transformatur in ipsum tamquam per vim quamdam unitivam et consumativam sui respectu optimi quod sibi competere potest, ut per beatum Dionysium 4 capitulo *De divinis nominibus*; sed nullus actus intelligendi est talis; igitur.

Tertio sic: anima sub ea ratione qua est volitiva est tamquam rex et primus motor in regno anime, igitur consequentia nota est de se. Antecedens probatur, quia voluntas imperative et dominanter movet rationem et omnes vires anime et non econverso, ut patet per Anselmum in libro *De similitudinibus*, capitulo 2, et per Augustinum 3 *De libero arbitrio*, igitur. ||

<ANONYMUS>

37ar

Utrum aliqua gens virtute legis nature possit iuste et recte vivere

(Edidit Mihai Maga)

Conclusio prima: Licet nulla creatura rationalis a Deo sit producibilis que ex sui natura sit inpeccabilis, potest tamen fieri per gratiam inpeccabilis.

Propositio prima: Gratia per quam rationalis creatura fit inpeccabilis non est eiusdem rationalis creature natura.

<Propositio> secunda: Licet non quilibet gradus gratie gratum facientis faciat voluntatem rationalem inpeccabilem de lege communi, quilibet tamen talis ad statum salutis sufficit reponere peccatorem.

<Propositio> tertia: Quelibet creatura rationalis potest non peccare per gratiam.

Conclusio secunda: Ex puris naturalibus solum in viatore non habetur hoc dictamen rectum: 'Deus est super omnia diligendus'.

Propositio prima: Rationalis creatura naturaliter plus afficitur ad diligendum se quam Deum.

<Propositio> secunda: Licet plus appreciative creatura rationalis moveatur ad diligendum Deum quam se, non tamen affective.

<Propositio> tertia: Diligere Deum super omnia ex speciali dono Dei provenit.

Conclusio tertia: Licet nulla gens precise virtute legis nature corrupte possit recte et iuste vivere sine speciali Dei auxilio seu gratioso iuvamento, tamen aliquam gentem virtute legis nature posse iuste et recte vivere non repugnat.

Propositio prima: Sciens A actum meritorium bonum eliciendum secundum legem currentem non potest sine speciali dono vel auxilio exequi.

<Propositio> secunda: Aliqua gens ex se precise naturaliter agendo potest actum deliberatum agere iuste et recte.

<Propositio> tertia: Errant qui dicunt 'quemlibet posse salvari in fide sua', sicut fuerunt Machemetiste. ||

Contra secundam conclusionem ubi dicitur quod ex puris naturalibus in viatore non possit haberi hoc iudicium rectum: 'Deus est super omnia diligendus'. Illa est: propositio est demonstrativa conclusionis ex puris naturalibus, ut puta ex primis veris et immediatis prioribus notioribus causisque conclusionis, igitur. Consequentia bona et antecedens probatur: omne summe bonum est super omnia diligendum; Deus est summe bonus; ergo Deus est super omnia diligendus. Consequentia tenet in Darii et maior est nota in lumine et similiter minor, igitur totus discursus. Respondetur negando maiorem et dicitur quod nullus philosophus ex puris naturalibus potuit ad hoc devenire, quod aliquod esset ens super omnia diligendum dilectione affectiva sic quod ipse omnes acciones ordinaret in illud ultimate; etiam si nullum bonum sibi inde accresceret. Distinguo maiorem vel affirmative etc. Alio modo dicitur quod bene potest concludere quod Deus est super omnia diligendus appreciative, sed non affective.

Nota quod moraliter bene vivere contingit dupliciter: uno modo quod...

37av

<footnote n="18">18 potest] iter. ms.</footnote>
## 〈Nota quod duplices fuerunt philosophi〉

(Edidit Mihai Maga)

Nota quod duplices fuerunt philosophi: quidam constituunt sibi fines determinatos, scilicet divitias, quidam virtutes etc., et illi qui sic intuitu finis istius omnia fecerunt, non bene moraliter vixerunt. Quidam autem non prestituerunt sibi sic unum specialem finem, sed diligebant bonum in communi et ex desiderio quod habebant ad illud bonum omnia opera ipsorum fecerunt et illi bene vixerunt moraliter.

Item, aliquis potest ex puris naturalibus actum moraliter bonum facere, igitur potest diligere Deum super omnia. Consequentia tenet, quia actus moraliter bonus includit in se omnes circumstantias debitas sibi inesse et per consequens circumstantiam finis; si ergo facit finaliter propter Deum, fruitur Deo; igitur diligit Deum super omnia. Tenet consequentia, quia idem sunt fruitio Dei et dilectio super omnia. Sed antecedens probatur, quia si non, tunc sequitur quod existens in peccato mortali volens confiteri etc. peccet mortaliter, quod est absurdum etc.

Item, si non potest diligere etc., sequeretur quia omnis actus est usus vel fruitio. Si est usus, est peccatum mortale. Si fruitio, est dilectio Dei super omnia.

## 〈ANONYMUS〉

Utrum opera penitentialia facta in peccato mortali sint satisfactoria

(Edidit Mihai Maga)

Conclusio: penitentia que fit in peccato mortali non est satisfactoria, nec vite eterne meritoria. Ratio, quia pro nullo opere facto in peccato quis videbit Deum celerius per diem.

Corollarium: si quis perfecte vult penitere ab omnibus mortalibus, oportet ipsum abstinere, unde non potest arbor nulla bonos etc. ||

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

De originali peccato

(Edidit Daniel Coman)

40ar

Magister dicit 2 *Sententiarum*, distinctione 30 quod peccatum originale sit culpa et fomes peccati, que est concupiscentia sive concupiscibilitas et dicitur 'lex membrorum' Rom. 7, et 'languor nature' sive 'tyrannus' sive 'lex carnis' per Augustinum *De baptismo parvulorum*.

Item, distinctione 31, peccatum originale, non secundum animam, sed secundum carnem trahitur a parentibus, quia peccatum originale est concupiscentia, que est lex membrorum, secundum Augustinum in *Epistola ad Valerium*, ubi etiam vult quod etiam post peccatum non potest fieri coniunxio carnalis sine libidinosa concupiscentia, que semper vicium est, et ergo caro que concipitur maculatur, ex cuius contactu anima, cum infunditur, maculam contrahit.

Nota: secundum Magistrum peccatum dicitur in carne, non quod caro culpam habeat, nec actum culpe, sed quia est causa culpe in anima. Unde in carne que

<footnote n="3">3 istius] sic scr. sed del. ms. || 6 omnia] sup. l. ms. || 7 facere] sup. l. ms. || 10 fruitur] p. c. ms. || 14 sequeretur] quod existens non posset facit scr. sed del. ms. || 17 penitentialia] sup. l. ms. || 18 penitentia] facta scr. sed del. ms. || 25 magister] Henricus de Hassia: Fomes originalis vicii in anima unius maior esse potest quam in anima alterius. Et hoc si talis fomes consequitur gradum concupiscentie in conceptionem, ut aliqui dicunt. Henricus de Hassia: Quomodo contrahit anima fomitem in corpore? Forte solum mediantibus viciosis actibus (actibus] actionibus a. c. ms.) ad quos corpus inclinat — Henricus de Hassia. Originale peccatum est mortale — Henricus de Oyta. Henricus de Hassia: Fomes desint saltem in animabus que immediate evolant vel ad (ad] ap. a. c. ms.) Purgatorium transmittuntur. Henricus de Hassia: Dubium est an fomes in Beata Virgine secundum essentiam desierit add. in marg. sup. ms. || 2] 3 a. c. ms. || 32 etiam] sup. l. ms. || post] p. c. ms.</footnote>
seminatur est corumptio, in homine qui nascitur esset concupiscentie vicium. Et sic probat per Ambrosium.

Nota: ymaginandum est statim, cum anima infunditur corpori, lex carnis concupisentialiter communionem desideravit illicitum, quod anima ob defectum iustitie originalis non potens refrenare dicitur maculari, et dicitur tunc esse in peccato, quia creata ad hoc ut refrenando motus illicitos carnis elevet se super eos ad sui conditoris contemplationem.

Nota quod illa feditas precipue quam ex fervore coitus parentum et concipienda libidinosa parentum trahit caro dum concipitur est causa originalis peccati. Et maior est corumptio in carne traducta quam in carne unde trahitur; et ergo vicium est in carne antequam anima infunditur; et ergo anima maculatur sicud in vase vinum. Etiam licet parentes sint mundati, non tamen generant secundum quod sunt regenerati, sed secundum quod viciatque carnaliter geniti. Et dicit quod ideo contraximus peccatum, quia carnem ab Adam recepimus et quia Christus carnem ab Adam recepit, sed quia eius conceptus celebratus est non virtute peccati, sed operatione Spiritus Sancti, et ideo sine peccato natus est. Hec per Augustinum in libro *De fide ad Petrum* confirmat.

Item, eius tempore conceptionis in carne non est peccatum, sed feditas ex qua anima contrahit peccatum dum infunditur.

Fit caro per coitum viciatque libido parentum carnem, post, anima per carnem fit vitiosa, quia circumcisus generat bene unum cum preputio. Nec prolis vicium tollit baptisma parentum.

Nota: post baptismum concupiscentia carnis non imputatur ad peccatum, sed est pena, ante baptismum etiam pena et culpa. Alii dicunt quod in baptismo tantum anima purgetur et non caro, quia fomes remanet. Et illud plus tenetur.

Quare Deus infundit corpori animam cum sciat eam in eo maculari et quandoque ante baptismum per mortem tolli et eternaliter cruciari?

Respondeo Magister quod hoc ex occulto Dei iudicio, quia licet homo viciatus sit, non tamen propter hoc debuit Deus humanam legem tollere sive a multiplicatione facere cessare. Et ante baptismum in corpore numquam fuit talis, licet a Deo creata fuit et declarat: si quis reciperet mundum pomum ad manus sordidas, talis numquam habuit pomum mundum.

Nota quod talis consequentia non valet: ‘Beata Virgo est concepta in originali peccato, igitur in originali culpa’, quia arguitur a superiori ad inferius affirmative.

Peccatum dicitur tripliciter. Uno modo pro culpa, et hoc proprie. Secundo modo pro pena peccati, et de hoc ad Rom. 5. Tertio modo sumitur pro causa peccati, scilicet originali peccato, I Cor. 6.

Angeli purgari dicuntur et tamen nulla est macula in eis.

Nota quod ablata originali iustitia que erat quasi ligamentum omnium appetituum statim senserunt in se inordinatas et inconsuetas respectu invicem delectationes. Henricus de Hassia. ||

### 〈HENRICUS DE HASSIA: Tabula questionis〉

(Edidit Daniel Coman)

Utrum aliquis possit vere inter duo mala perplexus esse.

Utrum spiritus angelici possint sibi mutuo intelligibiliter loqui.

Utrum Christus sit vere ex divina et humana naturis compositus.

Utrum malitia ministri impediat veritatem sacramenti.

40av

<footnote n="13">13 et ] ideo scr. sed del. ms. || 18 eius ] p. c. ms. || 28 respondeo ] patet per Magistrum libro 2, distinctione 32 et 17 add. in marg. dex. ms. || 38 angeli ] dicuntur scr. sed del. ms. || 43 esse ] est a. c. ms.</footnote>
Utrum infinita Dei iustitia iuste permittat in hoc mundo fieri mala.

Utrum homo possit ex suis naturalibus resistere omnibus temptationibus.

Utrum esse suppositatum esse trine sit propria proprietas essentie divine.

Utrum beatitudo sanctorum maioretur post generalem resurectionem mortuorum.

Utrum aliquis increatus intellectus possit esse omnino innescius.

Utrum dyaboli stante communi Dei influentia possint propria virtute aliquem bonum actum elicere.

Utrum certitudo fidei sit ex evidentia vel speciali Dei influentia.

Utrum licita sit spiritualium emptio vel venditio pro aliquo temporali pretio.

Utrum dampnatorum anime ante resumptionem corporum patiantur ab igne.

Utrum homo habens gratiam possit de condigno mereri gloriam.

Utrum pena sensus perpetua debeatur pro quolibet mortali actuali ex iustitia.

Utrum suffragia vivorum prosint universaliter animabus mortuorum.

Utrum sine speciali Spiritus Sancti motione possit homo se ad gratiam disponere.

Utrum renuntiatio seculi esse debeat festina et sine mora consilii.

Utrum homo sine gratia possit implere divina precepta.

Utrum in qualibet secta possit esse salus quibusdam secundum eam viventibus.

Utrum tantum unum primum principem omnia contradictione libere gubernantem esse sit evidenter in lumine naturali deducibile.

Utrum ad productionem cuiuscumque creature oporteat concurrere principium activum perfectionis infinite.

Utrum lex Christi sit legum ultima et perfectissima.

Utrum prelati de thesauro Ecclesie possint fidelibus indulgentias distribuere.

Utrum licitum sit Christiano maxime religioso sua repetere in iudicio.

Utrum status renuntiatorum seculi quanto pauperior tanto sit perfectior.

Utrum aliqua gens viribus nature possit recte secundum naturam vivere.

Utrum gens Bragmanarum secundum suum modum vivendi fuerit in statu salutis.

Utrum sic tempore legis Christi sicut ante ipsum aliqui getiles secundum legem nature viventes sint in statu salutis.

Utrum philosophie studium sit et fuerit apud Deum meritorium. Et quia ex responsione ad quartum elici potest quid sentiendum sit de aliis tribus, solum hic pertractabo quartum dubium.

Utrum quam apparenter malus se potest simulare bonum tam apparenter bonus possit se simulare malum.

Utrum heretici et ypocrite possint se vestimentis ovium incognoscibiliter abscondere.

Utrum tempus quadragesime sit tempus sinceris salutis et gratie.

Utrum Beata Virgo Maria sit vera mater Dei et hominis Ihesus Christi. Henricus de Oyta.

Utrum in hac vita sit possibilis alicuius rei cognitio comprehensiva.

Utrum pro hac vita de aliquo vero possit haberi certitudo et evidentia summa. ||

<footnote n="10">10 pretio] premio a. c. ms. || 26 renuntiatorum] sive renuntiationis sup. l. ms. ||</footnote>

<footnote n="38">38 abscondere] sup. l. ms.</footnote>
## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Utrum aliquem dampnari pro culpa originali
sit consonum divine iustitie et misericordie

(Edidit Daniel Coman)

Conclusio prima: sicut parvulis decedentibus spiritualiter renatis vita largitur eterna, ita in culpa originali defuncti eadem in eternum carebunt.

Prima pars patet per illud Marc. ultimo: *qui crediderit et baptizatus* etc. et per illud Ioh. 3: *nisi quis renatus fuerit* etc.

Secunda pars probatur, quia hec vita non debetur ipsis ex nature principiis, nec gratiam habuerunt per baptismum, neque actus proprios habuerunt per quos poterant se disponere ad gratiam ut sic saltem merito passionis Christi ad eam pertingerent, igitur.

Contra illam conclusionem 'peccatum originale non est culpa, igitur' probatur: omnis culpa est voluntaria; sed sic non est de originali; igitur. Ymmo, ut dicit Augustinus, "peccatum est adeo voluntarium, quod si non esset voluntarium, non esset peccatum". Minor probatur, quia peccatum originale contrahitur ante usum liberi arbitrii, ut cum anima coniitur corpori.

Respondetur negando antecedens. Ad probationem dicitur uno modo negando maiorem, sed quod hoc intelligitur de peccato actuali et sic etiam vult beatus Augustinus. Alio modo dicitur negando minorem, ymmo originale esset voluntarium non quidem quoad personam, sed quoad radicem et naturam vel quod est voluntarium antecedenter, scilicet in peccato Ade.

Item, nullus peccat in eo quod vitare non potest; sed parvulus non potest vitare originale; igitur. Negatur maior, ymmo peccato potest homo peccare per illud quod vitare non potest, cum ex sua culpa ad talem statum se posuit, sic imputatur ex Dei decreto ad culpam parvulo carentia originalis iustitie, quam tamen tunc ex se vitare non potest.

Secundo: si decedentes in originali dampnarentur, vel pro culpa propria, vel aliena. Non secundum per Anselmum in *De conceptu virginali*. Nec primum, quia videretur esse crudele quod homo pateretur pro eo quod vitare non potest.

Respondetur quod pro proprio peccato, scilicet pro carentia originalis iustitie quam obligatur habere, nec deobligaretur per baptismum. Ad improbationem dico quod etiam illud leges faciunt ut cum quis committit crimen lese maiestatis, scilicet percutendo principem, non tantum punitur ipse qui illud voluntarie commisit, sed etiam uxor, filii et cognati, etiam aliquando usque ad tertiam generationem, qui tamen de illo nichil sciverunt, neque in ipsorum potestate fuit. Sic cum Adam pater omnium Deum offendit, iustitiam originalem perdidit, quam Deus sibi restituere noluit, et per consequens ipsam in posteros transfundere non valuit, et tamen posteri eam habere tenebantur vel gratiam gratum facientem etc.

Tertio: Puer non contrahit culpam ex peccato patris sui immediati, igitur nec Ade. Tenet consequentia cum dicatur contrahere ex eo quod fuit in lumbis Ade et quia plus fuit in lumbis patris immediati.

Respondetur quod puer non contrahit nisi originalem culpam et illam habet ab Adam ex eo quod ille primo iustitiam originalem perdidit et sic ipsam in posteros non transfudit, quare omnes ab eo dicuntur contrahere. Sed pater immediatus numquam habuit eam et ergo ipsam neque sibi neque nobis perdidit, quare non contrahimus ab eo etc.

Quarto: Si parvulus obligatur ad habendum iustitiam originalem, tunc

<footnote n="4">4 spiritualiter ] iter. ms. || 28 conceptu ] em. ms. || 39 contrahit ] obligatur a. c. ms.</footnote>
obligaretur ad habendum illud quod Deus non vult amplius alicui dare, et sic obligaretur ad imposibile.

Respondetur forte quod non obligatur ad habendum iustitiam originalem. Ex quo baptizatus etiam non obligatur, sed quilibet obligatur ad habendum iustitiam originalem vel aliquid aliud loco istius quod Deus vult dare ad certam dispositionem hominis et bonum usum suorum naturalium vel ad applicationem sacramentorum et illud esset gratia.

Corollarium primum: huiusmodi parvuli Deo non coniuncti per gloriam, nec dolorose, neque pena molestabuntur sensuali. Quod non dolorose, quia vel dolerent de culpa originali vel de pena dampni. Non de culpa, quia cum de illa amplius non mundentur, dolor ille in desperationem duceret et talis esset vermis vel remorsus conscientie, et sic pena eorum non esset mitissima, cuius oppositum dicit beatus Augustinus in *Enchiridion*. Neque de pena dampni, quia cum illa pena iuste a Deo sit, ut patebit in secunda conclusione, voluntas eorum iustitie divine obviaret et sic esset actualiter deformis, quod non conceditur. Nec pena sensus, scilicet in corpore, quia illa datur ratione culpe actualis propter delectationem inordinatam. Et pro illo corollario est etiam Magister 2 *Sententiarum*, distinctione 31, dicens: “pro originali, quod a parentibus contrahitur, parvuli damnabuntur, pro eo quod nullam aliam ignis materialis vel conscientie vermis penam sensuri nisi quod Dei visione in eternum carebunt”.

Contra: ipsi in finali iudicio videbunt beatos Deo per gloriam coniungi et videbunt se tali perpetue privari, ergo de hoc dolebunt cum dolor naturaliter sequatur apprehensionem mali — vide de hoc in questione.

Item, auctoritate beati Augustini in *De fide ad Petrum*: “firmissime tene et nullatenus dubites, non solum homines iam ratione utentes, verum etiam parvulos qui in uteris matris vivere incipiunt et ibi moriuntur, si sine sacramento sancti baptismatis, quod datur in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, de hoc seculo transeunt ignis eterni supplicio puniendos”.

Respondetur communiter secundum doctores quod Augustinus ibi per penam ignis intelligit omnem penam et sic ignem generaliter accepit etiam pro pena dampni, sed illam solutionem et multas alias nititur reprobare Gregorius de Arimino super 2 *Sententiarum*.

Item, carentia visionis et fruitionis non esset eis pena, igitur. Probatur, quia illa non sunt nec unquam fuerunt eis debita, igitur non est eis pena. Tenet consequentia, alias carentia pene eterne esset carendi pena; etiam alias quilibet beatus infinite male se haberet, quia infinita || beatitudine careret. Antecedens patet, quia nunc iuste carent et numquam fuerunt in statu in quo eis deberetur etc. Aliqui dicunt quod debetur eis beatitudo quoad speciem.

Item, signo A parvulum decedentem in peccato originali et B quem Deus creaverit sine propagatione et qui sic decedat sine actuali culpa, tunc sic: A est in culpa et B non, igitur si A non habet penam sensus, tunc equaliter male habent A et B, quia uterque penam dampni solum, quod videtur esse contra divinam iustitiam. Quare utique videtur quod ipsi A addatur etiam pena sensus.

Respondetur quod si B extra culpam est, tunc ipsi minus male est quam A, quia ipse solum habet carentiam divine visionis etc. et A caret eadem et cum hoc male se habet per culpam, scilicet per difformiter se habere divine voluntati.

Secunda conclusio: summo iustitie zelatori Domino Deo magna sollicitudo esset, (id est) creature rationales que iuste sine exorbitatione se habeant, ita neminem dampnat nisi condecenter sue iustitie conformiter agat.

41av

<footnote n="16">16 propter] inordinationem add. sed del. ms. || 23 in] litera add. sed del. ms. ||</footnote>

<footnote n="49">49 conformiter] habeat add. sed del. ms. ; salvat add. in marg. ms.</footnote>
Prima pars patet ex decursu Sacre Scripture in qua multipliciter apparet quanta Deus fecit et quantum ipse zelavit, ut ipse reducerentur ad vere iuste se habendum in omnibus pro eis ab origine constitit etc.

Secunda pars patet per Psalmistam: *Iustus es, Domine, et rectum iudicium tuum.* Et iterum: *Iustus Dominus et iustitiam dilexit, equitatem videbit vultus eius.*

Et probatur, quia ad vere iustitie zelatorem pertinet ut “det cuilibet quod suum est et removeantur ab eo illa que non sunt sua” etc.

