerunt partes eius denominatur mortua, responditur quod inde dicitur mortuus quod ipsius anima quandoque fuit constitutive coniuncta materie et adhuc non est ei reunita. Quamdiu ergo stat separatio anime alicuius a materia, tamdiu mors eius quodammodo est vel perseverat.

Mors est separatio anime et corporis. Separatio autem non est aliud quam partes separate, sicut divisio est partes divise. Responditur quod sive separatio capiatur active pro actu separantis, sive passive pro ipsis separatis, ipsa potest dici mors, ymmo et morbus ad quem separatio sequitur et res que morbum mortalem inducere solet, ut venenum mors dicitur iuxta illud Scripture *mors in olla! mors in olla!* Stat ergo: tamdiu mortem esse quamdiu separatio passiva anime et corporis durat.

Ex quo sequitur quod post finalem resurrectionem mortuorum non erit amplius quod mors est loquendo de morte corporali, que tunc erit mortua seu destructa quantum ad totum genus humanum quia amplius, nec aliquis dampnatorum, nec aliquis salvatorum morietur differenter tamen, quia ab istis omnis manieres mortis exclusua erit. In illis vero duplex mors in eternum manebit, utpote mors que est privatio vite iuste per culpam et mors que est privatio vite delectabilis per penam. Verum est quod propriissime loquendo mors solum presentialiter esse dicitur in instanti illo in quo anima separatur a corpore. Propriissime loquendo mors non est per se aliquod positivum, id est ratio eius formalis de directo, nec dicit esse, sed non esse vel abesse, sed est quedam privatio principii vitaliter operandi quam quidem privationem non oportet esse per privationem principii illius, sed sufficit separatio eius ab illo quod vivificabat vel per quod seu in quo vitales operationes exercebat.

Ex quo sequitur quod moriente homine, licet aliqua substantia viva desinat esse, nichil tamen illius principii, unde habuit esse vivum cadit ab esse. Patet hoc de totali substantia viva que est homo et de anima eius rationali perpetua a qua sola homo est vivus.

Sequitur secundo quod communiter nichil quod ante erat vivum remanet in moriente preter animam. Apparet hoc, quia nichil remanet amplius quam substantia materialis certis organis et qualitatibus disposita que numquam ante erat viva. Unde patet quod cadaver non denominatur corpus mortuum eo quod sit privatum vita qua fuerit aliquando vivum, quia hec substantia que est cadaver numquam fuit viva, nec materia eius sic organizata et complexionaliter certo modo qualificata. Dixi autem communiter propter mortem Christi postquam preter animam remansit suppositum Filii Dei qui prius fuit homo et post separationem anime a corpore,

<footnote n="12">12 quamdiu] est add. sed del. ms. || 17 constitutive] constitive ms. || 18 ei] u add. sed del. ms. || 26 erit] verum add. sed del. ms. || 30 eternum] erit add. sed del. ms. || 42 communiter] in marg. ms.</footnote>
idem Dei Filius denominabatur mortuus alia tamen ratione quam qua corpus dicitur mortuum, quia ex eo dicebatur Filius Dei mortuus etc.

Item, nota quod forma constitutive unita subiecto non communicat denomina-
tiones concretivas, sed solum composito ex forma et subiecto. In hoc enim differunt
in forma constitutiva ab informatione non constitutiva, que est communiter
accidentalium formarum. Henricus de Hassia. ||

Nota de igne conflagrationis

(Edidit Luciana Cioca)

Queritur an finalis status mundi gloriosior erit modo quam fuisset si non pecasset homo.

Responditur quod sic, quia Deus malum fieri non permisisset nisi voluisset et scivisset illud gloriosius reformare. Pro quo facit etiam quod bona relata ad mala acceptiora redduntur et gratiora, ut verbi gratia: sanitas amplius mulcet quando dolor egretantium apparet et felicitas gratior redditur quando infelicium miseria conspicitur, et ita in ceteris, quia, ut Philosophus ait: “Opposita iuxta se posita magis eluescunt.” Henricus de Hassia.

An mundus nunc citius habiturus sit finem secundum presentem cursum quam sub statu innocentie habuisset

(Edidit Luciana Cioca)

Responditur quod hoc dubium requirit determinari an sub statu nature lapse
numerus electorum citius complebitur quam sub statu innocentie completus fuisset.
Hoc autem quis novit nisi Deus qui solus scit quando et ubi generantur electi et
quo ordine et sub quo statu celerius generati fuissent vel sub quo tardius, vel si
sub utroque statu numerus electorum eque cito completus fuisset. Ideo illud est
verum de hiis que supra investigationem hominis sunt de quibus prohibuit sapiens
inquirere dicens: *altiora te ne quesieris*. Henricus de Hassia.

Nota de honore Dei debito

(Edidit Luciana Cioca)

Aliqui nituntur probare quod Deus est tali et tanto honore dignus qualis et
quantus sibi exhiberi non potest. Ideo pono circa hoc aliquas propositiones, quarum
prima sit: quod nulla creatura est ad omnem speciem honoris possibilem sub gradu
vel modo excellentissimo obligata Deo.

Patet propositio hec, quia ex quo secundum quamcumque speciem, gradum,

<footnote n="6">6 hassia] Materia prima non potest dici sentiens ratione forme vitalis sibi unite, quia alias dicenda esset eadem ratione vivens vel viva, similiter intelligens et intellectiva, cum tales denominationes insint forme sibi unite, quod tamen dici non debet. Ex eo quod forma. Henricus de Hassia. Forma constitutive unita subiecto non communicat denominationes concretivas, sed solum composito ex forma et subiecto. In hoc enim differunt informatio constitutiva ab informatione non constitutiva, que est communiter accidentalium formarum. Si ergo anima desineret constitutive uniri (uniri] unire a. c. ms.) vel constituere permanente unione eius informativa ad materiam, sicut forsan possibile est eo quod prius est uniri subiecto informative quam constitutive, tunc materia denominaretur concretive, rationalis, sentiens, viva, intelligens etc. Modo autem non sic, sed solum compositum totale aut eius partes integrales sic denominantur. Henricus de Hassia. add. in marg. inf. ms. ; Caro primo sumitur pro parte essentiali hominis corporea que non est aliud quam materia prima ex organis et qualitatibus disposita, et sic sumpta nec sentire nec concupiscere dicitur secundum se cum sit substantia non vitalis, quia materia non potest dici sentiens ratione forme vitalis sibi unite, quia alias materia prima dicenda esset eadem ratione vivens vel viva. Similiter intelligens vel intellectiva cum tales denominationes insint forme sibi unite, quod tamen dici non debet ex eo quod forma constitutive unita etc., ut supra. Henricus de Hassia. add. in marg. inf. ms. || 24 hassia] Theosebia, id est Dei cultus add. in marg. ms. || 26-28 aliqui — sit] in marg. inf. ms. || 28 quod — creatura] iter. in marg. inf. ms. ; etc. add. ms.</footnote>
vel modum honoris rationalis creatura honoret, laudet, aut glorificet Deum, ipsa potest absolute excellentiori modo et intentiori gradu ipsum glorificare; igitur, si esset obligata ad excellentissimum honoris et glorie, tunc, quantumlibet excellenter creatura rationalis Deum honoraret, adhuc peccaret, quia obligata ad excellentius glorificandum qualiter adhuc posset, igitur.

Ex qua propositione sequitur quod, licet quilibet beatus homo et angelus secundum ultimum limitate potentie sue iugiter Deum laudet, honoret, et glorificet, tamen absolute in hoc adhuc amplius posset. Patet, quia cuiuslibet beati potentia in infinitum a Deo augmentabilis est et elevabilis, igitur.

Secunda propositio est quod amor, laus, honor, et gloria facta est in celo et in terra Deo per Christum quam si genus hominum non fuisset lapsum. Patet sententialiter ex illo communi dicto beati Augustini quod Deus sic sapiens et bonus et potens est quod nullum malum fieri sineret nisi ex illo vel verius occasione illius maius bonum elicere sciret, posset, et vellet.

Ex quo etiam correlative elici potest quod Christo amor, honor, et gloria fit et facta est nedum in celo, sed etiam in terra, quam umquam ibidem sibi facta fuerit contumelia.

Alia propositio: quod non est modus neque species sollempnius colendi et hono-
rificandi Deum a mortalibus quam habet Christianus populus. Apparet, quia citra
illa mortalibus occulta magna lia, que beati homines et angeli in celesti regno in lau-
dem Dei iugiter enarrant, non occurrit diligenter ac rationabiliter consideranti que
maiora et excellentiora et quo decentiori et sollempniori modo posset talis conditio-
nis rationalis creatura, qualis est homo, pro suo modulo in Dei gloriam enarrare. Et
profecto magnum haberi debet quod tam exilis et fragilis creatura, qualis est humana,
deducta est et elevata ad tam sollempniter et magnifice glorificandum et laudandum
in terris celi et terre conditorem infinite maiestatis altissimum Dominum suum.

Alia propositio sequens est quod, sicut homo pro hoc statu non tenetur semper facere quod potest optimum, ita nec tenetur ad id quod est in cultu Dei possibile sibi excellentisimum, quia, si homo pro statu vie secundum ultimum potentie sue absolute teneretur Deum glorificare vel in alio benefacere, semper obmissive peccaret, cum omnem actum quem fecit homo potuerit in modo et gradu melius vel laudabilius fecisse. Ad minus homo, qualitercumque ageret, si sic obligaretur, semper dubitare haberet an obmissive peccaret, igitur non est tenendum hominem sic obligari.

Verumlibet, mortalis homo in exhibendo Deo reverentiam et honorem non teneatur in hoc absolute secundum ultimum eius posse facere, tamen quotiens pro loco et tempore et aliis circumstantiis homo non reveretur vel revereri conatur Deum secundum totum posse commune suum, peccat. Apparet a simili, quia, si aliquis ad occurrentem sibi regem, vel imperatorem, vel papam non se haberet pro communi posse suo reverenter ad ipsum secundum eius statum, offenderet dominum occurrentem et tamquam contempnens vel parvipendens arguendus esset. Longe ergo a fortiori arguendus est ille qui pro loco et tempore altissimo Domino Deo suo pro toto posse suo communi reverentiam non exhibet maxime dum nec impedimentum nec causam remisse ac tepide in hoc agendi ullam habet.

Sed queritur: quare tamen ut communiter homines quoddamodo reverentius, alacrius, ac timoratius se habent coram homine terrene potestatis quam coram Deo infinite maiestatis? Similiter, quare communiter homines pauperes et parvi status reverentius se ad Deum habeant?

Causa primi forte est ex hoc quod intuitive visa plus movent quam ymaginata

<footnote n="11">11 lapsum ] lapusum a. c. ms. || 27 propositio ] homo non tenetur semper ad excellentissimum in cultu Dei add. in marg. ms. || 33 haberet ] haberent ms.</footnote>
vel cogitata, ut ita magis terreat apparatus parve glorie intuitive vise alicuius principis quam ymaginatio vel abstractiva cognitio immense glorie Dei creatoris. Sed revera hoc multum nos movere deberet ad reverenter et decenter ad ipsum habendum quod scimus nos semper et ubique conversari coram oculis Dei omnia nostra clarissime videntis.

Quamvis, si videntem nos illum altissimum Dominum intuitive revideremus, incomparabiliter amplius moveremur, quid est ergo quod modo coram ipso non sic viso tamquam nobis absens esset, versamur et sue presentie sic de facili obliviscimur, ita quod plura que in oculis eius displicent inadvertenter agimus, nec intuitu ipsius que displicent obmittere studemus, nec placita facere eius presentia iugiter pre oculis non habita?

Sed cur a nobis non sic habetur, aut quid nos taliter a consideratione presentie eius avertit? Esto sicut est quod pro statu isto illum altissimum Dominum intuitive non videremus, nec videre possimus; scimus tamen infallibiliter quod ab eo clarissime videmur et in eius presentia ubique versamur.

Cur ergo ipsius tam cito obliviscimur, cur hoc non movet nos ut diligenti studio que in || oculis tanti Domini displicent vitemus et que placent faciamus? Timendum est valde ne forte contrarie se habere pro parvipensione et contemptu generandi nobis imputetur, sicut hoc recte timuit propheta qui dixit et quando dixit: *Servavi mandata tua et testimonia tua, quia omnes vie mee in conspectu tuo.*

Quare vero pauperes et parvi status homines reverentius, ut querebatur, ad Deum se habere soleant, utpote orare flexis genibus, prostratis corporibus, elevatis manibus, percussis pectoribus? Alii autem quidam magni et divites non sic, sed stantes orant erectis cervicibus. Causa est quia miseria et paupertas ad Deum adiutorem devotius et humilius ut iuvet recurrere faciunt. Videmus enim quod qui magis indigent, humilius et reverentius adiuvari potentem implorant et exorant. Prosperitas autem et felicitas temporalis cervicem erigit superbire faciens et humiliari erubescens. Huic est quod multi divitum et potentum quibus de temporalibus nichil deest et totum de spiritualibus abest parum reverentie Deo exhibent, et id ipsum sepe non tam propter Deum quam propter populum. Unde sunt de illis nonnulli qui vix mitram ob reverentiam Christi in sacramento apparentis aut ipsis obviantis deponunt — taceo quod numquam genua flectunt. Sed attendite si forte excusabiles sint: sed unde certe ne genubus terram tangentes vestimenta maculent preciosa quibus induuntur aut ne fatigent nimis corpora delicata que gerunt. Aut forsan quod visa eukaristia aut Christo in illa eis obviante excusantur ex eo quod genua flectere non possunt impediti rostrum calceorum longissimis et ligaturum caligarum rigidissimis, nec talium quidam auderent ad reverentiam Dei se inclinare taceo in terram se curvare — quare hoc nisi quia timent ne appareat figura e vestibus turpissime acurtatis.

Secunda propositio principalis est quod omnis species honoris possibilis secundum omnem gradum et modum excellentie expressivum est Deo a creatura exhibilis, loquendo de honore Dei accidentali extrinseco et non de gloria eius essentiali intrinseca. Patet ista propositio, quia alias Deus esset dignus aliqua glorificatione vel honorificatione exteriori que sibi exhiberi non posset, quod falsum et absurdum est, quia esse dignum aliquo presupponit in digno capacitatem illius cuius est dignus. Nullus enim dignus est aliquo quod sibi inesse non potest; ymmo blasphemia esse videtur dicere Deum aliquibus honoribus esse dignum quos nec habet, nec habebit, nec habere potest. Et ergo contrarium istius fuit

<footnote n="19">19 nobis] imputetur *add. sed del. ms.* || 41 creatura] eh *add. sed del. ms.*</footnote>
rationabiliter Parisius publice revocatum a quodam doctore excellenti qui in vesperiis
suis contrarium ponere ausus fuit.

Sequitur ergo quod quamvis Deus infinitis laudibus, honoribus, et gloriis sit
dignus quibus numquam extolletur, tamen nullis talibus est dignus que sibi exhiberi
non possunt. Prima pars patet ex deductione propositionis prime. Secunda vero
pars iam deducta est in probatione propositionis secunde.

Tertia propositio: quamvis Deus qualibet creatura posset maiorem creare qua
excellentius sua dignitas exprimi posset, tamen universitas creaturarum quam de
facto fecit videtur expressioni excellentie sue convenientissima fuisse. Apparet, quia
cum Deus fecerit universa propter se ipsum — hoc est ad manifestandum creature
gloriam suam, videtur dubium non esse quin de possibilibus quoad hoc fecit quod
melius et convenientius erat. Hoc enim et natura et quilibet sapiens homo facere
solet in singulis que agit.

Quarta propositio est quod tanta est divine dignitatis gloria ad intra quod sibi
correspondere non potest gloria adequata ad extra. Patet, quia tanta est divine
nature dignitas et perfectio quod nullis indiciis vel signis creatis vel creabilibus
potest adequate representari vel exprimi, cum sit simpliciter infinita et immensa
et ita omnino ineffabilis. Et ergo illud quod scriptum est *laudate eum secundum
multitudinem magnitudinis eius* oportet intelligi quasi diceretur ‘laudate eum
quantumcumque poteritis’, et adhuc debitam eius laudem non attingetis. Iuxta
illud Eccli. 43, *terribilis Dominus et magnus vehementer*, et sequitur *exaltate illum
quantum poteritis. Maior est enim omni laude*. In quo Deus dissimilis est omni
 creature, quia nulla creatura est quin posset exhibitione laudis, honoris, et glorie
dignior et maior ostendi et predicari quam est secundum veritatem quod de solo
Deo fieri non potest, dicente Beato Augustino in *Omelia 54* super illud Evanghelii
Iohanni *vocatis me magister et domine bene dicitis sum etenim*. “Bene,” inquit,
“dicitis, quia verum dicitis; sum quippe ut dicitis. Homini preceptum est: non te
laudet os tuum, sed laudet te os proximi tui. Periculosum est enim sibi placere cui
cavendum est superbire. Ille autem qui super omnia est, quantumcumque se laudet,
non se extollit excelsus, nec potest recte dici arrogans Deus. Nobis namque expedit
Deum nosse, non illi, nec eum quisque cognoscit, si non se indicet ipse qui se plene
novit. Si ergo non se laudando quasi arrogantiam vitare voluerit, nobis sapientiam
denegabit.” Hec Augustinus.

Circa que queri potest an illi peccent qui sanctos excessive laudant.

Responditur breviter quod, si laudando dicantur fecisse que non fecerunt, vel si
eis tribuantur virtutum excellentie quas non habuerunt aut status vel gradus glorie
assignetur quem non meruerunt, certum habeo quod peccatur et quod sepe tali
laude magis offenduntur sancti indiscretis et fatuis laudatoribus quam placentur.
Testis est Augustinus Omelia qua supra, ubi resumens illud verbum Christi *vocatis
me magister* etc., quasi diceret Dominus: “*ideo bene dicitis, quia talis sum*; nam si
non essem quod dicitis, male diceretis, etiamsi non essem talis male laudaretis.” Pro
quo facit etiam preceptum decalogi de non perhibendo falsum testimonium quod
convincitur perhibere qui excedit in laudando alium aut honorando, cum laudatio
et honorificatio importet perhibitionem testimonii de excellentia alicuius. Sapienter
ergo a philosophorum quodam dictum est “parce lauda parciusque vitupera”,
etiam quia virtus in intimis latet similiter et vicium quod sepe exterioribus indiciis
virtutem se monstrat, ut in ypocritis manifestum est, qui difficulter a vere virtuosis
distrui possunt. Nec peccatur solum in hoc excessivis sermonibus, sed in quibusdam
picturis et ymaginibus que veritati rei geste non correspondent, quas quidam fingunt

<footnote n="1">1 publice] *in marg. sin. ms.* || 21 illum] *p. c. ms.* || 41-48 pro quo — peccatur] *in marg. inf. ms.* ; ubi supra Henricus de Hassia *add. in marg. inf. ms.* || 45 lauda] *laude ms.*</footnote>
pictores magis ut novitate rei lucra consequantur quam ut fidelium mentes ad devotionem excitentur, qualiter fieri non convenit, nec debet falsis ymaginibus sicut nec falsis sermonibus aut figmentorum narrationibus, quia Christiana religio pro excitatione devotionis mendaciis non indiget. Que quidem religio in omnibus illis que hominem ad bonum salutare movere possunt lucida veritate habundat. Henricus de Hassia. ||

## Nota de honore Dei debito

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod, sicut sub religione, per quam proprie honor vel cultus tribuitur Deo, quodam ordine invenitur pietas per quam coluntur parentes, ita sub pietate invenitur observantia per quam cultus et honor exhibetur personis in dignitate constitutis.

