tanto difficilius redire potest ad ipsum sicut patet in distantia locali. A Deo autem se elongat qui ab eius amore se separat. Unde elongatio ista non est per localem distantiam, sed per dissimilitudinem, per amorem enim homo est similis Deo, quia amor transformat amans in amatum et etiam in hoc est similitudo quod sicut Deus est iustus, pius et bonus, ita et amans Deum, sed non amans Deum seu ab eius amore recedens dissimilis est Deo, cum sit impius, iniustus et malus. Unde in Ps. 72: *quia ecce qui elongat se a te peribunt; perdidisti omnes qui fornicantur abs te.* Ideo Is. 55 nos hortatur propheta dicens: *querite Dominum dum inveniri potest et invocate eum dum prope est.*

Sexto, ad hanc difficultatem facit multiplex ipsius peccatoris ad mortem appropinantis occupatio. Tunc enim occupatur infirmitate et varia mundanarum rerum quibus se immiscuit sollicitudine que mentem eius a Deo occupant, ut de Deo et anime sue salute eum cogitare non sentiat. Unde Ieronymus: “dum infirmitate opprimeris, non potes aliud cogitare quam sentis”, quod intelligendum est de homine carnali carnaliter assueto.

Septimo, ad hanc difficultatem facit Dei oblivio. Iustum enim est ut a Deo obli-
vioni tradatur moriens qui noluit esse memor Dei vivens. Unde talibus dicturus est
Deus: *nescio vos*, Matth. 25, quasi dicens: ideo vos desero, quia per meritum vite non
agnosco. Omnis enim perseverans in peccato Deum contempnit, cuius mandatum
posterugum suum proicit, etideo iustum est ut a Deo contemnatur, iuxta illud Is.
33: *ve qui predaris! et ipse predaberis? et qui spernis, nonne et ipse sperneris?*

Octavo, ad hanc difficultatem facit dyabolus insidiosa impungnatio, quia hominem in peccato perseverantem dyabolus maxime circa finem vite impungnat sciens quod, si tunc hominem amiserit, decetero eum non recuperabit. Unde Gen. 3 dicitur serpenti: *tu insidiaberis calcaneo eius*. In calcaneo, qui est extrema pars hominis, cum sit infima pars pedis, que sub talis est, intelligitur finis vite, cui dyabolus maxime insidiatur intantum quod aliquando multis annis ante mortem provideat, unde hominem in morte detineat. Facit enim quandoque hominem de iniusto lucro ditari et exaltari et in divitiis a Deo spem suam ponere, ut etiam in morte caro doleat deserere, iuxta illud Eccli. 41: *o mors, quam amara est memoria tua homini iniusto et pacem habenti in substantiis suis*. Quod attendens propheta in Ps. 48 querit in persona impiorum: *cur timebo in die mala? et respondet dicens: iniquitas calcanei circumdabit me*. Ubi, secundum Gregorium, per calcaneum intelligitur finis vite hominis, cui maxime insidiatur dyabolus.

Nono, ad hanc difficultatem facit in adversum desperatio. Unde Cain desperans de venia dixit: *maior est iniquitas mea quam ut veniam merear*, Gen. 4. Et merito eis hoc contingit, quia spem suam posuerunt in vanitate et in rebus caducis, non in Deo, ideo occurrentibus adversum merito deseruntur a Deo et quia consolationem non habent in se, nec in mundo, quid ad restat, nisi desperatio? Ad Deum enim recurrere non consueverunt, sed ad mundi oblectamenta que amaverunt et ideo illis deficientibus et in contrariam qualitatem versus nullus eis patet exitus tribulationis et ita incidunt in laqueum desperationis. Unde Augustinus super illud Ps. 36: *peccatores peribunt*: “quod autem facit malus homo cum ceperit tribulari? Foris nichil habet, ablata sunt omnia, in conscientia nullum solatium est. Non est quo exeat, quia dura sunt; non est quo intret, quia mala sunt. Consolatio non est in externis, non est in internis”.