Contra: per misericordiam Dei, cuius non est numerus, omnis pena tam demonum quam hominum reproborum aliquando finietur. Patet per illud Sap. 11: *misereris omnium quoniam omnia potes, igitur omnium rationalium creaturarum aliquando miserebitur.*

Item, Gen. 6: *non permanebit Spiritus meus in homine in eternum, quia caro est* — et accipitur ibi Spiritus pro indignationem, ut patet per *Glossam*, igitur, cum indignatio Dei non sit nisi eius punitio, sequitur quod nulli in eternum punientur.

Item, Ps. 84 dicitur: *numquid in eternum irasceris nobis.* Et in alio Psalmo: *numquid in eternum continuebit in ira sua misericordias suas.* Et in alio: *non in perpetuum irascetur.* Sed ira Dei est eius punitio, igitur ipse non puniet nos in eternum.

Item, ratione pena non debet excedere culpam, iuxta illud Deut. 24: *secundum mensuram delicti erit plagarum modus; igitur pro temporali culpa non potest iuste inferri pena eterna.*

Confirmatur: quelibet culpa est finite malitie, igitur. Probatur, quia privat solum finito bono homini penali.

Si dicis quia est contra infinitum Dominum, contra: tunc etiam veniale esset infinite malitie, quia etiam est contra infinitum Dominum.

Respondetur secundum multos quod peccatum est solum finite malitie, quia solum finite per ipsum receditur a regula rectissima divine rationis, vel quia solum finite deacceptatur, et tunc ad argumentum dicitur quod sicud pena est perpetua in duratione, sic etiam peccatum esset perpetuum in duratione. Numquam enim delebitur et non oportet quod quanto persona est dignior que offenditur quod tanto peccatum sit gravius, ita quod non proportionaliter etc. Et communitates punientes plus offendentes notabiliores personas communitatis attendunt ad damna que possent sequi, vel quia tante plus dampnificant communitatem in persona tante utiliori communitati etc.

Item, a iusto iudice non infertur pena nisi ad correctionem, quia 2 *Ethicorum* “pene sunt medicine”; sed eterna pena dampnatorum non est ad correctionem alicuius; igitur, quia non eorum, nec aliorum, cum postea non sint futuri qui ex tali pena sint emendandi, dicitur quod infligit eam ad correctionem punientium et terrorem, et quia iustum est etc.

Tertia conclusio: nedum cum dampnatis pro sola culpa originali, sed etiam pro actuali misericorditer Deus agit. Patet, quia punit eos citra condignum.

Contra: si Deus dampnatis pro actuali faceret misericordiam, illud esset quia citra condignum infinitum puniret. Sed si sic, sequeretur quod Deus eis in infinitum misericordiam faceret, quia remittere penam infinitam est aliquante misericordie etc. Et si sic, tunc maior fieret misericordia dampnatis quam salvatis. Consequens absurdum. Et patet consequentia, quia quilibet salvatus solum finitam delectationem habet, igitur solum finita misericordia est eis facta.

Item, originali solum debetur pena dampni, et illam totam habebunt, igitur eis nulla fit misericordia.

<footnote n="20">20 non] debetur *add. sed del. ms.* || 27 divine] voluntatis *add. sed del. ms.* || 43 sed] su *add. sed del. ms.* || 46 finitam] misericordiam *add. sed del. ms.*</footnote>
Item, Deus ab eterno statuit talem legem ut ipsis nichil plus infligeret etc.

Respondetur quod Deus iuste posset penam sensus parvulis infligere pro originali; et hoc non facit; igitur misericorditer, et legem de tanta pena ab eterno sic statuit cum misericordia etc.

Augustinus dicit quod carentia visionis est minima pena. Et in alia auctoritate idem dicit quod carentia visionis divine est maxima penarum.

Respondetur quod esset maxima dampno, minima acberitate. ||

Nota de peccato originali
(patet per Magistrum libro 2, distinctione 31)

(Edidit Daniel Coman)

Cum anima ex sui creatione nullam habeat inmunditiam ex propria voluntate, videtur quod iuste possit conqueri de Deo qui infundit eam vasi corrupto. Posset enim dicere: cur me incarceras quid merui?

Respondetur quod ideo Deus facit quod infundit animam vasi corrupto, quia noluit mutare constitutionem suam qua constituitur quod ex homine generatur homo naturaliter et ideo animam infundit vasi quod invenit corruptum, quia rationalem suam constitutionem mutare noluit. Hoc etiam fecit ad humilitatem ut homo humiliatus, qui per superbiam cecidit, semper habeat secum causam humilitatis, scilicet fragilitatem suam. Nec etiam iniuste agit cum anima sic eam infundendo, quia sic esse melius est ei quam non esse.

⟨ANONYMUS⟩

Utrum peccatum originale ante baptismum sit mortale

(Edidit Daniel Coman)

Respondetur: proprie peccatum mortale non dicitur nisi illud cui debetur mors eterna, et etiam pena temporalis. Peccato autem originali non debetur mors eterna materialis, sed tantum carentia visionis Dei. Post baptismum nulla debetur ei pena, quia penitus est dimissus. Unde, si statim moreretur, evolaret. Sed queritur, cum sit omnino dimissus, quare ergo moriuntur homines baptizati. Videtur quod omnis pena debeat removeri, cum peccatum sit omnino dimissus. Unde ergo sunt tot miserie, morbi, fames, huiusmodi?

Respondetur quod non ad puniendum aliud peccatum remanserunt, sed propter alias causas, quarum prima est quia, si baptizati non morerentur corporaliter, appeterent potius baptizari pro vita corporali et obliviscerentur vite eterne. Secunda causa est ut ista misera vita semper cogat eos ad cogitandum de vita eterna. Tertia causa esset ut homo miseriis istis afflictus et humiliatus per humilitatem redeat ad vitam eternam a qua cecidit per superbiam. Quod autem dicit Augustinus “quidquid sustinemus, peccata nostra meruerunt” intelligitur sic, id est nisi essent peccata nostra non sustineremus.

Nota de primis motibus

(Edidit Daniel Coman)

Nota quod primi motus sunt peccatum. Primus enim motus dicitur ille quo homo movetur voluntarie ad illicitum ante iudicium sive deliberationem rationis.

Queritur quare primi motus sint peccatum.

Respondetur quod primus motus ideo esset peccatum, quia est ad illicitum. Movet enim animam humanam ad delectandum in re sensibili et hoc facit propter

<footnote n="7">7 acberitate ] quere in alia parte cedule post duo folia (post — folia] add. in marg. ms.) magis de peccato originali add. in marg. inf. ms. || 11 vasi ] usi a. c. ms. || 29 peccatum ] reman. add. ms.</footnote>
fomitem; fomes ergo est origo quod esset peccatum, quia solus operatur et movet ad illicitum. Si ergo velimus assignare causam efficientem quare primus motus est peccatum, dicemus quia fomes movet voluntatem humanam ad illicitum, scilicet ad delectandum in re sensibili.

Cum enim homo debeat totum cor suum Deo, sicut preceptum esset in lege *dilige Dominus Deus* etc., non licet ei aliquam partem dare creature ut aliquomodo delectetur in illa — hec esset prima causa.

Secunda causa est quia quando anima humana coniungitur creature per delectationem ab ea obtumbratur et peioratur sicut cum coniungitur Deo illuminatur et melioratur. Talis enim inproba voluntas dicitur libido quando scilicet aliquis vult delectari in creatura et est peccatum et principium omnis peccati, sicut dicit Beatus Augustinus.

Si ergo queritur unde habet primus motus quod sit peccatum, || respondendum est quod a fomite quod est corruptio proveniens ex peccato primi parentis. Sic enim fit questio de peccato originali. Fomes enim cum per se operatur non trahitur ad bonum finem imperio rationis nec movet nisi ad malum per se.

Causa autem formalis que dinoscitur ex fine quare peccatum originale sit peccatum est quia ad illicitum.

43av

### 〈ANONYMUS〉

Utrum veniale peccatum sit maius originali

(Edidit Daniel Coman)

Et videtur quod originale sit maius, quia solum originale facit dignum pena eterna, quod non facit solum veniale.

Item, originale facit maius nocumentum quam veniale, ergo maius.

Contra dicit beatus Augustinus quod pena debita originali minima esset, ergo et ipsum minimum, quod conceptus.

Ad primum dicitur quod originale potest esse solum unde facit dignum pena eterna, non sensus, sed dampni. Sed veniale non potest esse solum. Est enim cum caritate, gratia cuius debetur ei minor pena. Nec esset generaliter verum quod originale magis noceat quam veniale, ymmo eis qui sunt in Inferno magis nocet veniale quam originale. Hec Altisiodorensis libro 2 Summe sue.

### Nota utrum anima creetur in corpore vel extra (libro 2, distinctione 32, capitulo 10)

(Edidit Daniel Coman)

Nota quod embrione effigiato ad modum corporis humani Deus creat in eo animam et non extra et forma prior que prius informabat embrionem totaliter corrumpitur per adventum forme humane. Ita quod primum instans eius esse esset etiam primum instans ipsius in corpore. Patet hoc per Magistrum libro 2, distinctione 17 et 32 et auctoritas Ex. 21: *Si quis mulierem pregnantem percusserit et abortivum fecerit* etc.

Quidam dicunt quod fomes sit equalis in omnibus secundum essentiam sive secundum habitum, licet non secundum actum. Nam aliqui per bona opera sopiunt ipsum quod raro movet se in se ad grandia peccata etc. Aliqui vero prosecuntur eum in omni motu et in talis fortis est actualiter etc. ||

<footnote n="28">28 pena] non cum mortali add. sed del. ms. || 35 corrumpitur] ad add. sed del. ms. || 37 17 et] p. c. in marg. ms. ; 31 et a. c. ms.</footnote>
HENRICUS DE HASSIA: Nota de apprehensionibus

(Edidit Isabela Grigoraş)

Ymaginationes et cogitationes solum apprehensive seu speculative quantumlibet
perverse habitudinis aut turpis dispositionis aut operationis rerum non sunt de se
male, nec peccata, nec abhominabiles, quando nulla complacentia vel delectatio illas
consequitur. Clarum est hoc, quia Deus clarissime intuetur semper omnes rerum
habitudines, dispositiones spirituales et corporales rectas et quantumlibet perversas,
non solum presentes, que in toto mundo fiunt in oculis suis, aut preteritas et futuras,
sed etiam possibiles, tamen certum est quod ex materia nec Deus, nec angelus, nec
anima Christi huiusmodi perspicue intuens turpescit quoquo modo aut vilescit.
Henricus de Hassia. ||

44av

HENRICUS DE HASSIA

⟨Sicud Spiritus Sanctus unitur sanctificative affectui...⟩

(Edidit Luciana Cioca)

Sicud Spiritus Sanctus unitur sanctificative affectui, sic Pater debet uniri
memorie et Filius intellectui, cum ille potentie sint similiter infecte. Respondetur
quod potest dici quod tres persone divine uniantur sic anime sanctificative, et hoc
per illud Ioh. 14: *ad eum veniemus et mansionem aput eum faciemus*.

Item, Spiritus Sanctus potest absque donis acceptare operationes anime ad
vitam, igitur dona sunt superflua. Consequentia etc. Respondeo quod, licet possit,
tamen ipse vult se conformare ordini nature que agit per medium, quia etiam
ipse disponit omnia suaviter, id est ordinate et decenter. Et, licet cum donis possit
animam sanctificare et sine sua unione ad ipsam, tamen non stat animam esse donis
informatam absque unione ipsius et hoc propter suam magnam gratiam qua ipse
per se vult esse presens anime. Henricus de Hassia

50ar

⟨HENRICUS DE HASSIA: Nota⟩

(Edidit Luciana Cioca)

Nota. Talis consequentia non valet: voluntas divina vult efficaciter voluntatem creatam elicere actum suum, igitur ipsa elicit actum suum. Consequentia est bona et antecedens non est in potestate create voluntatis, igitur nec consequens. Ambe consequentie sunt negande et potest dari instantie: omnis homo currit, igitur ego curro. Antecedens non est in potestate et tamen consequens est in potestate mea, quia possum non currere, et sic de aliis. Henricus de Hassia

⟨HENRICUS DE HASSIA: Nota⟩

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod talis est ordo gratie: primo est exercitium naturalium quod debite
factum meretur gratiam gratis datam, secundo gratia gratis data, tertio gratia gratum
faciens, quarto gratia glorie. Henricus de Hassia

⟨HENRICUS DE HASSIA: Repugnat infinite potentie divine...⟩

(Edidit Luciana Cioca)

Repugnat infinite potentie divine facere sic effectum perfectissimum quin
posset facere perfectiorem, quia sequeretur quod eius potentia esset finita.

<footnote n="18">18 possit] posset a. c. ms. || 27 consequens] antecedens ms. || 29 antecedens] est add.
sed del. ms. || 37 esset] esse ms.</footnote>
〈HENRICUS DE HASSIA: Agens quod voluntarie et libere producit effectum...〉

(Edidit Luciana Cioca)

Agens quod voluntarie et libere producit effectum tale non oportet producere effectum quantumcumque potest, sed quantum vult, ymmo repungnat infinite potentie divine. Ubi supra.

〈HENRICUS DE HASSIA: Nota〉

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod sicud ignis est ex natura sua determinatus ad calefaciendum vel conburendum, si sibi apponatur combustibile, sic intellectus ex sua naturali inclinatione ad veritatem est determinatus ad assentiendum primis principiis in demonstrationibus vel ad hoc determinatur per aliqualem precedentem declarationem. † ||

〈Note et tituli questionum〉

(Edidit Alexandra Anisie)

In oppositum est illud Sophonias: Arguitur Soph. 1: *dies illa, dies ire et* etc.* Ps. *ascendit Deus in iubilatione*.

Questio: Utrum qualiter Christus ascendit in celum, taliter <ven>turus* sit ad iudicium.

Conclusio prima: Licet corpus Christi virtute propria natuali non potuerit <cel>os ascendere, idem tamen corpus virtute divina celos ascendisse fidelis quilibet habet concedere.

Corollarium primum: Pro nostrorum omniumque salute Christus celos <ascen>derit* propria virtute.

Corollarium secundum: Sicud Christi ascensio gloriosa sibi fuit conveniens, sic n<ostre>* saluti convincitur fuisse expediens.

Conclusio secunda: Christum super omnes celos ascendisse et ad de<xter>am Patris sedere a qualibet catholico fideli firmiter debet credi.

Corollarium primum: ex dictis doctorum est credibile corpus Christi in <celo>* empireo esse.

Corollarium secundum: Celum empireum esse supremum atque locum <beato>rum* est communis sententia doctorum.

Conclusio tertia: In eadem natura humana gloriosa in qua Christus <a>scedit in celum, venturus creditur ad iudicium.

50av+
58br

13 in] hanc questionem determinat Henricus de Gandavo 14 Quodlibet questione 2 *add. in marg. ms.* || 16 iudicium] Act. 1 *quemadmodum vidistis euntem in celum sic veniet, igitur* questio vera *add. ms.* || 21 virtute] Utrum actus exteriores voluntatis superaddant super interioribus aliquid malitie vel bonitatis *add. ms.* || 23 expediens] Utrum liceat aliquem desiderare episcopatum aut alterius presidentie (presidentie] iter. ms.) statum. *add. ms.* || 25 credi] Utrum Christus iudicaturus mundum in humana natura apparebit tam bonis quam malis in forma gloriosa. Utrum Christus secundum quod homo sit capud universalis Ecclesie. Utrum Christus per virtutem sue commestionis et aliis argumentis sufficienter ostenderit se surrexisse a mortuis. *add. in marg. ms.* || 29 doctorum] Utrum liceat aliquem voluntarie sua dimmittere et amplius solum de mendicitate vivere. Nota quod Franciscus de Marcia ordinis minorum concessit quod Deus possit uniri lapidi, ligno, etc., quod communicaret sibi denominationem concretivam esse ipsum Deum, ut secundum ipsum illa esset (coni *add. sed del. ms.*) concedenda, ‘lapis est Deus’, sed illa non, ‘lapis est deitas’, sicut iam illa conceditur: (a *add. sed del. ms.*) (sed illa — conceditur] *sup. l. ms.*) paries est albus, et tamen illa negatur: ‘paries est albedo’, etc. (paries — etc.] *in marg. ms.*) Nota quod triplex est unio: Triplex est unio, scilicet coassistiva et non informativa, sicud lumen solis penetrans vitrum, informativa et non coassistiva, ut albedinis et parietis, informativa et coassistiva (sl* *add. sed del. ms.*) simul, sicut unio forme et materie. *add. ms.*
Corollarium primum: Christus non tantum iudicabit in natura divina se⟨cundum⟩ quam est creator, sed etiam in humana secundum quam est redemptor.

Corollarium secundum et responsivum: Stante intellectu sano positionis est ⟨...⟩ pars affirmativa questionis. ||

⟨Nota de obiecto dilectionis⟩

(Edidit Alexandra Baneu)

Nullum obiectum dilectionis citra Deum est ipsius voluntatis sufficienter determinativum et appetitus sui quietativum. Tum quia ordinatur in aliud bonum cognitum presentatum vel presentabile voluntati tamquam appetibilius possibile voluntati, tum quia non includit aliqualiter omne bonum. Et cum bonum in universali sit obiectum voluntatis non satiatur nisi in omni bono desiderabili seu in bono quod emminenter seu virtualiter continet in se omne bonum. Unde ultimate quiescere non solum consistit in tanto diligere vel delectari, sed cum hoc apparet quod obiectum habeat se in ratione finis ultimi respectu illius potentie totam naturalem eius tendentiam terminantis.

Ex quo sequitur quod ad satietatem voluntatis humane, que capax est ultimi finis, non sufficit quantacumque dilectio vel delectatio nisi talis dilectionis obiectum sit ultimus finis cui voluntas propter se ultimate inheret omni miseria exclusa. Et ratio est quia ubicumque est vera satietas etc.

⟨Nota quod penes aliud attenditur intensio actus⟩

(Edidit Alexandra Baneu)

Nota quod penes aliud attenditur intensio actus, verbi gratia dilectionis respectu alicuius obiecti et penes aliud appreciatio illius obiecti qua potentia ipsum per talem actum appreciatur, quante enim intellectus iudicat aliquid esse bonum tante voluntas se conformans illi iudicio appreciatur ipsum seu diligit ipsum appreciative. Quanto autem aliquod obiectum vel eius appreciatio sub ratione boni magis distinc-te actualiter movet voluntatem et quanto cum hoc ipsa voluntas magis disposita per habitus et alias dispositiones et remotiones impedimentorum plus conatur ad dilgendum tale bonum sic distincte per intellectum presentatum tanto intensior consurgit actus diligendi, quamvis ex hoc non intendatur appreciatio obiecti.

Ex quo patet quod quantitas appreciationis sufficienter etc. Quere in sexterno.

## MAGISTER HENRICUS DE OETA

⟨Nota⟩

(Edidit Alexandra Baneu)

Nota quod unico actu quis utitur creatura et fruitur Deo.

<footnote n="4">4 questionis] Nota quod de ratione forme est ut habeat tendentiam in materiam suam tendentiam terminantem, et econverso, materia ad formam tamquam in suam innitentiam terminantem, sicut grave simplex ad centrum et ideo ex materia et forma fit unum per se. Nota: de ratione summe divinitatis est ut nullius possit esse forma, sed habet plenariam et omnimodam reflexionem super se potentialiter et actualiter plene quietantem et terminantem. add. in marg. ms. || 6 voluntatis] est add. sed del. ms. || 7 et] sup. l. ms. || 18 etc.] signum add. ms., vide f. 52v (p. 203, ll. 23–25) || 21 aliud] sup. l. ms. || potentia] simul* add. sed del. ms. || 26 remotiones] et add. sed eras. ms. || 29 sexterno] ...signum add. ms., vide f. 53r (p. 203, l. 37)</footnote>
HENRICUS DE HASSIA
(Nota)

(Edidit Alexandra Baneu)

In creaturis reperiuntur solum tres modi unionum quarum qualibet natum est fieri per se unum. Declaratur, quia reperitur unio partium essentialium, partium gradualium, et partium integralium, seu quantitativarum, et dico notanter in creaturis propter unionem ydeptificativam trium divinarum personarum in una essentia. Nulla autem species aliarum unionum preter istas quattuor natum est per se unum resultare, quia nec per unionem accidentis ad subiectum secundum communem philosophiam, nec per contiguam, nec per ypostaticam unionem, nec per rerum diversarum penetrationem etc. Henricus de Hassia.

Quando terminus communis invenitur absoute seu sine determinatione positus sumitur pro eius significato potissimo vel principalissimo, sicut wulgatus habet philosophorum usus. Henricus de Hassia.

Volo sumere pro Virgine. Ratio quia quando terminus etc. ||

Nota de incarnatione Christi

(Edidit Alexandra Baneu)

*Versus:* Non Pater aut Flatus
Sed Filius est homo factus
Nam per quem fecit
Deus omnia iure refecit.

Nota diceret aliquis: qualitercumque se habuit Filius assumendo carnem, taliter se habuit Pater. Sed Filius assumendo carnem factus est homo, igitur et Pater.

Respondeo negando maiorem. Filius enim aliter se habuit, scilicet terminative respectu istius assumptionis, licet non aliter effective, quia agere effective est agere ad extra, sed terminative agere non est operatio ad extra neque ad intra, sed est bene terminatio operationis ad extra que fuit communis tribus personis.

Incarnationem Christi operata est tota Trinitas et attribuitur Spiritui Sancto, quia ex maxima caritate factum est, et dicitur Christus natus de Spiritu Sancto, non quod Spiritus Sanctus sit Pater eius, sed ideo quia ex magna gratia hoc factum est nullis meritis humani generis exigentibus. Item, dicitur natus de Spiritu Sancto, id est de eius potestate, non substantia.

HENRICUS DE HASSIA
Utrum Deus aliquam essentiam rationalem potuerit facere perfecte et plenarie ad ymaginem suam

(Edidit Alexandra Baneu)

Et arguitur quod sic: secunda causa potest producere effectum omnino similem sibi in omnibus essentialibus conditionibus, proprietatibus et perfectionibus, igitur primam causam hoc posse non videtur negandum. Consequentia tenet, quia prima causa videtur esse magis et plenius sui communicativa ad extra, cum sit summe bona et cum de ratione boni sit esse diffusivum et communicativum sui aliis nec summe bonum invidet, igitur. Sed antecedens notum est, quia ignis producit ignem omnino sibi similem in essentialibus proprietatibus et similiter homo hominem, igitur.