De istis ergo tribus virtutibus, scilicet religione, pietate, et observantia, si hic considerationem extendere voluerimus, advertendum nobis est quoad primum quod, cum sensus referatur ad dominium, necesse est quod, ubi est propria et specialis ratio dominii, quod ibi etiam sit specialis et propria ratio servitutis et exhibendi honoris. Manifestum est autem quod dominium convenit Deo secundum quamdam propriam et singularem rationem, quia videlicet ipse omnia fecit, facta conservat, et conservata ut summus in entibus princeps gubernat. Et ideo merito specialis ymmo specialissima ratio honoris et servitutis ei debetur. Hoc autem nomine latere designatur apud Grecos et proprie loquendo ad religionem pertinet, quia, ut dicit Ysidorus libro *Ethymologiarum*, “religiosus, ut ait Cycero, a religione appellatus est,” ut habetur in parvo libro, folio 62.

## Nota de differentia honorandi Deum et hominum virtutes

(Edidit Luciana Cioca)

Licet similibus quandoque in specie exterioribus excellentie signis, ut sunt gestus hominum et varie corporalium habitudines reverentiales quibus honoratur homo, sepe honorificetur et Deus, tamen necesse est quod huiusmodi exteriora, quando Deo exhibentur, ex aliis actibus interioribus procedant quam quando exhibentur creature, utpote ex respectu interiori ad Deum tamquam primum et universalem Dominum, finem ac principium omnium. Nequaquam autem sit cum exhibentur ad reverentiam creature, quia ydolatria esset si cuiquam alteri tamquam fini aut tamquam ei in quo salus constituitur aut si sine relatione ad summum Deum talia alicui exhiberentur. Et hoc est quod, secundum Beatum Augustinum in *Enchiridion*, Deus precipue colitur tribus, scilicet fide, spe, et caritate, ut habetur libro quo supra, folio 62.

Et iterum, cum Deus sit incomparabiliter dignior, potentior, et sapientior omni creatura existenti et possibili, dignum est et omnino iustum, ut nedum eius honorificatio quoad actus interiores differat ab honorificatione creature. Sed etiam quoad actus reverentiales exteriores magna sit differentia, ita quod, si quandoque talibus eisdem secundum speciem creatura honoretur, longe tamen aliter secundum modum et gradum illis exterioribus Deus extollendus est, utpote ubi ad reverentiam hominis inclinandum est, ad reverentiam Dei genuflectendum est, et ubi homini unum genu est flectendum, Deo flectenda sunt duo, ubi homini duo, coram Deo in

95r

<footnote n="7">7 debito ] duplex est dominium, scilicet gubernativum et possessivum add. in marg. sup. ms. || 8 sicut ] sup. l. ms. || 13 primum ] p. c. in marg. ms. ; primam a. c. ms. || 23 nota — virtutes ] in marg. ms. || 27 deo ] eh add. sed del. ms. || 38 reverentiales ] creature add. sed del. ms.</footnote>
terram cadendum est, et secundum hunc modum in aliis talibus excellentie signis exterioribus. Henricus de Hassia.

## Nota quare Deum honoremus

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod Deo reverentiam et honorem exhibemus non propter ipsum qui in se ipso est gloria et honore plenus, cui nichil a creatura additi potest, sed est propter nos pro eo quod per hoc quod Deum reveremur et honoramus mens nostra ei subicitur in quo hominis salus et perfectio consistit. Quelibet enim res perficitur per hoc quod plene subditur suo superiori, sicut corpus perficitur per hoc quod subditur anime vivificanti se, et aer per hoc quod subicitur soli illuminanti ipsum.

## Nota quare utimur exterioribus reverentialibus signis

(Edidit Luciana Cioca)

Mens autem humana ad hoc quod subdatur et coniungatur Deo indiget sensibilium manuductione, quia *invisibilia Dei per ea que facta sunt visibilia conspiciuntur*, ut dicit Apostolus. Et ideo in divino cultu necesse est aliquibus corporalibus homines uti, ut illis quasi signis vel figuris quibusdam mens hominis excitetur ad spirituales actus quibus per se Deo coniungitur, propter quod religio habet quidem interiores actus quasi principales et per se ad religionem pertinentes; exteriores vero actus habet quasi secundarios ad actus interiores ordinatos.

Nota quod huiusmodi exteriora, ut cantus, gestus, vestitus, et alii divine honorificentie apparatus exteriores, non exhibentur Deo quasi hiis indigeat vel quasi in talibus per se complaceat, quia dixit in Ps.: *numquid manducabo carnes thaurorum* etc.; sed exhibentur Deo tamquam signa quedam interioris spiritualium operum que Deus per se acceptat, unde Augustinus 10 *De civitate Dei*: “Sacrificium,” inquit, “visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacris signum est.” Sed videtur quod religio, prout dicit obsequium divine honorificentie, non habeat actus exteriores ex illo dicto Salvatoris, Ioh. 4: *Deus spiritus est et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate adorare oportet*. Ergo religio, ad quam pertinet adoratio, non videtur habere exteriores actus, sed solum interiores.

Responditur quod Salvator loquebatur quantum ad id quod est principale et per se intentum in cultu divino, quod est actus interior.

### Henricus de Hassia.

Tullius in *Rethorica* sua dicit: “Pietas dicitur per quam sanguine coniunctis patrieque benevolentie officium et diligens tribuitur cultus.” Et secundum eundem “observantia est per quam homines aliqua dignitate antecedentes quodam cultu vel honore significantur.”

Ubi advertendum quod ad eos qui sunt in dignitate constituti pertinet gubernare subditos. Gubernare autem nichil aliud est quam dirigere et movere aliquos in debitum finem, sicut nauta gubernat navim ducendo eam ad portum. Omne autem movens habet excellentiam et virtutem super illud quod movetur. Ideo oportet quod in eo qui est in dignitate constitutus duo considerentur: primo excellentia status cum quadam potestate in subditos, secundo ipsum gubernatoris officium ratione igitur excellentie etc.

### Alibi habetur in libro parvo, folio 62. Henricus de Hassia.

<footnote n="3">3 nota — honoremus] *in marg. ms.* || 5 additi] aditi *ms.* || 10 nota — signis] *in marg. ms.* || 24 religio] non habeat *add. sed del. ms.* || 30 hassia] religio per quam proprie honor vel cultus tribuitur Deo *add. in marg. ms.* || 36 gubernare] gubernare quid sit *add. in marg. ms.*</footnote>
Nota de obiecto sacre theologie

(Edidit Luciana Cioca)

Videndum est quorum tamquam ad obiectum seu subiectum tendat theologica consideratio nisi enim sciatur obiectum vel subiectum et eius propria ratio secundum quam aliqua totalis scientia considerat non potest sciri que pertineant proprie ad illius scientie considerationem et que non.

Idcirco necessarium est pro intelligentia divinalium Scripturarum notificetur eius subiectum et propria ratio subiecti secundum quam illa scientia omnia considerat. Existentibus igitur de hoc multis doctorum opinionibus quibusdam quod est Deus sub ratione deitatis absolute quibusdam quod est Deus sub ratione bonitatis quibusdam quod est Christus etc.

Recitare volo pro nunc perfunctorie procedendo in hac materia opinionem domini Egidii de || Roma quam magister Grigorus de Erymino pertractat super Prologum *Sententiarum* in tribus conclusionibus. Quarum prima est hec quod Deus inquantum Deus esset subiectum theologie viatoris.

Secunda est quod non inquantum Deus absolute, sed contracte esset subiectum eius.

Tertia est quod ratione talis contractionis congrue potest dici quod Deus inquantum glorificator vel glorificativus sit subiectum theologie viatoris.

Prima conclusio: capiendo lo 'inquantum' specificative in ordine ad specialem considerationem patet et quod Deus sit subiectum dicit Augustinus 8 *De civitate*: "Theologia", inquit, "est sermo de Deo". Et quod inquantum Deus patet, quia que in theologia considerantur de Deo, considerantur de ipso inquantum competunt ei sub ratione deitatis. Verbi gratia: quod sit ternus et unus, quod immensus, quod omnipotens, quod sapientia, quod bonitas, quod omnis perfectio per essentiam et similia. Iterum, que in theologia de creaturis considerantur in attributione considerantur ad Deum inquantum Deus, quia considerantur inquantum sunt effectus Dei manifestantes eius potentiam, iustitiam, misericordiam, dispositionem, et providentiam. Vel inquantum precepta vel documenta Dei manifestantia eius voluntatem sive quid ei placeat vel displiceat et ista generaliter nichil intrat considerationem theologicam nisi secundum quod aliquo modo habet attributionem ad Deum ut Deus, et per consequens cum illud sit subiectum alicuius scientie totalis ad quod omnia que in ea considerantur habent relationem et attributionem et illa ratio subiecti secundum quam fit ad illud talis attributio vel relatio. Patet propositum.

Confirmatur per Beatum Augustinum in *De civitate Dei*, capitulo penultimo, ubi dicit quod in sacra Scriptura aut "Dei precepta insinuantur, aut eius mirabilia narrantur, aut dona laudantur, aut beneficia postulantur." Inveniens per hoc quod nichil in ipsa continetur nisi inquantum analogatur quoquam modo ad ipsum Deum, igitur.

<footnote n="12">12 de I ] Vide: optime pro modico servit monachusque canisque. Applaudit. Ludit. Defendit semper adheret. Vel: optime pro modico canis et monachus famulantur. Aure lupi visa sequitur certissime cauda. Henricus de Hassia. Laus est sermo elucidans magnitudinem virtutis. *add. in marg. inf. ms.* ; Sicut honor laus et gloria connexionem habent adinvicem, ita et distinctivam habent separationem. Pro quo est advertendum quod honor importat quamdam testificationem de excellentia virtuose dignitatis. Hoc autem coram hominibus multis modis fieri solet per aliqua signa exteriora, utpote verborum vel factorum seu gestuum. Verborum quidem cum aliquis ore pronuntiat dignitatem alicuius. Signa vero ex factis vel gestibus sunt ut inclinatio, genuflectio, nudatio capitum etc. Ex quo patet quod laus differt ab honore per hoc quod laus est commendatio alicuius eo quod bene et recte agit vel tendit in debitum finem. Honor autem est expressio absoluta dignitatis vel excellentie. Gloria autem est effectus honoris et laudis, quia per testimonia dignitatis alicuius continata et multiplicata clarescit dignitas et in notitiam velit plurimorum. Henricus de Hassia. *add. in marg. inf. ms.* || *roma* Naturalis metaphysica et supernaturalis. Et est theologia./ Questio 4, articolo 2. *add. in marg. sup. ms.* || **33** fit ] *in marg. ms.*</footnote>
Secunda conclusio erat quod Deus non inquantum Deus absolute, sed contracte est subiectum theologie viatoris. Pro cuius declaratione est advertendum quod contractio potest dupliciter intelligere, scilicet vel per additionem alicuius termini minus communis quemadmodum consuevit dici quod genus contrahitur per differentiam, et sic non accipitur hic, quia ly 'Deus', 'salvator', vel 'glorificator' non supponit pro paucioribus quam ly 'Deus'. Secundo modo contractio intelligitur per restrictionem considerationis et acquisicionem universalis comprehensionis obiecti et ita sumitur in proposito. Quo premisso patet conclusio, quia, si Deus absolute sub ratione deitatis esset subiectum theologie nostre, Deus esset comprehensibilis per theologiam viatoris actu habitam vel possibilem haberi. Consequens falsum et consequentiam probant, quia ad omnem scientiam habentem aliquod subiectum sub aliqua ratione absoluta spectat considerare quecumque illi subiecto conveniunt secundum illam rationem.

Ex hoc enim Aristoteles probat quod ad physicum pertinet determinare de continuo, finito, et infinito, loco et tempore, et similibus, quia conveniunt corpori inquantum mobile. Ex hoc etiam probat quod ad metaphysicum spectat considerare de uno et de multo, de eodem et de diverso et similibus pro eo quod conveniunt enti secundum quod ens, quod est subiectum metaphysice.

Item, arguit sic: non est ratio quare scientia aliqua potius habeat considerare aliqua eorum que per se competunt subiecto sub ratione qua eius subiectum quam alia, etiamsi aliqua sic et aliqua non, igitur non est eius subiectum sub tali ratione absolute, sed contracte ad ista que de ipso inquantum tale considerat. Si igitur theologia nostra vel aliqua alia creata vel creabilis scientia habet Deum pro subiecto inquantum Deus est absolute, habet considerare quicquid et qualitercumque de Deo verificari et congosci potest, et per consequens habet ipsum comprehendere et ista scientia theologica viatoris in suo toto ambitu considerata esset infinita, quia infinite veritates de Deo cognoscibiles simul, ymmo esset comprehensiva Dei si haberet Deum pro obiecto sub absoluta ratione deitatis absque contractione ad aliqua de ipso specialiter cognoscibilia secundum determinatam rationem.

Item, arguit sic: Deus non est subiectum theologie beatorum inquantum Deus absolute, alias ipse esset creata scientia comprehensibilis ex predictis, igitur nec Deus inquantum Deus absolute est subiectum theologie viatoris. Consequentia tenet, quia fides vie nec infusa nec excedit in credendo scientiam patrie in videndo, nec de Deo nunc plus credimus quam tunc visuri simus, alias fidei non plene succederet visio, nec veniente quod perfectum est evacuabitur quod ex parte est, contra Apostolum.

Relinquitur ergo quod Deus inquantum talis absolute esset solum subiectum vel obiectum theologice scientie divini intellectus, quia non reputatur possibile quod Deus a creatura per aliquam creabilem scientiam posset comprehensive cognosci.

Sequitur secundo quod humano intellectui est possibilis scientia comprehensiva de ente mobili inquantum tale, quia, si ratio pro secunda conclusione valet, hoc oportet concedi.

Tunc restat tertia conclusio, videlicet quod contrahendo absolutam rationem deitatis congrue dici potest quod Deus inquantum glorificator vel glorificatus sit subiectum theologie viatoris. Hec conclusio patere videtur 14 *De Trinitate*, capitulo 1, ubi vult Augustinus quod theologia capit ea in sua consideratione quibus fides saluberrima que ad veram beatitudinem ducit, gignitur et nutritur et talis communis auctoritas est. Ex quo innuitur quod Deus sub eadem ratione est subiectum fidei et

<footnote n="17">17 de⁴] *in marg. ms.* || 21 et] *sup. l. ms.* || 29 de ipso] *in marg. ms.* || secundum determinatam rationem] *in marg. ms.* || 41 secunda] *ratione add. sed del. ms.* || 42 oportet] *in marg. ms.* || 45 14] *p. c. in marg. ms.* ; 19 a. c. ms.</footnote>
etiam visionis patrie, et per consequens secundum istam contractionem videtur obici
fidei et theologie secundum quam obicitur visioni glorie et cum hec, scilicet fides,
ad illam ordinetur, satis congrue potest talis contractio per istam denominari ista, ut
dicatur Deus inquantum glorificator vel beatificator subiectum adequatum proprie
theologie viatoris. Quod et patet tali ratione: illa scientia cuius finis principalis est
salus et gloria considerat suum subiectum ut habet habitudinem et rationem ad
salvandum et glorificandum. Sed principalis finis theologie est salus et gloria, ut
patuit superius in deductione primi preambuli. Cui tamen hoc non placet, aliter
exprimere potest contractionem istam dummodo tamen fateatur quod Deus non
inquantum Deus absolute sit subiectum, sed contracte secundum aliquam rationem
theologice considerationi viatoris competentem, ut salvatoris vel redemptoris, vel
Deus inquantum supernaturaliter rationalis creature beatificativus, vel inquantum
reductivus supernaturaliter omnis creature ad gloriam suam, vel huiusmodi.

Declarato itaque que res obiciatur principaliter theologice considerationi et
secundum quam rationem vel secundum quem respectum considerat illa scientia,
scilicet theologica, quicquid in ea consideratur, queri potest hic: utrum omnis res sit
proprie theologice considerabilis, id est secundum propriam rationem obiectalem
illius scientie. Et respondeo breviter quod sic. Pro quo advertendum est quod
quattuor vel quinque modis omnis creatura est theologice considerabilis.

Primo namque si quecumque creatura consideretur sub talibus habitudinibus
et respectibus ad Deum quales sub lumine naturali cognosci non potuerunt vel qui
sub eo non apparuerunt theologice consideratur, ut verbi gratia quod creatura a
Deo libere dependet, conservatur et agere sinitur et similia.

Secundo modo si consideretur in ordine ad predicata de possibili vel alia que
vel supernaturaliter illi creature infuerunt vel inerunt vel inesse possunt, ut verbi
gratia quod ‘celum stabit,’ ‘gravitatio cessabit,’ ‘celum est annichilabile,’ ‘celum fuit
creatum ex nichilo’ et huiusmodi.

Tertio modo si consideretur creatura vel creaturarum dispositio vel habitudo tan-
quam figura, methaphora vel signum alicuius vel aliquorum que ad supernaturalem
beatitudinem rationalis creature spectant, tunc iterum theologice consideratur.

Quarto modo, si consideretur creatura quecumque inquantum confert vel
proficit vel inquantum nocet respectu salutis rationalis creature, vel inquantum
facit ad fidem vel merita vel demerita virtutes vel vicia, et secundum hunc modum
verbi gratia vinum theologice consideratur inquantum est occasio vel causa mortalis
peccati per ebrietatem, vel inquantum est occasio vel materia divine laudis vel
gratiarum actionis.

Et succesivo cibus inquantum inflammat ad peccatum gule moraliter
consideratur, et ita de aliis secundum hunc modum. ||

Quinto modo creatura theologice consideratur si quicquid attribui consuevit a
philosophis naturalibus ipsi nature Deo potius attribuatur et immediatius in ipsum
referatur tamquam in primum principium movendi, agendi, et quiescendi omnibus
creaturis realiter intrinsecum. Verbi gratia: si quod terra in medio mundi est vel
quiescit, attribuatur potius primo artifici, qui eam sic ordinavit et naturavit seu ei
talem legem indidit, et ita de similibus.

Et quod talis attributio sit conveniens et digne fieri debeat declaratur per hoc
quod nulla creatura sibi relicta vel solum quoad esse conservata ageret nec se situaret
aut ordinaret quoquo modo ad locum. Et ergo collocatio terre in medio mundi magis

96r

<footnote n="38">38 || add. cedulam vacuam f. 95a</footnote>

<footnote n="6">6 et¹] est ms. || et rationem] in marg. ms.</footnote>

<footnote n="41">41 quiescendi] omnibus creaturis add. sed del. ms.</footnote>

<footnote n="34">34 gratia] verbi gratia iter. sed del. ms.</footnote>

<footnote n="46">46 vel] quo add. sed del. ms.</footnote>
et potius est Deo attribuenda quam nature particulari ipsius terre vel cuicumque nature communi create.