Quarto principaliter ad accelerationem conversionis et penitentie movere debet hominem multiplicitas iniquitatis et malitie ex dilatione penitentie excrescentis. Ille

<footnote n="1">1 a] Nota quid sit se elongare a Deo add. in marg. sin. ms. || 3 dissimilitudinem] propter scr. sed del. ms. || 5 et²] sup. l. ms. || 7 abs te] abste a. c. ms. || 8 55] p. c. ms. || 35 cain] caim ms. || 36 venia] p. c. ms. || 47 quarto principaliter] iter. in marg. sin. ms. || et] sup. l. ms.</footnote>
enim qui differt converti iniquus est in Deum, in angelum, in semetipsum et in proximum.

In Deum duobus modis inique agit.

Primo, quia contempnit eum misericorditer vocantem ad eternum regem, cum ipse perpetuum meruerit supplicium. Rom. 2: *an divitias bonitatis eius et patientie et longanimitatis contemnis?* Unde Gregorius: “debemus saltem misericordiam Dei erubescere, si nolumus eius iustitiam formidare”.

Secundo, inique agit in Deum, quia multitudinem divine misericordie vertit in arma malitie, et unde habet causam Deo serviendi et gratias agendi, occasionem sumit rebellandi dum de Dei presumens misericordia in sua contra Deum perdurat malitia et protervia, et ex eo quod Deus debeat aut velit eum misericorditer exspectare, proponit diutius eum offendere. Rom. 2: *ignoras quoniam benignitas dei ad penitentiam te adducit? Secundum duritiam autem tuam et cor impenitens thesaurizas tibi iram in die ire*.

Inique etiam agit in angelum ad sui custodiam deputatum. Cui pro reverentia quam ei impendere deberet irreverentiam exhibet, cum coram eo abhominationes suas non veretur commitere vel in ipsis iam commissis permanere. Unde Bernardus: “quovis angulo, quovis diversorio reverentiam habe angelo tuo. Nec audeas illo presente quod me vidente non auderes?” Et merito debemus angelis reverentiam qui pro nostra salute tanta faciunt diligentiam, ut nostre salutis aquisitio sit eis exultatio, iuxta illud Luc. 15: *gaudium erit coram angelis Dei super uno peccatore penitentiam agente*.

Inique etiam agit in seipsum dum se potius facit malum quam bonum, mortum quam vivum, membrum dyaboli quam Christi, nichil habentem quam omnium bonorum esse possessorem aut participem filium perditionis quam eterne beatitudinis et salutis. || Nam, ut dicit Apostolus, Rom. 2: *ira et indignatio et tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum*.

Inique etiam agit in proximum qui difert converti, quia in multis proximum offendit, eo quod qui sibi ipsi est malus, nulli est bonus, iuxta illud glossiste: “qui sibi non parcit, michi vel tibi quomodo parcet?” Et etiam quia peccato ipsius scandalizatur et sepe punitur proximus. Unde Ios. 7 legitur quod propter peccatum Achor populus Israel punitus sit; terga enim verterunt hostibus suis *et corruerunt ex eis 36 homines*.

Quinto, ad accelerationem penitentie movere debet homines multiplicitas boni inde provenientis. Unde Thren. 3: *bono erit viro cum portaverit iugum domini ab adolescentia sua*. Iugum domini ab adolescentia portat qui in peccati novitate statim penitere festinat et divinis mandatis collum suum subicit, ea que tamquam iugum Domini suave portat dum opere ea perficit. Unde ei provenit bonum multiplex in presenti et ineffabiliter multiplicius in futuro et de hoc dicitur in Ps. 18: *in custodiendis illis retributio multa*, scilicet conscientie puritas et mentis securitas quam penitentia et mandatorum Dei custodia efficit, iocundam vitam reddit. Prov. 15: *secura mens quasi iuge convivium*. Sic ergo patet quod penitentia debet esse non tarda, sed festina.