<footnote n="11">11 quando terminus] omnis terminus a. c. ms.</footnote>

<footnote>|| 31 henricus de hassia] *in marg. ms.*</footnote>

<footnote>||</footnote>

<footnote n="37">37 esse] p. c. sup. l. ms.</footnote>
Item, ista propositio non implicat contradictionem ‘essentia intellectualis est tres res distincte et quelibet earum’, igitur et hec non implicat ‘essentia intellectualis creabilis est tres res et quelibet earum’. Antecedens est notum, quia de facto sic est in Deo. Sed consequentia probatur, quia, si secunda implicaret magis quam prima, hoc esset precise ratione illius determinationis addite creabilis. Falsitas patet, quia ista copulativa ‘A est tres res distincte et quelibet earum et A est creatum’ nulla consideratione potest a nobis ad contradictionem reduci, quia non videtur quo modo taliter unam essentiam trine subsistere ponat essentiam neccesario extra totam latitudinem entis creati et creabilis, igitur. Henricus de Hassia. ||

HENRICUS DE HASSIA

(Experientia docet...)

(Edidit Alexandra Baneu)

Experientia docet quod homines sepe difficiliora et molestiora lete patiuntur vel peragunt infatuati seu fastinati carnali aut vano amore quo fruuntur se ipsis vel creaturis quam alii faciunt habentes amorem divinum vel intentionem debiti finis. Nec propter huiusmodi penalia tolleranda aut passiones et concupiscentias animales extingwendas et mortificandas requiritur principaliter Dei gratia seu auxilium Dei speciale, sed requiritur et necessarium est homini ad hoc ut talia agat vel patiatur recta et debita intentione vere et iuste et virtuose in talibus se habeat. Unde heretici et Iudei in obstinatione sui erroris sepe martiria subeunt. Et aliqui quandoque credentes se premiari obsequium Deo austerissime et abstinentissime vivunt per hec mortificantes et extinguentes in se ipsis passiones et animales concupiscentias. Pro quo tamen non sunt laudandi, nec virtuosi habendi, quia exterior et corporalis exercitatio sine iustitie districione et recta intentione interiori ad modicum vel ad nichilum valet. Hec Magister Henricus de Hassia.

<HENRICUS DE HASSIA: Note>

(Edidit Alexandra Baneu)

Providentia procuratio est necessariorum; gubernatio est directio rerum in ultimum finem ipsorum.

Non quelibet culpa infidelitatis omni culpa est gravior que stat cum fide veritatis.

Omnia que habent homines bona solum tamquam eis ad usum et dispensationem concessa tenent et non plene possessa. Henricus de Hassia.

Nota de fide

Propositio: quocumque peccato stare potente cum fide, peccent ceteris paribus fidelis et infidelis, plus peccat fidelis, quamvis illo comisso peior sit infidelis. Prima pars probatur, quia *servus sciens* etc., igitur ceteris paribus plus peccat fidelis eo quod scit voluntatem Dei per fidem, igitur. Secunda patet, quia, quantum ad peccatum comissum, sunt equaliter mali et ultra hoc infidelis est malus peccato infidelitatis, igitur propositum, supposito quod fidelis non sit reus alicuius prioris peccati etc.

Incrementi

Non est minus iam acquisita conservare et augere quam de novo non habita acquirere utique nemo putet parum facere aut minus eos qui plantata rigando

<footnote n="2">2 quelibet] qualibet *a. c. ms.* || 3 earum] igitur et hec non implicat essentia intellectualis creabilis est tres res distincte et quelibet earum *add. sed del. ms.* || 7 reduci] deduci *a. c. ms.* || 23 iustitie] directione *add. sed del. ms.* || 28 omni] nota de fide *add. sed del. ms.* || 31 nota de fide] *p. c. ms.* ; Henricus de Hassia *add. in marg. ms.* || 37 alicuius] peioris* add. sed del. ms. || prioris peccati] peccati prioris *a. c. ms.*</footnote>
virescere et florere faciunt et usque ad fructum producunt quam eos qui primo plantaverant. Unde quamvis sine influxu divini vel celesti *neque qui plantat neque qui rigat sit aliquid*, tamen puto quod qui rigando aliquid plantatum ne arescat, conservat, domesticat, et pullulare in fructum facit, plus est illo qui solum plantavit seu qui primo plantam in orto Domini radicavit.

### Nota bene

Quare Deus embrioni ab istis parentibus* procreato infundat animam dampnandam seu prescitam et embrioni ab aliis parentibus procreato infundat animam* salvandam seu predestinatam est unum de iudiciis Dei occultis, non minus iustis, licet embrio est illegitime conceptus. An propter alia quedam peccata parentum vel an hoc faciat ad neutrum horum respiciendo, ipse altissimus qui vincit scientiam nostram novit et propter nostram ignorantiam non minus iuste agat. Henricus de Hassia. ||

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota: ‘producere’ capitur dupliciter

(Edidit Alexandra Baneu)

52bv

Nota quod unam rem generare vel producere aliam est dupliciter, quia vel similem in specie, vel dissimilem. Si secondo modo, dicitur generatio equivoca. Si primo modo, dicitur generatio univoca. Si res generat similem, est adhuc dupliciter, quia hoc est vel de substantia sua, vel de substantia aliena. De aliena, ut ignis generat ignem de combustibili et caliditas caliditatem de calefactibili. Si primo modo, est adhuc dupliciter, quia vel ita quod generans dat vel communicat genito totam suam substantiam vel solum aliquid sue substantie. Primum est perfectissimus generationis modus, qui solum reperitur in divinis, ubi Pater quodammodo ineffabili modo communicat Filio totam suam divinam substantiam.

Ubi posset queri utrum talis modus generationis sit etiam creature possibilis, quia, si sic, tunc esset possibile dari tres homines quorum nullus personaliter esset alter et tamen essent precise eiusdem essentie sive substantie, et per consequens Trinitas increata posset in creaturis habere perfectam similitudem quod doctores communiter non concedunt etc. Henricus de Hassia.

Pars affirmativa non videtur evidenter saltem nobis implicare contradictionem.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota quod ‘creare’ capitur quadrupliciter

(Edidit Alexandra Baneu)

Creatio capitur quadrupliciter. Primo modo communiter pro omni factione divina ad extra, et secundum hunc modum quidquid est factum creatura est et etiam secundum hunc modum loquitur Beatus Augustinus 3 *De Trinitate*, capitulo 8.

Secundo modo sumitur proprie pro factione totali divina, ubi nullum aliud agens concurrit, quamvis bene subiectum aliquod, sicut est in creatione gratie, que est accidentalis forma anime.

Tertio modo magis proprie ista actio creatio dicitur, ubi nullum aliud agens concurrit, nec subiectum a quo dependeat productum, licet dispositio aliqua previa fiat, sicut est in factione anime intellective, que non educitur de potentia materie nec ab ea dependet, ut est de aliis formis substantialibus secundum philosophiam peripateticam.

<footnote n="2">2 plantaverant] unde quamvis sine influxu vel celesti add. ms. || 20 de¹] combisi add. sed del. ms. || 23 quodammodo] p. c. ms. || 25 possibilis] etc. Henricus de Hassia add. ms. || 28 quod] p. c. ms. || 34 creatura] p. c. ms. || etiam] in marg. ms. || 43 peripateticam] peripoteticam ms.</footnote>
Quarto modo maxime proprie est creatio, ubi nulla previa dispositio, nec subiectum requiritur aut concurrit, sed solum agens increatum, sicut est in factione materie prime vel angeli.

Ex quo sequitur quod angeli et materia prima et celi, si corpora simplicia sunt, non ex inferioribus producta propriissime dicuntur creature, quia propriissime creative producta sunt.

Et homo magis proprie dicitur creatura quam alia animalia, quia utraque pars essentialis hominis est creative producta. Henricus de Hassia.

Nota ad venandum sensum litteralem Sacre Scripture

(Edidit Alexandra Baneu)

Nota quod qui vult venari sensum litteralem alicuius dati passus Sacre Scripture habet considerare primo que precedunt et que sequuntur, et causas dicendi — locum, tempus, negotium et personas — que quandoque ex aliis passibus Scripture intelligere possunt.

Secundo, advertere habet vulgatum usum et significationem terminorum illius ydiomatis in quo Scriptura ponitur.

Tertio, considerare habet modos loquendi vulgares transsumptive et figurative quorum multos tangit grammatica figuralis. Satis ex hoc utilis expositioni Scripturarum.

Et tunc sensus qui ex istis tribus convincitur in esse debere dato passui Scripture potissime videtur esse sensus literalis ipsius.

Ex quibus patent aliqua. Et primo, quod sensus literalis non sumitur semper secundum primariam significationem vocum seu terminorum, sed multotiens secundum eorum acceptionem transsumptivam, ut ibi *commederunt Iacob* etc.

Patet secundo quod, quamvis Iudei convinci possint quod multotiens Scriptura Sacra ex intentione Dei methaphorice seu figuraliter sit exponenda, tamen super hoc de tribus sensibus misticis, scilicet morali, anagogico, et allegorico, non sic convinci possunt ex Scripturis eorum. Sed quod Sacra Scriptura illis tribus sensibus exponenda est habetur ex Scripturis Novi Testamenti per quod Christus apparuit librum Veteris Testamenti *scriptum intus et foris*, ut patet ex multis passibus Testamenti Novi. Henricus de Hassia. ||

(Nota)

(Edidit Daniel Coman)

56av

Peccatum originale est macula anime secundum doctores. ||

Nota quod triplex est liberum

(Edidit Alexandra Anisie)

58ar

Primum est liberum libertate finalis ordinationis, et est perfectius in quod aliud recta ordine ordinatur primaria intentione, et constat voluntatem humanam non respectu cuiuslibet sui obiecti esse sic liberam, quia respectu ultimi finis non est sic libera, sed serva, cum ipsa in ultimum finem ordinetur recto ordine primaria intentione.

Aliud est agens liberum complacenter, et est agens determinatum ad unum obiectorum, agens cum cognitione, sine tractu et impulsu, sic complacenter quod, si posset non agere, nollet non agere, et de tali libertate dico quod voluntas est ita libera quoad aliquos primos motus qui dicuntur complacentia seu naturales amores,

<footnote>5-6 quia — sunt] *sub text. ms.* || 9 nota — *scripture*] *vide f. 122r (p. 478, ll. 34-38)* || 16 habet] debet *a. c. ms.* || *vulgares*] *in marg. ms.* || *figurative*] et modos loquendi *add. sed del. ms.* || 33 liberum] quod triplex libertas a necessitate a pena et a culpa *add. in marg. ms.*</footnote>
et hoc respectu boni magni, non tamen est sic libera respectu cuiuslibet sui obiecti qualitercumque presentati, quia non respectu magni. Ad hoc quod agens dicatur agere complacenter estimo quod requiratur quod actus sit complacentia met, vel quod ei complacentia sit annexa, etc.

Aliud est agens liberum libertate oppositionis, et est duplex: quoddam contradictorie liberum, aliud contrarie; liberum contradictorie est quod omnibus aliis eodem modo se habentibus, etc., quod sic intelligo, est agens in cuius potestate est stantibus dispositionibus sufficientibus ad hoc quod producat actum suum, et nullo existente impedimento in passo se sistere, et illum actum non producere. Sed agens liberum contrarie est agens in cuius potestate est stantibus dispositionibus sufficientibus ad hoc quod agat sive producat actum suum, et nullo existente impedimento in passo non illum actum, sed eius contrarium producere omnibus eodem modo se habentibus.

⟨...⟩ ut sit peccatum posse esse fuisse nihil enim prohibet Deum efficaciter velle peccatum posse esse, cum hoc sit necessarium rationem boni habens.

Sed occurreret alicui de voluntate Patris in divinis respectu Spiritus Sancti et respectu eius obiecti quod est Deum esse an etiam efficax dici debeat vel qualis. Responditur quod, quia Spiritus Sanctus procedit a Patre per modum voluntatis, potest etiam aliquo modo dici efficax respectu ipsius, licet non proprie. Non autem sit respectu eius quod est Deum esse, tamen taliter nullo modo sit vi divine voluntatis, nec esse possit respectu huiusmodi, ergo et similium Deus non se habet proprie efficaciter volitive, sed solum volitive complacenter. Henricus de Hassia.

## Dubium (continuatio)

(Edidit Alexandra Anisie)

Dubitatur quomodo voluntas dicatur efficax vel inefficax, ubi advertendum quod voluntas creata potest efficax hoc modo respectu trium effectuum per ordinem se habentium, videlicet respectu actus elici, respectu actus imperati. Tertio, respectu ultimi voliti, quando ergo voluntas exit in actum elicitum dicitur efficax, primo modo quando ulterius exit in actum imperatum dicitur efficacior, et, si consequenter ex actibus imperatis consequitur ultimate volitum dicitur efficacissima, vel plenarie efficax. Primus efficientie non est apud Deum respectu factibilium ab ipso, etc., quere in sexterno presenti. ||

## HENRICUS DE HASSIA

### Nota de peccato Eve

(Edidit Alexandra Anisie)

Nota: quod prius tempore vel natura perversus fuit in muliere rationalis affectus quam intellectus, id est error intellectus in assentiendo falso, secutus est vicium voluntatis, et non econverso.

Nota: quod, antequam mulier consentiret cuicumque propositioni false aut persuasioni serpentis, voluntas eius potuit se elective actuare appetitu excellentie vel alterius concupiscentie, secundum rationes obiectorum que mulier ex verbis serpentis solum apprehensive cognovit propositionaliter complexe, licet nondum assensive. Verum est quod potest bene contingere ut error intellectus simul instantanee concurrat cum perversa electione voluntatis, ita videlicet quod iudicium intellectus assensivum erroneum quandoque potest et potuit natura precedere perversitatem voluntatis; non tamen oportet semper intellectum prius natura vel

58av

<footnote n="13">13 habentibus ] et de istis libertatis speciebus add. sed del. ms. || 14 peccatum ] fuisse add. sed del. ms. || 32 henricus de hassia ] in marg. ms.</footnote>
tempore errare quam voluntatem perversę eligere quotiens homo cadit de statu iustitie in statum peccati, quia, ut dicit quidam articulus Parisius condempnatus, “si ratio recta, voluntas recta: error”, igitur simul stant voluntatem esse perversam et adhuc rationem esse rectam, seu intellectum nulli falso assentire, quod est propositum. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota de interpretatione dictionum

(Edidit Alexandra Anisie)

Nota: quod cognitio nature et conditionis spirituum confert multum ad habendam nobis necessariam discretionem ipsorum. Videndum est ergo primo quis sit ex nomine aut ex nominibus de quo hic dixit Dominus Deus *tu insidiaberis*, quoniam ex interpretatione nominum agnoscitur natura et conditio rerum, eo quod diversa nomina etiam unius rei secundum diversas eius proprietates imposita sunt et imponi solent. Recte ergo prius agnoscendum est ex nominibus ille ut illa ex nominibus aperta eius malitia eam convenientius caveamus, et ut sit secundum nomen eius non laus sed vituperium ipsius.

Discurrendo ergo per eius nomina, occurrit primo quod Lucifer dictus est non quod de presenti radiet aliqua luce recte intentionis, sed quia fuit creatus longe preclarior in natura, scientia, et virtute ceteris angelis. (...) Henricus de Hassia. Require in parvo libro, folio 78.

Ipse lucem scientie in excessu habuit, sed, quia desiderio iustitie secundum illam non flagravit, ideo elatione superbie cecidit, quia, ut Apostolus ait, *scientia sine caritate inflat*. Et ergo bene dixit de illo Bernardus in quodam sermone: ‘O, Lucifer, habuisti quidem lucem’, ubi supra. Henricus de Hassia.

〈...〉 Ipse enim erat principium viarum Dei, id est primus in honore, decore, et valore inter creaturas universas que vie Dei dicuntur inquantum in cognitionem Dei ducunt, quod de isto maxime verum fuit, cum esset singulariter signaculum similitudinis Dei, ut dicitur Ez. 28. Sed, quid evenit, ecce qui talis fuit impaciens tanti luminis et tam alte dignitatis, mox claritatem sue nobilis originis in tenebras convertit exceecantium vitiorum, ipse lucem scientie in excessu habuit, ubi supra. Henricus de Hassia.

Ideo et ipse N. appellatur; cui enim convenit proprietas aut conditio alicuius rei, sibi convenit et nomen eiusdem secundum illam proprietatem sumptum, similiter et nominis illius interpretationis. Convenit ergo Beato N. hoc nomen N. cum eius interpretatione que sonat, etc. Henricus de Hassia. ||

## Respondetur (continuatio)

(Edidit Alexandra Anisie)

Respondetur negando primam consequentiam, quia non valet eo quod arguitur ab amplo ad non amplum; ly enim ‘creans’ in antecedente ampliatur pro eo quod creat vel potest creare, etc.

Item, consequens est falsum supposito quod Deus de facto nihil creet.

Item, aliud est verum supponendo quod nihil possit creare nisi solus Deus, etc.

Licet ponatur quod Deus omnia creabilia creasset sive sumptum ens, not tamen ex hoc sequeretur quod potentia Dei esset exhausta, quia ipse adhuc posset omnia

58bv

<footnote n="4">4 nulli] p. c. in marg. ms. || 8 nota] nota quod cognitio nominum spirituum confert ad discretionem ipsorum *add. in marg. ms.* || 12 secundum [p. c. ms. || 13 agnoscendum] p. c. ms. ; agnoscendus a. c. ms. || 16 eius nomina] tr. a. c. ms. || nomina] ipsius *add. sed del. ms.* || 24 ipse] nota quod creature sunt vie Dei *add. in marg. ms.* || 33 beato] convenit ergo beato *add. in marg. ms.* || 39 item] Henricus de Hassia *add. in marg. ms.*</footnote>
illa annihilare et econverso eadem in numero producere et iterum et sic in infinitum, etiam quia ipse posset infinite potenter adhuc agere cum ipsis productis, quia quodlibet posset assumere in unitatem suppositi et unum alteri coniungere, et sic de infinitis modis agendi, etc.

### 〈Nota〉

(Edidit Alexandra Anisie)

Ier. primo, *a a a Domine Deus nescio loqui* de excellentia tante dignitatis, *quia puer sum* balbuciens.

Nam perfecta Trinitatis cognitio est vita eterna, ait Bernardus in sermone Pentecostes: “celebramus hodie, dilectissimi, Spiritus Sancti solempniatem”, Ioh. 15, *hec est vita eterna, ut cognoscat te, solum verum Deum, quem misisti*, etc.

### HENRICUS DE HASSIA: De natura specifica

(Edidit Alexandra Anisie)

Una opinio est que dicit natura specifica sit latitudinalis, et quod eadem natura perfectius et nobilius participatur ab uno individuo istius speciei quam ab alio, et ultra dicit quod aliquis gradus individualis possit addi uni individuo illius speciei absque hoc quod varietur in sua specie.

Nota quod Deus nihil intelligit extra, id est non sumit cognitionem suam a rebus ab extra obiective moventibus sicut nos, licet nos etiam nihil cognoscamus ab extra, quia cognitio est ad extra.

### Nota argumentum HENRICI DE HASSIA

(Edidit Alexandra Anisie)

Deus non agit ad extra. Probatur: vel ageret necessario, vel libere. Nullum istorum, igitur. Quod non* necessario probatur, quia sequitur ad extra creans necessario est Deus, igitur ad extra creans est Deus. Tunc ultra: igitur Deus est ad extra creans, per conversionem simplicem. Consequentia est bona et antecedens est necessarium, igitur et consequens.

Quod non libere, hoc probatur, quia, si libere produceret ad extra, tunc posset stare quod Pater produceret aliquam rem, et quod Filius vel Spiritus Sanctus non co-producerent. Probatur, quia Filius est liber libertate contradictionis potest velle non coproducere, et sic de Spiritu Sancto, quod est contra illud Augustini quod opera Trinitatis sunt indivisa. Sed diceretur forte quod non esset possibile sic Patrem agere et non Filium, etc., propter hoc quod est una potentia creativa ipsorum trium. Sed Pat- ter producit Filium ipso non coproducente ad intra, igitur hoc potest ad extra, cum etiam ad intra sit una potentia productiva sive generativa sicut ad extra. Respondetur quod essentia ad intra nullius productiva, sed ad extra est productiva, etc. ||

### Nota quod triplices sunt denominationes perfectionis

(Edidit Daniel Coman)

Non videtur nobis evidenter impossibile quin Deus possit facere creaturam in qua omnes denominationes dicentes perfectionem simpliciter essentiales et causales concurrerent unitive.

Item, de opposito non est auctoritas Sacre Scripture, nec determinatio Ecclesie,

13 nobilius] excellentius *add. sup. l. ms.* || 17 nihil] *sup. l. ms.* || 21 non*] *p. c. ms.*
|| 25 posset] *add. sup. l. ms.* || 26 stare] *staret a. c. ms.* || 29 sed] n* add. sed del. ms.*
|| 30 creativa] *sed contra add. sed del. ms.* || 34 nota] *corollarium add. in marg. inf. ms.*
|| 623/38–624/3 item — notum est] *in marg. ms.*
nec specialis revelatio aut convincens ratio, igitur hoc non debemus removere ab omnipotentia Dei. Tenet consequentia per unam maximam in Sacra Scriptura. Et antecedens notum est.

Pro declaratione illius corolarii est notandum quod triplices sunt denomina-
tiones, quantum sufficit ad propositum, convenientes rei universaliter perfecte,
scilicet Deo: quedam sunt essentiales, sicut ‘ens’, ‘essentia’, ‘vita’, etc., et huiusmodi;
quedam causales, sicud ‘productum’, ‘causatum’, etc.; quedam modales, sicut ‘esse
trinum’, ‘independens’, ‘necesse esse’, ‘eternum’ etc. Et secundum aliquos ille non
sunt denominationes perfectionis simpliciter, sed sunt quidam modi convenientes
modum perfectionis simpliciter, scilicet Dominum Deum, qui est ens universaliter
et omnifarie perfectum iuxta omnes denominationes essentiales et causales dicentes
perfectionem simpliciter et cum hoc habet denominationes modales convenientes
eius naturam que non possunt inesse alicui alteri rei citra ipsum, sicud ‘independens’
et ‘necesse esse’.

Ista distinctione sic premissa, arguitur pro corollario sic: si non omnes
denominationes perfectionis simpliciter, capiendo ly ‘omnes’ collective, possent
concurrere in aliqua creatura unitive, aut hoc esset ideo quia ille denominationes se
mutuo simul non possent compati, sed excluderent se, vel quia aliqua certa esset
propria Deo que nulli posset competere creature. Sed primum non potest dici,
quia tunc non concurrerent unitive in essentia divina, quod est absurdum. Nec
secundum potest dici, quia nulla dabilis est denominatio perfectionis simpliciter
reperta in Deo quin posset esse creatura cui talis competeret, sicud patet in singulis
inducendo.