Ad istud est manifeste Beato Ambrosio in suo Exameron. Dimitto verba sua propter brevitatem. Et sicut de terra exemplificatum est et Ambrosius ibi inducit, ita in aliis Deo attribuendum que philosophi nature attribuerunt ymaginandum est, et per consequens magis dicendum est quod Deus facit pluviam, illuminat aerem, producit nobis frumentum et vinum quam nescio que natura communis aut propria intrinsece indita rebus creatis hoc idem innuens Apostolus Act. 14 dixit quod *Deus non sine testimonio semetipsum reliquit benefaciens de celo dans pluvias et tempora fructifera et implens cibo et letitia corda vestra*. Unde omnis naturalis philosophica veritas esset theologisabilis vel theologice secundum istum quintum modum considerabilis.

Ex istis infero dua corollaria, quorum primum est quod de omni termino pro re quacumque suposite est multiplex predicatum theologicum invenibile. Patet, quia ex premissis multi sunt modi quibus eadem res est theologice considerabilis, igitur.

Secundum est quod sicut nichil esse potest quin sit proprie metaphysice considerabile in ordine ad esse quidditativum, ita nichil esse potest quin sit proprie theologice considerabile in ordine vel in relatione ad Deum. Apparet, quia sicut omnes res referuntur ad esse tamquam ad unum communem omnibus, ita omnia respiciunt ad unum esse divinum cuius diversimoda participatione constituuntur in suis gradibus et rationibus essendi, igitur. Henricus de Hassia.

Nota quod aliquis dicitur alicui dominari 6 modis

(Edidit Luciana Cioca)

Primo: si res ipsa est omnimode sua et taliter ei subiecta quod qualitercumque eam tractet vel circa ipsam agit sibi, licet hoc modo solus Deus dominatur cuilibet create rei et nulla creatura alteri.

Secundo: si res aliqua est alicuius non solum sic quod eam alterius esse facere potest per venditionem vel donationem, sed etiam licite destruere potest.

Tertio: si res tali iure habetur quod vendi et donari potest, sed non destrui, et hoc est dominium in servos empticios.

Neutro horum trium modorum vir habet dominium in uxorem.

Quarto: adhuc res una dominari alteri dicitur si habeat potestatem vincendi illam et ad se reducendi sive sibi conformandi. Sic ignis dominari dicitur aque quam calefacere sufficit et virtus digestiva nutrimento quod potest convertere in substantiam corporis alendi.

Quinto modo ille dominari dicitur alteri qui ipsius iussis et preceptis tenetur obedire ex ordine nature vel tenore legis divine vel humane.

Sexto: ille dominari dicitur aliorum qui potestatem habet usurpatam compellen-
di et cohercendi remitentes ad obediendum sibi sive iustum sive iniustum sic quod
iubet vel precipit. Hoc modo tyranni dominari dicuntur eorum quibus presunt et
quolibet horum trium modorum vir potest habere dominium uxoris, verius tamen
et rectissime quinto modo.

Unde sicut propter peccatum vel propter exercitium populi accidit sepe
tyrannum dominari ita sepe in penam mulieris vel in augmentum virtutis evenit vel
mulier permitte Deo maritum respectu sui tyrannum habeat.

Ubi potest queri: quis maiorem habeat miseriam et tribulationem? Vel vir bonus ex mala uxore vel bona uxor ex malo viro?

Responditur breviter quod, licet utrobique alter coniugum ab altero multiplicis

<footnote n="1">1 nature] creature a. c. ms. || 19 ita] referuntur add. sed del. ms.</footnote>
habeat displicentias et molestias, longe tamen plures et crebriores viri paciuntur tribulationes communiter ab uxoribus quam econverso uxores a maritis suis.

Viri enim naturaliter parcere solent feminis tamquam infirmioribus et non de facili contristari eas volunt. Femine autem non sic, sed ex levi causa insultant viris. Tale etiam quid videmus in animalibus irrationalibus numquam enim canis morderet caniculam etiam graviter incessus ab ea, canicula vero facillime irruit in canes qui tamen contra eam se non erigunt, sed fugiendo silenter cedunt.

Ex hoc documentum pacis et ingenium evadendi molestias male uxoris etiam viri capere possunt. Henricus de Hassia.

Hoc dicto revertendo ad declarationem 5 modi dominationis est advertendum quod sicut Beatus Augustinus 19 *De civitate*, capitulo 14 dicit: Duo precipua docet precepta magister Deus. Hoc est dilectionem sui et proximi. In quibus invenit tria homo que diligat, videlicet Deum, se ipsum, et proximum.

Qui ergo Deum diligit consequens est ut etiam proximo ad diligendum Deum consulat, ubi talis ordo servandus est quod primitus insit homini cura suorum ad quos oportuniorem facilioremque habitum consulendi vel nature ordine vel ipsius societatis humane ut uxori, filiis, et domesticis. Unde Apostolus dicit: quisquis autem sibi et maxime domesticis non providet fidem denegat et est infideli deterior. Talis ergo presidentia est eorum qui ex dilectione dominantur et talis est obedientia eorum qui ex caritate subsunt superioribus suis, tale est dominium amoris quale etiam status innocentie habuisset, hec est presidendi potestas viri sub qua mulier esse debuit et adhuc esse debet dicente Deo *sub potestate viri eris*, Gen. Henricus de Hassia.

## Nota de triplici modo intimitatis dyaboli

(Edidit Luciana Cioca)

Solet dyabolus preter modum communis presentie sue in rebus quandoque specialiter quibusdam bestiis et hominibus coniunctis per modum obsessionis illabi et in illis ad perditionem hominum insidiari, sicut experientia docuit in multis. De quibus est illud quod fertur de corvo cuiusdam nobilis austrie obsesso a demone qui per illum locutus est grandia et multa mirabilia fecit ut dominum corvi perderet sicut forte perdidit. Unde non numquam ex bestiis a dyabolo inspiratis et agitatis utpote equis, canibus, cattis et huiusmodi, homines vani qui hoc meruerunt mirabiliter et miserabiliter in peccatis suis interempti sunt. Hic pro declaratione illorum advertendum est quod dyabolus potest triplici modo intimitatis in re aliqua insidiose latitare. Henricus de Hassia.

Primo enim hoc facere potest solum per presentiam coexistentie parti vel toti.

Secundo per presentiam que addit coexistentie habitudinem motoris ad mobile quo modo inest obsessis hominibus et bestiis et quibusdam aliis rebus inanimatis quas movet et ex eis aliis influit.

Tertio adhuc intimius inest et amplius dominatur corporibus quibusdam que sibi quandoque de electis format et assumit dum insidiatur apparendo in variis formis hominum et bestiarum et aliarum rerum.

Primo || horum modorum sepe insidiatur dyabolus homini per presentiam

96v

<footnote n="10">10 hoc] ordo in diligendo et providendo *add. in marg. ms.* || 32 modo] Nota quod dyabolus potest triplici modo *iter. in text. ms.* || 33 henricus de hassia] *in marg. inf. ms.* || 35 secundo] per *a. c. ms.* || 41 horum] Nota quod dyabolus non numquam ut homines capiat bestiis utitur et in ipsis hominibus insidiatur, facit enim quandoque ut canes, aves, equi vel catti sicut quibusdam infatuatis utrusque sexus hominibus dilectores quam Christi pauperes, quia maiorem curam et sollicitudinem habent de illis quam de istis. Pascunt enim delicate canes ponunt super licitos et pauperes Christi iacere permittunt insuper qui liniis habuit multas considerationes circa hoc. (et pauperes — hoc] *add. ms.*) Domini talium nutritione multipliciter claustra gravant etc., magis compatiuntur canibus quam hominibus magis irascuntur offendentibus suos canes quam Christi pauperes etc. Henricus de Hassia *add. in marg. sup. ms.*</footnote>
in pane, in vino, carnibus et rebus aliis nutrimentalibus expectans si forte sine benedictione et oratione talibus inordinate utendo sic peccet quod ipsum realiter cum cibis et potibus intrare possit. Unde non numquam hoc modo dyabolus homines obsedit ipsis obsessis hoc confitentibus.

Secundo modo insidiatur in rebus nutrimentalibus eas intrinsecus corrumpendo et venenando si exigente peccato hominis hoc facere permissus fuerit.

Tertio modo insidiatur in illis non corrumpendo intrinsecus potum aut cibum, sed influxum obiectivum illarum rerum. Ita variando et disponendo quod vehementissime alliciant aspicientem et inflamment inordinatissime utentis appetitum usque ratio absorbeatur omnino et homo similis fiat bruto.

Exemplum huius rei habemus in legenda Sancti Andree apostoli, ubi legitur quomodo dyabolus insidians cuidam episcopo in effigie mulieris fecit ut vultus eius succesive magis ac magis alliceret et pluchrior appareret atque inflammaret ardentius crebrio aspicientem. Henricus de Hassia.

## Nota de morosa cogitatione

(Edidit Luciana Cioca)

Augustinus 12 *De Trinitate*, capitulo 12: Cum sola cogitatione mens oblectatur in illicitis non quidem decernens esse facienda tenens tamen et volens libenter illa que statim ut attigerunt animum respui debuerunt non negandum est esse peccatum, sed longe minus quam et si opere statuatur implenda. Et ideo dicit quod de talibus cogitationibus et cogitationum oblectationibus venia petenda est peccatusque percutiendum. Hec Augustinus.

Ex quibus aliqua eliciuntur. Primo quod cogitatio peccati vel illecebre si mox ut mentem pulsaverit respuitur ut semper fieri debet, peccatum nullum habet.

Secundum est quod cum non statim respuitur, sed animus aliquantulum oblectatur, tunc est peccatum veniale et hoc maxime si fuerit delectatio repentiva sine consensu voluntatis, quia dicit Augustinus quod talium cogitationum culpa deletur per orationem dominicam que est remedium contra veniale, ut ibi Augustinus innuere videtur.

Tertium est quod in consensu interpretativo indeliberato que consistit et sistit in sola cogitationis delectatione. Non videtur esse peccatum mortale, quia dicit Augustinus quod quando consensus sola cogitationis delectatione contentus est et membra retinentur a prosecutione, tunc est quasi sola mulier commederit et non est peccatum consumatum, ymmo ex dictis Augustini ubi supra, capitulo 40, videtur oppositum. Unde dicit nisi hec que sine voluntate operandi tamen cum voluntate animi talibus oblectandi solius cogitationibus sentiuntur esse peccata per mediatoris gratiam remittantur.

Ex quibus dictis Beati Augustini videtur expresse haberi quod consensus interpretativus de quo ibi loquitur qui est consensus animi in delectatione solius cogitationis esset mortale peccatum, quia expresse dicit quod huiusmodi delectatio dampnat animam nisi per gratiam mediatoris remittatur.

Nec dicit ibi Augustinus utrum talis oblectatio pertineat ad iram vel ad

<footnote n="15">15 cogitatione] De illa materia loquitur Magister libro 2, distinctione 24 add. in marg. sin. ms. || 16 12²] 25 add. sup. l. ms. || 17 esse] sup. l. ms. || 19 et¹] sup. l. ms. || si] oblectatio add. sed del. ms. || 26 augustinus] Augustinus 12 *De Trinitate*, capitulo 12 add. in marg. sin. ms. || 29 consensu] sed iste consensus si sola cogitationis delectatione contentus est superioris vero auctoritate consilii ita membra retinentur ut non exhibeantur iniquitis arma peccato, sic habendum existant vere cibum vetitum mulier sola commederit add. in marg. ms. || sistit] p. c. ms. || 31 quod] sup. l. ms. || 35 animi] animus a. c. dub. ms. || solius] p. c. in marg. sed del. ms. || 36 remittantur] nisi hec que sine voluntate operandi, sed tamen cum voluntate animum talibus oblectandi solius cogitationis sentiuntur esse peccata per mediatoris (mediatoris] p. c. ms.) gratiam remittantur. Hec Augustinus. add. in marg. inf ms.</footnote>
concupiscentiam. Verum est quod oblectatio proprie dicitur de oblectatione quam doctores non ponunt communiter esse peccatum mortale in materia concupiscentie et hoc potest esse verum quando cogitatio et sequens eam delectatio oritur preter hominis voluntatem, utpote ex temptatione demonis vel ex impetu carnis vel ex improviso occursu alicuius rei exterioris.

Si autem talis cogitatio primarie oritur ex viciata voluntate et morosa fuerit gravius peccatum est et forte mortale, ut videtur velle Augustinus in predictis verbis.

Ubi advertendum esset quod, ut elici potest, ex dictis ordo peccandi in nobis 7 gradus habet, ut habetur in parvo libro, folio 69.

Quartum est quod quando consensus est non solum in delectatione cogitationis, sed etiam in executione operis, si assit facultas operandi, tunc mortale peccatum esset si fuerit consensus in aliqua materia peccati mortalis, quia dicit quod tunc intelligitur mulier dedisse viro, id est portioni superiori et ipsum ad consentiendum sibi induxisse.

Nota quod ordo illius prime transgressionis fuit figura in aliquo nostre trangressionis, scilicet sensualitatis et rationis, sed non in omni nec omnino adequata, quia vir et mulier erant due persone, quarum quelibet poterat per se et proprie culpabiliter agere, sensualitas autem secundum se et propriam rationem non est apta nata peccare cum sit irrationalis et illibera, nec portio rationalis mentis inferior peccare potest non peccante superiore cum sit eadem res dicente beato Augustino 12 *De Trinitate*, capitulo 4 quod cum loquimur de natura mentis humane etc. Henricus de Hassia.

## Nota de memoria intellectuali

(Edidit Luciana Cioca)

In homine ponenda esset duplex vis memorativa, scilicet intellectualis anime intrinseca et sensualis fantasmatum reservativa. Patet, quia una de conditionibus intellectualibus nature create est ut sit plena formis, id est speciebus intellectualium. In hoc enim assimilatur nature intellectuali divine in qua sunt omnium rerum ydee secundum rationes ydeales et ita proprium est nature intellectuali esse intrinsece capacem specierum intellectualium, et per consequens vim memorativam habere.

Nota quod obiectum sensibile ut color vel aliquod tale secundum probabilem philosophiam per 3 species intermediatas alterius et alterius rationis immutat memoriam intellectualem. Patet, quia species albedinis quam albedo per aerem et pupillam oculi producit difert specifice a specie albedinis que post exteriorem visionem imprimitur memorie sensuali. Et ulterius que imprimitur respectu eiusdem obiecti memorie intellectuali alterius rationis est a fantasmate quod est in memoria sensuali, sicut hoc ostendi habet circa librum *De anima*, quia cum sensationi interiori et exteriori correspondeant species alterius rationis ut concedunt communiter oportebit concedi quod etiam intentioni correspondeat propria species, quia plus difert intentio a sensatione quam quecumque sensatio a sensatione, igitur. Henricus de Hassia.

## Nota de ymagine:

Utrum Deus inter animalia solum creaverit hominem ad ymaginem suam

(Edidit Luciana Cioca)

Arguo sic: in natura sensitiva animalis perfecti irrationalis sunt 3 potentie proportionales tribus predictis potentiis anime rationalis, utpote memoria, potentia cognitiva, et potentia appetitiva, et habent se quantum ad distinctionem et

<footnote n="1">1 dicitur] de oblectione *add. in marg. ms.* || 6 morosa] p. c. ms. || 8 ut elici potest] *in marg. sin. ms.* || 16 scilicet — rationis] *in marg. dex. ms.* || 17 poterat] *in marg. sin. ms.* || proprie] poterat *add. sed del. ms.* || 27 intrinsece] intrinsecem a. c. ms. || 36 species] res a. c. ms.</footnote>
ydemptificationem et originationem respectu invicem quoad suos actus et habitus, sicut 3 potentie anime rationalis, igitur si hoc quod dictum est in precedentibus sufficit ad assignationem ymaginis Dei in homine, ista concedendum erit quod Deus fecit leonem ad ymaginem suam, sicut hominem.

In oppositum tamen arguitur, quia de nulla re dictum est quod Deus fecit ipsam ad ymaginem suam nisi de solo homine, ut patet Gen.

Ad istam questionem respondet Augustinus 14 *De Trinitate*, dicens quod mens nostra eo ipso ymago Dei est quo eius capax est. Et puto istud commune dictum beati Augustini quantum ad hoc quod dicit animam eo esse || ymaginem Dei quo est eius capax sic accipiendum ut sit dictum quod ex eo est ymago Dei quod vultus increate Trinitatis etc., non enim potest intelligere dictum Beati Augustini sic quod ratio exeundi ymago Dei etc.

Item, si illa sit ratio ymaginis, tunc si Deus faceret unam naturam rationalem habentem solum potentiam intellectivam sine memorativa et volitiva secundum multos possibilem, illa fieret ad ymaginem Dei, quia esset capax eius secundum intellectum quod tamen non videtur, quia talis natura rationalis esset solum ad similitudinem Dei et non ad ymaginem.

Item, si sic, tunc angelus cum sit capacior Dei quam homo esset magis ad ymaginem Dei homine cuius contrarium videtur quod ille 3 vires, scilicet vis memorativa, intellectiva, et volitiva respectu invicem non aliter distinguuntur etc.

Item, si capacitas predicta esset ratio completa ymaginis et proposito tunc potentia visiva hominis esset ymago lapidis, quia est capax eius per intuitivam visionem. Et eadem ratione anima humana esset ymago angeli cum angelus sit magis capabilis cognitive ab homine quam Deus incomprehensibilis, igitur.

Responderi potest quod Beatus Augustinus loquitur sumendo ly 'eo' concomitative esset sensus quasi dicat si quecumque natura est sic tripliciter Dei capax, illa est ymago Dei, id est Trinitatis increate.

Et tunc ad rationem ante oppositum de anima sensitiva in qua reperitur etiam vis memorativa et cognitiva et animalis appetitiva ad illud potest dici quod quia anima sensitiva non est reflexibilis quoad intuitivam visionem super se sicut natura intellectualis est intuitive in se reflexibilis, ideo predicta ymago Trinitatis non potest in natura sensitiva salvari sicut in anima rationali. Henricus de Hassia.

## Nota opinionem Origenis

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod opinio est et ascribitur Origeni quod nulla creatura rationalis dampnabitur eternaliter, sed quod omnia tormenta malorum tandem finientur. Et habet ista opinio rationes aliquas quas recitat Beatus Gregorius 24 *Moralium*, capitulo 21.

Prima erat quia punitio debet comparari culpe iuxta illud Deut. 25, secundum quantitatem delicti erit plagarum modus, sed culpa est temporalis et finita, ergo punitio non debet esse infinita, sed tempore finienda.

Secunda ratio erat quia nullus iustus crudelitate pascitur, Deus autem videretur crudelitate pasci si delectaretur in punitione tam crudeli.

Tertia quia sancti non adimplerent quod precipitur in Evangelio, ubi dicitur: *Orate pro inimicis vestris*, sed magis gauderent de suppliciis eorum.