Sexto, debet esse perseverans et continua. Unde Augustinus in libro *De penitentia*: “dolor in penitentia continue custodiatur” quod intelligendum est non secundum actum sed secundum habitum. “Actu quidem non est possibile quod homo continue peniteat, quia necesse est quod actus penitentis sive interior

<footnote n="7">7 si] sed a. c. ms. || 13 ad] et ms. || 15 sui] cl. scr. *sed del. ms.* || 17 iam] sup. l. ms. || 25 possessorem] p. c. ms. || 26 nam] Adversus est pro determinatione precedente, quod multe sunt et esse possunt cause multis non recognoscendi peccatum et non debite peni, ut habetur in parvo libro, folio 71. *add. in marg. sup. ms.* || 38 domini suave] *tr. a. c. ms.* || 42 iuge] *in marg. sin. ms.* || penitentia] p. c. ms. || 47 sive] p. scr. *sed del. ms.*</footnote>
sive exterior interpoletur ad minus sompno et aliis que ad necessitatem corporis pertinent. Secundum habitum vero oportet quod homo continue peniteat, et quantum ad hoc quod homo numquam aliquid contrarium penitentie faciat, per quod habitudinalis dispositio seu penitentie virtus tollatur, et quantum ad hoc quod homo debet in proposito gerere, ut sibi semper preterita peccata displiceant.” Hec est sententia Sancti Thome, parte 3, questione 84, articolo 9. Isto ergo modo penitentia debet esse continua et perseverans, ne post inchoatam penitentiam homo ingratus recidivet, quod esset contra maximam divine benignitatis gratiam, cum in Deo sit sapientia, potentia, veritas, equitas et benignitas. Sapientia intuetur culpam, potentia concitatur ad iram, veritas profert sententiam, equitas parat vindictam, sed benignitas retardat allegans penitentiam. Unde benignitas culpam quasi obliviscitur contra intuitum sapientie, miseretur contra iram potentie, suspendit veritatem sententie, parcit contra equitatem vindicte. Ne ergo videamur tantam Dei benignitatem contempnere, debemus in penitentia perseveranter et continue permanere.

Agamus ergo penitentiam non seram que est dampnatorum *qui dicent intra se penitentiam agentes*, Sap. 5; non coactam que est latronum, Eccli. 5: *super furem est confusio et penitentia*; non fictam que est ypocritarum qui *exterminant facies suas ut appereant hominibus ieiunentes*, Matth. 6; non desperatam que est proditorum sicut Iude qui *penitentia ductus, retulit triginta argenteos principibus sacerdotum*, Matth. 27; non momentaneam que est eorum *qui ad tempus credunt et in tempore temptationis recedunt*, prout habetur Luc. 8. Sed agamus penitentiam internam et voluntariam, perfectam et integram, sinceram et discretam, devotam et accusatoriam, celerem et festinam, perseverantem et continuam. Hec est penitentia vera, de qua Crisostomus *De reparatione lapsi*: “talis est erga homines pietas Dei: numquam spernit penitentiam si ei sincere et simpliciter offeratur”. Item, idem: “penitentia cor mundat, sensus illuminat, animas sanctificat et ad susceptionem Christi humana precordia preparat”, hec ille. Hec penitentia est disciplina Patris celestis, de qua Prov. 4: *tene disciplina, ne dimmitas eam, custodi illam, quia ipsa est vita tua*. Et eiusdem 3: *disciplinam Domini, fili mi, ne abicias*. Henricus de Oyta.

## (HENRICUS DE HASSIA)
Nota quod ex sola divina pietate aliqui salvantur et aliqui dampnantur ex iustitia

(Edidit Mihai Maga)

Augustinus 21 *De civitate Dei* dicit quod in Adam “universa generis humani massa dampnata fuit, quoniam, qui hoc peccatum primitus admisit, cum ea que in illo fuerat radicata sua stripe punitus est, ita ut nullus ab hoc iusto debito que supplicio, nisi misericordia et indebita gratia liberetur atque inde ita dispertiatur genus humanum, ut in quibusdam demonstretur quid valeat misericors gratia, in ceteris, quid iusta vindicta. Neque enim alias utrumque demonstraretur in hominibus, quia, si omnes remanerent in penis iuste originalis dampnationis, in nullo appareret misericors gratia redimentis. Rursus, si omnes a tenebris transferentur in lucem, in nullo appareret severitas ultionis. In qua propterea multo plures quam in illo sunt, ut sic ostendatur quid omnibus deberetur. Quod, si omnibus redderetur utique iustitiam vindicantis iuste nemo reprehenderet, quia vero non tam multi ex inde liberantur, est unde agantur maxime gratie gratuito liberatori.”