Item, talis creatura in qua unitive omnes tales denominationes simul concurre-
rent non propter hoc exiret limites creature, quia adhuc dependenter haberet a Deo.

Item, non minus evidenter videtur impossibile hoc quam quod Filius Dei esset
omnino et per omnia equepotens cum Patre et quidquid perfectionis simpliciter
convenit Patri convenit Filio, et tamen quidquid habet, habet a Patre, igitur.

Ex quibus videtur sequi quod nobis non esset evidenter impossibile quin Deus
posset facere creatum esse sibi equale in essentiali perfectione. Patet, quia Deus
potest facere creatum esse cui convenirent omnes denominationes perfectionis
simpliciter, igitur potest facere creatum esse sibi equale in essentiali perfectione.
Tenet consequentia, quia opositum consequentis repugnat antecedenti, quoniam
‘A non esse equale primo in perfectione essentiali’ non stat cum illa ‘in A concurrunt
unitive omnes denominationes perfectionis simpliciter’. Sed antecedens patet ex
corollario precedenti.

Ex quibus sequitur quod dabilis est creatura rationalis inerrabilis quoad
intellectum et dabilis esset creatura contingenter libera impeccabilis quoad affectum.
Ambe partes patent, quia quodlibet tale est denominatio perfectionis simpliciter.

Nota quod, licet creatura de qua dictum est esset Deo equalis in perfectione
essentiali, tamen non esset Deus eo quod Deo non solum conveniunt omnes deno-
minationes perfectionales essentiales, sed etiam modi earum, ut ‘esse independens’,
‘eternum’, ‘necesse esse’. Illi autem modi non convenirent tali creature.

Nota quod hoc complexum ‘causatio effectiva’ capitur dupliciter. Uno modo
pro omni productione producentis respectu sui producti, agentis respectu sui
acti. Secundo modo capitur stricte, prout solum extendit se ad productionem qua
producens producit essentialiter et natura diversum a se et dependens ab eo et
taliter productum proprie vocatur effectus. Et secundum primam acceptionem
bene conceditur a doctoribus Deum Patrem esse causam Filii, sed secundo modo
nequaquam.

<footnote n="4">4 pro] nota* add. in marg. dex. ms. || 11 dicentes] em. ms.</footnote>
Nota quod unam rem aliam producere est ipsi dare esse sic acsi talis res numquam prius habuisset esse et ipsum quod producitur sic a producente capere esse acsi prius numquam habuisset esse. Ex qua descriptione sequitur quod Pater in divinis in quolibet instanti dat esse Filio acsi prius sibi numquam dedisset.

Secundo sequitur quod Filius in divinis in quolibet instanti capit esse ita vere a Patre acsi prius numquam cepisset ab eo esse, et sic suo modo est de Patre et Filio respectu Spiritus Sancti et de Spiritu Sancto respectu Patris et Filii.

Denominatio perfectionis simpliciter secundum quod elici potest ex dictis Anshelmi *Monologion*, 3 capitulo, est predicatum significans rem secundum aliquam rationem perfectionis sine limitatione ad certum gradum finitum illius perfectionis, ita ut absolute ex hoc quod alicui rei tale predicatum convenit arguatur melius ipsum quam non ipsum. Ex quo sequitur quod 'generare', 'producere', etc., non sunt denominationes perfectionis simpliciter, quia alias Pater esset melior Filio, quod est falsum.

Ydealis seu exemplaris continentia, secundum quod trahi potest ex dictis Beati Augustini *83 Questionum*, questione 48 et per Dionysium 5 capitulo *De divinis nominibus*, in genere nichil aliud est quam descriptio exemplaris vel ydealis in qua res aliqua producibilis effigiative vel productive secundum suam propriam rationem continetur. ||

### <ANONYMUS>

Utrum in qualibet secta possit esse salus quibusdam viventibus secundum ipsam

(Edidit Ioana Curuț)

Extra legem Moysi tunc non fuit aliquid per quod deleretur peccatum originale, igitur. Antecedens patet, quia alias precise secundum naturalia sua homines potuissent tunc attigisse salutem eternam etc.

Contra tertiam conclusionem: vel omnis fidelis omnes articulos fidei tenetur explicite credere vel non quilibet. Nullum istorum, igitur. Non primum, quia prelati tenentur ad plura quam populares et simplices. Nec secundum. Unde Deut. 27 dicitur: *scribes super lapides omnia verba legis huius plane et lucide*. Et secundum *Glossam* per lapides intelliguntur omnes qui credunt in Christum, ergo preceptum est quod in eorum cordibus scribatur lex plane et lucide.

Confirmatur: cuilibet Christiano necessum est vitare quemlibet errorem cuicumque articulo fidei contrarium; sed error articulo contrarius non potest cognosci nisi cognoscatur articulus, igitur.

Item, sicut cognitio preceptorum iuvat ad vitandum peccatum moris, sic cognitio articulorum iuvat ad vitandum errores heresum. Sed propter primum necessaria est cognitio explicita preceptorum cuilibet, igitur propter secundum necessaria est.

Item, simplices non possunt habere fidem implicitam in fide superioris, igitur. Probatur: nullus potest habere scientiam implicitam in scientia alterius, igitur nec fidem. Tenet consequentia, quia, sicut se habet fides implicita ad explicitam, sic etc.

Contra tertium corollarium secunde conclusionis: pueri decedentes in sola gratia baptismali salutem attingunt et tamen per viam meriti non currunt. Patet, quia non merentur, alias non solum in gratia baptismali decederent.

66av

5

10

15

20

25

30

35

40

<footnote n="2">2 sic ] *p. c. ms.* || 8 denominatio ] perfectio *a. c. ms.* || 19 continetur ] ‘esse beatum’, ‘esse impeccabile’, ‘esse inerrabile’ secundum intellectum dicunt quosdam modos perfectionis etc. Verum est quod quidam dicunt quod isti modi etiam important perfectionem simpliciter, et sic non esset possibile talem creaturam produci etc. *add. in marg. inf. ms.* || 32 quemlibet ] *p. c. ms.* || 41 habet ] sed *a. c. ms.*</footnote>
Contra primum corollarium secunde conclusionis: multi iam extra legem Christi salvantur, igitur. Probatur de multis ad quos non devenit fides Christi etc.

Confirmatur de grecis: isti salvantur et non in fide, quia in uno articulo discredunt, igitur in eis non est fides infusa.

Confirmatur: adhuc veniet una lex alia in qua salvabuntur homines, igitur. Antecedens probatur de lege Spiritus Sancti de qua dixit abbas Ioachim. Quicumque sunt salvati virtute passionis Christi sunt salvati. Sed tempore legis Moysi, nec ipsi de lege Moysi, nec alii crediderunt Christum passum, igitur non salvabantur virtute meriti passionis Christi.

Contra probationem secundi corolarii tertia conclusionis: tunc fides esset super scientiam, quia scientia non excludit omnem dubietatem actualem et habitualem.

Item, heretici ita firmiter adherent suis erroribus etc.

Non magis fidei repugnat apparens et non existens verum quam caritati apparens et non existens bonum, sed ex caritate potest diligi apparens et non existens bonum, igitur sicut ypocrita creditur esse bonus etc.

Confirmatur de uno qui credit Christum incarnandum quando iam incarnatus fuit.

Confirmatur: lumini prophetico potest subesse falsum, igitur lumini fidei. Antecedens patet IV Reg. 2 Ezechie regi dicebatur: *dispone domui tue* etc. Et Ion. 3, 40 dies etc.

Contra primam conclusionem: aliqui invincibiliter Christum ignorantes salvabuntur, igitur. Antecedens patet, quia stat aliquos homines alicuius secte pro Deo facere quidquid faciunt et credere se in omnibus que faciunt Deo obsequium prestarre et omne genus suppliciorum non solum pacienter sed et gaudenter sustinere, igitur quod isti faciant propter ignorantiam invincibilem non imputatur eis ad culpam.

Apostolus dicit ad Rom. 1: *Invisibilia Dei per ea que facta sunt intellecta conspiciuntur*. Ad hoc ergo quod aliquis credat oportet quod prius consideret visibilia et conferat illa sue cause. Unde credere idem est quod persuasum esse, sed ad omnia ista facienda exigitur tempus, ergo impossibile est quod aliquis per se in primo instanti adulte sue etatis credat, ergo impossibile per se erat isti ut crederet in A, sed nullus tenetur ad impossibile per se, ergo iste non tenetur credere in A, quod concedimus dicentes quod nullus etc.

Nullus enim tenetur credere in primo instanti etatis adulte. Iudex enim secularis dat inducias ad credendum in se, sed quantum precise dat ad huiusmodi deliberationem nullus scit. Unde patet quod hec illa illatio non valet: iste est adultus et numquam credidit in Deum et decedit sic, ergo dampnabitur, quoniam numquam fuit in hora vel mora credendi et ideo iudicatur ut parvulus donec tempus deliberationis fuerit elapsum.

Queritur in quo instanti primo teneatur credere homo hic incipit et ponatur quod statim post baptismum aliquis parvulus deferatur ad paganos et moretur ibi, donec sit adultus. Queritur ergo de isto in quo instanti primo teneatur credere. Videtur quod in illo instanti in quo potest dici iste est adultus, quod probatur: dicatur illud instans A si decesserit statim post A dampnaretur, quia cum sit adultus non credit in Deum, numquam dilexit Deum, ergo peccavit mortaliter non nisi peccato omissionis sit ita, ergo omisit non nisi in A et ita omisit credere in A et ita tenebatur credere in A et non ante A, quia nondum erat adultus, ergo A fuit primum instans in quo tenebatur credere.

<footnote n="7">7 salvati¹] in add. sed del. ms. || 25 culpam] Altissiodorensis in *Summa sua add. in marg. sin.* ms. || 30-32 ergo impossibile — nullus etc.] *sub text. ms.* || 32 etc.] Nota in quo instanti teneatur credere homo *add. in marg. sin. ms.* || 34 *dat*²] nullus scit *add. sed del. ms.* || 39 hic incipit] *in marg. sin. ms.* || 42 quod probatur] *in marg. sin. ms.*</footnote>
Contra dicit Apostolus ubi supra.

Hec Altissiodorensis in *Summa* sua, libro 3.

Nota quod prelato predicente heresim quicumque simplex si credit non excusa-
tur, quia nec si angelus de celo predicaret credendum esset ei. Habet enim quisque
supra se sumptum prelatum suum, scilicet Deum de quo deberet dicere: *audiam
quid loquatur in me Dominus Deus*. Hunc prelatum maxime et principaliter debe-
remus sequi, quantumcumque possemus quod si fecerimus non decipiemur ab aliis
prelatis. Sed revera cum homines sunt sine doctore difficile est recte credere de Deo,
et multotiens contingit quod propter peccata populorum non mittit eis Dominus
veros doctores: Ignorantia iuris divine neminem excusat. Altissiodorensis libro 3. ||

⟨Contra secundam conclusionem et eius corollaria⟩

(Edidit Luciana Cioca)

Contra secundam conclusionem et eius corollaria: Deus voluntarie providet
omnia opera voluntaria cum omnibus suis circumstantiis positivis que necessario
peccatum important.

Item, peccatum esse est verum, ergo Deus est causa huius veritatis et non nisi
voluntarie vult; ergo Deus vult hanc esse veram ‘peccatum est’, ergo vult sic esse
sicut per eam significatur etc. Vide Magister 1, distinctione 46.

Item, hec est vera ‘peccatum est’, ergo aliqua est causa istius veritatis, et Deus est causa omnium prima, et secunde cause agunt in virtute prime.

Item, aliqua est causa veritatis istius et non soli termini, nec solum peccatum,
cum illud nichil sit.

Item, alias Deus non optime disponeret versum. Vide Magister 2, distinctione 30, ubi dicit quod “unum peccatum est pena alterius.”

⟨Nota⟩

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod anima nostra dicitur creari, licet fiat in subiecto, quia fit in eo speciali
modo ultra consuetum cursum nature, qualiter scilicet nullum agens naturale posset
ipsam producere, quia infinities replicatur in materia etc.

Nota de peccato

(Edidit Luciana Cioca)

Nota: cum peccatum nichil sit, sed terminus significat privationem conformitatis
divine legi debite in esse, ideo illa esset falsa ‘peccatum est’ nisi bene intelligetur,
scilicet sic: aliquis habet se difformiter divine legi, unde illa ‘peccatum est’ non
valet tantum ‘aliquis peccat’, quia postquam transivit actus et nullo peccante adhuc
peccatum est et ex quo quodlibet peccatum est a voluntate.

Si queritur utrum peccatum est a voluntate bona vel mala, respondetur quod est a mala voluntate, quia in instanti esse peccati voluntas est mala, et tunc primo peccatum est.

Nota quod Deus non voluit omnia media ordinata in combustionem sancti
Laurentii vel in morte Ihesu Christi, quia peccatum non voluit neque maliciam,
nec aliquod tale privatum malum, et hoc voluntate beneplaciti, licet voluerit ea
voluntate signi permissionis, sed omnia positiva ibi facta voluit etiam efficaciter et
voluntate beneplaciti.

<footnote n="3">3 si credit] *sup. l. ms.* || 16 ergoI] *p. c. ms.*</footnote>
Nota: utrum Deus debeat dici divisibilis

(Edidit Luciana Cioca)

Deus est homo, igitur est animal, igitur est corpus animatum; igitur divisibilis.

Item, Damascenus dicit quod “Dei Filius, qui eternaliter fuit ypostasis simplex, ex tempore cepit esse ypostasis composita.”

Respondetur ad primum quod accipiendo corpus prout est in predicamento substantie et est per se superius ad ly ‘animal’, hec potest concedi ‘Deus est corpus’, quia est suppositum sustentas ypostatice corporeitatem, et non sequitur quod sit divisibilis, sed sufficit quod corporeitas sibi unita sit composita et divisibilis.

Ad secundum dicitur quod aliquid esse ypostasim compositam potest dupliciter intelligere: vel quod sit ypostasis ex pluribus resultans et integrata, et sic negatur hoc de Deo; alio modo dicitur compositum quod cum alio ponitur ad integrandum aliquid vere unum, et sic loquitur Damascenus Dei Filium in incarnatione factum esse noviter ypostasim compositam, quamvis non proprie alteri componatur, sed aliud isti, puta humanitas, ita quod claudicet lex proprie dicte compositis ex parte verbi, non ex parte humanitatis et ipso personaliter subsistentis. Ubi nota quod quandoque aliqua sic uniuntur quod ex eis fit compositum unum per se a quolibet compositum distinctum in re et denominatione, ut patet communiter in compositis ex materia et forma, et sic Christus vel Dei Filius non est aliquod compositum ex humanitate et deitate.

Secundo sic: aliqua uniuntur quod propter intimitatem qua unum intime alteri unitur et propter modum uniendi vel componendi alterum compositum denominatur ab altero sibi unito, et sic Dei Filius denominatur ‘homo’ ab humanitate ypostatice sibi unita a qua etiam denominatur ypostasis composita, et sic de pluribus denominationibus consimilibus. Nec illud est mirum quod ab albedine unita subiecto quod est altera pars unitorum denominationem recipit et vocatur albedinem.

Hec Adam distinctione 8, et est 21 questio primi: “utrum solus Deus sit immutabilis.” ||

⟨PREPOSITINUS circa principium Summe sue⟩

(Edidit Luciana Cioca)

Prepositinus circa principium *Summe* sue ponit talem regulam: “Omne verbum et omne participium et etiam omne adiectivum notans respectum unius persone ad aliam predicatur de tribus personis in summa pluraliter et non singulariter, ut ‘Pater et Filius et Spiritus Sanctus possunt omnia, sunt potentes omnia, sunt coeterni.’”

Alia regula: “omne nomen subiectum indicans essentiam predicatur de tribus personis singulariter et non pluraliter, ut ‘Pater et Filius et Spiritus Sanctus sunt unus Deus, una bonitas’; excipitur hoc nomen ‘persona’” etc. Henricus de Oyta.

HENRICUS DE HASSIA

Nota differentiam inter informare

constitutive et informare solum denominative

(Edidit Luciana Cioca)

Pro quo advertendum est breviter: ut A proprie informet B, quattuor requiruntur.

Primo quod sint diversarum specierum.

Secundo quod A coexistat B.

Tertio quod neutrum sit essentia habens ad se ipsam reditionem suppositalem.

<footnote n="12">12 factum ] factam a. c. ms. || 22 dei ] Deus ms.</footnote>
Quarto quod A habeat aptitudinalem ordinem et tendentiam in B, et econverso B in A. Ut autem A constitutive informet B, requiruntur duo ultra predicta, scilicet ut A et B sint eiusdem generis generalissimi, scilicet substantie. Secundo requiritur ipsum B respectu A certo modo formari qualitative vel organizative secundum exigentiam nature et operationum ipsius A. Hoc ultimum clare patet ex hoc quod corrupta huiusmodi accidentali dispositione subiecti forma substantialis, ut anima, desinit in esse constitutive, et hoc vel desinendo esse simpliciter vel desinendo amplius in materia, igitur.

Nullus spiritus creatus potest uniri sua virtute constitutive per modum forme ipsi corpori. Cum enim sit persona, non potest se depersonare etc., aut illabi per modum unionis ypostatice, aut coexistitive, sic quod vires animales inciperent dependere ab illo spiritu, et sic solus increatus spiritus illabitur etc. Tertio modo coexisterent sic quod omnes vires eius ad motum localem pertinentes exerceat in tantum quod etiam organa irrationalis animalis movere possit ad actiones exteriores similes actibus rationalis anime. Et hoc modo loquebatur per serpentem et asinam Baalam per modum forme etc.

Utrum duo spiritus possent esse in eodem spatio etc. Sed, si non inest parti, quo modo movet eam? Duobus modis: uno modo causando motum in se ad quem ratione certe unionis oporteret corpus sequi, secundo modo per imperium et voluntatem et aliquem impetum, Augustinus 11 *Super Genesim*: “dyabolus serpentem illum implevit et ei spiritum suum commiscivit” etc. Credo quod Henricus de Hassia.

Si est ars compellingendi spiritus, illa esset ministerialis etc. Beatus Augustinus 21 *De civitate Dei*, capitulo 6: “Mon tu mage vel nigromantice compellinger aut in vinculis tenes demonem, et hoc certum habeas quod ipse similat se captum ut te capiat, vinctum ut te vincat, nulli sunt spiritus creati vere benigni nisi spiritus humani et beati angeli, quia nullus talium, qui cum lucifero ceciderunt, desiderat bonum hominis propter ipsius salutem.” Unde Beatus Augustinus 8 *De civitate*, capitulo 28 dicit quod “demones prestando beneficia magis nocentes, quia, ut decipiant, ideo beneficia prestant.” Et *Super Psalmos* 76: “inimicitie hominum inter se concordabiles sunt, cum dyabolo autem et angelus eius nulla concordia est hominibus.”

Item, Augustinus: “Demones ob nichil aliud beneficium hominibus prestant nisi ut eos occultius finaliter perdant.” Henricus de Hassia.

Dyabolus non potest imprimere immediate in spiritum, sed movet sensus exteriores etc., sed qualiter se habeat ad res sensibiles quarum obiectionibus temptat. Beatus Augustinus 83 *Questionum*: “Serpit hoc malum per omnes additus sensibiles: dat sese figuris, accomodat coloribus” etc. Et hoc causare mediantibus eis illicitam delectationem operatur aliquid in illis formis sensibilibus preter id quod ipse de sui natura sub virgam apparere serpentem quid mirum si sapor insipidus sapientissimus hac re sub specie latet dyabolus ipse conatur puros pervertere, ut mali habitus etiam in utero matris etc. ||

### 〈Note〉

(Edidit Luciana Cioca)

Ydioma dicitur ab ydios quod est proprium et hominum quod est sermo vel modulatio inde ydioma proprietas loquendi in qualibet lingua. Quot enim sunt lingue tot sunt ydiomata; unusquisque enim ydiomate suo loquitur.

Suppositum est res que secundum essentialem vel naturalem tendentiam

<footnote n="9">9 constitutive] p. c. ms. || 12 illabitur] p. c. ms. || modo] ex add. sed del. ms. || 13 localem] p. c. ms. || 29 nocentes] nocentem ms. || 30 inimicitie] iter. ms. || 39 insipidus] p. c. ms.</footnote>
actualem vel aptitudinalem nulli alteri a se innititur ut subiecto vel forme aut suppositanti et secundum eius essentialem vel naturalem tendentiam nulli innititur ut toti integrali.

Ydioma describitur sicut potest colligi ex dictis Damasceni libro 3 *Sententiarum*: "Ydioma est proprietas distinctiva qua distinguitur natura a natura, vel suppositum a supposito, vel suppositum a natura, aut econverso."

Communicatio ydiomatum in Christo est denominationum sumptarum a proprietatibus divine vel humane nature Christo Dei Filio attributio ratione unionis unius indivisibilis subsistentie personalis qua utraque natura personatur.

Unio ypostatica est illapsus persone seu suppositi alicui nature quo illabens supplet suppositale subsistere quo ipsa per se subsisteret sibi ipsi derelicta.

Productio spiritus maiorem habet convenientiam cum productione Filii quam cum productione creature, quia productiones differunt secundum differentiam terminorum ad quos. Maior autem est differentia inter Spiritum Sanctum et creaturam quam inter Filium et Spiritum Sanctum; sed productio Filii est per modum nature et productio creature est per modum voluntatis; ergo productio Spiritus Sancti non est per modum voluntatis.

Item, sequeretur quod in divinis esset quaternitas. Consequens falsum et patet consequentia, quia ibi sunt tres persone realiter distincte et illa communis vis spirativa. ||

### 〈Note〉

(Edidit Luciana Cioca)

68bv

††††††††

In genitum geniti generavit Virgo Maria †.

Claritatis honor et nobilitas, voluntas et gratia †.

Utrum Deus homo factus sit ex humana et divina naturis compositus.