5

10

15

20

25

30

35

40

97r

<footnote n="9">9 || add. cedulam f. 96a, vide p. 635, ll. 1-28</footnote>

<footnote n="9">9 eo] *sub l. ms.* || *esse]* utrum Dei bonitas plus appareat in remotione mali quam in collatione boni. Henricus de Hassia. *add. in marg. inf. ms.* || *ymaginem]* mereri ex condigno est facere de indebito debitum vel de debito magis debitum, ita quod iniuste agit cum eo nisi reddatur sibi quod meruit. Hec Altisiodorensis libro 3 *Summe sue*. *add. ms.* || **19** vis] *sup. l. ms.*</footnote>
Et dicunt heretici illi pro solutione auctoritatum eis contrariarum quod, quando dicitur in Scriptura *ibunt hii*, scilicet mali, in ignem eternum et huiusmodi, mine sunt solum ut homines terrore ducti a pravis actionibus respiscant.

Ad ista respondet beatus Gregorius ubi supra, dicens: recte isti dicerent si districtus iudex veniens non corda hominum, sed solum facta pensaret. Iniqui enim ideo, cum fine deliquerunt, quia cum fine vixerunt, voluissent quippe vivere sine fine, ut sine fine potuissent in delectationibus iniquitis permanere. Ideo ad districti iudicis iustitiam pertinet ut numquam careant supplicio quorum mens in hac vita sit, id est sine fine afficiebatur in peccato.

Ad secundum dicitur, quia omnipotens Deus pius est, cruciatu miserorum non pascitur; quia autem iustus est, ab iniquorum ultione non sedatur, et ideo eterno supplicio de sua iniquitate iuste puniuntur, etiam ideo ut iusti in Deo videant que eternaliter percipiunt gaudia et in istis respiciant supplicia que evaserunt, ut tanto magis divine gratie debitores se esse cognoscant. Cum enim isti videbunt punitionem reproborum, augmentabitur gaudium eorum, quia in se cernunt bonum, quo et sic mutati sunt, et in illis respiciunt malum quod evaserunt pulchra erit tunc tota universitas dum et iehenna iuste cruciat eternaliter impios et eterna felicitas iuste remunerat pios. Hec Gregorius.

Ad tertium respondet sic: sancti orant pro inimicis suis eo tempore quo possunt ad fructuosam penitentiam corda eorum convertere. Quomodo autem pro illis orabitur quando iam nullatenus possunt ad iustitie opera commutari, quasi diceret frustra. Falsum est ergo illud quod invenitur in libro Origenis qui vocatur *Periarchon*, videlicet quod in finali iudicio omnes peccatores, angeli et homines, clamabunt ad Deum veniam deprecaturi quam et consequenter, ut ibi dicitur ex habundantia divine miserationis.

Ad quartum dicitur: quando dicunt quod illa que in Scripturis eternitatem penarum insinuant sint mine solum etc., respondet quod, si Deus falsa comminatus est ut pravos a perpetratione peccatorum compesceret, tunc utique eadem ratione etiam falsa est pollicitus ut alios ad iustitiam provocaret; sed quis horum vesaniam tolleret, qui, dum promissionibus suis reproborum supplicia finiri asserunt, etiam assertione sua electorum premia remunerationesque confundunt et, dum satagunt Deum predicare misericordem, eum non verentur astruere fallacem, quod absurdissimum est in omni secta? Igitur. Henricus de Hassia.

Nota quare Deus non perpetuaverit speciem humanam secundum eadem individua

(Edidit Alexander Baumgarten)

Queritur cum creator Deus ab initio potuerit causare sub qualibet specie animalium convenientissimam multitudinem individuorum et sic disponere quod illa individua secundum ydemptitatem numeralem conservarentur usque ad finem mundi. Quare non potius sic disposuit quam constituerit species animalium per continuationem generationis novorum individuorum conservari et perpetuari? Responditur quod certum esse quod primo modo Deus cursum nature instituere potuit, sed quare potius aliter fecit ipse scit et homo ignorat. Potest tamen dici maxime quantum ad speciem humanam quod causa fuit quia per talem modum conservationis speciei qui modo currit valde plura individua a principio mundi usque in finem generantur quam primo modo facta fuissent. Et illa divina bonitas hoc modo conservationis specierum qui currit magis et multiplicius se ad extra communicat. Secundo ut rationalis creatura humana sentiens se secundum presentis vite constitutionem mortalem et omniquaque corruptibilem aspiraret amplius ad

<footnote n="37">37 convenientissimam] d add. sed del. ms.</footnote>
statum vite perpetue. Et iterum tertio quia cum futurum erat quod aliqui essent mali nimis excrevissent in malitia si ipsi idem in numero vixisse(n)t ab initio mundi usque ad finem, quod modo non accidit cum generatio preterit et generatio advenit qua continuat quod omnes homines qui hodie sunt in mundo lapsis centum annis vel circa erunt mortui et totidem vel plures aut pauciores, tunc erunt homines novi et sic multotiens totus mundus quantum ad individua speciei humane semper iam post tam breve tempus renovatur. Item quarto, Dominus Deus voluit infirmam creature conditionem et statum mortalitatis precedere sub quo naturaliter fieri non posset perpetuatio secundum idem individuum ut postea finaliter in consumando mundum amplius potentiam suam et sapientiam declararet mirabiliter omnem hominem secundum individuum perpetuando vel in celi gloria, vel infernali pena sive miseria. Et hoc de illo. Henricus de Hassia.

Nota quid sit bonitas

(Edidit Alexander Baumgarten)

Nota quod bonitas in genere est rectitudo et conformitas. Unde omnis bonitas
citra primam attenditur ex conformitate eius ad primam bonitatem et rectitudinem
prudentialem. Malitia vero est diſformitas. Sicut igitur bonitas attenditur ex
conformitate ad divinam bonitatem, sic malitia attenditur penes diſformitatem
ad eandem seu penes recessum a prima rectitudine. Corrolarium: bonitas non
est nisi observantia omnium circumstantiarum debite vel debitarum inesse et
ipsarum debita combinatio. Secundum: malitia est defectus circumstantie vel
circumstantiarum debite vel debitarum inesse vel earumdem inordinatio. Unde
malum est quod habet se taliter qualiter non deberet se habere. ||

HENRICUS DE HASSIA

97v

Nota de Beata Virgine

Utrum Virgo Maria contriverit laudabilius capud
serpentis et magis meritorie omnibus ceteris

(Edidit Edit Anna Lukács)

Et arguitur quod non, quia ubi est maior difficultas et resistentia, ibi est fortior et
artior pugnans. Et ubi est fortior pugnantia, ibi est gloriosior et laudabilior victoria.
Sed certum est quod cetere virgines maiorem resistentiam et difficultatem habuerunt
et habent in pugnando cum serpente et in contrivendo capud ipsius quam Virgo
Beata habuit, quia serpens ceteros puros homines non solum extrinsece invasit ut
Virginem illam, sed graviter interioris passionibus commovit et variis spiritualis
appetitus incitationibus ad vitia flectere misus est, quibus nec Christus, nec Virgo
eius mater unquam tacti fuerunt, igitur.

Item, si quis debior et minus armatus vincat eque fortem hostem, sicut fortior
maxime armatus primi victoria videretur laudabilior et ampliori premio digna,
modo, ut creditur, Virgo Maria ab utero recepta plenitudinem gratie et omnium
virtutum habitus, quibus omnis ipsius vires fiebant immobiles et imprecipitabileς
passionibus et primis motibus.

Ceterorum vero nullus de puris hominibus receptus talis modi armaturam
virtutum contra serpentis cornua, i. e. eius fortitudines seu suggestiones ad vitia
impulsivas, igitur maioris victorie videntur laudabiliores eo quod fuerunt debiliores
et respective inermes.

Item, arguitur sic: Virtus in infirmitate perficitur, ut dictum fuit a domino Beato
Paulo Apostolo, igitur status infirmitatis in quo sentiuntur passiones crebre inter

<footnote n="23">23 henricus de hassia] in marg. sin. ms. || 30 ipsius] add. sed del. ms. || 42 victorie] add. in marg. dex. ms.</footnote>
gentes videtur minore perfectiores virtutes, cum ergo talis insurrectio in Virgine
madre non fuerit, videtur minus perfectas virtutes habuisse et minus laudabiliter
contra serpentem pugnasse, quem Paulus Apostolus et alii qui statui communis
infirmitatis subsumunt.

Oppositum tamen videtur quod non nisi Maria singulariter preter aliis
hominibus fuisse triumphatura contra serpentem, quia de ipsa specialiter secundum
doctores dictum esset Gen.: *Ipsa conteret capud tuum*.

Item, laudabilius vincit hostem qui sine lesione sui quantumque ipsum semper
ab initio vite usque ad finem in omni invasione prostravit et pedibus subiecit, ipsa
fuit huius, igitur.

Item, gloriosius vincit qui hostem acerrime totis viribus et nisibus invadentem
subito, sine longa concertatione deicit et vires eius respectu sui in nihilum redigit.
Talis autem fuit Virgo Maria, cui et demones videntur maxime adversati fuisse, et
negatur de ipsa nascit mater, igitur questio vera.

Ad declarationem huius dubii et eorum que tacta sunt in argumentis est
advertendum quod viatoris est status pugnantium cum serpente. Primus eorum
qui ab initio receperunt talem virtutis et gratie plenitudinem qua nedum omnes
passiones sedarentur et omnino subiecte tenerentur, sed etiam quasi radix omnium
passionum et inordinatorum motionum in spiritu et corpore, scilicet ipse forme
extinguerentur, in quo statu creduntur solum fuisse Christus et eius mater, Virgo
benedicta, que, ut dicit Augustinus in *De natura et gratia*, nunquam peccavit nec
venialiter, nec mortaliter. Et per consequens nulla passio fuit in ipsa aliquo modo
inordinata, sed omnis perfectissime et plenissime rationi subiecta.

Ubi si queratur quare tunc potuerit in ea esse perfecta virtus castitatis, cum
illa circa passionem sit, respondetur quod de ratione virtutis non est solum quod
habeat passionem obviam quem teneat subiectam, sed quod de natura sua nata sit
subiecere passionem.

Ideo si fomes in Virgine non fuisset extinctus, adhuc per eius virtutem
passionibus plenarie divinata fuisset, et ergo carentia passionum non minuit
dignitatem virtutum ipsius.

Secundus status est eorum in quibus nec est, nec fuit extinctus fomes, sed
habitibus virtutum tenetur ita ligatus quod nunquam infra rexit.

Tertius status est eorum in quibus passiones et motus primi multotiens
insurgunt, sed nunquam vincunt, nec vicerunt, sed semper fuerunt victi virtutis et
gratie fortitudine.

Quartus status communis est eorum que impugnationes diaboli communiter
vincunt et communiter vincuntur ab eis ita, ut precipientur in peccatum veniale vel
mortale a quo iterum resurgunt, ut cautiores effectu finaliter triumphant.

Pro quorum declaratione est notandum secundum doctores quod quatuor
modis boni se habet adversus passiones et concupiscentias, quibus homo a diabolo
impugnari solet.

Quidam enim sunt qui passionem prevenient taliter et se premuniunt sic, ut
cum causa vel occasio passionis occurit insurgere non valeat, quemadmodum medici
sapientes preservant corpora ab egritudine antequam indebite commensurentur
aut alterentur humores. Et isti sunt optimi, de quibus erat Beatus Iohannes Baptista
fugiens in desertum in etata puerili Luce 1.

Iterum, sunt aliqui qui non revenient sic caute passionis motum, sed tamen ita

<footnote n="5">5 oppositum ] iter. in marg. sin. ms. || 15 ad ] Notandum quod viatoris est status pugnantium omni diabolo. add. in marg. sin. ms. || 16 primus ] 1 add. in marg. sin. ms. || 19 inordinatorum ] passiones add. sed del. ms. || 31 secundus ] 2 add. in marg. sin. ms. || 33 tertius ] 3 add. in marg. sin. ms. || 36 quartus ] 4 add. in marg. sin. ms. || 39 pro ] Notandum quod quatuor nominis boni se habent contra passiones. add. in marg. sin. ms.</footnote>
exercitati sunt et habituati ad virtutem, ut mox ipsum extinguant, de quibus dixit Beatus Ieronymus *Ad Eustochium*: Ille, inquit, laudatur, ille predicatur beatus qui statim ut ceperit cogitare, allidit cogitatus viles et repercutit motus insurgentes. Et prudenter, quia infirmitas in sua origine et exordio facilius prescinditur.

Ideo sunt adhuc alii qui passiones admittunt et patiuntur, non statim prescindentes eas cum insurgunt, facientes in hoc sicut qui negligunt tempestive obsistere discrasiis corporum, donec invalescat infirmitas. Ita isti non rebellant, donec viderint quod passio graviter insolescat qui quanto plus expectant, tanto difficilius vincere possunt, quamvis finaliter non succumbant, sed tandem vincunt. Cuius figura precessit 1 Regum 12, ubi dicitur quod facta est longa concertatio inter domum David et domum Saul, tandem domo David ex toto prevalente. Ita est in proposito de istis spiritualiter concertantibus cum vitiorum stimulis qui cornua serpentis sunt.

Quarto sunt alii qui passiones non persequuntur ipsas fugando aut prosternendo
|| sed solum eis resistunt se defendendo, sicut est de quibusdam militibus quibus
sufficit in bello se ab adversariis defendere, non laborantes eos prosternere, et
sic isti semper stant cum passione, donec passio per se discedat. Et ideo tales
minime laudantur eo quod remisse agant, et vires suas strenue contra adversarium
prosternendum non extendant.

Hiis premissis pono pro responsione ad dubium aliquas propositiones quarum prima est quod victoria Virginis contra serpentem fuit et ipsis gloriosior et diabolo confusibilior. Patet faciliter, quia quanto vincens est fragibilioris conditionis seu debilior, tanto est victoria confusibilior ei qui vincitur et gloriosior victori. Sexus autem feminus est fragilior et nihilominus sepe virgines tenerrime vincebant diabolum; etiam per Mariam ipsas vincere machinantem et laborantem. Quedam insuper virgines et muliercule diabolum ligaverunt, percusserunt et confusibiliter tractaverunt, ut legitur de virgine Iuliana, Margaretha et aliis quibusdam.

Sequitur corollarie quod ceteris paribus triumphus feminarum contra serpentem fuit laudabilior quam virorum contra eundem. Patet ex deductione precedentis propositionis. Dedit autem Dominus Deus quibusdam tenerrimis individuis fragilioris sexus tantam fortitudinem et constantiam in pugna contra serpentem diabolo in confusionem magnam et fortiori sexui in verecundiam, si viri in pugna cum serpente succumberent quem muliercule fragilissime deiecerunt et contriverunt; et ergo dicit Gregorius in Omelia.

Secunda propositio est quod quamvis in pugna Virginis Marie cum serpente non fuerit reactio passionum in ipsa excitativa, tamen eius victoria erat ceteris magis gloriosa. Patet ista propositio per rationes post oppositum factas. Et iterum illius Virginis victoria processit ex maiori virtute et ampliori fervore caritatis, igitur fuit etiam magis meritoria.

Unde quia virtus est que habentem perficit et eius opus bonum reddit, igitur opus ex perfectiori virtute procedens melius et laudabilis est, et quod ex optima optimum. Ipsa autem Virgo Maria mater Dei perfectissime virtuosa erat, igitur laudabilissime et maxime meritorie inter omnes contrivit caput serpentis quod est aliqua pars questionis.

Et quia contra istam propositionem responsalem sunt rationes facte ante oppositum, pono aliquas propositiones consequenter, quarum prima est quod non semper qui spiritualiter pugnando maiorem resistentiam et difficultatem sentit, laudabilius et magis meritorie vincit. Patet faciliter, quia alias peccator noviter

5

10

15

20

25

30

35

40

45

98r

<footnote n="15">15 || add. cedulam f. 97a, vide p. 635, l. 29 – p. 636, l. 7</footnote>

<footnote n="2">2 eustochium] Ps. 136 add. in marg. sin. ms. || **14** persequuntur] percuntur add. sed del. ms.</footnote>

<footnote>|| **26** ligaverunt] ligaverut a. c. ms.</footnote>
conversus adhuc priorum vitiorum habitibus non corruptis magis meretur ratione difficultatis et magis laudandus esset dum vinceret in pugnis cum serpente quam unus religiosus qui faciliter in huiusmodo vincit eo quod iam multis annis in virtutibus et victoriis contra vitia et concupiscentias exercitatus sit. Sed hoc est irrationale, quoniam miles robustus viribus doctus ad bellum et exercitatus in conflictibus facilime in hoc vincens nequaquam minus gloriose triumphat novis et inexercitatis tyronibus difficilícibus vincentibus. Et ita in proposito.

Cum hac tamen propositione bene stat quod ceteris paribus semper ille duorum habentium equalem virtutem vel caritatem magis meretur et laudabilius vincit qui in pugnando cum serpente maiorem difficultatem sentit. Patet, quia talis secundum equalem caritatem magis et ferventius conatur, et virtutem et gratiam Dei magis exercet contra impulsum adversarii ad interitum.

Propositio quarta est quod licet in statu infirmitatis passiones habente virtus perficiatur, tamen status plene subiectionis earum unumcumque eligibilior habetur. Patet, quia Apostolus laborans in primo, aspirabat ad secundum, regat dominum, ut auferret a se stimulum carnis quo diabolus ipsum impugnabat. Item: In statu in quo virtus continue magis et magis perficitur, non est conservata virtus, igitur. Item: Belligeramus spiritualiter sicut et temporaliter, ut ultimate passionibus et concupiscentiis plene sedatis pacem spiritus habeamus, igitur secundus status est finis primi, igitur eligibilior.

Quinta propositio: Eligibilius est plenitudinem virtutum naturaliter habere vel ex dono Dei recipere quam laboriose pugnando acquirere. Prima pars patet, quia Deus est laudabillimus et dignissimus eo quod naturaliter et ex sui natura est omniquaque virtuosus. Secunda patet, quia eligibilius est bonum aliquod recipere, securius et citius quantum labore et tedio, igitur. Item: Tali modo recipere virtutes facit magis ad laudem Dei et gratiarum actionem, igitur. Cum ista propositione tamen stat quod magis meritorium est effective actualiter se habere in acquistione virtutum quam solum passive se habendo easdem recipere. Patet faciliter, quia ex hoc precise quod aliquis pure passive se habet in acquisitione virtutum, nichil meretur, igitur. Ex hiis sequi videtur quod eedem virtutes laboriose acquisite magis dignerent* habentem quam gratiose infuse. Deduci potest ex immediate premissis propositionibus de quibus intendo alias examinatius loqui. Et per hoc patet quid dicendum sit ad rationes ante oppositum. H. H.

## Nota de predestinatione

(Edidit Ioana Curut)

*Multiplicabo conceptus tuos.* Circa quod est sciendum quod, si genus hominum in statu innocentie permansisset, solum electi seu salvandi fuissent nati. Modo autem non sic, sed duplex generatio ab una muliere inchoata est, utpote una legittima et alia quasi adulterina, una electorum, alia reproborum, una benedictionis, alia maledictionis.

Sed queritur hic utrum intentio et actio generantium distinguat has duas generaciones. Hoc est querere utrum solum de legittimo thoro nati sint generatio electorum vel utrum solum recta intentione parentum propagati sint generatio talium.