Simile est huic facto Dei, si quis rex iustus et optimus, comprehensus furibus multis aut latronibus in simili peccato aliquos eorum misericorditer vivere

<footnote n="1">1 sompno] *in marg. dex. ms.* || 18 exterminant] *exterinant ms.* || 19 desperatam] *p. c. ms.*</footnote>

<footnote n="23">23 perfectam et] *in marg. dex. ms.* || 46 simile] *Exemplum add. in marg. dex. ms.*</footnote>
permitteret et alios morti, qua omnes equaliter digni sunt, adiudicaret. Sicut enim
laudaretur rex talis in illis de misericordia et in istis de iustitia, nec faceret in hoc istis
iniuriam quod faceret aliis misericordiam. Ita est in proposito de summo rege Deo,
cui soli ex plenitudine dominii, licet qualitercumque circa creaturam suam facere
potest. Orta est itaque ex peccato Adam una ratio generalis dampnationis, ratio
quidem se sola sufficiens ad dampnationem omnium mortalium quam et omnes
propagati ab Adam inciderunt et incident, nisi ex speciali Dei misericordia huius
dampnationis originalis decretum in quibusdam cessaverit, sicut et in multis cessavit
in ostensionem divine misericordie, ceteris in declarationem iustitie dampnatis
solum ratione originalis peccati.

Ex quibus verbis beati Augustini colligi possunt tres veritates, quarum prima
est quod ratione peccati primorum parentum non tulit Deus absolute sententiam
dampnationis in totum genus humanum. Patet quia, ut dicit Augustinus, multi
homines ex misericordia et indebita eis gratia salvabuntur.

Secunda veritas est quod, licet quedammodo concedi possit quod genus
humanum fuerit dampnandum ratione peccati Ade, numquam tamen fuit verum
'genus humanum dampnabitur'. Prima pars huius veritatis patet, quia participium
futuri temporis verbi passivi solet dupliciter exponi, ut verbi gratia 'Sor est
dampnandus', id est dampnabitur; alio modo 'Sor est dampnandus' id est Sor,
quantum est de se, est dignus dampnari vel iuste dampnabilis pro peccato quo reus
est. Et hoc secundo modo totum genus humanum erat propter peccatum primorum
parentum quandoque dampnandum, id est iuste dampnabile vel dignum dampnari
ratione talis culpe originalis. Secunda vero pars huius veritatis patet ex precedenti et
iterum, quia, si quandoque verum fuisset 'totum genus humanum dampnabitur',
frustra Dei Filius fuisset pro aliquorum de genere humano redemptione homo
factus, passus et mortus, quod, quia dicendum non est, || relinquitur propositum.

Tertia veritas est quod, si Adam est dampnatus, tunc erat quandoque verum
'genus humanum non redimetur, sed dampnabitur'. Patet, quia 'genus' sumitur
primo modo secundum philosophos, pro primo patre collectionis aliquorum ab
eo procedentium, et ita genere sumpto clara est veritas, stante ypothesi. Secundo
modo, genus sumitur pro collectione omnium ab uno patre procedentium, qualiter
sumendo genus humanum concedendum non est quod dampnabitur, sicut iam
dictum est in precedenti veritate. Ex hiis apparet quod sententia quam continebat
cyrographum decreti divini ratione peccati originalis non fuit respectu omnium
absoluta. Per cyrographum in proposito intenditur scriptura manus auctentice facta
in ruber alicuius decreti vel pacti. Ubi, si queratur quid ergo cyrographum illud
penalis decreti de quo secundum Ambrosium et Crisostomum loquitur Apostolus
ad Col. 2 continebat, respondetur quod continebat leges octo.