Cum finis huius rimus ymnus praximus

a a a b c d e f g h i k l m m m m m

futurum frater meus est

frater me

fetter meus mater mea ambo sunt mortui et ambo stat in ecclesia sancti Stephani

Omnia dat dominus non habet ergo minus

omnibus omnia non mea sopina* dicere possum

omnia dat dominus non habet

omnibus omnia h h

Reverendo

est

rever

orationi

ex quo sequitur quod caro Christi non fuit primus concepta quam animata et in instanti materiam disponit et formam inducit. ||

<footnote n="9">⁹ subsistentie] p. c. ms.</footnote>
HENRICUS DE HASSIA
Nota de peccato Ade

(Edidit Mihai Maga)

Nota: si queritur quid si Adam post consensum non prorupisset in exteriorem commestionem, an adhuc transgressionis reus fuisset. Potest dici breviter quod sic, quia voluntas digne pro facto habenda est quando et ubi quantum in ea est, exiret in actum exteriorem, et ergo, si angelus removisset Adam statim post consensum de arbore vetita aut fructum de manu eius excussisset adhuc reus transgressionis fuisset. Non autem magis reus fuit eo quod utroque modo transgressor precepti exstitit. ||

75ar

⟨HENRICUS DE HASSIA: Nota⟩

(Edidit Mihai Maga)

Data opinione quorumdam dicentium quod possibile est Deum facere essentiam creatam in tribus suppositis subsistentem ita quod talis essentia sit illa tria supposita et quodlibet eorum inter se realiter distinctorum, tunc dicunt quod nullum talium suppositorum quoad esse suppositale sui esset eiusdem speciei specialissime cum aliquo demonstratis suppositis divinis, licet forte convenirent sub specie subalterna. Quod probatur sic: quia de ratione formali istorum suppositorum demonstratis suppositis divinis est quod impossibile est ea esse, nisi secundum productive sic a primo et tertium productive a primo et secundo. Sed talis nature non possunt esse aliqua supposita creata vel creabilia eo quod quodlibet tale Deus potest seorsum sine altero producere et conservare, igitur. ||

75av

10

⟨Note⟩

(Edidit Alexandra Baneu)

Nota circa primam conclusionem quod secundum aliquos idem est voluntas signi et voluntas beneplaciti, quia Deus met. Sed ista nomina significant diversimode etc. Secundum alios vero voluntas beneplaciti est divina voluntas, sed voluntas signi est res ad extra que est divine voluntatis beneplaciti signum, ut preceptum, consilium, etc., et tunc distinguuntur preceptum et consilium, quia preceptum est de necessitate, consilium de perfectione. Tales vide in Gregorio.

Nota etiam quod Deus non vult voluntate beneplaciti divini omnia precepta a quolibet impleri loquendo saltem de voluntate prosecutionis vel fuge, alias enim semper omnia implerentur, sed vult illud bene voluntate complacentie vel displicentie simplicis, scilicet nolitionis vel volitionis, de hoc vide Gregorius. Vel dicatur quod Deus vult voluntate beneplaciti omnes obligari ad impletionem preceptorum, et sic efficacia divine voluntatis terminaretur ad obligationem preceptorum, et non ad impletionem, etc.

Contra secundam conclusionem: conformitas voluntatis consistit in volendo illud quod Deus vult etc.

Respondeo quod non, sed voluntas creata dicitur conformis divine voluntati que non aliud vult nec aliter vult vel nult quam Deus vult ipsam velle vel nolle, vel forte ista voluntas est conformis divine voluntati que non aliter se habet quam divina voluntas vult eam se habere.

Contra eandem conclusionem arguitur argumentis Thome de Argentina: “iste non est verus amicus alicuius qui voluntate ab eo discordat in iustis rationalibus. Sed

85ar

25

30

35

40

<footnote n="1">1 henricus de hassia] *in marg. sin. ms.* || 3 consensum] connestionem *a. c. ms.* || 8-9 precepti exstitit] *add. in marg. sup. ms.* || 11 data] Henricus de Hassia *add. in marg. sin. ms.* || 15 subalterna] *p. c. ms.* || 19 quod] *p. c. ms.*</footnote>
habens rectam voluntatem est amicus Dei et omne quod absolute et simpliciter est iustum et rationale. Maior patet per Tullium: 'ad perfectam amicitiam spectare videtur idem velle et nolle'. Et 9 *Ethicorum*: 'contrarietas voluntatum dissolvit amicitiam'.

Respondetur quod maior non est universaliter vera de omni qui discordat in volito, sed sic esset bene vera: ille non est verus amicus alicuius qui non vult illud quod vult ipsum velle scita sua voluntate et in casu ipse tenetur aliquando discordare in volito, ut ostensus est.

Item, quilibet homo tenetur velle illud cuius oppositum, si contingere, necessario tolleret divine voluntatis perfectionem. Sed quod Deus simpliciter et absolute vult oppositum eius, si contingere, tolleret divine voluntatis perfectionem, igitur. Maior nota. Minor probatur, quia, si contingere oppositum istius quod Deus distincte et determinate vult, tunc vigor et postestas divine voluntatis tolleretur, esset enim invalida.

Respondetur negando minorem, quia Deus vult efficaciter Antichristum fore et potest facere Antichristum non fore, et, si illud faceret, non tolleretur eius potestas, sed ymmo maneret et ampliaretur. Unde, si faceret Antichristum non fore, non faceret nisi volendo.

Item, habens rectam voluntatem et manente recta voluntate non potest licite facere contra voluntatem divinam, igitur non potest licite velle contra voluntatem divinam. Antecedens notum est. Et consequentia probatur, quia quod licitum est velle illud licitum est facere, igitur a destructione consequentis etc.

Respondetur negando consequentiam, unde nullus potest facere contra voluntatem divinam efficacie, igitur non potest facere licite contra eam, potest igitur talis non facere contra voluntatem divinam efficacie de qua est sermo, sed potest licite velle contra voluntatem divinam quoad volitum, licet non contra illud quod divina voluntas vult ipsum velle. Et forte est concedendum quod, sicut in casu predicto, 'licite volo patrem vivere' etc., sic 'licite possum facere omne quod possum ad hoc ut pater meus vivat' etc.

Contra secundum corollarium secunde conclusionis arguit Gregorius sic: quilibet tenetur nichil velle quod est contra eternam legem etc. Respondetur quod non quicumque vult contrarium eius quod Deus vult vult contra eternam Dei legem, sed ille tantum qui vult contrarium eius quod Deus vult eum velle etc. ||

Item, quidquid Deus vult illud est bonum et contrarium eius est malum. Si ergo ipse vult patrem meum mori, tunc illud est bonum, et per consequens patrem meum non mori est malum, igitur Deus non potest michi precipere, alias preciperet michi malum etc. et vellet contraria etc.

Respondeo quod, licet in tali casu patrem meum vivere sit malum, tamen me velle patrem meum vivere non est malum, et sic Deus volendo patrem meum mori et precipiendo michi quod velim patrem meum non mori, non precipit michi malum, sed bonum, nec vult contraria, quia me velle patrem meum non mori non est contrarium ei quod Deus vult, scilicet patrem meum mori, sed patrem meum non mori contrariatur voluntati divine et illud Deus michi non precipit, ut notum est, etc.

Item, voluntas non potest ferri acceptative in malum sub ratione mali etc. Sed in tali casu iudicat patrem meum non mori esse malum, cum sciat Deum velle ipsum mori, et omne quod Deus vult est bonum, igitur. Respondetur quod oportet casum priorem de patre et filio specificare, unde possibile est quod filius habeat actualiter illam 'Deus vult patrem meum mori et Deus vult me velle patrem meum non mori' et quod actualiter non iudicet quod bonum sit patrem suum mori, cum omne a Deo volitum sit bonum, sed quod iudicet quod bonum sit patrem suum

5

10

15

20

25

30

35

40

45

85av

<footnote>40-41 contrarium] est add. sed del. ms. || 48 suum] p. c. in marg. ms. ; meum a. c. ms.</footnote>

<footnote>|| 49 iudicet] illud add. sed del. ms.</footnote>
non mori, syllogizando de hoc previe, quia ipse sibi benefecit et poterit etiam quod consequentia bene facere etc., tunc constat quod voluntas filii potest se actuare. Secundum hoc iudicium deliberativum, bonum est patrem meum non mori, et sic, licet feratur in malum, quia in contrarium illius quod Deus vult, non tamen fertur in ipsum sub ratione mali, sed sub ratione boni, ut notum est. Et licite fertur in illud cum sciat Deum velle ipsum taliter velle etc.

Dubitatio: an sancti sic suam voluntatem divine voluntati conformaverint quod ipsi Christi passionem voluerint, require in parvo libro, folio 131

(Edidit Alexandra Baneu)

Nota quod conformitas voluntatis create ad increatam voluntatem non complete stat in hiis duobus, scilicet quod Socrates velit quidquid scit Deum velle et quidquid vult ipsum velle. Sed conformitas create voluntatis convertibiliter consistit in hoc et adequate ut non aliter nec aliud velit vel nolit quam Deus vult eam velle vel nolle, et hoc patet expresse per venerabilem Anselmum *De similitudinibus*, capitulo 153, ubi dicit quod “non debemus semper velle quod Deus vult, sed hoc velle debemus quod Deus vult nos velle debere”. ||

### 〈ANONYMUS: Note〉

(Edidit Andrei Marinca)

Frater Heinrice in Christo dilecte mitto vobis cum reveren|do magistro Francisco pecuniam pro tribus florinis pro quolibet | dimidiam libre cum VIII denariis de quibus unum vobis pro|pino mitto vobis etiam licentiam visitandi exercitia studentium | cum socio vobis grato quia solus ire non debetis | ne ab aliis in consequentiam malam trahatur commisi etiam | fideliter et recommendavi magistro reverendo Francisco studium | et studentes, et credo quod libenter facient prout et quantum | pro ipsis expedit, officium enim divinum et alia observan|tias regulares concernentia propter studium non sunt negligenda nec ob|mittenda mitto vobis etiam iii denarios quos fratri Iohanni Lutman tra|datis valete et orate pro me.

Provincialis videtur amicus. ||

### 〈ANONYMUS: Nota〉

(Edidit Andrei Marinca)

⟨...⟩ non meretur secundum Occam neccesario ⟨...⟩ non augetur quantum est de se. Sed voluntas ⟨...⟩*rente difficilis magna studet ferventiorem et intensiorem actum caritatis elicit et intenditur quoad dilectionem Dei et sic mediante illo actu meretur sibi augeri caritatem. Exemplum de Sancto Laurentio.

## Nota de igne Purgatorii

(Edidit Andrei Marinca)

Prima opinio: pena anime surgit ex qualitate disconvenienti corpori ad quod naturaliter inclinatur anima.

89ar+
91av

91ar

<footnote n="7">7 dubitatio] dubium add. in marg. ms. || 30 et intenditur — dei] sub l. ms. || 33 quod]
p. c. ms.</footnote>
Nota de igne Purgatorii

(Edidit Andrei Marinca)

Nota de modo per quem ignis in Purgatorio affligit. Non videtur, quia non est contrarietas ad spiritum, nec corrumpit, igitur non videtur unde dolorem posset creare in anima.

Unus modus est quia anima habitualiter determinat sibi complexionem corporis et inclinatur ad corpus, et igitur non videtur quod ignis sic agat, sicut si esset in corpore.

Secundus, quod illud quod est alicui preter naturam et impertinens, sicut ignis, et desparate se habet, occupat etiam sicut motus circularis ignis occupat eum, licet impertinens sit.

Tertius modus affligitur, quia spiritus est substantia perfecta et magna pena est sibi quod infligitur ei una qualitas corporalis imperfecta.

Quartus, quod a medio quod est instrumentum Dei, quod ipsum diversimode punit plus secundum proportionem et ad diversa obiecta peccatorum, ita detinetur a medio et habet continentiam attentiorem ad illud et ad aliud, et vocatur ‘ignis’ quia acute punit, licet non sit ignis realis.

A. Videtur quod per contritionem quamcumque parvam remittatur pena debita et sit A parva contritio que, per adversarium, non sufficit. Arguitur sic: C pars A sufficit tollere penam eternam debitam pro peccato, igitur residuum sufficit temporalem tollere etc. Item, tollit culpam, igitur penam, quia peior.

Responditur quod non virtute contritionis, ubi supra.

B. Nota quod non virtute contritionis pena eterna tollitur, sed ex dispositione Dei et ordinatione, et igitur in contritione datur caritas vel ante. Secundum alios ponentes ordinem in institutione et virtute divina pena eterna tollitur et manet temporalis ad declarationem divine iustitie. Et tunc per contritionem sequentem vel in eodem instanti existentem tollitur secundum maiorem vel minorem intensionem pena tota vel pars eius, ita quod non virtute motus contritionis tollitur pena.

Prima consequentia non valet. Ibi est maior difficultatis, igitur maius meritum... non patitur motus vitiorum et ||〈...〉*inde plus meretur quam hoc quod *.

89av

et contritiones ex parte obiectorum sunt eiusdem speciei et igitur possunt comparari.

Propositio: stat de lege ordinata quamtamque parvam contritionem tollere totalem penam et culpam. Patet, quia stat magnam tollere penam pro magno peccato, igitur proportionaliter parvam pro minori etc.

Ecclesia confirmata est in caritate et confirmatio non est nisi dispositio Dei qua voluit Ecclesiam suam preservare etc.

Nota quod Spiritus sanctus necessario producitur, quia alias posset non esse Deus. Nota quod voluntas divina et intellectus divinus eque primo determinat se.

Intellectus potest dictare quod Deus sit super omnia diligendus ex puris naturalibus, et voluntas potest se conformare illi iudicio, ergo potest Deum super omnia diligere ex puris naturalibus.

Verte folium et in prima columpna in principio. ||

<footnote n="17">17 a.] B. a. c. ms. || remittatur] ad add. sed del. ms. || 20-21 item — supra] sub text. ms. || 22 b.] B A tr. a. c. ms. ; A. a. c. ms. || 22-27 nota — pena²] praem. ms. || 22 nota] b add. in marg. sin. p. c. ms. ; a add. in marg. sin. a. c. ms. || 29 *] In Christo filii dilecto fratri Henrico de Rinfeldia studenti Wienensi ordinis fratrum predicatorum add. ms. || 34 minori] p. c. ms. || 35 confirmatio] confirmior a. c. ms.</footnote>
### 〈ANONYMUS〉

Utrum in mente hominis reperiatur distincte ymago Trinitatis

(Edidit Luciana Cioca)

Ymago distincte representat illud cuius est ymago; sed mens nostra non distincte representat Trinitatem; igitur. Minor probatur, quia, si eam naturaliter et distincte representaret, per eam possemus naturaliter venire ad distinctam notitiam Trinitatis, quod est falsum, igitur.

Item, secundum Augustinum 15 *De Trinitate*, capitulo 17: "Quelibet persona divina habet illud in quo ponitur Trinitatis ymago". Unde Pater habet memoriam, intelligentiam, et voluntatem. Similiter est Filius et Spiritus Sanctus, ergo ista non magis representant Trinitatem quam unitatem, cum illa sicut sunt in una, sic et in qualibet persona.

Vestigium est impressio derelicta ex transitu alicuius super vacuum vel plenum ipsum imperfecte representans. Dicitur autem imperfecte representans, quia vestigium representat aliquid sub ratione speciei, ymago sub ratione individui, sicut per vestigium distinguitur equus a bove et cognoscitur quod transiens est equus non bos. Non autem distinguitur hic equus ab illo, sed ymago distinguit, quia ymago Iovis non representat Cesarem.

Item, ymago est representativa totius et in hoc differt a vestigio, quod est representativum partis. Sed ista conformitas expressiva totius non sufficit, sed requiritur imitatio, quia, secundum Augustinum 83 *Questionum*, questione 50, "non omne quod simile est proprie ymago dicitur, quamvis ymago omnis sit similis". Et questione 74: "Quantumcumque duo ova sint similia, unum non est ymago alterius, quia non est natum imitari ipsum." Et ideo requiritur quod ymago nata sit imitari ipsum cuius est ymago et exprimere illud. ||

### 〈ANONYMUS: Nota〉

(Edidit Luciana Cioca)

*Pellem pro pelle et cuncta que habet homo dabit pro anima sua, Iob 1.*

Pellem corporalem temporaliter debemus dare i** pro pelle clarificanda, quia parvum debemus estimare quod damus vitam temporalem pro eterna etc. ||

### 〈ANONYMUS: Contra tertiam conclusionem〉

(Edidit Edit Anna Lukács)

Contra tertiam conclusionem arguitur sic: Ipsa non potest convinci ex verbis Christi, nec habet aliam rationem sufficientem, igitur sequitur quod non sit | hoc concedenda cum etiam multi doctores oppositum dicunt. | Antecedens probatur quia illa verba Christi | sunt intelligenda sicud stant et secundum primam inpositionem terminorum, sed secundum alium sensum qui non probaret illam | conclusionem vestram; igitur assumptum arguitur: quia alias Christus in eodem capitulo contradiceret sibi ipsi. Patet, quia † | † quas de Spiritu Sancto dicit quem mundus non potest accipere, quia non videt eum, nec scit eum, | et tamen tunc mundus vidit Christum, ergo vidit Spiritum Sanctus ex vostra conclusione, et sic vidit | et non vidit.

Etiam in eodem capitulo ponunt multa alia verba Christi que non sunt sic accipienda sicut termini | primo modo precise significant, igitur etiam sic erit de auctoritate illa super qua vos fundatis † | Assumptum* patet, quia dicit Christus:

96ar

96av

97av+
107ar

<footnote n="31">31 nec — sufficientem] add. sup. l. ms. || 31–32 sequitur — dicunt] add. sup. l. ms. ||</footnote>

<footnote n="33">33 verba] add. sup. l. ms. || 34 terminorum] igitur hunc add. sed del. ms. || 38 vidit¹] add.</footnote>

<footnote>sup. l. ms. || 40 que] qui a. c. ms.</footnote>
Pater meus agricola, etc.; ergo etiam | videtur quod illa verba Christi habeant alium sensum et | videtur quod non* alium, nisi illum: *Qui videt me*, etc., id est, ‘qui videt me, videt rem que est Pater, id est | essentiam que sum ego’. Modo non videtur quod ista consequentia valeat: ‘Quid videt me, videt rem que est Pater, | igitur videt Patrem’, sicut non sequitur ‘Pater est res que est Filius, igitur Pater est Filius’. Augustinus: Patrem esse in Filio est essentiam divinam vel plenitudinem deitatis eadem esse in utroque. ||

<ANONYMUS>

Utrum impletio precepti negativi sit facilior quam precepti affirmativi

(Edidit Alexandra Anisie)

Pro discussione materie huius questionis pono quattuor conclusiones, quarum prima est:

Quando precepto negativo prohibetur delectabile, difficilior est eius impletio quam affirmativi eque delectabile iubentis. Probatur, quia ab eo quod prohibetur oportet omni tempore abstineri, non autem oportet omni tempore fieri quod iubetur, quoniam negativa precepta, sicut obligant semper, ita obligant pro semper, affirmativa vero, licet obligent semper, tamen non pro semper, igitur difficilior quoad hoc est impletio precepti negativi.

Item, probatur conclusio, quia in casu ipsius delectabilitas prohibiti movet et trahit ad transgressionem precepti negativi, igitur cum eadem vel similis delectabilitas in casu conclusionis trahat ad impletionem precepti affirmativi. Patet intentum.

Confirmatur per hoc quod prohibitio magis auget desiderium delectabilis quod prohibetur quam iussio delectabilis faciat renisum respectu eius quod iubetur.

Pro ista confirmatione est Beatus Augustinus 13 *De civitate*, capitulo 5, dicens: prohibitio auget desiderium operis illiciti quando iustitia non sic diligitur ut peccandi cupiditas, cuius delectatione vincatur.

Secunda conclusio: quando triste aliquod vel horridum prohibetur, facilior est impletio precepti negativi quam affirmativi quo simile iubetur. Patet, quia in hoc casu ex conditione eius quod prohibetur iuvatur impletio prohibitionis et difficultatur impletio iussionis. Verbi gratia, nullius difficultatis est implere preceptum de non occidendo filium, aut de non subeundo martirium, et cetera. Impletio autem iussionis contrarie difficultatis maxime est; igitur intentum.

Tertia conclusio: quod quantumcumque difficilis impletionis detur preceptum negativum, potest dari affirmativum difficilius implebile. Hoc probatur, quia impletio precepti de subeundo mortem et martirium est inter impletiones preceptorum difficillima eo quod omnis res naturaliter diligat esse et conservari, et ergo mors maxime violenta est ultimum terribilium.

Item, quia magis fugimus et adimus tristitias quam diligamus delectationes aut afficiamur ad delicias, et ergo difficilius est nos subire tristia quam abstinere a delectabilibus.

Certum est enim quod homo potest incomparabiliter magis tristari et intensius dolere ex disconvenientia rerum sensibilium quam possit ex earum convenientia delectari. Hoc manifestum est, quia homo non possit in aliquo sensibiliter delectabili tantum delectari quantum doleret si in aqua buliente vel in igne staret per parvum tempus.

Si dixeris implere preceptum negativum de numquam comedendo, videtur eque

103ar

<footnote n="2">2 non*] add. sup. l. ms. || 12 quando] prima conclusio add. in marg. ms. || 26 secunda] iter. in marg. ms. || 32 tertia] iter. in marg. ms. || 34 mortem et] add. in marg. ms.</footnote>
difficile sicut subire mortem, quia ad illius impletionem sequitur mors per famem, que maligne et diuturne afflictionis est.

Respondetur concedendo quod impletio talis precepti negativi vel consimilis potest bene esse difficilior quam communi modo subire mortem, cum quo tamen bene stat conclusio, videlicet quod possit dari aliquod affirmativum preceptum cuius impletio sit longe difficilior quam huius negativi de non comedendo, sicud tactum est de subeundo mortem mediante martirio acerbissimo.

Corollarium: quod plus retrahit a transgressione preceptorum inflictio penarum, quam aliciat ad eorum observationem collatio bonorum. Istud clare patet ex probatione conclusionis eo quod dolorosius afficiant nos tristia quam delectative nos moveat convenientia.

Quarta conclusio: quod quamvis inter fideles Veteris Testamenti, etc.

Ex istis, verbi gratia, patet responsio ad questionem propositam. Henricus de Hassia.

De hac materia etiam habetur in uno sexterno, distinctione 21 secundi libri *Sententiarum*.

Nota: secundum quod illa que affirmative precipiuntur sunt in multiplici differentia, secundum hoc in aliqua materia facilius homo inducitur ad transgressionem precepti negativi quam affirmativi oppositi, et quandoque in aliqua materia converso, ut, verbi gratia, quando precipitur alicui ieunium vel aliquod pure affirmativum quodammodo humano appetui, vel inclinationi aut consuetudini contrarium, et prohibetur ex alia parte aliquid indifferens, ut levare festucam, ubi, quia in faciendo non est delectatio, qualis potest esse ad contrarium precepti affirmativi impulsio, ut de dilectione inimici vel alicuius talis; ideo quandoque in aliqua materia facilius inducitur homo ad trangressionem precepti affirmativi quam negativi, quamvis communius accidat econverso ex eo quod illa que prohibentur communiter sunt de humanitus consuetis aut sensualiter appetibilibus. Henricus de Hassia.