Et videretur quod sic, quia ex quo sub statu innocentie nullus fuisset illegittime natus, nec aliquis fuisset perversa intentione parentum propagatus. Videretur quod omnes illegittimi et perversa intentione parentum propagati pertineant ad illam

<footnote n="8">8 bene] *in marg. ms.* || 16 impugnabat] impungnabat ms. || 34 predestinatione] Henricus de Hassia add. *in marg. sin. ms.* || 38 electorum] et add. *sed del. ms.* || 40 duas] duos a. c. ms. || 380/43–381/3 quia ex quo — nascuntur] *in marg. inf. ms.* ; ubi supra add. *in marg. inf. ms.*</footnote>
superfluam multiplicationem filiorum Eve, de qua dicitur: *Multiplicabo* etc. Et ergo omnes tales videntur esse de numero dampnandorum.

Item, qui nascuntur ex propagatione in qua parentes mortaliter peccaverunt ardore libidinis a dyabolo inflamati potius dici debent filii demonum quam hominum — taceo quam Filii Dei. Ratio, quia dyabolo incitante generantur sine relatione ad gloriam Dei et absque intentione recta in actu generationis habenda, et ergo tales non Deo, sed dyabolo generari videntur.

Sed non obstantibus istis rationibus respondendum videtur negative ad utrumque dubium. Et hoc propter rationes quattuor, quarum prima est quia peccatum mortale comissum a parentibus || in propagando minus respicit et inficit prolem quam peccatum primorum parentum, sicut certum est, igitur cum propter peccatum Adam et Eve Deus non decreverit omnes ab ipsis processuros eternaliter dampnare, minus decrevit hoc in proposito, igitur.

Item, multi qui in propriis personis gravissime peccaverunt per penitentiam et gratiam Christi salvati sunt, igitur a fortiori filii assecuntur de communi cursu veniam de peccatis parentum que in eorum potestate non fuerunt.

Item, regula est quod nullus propter peccatum alterius quod nec in eius potestate fuit, nec eius imitator extitit eternaliter dampnabitur.

Item, Deus non est personarum acceptor, igitur in omni gente, in omni statu et conditione hominum, qui facit eius voluntatem perseverando in iustitia usque ad finem inclusive, sicut quilibet potest absque dubio salvabitur.

Item, licet quandoque filii puniantur temporaliter propter peccata parentum, nullus tamen eternaliter punietur nisi propter peccatum suum actuale vel originale. Et ergo ex respectu ad intentionem rectam vel perversam generantium non potest cognosci predestinatio vel reprobatio filiorum, quod fuit ostendendum.

Tunc ad rationem primam in contrarium factam respondendum est quod non sequitur: pro statu innocentie nullus fuisset natus illegittime vel perversa intentione, igitur omnes sic nati vel nascituri sunt dampnandi. Tum quia nichil prohibet eundem numero hominem qui pro illo statu fuisset legittime natus, nunc illegittime nasci aut perversa intentione parentum propagari, quia modicum est superhabundanti divine largitati etiam animas salvandas infundere ex occultis causis embrionibus illegittime vel perversa intentione parentum propagatis. Tum quia horribile esset nimis quod Deus embrionibus taliter conceptis solum infunderet animas dampnandas. Tum quia verisimilium est quod inter tot martires Christi et sanctos de gentilibus procreatos fuerint multi et illegittimi et perversa intentione parentum propagati, igitur. Hoc de forma illius rationis.

Ulterius ergo pro materia huius argumenti est advertendum quod Deus dimissis infinitis hominibus possibilibus sub non esse voluit ab eterno certum numerum hominum in esse poni, quorum aliquos gratuite predestinavit, aliquos non. Et hoc sine respectu ad horum futura merita aut illorum demerita tamquam predestinationis et reprobationis causas, ut communiter tradunt doctores.

Ex quo sequuntur alique propositiones.

Primo quod quamvis peccata primorum parentum fuerint causa dampnationis multorum, tamen non fuerunt causa eterne reprobationis aliquorum. Patet propositio hec quoad secundam partem ex notabili premisso. Et quoad primam nota est ex hoc quod Deus neminem dampnabit eternaliter nisi pro propria culpa originali vel actuali, igitur.

<footnote n="3">3 qui nascuntur ] iter. ms. || 8 respondendum ] iter. ms. ; ista ratione add. sed del. ms. ||</footnote>

<footnote n="24">24 ad intentionem ] p. c. ms. || 29 eundem ] in add. sed del. ms. || illo ] sup. l. ms. || statu ] illo add. sed del. ms. || 46 pro propria culpa ] pro culpa propria a. c. ms.</footnote>
Secundo sequitur quod propter lapsum generis humani non fuit auctus numerus dampnandorum, nec diminutus numerus predestinatorum. Clarum est hoc, si meritum non fuit causa predestinationis, nec demeritum causa reprobationis, sed impertinens hiis ut vult notabile.

Item, ex contrario sequeretur aliquem incepisse esse reprobatum, quod est impossibile, cum omnes reprobati equaliter ab eterno fuerint reprobati.

Item, sequitur: in hoc instanti Deus vult Socratem esse salvandum et ante non voluit, igitur est intrinsece mutatus. Non deduco, quia clarum est aliquid intelligibilius cum taliter velle non efficiat ad extra quidquam, sed solum se habeat ad intra.

Ex ista propositione deducitur quod quamvis beatorum et dampnandorum numerus sit augibilis, nequaquam tamen numerus totalis predestinatorum aut dampnandorum. Prima pars manifesta est, quia numerus dampnatorum augebitur usque ad diem iudicii, similiter et numerus beatorum, ut clarum est. Secunda pars patet.

Ad contrarium sequuntur inconvenientia pretacta in deductione propositionis precedentis. Stat tamen cum ista propositione primo quod omni numero dato numerus salvandorum potest esse maior, quia infinitas creaturas Deus potest salvare loquendo sinkategorematice vel forsan etiam kategorematice loquendo. Secundo stat cum dictis quod omni numero dato numerus totalis dampnandorum potest esse minor. Apparet, quia hec est adhuc possibilis: solum una creatura dampnabitur. Ymmo hec est adhuc possibilis: nulla creatura dampnabitur.

Si dicatur contra, multi sunt iam vere dampnati et fuerunt diu, quomodo ergo potest fieri adhuc quod nulli sint dampnati?

Dico quod non potest fieri de dampnato salvandus quia alias quis posset incipere esse predestinatus; sed potest bene adhuc esse quod nullus sit dampnatus, nec umquam fuerit, et quod iste angelus demonstrato Lucifero non sit dampnatus nec fuerit umquam. Tum quia Deus potest ipsum annichilare. Tum quia hec est consequentia bona: iste est vere dampnatus, igitur eternaliter punietur. Modo consequens est contingens de futuro, igitur equaliter et antecedens, quod fuit probandum.

Tertio sequitur quod ante et post lapsum generis humani idem in numero homines fuerunt predestinati, similiter et idem in numero reprobati. Patet, quia si non idem, tunc sequitur quod propter peccatum Ade aliqui desierint esse predestinati et aliqui inceperint esse reprobati, quod est impossibile ex propositione precedenti.

Quarta propositio: ex istis sequi videtur ulterius quod idem numero homines qui modo salvantur et non plures fuissent salvati, si status innocentie perseverasset. Apparet etiam ex hoc quod status iste vel ille mere accidentalis est predestinationi et predestinatis et posterior illis. Nam sicut prius est hominem futurum esse quam predestinatum esse, ita prius est predestinatum esse, aliquem quam secundum hunc vel illum statum predestinationem executurum esse. Et per consequens per respectum ad modum vel qualitatem status non fuerunt a Deo predestinati isti et non alii, aut tot et non plures. Sed magis econverso Deus secundum conditionem eorum quos eternaliter predestinavit, varios disposuit status sub quibus predestinationem exequerentur. Et ita diversitas status innocentie et status nature lapse videtur impertinens ad hoc quod alii homines in numero vel plures fuissent sub illo predestinati quam sint sub isto.

Quinta propositio est quod licet, si status innocentie universaliter perseverasset, nullus dampnandus productus fuisset, tamen peccata primorum parentum non fuerunt causa futuritionis reproborum. Prima pars patet, quia, si status ille quoad

<footnote n="15">15 contrarium ] p. c. in marg. sin. ms. || 26 nec ] umquam add. sed del. ms. || 29 igitur ] et add. sed del. ms. || 34 quarta propositio ] in marg. sin. ms. || 37 prius ] p. c. ms. || 48 causa ] reprobationis add. sed del. ms.</footnote>
totum genus hominum perscitisset, tunc nullus hominum umquam peccasset, alias non perseverasset universaliter innocentia, quod est contra positionem; et si nullus peccasset, nullus dampnatus fuisset, ut patet ex dictis in responsione ad dubium. Secunda pars propositionis huius patet, quia, si culpa primorum parentum non fuit causa reprobationis aliquorum ex prima propositione, minus videtur fuisse causa futuritionis quorumcumque, igitur.

Sexta propositio est quod ista consequentia non valet, nec umquam valuit absolute loquendo: status innocentie perseverabit, igitur isti salvabuntur et non alii, nec plures. Demonstratis illis qui modo salvabuntur manifestum est hoc, quia cum perseverantia illius status potuit stare oppositum || consequentis, ex quo conditio aut ratio illius status quantum est de se limitare non potuit divinam voluntatem ad predestinandum istos et non alios, nec ad predestinandum tot et non plures, ut patet ex deductione quarte propositionis, igitur. Nec ista propositio repugnat illi propositioni quarte, ut clarum erit ex dicendis de secunda acceptatione istius dictionis ‘si’.

Ex ista propositione sequuntur tria.

Primo quod capiendo li ‘si’ conditionaliter ista oratio de virtute sermonis est falsa: si status innocentie perseverasset, Dei Filius incarnatus fuisset. Patet, quia reducitur ad unam falsam conditionalem, hanc videt: si status innocentie perseverabit, Filius Dei incarnabitur, que est impossibilis conditionalis, igitur.

Quarto sequitur quod hec est falsa similiter: si status innocentie perseverasset, isti et tot fuissent salvati demonstratis modo salvandis. Patet eadem ratione.

Sequitur tertio quod similiter illa est falsa de virtute sermonis capiendo ‘si’ conditionaliter: si status innocentie perseverasset, nullus dampnatus fuisset. Patet, quia cum perseverantia illius status in aliquibus hominibus potuit in aliis non perseverare, quia secundum aliquos de ratione illius status non fuisset, sicut nec erat confirmatio iniustitia, cum fuisset status viatorum mereri debentium statum supernaturalis beatitudinis; ymmo secundum aliquos de ratione illius status in se considerati solum erat habere quamdam iustitiam originalem et non gratiam gratificantem. Et per consequens quantum fuit in se non repungnabat illi statui quod perseveraret quoad aliquos et quoad alios non.

Ex quibus ulterius patet quod absolute loquendo ista consequentia non valet: status innocentie perseverabit, igitur nullus dampnabitur. Et per consequens oratio predicta reducitur ad impossibilem conditionalem. Nec tamen istud corollarium repungnat propositioni quinte eo quod ibi apponitur universaliter, et hic non.

Septima propositio est quod non sequitur: status innocentie perseverabit, igitur homines erunt beati tali specie beatitudinis qua modo. Patet, quia cum perseverantia illius status in se stare potuit quod Deus constitueret hominibus inferiorem speciem finalibus beatitudinis quam est illa excellentissima humane felicitatis species ad quam Deus genus hominum per incarnationem Filii sui reperavit. Potuit ergo esse quod nullis in statu innocentie perseverantibus fuisset apertum regnum celorum, ita quod aliquis talium visurus fuisset Deum intuitive in corpore glorioso in celo empyreo

<footnote n="10">10 oppositum] Licet in penam primorum parentum omnis homo de communi lege semper natus fuerit et nascetur filius ire, verumptamen aliqui nascuntur in quibus vult Deus specialiter ostendere misericordiam suam, alii in quibus vult ostendere singulariter iustitiam suam. Ex quo sumitur una ratio, quare Deus voluerit in penam peccati plures nasci dampnandos qui nati ante non fuissent. Cuius et alia ratio fuit, videlicet ut elueret sapientia sua in eliciendo mirabiliter et inopinate ex malis bona. Item, ut ostenderet invincibilem et terribilem potentiam suam in adversantes sibi peccatores. Item, ut universus (universum] ms.) decorissimus esset ex hoc quod opposita iuxta se posita magis elucescunt. Item, ut electi exercitarentur in hoc mundo per malos et bonorum virtus in tribulatione probaretur et manifestaretur. Henricus de Hassia. add. in marg. inf. ms. || 16 ex ista propositione] Nota de incarnatione Christi add. in marg. dex. ms. || 27 viatorum] meritorum a. c. ms.</footnote>
inter angelorum choros collocandus, sicut modo erit per Christum, qui apperuit hominibus tale regnum celorum.

Octava propositio est quod licet nullus de statu innocentie fuerit aditurus regnum celorum, tamen illius status homines fuissent simili specie felicitatis beatificati qua homines huius status. Prima pars patet, quia status ille non perseveravit nec perseveraturus erat, igitur nullus de eo ingressurus erat regnum Dei. Secunda pars patet, quia Christus reformator et reductor humani generis lapsi aperuit hominibus regnum celorum eis clausum ex peccatis primorum parentum, et per consequens, si illi primi parentes non peccassent regnum illud eis et eorum filiis apertum mansisset et ita ad illud aditum habuissent, ibi intuitive visuri Deum, quod est propositum.

Nona propositio est quod licet pro statu innocentie non fuissent tot homines nati quot modo nascituri sunt, tamen fuissent precise tot salvati quot modo, licet non equaliter in gradu beatitudinis. Prima pars patet ex propositione quinta. Et secunda pars ex propositione quarta. Ultima vero pars est manifesta ex eo quod multi sub statu nature lapse excellentiorem beatitudinem attingerunt et attingent quam idem attingissent in statu innocentie, igitur.

Decima propositio est quod si electi utriusque status sint idem numero, tamen modo non omnes electi nascuntur ex eisdem parentibus, ex quibus pro statu innocentie nati fuissent. Clarum videtur esse hoc, quia multi salvandi nati sunt et nascentur ex parentibus dampnandis qui pro illo statu non fuissent, ut patuit, igitur.

Ex quo videtur sequi quod electi generati sub utroque statu non fuissent in toto idem homines in numero, sed solum secundum principaliores partes, id est secundum animas, quia materia quam modo trahit salvandus a parente dampnando non videtur esse eadem in numero, cum materia quam in statu innocentie traxisset a parente salvando.

Verum est tamen quod per divinam dispositionem singularem et mirabilem ita cursus nature disponi potuit post lapsum quod eandem materiam primam in numero Abel filius Adam traxisset a parentibus pro statu isto quam traxisset ab eisdem pro statu innocentie, quia materia prima semper manet succedentibus in ea formis substantialibus et accidentalibus, materia enim que modo est sub forma substantiali unius rei cibalis post tempus erit sub forma alterius et iterum alterius, igitur.

Et su modo potuit esse ex singulari dispositione Dei quod pro statu innocentie sub equali tempore tantus numerus electorum natus fuisset quantus modo.

Potuit etiam disponere sic quod nunc sub equali parte temporis plures electi nascerentur quam sub statu innocentie nati fuissent et quod ita mundus modo minori tempore duraturus sit quam durasset perseverante statu innocentie, quamvis mundus numquam fuit breviori tempore duraturus quam modo durabit. Loquor de peryodo totalis durationis ipsius.

Iam consequenter istis ad videndum adhuc quomodo quedam de dictis propositionibus etiam alium sensum habere possunt quam conditionalem. Est advertendum quod quando ista dictio ‘si’ sumitur ut est nota vel signum verbi coniunctivi modi non facit ut oratio illa cui preponitur equivaleat proprie conditionali seu loycali consequentie, alias enim illa oratio semper esset falsa: ‘si Socrates venerit ad me, dabo sibi equum’ et consimiles, quia ista consequentia non valet: ‘Socrates venit ad me, igitur dabo sibi equum.’ Et sic hec conditionalis semper erit falsa: ‘si Socrates venit ad me, dabo equum.’ Non ergo hec dictio ‘si’ prout est signum verbi coniunctivi modi notat loycalem consequentiam, sed solum quemdam ordinem vel quamdam sequelam unius ad aliud ratione alicuius

<footnote n="1">1 choros] p. c. ms. || apperuit] p. c. in marg. sin. ms. || 20 esse] ex add. sed del. ms. || 29 abel] p. c. sup. l. ms. || 36 quod] sup. l. ms. || ita] quod add. sed del. ms. || 40 iam] Nota de illa coniunctione ‘si’ add. in marg. dex. ms.</footnote>
connexionis vel voluntarie dispositionis seu ordinationis ab aliquo facte, ut sic dicere: 'si Socrates venit ad me, dabo equum', id est dicrevi vel disposui vel proposui sic quod posito adventu Socratis ad me darem equum. Et secundum hanc acceptationem huius dictionis 'si', ista oratio est dubia, saltem non est certa: si status innocentie perscitisset, Filius Dei incarnatus fuisset. Ratio est quia non constat qualiter Deus decreverit aut proposuerit facere in hoc et aliis multis supposita perseverantia illius status, igitur. Si tamen Deus consequenter ad illum statum Filium suum incarnandum proposuit, tunc non est dubium quin ista consequentia est bona. Si Deus disposuit sic et status || innocentie perseverabit, igitur Filius Dei sub eo incarnabitur. Et ita in aliis valent consequentie multe ex perseverantia status innocentie coassumpto divino proposito seu divina ordinatione hac vel illa que consequentie alias non valerent, sicut apparuit in aliquibus propositionibus premissis. Et hoc sit dictum de materia tacta in prima ratione, que militabat contra responsionem negativam ad motum dubium.

Ad secundam ergo rationem que probare videbatur omnes ad dyabolum pertinere in quorum propagatione parentes mortaliter peccaverunt, sicut est in omni propagatione illegittimorum, similiter et in quibusdam propagationibus perversis legittimorum.

Responditur ergo quod ex nullo peccato parentum quantumcumque magno in propagatione commisso argui potest fetum conceptum esse dampnandum aut ad dyabolum pertinere, sicut hoc clare patuit ex rationibus factis pro responsione negativa ad dubium.

Ex quo sequitur ulterius quod si etiam parentes aliqui a dyabolo agitati et incitati propagarent filium in nomine eius, in aliquo sacratissimo tempore aut loco intentione ut ipsum offerrent dyabolo adhuc ex hoc solo argui non posset fetum esse dyaboli, cum ipso in Inferno eternaliter puniendum, quia si talis baptisetur recipiet gratiam in qua, si moriatur, dyabolus in ipso finaliter nichil habebit, quia salvabitur non minus arrestatus ab ipso quam alii infantes statim post baptismum mortui, igitur.

Sed ex alio arguitur aliquem esse de numero dampnandorum, videlicet quod vel in solo peccato originali moritur vel in peccato actuali, ut est de illis qui perdita gratia baptismali moriuntur in mortali, vel de illis qui moriuntur in utroque, scilicet originali et actuali, ut adulti non baptisati. Isti omnes et vere sunt quasi conceptus seu fetus adulterini ad regnum Dei non pertinentes, de quibus uno modo potest intelligi littera que dicit *Multiplicabo conceptus tuos*. Henricus de Hassia.