Prima erat quod primi parentes et omnes ab eis propagandi descenderent ad
inferos essentque a visione Dei exclusi donec per Christum pro peccato Adam
satisfacturis reconciliarentur. Et quantum ad istam legem, misterio redemptionis
humane per Christum impleto cyrographum decreti, quod secundum Ambrosium
erat sententia cunctis hominibus adversa, absolute deletum fuit, dicente Apostolo
ubi supra quod Deus condonavit nobis in Christo omnia delicta, delens quod
adversum nos erat cyrographum decreti, ipsum tulit de medio affingens illud
cruci. Deletum fuit etiam per Christum aliud cyrographum, scilicet legis Mosayce,
propter peccatores conscriptum, id est absoluta fuit obligatio de cetero ad illud

5

10

15

20

25

103v

30

35

40

45

<footnote n="11">11 ex ] Nota tres veritates de dampnatione generis humani *add. in marg. dex. ms.* || prima ] iter. in marg. dex. ms. || 15 secunda ] iter. in marg. dex. ms. || 27 tertia ] iter. in marg. sin. ms. || 36 ruber ] reber ms. || 38 respondetur ] Cyrographum peccati continebat octo leges. *add. in marg. sin. ms.* || 39 prima ] Prima lex *add. in marg. sin. in rubro ms.*</footnote>
cyrographum, scilicet quoad observationem legum cerimonialium et iudicialium secundum *Glossam* ibidem.

Non autem sic deletum fuit cyrographum penale ratione originalis peccati contra genus hominum ab initio conscriptum quoad alias leges quas continet, quarum una est secunda in ordine, videlicet quod Adam et omnes filii eius de Paradyso expulsi in exilio degerent super terram usque ad consummationem seculi.

Tertia lex erat quod omnes ab Adam propagandi obligati essent ad habendum originalem iustitiam quam contulit Deus primis parentibus in posteros hereditandam.

Ex qua lege huius penalis cyrographi sequebatur lex alia, omnium durissima, videlicet quod omnes ab Adam propagandi essent in penam peccati eius in originali culpa nascituri. Ex quo ulterius sequitur quod numquam pena dampnationis eterne punitus est homo, nec punietur, nisi pro peccato proprio commisso vel originaliter contracto.

Quinta lex erat quod in filiis Adam vulnus peccati eius seu fomes in problem hereditatus non auferetur, hoc est quod integritas nature originalis nulli pro hac vita restituetur.

Sexta lex erat irrevocabilis contenta in cyrographo penali divini decreti: ratione culpe originalis fuit et adhuc stat quod omnis homo qui ex Adam nascetur, morietur.

Septima lex hanc sequens erat quod omnis homo qui ab Adam propagabitur in cinerem resolvetur.

Octava lex erat quod vita filiorum Adam ab ingressu mundi usque ad consummationem seculi plena esset intus et extra erumpnis laboribus et ceteris penalibus miseriis.

Ubi iam ulterius pro declaratione in generali rationabilitatis et congruentie legum harum cyrographi penalis quem conscripsit Deus adversus genus humanum ratione peccati primorum parentum est notandum quod duobus modis prout sufficit in proposito, divina benignitas rationalem creaturam ad se vertere consuevit, ut habetur 64 folio parvi libri. Henricus de Hassia.

## (HENRICUS DE HASSIA)

### Nota de obedientia

(Edidit Ioana Curut)

Conclusio quarta: Quod, quamvis inter fideles Veteris Testamenti Abraham obedierit Deo in re difficiliori, verumtamen plures fidelium Novi Testamenti magis obediverunt Deo intensive et extensive. Prima pars patet, quia non legitur aliquem sub Vetero Testamento in facto difficiliori Deo obedivisse. Testis est beatus Augustinus 24 *De civitate*, capitulo 15, dicens: non inmerito Abrahe obedientia magna predicatur, quia ut occideret filium, res difficillima fuit ei imperata. Secunda pars conclusionis patet, quia obedientia qua multi sub Novo Testemento obediverunt Deo inclusive usque ad acerbissimam mortem erat incomparabiliter maior obedientia Abrahe, quia isti ne Deo inobedientes essent in credendis et agendis difficilliorem rem fecerunt et sustinerunt.

Item, quod extensive fuerit in illis obedientia maior patet, quia multi de Novo Testamento fuerunt divine voluntati preceptive, non solum in omnibus preceptis conformes per totam vitam, sed etiam longe intensius et plenius, sicut hoc manifestum est de Beata Virgine, de apostolis et aliis sanctis confirmatis, quorum aliqui numquam mortaliter peccaverunt, igitur.