## Propositio HENRICI DE HASSIA

(Edidit Alexandra Anisie)

Sequitur quod maior laus, honor, obedientia, et gloria facta est in celo et in terra Deo per Christum, quam si genus hominum non fuisset lapsum. Patet ista propositio sententialiter ex illo communi dicto beati Augustini, quod Deus sic bonus, sapiens et potens est, quod nullum malum fieri sineret nisi ex illo vel verius actione illius maius bonum elicere sciret, posset, et vellet. Ex quo etiam corellarie elici potest: quod Christo maior honor et gloria fit et facta est, nedum in cello, sed etiam in terra, quam umquam ibidem sibi facta fuerit contumelia; patet sine pluri ex predictis. Henricus de Hassia.

## HENRICUS DE HASSIA

Utrum Christus in sua resurrectione
glorificatus sit totus latria adorandus ||

(Edidit Alexandra Anisie)

Augustinus 14 *De civitate*, capitulo 15 et 17 inobedientia Ade recte punita est per inobedientiam carnis menti rebellantis.

103av

<footnote n="7">7 de ] non add. sed del. ms. || 8 corollarium] iter. in marg. ms. || 9 istud ] p. c. ms. || 12 quarta] iter. in marg. ms. || 17 affirmative] sup. l. ms. || 37 henricus de hassia] in marg. ms. || 40 punita] fuit add. sed del. ms.</footnote>
### ἩΝΟΝΥΜΟΣ

An in Adam et Eva tres potentie spirituales
fuerint usque ad nudum spoliate

(Edidit Alexandra Anisie)

Videtur quod sic, quia omnis earum superaddita dispositio vel habitus erat
gratuite collatus et qua ratione habitum iustitie originalis spoliabantur, equali
ratione et omnibus aliis spoliari debebant habitibus et dispositionibus gratuite
receptis.

Respondetur quod non omnes ille potentie fuerunt spoliate usque ad nudum
nature, sed sola voluntas ita spoliabatur. Ratio fuit quia ipsa per se ante omnem
errorem intellectus sua libertate peccavit.

Item, si memoria fuisset spoliata, omnibus speciebus et intentionibus primi
parentes fuissent penitus obliti de omnibus que fecerant et que circa ipsos facta
fuerunt ab initio, quod non cognoscebat.

Item, convenit cognitionem remanere ad augmentum pene, ut postea memores
sint quid egerint, et considerantes qualem statum perdiderint amplius dolerent,
nam, qui addit scientiam respectu malorum addit et dolorem.

### ἩΝΟΝΥΜΟΣ: Dubium: an Deus per se spoliaverit primos parentes et spoliatos dictis modis vulneraverit)

(Edidit Alexandra Anisie)

Rursus queritur: an Deus per se spoliaverit primos parentes, et spoliatos dictis
modis wulneraverit. Videtur quod non, quia figura recessus Adam a statu iustitie
ad statum peccati fuit ille *homo qui descendendo de Ierusalem in Iericho cecidit in
latrones*, sicut habetur Luc. 10; igitur, cum ille homo parabolatus fuerit primo
spoliatus et postea vulneratus, non quidem a Deo aut bonis angelis, sed a latronibus,
videtur quod Adam fuerit spoliatus bonis interioribus et vulneratus in naturalibus
a malignis spiritibus qui ibi per latrones designantur.

Respondetur hic quod nemo potuit vel potest per se, etc. Vide in folio.

### HENRICUS DE HASSIA: Ἡργατήριον πρώτον ὅσον ἂν

(Edidit Alexandra Anisie)

Arguitur primo quod sic, secunda causa potest producere effectum omnino simi-
lem sibi in omnibus essentialibus conditionibus, proprietatibus, et perfectionibus,
igitur primam causam hoc posse non videtur negandum. Consequentia tenet, quia
prima causa videtur esse magis et plenius sui communicativa ad extra, cum sit summe
bona, et cum de ratione boni sit esse diffusivum et communicativum sui aliis, nec
summe bonum invidet, igitur. Sed alias notum est quia ignis producit ignem omnino
sibi similem in essentialibus proprietatibus, et similiter homo hominem, igitur.

Secundo arguitur ad idem sic: ista propositio non implicat contradictionem: 'essentia intellectualis est tres res distincte et quelibet earum', igitur, et hec non implicat essentia intellectualis creabilis est tres res distincte et quelibet earum. Antecedens est notum, quia de facto sic est in Deo. Sed contra probatur, quia, si secunda implicaret magis quam prima, hoc esset precise ratione illius determinationis addite creabilis. Sed falsitas patet, quia ista coniunctiva 'A est tres res distincte et quelibet earum, et A est creatum' nulla consideratione potest a nobis ad contradictionem

<footnote n="2">2 an ] dubium *add. in marg. ms.* || 5 spoliabantur ] spoliabantur *ms.* || 11 et ] intentionibus *add. sed del. ms.* || 13 fuerunt ] abini *add. sed del. ms.* || 19 rursus ] dubium *add. in marg. ms.* || 26 etc.] patet per *add. sed del. ms.* || 27 hassia ] Henricus de Hassia *add. in marg. ms.*</footnote>
reduci, quia non videtur quomodo taliter unam essentiam trine subsistere ponat essentiam necessario extra totam latitudinem entis creati et creabilis, igitur.

Tertio arguitur: istius contradictionis, 'Deus potest facere creaturam que sit tres res et quelibet earum, et Deus non potest hoc facere', pars affirmativa est a katholicis potius ponenda, igitur propositum. Assumptum probo, etc.

Patet ergo quod Deus potest plene modum quo ipse est trinus et unus ad extra create nature communicare, quod fuit probandum, etc. ||

## Contra secundum corollarium secunde conclusionis arguit HENRICUS DE OYTA

(Edidit Ioana Curuț)

Aut articulus Trinitatis omnibus apparet esse verus, ita quod nulli falsus, et habetur propositum, aut apparet alicui falsus, puta alicui infideli, aut hoc igitur est quia decipitur per malam illationem, aut quia aliqua propositio falsa apparet sibi vera.

Non primum, quia ut prius dictum est, quia potest habere artem sufficientem vitandi fallaciam et solvendi paralogismos.

Nec secundum, quia aut illa propositio falsa apparet sibi vera ex se aut per alias probata. Non primum, quia periret omnis certitudo ex quo propositio falsa appareret eque evidens sicut quelibet propositio per se nota. Si secundum, quero aut ille premisse per quas probatur apparent evidentes per malam illationem, et tunc ut prius, aut apparent per se note seu evidentes per bonam illationem ex aliis, et de illis querendum est ut prius etc. Igitur oportet stare adhuc quod articulus non apparet falsus.

Responditur quod talis articulus alicui apparet falsus et ille vel decipitur per malam illationem cuius defectus in lumine naturali precise non potest cognosci, etiam cum tota arte de hoc naturaliter tradita, vel decipitur quia aliqua propositio falsa apparet sibi vera, aut econverso. Et hoc non solum fit in hiis que sunt fidei, sed etiam in aliis nisi enim aliunde rectificaretur: homo crederet baculum cuius una pars esset in aqua esset fractus. Hoc enim sibi apparet velit nolit et ita de multis, et cum ultra dicitur 'si falsa apparent vera, aut igitur apparent vera per se seu tamquam per se nota etc.' Dico secundum, scilicet quod apparent vera per alias perswasa.

Ad improbationem dicitur quod hoc potest esse per malam illationem vel etiam posset apparere per se nota, non tamen bona, sed mala illatione inferreretur ex eis oppositum articuli.

Item, possent maiore note seu evidentes per bonam illationem ex aliis et cum de illis queritur, dico quod ille vel alique priores illis per malam illationem ex quibusdam apparentibus prioribus vel evidentibus inferuntur, ita quod ultimate stabitur ad propositiones per se notas, aliquibus descenditur per illationes malas, nec tamen oportet quod semper fiat huiusmodi revolutio actualiter, quia sepe perturbata vel improvida mens incipit a quibusdam sibi apparentibus et absque discussione recipit ea tamquam per se nota, quantum ad se debite reversa dubitaret vel formidaret de eisdem.

Item, quelibet veritas credita necessaria vel est per se nota vel ex premissis per se notis potest inferri, igitur quelibet talis est evidens vel evidenti ratione probabilis. Antecedens probatur, quia si non esset per se nota, potest saltem inferri ex aliquibus premissis et ille aut sunt per se note, et habetur propositum, vel sunt inferribiles ex per se notis saltem a beato, et si a beato, igitur a viatore, quia termini illarum propositionum per se notarum continentur sub ente. Viator autem poterit sub conceptu entis descindere per compositionem et divisionem usque ad proprios

<footnote n="10">10 trinitatis] apparet add. sed del. ms. || 39 incipit] p. c. ms.</footnote>
conceptus ex quibus componuntur ille propositiones per se note, quia non habetur alia ars investigandi diversas et proprios conceptus eorum que non cadunt sub sensu.

Responditur: dato toto illo usque ibi saltem a beato, negatur illa consequentia, igitur a viatore. Ad probationem dicitur quod via sic descendendi compositive et divisive non est nobis naturaliter nota.

Contra fundamentum prime conclusionis et corollariorum eius: nullus actus fidei est meritorius, ergo fundamentum nullum. Consequentia tenet, quia super illo fundatur. Antecedens probatur: nullus actus intellectus ut est intellectus est merito-rius; sed actus fidei est talis; ergo. Maior nota, quia omne meritum consistit in actu voluntatis, sicut omnes doctores concedunt communiter. Et minor nota est de se.

Responditur quod in actu fidei homo non meretur, sed actu voluntatis quo homo vult esse antecedenter paratus ad credendum ea que sunt fidei et cum hoc concomitanter habere complacentiam in obiecto fidei.

Item, contra probationem conclusionis, ubi dicitur quod credere sit in potestate voluntatis, si sic, tunc esset in voluntate mea credere quod cras fierem ita beatus sicut beatus Petrus, et illum assensum sequeretur maximum gaudium, ut notum est, quod tamen non est verum, igitur etc.

Aliqui dicunt quod articulus Trinitatis possit demonstrari per principia extrinseca, sed non intrinseca, ut omne revelatum a Deo est verum; Deum esse trinum et unum est revelatum a Deo, igitur etc. Deum trinum et unum est verum. Henricus de Oyta. ||

Nec tamen ex isto sequitur quod ars predicta in se non sit sufficiens, quia quantumcumque in se sufficiens esset, non tamen sequitur quod esset sufficiens indisposito vel non bene disposito ad iudicandum de illis circa que talis ars versatur. Disposito autem et illuminato lumine fidei forsan sufficiens esset.

Et cum ulterius dicitur 'si peccat in materia possumus naturaliter scire illud esse falsum', negatur, quia licet aliquod tale sit falsum et suum contradictorium sit necessarium, non tamen hoc est evidens in lumine naturali, et ideo non patesceret naturaliter utrum talis bene negaret vel non.

Diceres: si innitenti soli lumini naturali semper appareat tale argumentum evidens in materia et forma, quod tamen peccat in materia vel forma, igitur naturaliter innatus esset nobis error ex quo iudicaremus quantum per iudicium naturale illud esse falsum, quod est necessarium et econtra, et unum sophissma esse bonum argumentum, cum tamen syllogismus perfectus nullo indigeat, ut appareat bonus in libro Priorum.

Responditur negando consequentiam, scilicet quod naturaliter innatus esset nobis error etc., sed bene concederetur quod si intellectus noster relinqueretur principiis naturalibus et non esset adiuctus lumini supernaturali fidei vel gratie non esset sufficiens ad recte iudicandum secundum viam rationis naturalis Deum esse trinum et unum, sed potius erraret iudicando Deum non esse trinum et unum, quia secundum Augustinum 1 *De civitate*, capitulo 4, mentis humane acies etc. Nec mirum, quia etiam in naturalibus multa talia nobis occurrunt, ubi neutra pars contradictionis est nobis evidens et ita manent apud nos probleumata neutra, et quando dicitur quod syllogismus perfectus nullo indigeat etc., verum est ex parte sui, tamen indiget dispositione debita in illo cui debet fieri apparentia de hoc quod sit bonus. Henricus de Oyta.

5

10

15

20

116av

25

30

35

40

45

<footnote n="9">9 talis] *iter. sup. l. ms.* ; actus intellectus *a. c. ms.* || 10 doctores] sicut *add. sed del. ms.* ||</footnote>

<footnote n="22">22 nec] *vide f. 116r (p. 45I, l. 17)* || 25 esset] de quo postea plenius agetur *a. c. ms.*</footnote>
## Dubium de Cornelio

(Edidit Ioana Curuţ)

Dubium est de Cornelio qui ut videtur fuit in statu salutis ante habitam gratiam, quia Act. 11, habetur quod orationes eius et elemosine erant Deo accepte antequam haberet fidem, et per consequens antequam haberet caritatem infusam, que preexigit vel coexigit fidem de potentia Dei ordinata.

Responditur vel quod non erat in statu salutis eo quod deficerent fides et scientia ad salutem necessaria, meruit tamen de congruo fidem et notitiam necessariam sibi infundi vel dato, sicut est verisimilibus quod fuerit in statu salutis ante Petri adventum tunc habuit gratiam et fidem infusam, sed non aquisitam nec explicitam precipue circa Trinitatem personarum et Verbi incarnationem, licet habuerit fidem unius Dei etc. Et hec pars secundum sanctos est vera, quia Gregorius in originali super Epistolam ad Gal. vult quod per opera bona pervenit ad fidem explicitam et non econverso. Hanc etiam sententiam tenet Gregorius super Ez.

De hoc vide Magistrum, libro 3, distinctione 25, conclusione 6.

## Dubium de habitu fidei

(Edidit Ioana Curuţ)

Nota quod unus habitus fidei infunditur a Deo et ille dicitur fides infusa mediante qua homo credit quidquid katholice credendum est, sicut mediante una gratia sive caritate operatur secundum diversa obiecta etc. Et sicut caritas tollitur propter unum mortale, sicut fides infusa etiam tollitur propter incredulitatem unius articuli fidei etc. Cum quo stat quod fides acquisita maneat illi etc.

## De Cornelio

(Edidit Ioana Curuţ)

Dicit Albus Monachus, questione 29, in fine et concordat Scotus, Super primum, quod orationes eius non erant Deo accepte ad vitam eternam, sed bene disponebant eum ad gratiam. Vel potest dici, et verius, ut credo, quod ipse tunc habebat fidem infusam et caritatem, sed nondum habebat acquisitam explicitam quam acquisivit per doctrinam beati Petri.

Sciendum secundum beatum Thomam quod Cornelius habebat fidem explicitam de misterio incarnationis, quamvis suffecisset ei ad salutem, etiamsi de hoc fidem implicitam solum habuisset, sed non habebat distinctam cognitionem de tempore incarnationis, et ideo quia hoc iam incipiebat necessarium esse ad salutem, missus fuit ad eum instruendum Beatus Petrus. Hec beatus Thomas in dubiis litteralibus circa distinctionem 25, 3 (libri). ||

## De operatione spirituum

(Edidit Ioana Curuţ)

Spiritus creatus non potest constituere res sensibiles in esse apparenti ubi voluerit, quia ut vult beatus Augustinus, spiritus creati possunt solum per intellectum et imperium voluntatis immediate causare motum localem et secundum hoc non possunt facere aliquam rem sensibilem alicubi apparere ubi non est, nisi mediante motu locali, vel specierum forte per se de subiecto in subiectum vel cum subiectis earum. Possunt ergo per subitas comportationes minutarum partium diversorum colorum vel coloratorum constituere in esse apparenti vel pingere quasi opere

116br

<footnote n="1">1 dubium de cornelio] *in marg. sin. ms.* || 6 deficerent] *fidem et add. sed del. ms.* || 15 dubium — fidei] *in marg. sin. ms.* || 21 de cornelio] *in marg. sin. ms.* || 28 etiamsi] non *add. sed del. ms.* || 34 *in]* *lo add. sed del. ms.*</footnote>
moysaico ymagines rerum sensibilium ubi volunt, et per momentaneas remotiones et dissolutiones talium facere illas quando placet subito disparere.

Possunt hoc modo angeli boni et mali quando ipsis a Deo permittitur facere apparere hominibus res sensibiles ubi non, ut verbi gratia, serpentes ubi sunt virge, et ranas ubi sunt folia et similia.

Item, possunt hoc mirabiliter in mundo fantasias et movendo exterius obiecta.

Iterum, per impedimentum influxus obiectalis a certis partibus rei obiecte fieri potest quod res appareat alia quam est.

Item, ex diversitate applicationis rei obiecte ad visum etc.

Nota quod fieri potest quid aliquis inspiciat sine impedimento vultum alicuius sibi notissimi et suspendatur vis memorativa ab actu recordationis quod alias talem vidit in quo casu quamdiu illa suspensio staret, videns diceret se non cognoscere eum quem videt, esto quod nulla variatio in figura aut colore eius qui videtur facta fuerit. Et forte quod per talem modum tenebantur oculi duorum euntium in Emaus ne agnoscerent Iesum cum ipsis ambulantem.

Si queratur a quo tenebantur oculi eorum, responderi videtur Beatus Augustinus quod a dyabolo, ut allegat ipse sanctus Thomas.

### 〈HENRICUS DE HASSIA: Nota de microcosmo〉

(Edidit Ioana Curut)

Nota quod microcosmus, id est minor mundus, est integratus ex membris diversarum rationum et formarum que eius principales partes sunt et formales, ut stomachus, epar, cor, cerebrum etc., quorum quodlibet ulterius continet partes eiusdem rationis que vocantur materiales, ex quarum fluxu et refluxu perseverant partes principales et conservantur secundum ydemptitatem specificam. Henricus de Hassia.

### 〈HENRICUS DE HASSIA: Nota〉

(Edidit Ioana Curut)

Ab anima que spiritus est in se liber procedunt quidam motus ad extra libere et quidam illibere, utpote motus cordis continuus et vite hominis coevus et alii motus alterationis et transmutationis naturalis quos vita animalis requirit, nec quoad omnes interiores actus ipsius est liber, quia in eo sunt naturales complacentie previe actibus electivis. Sunt et in quolibet spiritu rationalis actus intellectus qui naturaliter procedunt ab eo, quamvis sit contradictorie liber. Henricus de Hassia.

Ex illis septem radicibus aliqui volebant probari necessitatem eventuum futurorum, utpote primo ex necessitate preteritionis, secundo ex proprietate divine cognitionis et volitionis, tertio ex immobilitate divine essentie, quarto ex origine contingentie, quinto ex assensus conditione, sexto ex firmitate assertionis divine et prenuntiationis prophetice, septimo ex voluntatum connexione, scilicet create et increate. Henricus de Hassia. ||

### 〈HENRICUS DE HASSIA: Nota de peccato〉

(Edidit Ioana Curut)

Propositio: quod licet peccatum dici possit a creatura futurum esse, tamen Deus eternaliter omne peccatum scivit futurum, quamvis aliter quam effectum positivum.

Prima pars patet, quia creaturam peccare est eam deficere a recta lege cui obligatur

14 forte ] fote ms. || quod ] sup. l. ms. || tenebantur ] tenenbantur* ms. || 16 responderi ] responditur quod a dyabolo a. c. ms. || 19 microcosmus ] microcosnus ms. || 30 liber ] p. c. ms. || 34 divine ] in marg. dex. ms. || 38 propositio ] in marg. sin. ms. || 40 prima ] prima pars probatur add. in marg. ms.

116bv
se conformare. Hoc autem soli creature competere potest et nequaquam creatori, quia nec ipse a lege recte rationis deficere potest, nec facere ut aliquis alius ab illa deficiat, igitur.

Item, si aliquis effectus positivus vel privativus potest poni in esse ab aliqua causa, et a nulla causa non sui generis potest in esse poni, potest satis congrue dici quod proprie solum ab illa causa possit esse futurus. Nunc autem ita est quod conditio divine perfectionis, bonitatis et dignitatis pati non potest, ut Deus directe velit et faciat creaturam deficere a rectitudine ad quam ipse eam obligat. Nam si sic, irrationaliter creaturam pro peccatis puniret, que Deus ipsam facere vellet aut ad que directe sive per se creaturam impelleret. Nequaquam ergo Deus est peccatorum auctor quorum ipse est ultor, ut ait beatus Augustinus.

Quam absurdum sit contrarium potest in simili perpendi, ut si rex aliquis poneret legem aliquam subditis suis omnes obligans ad eam indispensabiliter et post aliquem illorum vellet et faceret legem illam transgredi puniturus ipsum pro transgressione. Quid diceretur nisi quod rex ille irrationabilissime ageret. Item, sic: Deus iubet Socratem servare A legem, igitur obligat ipsum ad conformiter agendum eidem. Si ergo Deus per se et directe vult Socratem peccare contra A legem, igitur vult vel iubet ut difformet se illi legi, igitur obligat Socratem simul ad conformiter agendum A legi, et ad difformiter agendum quod est obligare ad impossibile. Hoc vero de Deo dicere est blasphemiare. Adhuc tamen non obstantibus hiis huius clare catholice veritatis contrarium est etiam unus de erroribus Bratfordin et aliorum quorumdam circa conditiones summe divinitatis non recte sentientium.

Secunda pars patet, quia omnem actum quem creatura tenetur non producere et producet Deus eternaliter voluit produci, et omnem actum quem tenetur producere, et non producet Deus eternaliter voluit non produci, igitur eternaliter scivit omne peccatum esse futurum, quia omnem obligationem creature pro dato tempore ad taliter agendum aut non agendum Deus eternaliter futuram esse voluit. Cum ergo bona consequentia sit A creatura obligabitur pro B tempore ad faciendum C actum, et illum non faciet pro eodem, igitur A peccabit et Deus sciverit eternaliter antecedens, et consequentiam necesse est quod sciverit et consequens. Non ergo sequitur creatura que est per se quodadmodo causa peccati incepit noviter esse, ideo peccatum incepit noviter esse futurum, quia quam eternaliter creatura erat futura tam eternaliter a rectitudine ad quam Deus eam voluit eternaliter obligari erat defactura, igitur.