Nota quare continuatio speciei rebus sit indita

(Edidit Alexander Baumgarten)

Queritur quare vis generativa vel individuorum per generationem multiplicativa a creatore sit rebus indita. Responditur quod hoc fecit Deus quatuor vel quinque de causis. Primo ut saltem eternitatem participarent species rerum ubi individua perpetuari naturaliter non possunt secundum sue nature conditionem. Non tamen intelligatur quod aliqua res sit, verbi gratia species leonis, que sit perpetua, sed intelligitur quod perpetue erit species leonis, id est semper erit aliquis leo, quamvis nullus leo mansurus sit usque in finem mundi, et ita de aliis intelligendum est.

Secunda causa multiplicationis individuorum per generationem sub una specie est conservatio et bene esse ipsorum individuorum: plura enim individua sub una

99v

<footnote n="9">9 est] p. c. sub l. ms. || bona] sit add. sed del. ms. || status] Si angeli non peccasent sed homines primi et Christus venisset ubi fuissent collocati homines, utrum inter angelos adhuc aliqui. add. in marg. inf. ms.</footnote>
specie mutuo se fovent et sibi melius provident et se conservant et defendunt ubi unum individuum solitarie vivens se conservare non posset sicut manifestum est in apibus et in hominibus et in aliis animalibus gregalibus que similitudine politice vite gerunt et ideo scriptum est *Ve soli quia si ceciderit non habet relevantem se* Eccle. 4. Et iterum amicabilis et socialis plurium in aliquo bono communicatio eligibilior est quam illius boni solitaria possesio dicentibus etiam philosophis quod nullius boni sine amico est iocunda possesso. Et hinc est quod etiam summum bonum non solitarie sed a pluribus possidetur, scilicet Patre, Filio et Spiritu Sancto.

Tertia causa est utilitas et sustentatio hominis propter quem sunt pisces maris et aves celi et pecora campi quibus, si non benedixisset Deus ut in tot individua multiplicarentur, deficeret homini et esus carnium et piscium, et alia homini necessaria que ex animalibus requirere et accipere habet. Et idcirco plurimum animalibus homini utilioribus Deus magis benedixit ampliorem eis prolificendi fecunditatem conferendo ut ovibus et pecoribus, allecibus et similibus speciebus piscium, avium et animalium terrestrium utiliorum. Verum est tamen quod etiam aliquibus animalibus minus utilibus homini Deus magnam fecunditatem multiplicandi se dedit. Et hoc propter esum seu conservationem aliorum animalium perfectorum. Et iterum Deus contulit et confert quandoque fecunditatem multiplicativam respectu inutilium et nocivorum vermium et animalium et hoc in plagam et penam superborum aut malorum hominum, sicut Deus superbiam Pharaonis regis Egipti plagavit per multiplicationem minimorum et vilium animalium ut cynifum, ranarum et muscarum, ut legitur in Exodo.

Quarta causa est ornatus mundi inferioris, nisi enim tot essent individua avium, silve et arbusta non sic resonarent garritibus et melodiis, nec aer sic ornaretur volucrum volatibus nec campi et nemora sic delectarent ferarum cursibus etc. Ex quibus omnibus infertur quod nichil prohibet, ymmo decet etiam in rebus perpetuis et eternis sub una specie esse plura individua, quia, ut patuit, corruptibilitas individuorum non est solum ratio et causa multiplicationis ipsorum in specie, sed multe alie cause huius multiplicationis sunt, ut patet ex iam dictis. Iterum, cum sint tres persone realiter distincte quarum quelibet est Deus et eterna quare non essent plures persone individuales angelice sub una specie. Verum quod aliqui doctores tenent quod in speciebus angelorum sit solum unum individuum sub una specie, quod, quamvis dicant, rationem non habent sufficientem. De hoc tamen tractari pertinet ad 2 *Sententiarum*. Quarta causa est ornatus etc.

## Nota de scientia Adam

(Edidit Ioana Curuț)

Rabbi Salomon dicit quod Adam ante peccatum non cognoverit malum, sed solum bonum. Hoc enim falsum est, cum eadem sit scientia contrariorum. Primi (parentes) ergo habuerunt notitiam speculativam boni et mali sibi oppositi, sed nondum habebant notitiam experimentalem mali transgressionis et secuture punitionis, quem modum cognoscendi malum primo post peccatum Ade receperunt ac per hoc tunc aperti fuerunt quantum ad hoc oculi eorum et consequenter filiorum.

Et dico quantum ad hoc, quia Adam respectu boni habuit duplex genus cognitionis, scilicet abstractive et intuitive seu experimentalis. Habuit enim

<footnote n="1">1 defendunt] nota bene *add. in marg. sin. ms.* || 1-5 ubi — amicabilis] *in marg. inf. ms.* ; ubi supra Henricus de Hassia *add. in marg. inf. ms.* || 5 et iterum amicabilis] *iter. ms.* || 7 sine] aci *add. sed del. ms.* || 19 nocivorum] animalium *add. sed del. ms.* || 25 volucrum] ornantibus *add. sed del. ms.* || ex] nota quod plura individua sunt in specie una angelica *add. in marg. sin. ms.* || 31 plures] *f. add. sed del. ms.* || 34 ornatus] ubi supra *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
experimentalem notitiam boni et delectabilis secundum intellectum et secundum omnem sensum, licet non omnis delectabilis, quia nondum sensit delectationem que est secundum virtutem generativam nec alias delectationes sensuales et spirituales quas erat de post experturus.

Et nota quod proprie mutatio potentie perceptive de cognitione abstractiva ab absentiali in intuitivam seu experimentalem est apertio oculorum ad amplius, clarius et distinctius illud cognoscendum quod solum speculative vel abstractive cognoscebatur.

Ex istis sequitur quod sicut oculi Adam ante peccatum erant multiplicius et fixius aperti respectu boni quam mali, ita post peccatum eos sibi et filiis suis in penam aperti fuerunt oculi magis et tenacius atque fixius respectu mali quam boni. Pronior est enim sensus et celerior filiorum Adam ad malum quam ad bonum. Pronior est cogitatus eorum et tenacior et fixior circa vanitates et turpitudines quam circa honestates et res spirituales. Henricus de Hassia. ||

Nota de eclipsi solis

(Edidit Andrei Marinca)

*Fecit Deus duo luminaria magna*, id est solem et lunam. *Magna* quidem virtute, quia eorum influentie et effectus manifestiores sunt in istis inferioribus, influentiis aliarum stellarum magna apparentia, allis astrorum maiora apparent. *Magna* etiam mole et quantitate, quia forte ceteris omnibus maiora sunt astris. *Luminare maius*, scilicet solem, ubi videtur ex Sacra Scriptura haberi ista conclusio astronomica: sol est maior luna. Et dixi ‘videtur’, quia staret bene quod minus corpus haberet maiorem et vehementiorem lucem intensive quam luminosum maius, nec etiam ad sensum apparet sol maior luna, quando in circulo suo videtur per nebulas vel alias. Ut autem appareat quod secundum veritatem sol est maior luna, hic duplex istorum luminarium respectu invicem habitudo consideranda, scilicet primo eorum habitudo in magnitudine, secundo habitudo eorum in situatione respectu invicem.

Quantum ad primum advertendum quod astronomi per considerationem et observationem diversarum eclipsium invenerunt nedum quod sol est maior luna, sed etiam in quanto est ea maior. Et hoc mirabili modo et incogitabili ingenio et processu indoctis et rudibus hominibus mathematicalium scientiarum ignorum, de quo processu ut superficialiter seu perfunctorie aliquid hic appareat.

Supponitur quod omnes stelle habeant lumen suum a sole, ut manifestum est de luna in eius eclipsibus. Hoc supposito, oportet concedi quod umbra terre seu aggregati ex aqua et terra, que quidem umbra ad oppositum solis proicitur, sit figure piramidalis, et terminetur ad minus infra speram Martis. Patet hoc, quia si esset illa umbra columpnarum vel everse piramidis, ita quod quanto longior esset, latior tunc multotiens, iam contigisset quod Mars, Iupiter et Saturnus fuissent eclipsati, ymmo contingeret quod omni nocte stelle fixe ex opposito solis eclipserentur, quia caderent in illam umbram columpnarem vel calothoydem in infinitum procedentem, quod tamen numquam apparuit, igitur oportet quod umbra terre terminetur ad minus infra Martem, ut dictum est, et per consequens esset figure piramidalis constricta in conum sive in angulum superius. Hoc idem probatum est in similibus eclipsibus, quantum ad caput et caudam Draconis, in quarum una luna existens in oppositis augium suorum circulorum magis visa est profundari in umbra quam in alia eclipsi simili. Ex qua apparentia astronomi speculativi concluserunt duo: primo, quod umbra Terre quanto est longior, tanto est strictior vel gracilior, et per consequens, quod tendit ad conum piramidis. Secundo concluserunt exinde quod

<footnote n="3">3 delectationes] quas add. sed del. ms. || 6 amplius] et add. sed del. ms. || 15 eclipsi] eclipsi ms.</footnote>
Luna, quandoque est remotior a Terra, et quandoque propinquior, et similiter de sole. Ad quod salvandum ymaginati sunt duo: primo, solem moveri in ecentrico et Lunam in ecentrico et epiciclo, ut habet videri tertia et quarta dictionibus Almagesti; probato ergo sic quod umbra Terre est piramidalis figure, manifeste sequitur et demonstrative concluditur: primo, quod Sol est maior Terra, quia umbra pyramidalis non causatur nisi cum oppacum minus opponitur luminosi maiori; secundo, quod Luna est minor Terra, quia illa umbra quandoque in eclipsi totam lunam includit, ut experientia docet, igitur; tertio, quod Luna est minor Sole, quia quidquid est minus minor est minus maiori. Et ulterius positis istis in figura et conclusa distantia Lune a Terra per diversitatem, aspectus et notitiam angulorum quod faciliter fit, concluditur consequenter ex regulis proportionum et proportionalium habituum angulorum et regulorum proportioni dyametri Solis ad dyametrum Terre, et dyametri Terre ad dyametrum Lune, in patet in dictione quarta Almagesti Ptholomei. Et hoc de primo, scilicet habitudine Solis et Lune adinvicem in magnitudine.

Quantum vero ad habitudinem eorum ad invicem in situatione est controversia inter illum Gebrum magnum demonstratorem et Ptholemeum. Ptholemeus enim ponit Solem in medio planetarum, ita quod habeat 3 supra se et 3 infra. Geber autem in sua Astronomia, que correspondet et equivalet magno Almagesti, vult demonstrare quod Sol sit immediate super Lunam. Ex dictis Ptholomei qui invenit diversitatem aspectus in Sole unius minuti et ut intelligatis. Similiter, et Geber invenit diversitatem aspectus in Sole, et facta eque diligenti consideratione et observatione, Geber, ut dicit, non potuit unquam invenire diversitatem aspectus, nec in Venere nec in Mercurio. Ex quo si verum est quod Geber dicit, demonstrative sequitur quod Sol est immediate supra Lunam, non deduco quia etiam modicum scienti in astronomia, debet nota esse illa consequentia quod semper astrum propinquius Terre habet maiorem diversitatem aliis ceteris paribus, cum diversitas aspectus sit arcus celi inter locum visum stelle et inter locum verum eius, quem indicat linea a centro mundi egrediens per centrum stelle.

Concluditur ergo evidenter quod Sol est altior Luna, eo quod Luna habet longe maiorem diversitatem aspectus quam Sol, ex quo iterum sequitur quod Luna minor est Sole, quia quandoque Luna eclipsat precise Solem et per consequens Luna cadit infra latera pyramidis visualis sub qua Sol videtur, igitur Sol est maior.

Item, bene sequitur Sol et Luna apparent quantum ad visum quandoque equalis quantitatis, et Sol est multo altior Luna, igitur Sol est maior Luna, quia est longitudine distantie res apparet minor, igitur. Henricus de Hassia.

## Nota de illuminatione Lune a Sole

(Edidit Andrei Marinca)

Ut luceant in firmamento celi, Gen. 1, scilicet se invicem illuminando et diversis diversimode se irradiationibus alterando pro diversitate effectuum in inferior mundo producendorum. Quod enim solum in una stella, scilicet in Sole, sit fons et origo luminis totius mundi, et quod ab illo fonte omnes alie stelle illuminentur, ita quod, extincto Sole, vel nichil luminis haberent, vel imperfecti luminis essent. Hoc est communis philosophorum opinio, que manifesta est maxime in Luna, quia quando intrat umbram Terre ex opposito Solis, privatur perfectione sui luminis. Et dico notanter 'perfectione sui luminis', quia ipsa Luna etiam in totali eclipsi apparet sub aliqua luce turbida et obscura.

Utrum autem lucem illam determinet sibi corpus Lune vel an insit sibi ex

<footnote n="5">5 maior] p. c. in marg. ms. || 14 quarta] p. c. ms. || 20 super] supra a. c. ms. ||</footnote>

<footnote n="33">33 pyramidis] pyramidalis a. c. ms. || 38 gen. 1] sup. l. ms.</footnote>
quadam secundaria refulgentia Solis, vel ex lumine maiorum astrorum, vel utrum
appareat sic lucida ex hoc quod corpus faciens umbram eclipticam non est totum
opacum, quia corpus faciens umbram illam est totum aggregatum ex terra et aqua
perspicua extrinsecus ei adiacente, quo modo sit de hoc evidenter a mortalibus sciri
non potest. Sed ille solus novit et angeli eius, in cuius laudem dicit Boetius, "qui
dedit Phebo radios et cornua Lune".

Ad declarationem ergo huius laudem, de qua et Propheta ait: *laudate Dominum
omnes stelle et lumen*, hic queri potest quo modo dedit Deus cornua Lune aut quo
modo fiunt per illuminationem eius a Sole, et quare voluit Deus potius sic Lunam
illuminari quam continue plene et rotonde, sicut illuminari putantur alie stelle.

Ad primam questionem respondent Perspectivi quod super una medietas Lune
et amplius que respicit Solem illuminatur ab eo, et sic quando Luna est sub Sole,
tunc medietas illuminata est totaliter aversa ab aspectibus nostris, et secundum quod
Luna magis et magis recedit a Sole, plus et plus illius medietatis illuminate vertitur
ad nos, ita quod in oppositione tota pars Lune illuminata vertitur versus Terram
seu versus centrum in quo nos sumus.

Hic pro declaratione huius est advertendum quod triplex est opinio de modo
illuminationis Lune a Sole. Una ymaginatur, ut tangit beatus Augustinus *Super
Genesim*, quod solum una medietas || corporis Lune determinet sibi quamdam
imperfectam lucem actuabilem et perfectibilem per irradiationem solaris claritatis.
Et quod corpus Lune moveatur sic quod semper illa medietas sit versa ad Solem.

Pro hac opinione primo esse videtur quod illa macula Lune semper apparet eiusdem figure et situs.

Secundo quod pars Lune que in eclipsi vertitur ad nos apparet lucida, et tamen quando Luna est semiplena, pars residua non apparet sic lucida, igitur.

Secunda opinio dicit quod Luna illuminatur a Sole per solam reflexionem
luminis ab ea tamquam a corpore speculariter polito, ita quod propter densitatem et
opacitatem corporis Lune nihil luminis solaris recipiatur in eius profundum, sicut
esset in reflexione radiorum solarium a speculo rotundo calibeo. Sed contra istam
opinionem est primo quod tunc claritas que apparet in Luna non esset ibi subiective,
sed in ipso Sole, et per consequens illa macula que apparet in parte illuminata Lune
esset realiter in Sole et non in Luna, sicut macula ymaginis apparentis in speculo
non est in ipso, sed in obiecto. Secundo contra hanc opinionem esset quod pars
Lune illuminata esset valde minor medietate Lune, quia impossibile est a medietate
speculi sperici fieri reflexionem ad aliquem punctum extra speculum. Tertio, si Luna
esset corpus specularis superficiei, nihil prohiberet quandoque in parte eius non
illuminata versus nos apparere tamquam in speculo aliquem planetarum maiorum,
aut aliquam stellarum fixarum prime magnitudinis. Item, quarto, quia si sic, tunc
claritas Lune appareret multo remotior a nobis quam Luna, quia ymago apparens
in speculo apparet remotior ab oculo quam speculum propter sectionem cathetici
in qua oportet ydolum apparere, ut in perspectiva ostensum est.

Tertia opinio dicit quod illuminatio Lune fit per incorporationem luminis Solis
in profundum corporis Lune. Ista opinio dicere habet, sicut et prima, quod solum
una pars vel medietas Lune semper illuminetur seu capax sit luminis Solis, quia alias
non posset bene et convenienter salvari quod illa macula Lune semper esset eiusdem
figure et situs.

Ad secundum qua querebatur quare magister Deus voluit potius Lunam
sic secundum crementum et incrementum corniculariter illuminari, responditur

<footnote n="5">5 novit ] iter. in marg. dex. ms. || et angeli — boetius] in marg. dex. ms. ; dicit Boethius iter. in marg. dex. ms. || 17 declaratione ] triplex est opinio de (so add. ms.) illuminatione Lune a Sole add. in marg. dex. ms. || 19 sibi ] sup. l. ms. || 48 crementum ] incrementum a. c. ms.</footnote>
quod hoc fecit ut firmamentum redderetur ex hoc singulari modo illuminationis pulchrius; secundo, ut opus Dei apparens mirabilius hominem magis incitaret ad cognitionem et laudem creatoris ex operibus suis, Eccle. 43.

Tertio, propter distinctionem quattuor partium mensis et diversificationem sive alternationem dierum in complexione et varia qualitate que ex illo cremento et detrimento oriuntur prout convenit inferioribus.

Quarto Deus taliter habitudinavit Solem et Lunam et ad alias stellas in illuminatione ut stelle apte essent ad figuram diversorum misteriorum secundum allegoriam vel tropologiam. Henricus de Hassia.

## De incarnatione Christi. HENRICUS DE OYTA

(Edidit Lavinia Grijac)

Utrum si homo non peccasset nichilominus Deus incarnatus fuisset.

Pro quo sciendum secundum sanctum Thomam parte ultima, questione 1, artículo 3, quod circa hoc diversi diversimode opinantur. Quidam enim dicunt quod etiam si homo non peccasset, nichilominus Dei Filius incarnatus fuisset. Alii vero contrarium asserunt, quorum assertioni magis assentiendum videtur, secundum sanctum Thomam, qui etiam probat illam partem sic, quia ea que ex sola Dei voluntate proveniunt supra omne debitum creature nobis innotescere non possunt usque incarnari inclusive.

Item, Augustinus in libro *De verbis Domini* exponens illud Luc. 19 *venit Filius hominis querere et salvum facere quod perierat* dicit: si homo non peccasset, Filius hominis non venisset. Et super illud I Tim. 1 *hunc Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere* dicit *Glossa* nulla causa veniendi fuit Christo Domino, nisi peccatores salvos facere, tolle, inquit, morbos, tolle vulnera, et nulla causa est medicine, igitur.

Item, Augustinus super illud Ioh. 1 *Verbum caro factum est*, caro, inquit, te obcecaverat, caro te sanat, quoniam sic venit Christus ut de carne vitia carnis exstingueret.