<footnote n="3">3 non] Secunda add. in marg. sin. in rubro ms. || 7 tertia] iter. in marg. sin. in rubro ms. || 9 ex] Quarta add. in marg. sin. in rubro ms. || 10 omnes] ad scr. sed del. ms. || 14 quinta] iter. in marg. sin. in rubro ms. || 17 sexta] iter. in marg. sin. in rubro ms. || 19 septima] iter. in marg. sin. in rubro ms. || 21 octava] iter. in marg. sin. in rubro ms. || 28 henricus de hassia] in rubro ms. || 31 conclusio quarta] in marg. sin. ms.</footnote>
Sequitur corollarie quod obedientia Christi Adam secundi fuit maior longe quam inobedientia Adam primi et obedientia Virginis Marie maior quam inobedientia Eve. Prima pars deduci potest faciliter ex precedentibus et ex katholicis traditionibus. Secunda pars patet, quia Virgo Maria magis universaliter secundum omnia Dei precepta et secundum omnes eius vires obedivit Deo et totalius ei conformabatur quam Eva Deo difformaretur, igitur.

Item, laudabilior fuit Maria ex obedientia quam Eva ex inobedientia fuerit vituperabilis, igitur.

Iterum, maiorem beatitudinem meruit obedientia Marie quam dampnationem meruit sibi inobedientia Eve.

Ex quo ulterius inferri potest quod inobedientia Eve fuit plus quam equivalenter recompensata ex obedientia Marie.

Tertium corollarium est quod inter creaturas rationales humanitas Christi sola fuit summa obediens Deo. Patet ex dictis, cum ipsa fuerit universalissime et plenissime conformis voluntati preceptive Dei naturali et supernaturali, et in re difficillima obedierit dispositioni divine, utpote de subeundo mortem acerbissimam atque turpissimam pro reductione hominum ad gloriam Dei.

Sequitur quarto ex hoc quod omnis rationalis creature inobedientia fuit plus quam equivalenter in Christo recompensata.

Sequitur quinto quod Lucifer non est nec fuit ita Deo inobediens sicut rationalis creatura ita inobediens et Deo difformis, sicut Christi humanitas fuit obediens et deiformis, quia secundum ultimam capacitatem fuit Deo conformis. Nulla autem creatura potest ita difformis esse Deo, quin posset sibi difformior esse, igitur. Ex istis patet responsio ad questionem. Henricus de Hassia. ||

⟨HENRICUS DE HASSIA⟩

Eva prius fuit punita quam Adam

(Edidit Alexander Baumgarten)

104r

Queritur an Eva aliquibus penis prius punita fuerit quam Adam eo quod prius peccavit. Responditur quod, si omnis culpa inquantum indignificat et vilificat habentem habet rationem pene sicut vere habet, tunc Eva ita cito seipsam punivit pena ydemptica sicut peccavit et ita prius quam Adam punita fuit. Prius etiam penam inordinati animi sensisse videtur mulier quam vir. Hec enim nichil prohibet dici, penam vero ablationis iustitie originalis et motus erubescibilis in carne insecuti non videtur quibusdam mulierem prius sensisse quam vir peccaverit. Prima pena eorum fuit pena dampni in bono morali, quia ablatio habitus vel habituum iustitie originalis qua vires inferiores recte se habuerunt ad superiores et superiores ad summum Deum. Secunda eorum pena hanc secuta fuit remorsus conscientie, de quo Beatus Augustinus 1 *Confessionum* “iusisti Domine”, et sic est quod omnis inordinatus animus sibi ipsi pena sit. Tertia pena sequebatur ex deordinatione et rebellione virium inferiorum in quibus statim sentientes motus indebitos confundebantur et erubescebant. Et quarto ad inordinationem virium secuta est alia pena corporalis, videlicet multiplicis discrasie qua paulatim invalescente complexio illa optima originalis variata fuit et corpora eorum hominum morbida sunt effecta. Henricus de Hassia.