Tertia pars patet, quia Deus scit omne futurum positivum esse futurum per hoc quod clare scit se velle omne tale quandoque esse seu velle facere. Cum ergo, ut dictum est, non velit nec eternaliter voluerit creaturam peccare aut peccaturum esse. Patet propositum videlicet quod non similiter scit peccatum esse futurum et effectum positivum.

Diceret aliquis: si omne peccatum eternaliter fuit futurum quomodo potest stare quod peccatum a creatura que ex tempore cepit habeat esse futurum, quia cum eternaliter non fuerit ab ea esse non poterat, aliqualiter esse.

Respondeo quod ex hoc quod Deus eternaliter erat facturus creaturam que a se defactura erat a rectitudine ad quam voluit ipsam obligatam esse, propter quod futuritio peccati, sicut et esse eius creature tribuenda est directe et non creatori, igitur. Henricus de Hassia. ||

2 ut ] quod a. c. ms. || 6 possit ] produci add. sed del. ms. || 12-16 quam — legem ] sub text. ms. ; Item, sic: Deus iubet Socratem servare A legem, ubi supra add. ms. || 16 conformiter ] conformitatem a. c. ms. || 17 vult ] p. c. ms. || 20 non ] ob a. c. ms. || 22 non ] p. c. ms. || sentientium ] secunda pars patet etc. add. ms. || 23 secunda ] secunda pars probatur add. in marg. sin. ms. || 28 pro b tempore ] in marg. sin. ms. || 35 tertia ] tertia pars probatur add. in marg. sin. ms.
HENRICUS DE HASSIA

De temptatione in quadragesima

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Ductus est Iesus in desertum in spiritu ut temptaretur a dyabolo.* Matth. 4. Omnis Christi actio est nostra instructio. Ideo et nos ut exemplo Christi, etc. Crisostomus *Super Mattheum omelia 7*. Nunquid miles post miliciam signatur, ut iam sedeat et requiescat. Sed magis ante miliciam ut militet postmodum et laboret. Sic et spiritualis homo ideo oleo chrismatis ungitur, ut contra dyabolom quasi spiritualis athleta luctetur. Sed quia multi, cum temptati fuerint, vincuntur et pereunt, illi tales non a spiritu ducuntur ad temptationem suscipiendam, nec sunt filii quoniam qui spiritu Dei aguntur, hii filii Dei sunt, sed a peccatis expelluntur propriis. Qui autem spiritu Dei ducuntur ad temptationem, non superantur. Infra. Qui enim habent spiritum Dei, non sunt contenti sedere ociosi, quia ipse spiritus qui est in eis, urget eos ad aliquod opus apprehendere magnum. Item: proponis humilitatem servare, existi in desertum, ut tempteris a spiritu superbie, quia caro et mundus in humilitate non delectantur. Exurget aliquis dyaboli angelus, qui te conculcet et irritet humilitatem servasse, dum vides quia in hoc seculo humilitas contempnitur et surperbia honoratur. Et cum omnes homines spiritus viceris novissime temptaris a spiritu vane glorie. Incipis enim gloriari, quia vicisti, quia spiritus vane glorie precipue a sanctitate nutritur. Scire autem debemus quod filii Dei temptari non possunt a dyabolo, nisi in deserto exierint. Honor est nisi proposuerint aliquas studere virtutes; filii autem dyaboli et intellectus et in carne et in mundo constituti confringuntur et pereunt. Quomodo? Ut, puta, homo si uxorem habuerit. Hoc est enim intellectus esse in carne, non temptatur in libidine, i. e. non fornicatur, sed sufficit ei uxor sua. Malus autem et intellectus in carne constitutus, i. e. habens uxorem, fornicatur et non est contentus una. Difficile aliquem suspicatur malum qui ipse bonus est, sic difficile suspicatur aliquem bonum qui ipse malus est.

Bernardus in *sermone secundo de circumcisione Domini*. In circumcisione Domini. In hac die nascitur puer, quando ad amorem premie et odium peccati animus excitatur, sed periculosum est, si forte velit inter turbas seculi agere premiam. Ubi nimirum: Alii venenatis persuasionibus, alii utique exemplis peioribus ad peccatum alliciant, alii adulacionibus et in vanam gloriam, alii detractacionibus in inpatientiam animum eius deiciant. Procedat iam necesse est radius ostendat quantas et quam importunas presertim in hac generacione oportunitates et occasiones peccati offerat mundus, et ingerat quam debilis sit ad illas humanus animus maxime qui in peccati consuetudine sit nutritur. In hac ergo die prudencie eligat de presenti seculo nequam fugere dicens cum propheta: *Odivi ecclesiam malignantium et cum*, etc. Sed nondum sufficit hoc; forte enim eligere vult solitudinem non satis attendens propriam infirmitatem et periculosam dyaboli luctam. Qui enim periculosius quam solum luctari contra hostis antiqui versucias, a quo videatur et quem videre non possit. Et

1 henricus de hassia] *in marg. sin. ms.* || 2 quadragesima] Nota Magistrum libro 2, distinctione 6 per totum. *add. in marg. sup. in med. ms.* ; *Novit Dominus pios de temptatione eripere, iniquos vero in diem iudicii reservare cruciandos.* II Petr. 2. Henricus de Hassia: Tot inimicicias contra hominem habere dicitur, quot differentibus contra hominem machinacionibus conatur, aut quot dona virtutum et gracie. Homo per Christum recepit tot inimicicias contra ipsemet dyabolus conceptus. Henricus de Hassia. *add. in marg. sin. ms.* ; Crisostomus omelia 7: Dyabolus aliquid malum hortari potest, cogere autem non potest. Henricus de Hassia: Nota quod si primi homines semel demones vicissent, amplius nunquam temptationis molestiam sibi inferre permissi fuissent. *add. in marg. dex. ms.* || 3 4] ? *add. ms.* || 8 athleta] athel *a. c. ms.* || 11 autem] *a add. sed del. ms.* || infra] Nota *add. in marg. sin. ms.* ; *Caritas Christi urget nos.* II Cor. 5. *add. in marg. dex. ms.* || 15 aliquis] aliquid *a. c. ms.* || 27 bernardus] infra *add. in marg. dex. ms.* ; Nota bene. *add. in marg. sin. ms.* || 38 periculosius] *p. c. ms.*
infra. Quod si cuiquam ex antiquis patribus gratiam hanc concessam audivimus, non expedit temere se comittere huic periculo, nec oportet temptare Deum.

Crisostomus *Super Mattheum Omelia 32*: Sicut difficile est arborem iuxta viam positam fructus suos usque ad maturitatem servare, sic difficile est virum fidelem iuxta istum mundum viventem, i. e. in actibus eius iusticiam immaculatam usque ad finem tenere. Recede de via et plantare in loca secreta, ut nec mundus aliquid tecum habeat commune, neque tu cum mundo. Mundus enim est via communis per quam omnes transeunt qui nascuntur. Item: Quotienscumque misericordia Dei prevalens non aspitc nostra peccata, sed visitat homines in bono, dies dicitur visitacionis eius.

Henricus de Hassia: Domus domine honorificentie dicuntur templa a templor vel contemplor, quod est speculor. ||

<ANONYMUS>

Utrum utilius sit habere temptationes vel carere

(Edidit Edit Anna Lukács)

139av

Solus rei exitus probat quia habere eas et viriliter resistere magne virtutis est, superasse vere et triumphasse de ipsi gloriosum est. Carere autem eis comodius et securius. Succumbere periculosum. Appetere eas et sese ingerere incautum maxime infirmis et inperfectis. Exercitare tamen se ad pungnam spontaneam contra spiritualia vicia, contra iram et invidiam et vanam gloria, etc. Aliquando utile est, ut qui inter illos morari elicit, qui eum persequantur et offendant ut sic distat pacientiam, et qui sub districto magistro vivit, qui in omnibus frangit, eius voluntatem ut sic asswescat humiliter esse obediens et prompte. Et sic de ceteris viciis spiritualibus expungnandis. In libro *de profectu religiosorum*.

Augustinus 1 *De civitate Dei* capitulo 9. Boni temporalibus malis quandoque affliguntur, ut sibi ipse humanus animus sic probatus et cognitus quanta virtute pietatis gratis Deum diligat.

O Alexander, noli appetere quod est corporale et transitorium, et quod te oportet cito relinquere para divicias incorporales, vitam immutabilem, dirige cogitaciones semper in bonum. Aristoteles in *Secretum secretorum*.

Crisostomus *super Mattheum in Imperfecto* omelia 7. Tria recia extensa habet super omnem mundum, ut quicumque evasit de retibus gule, incurrat in recia vane glorie, incidat in recia avaricie. De hiis tribus nullus hominum adhuc ad perfectum evasit, et si evasit, non integer, sed contritus evasit. Hic autem iam recia ventris disrupit, recia vane glorie transivit. Ponam ei nunc recia avaricie, et ostendam illi omnia regna mundi. Si concupiescit ea, scio, quia homo est. Nam omnes homines propter avariciam pecuniarum et propter vanos honores serviunt michi. Si autem contempserit ea, scio quia Filius Dei est, nec enim potest desiderare que ipse creavit, nec delectatur terrenis qui fruitur celestibus.

Infra: Licet divitie a dyabolo interdum dentur, tamen dyaboli non sunt. Si enim vere consideres, magis ipse divitie in potestate hominis sunt quam in potestate

<footnote n="2">2 deum] Hec ille et alia b... add. in marg. dex. ms. || 11 henricus de hassia] in marg. inf. ms. || 14 utrum] Crisostomus super Mattheum omelia 29: Quoniam in hoc mundo periculosissimo vivimus quasi in pelago, nunquam est minus tempestas, et si interdum non fuerit, tamen semper timor est tempestatis, sic in hoc mundo viventibus nunquam minus est temptatio, et si interdum temptatio facta non fuerit, tamen timor temptationis est semper. Ideo da nobis auxilium gratie tue, ut non vincamur a malo, sed ipsi omne malum vincamus. Et post dicunt ei: Possumus. Non tamen confidentia cordis tui quantum ignorancie temptationis. Hoc responderunt: Nescientibus enim desiderabile est bellum, sic inexpertis levis videtur esse temptatio passionis et mortis. Si enim Dominus cum in temptationem venisset, dicebat: *Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste*, quanto magis non fuerant, dicturi* non possumus, si scivissent qualis est temptatio mortis. *add. in marg. sup. ms.* ; Questio *add. in marg. sin. ms.* || 27 o] Nota bene *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
dyaboli. Nam dyabolus non quibus ipse vult divitias dare potest, sed qui volunt ab illo accipere. Homo autem in potestate habet a quo vult eas accipere sive a dyabolo, sive a Deo.

Item: Si quis ad turpem rem aperit oculos, dyabolus aperit oculos eius; si ad iustam, Deus aperit.

Item: Nam et si peccatoribus dare et tollere potest divitias, sanctis neque dare, neque tollere potest. Putas non semper noluit tollere divitias Iob, sed non potuit, nisi quando permissus est.

Item: Dyabolus enim quantum ad se nunquam cessat temptans, neque enim habet alium actum, non manducat, non bibit, non dormit, non opus aliud aliquod operatur, nisi ut temptet, ut fallat, ut subvertat. Hoc est cibus illius, hoc honor et gaudium. Propterea infatigabilis est in malo, sed misericordia Dei repellit eum. Et si mittit eum paulisper temptare propter fidem probandam, tamen repellit eum proper infirmam naturam, quia non tamdiu homines Dei dyabolus temptat quamdiu vult, sed quamdiu Christus eum permittit vel Spiritus Sanctus qui in eis est. ||

⟨ANONYMUS: Si quis viderit mulierem ad concupiscendum eam...⟩

(Edidit Edit Anna Lukács)

143av

Si quis viderit mulierem ad concupiscendum eam, iam mechatus est in corde suo, id est non si quis concupierit secundum desiderium inevitabile carnis, sed si quis concupierit secundum voluntatem anime et consensum decernit statuens implere quod cupit ille talis, et si nihil gesserit, iam omni corde adulter est ante Deum, quia forsitan impeditus est ab opere, non compunctus in voluntate. Infra: Nec enim fieri potest ut caro aliquando cesserat a desiderio malo. Desideria enim carnis retinere quidem possumus ut non faciamus quod desiderat caro. Precidere autem non possumus ut non desideret. Ait Crisostomus super Matth. Omelia XIª. ||

## Nota de generatione Marie et Ioseph

(Edidit Edit Anna Lukács)

146ar

David promissio facta est in Ps.: *De fructu ventris tui ponam super sedem tuam, et in I Par.: Cum dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te.* Abrahe vero Gen. 16 dictum est: *In semine tuo benedicentur omnes gentes; et ideo dicit Evangelista in principio: *Filii David, filii Abraham*, quia illis specialiter facta est promissio. Et scias quod nativitas Beate Virginis Marie ex tribu Iuda et regia stirpe David originem duxit prout Scriptura sepe testatur dicens Christum de semine David descendisse quod de ipsa sola natus est. Siquidem David inter ceteros duos habuit filios, scilicet Nathan et Salomonem. Ex cathena sive ex generatione Nathan descendit Virgo Maria quam ex cathena ipsius Nathan, Levi genuit Melchi*

<footnote n="9">9 item ] (...} quod dyabolus non permittitur (...} probare* quantum vult *add. in marg. sin. ms.* || 15 est ] Duabus viis unum alium deicere consuevit, quia vel latenter insidiando vel patenter invadendo. Secunda via quandoque obmitti solet ob defectum potencie, quandoque propter facilitatem victorie per viam fraudis et (ais *add. sed del. ms.* ) astucie obtinende per vires magna fiunt arte et industria maiora. Henricus de Hassia. De conditione malorum iniustam causam habentium est contra eos quos tendere* querunt, ut primo temptent deicere illos per vias fallacie et insidiarum. Quibus vii si tandem proficere minus se provideant quam vellent, tunc si vires suppetunt aut a superiori potestate non impediuntur, ad violentiam prorumpunt. Istum processum tenet dyabolus quandoque. Henricus de Hassia. Infra est in margine ad tale signum +. + Dyabolus interpretatur ‘deorsum fluens’ spiritus malus, tunc insidiatur ut dyabolus, quando insidie eius tendunt ad lapsum de vita spirituali in carnalem et de celesti in terrestrem, tunc inquantum dyabolus insidiatur homini. Henricus de Hassia. + Vel de celesti conversacione in terrenam cadat, aut dum efficit ut mentes humane celestium elevande contemplacionibus deorsum labantur in terram penitus, id est, inmergentur omnino terrenorum occupacionibus aut cupiditatibus. Henricus de Hassia. *add. in marg. inf. ms.* || 25 ioseph ] Ysidorus libro 7 *Ethymologiarum* c. 38. Patriarche interpretantur patrum principes. Arcos enim Grece princeps est. *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
et Pantheram. Panthera vero genuit Parpantheram. Barpanthera genuit Ioachim, Ioachim Virginem Mariam. Ex cathena vero Salomonis Mathan ex uxore sua genuit Iacob. Defuncto Mathan, Melchi ex tribu Nathe, filius Levi et frater Pantheris, nupsit uxori sue Nathan, scilicet mater Iacobi, ex qua genuit Hely, et sic facti sunt fratres Iacob et Hely ex tribu Nathan, sine liberis cuius uxorem accedit Iacob, frater eius ex tribu Salomonis, et suscitavit semen fratri eius et genuit Ioseph. Igitur natura est filius Iacob ex descensione Salominis secundum legem vero Hely, qui ex Nathan. Nam qui nascebatur secundum naturam quidem filius erat generantis, sed secundum legem defuncti. *Rationale* libro 6. Replica in die festo natalis Domini.

Iacobus minor frater Domini dicitur quia erat filius Alphei, fratris Ioseph, viri Beate Marie, et Marie sororis eius. Qui enim ex utraque parte sanguinis coniungebantur, apud Iudeos fratres vocabantur. Ipse enim putabatur filius Ioseph vel dicitur frater Domini, id est consobrinus, quia filius sororis Beate Marie quem morem tusci servant, sed et Ioseph dicitur cognatus Domini vel quia pater putativus vel quia cognatus ex parte matris, scilicet Beate Marie. Ad clariorem horum evidentiam notandum est quod Ioachim, pater Beate Marie, accepit uxorem nomine Annam que habuit sororem nomine Ymeriam. Hec autem Ymeria genuit Elizabeth et Eliud. Elizabeth genuit Iohannem Baptistam. De Eliud natus est Emineudo. De Emineu natus est sanctus Servatius, cuius corpus est in oppido triecti super fluvium Mosay in episcopatu Leodiensi. Anna autem tres viros dicitur habuisse, scilicet Ioachim, Cleopham fratrem Ioseph, et Salome. De primo habuit filiam, scilicet Mariam matrem Domini quam dedit Ioseph nuptui que genuit Christum. Generatio Ioseph et Marie ponitur supra. Primo autem viro defuncto de secundo genuit similiter aliam filiam nomine Mariam quam Alpheo postmodum in coniugem dedit. Hec autem Maria genuit ex Alpheo quatuor filios, scilicet Iacobum minorem, Ioseph iustum qui et Barsabas dictus est, Symonem et Iudam. Ex tertio vero secundo mortuo genuit aliam similiter filiam nomine Mariam, et Zebedeo in coniugem tradidit || ex quo duos filios habuit, scilicet Iacobum maiorem et Iohannem evangelistam. *Rationale* in parte 7ma sub festo Apostolorum Philippi et Iacobi.

## Nota de ordine illorum duorum nominum, scilicet David et Abraham

(Edidit Edit Anna Lukács)

Mattheus prius nominat David quam Abraham quia David fuit prior Abraham dignitate. Nam ille tantum patriarcha, iste patriarcha et rex. *Rationale* per 6. Sub festo natalis Domini.

## Nota de Beata Virgine

(Edidit Edit Anna Lukács)

Cuius enim gratia operabitur turpia et cui nichil magnum? 4 *Ethicorum* capitulo 8. Neque ammiratus nichil enim magni ipsi est, neque memor mali. Non enim magnanimi recordari aliqualiter et mala, sed magis despicere. Neque humaniloquus, neque enim de seipso loquitur, neque de alio, neque ut laudetur cura est ipsi, neque ut vituperentur alii, neque rursus laudativus propter quod neque maliloquus, neque de inimicis, nisi propter iniuriam. Liber enim propalator quia contemptivus est. Contemptivus autem propter quod liber propalatus est, et propalativus liber

<footnote n="3">3 filius levi et ] scr. sed del. et iter. in marg. ms. || 9 replica ] de scr. sed del. ms. || 27 ex ] Eice ancillam et filium eius. Gal. 4g. *Ancillam*, id est, carnalem voluptatem et filium, id est opus peccati. Peccatum enim vilificat propter maculam. Ideo dicit *ancillam* separat propter offensam. Ideo dicit *eice* se multiplicat propter defectum gratie, ideo dicit *filium*. Gorra *add. in marg. sup. ms.* || 29 in parte 7ma ] libro 6 a. c. ms. || 33 domini ] Nota de magnanimitate *add. in marg. sin. ms.* || 35 et ] sup. l. ms. || 37 et ] in marg. ms. || 39 maliloquus ] maliquus a. c. ms.</footnote>
est propter quod contemptivus. Et ad alium non posse convivere, id est nisi, sed vel amicum servile enim propter quod et omnes blanditores serviles et humiles blanditores, ubi supra capitulo 9, et locutio stabilis, id est tarda, neque contenciosus qui nichil magnum existimat. Ubi supra libro et capitulo.

Quando sedebat in camera, celum fuit sibi cella eternitatis, scola veritatis. Idem in corpore fuit virginalis, in anima deiformis, in spiritu sui potens et libera, in corde magnanima, in mente, in intellectu speculatrix divinorum. Fuit in corpore virginalis, quia tota pura et clarissima. In anima deiformis, quia cum Deo secreta. In spiritu libera et sui potens quia fuit gratia plena et ideo sufficiens sibi ipsi. Corde magnanima quia contempsit mortalia et transitoria, et nichil curavit quod minus Deo fuit. Mente humilis, quia cognovit quod omnia a Deo habuit. In intellectu speculabatur divina quia devotio sua fuit deifica. Si igitur vis ut Dominus tecum sit, sis deificus, id est, gotlich, habeas cor virginale mente vel saltem affectione. Nam cuius cor inclinatur ad alia quam virginea, nunquam ibi requies quia spiritus nunquam requiescere potest quamdiu puritati aliquid repungnat. Habeas etiam animam deiformem, sed dices: Nescio quid Deus velit. Respondit Apostolus dicens: *Hec est voluntas Dei: sanctificatio vestra.* Eris etiam potens tui. Unde nota quod philosophi dicunt quod minus quod virtus facere potest, hoc est omnia sustinere. Ideo quidquid contrarium subveniri poterit leviter subportabit. Ach, ubi est tale cor? Cor Marie tale fuit. Omne enim transitorium et mortale contempsit. Iuxta illud magnanimus est cui omne quod minus Deo est parvum, habuit etiam cor semper humile et semper speculabatur divina. Ideo angelus congrue protulit: *Dominus tecum*. Nota.

*Ego per legem legi mortuus sum et Deo vivam, Christo confixus sum cruci. Vivo autem, iam non ego, vivit in me Christus. Quod autem non vivo in carne, in fide vivo Filii Dei, qui dilexit me et tradidit semetipsum pro me. Non abicio gratiam Dei. Gal. 2 g. Sed quomodo tunc is, qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum, qui secundum spiritum: ita et nunc.* Gal. 4 g.

Nota de annutiatione Virginis gloriose*

(Edidit Edit Anna Lukács)

Nota quod Gabriel fortitudo Dei interpretatur, Nazareth floridus sive flos, Maria domina, fortitudo Domini, missus fuit in florem virginitatis que fuit domina, quia omnia contempsit mortalia et temporalia qui dixit sibi: *Ave*, id est sine 've', quia fuit sine 've' omnis defectus, *gratia plena, Dominus tecum*.