Item, in prefatione paschali dicitur nichil nasci profuit, nisi redimi profuisset, ergo inutilis fuisset incarnatio, nisi secuta fuisset redemptio. Sed si non peccasset homo, nulla fuisset redemptio, igitur inutilis et sine fructu fuisset incarnatio, et per consequens non fuisset conveniens Deum incarnari cum non conveniat Deo aliquid facere frustra.

Sed istius oppositum sentire videtur Alexander de Hales in suo tertio, questione 1, artículo 24 ubi dicit quod sine preiudicio concedendum est quod etiam si humana natura non fuisset lapsa, adhuc fuisset convenientia ad incarnationem et hoc probat per hoc quod dicit beatus Bernardus super Ion. 1 *propter me tempestas grandis hec super vos* exponens illud verbum de Filio Dei, dicens quod Lucifer previdit rationalem creaturam assumendam in unitatem persone Filii Dei, vidit et invidit, unde invidia fuit causa casus dyaboli et movens ipsum ad temptandum hominem cuius felicitati invidebat, ut per peccatum demeretur humana natura assumptionem et unibilitatem ad Deum. Ex quo patet quod Lucifer intellexit unionem humane nature ad Deum futuram esse nullo habito respectu ad lapsum humane nature et ipsum lapsum intellexit ut impeditum illius unionis propter quod

<footnote n="3">3 eccle. 43] *in marg. dex. ms.* ; unde Eccle. 43 sive alternationem *add. sed del. ms.* || 5 sive alternationem] *in marg. dex. ms.* || *qualitate*] *p. c. in marg. sin. ms.* || 10 henricus de oyta*] De ista materia habens in parvo libro folio 133, utrum sine status innocentie perseverasset Filius Dei etc. *add. in marg. sin. ms.* ; Si status innocentie stetisset sive permanisset Filius Dei etc. *add. in marg. dex. ms.* || 11 fuisset] Henricus de Oyta *add. in marg. sin. ms.* || 23 inquit] *in marg. dex. ms.* || 24 igitur] *in marg. dex. ms.* || 36 1] Bernardus Ione 1 *add. in marg. sin. ms.* || 38 persone] *in marg. sin. ms.*</footnote>
procuravit lapsum. Ex hoc ergo relinquitur quod circumscripto lapsu adhuc est ponere convenientiam incarnationis.

Hiis visis notandum est quod congruentia incarnationis attendi potest penes tria, quorum primum est Dei glorificatio, secundum est humane nature in bono promotio, tertium mali ab ipsa remotio. Secundum hoc videtur posse probabiliter responderi ad istud dubium per tres propositiones, quarum prima est quod Deus est incarnatus seu homo factus propter sui glorificationem et humane nature in bono promotionem tamquam propter illud quod in opere incarnationis de per se a Deo fuit intentum et eternaliter preordinatum. Probatur: Deum incarnari propter sui glorificationem et humane nature dignificationem et eius in bono promotionem fuit ut sit opus divine predestinationis pure a divina bonitate glorificanda et humane nature communicanda procedens, igitur fuit ut sit de per se a Deo intentum et eternaliter preordinatum. Consequentia nota est cum predestinatio non sit aliud quam divina electio qua Deus elegit quos voluit ante mundi constitutionem *secundum propositum voluntatis sue in laudem glorie sue*, ut ait Apostolus ad Eph. 1. Hoc etiam tangit Magister in primo, distinctione 40. Sed qualitercumque aliquid fit pure a bonitate divina secundum electionem divinam et *propositum voluntatis sue in laudem glorie sue*, taliter est per se intentum a Deo et ab eterno preordinatum, igitur etc.

Antecedens patet per Apostolum ad Rom. 1 ubi de Christo homine dicit qui *predestinatus est Filius Dei in virtute*, igitur opus incarnationis quo natura humana sic fuit dignificata ut esset homo Filius Dei fuit de per se opus predestinationis divine pure procedens a bonitate divina sine alia occasione aut accidentali causa interveniente.

Item, misterium incarcationis revelatum fuit primo homini ante peccatum prout fuit ad Dei glorificationem et ad humane nature dignificationem, igitur fuit ut sit per se a Deo intentum et eternaliter preordinatum.

Antecedens probatur quia Gen. 2 dixit Adam de creata muliere *hoc nunc os ex ossibus meis* et post subiunxit prophetice de futuro *quam ob rem relinquet homo patrem suum et matrem suam et adherebit uxori sue et erunt duo in carne una*. Et || Apostolus ad Eph. 5 dicit hoc magnum esse sacramentum *in Christo et in Ecclesia*, igitur misterium incarnationis tunc fuit revelatum primo homini prout per hoc Deus erat glorificandus ab angelis et hominibus. Unde mox Christo nato, canebant angeli *“gloria in excelsis Deo”*, sicut habetur Luc. 2, et prout humana natura in

5

10

15

20

25

30

101r

<footnote n="5">5 videtur ] probatur *add. sed del. ms.* || probabiliter ] videri *add. sed del. ms.* || 6 prima ] prima propositio *add. in marg. sin. ms.* || 26 sit ] ad *add. sed del. ms.* || 30 et⁴] Richardus de Nova Villa. (villa) *sup. l. ms.* Augustinus in libro *De verbis Apostoli*, sermone 73, si homo non perisset, Filius hominis non venisset. Responderi potest quod non venisset in natura humana passibili, ut dicit Richardus (Richardus] Gotfridus *a. c. ms.*) de Nova (nova) *p. c. ms.*) Villa. Nota quod ad decorem universi non requiritur unio rationalis creature cum suo principio per assumptionem in unitatem persone, sed suffecisset illa que est per claram visionem et beatificam fruitionem, post lapsum tamen generis humani ad perfectionem universi requirebatur Dei incarnatione, quia secundum ordinem quem Deus instituerat sine Dei incarnatione non erat futura generis humani reparatio. Nota quod illa beatificatio que est in corporali visione humanitatis Christi accidentalis est beatitudini. Unde si numquam homo peccasset et Deus incarnatus non fuisset, nichilominus fuisset homo beatus beatitudine essentiali nec remansisset corpus non beatificatum, quia ex plenitudine ipsius anime redundasset sicut et post resurrectionem redundabit in ipsum corpus beatitudo ipsi corpori conveniens. Unde Augustinus in epistula ad Dioscorum non multum ante medium: tam potentem fecit Deus animam, ut ex eius plenissima beatitudine, que in fine temporum sanctis promittitur, redundet in inferiorem naturam que est corpus, non beatitudo que fruentis et intelligentis est propria, sed plenitudo sanitatis et incorruptionis vigor. Hec doctor predictus libro tertio, questione 2, (2) 3 *a. c. ms.*) articulo 4. Richardus de Nova Villa (Nova Villa] Media Villa *a. c. ms.*) *add. in marg. inf. ms.* || 31 apostolus] Ysidorus in sermone de nativitate Domini: natalis Domini dies Deus ideo in hominem venit ut qui per seipsum ab hominibus agnosci non potuit, carnem induit ut hominibus appareret et peccatores sanaret. Et Beatus Bernardus in sermone *Sonuit vox* dicit: quare Dei Filius factus est homo, nisi ut homines faciat filios Dei? Hec ille. Ubi sciendum quod sicut Christus homo est Deus quidditative etc. *add. in marg. sup. ms.*</footnote>
Christo creat per unionem personalem ad Verbum summe dignificanda et in ceteris fidelibus Ecclesiam constituentibus tamquam sponsa Christo copulanda quod etiam ad eius dignificationem fuit, igitur etc.

Item, hec videtur esse intentio beati Augustini in libro *De spiritu et anima*, ubi dicit propterea Deus factus est homo, ut totum hominem in se beatificaret, ut sive homo ingrederetur intus per intellectum, sive egrederetur extra per sensum, in Creatore suo pascua inveniret, pascua intus in cognitione deitatis, pascua foris in carne Salvatoris. Ex quo patet quod Deus factus est homo propter perfectam hominis beatificationem que est magna eius promotio in bono, sed propter hoc Deum hominem fieri pure fuit a divina bonitate, igitur hoc fuit de per se intentum a Deo.

Item, per Christi incarnationem multis modis facta est promotio hominis in bono precipue ex illa causa aut ratione quia Deus suam bonitatem voluit per illum modum copiose diffundere in creaturam rationalem humanam, igitur talis promotio hominis in bono in incarnatione Verbi Dei per se fuit intenta a Deo.

Antecedens probatur, quia per Christi incarnationem facta fuit promotio hominis in bono.

Primo quidem quantum ad fidem que magis solidatur ex hoc quod propalata est hominibus non solum per homines puros quales fuerunt prophete et apostoli, etc., sed etiam per hominem Deum qui, cum sit veritas, fallere non potest, unde Augustinus 11 *De civitate Dei*: ut homo fidentius ambularet ad veritatem, ipsa veritas Dei Filius homine assumpto constituit atque fundavit fidem.

Secundo quantum ad spem que per hoc maxime erigitur, unde Augustinus 13 *De Trinitate* capitulo 10: nichil tam necessarium fuit ad erigendam spem nostram quam ut demonstraretur nobis quantum diligeret nos Deus; quid vero huius rei isto indicio manifestius quam quod Dei Filius nature nostre dignatus est inire consortium.

Tertio quantum ad caritatem que maxime per hoc excitatur, unde Augustinus dicit in libro *De cathehizandis rudibus* que maior causa est adventus Domini, nisi ut ostenderet Deus dilectionem suam in nobis. Et postea subdit: si amare pigebat, saltem reamare non pigeat.

Quarto quantum ad rectam operationem in qua nobis exemplum Deus homo factus se prebuit, unde Augustinus in quodam sermone de nativitate: homo sequendus non erat qui videri poterat; Deus sequendus erat qui videri non poterat, ut ergo exhiberetur homini et qui ab homine videretur et quem homo sequeretur, Deus factus est homo.

Quinto quantum ad plenam divinitatis participationem in qua consistit hominis beatitudo illa namque collata est nobis per Christi incarnationem, dicit enim Augustinus in quodam sermone de nativitate: factus est Deus homo, ut homo fieret Deus. Ubi sciendum quod sicut Christus homo est Deus quidditative per naturam, ita et quilibet alius homo sanctus Deus dici potest participative, iuxta illud Ps. 80: *Ego dixi Dii estis et filii Excelsi omnes*, quod allegavit Christus contra Iudeos, Ioh. 10 ostendens quod Scriptura Sacra vocat illos 'deos' ad quos sermo Dei factus est qui scilicet sanctificantur ex participatione sermonis Dei ad eos facti. Hoc idem allegans Augustinus super illud Ps. 49 *Deus deorum Dominus locutus est*, dicit manifestum est quod homines dixit deos ex gratia sua deificatos non de substantia

<footnote n="1">1 verbum] summe digni add. sed del. ms. || 12-13 in bono] Nota quod multiplex facta est promotio hominis in bono per incarnationem Christi. add. in marg. dex. ms. || 14 creaturam] creatura a. c. ms. || 18 primo] iter. in marg. dex. ms. || 23 secundo] iter. in marg. dex. ms. || 24 capitulo 10] in marg. dex. ms. || 25 quam] nota add. in marg. sin. ms. || 28 tertio] iter. in marg. dex. ms. || 29 cathehizandis] cathesizandis ms. || 32 quarto] iter. in marg. dex. ms. || 37 quinto] iter. in marg. dex. ms. || 41 participative] Nota quod multi sunt dii participative. add. in marg. dex. ms.</footnote>
sua natos. Et ad hoc ibidem allegat Augustinus illud Ioh. 1 *dedit eis potestatem filios Dei fieri* subdens: “Si Filii Dei facti sumus, dii facti sumus, sed hoc gratie est adoptantis, non nature generantis. Unicus enim Dei Filius Deus et Deus unus cum Patre Dominus et Salvator noster ille Christus, in principio Verbum et Verbum apud Deum, Verbum Deus. Ceteri qui sunt dii, gratia ipsius fiunt, non de substantia ipsius nascuntur ut hoc sint quod ille, sed ut per beneficium perveniant ad eum et sint coheredes Christi. Tanta enim caritas est in illo herede, ut voluerit habere coheredes”. Videte, inquit Apostolus, qualem dilectionem dedit nobis Deus, ut Filii Dei vocemur et simus, I Ioh. 3. Hec ille. Et licet homines sancti in via isto modo vocentur dii et Filii Dei, longe tamen perfectius beati in patria Iesu.

Secunda propositio: Deus voluit incarnari seu homo fieri propter mali ab homine remotionem tamquam propter illud quod ad promotionem hominis in bono fuit ei ex quodam per accidens consecuto necessarium. Probatur: Deus voluit homo incarnari seu homo fieri propter humane nature reparationem et hoc fuit homini necessarium ad hoc, ut dignificaretur et in bono promoveretur modis predictis in propositionibus precedentis conclusionis, non quidem de per se, quia si non potuisset homo reparatione tali opus non fuisset, sed ex quodam per accidens consecuto, scilicet peccato, in quod homo incidit preter divinam ordinationem dyabolice persuasioni consentiens, igitur conclusio vera. Consequentia de se nota est. Sed antecedentis prima pars, scilicet quod Deus voluit incarnari propter humane nature reparationem patet per illud Luc. 19 *venit Filius hominis querere et salvum facere quod perierat* et multe sunt ad hoc auctoritates Sacre Scripture et doctorum.

Secunda pars antecedentis, scilicet quod talis reparatio fuerit necessaria non quidem per se, sed per accidens ad hoc ut homo promoveretur modis predictis. Patet, quia licet de per se non fuisset homini talis reparatio necessaria puta si non peccasset, tunc non potuit post peccatum taliter dignificari et in bono promoveri, nisi peccatum eius tolleretur et ipse Deo, cui inimicus erat propter peccatum, reconciliaretur, ut patet ad Rom. 2 et ad Gal. 4 *misit* etc. Unde patet quod Filius Dei ex muliere natus est, ut redimeret homines a servitute legis et peccati, per quod patet mali ab homine remotio et ut homines reciperent adoptionem filiorum Dei. Ex quo patet ipsius hominis in bono promotio que fieri non potuit post peccatum nisi remotione mali precedente.

Item, Is. 61 *Spiritus Dominii super me eo quod unxerit me Dominus, ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritos corde* etc., ubi manifeste patet hominis reparatio in hoc quod dicit *ut mederer contritos corde et predicarem captivis indulgentiam et clausis apertionem* et eiusdem in bono promotio in hoc quod dicitur *ut consolarer* etc., *et darem eis coronam* etc., et loquitur ibi ad litteram propheta in persona Christi, ut clare patet Luc. 4 ubi habetur quod Christus accepto libro Ysaie prophete legit hunc locum Scripture et dixit *hodie impleta est scriptura hec in auribus vestris*.

Tertia propositio: Scripture Sacre et rationi videtur consonum quod et si homo non peccasset, sed in statu innocentie totum humanum genus semper permansisset, nichilominus Deus incarnatus fuisset. Patet ex conclusionibus precedentibus, precipue autem ex prima et propositionibus ipsius.

<footnote n="9">9 *sancti* ] habet *add. sed del. ms.* || 10 *iesu* ] in *marg. sin. ms.* || 11 *secunda propositio* ] iter. in *marg. dex. ms.* || 13 *necessarium* ] in *marg. sin. ms.* || 19 *consequentia* ] nota *add. sed del. ms.* || 28 *patet*² ] quia *add. sed del. ms.* || 31 *patet* ] sup. l. ms.* || 33 *is. 61* ] iter. in *marg. sin. ms.* || 33–34 eo quod — corde ] in *marg. dex. ms.* || 35–36 et predicarem — apertionem ] in *marg. sin. ms.* || 37 *consolarer* ] omnes lugentes et ponerem consolationem lugentibus Syon et darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu moeroris, et loquitur ibi ad litteram propheta in persona Christi etc. *add. in marg. inf. ms.* || 38 *ubi* ] dicitur *add. sed del. ms.* || 41 *tertia propositio* ] iter. in *marg. dex. ms.* || 43 *deus* ] humanitus *add. sed del. ms.* || *incarnatus* ] in *marg. sin. ms.*</footnote>
Item, Augustinus dicit 13 *De Trinitate* alia multa sunt cogitanda in Christi incarnatione, preter absolutionem a peccato, igitur dato quod homo non peccasset, adhuc propter illa alia Deus incarnatus fuisset et multa de illis aliis tacta sunt in propositionibus prime conclusionis.

Item, probatur ratione: natura humana immunis a peccato aptior fuisset ad gratiam unionis quam natura per peccatum deformata et inhabilitata, ergo potius per gratiam unionis dignificata fuisset, si in statu innocentie permansisset, quam nunc postquam per peccatum fuit indisposita et deformata. Consequentia tenet, quia alias aliquis ex suo delicto commodum et ex sua || innocentia incommodum reportaret vel saltem minus commodum reciperet, quod non videtur esse secundum divine iustitie equitatem. Unde Augustinus 13 *De Trinitate* hanc dignificationem humane nature considerans dicit quando sic: “Deo coniungi potuit humana natura ut fieret una persona” etc. Et Leo Papa in sermone de nativitate Domini dicit: “agnosce, o, Christiane, dignitatem tuam, et divine consors factus nature, noli in veterem vilitatem degeneri conversatione redire”. Ex hiis auctoritatibus apparet quod dignificatio qua dignificata est humana natura per Verbi incarnationem utilis est homini contra dyaboli superbiam et peccati illecebram. Sed si homo in innocentia perstisset, magis congrue isto modo contra dyaboli superbiam et contra peccati illecebram dignificatus fuisset quam postquam peccavit, quia ad illam dignificationem magis aptus fuisset, igitur etc.

Ex hiis responderi potest ad argumenta partis opposite. Ad primum, ubi dicitur quod in Sacra Scriptura ubique incarnationis ratio ex peccato primi hominis assignetur, hoc negari potest, eo quod, sicut patet ex probatione prime conclusionis, misterium hoc revelatum fuit primo homini, de quo mentionem facit Scriptura Gen. 2, ubi nulla fit mentio de peccato, et Apostolus ad Eph. 2 ad illam intentionem ipsam exponit Scripturam. Similiter ad Rom. 1 ostendit opus incarnationis esse ex divina predestinione que utique efficaciam habuisset, etiam si homo non peccasset.

Ad secundum dicendum quod auctoritates ille intelligende sunt quod si homo non peccasset, Filius hominis non venisset omni eo modo quo nunc venit, non enim venisset tunc ad subeundum tales miserias et passiones et ultimate mortem turpissimam quas sustinuit pro genus humani redemptione, ad sic enim veniendum tunc nullam causam habuisset et ideo in una predictarum auctoritatum dicitur: “tolle morbos, tolle vulnera, nulla causa est medicine”. Cum hoc tamen stat quod et si homo non peccasset, nichilominus Dei Filius in carnem venisset aliis modis et causis in propositionibus predictarum conclusionum aliqualiter et ex parte tactis.

Ad tertium respondetur bene concludendo quod de facto sic est quod Christus venit ut vitia carnis extinguueret. Hoc enim opus erat homini propter peccatum quod inciderat, quod si non incidisset, non propter hoc sed aliunde seu aliis de causis Christus venisset.