<footnote n="1">1 nisi] ibi nisi *sup. l. ms.* || 4 ubi — capitulo] *in marg. dex. ms.* || 5 quando] Quidam magister dicit de Beata Virgine ipsam commendans *add. in marg. sin. ms.* || 13 habeas] hembeas *a. c. ms.* || 19 subveniri] supervenire *a. c. ms.* || 25 *me¹ iter. sed del. ms.* || 27 g] *p. c. ms.* || 28 nota — *gloriose*\*] *in marg. sin. ms.* || *gloriose*\*] *p. c. ms.*</footnote>
INDEX FOLIORUM

<table><tbody><tr><td>f. 1r</td><td>1</td><td>f. 30r</td><td>114</td></tr><tr><td>f. 1v</td><td>2</td><td>f. 30v</td><td>116</td></tr><tr><td>f. 2r</td><td>3</td><td>f. 31r</td><td>118</td></tr><tr><td>f. 2v</td><td>4</td><td>f. 31v</td><td>121</td></tr><tr><td>f. 2ar</td><td>vacuum</td><td>f. 32r</td><td>123</td></tr><tr><td>f. 2av</td><td>vacuum</td><td>f. 32v</td><td>126</td></tr><tr><td>f. 3r</td><td>5</td><td>f. 33r</td><td>128</td></tr><tr><td>f. 3v</td><td>6</td><td>f. 33v</td><td>130</td></tr><tr><td>f. 4r</td><td>7</td><td>f. 34r</td><td>132</td></tr><tr><td>f. 4v</td><td>8</td><td>f. 34v</td><td>135</td></tr><tr><td>f. 5r</td><td>8</td><td>f. 35r</td><td>137</td></tr><tr><td>f. 5v</td><td>10</td><td>f. 35v</td><td>139</td></tr><tr><td>f. 6r</td><td>11</td><td>f. 36r</td><td>141</td></tr><tr><td>f. 6v</td><td>13</td><td>f. 36v</td><td>143</td></tr><tr><td>f. 7r</td><td>14</td><td>f. 37r</td><td>146</td></tr><tr><td>f. 7v</td><td>15</td><td>f. 37v</td><td>147</td></tr><tr><td>f. 8r</td><td>17</td><td>f. 37ar</td><td>605</td></tr><tr><td>f. 8v</td><td>18</td><td>f. 37av</td><td>605</td></tr><tr><td>f. 9r</td><td>20</td><td>f. 38r</td><td>149</td></tr><tr><td>f. 9v</td><td>22</td><td>f. 38v</td><td>150</td></tr><tr><td>f. 10r</td><td>24</td><td>f. 39r</td><td>152</td></tr><tr><td>f. 10v</td><td>25</td><td>f. 39v</td><td>153</td></tr><tr><td>f. 10ar</td><td>604</td><td>f. 40r</td><td>154</td></tr><tr><td>f. 10av</td><td>vacuum</td><td>f. 40v</td><td>156</td></tr><tr><td>f. 11r</td><td>27</td><td>f. 40ar</td><td>606</td></tr><tr><td>f. 11v</td><td>28</td><td>f. 40av</td><td>607</td></tr><tr><td>f. 12r</td><td>30</td><td>f. 41r</td><td>157</td></tr><tr><td>f. 12v</td><td>31</td><td>f. 41v</td><td>158</td></tr><tr><td>f. 13r</td><td>33</td><td>f. 41ar</td><td>609</td></tr><tr><td>f. 13v</td><td>36</td><td>f. 41av</td><td>610</td></tr><tr><td>f. 14r</td><td>39</td><td>f. 42r</td><td>159</td></tr><tr><td>f. 14v</td><td>41</td><td>f. 42v</td><td>161</td></tr><tr><td>f. 15r</td><td>44</td><td>f. 43r</td><td>162</td></tr><tr><td>f. 15v</td><td>46</td><td>f. 43v</td><td>163</td></tr><tr><td>f. 16r</td><td>49</td><td>f. 43ar</td><td>vacuum</td></tr><tr><td>f. 16v</td><td>51</td><td>f. 43av</td><td>613</td></tr><tr><td>f. 17r</td><td>54</td><td>f. 44r</td><td>165</td></tr><tr><td>f. 17v</td><td>56</td><td>f. 44v</td><td>166</td></tr><tr><td>f. 18r</td><td>58</td><td>f. 44ar</td><td>vacuum</td></tr><tr><td>f. 18v</td><td>60</td><td>f. 44av</td><td>614</td></tr><tr><td>f. 19r</td><td>63</td><td>f. 45r</td><td>168</td></tr><tr><td>f. 19v</td><td>65</td><td>f. 45v</td><td>170</td></tr><tr><td>f. 20r</td><td>67</td><td>f. 46r</td><td>172</td></tr><tr><td>f. 20v</td><td>70</td><td>f. 46v</td><td>174</td></tr><tr><td>f. 21r</td><td>72</td><td>f. 47r</td><td>176</td></tr><tr><td>f. 21v</td><td>75</td><td>f. 47v</td><td>179</td></tr><tr><td>f. 22r</td><td>78</td><td>f. 48r</td><td>181</td></tr><tr><td>f. 22v</td><td>81</td><td>f. 48v</td><td>183</td></tr><tr><td>f. 23r</td><td>83</td><td>f. 49r</td><td>185</td></tr><tr><td>f. 23v</td><td>86</td><td>f. 49v</td><td>187</td></tr><tr><td>f. 24r</td><td>89</td><td>f. 50r</td><td>190</td></tr><tr><td>f. 24v</td><td>92</td><td>f. 50v</td><td>192</td></tr><tr><td>f. 25r</td><td>94</td><td>f. 50ar</td><td>614</td></tr><tr><td>f. 25v</td><td>96</td><td>f. 50av+58br</td><td>615</td></tr><tr><td>f. 26r</td><td>98</td><td>f. 51r</td><td>194</td></tr><tr><td>f. 26v</td><td>100</td><td>f. 51v</td><td>197</td></tr><tr><td>f. 27r</td><td>101</td><td>f. 52r</td><td>199</td></tr><tr><td>f. 27v</td><td>103</td><td>f. 52v</td><td>201</td></tr><tr><td>f. 28r</td><td>105</td><td>f. 52ar</td><td>616</td></tr><tr><td>f. 28v</td><td>107</td><td>f. 52av</td><td>617</td></tr><tr><td>f. 29r</td><td>109</td><td>f. 52br</td><td>618</td></tr><tr><td>f. 29v</td><td>111</td><td>f. 52bv</td><td>619</td></tr></tbody></table>

<table><tbody><tr><td>f. 53r</td><td>203</td><td>f. 77r</td><td>299</td></tr><tr><td>f. 53v</td><td>205</td><td>f. 77v</td><td>301</td></tr><tr><td>f. 54r</td><td>208</td><td>f. 78r</td><td>302</td></tr><tr><td>f. 54v</td><td>210</td><td>f. 78v</td><td>304</td></tr><tr><td>f. 55r</td><td>212</td><td>f. 79r</td><td>306</td></tr><tr><td>f. 55v</td><td>213</td><td>f. 79v</td><td>308</td></tr><tr><td>f. 56r</td><td>216</td><td>f. 80r</td><td>309</td></tr><tr><td>f. 56v</td><td>218</td><td>f. 80v</td><td>311</td></tr><tr><td>f. 56ar</td><td>vacuum</td><td>f. 81r</td><td>312</td></tr><tr><td>f. 56av</td><td>620</td><td>f. 81v</td><td>314</td></tr><tr><td>f. 57r</td><td>220</td><td>f. 82r</td><td>315</td></tr><tr><td>f. 57v</td><td>222</td><td>f. 82v</td><td>317</td></tr><tr><td>f. 58r</td><td>224</td><td>f. 83r</td><td>319</td></tr><tr><td>f. 58v</td><td>226</td><td>f. 83v</td><td>321</td></tr><tr><td>f. 58ar</td><td>620</td><td>f. 84r</td><td>323</td></tr><tr><td>f. 58av</td><td>621</td><td>f. 84v</td><td>324</td></tr><tr><td>f. 58br+50av</td><td>615</td><td>f. 84ar</td><td>vacuum</td></tr><tr><td>f. 58bv</td><td>622</td><td>f. 84av</td><td>vacuum</td></tr><tr><td>f. 59r</td><td>228</td><td>f. 85r</td><td>327</td></tr><tr><td>f. 59v</td><td>230</td><td>f. 85v</td><td>329</td></tr><tr><td>f. 60r</td><td>232</td><td>f. 85ar</td><td>631</td></tr><tr><td>f. 60v</td><td>234</td><td>f. 85av</td><td>632</td></tr><tr><td>f. 61r</td><td>236</td><td>f. 86r</td><td>331</td></tr><tr><td>f. 61v</td><td>238</td><td>f. 86v</td><td>333</td></tr><tr><td>f. 62r</td><td>241</td><td>f. 87r</td><td>335</td></tr><tr><td>f. 62v</td><td>243</td><td>f. 87v</td><td>338</td></tr><tr><td>f. 63r</td><td>245</td><td>f. 88r</td><td>339</td></tr><tr><td>f. 63v</td><td>246</td><td>f. 88v</td><td>341</td></tr><tr><td>f. 64r</td><td>248</td><td>f. 89r</td><td>343</td></tr><tr><td>f. 64v</td><td>250</td><td>f. 89v</td><td>345</td></tr><tr><td>f. 65r</td><td>251</td><td>f. 89ar+91av</td><td>633</td></tr><tr><td>f. 65v</td><td>253</td><td>f. 89av</td><td>634</td></tr><tr><td>f. 66r</td><td>255</td><td>f. 90r</td><td>347</td></tr><tr><td>f. 66v</td><td>257</td><td>f. 90v</td><td>348</td></tr><tr><td>f. 66ar</td><td>623</td><td>f. 91r</td><td>350</td></tr><tr><td>f. 66av</td><td>625</td><td>f. 91v</td><td>352</td></tr><tr><td>f. 67r</td><td>259</td><td>f. 91ar</td><td>633</td></tr><tr><td>f. 67v</td><td>261</td><td>f. 91av+89ar</td><td>633</td></tr><tr><td>f. 68r</td><td>263</td><td>f. 92r</td><td>354</td></tr><tr><td>f. 68v</td><td>265</td><td>f. 92v</td><td>356</td></tr><tr><td>f. 68ar</td><td>627</td><td>f. 93r</td><td>358</td></tr><tr><td>f. 68av</td><td>628</td><td>f. 93v</td><td>360</td></tr><tr><td>f. 68br</td><td>629</td><td>f. 94r</td><td>362</td></tr><tr><td>f. 68bv</td><td>630</td><td>f. 94v</td><td>364</td></tr><tr><td>f. 69r</td><td>267</td><td>f. 95r</td><td>366</td></tr><tr><td>f. 69v</td><td>269</td><td>f. 95v</td><td>368</td></tr><tr><td>f. 70r</td><td>272</td><td>f. 95ar</td><td>vacuum</td></tr><tr><td>f. 70v</td><td>274</td><td>f. 95av</td><td>vacuum</td></tr><tr><td>f. 71r</td><td>276</td><td>f. 96r</td><td>370</td></tr><tr><td>f. 71v</td><td>278</td><td>f. 96v</td><td>372</td></tr><tr><td>f. 72r</td><td>280</td><td>f. 96ar</td><td>635</td></tr><tr><td>f. 72v</td><td>283</td><td>f. 96av</td><td>635</td></tr><tr><td>f. 73r</td><td>285</td><td>f. 97r</td><td>375</td></tr><tr><td>f. 73v</td><td>287</td><td>f. 97v</td><td>377</td></tr><tr><td>f. 74r</td><td>289</td><td>f. 97ar</td><td>vacuum</td></tr><tr><td>f. 74v</td><td>291</td><td>f. 97av+107ar</td><td>635</td></tr><tr><td>f. 75r</td><td>292</td><td>f. 98r</td><td>379</td></tr><tr><td>f. 75v</td><td>294</td><td>f. 98v</td><td>381</td></tr><tr><td>f. 75ar</td><td>631</td><td>f. 99r</td><td>383</td></tr><tr><td>f. 75av</td><td>631</td><td>f. 99v</td><td>385</td></tr><tr><td>f. 76r</td><td>296</td><td>f. 100r</td><td>387</td></tr><tr><td>f. 76v</td><td>297</td><td>f. 100v</td><td>389</td></tr></tbody></table>
<table><tr><td>f. 101r</td><td>391</td><td>f. 115v</td><td>449</td></tr><tr><td>f. 101v</td><td>394</td><td>f. 116r</td><td>451</td></tr><tr><td>f. 102r</td><td>396</td><td>f. 116v</td><td>453</td></tr><tr><td>f. 102v</td><td>398</td><td>f. 116ar</td><td>639</td></tr><tr><td>f. 103r</td><td>400</td><td>f. 116av</td><td>640</td></tr><tr><td>f. 103v</td><td>402</td><td>f. 116br</td><td>641</td></tr><tr><td>f. 103ar</td><td>636</td><td>f. 116bv</td><td>642</td></tr><tr><td>f. 103av</td><td>637</td><td>f. 117r</td><td>456</td></tr><tr><td>f. 104r</td><td>404</td><td>f. 117v</td><td>458</td></tr><tr><td>f. 104v</td><td>406</td><td>f. 118r</td><td>461</td></tr><tr><td>f. 105r</td><td>408</td><td>f. 118v</td><td>463</td></tr><tr><td>f. 105v</td><td>410</td><td>f. 119r</td><td>465</td></tr><tr><td>f. 106r</td><td>412</td><td>f. 119v</td><td>467</td></tr><tr><td>f. 106v</td><td>414</td><td>f. 120r</td><td>469</td></tr><tr><td>f. 107r</td><td>416</td><td>f. 120v</td><td>471</td></tr><tr><td>f. 107v</td><td>418</td><td>f. 121r</td><td>473</td></tr><tr><td>f. 107ar+97av</td><td>635</td><td>f. 121v</td><td>475</td></tr><tr><td>f. 107av</td><td>vacuum</td><td>f. 122r</td><td>477</td></tr><tr><td>f. 108r</td><td>420</td><td>f. 122v</td><td>480</td></tr><tr><td>f. 108v</td><td>422</td><td>f. 123r</td><td>482</td></tr><tr><td>f. 109r</td><td>424</td><td>f. 123v</td><td>483</td></tr><tr><td>f. 109v</td><td>426</td><td>f. 124r</td><td>483</td></tr><tr><td>f. 110r</td><td>428</td><td>f. 124v</td><td>484</td></tr><tr><td>f. 110v</td><td>429</td><td>f. 125r</td><td>485</td></tr><tr><td>f. 111r</td><td>430</td><td>f. 125v</td><td>486</td></tr><tr><td>f. 111v</td><td>431</td><td>f. 126r</td><td>486</td></tr><tr><td>f. 112r</td><td>432</td><td>f. 126v</td><td>487</td></tr><tr><td>f. 112v</td><td>434</td><td>f. 127r</td><td>488</td></tr><tr><td>f. 113r</td><td>437</td><td>f. 127v</td><td>489</td></tr><tr><td>f. 113v</td><td>439</td><td>f. 128r</td><td>489</td></tr><tr><td>f. 114r</td><td>442</td><td>f. 128v</td><td>491</td></tr><tr><td>f. 114v</td><td>445</td><td>f. 129r</td><td>491</td></tr><tr><td>f. 115r</td><td>447</td><td>f. 129v</td><td>492</td></tr></table>

<table><tr><td>f. 130r</td><td>493</td><td>f. 144v</td><td>560</td></tr><tr><td>f. 130v</td><td>494</td><td>f. 145r</td><td>563</td></tr><tr><td>f. 131r</td><td>497</td><td>f. 145v</td><td>565</td></tr><tr><td>f. 131v</td><td>499</td><td>f. 146r</td><td>568</td></tr><tr><td>f. 132r</td><td>501</td><td>f. 146v</td><td>570</td></tr><tr><td>f. 132v</td><td>504</td><td>f. 146ar</td><td>646</td></tr><tr><td>f. 133r</td><td>506</td><td>f. 146av</td><td>647</td></tr><tr><td>f. 133v</td><td>508</td><td>f. 147r</td><td>572</td></tr><tr><td>f. 134r</td><td>511</td><td>f. 147v</td><td>574</td></tr><tr><td>f. 134v</td><td>513</td><td>f. 148r</td><td>577</td></tr><tr><td>f. 135r</td><td>515</td><td>f. 148v</td><td>577</td></tr><tr><td>f. 135v</td><td>518</td><td>f. 149r</td><td>578</td></tr><tr><td>f. 136r</td><td>521</td><td>f. 149v</td><td>579</td></tr><tr><td>f. 136v</td><td>523</td><td>f. 150r</td><td>580</td></tr><tr><td>f. 137r</td><td>525</td><td>f. 150v</td><td>581</td></tr><tr><td>f. 137v</td><td>527</td><td>f. 151r</td><td>582</td></tr><tr><td>f. 138r</td><td>529</td><td>f. 151v</td><td>583</td></tr><tr><td>f. 138v</td><td>531</td><td>f. 152r</td><td>584</td></tr><tr><td>f. 139r</td><td>534</td><td>f. 152v</td><td>585</td></tr><tr><td>f. 139v</td><td>537</td><td>f. 153r</td><td>585</td></tr><tr><td>f. 139ar</td><td>644</td><td>f. 153v</td><td>587</td></tr><tr><td>f. 139av</td><td>645</td><td>f. 154r</td><td>588</td></tr><tr><td>f. 140r</td><td>539</td><td>f. 154v</td><td>589</td></tr><tr><td>f. 140v</td><td>541</td><td>f. 155r</td><td>590</td></tr><tr><td>f. 141r</td><td>544</td><td>f. 155v</td><td>591</td></tr><tr><td>f. 141v</td><td>546</td><td>f. 156r</td><td>592</td></tr><tr><td>f. 142r</td><td>549</td><td>f. 156v</td><td>593</td></tr><tr><td>f. 142v</td><td>551</td><td>f. 157r</td><td>594</td></tr><tr><td>f. 143r</td><td>554</td><td>f. 157v</td><td>595</td></tr><tr><td>f. 143v</td><td>556</td><td>f. 158r</td><td>596</td></tr><tr><td>f. 143ar</td><td>vacuum</td><td>f. 158v</td><td>598</td></tr><tr><td>f. 143av</td><td>646</td><td>f. 159r</td><td>600</td></tr><tr><td>f. 144r</td><td>558</td><td>f. 159v</td><td>602</td></tr></table>

INDEX EDITORUM

Alexandra Anisie: 62, 133, 135–145, 421, 504–507, 519, 520, 615, 620–623, 636–638

Alexandra Baneu: 2, 6, 25–28, 31, 32, 92, 100, 170, 181, 201, 216, 217, 226, 236, 327, 329, 414, 418, 456, 475–480, 482, 524, 604, 616–620, 631, 633

Alexander Baumgarten: 15, 45, 56, 59, 63, 84, 87, 100, 134, 176, 177, 184, 185, 279, 283, 309, 310, 315, 337, 376, 377, 385, 404, 459, 484, 487, 490, 526–528

Monica Brinzei: 9, 13, 29, 43, 69, 88–92, 155, 195, 196

Luciana Cioca: 33, 34, 36, 37, 186–189, 192, 195, 196, 213, 215, 260, 270, 306, 355, 357, 359, 360, 362, 366–368, 371–375, 409, 410, 412, 433–442, 614, 615, 627–630, 635

Daniel Coman: 71–73, 75, 93, 94, 149, 157, 172, 178, 182, 183, 190, 198, 205, 207, 218, 221, 239–241, 249, 253, 336, 348, 447, 491, 494, 496, 497, 499, 503, 606, 607, 609, 612, 613, 620, 623

Ioana Curut: 4, 112–119, 121, 164, 208, 211, 243, 248, 258, 334, 380, 386, 403, 447, 450–452, 454–456, 521–524, 526, 546, 625, 639, 641, 642

Isabela Grigoraş: 38, 167, 313, 314, 317, 318, 323–326, 338, 341, 343, 345, 428, 469, 472, 473, 482, 614

Lavinia Grijac: 245, 302, 305, 390, 405, 406, 414, 424–428

Edit Anna Lukács: 12, 40, 377, 532–534, 537–541, 543–545, 551–562, 565, 566, 569, 570, 572–577, 587, 596–598, 600–603, 635, 644–648

Mihai Maga: 21, 67, 79, 150, 224, 242, 243, 247, 248, 272, 274, 284, 290, 319–323, 333, 395, 401, 442, 444–446, 461–464, 605, 606, 631

Andrei Marinca: 1, 37, 48, 49, 52, 53, 55, 78, 109, 110, 174, 232, 275, 277, 314, 349, 350, 353, 354, 387, 388, 502, 507, 513, 514, 517, 529–531, 633, 634

Mădălina Pantea: 81, 103, 296, 297, 333, 461, 462

Chris Schabel: 122–130, 132, 146, 147
În aceeași colecție au mai apărut:

Limba latină în opera lui Dimitrie Cantemir:
„Vita Constantini Cantemyrii”. Studiu lingvistic și literar
Claudia Tărnăuceanu

Structuri etno-demografice la Dunărea de Jos (sec. I-VII p.Chr.)
Lucrețiu Mihailescu-Bîrliba, coord.

Culte solare și lunare în Asia Mică (secolele I-III d.Hr.)
Iulian Moga
Metafizică și teologie la Francisco Suarez
Florin Crișmăreanu

Studii privind relațiile Moldovei cu Sfântul Scaun
și Patriarhia Ecumenică (secolele XIV-XVI)
Liviu Pilat

Elenism și romanitate în Moesia Inferior. Interferențe etnice și lingvistice
Roxana-Gabriela Curcă

Dialoguri păgâne. Formule votive și limbaj figurat în Dacia Romană
Sorin Nemeti

Zeul cel Preaînalt și frica de divinitate. Documente epigrafice din Europa și din Anatolia
Iulian Moga, Alexey Belousov, Ştefan Teofil Grosu

Angels, Demons and Representations of Afterlife within the Jewish,
Pagan and Christian Imagery
Iulian Moga (coord.)

Garum și salsamenta în lumea romană: surse literare, epigrafice și papirologice
Iulia Dumitrache

Cercetări privind ideologia puterii și organizarea ecleziastică în Moldova medievală
Bogdan-Petru Maleon

Infinitatea lui Dumnezeu la Sfântul Grigorie de Nyssa. Folosirea teologică a unui concept
Gheorghe Ovidiu Sferlea

Militari din Pannonia în armata romană: (sec. I-III p.Chr.)
Ionuţ Acrudoae

Ammianus Marcellinus și cultura violenței în secolul al IV-lea
Nelu Zugravu

Retorică și convertire în filosofia antică. Un studiu asupra literaturii protreptice
Constantin-Ionuţ Mihai

Aedes ad Danuvium: inițiative publice și private în fenomenul edilitar din provinciile Dacia și
Moesia Inferior (secolele I-III p. Chr.)
Ana Honcu
<figure><img src="image_7.png" /></figure>