5

10

15

20

25

30

35

101v

<footnote n="2">2 preter ] a se add. sed del. ms. || 5 peccato ] peccator a. c. ms. || 9 ex sua ] Ex hiis apparet quod ex summa caritate Dei Filius factus est homo, ut homines faceret heredes Dei, coheredes autem sui, ut humana natura provehetur ad plenam divinitatis participationem per hominem Deum ad quam suis meritis propter imbecillitatem suam pervenire minime potuisset. Ex hac ergo caritate Deus homo fieri voluit etiam dato quod homo non peccasset, eo quod nec in statu innocentie ad hanc plenam divinitatis participationem homo pertingere suis meritis potuisset cum esset inter creaturas rationales ultima et infima (et ideo opus add. sed del. ms.) et ideo opus habebat mediatore per quem convingeret primo et summo, unde Apostolus I Tim. 2: *unus mediator Dei et hominum homo Iesus Christus*. Sexto ostendit (sexto ostendit] iter. ms.) nobis in hoc misterio incarnationis mirabilem humane nature dignificationem, unde Augustinus in libro *De vera religione*: “demonstravit nobis Deus quam excelsum locum inter creaturas habeat humana natura, in hoc quod hominibus in vero homine apparuit”. Sed unde hoc nisi quia ut dicit Apostolus ad Eph. 3: *elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu eius in caritate, qui predestinavit nos in adoptionem filiorum per Iesum Christum*. Secunda propositio ut supra. add. in marg. inf. ms. || **14–15** noli — redire ] in marg. sup. ms. || **15** hiis ] quibus add. sed del. ms. || **21** opposite ] ad rationes add. in marg. sin. ms. || **37** opus ] hec add. sed del. ms.</footnote>
Ad quartum respondetur secundum Alexandrum quod illa auctoritas intelligitur supposito reatu nature lapse. Unde sensus est quod, si tali reatu supposito Filius Dei esset incarnatus et non solvisset reatum, nichil profuisset humane nature ad consequendum finem suum ultimatum scilicet beatitudinem, quia non beatificaretur nisi redimeretur a tali reatu, aliter autem esset si circumscriberetur lapsus humane nature, prout dictum est. Henricus de Oyta.

## (HENRICUS DE OYTA)

### Nota de penitentia

(Edidit Mihai Maga)

*Propterea exspectat Dominus ut misereatur vestri*, Is. 30, ubi dicit *Glossa* “quasi hec evenient, nisi penitentiam egeritis”, propter *Extra*, distinctione “Penitentiam vestram” ubi est advertendum quod agentes penitentiam duo debent considerare: motivum scilicet, et modum; motivum inducens ad agendum; modum regulantem ad bene agendum.

Motivum inducens ad agendum penitentiam.

Primo est tempus ad hoc deputatum quo elapso penitentia non valebit. Sicut enim medicina valet homini in hac vita, sed non post mortem, sic penitentia non post mortem, sed in hac vita valet peccatori, sicut etiam unumquodque plus valet suo tempore quam extra. Unde Apoc. 2: *dedi illi tempus ut penitentiam ageret et non vult penitere*. Post mortem quidem erit penitentia, sed infructuosa. Unde Sap. 2 de dampnatis videntibus iustorum gloriam dicitur: *videntes turbabuntur timore horribili*; et subditur: *dicentes intra se penitentiam agentes: hii sunt quos habuimus aliquando in derisum* etc. Et Beatus Augustinus super illud Ps. 6, *in Inferno autem quis confitebitur tibi*, dicit: “intelligit quoque nunc tempus esse conversionis, quia cum ista vita transierit, non restat nisi retributio meritorum.”

Secundo movere debet ad penitentiam locus in quo habitamus, qui ad hoc congruit. Totum enim iste mundus est locus aptus ad agendum penitentiam, propter quod nullus excusatur a penitentia sive sit in seculo sive in claustro. Et ideo, qui post peccatum non agit penitentiam, abutitur loco sibi ad hoc dato per divinam misericordiam. Unde Iob 24 de impenitente dicitur: *dedit ei Deus locum penitentie et ille abutitur eo in superbiam*. Et Rom. 2: *benignitas Dei ad penitentiam te adducit? Secundum duritiam autem tuam et cor impenitens, thesaurizas tibi iram in die ire et revelationis iusti iudicii Dei*.

Tertio, ad hoc movere debet fructus magnus qui inde provenit. Sicut enim miles gravia sustinet pro honore mundano, mercator pro lucro terreno et servus pro cotidiano victu et premio, ita multo magis debet quisque subire labores et tolerare difficilia pro honore celesto et premio eterno. Penitentia autem iudicem placat, morti adiudicatum revocat, ut patet Ez. 18: *si impius egerit penitentiam ab omnibus peccatis suis que operatus est et custodierit omnia precepta mea et fecerit iudicium et iustitiam, vita vivet, et non morietur. Omnium iniquitatum eius quas operatus est non recordabor*. Item, regnum celorum impetrat, Matth. 3: *penitentiam agite: appropinquavit enim regnum celorum*.

Quarto, ad penitentiam movere debet multiplex doctrina legis. Consultur enim penitentia in lege nature, iuxta illud Iob 21: *audite, queso, sermones meos et agite*

<footnote n="4">4 suum] ultimum *add. sed del. ms.* || 8 penitentia] Notandum quod multa sunt que nos movere debent ad agendum penitentiam et circa hoc etiam considerandus est modus agendi penitentiam. (notandum — penitentiam] *iter. sup. text. ms.*) Henricus Oyta. De penitentia vide Magistrum libro 4 distinctione 15 per totum et vide sanctum Thomam in 4 *Scripto*. De causis non penitendi habetur in parvo libro, folio 71 *add. in marg. sin. ms.* || 12 regulantem] *in marg. sin. ms.* || 15 primo] *iter. in marg. sin. ms.* || 25 secundo] *iter. in marg. sin. ms.* || debet] *sup. l. ms.* || 30 in] penitentiam *scr. sed del. ms.* || 33 tertio] *iter. in marg. sin. ms.*</footnote>
*penitentiam*. Item, in lege Moysaica, Lev. 5: *anima que intellexerit delictum suum, agat penitentiam pro peccato*. Item, in lege gratie, Act. 2: *penitentiam agite*. Vobis enim est remissio et filiis vestris.

Item, inter utramque legem, scilicet Iohannis Baptiste consistens ait: *penitentiam agite*, ubi supra.

Item, legislator Christus Dominus a penitentia suam predicationem incepit dicendum: *penitentiam agite*, Matth. 4.

Quinto, ad hoc movere debent exempla plurimorum quorum penitentiam
Scriptura sacra commendat, ut Ninivitarum Ion. 3, Marie Magdalene Matth. 7,
Petri Matth. 26, Marc. 14 et Luc. 22 et etiam ipsius Iob, qui dixit: *ipse me reprehendo
et ago penitentiam in favilla et cinere*, Iob 40.

Sexto, ad hoc movere debet multiplex impenitentium incommodum. Impenitens enim oblatam sibi contempnit gratiam, Rom. 2: *divitias bonitatis eius et patientie et longanimitatis contemnis?* Maximam incurrit miseriam, Apoc. 2: *in tribulatione maxima erunt, nisi penitentiam egerint ab omnibus operibus suis*. Exspectat contra se duram iudicis sententiam ferendam in die ire et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius Rom. 2, et ultimate edificat ad Iehennam, Luc. 13: *si penitentiam non egeritis, omnes simul peribitis* et sic ineffabilem ammittit gloriam a qua excluditur sicut || contumax excommunicatus ab Ecclesia, Apoc. 2: *memor esto itaque unde excideris, et age penitentiam*. Vide ergo peccator iuxta te gratiam quam contemnis, intra te miseriam quam incurris, contra te sententiam quam exspectas, infra te Iehennam ad quam properas, supra te gloriam quam amittis, et age penitentiam ut miseram sententiam et Iehennam evadas, et accepta in presenti gratia, in futuro ad gloriam pervenias. *Penitemini igitur et convertimini ut deleantur vestra peccata*, Act. 3. Sic ergo patet multiplex motivum ad penitentiam provocans a quolibet peccatore, ymmo ut sic dicam viatore diligenter considerandum. *Omnes enim peccaverunt et egent gloria Dei*, Rom. 3.

Dixi secundo quod agere volentes penitentiam considerare debent modum
agendi, ut bene agant. Debet namque penitentia esse primo interna; secundo integra;
tertio discreta; quarto devota et accusatoria; quinto festina; sexto perseverans et
continua.

Dico primo quod esse debet penitentia interna ex radice cordis procedens, ut emplastrum ponitur super morbi radicem. Unde Ioel 2: *convertimini ad me in toto* etc. Hec penitentia interna est vera, non ficta, voluntaria, non coacta. Est enim vera secundum Domini cordis tristitia et peccati displicentia, de qua II Cor. 7: *que secundum Deum tristitia est, penitentiam in salutem stabilem operatur*.

Secundo, penitentia debet esse integra. Qui enim odit peccatum propter se odit omne peccatum eo quod in nullo vellet esse in Dei offensa. Unde Ez. 18: *convertimini et agite penitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris*. Non est ergo vera penitentia ubi aliquod peccatum reservatur in conscientia. Unde Augustinus in libro *De penitentia*

<footnote n="2">2 peccato] suo scr. sed del. ms. || 8 quinto] iter. in marg. sin. ms. || 10 marc.] 22 scr. sed del. ms. || 11 iob 40] in marg. sin. ms. || 12 sexto] iter. in marg. sin. ms. || 14 longanimitatis] iter. in marg. sin. ms. || 19 sicut] Probatur auctoritate Leonis Pape in *Sermone de Nativitate Domini*: si homo, inquit, ad ymaginem et similitudinem Dei factus in suo honore permansisset, Creator mundi creatura non fieret, nec sempiternus temporalitatem subiret, ymmo nec equalis Deo Dei Patris Filius formam servi assumeret. Hec Leo Papa. ¶ Nota quod dolor penitentie est duobus modis. Aliquis enim dolet de culpa propter dampnum quod incurrit et lesionem, et sic dolere potest quis ex puris naturalibus sine gratia gratis data, et tunc dolet quando maiorem sentit lesionem quam delectationem. Alio modo est dolor penitentie quo quis dolet de culpa quia Dei offensiva et hic dolor disponit ad penitentiam et non est sine gratia gratis data. add. in marg. inf. ms. || contumax] Seneca: “nescis quo loco mors te exspectet, ideo tu eam in omni loco expecta”. add. in marg. sup. ms. || 28 dixi] secundo principaliter add. in marg. sin. ms.; Nota modum agendi penitentiam add. in marg. dex. ms. || 30 et accusatoria] in marg. dex. ms. || quinto] iter. sed del. ms. || 37 odit¹] in marg. dex. ms. || 396/40–397/2 unde augustinus — etc.] in marg. dex. ms.</footnote>
et allegatur a Magistro in 4, distinctione 15, capitulo illo 'Satis arbitror': "sunt plures" etc.

Tertio, penitentia debet esse discreta, ut sicut tradit Augustinus in libro *De penitentia* et allegatur a Magistro libro 4, distinctione 16: "Consideret qualitatem criminis, in loco, in tempore, in perseverantia, in varietate persone, et quali hoc fecerit temptatione, et in ipsius vitii multiplici executione", et sic secundum qualitatem et quantitatem culpe mensuretur quantitas et qualitas penitentie, iuxta illud Apoc. 18: *quantum glorificavit se et in deliciis fuit, tantum date illi tormentum et luctum. Facite ergo dignos fructum penitentie*, Matth. 3.

Quarto, debet esse devota et accusatoria: non Dei, non fati, non cuiuscumque alterius rei, sed sui, sicut eger flebiliter ostendit infirmitatem suam et rogat pro sanitate. Iudith 8: *quia paciens est Dominus, peniteamus et indulgentiam eius fusis lacrimis postulemus. Humiliemus ei animas nostras et in spiritu contrito et humiliato serviamus illi*. Ad hoc est etiam illud Ps. 31: *dixi: confitebor adversum me* etc. et illud Ps. 50: *peccatum meum contra me est semper*, cum glosis suis.

Quinto, debet esse festina. Sic vulneratus festinat extrahere telum sibi infixum et lapsus in lutum festinat surgere, ideo dicitur Eccli. 5: *non tardes converti ad Dominum et ne differas de die in diem; subito enim veniet ira illius et in tempore vindicite disperdet te*. Unde Augustinus de protrahentibus sive procrastinantibus penitentiam dicit: hec vox 'cras' multos perdit, quia dum dicunt 'cras' subito clauditur eis ianua.

Ad accelerandam autem conversionem et penitentiam quinque nos movere debent.

Quorum primum est incertitudo mortis et adventus iudicis. Unde Dominus ad accelerandam penitentiam nos hortari volens, mortis incertitudinem et adventus sui ad iudicandum nobis proposuit, Luc. 12, dicens: *et vos estote parati, quia qua hora non putatis, Filius hominis veniet*. Et Eccle. 9: *nescit homo finem suum, sed sicut pisces capiuntur hamo, et sicut aves comprehenduntur laqueo, sic capiuntur homines tempore malo, cum eis extimplo supervenerit*. Et Seneca: "nescis quo loco mors te exspectet, ideo tu eum in omni loco exspecta".

Secundum est periculum male consuetudinis. Prov. 22: *adolescens iuxta viam suam; etiam cum senuerit, non recedet ab ea*. Et Ier. 13: *si mutare potest Ethiops pellem suam, aut pardus varietates suas, et vos poteritis benefacere, cum didiceritis malum*.

Tertium est difficultas tarde penitentis et facilitas ad penitentiam festinantis. Nam dilata penitentia difficilior est, accelerata vero facilior. Unde Beda super Lucam: "Dyabolus quanto diutius possedit, tanto difficilius dimittit".

Et ad hanc difficultatem multa faciunt.

Primo, induratio. Puerilis enim etas mollis et tenera est, et faciliter inpressionis ad bonum vel ad malum susceptiva; senilis autem dura est et ad novam formam recipiendam minus apta. Unde videmus de virga novella et tenera, si curva est, rectificari potest; si autem inveterata iam crevit in arborem et trabs facta indurata est, ad rectitudinem reduci non potest. Sic peccator ad hoc puerulus et tenellus in peccandi novitate faciliter potest corrigi; inveteratus autem et induratus difficulter. Unde Eccli. 30: *qui diligit filium suum assiduat illi flagella*, et post quedam subditur: *curva cervicem eius in iuventute et tunde latera eius dum infans est, ne forte induret et non credat tibi, et erit tibi dolor anime*.

Secundo ad hanc difficultatem facit cordis putrefactio. Peccatum namque putredo quedam est, constat autem quod putredo diu in vase servata ipsum inficit

<footnote n="16">16 festina] Unde Eccli. 5: *non tardes converti ad Dominum et ne differas de die in diem; subito enim veniet ira illius et in tempore vindicite disperdet te. add. in marg. dex. ms.* || extrahere] sibi *scr. sed del. ms.* || 19 sive *procrastinantibus*] *in marg. sin. ms.* || 21 eis ianua] *in marg. dex. ms.* || 40 si] sii a. c. ms.</footnote>
et putridum reddit. Sic diu moram agens in peccato habet vas cordis per diutinam retentionem immunditie peccati sordidum, putridum et minus ydoneum, ad hoc quod Dominus in ipsum dignetur infundere sue gratie balsamum preciosum et hoc significatum est per hoc quod Ioh. 11 legitur de Lazaro mortuo quadriduano, Lazarus enim figuram gerit eorum qui sunt in peccato male consuetudinis et sicut de Lazaro dicebat Martha: *Domine, iam fetet*, sic qui in peccato male consuetudinis perseverant, fetidi sunt ac corrupti mente. Unde tales fetent quoad interiorem hominem coram Deo, angelis et hominibus, quia non laudabilem emittunt odorem, sed abhominabilem malorum operum et male fame fetorem; unde in Ps. 13: *corrupti sunt et abhominabiles facti sunt in studiis suis*, et post ibidem: *sepulcrum patens est guttur eorum*. Valde ergo cavenda est peccandi consuetudo et frequentia, quia nimis tarde adhibetur sal vel mirra penitentie hominibus qui ex peccati consuetudine iam fetent, sicut carnes tarde tunc condiuntur quando fetore sunt corrupte et ideo dicit Cassiodorus in *Expositione* tytuli Ps. 37, quod “ipsum delictum in commemoratione semper habere debemus; quatenus dum culpe memores sumus, a delictorum nos frequentia temperemus”.

Tertio facit ad istam difficultatem peccati aggravatio. Quanto enim aliquis diutius manet in peccato, tanto amplius peccato oneratur et peccatorum mole premitur.

Et hec aggravatio uno modo fit ex sola mora in peccato et quoad hoc dicit Augustinus in libro *De penitentia*: “consideret peccator qualitatem criminis || in perseverantia”. Servus namque qui peccat in dominum suum tanto magis ingratus efficitur quanto diutius ad optinendum indulgentiam tardat, etiamsi nullum aliud de novo peccatum superaddat.

102v

Secundo modo fit ista aggravatio ex eiusdem peccati reiteratione. Et quoad hoc dicit Augustinus ubi supra: “consideret peccator qualitatem criminis in ipsius vitii multiplici exsecutione” et de utroque est illud Gregorii ‘Quod potentia’, *Extra*, “De consuetudine”, capituli finali: “tanto sunt graviora peccata quanto diutius infelicem animam detinent alligatam”.

Tertio modo fit ex lapsu in aliud peccatum propter diuturnitatem more in primo. Nam secundum Gregorium in *Moralia* et allegatur a Magistro 2 *Sententiarum*, distinctione 36: “peccatum quod per penitentiam non diluitur, mox suo pondere ad aliud trahit”. Unde per moram diutinam in peccato onus et culpe et pene crecit in peccatore ipsum premens et de die in diem debiliorem reddens. Ideo ait Psalmista: *sicut bonus gravate* etc.

Quarto, ad hanc difficultatem facit ipsius peccatoris illaqueatio que significatur per hoc quod Lazarus ligatus erat pedes et manus institis. Peccata namque in consuetudinem ducta instite sunt et funes quibus in peccatore alligantur pedes, id est amores ut eos a prava delectatione abrumpere non possit, et manus, id est opera in quibus delectatur, que semper manent prava manente delectatione. Unde in Ps. 9: *in operibus manuum suarum comprehensus est peccator*; quia secundum Augustinum et *Glossam* ibidem: ipsa peccata que sunt opera manuum eius et non Dei, sibi sunt cruciatus et tormenta quibus cruciatur et ligatur. Prov. 5: *iniquitates sue capiunt impium et funibus peccatorum suorum constringitur*.

Quinto, ad hanc difficultatem facit ipsius peccatoris a Deo elongatio. Quanto enim aliquis in peccato diutius moratur, tanto amplius a Deo elongatur; et ideo,

<footnote n="3">3 in ipsum dignetur] dignetur in ipsum a. c. ms. || 4 lazaro] Lazoro ms. || 6 domine] in marg. sin. ms. || 14 tytuli] p. c. ms. || 19 premitur] p. c. ms. || 20 et2] p. c. ms. || 21 in2] Ideo dico secundum Magistrum libro 4 distinctione 16: quod in confessione est discretio adhibenda de mora et de perseverantia in malo add. in marg. sup. ms. || 25 modo] p. c. ms. || 26 qualitatem] in add. sed del. ms. || 36 quarto] iter. in marg. sin. ms.</footnote>