Nota quod Deus formato primo homine superaddidit gratuite naturalibus suis iustitiam originalem qua fiebat recta omnium virium in suis operationibus et

<footnote n="24">24 || add. cedulam f. 103a, vide p. 636, l. 8 – p. 639, l. 7</footnote>

<footnote n="1">1 sequitur] Nota de obedientia Christi et Marie Virginis add. in marg. sin. ms. || 23 igitur] Henricus de Hassia add. sed del. ms. || 33 prima] nota de penis primorum parentum add. in marg. dex. ms. || 37 augustinus] Augustinus iter. in marg. sin. ms.</footnote>
respectu invicem habitudo talis quod vires inferiores prompte et plene obedirent ac parerent superioribus. Hac ergo iustitia propter peccatum primo ablata vires humane deordinate fuerunt et facte sunt inferiores inobedientes superioribus, quia habitus virtutum sunt quasi freni potentiarum de se vagarum ac faciliter secundum qualitatem obiectorum inordinate actuabilium, sicut ergo habitibus virtutum ab aliquo homine virtuosissimo ablatis statim obiectis occurrentibus inordinate moveretur et indebite afficeretur. Ita fuit in proposito de ablatione istius iustitie originalis ab Adam et Eva in penam ipsorum. Statim enim illa ablata sentientes inordinatos motus erubescebant facientes sibi peryzomata. Apparet ergo quod prima eorum pena fuit etc.

Nota quod nemo potuit vel potest per se spoliare hominem iustitia faciendo de iusto iniustum nisi ipse homo. Patet, quia homo non sit iniustus actu nisi ratione sue libere electionis seu consensus qui nisi esset liber, non esset peccatum, igitur. Ex quo sequitur quod nemo nisi a se ipso per se potest puniri malo culpe. Secundo dico quod solus Deus punire potest hominem per se spoliando habitibus anime. Patet hoc, quia spiritus malignus non potest immediate per se agere in spiritum humanum corrumpendo ibi aliquem habitum, sed solum per adhibitionem obiectorum exterius vel interius potest inducere actus contrarios datis habitibus et sic bonum habitum tandem per contrarii generationem corrumpere per quem modum et homo malus et callidus potest alium suasione mali virtute spoliare solum tamen potest hoc homo ab extrinseco immutando in quo differt a demone qui ab intrinseco et extrinseco hoc facere potest. Henricus de Hassia.

## (HENRICUS DE HASSIA)

Utrum Deus aliquam essentiam rationalem potuerit facere perfecte et plenarie ad ymaginem suam

(Edidit Lavinia Grijac)

Arguitur quod sic: istius contradictionis ‘Deus potest facere creaturam que sit tres res et quelibet earum’ et ‘Deus non potest hoc facere’ pars affirmativa est a katholicis potius ponenda, igitur propositum. Assumptum probo et, ut brevius loquar, sit A creaturam esse tres res seu personas. Tunc arguitur sic: fides et omnis katholica scriptura ubique clamat Deum esse immense et infinite potentie et Deum omnia posse que fieri non implicat contradictionem. Iuxta illud non est impossibile *apud Deum omne verbum* et iuxta illud Augustini demus Deum aliquid posse quod nos intelligere non posse et nullibi in Scriptura divina vel fide dicitur Deum non posse hoc vel illud, sed reprehenduntur non numquam estimantes Deum quedam non posse, ut Num. 20 reprehenduntur Moyses et Aaron non credentes Deum posse producere aquas de petra et similia. Nusquam autem reprehenditur quicumque super eo quod credidit vel dixit Deum hoc vel illud posse, igitur hiis et aliis attentis non est ponenda a katholicis negativa de potentia Dei nisi ubi apparet clara contradictio. Nichil enim potest nec debet a Dei potentia excludi quiquam vel qualitercumque fiendum nisi ipsa contradictio. Ratio huius est quia alias Deus non esset universaliter potens. Nam si propositio enuntians A fieri non inferet contradictionem et Deus non posset adhuc facere A hoc non esset tunc ex parte

<footnote n="11">11 nota] Nota quod nullus potest alterum privare habitu iustitie ms. || 20 alium] sa add. sed del. ms. || 25 suam] Dubium utrum rationalis creatura (persona add. sup. l. ms.) sit capax perfecte similitudinis Trinitatis increase, videlicet sic quod procederet Verbum non solum accidentale et inherens, sed personale in ydemptitatem essentie sue, et similiter amorem personalem circa quod dico: quidquid sit de facto rationalem creaturam in talismodi (talismodi] iter. ms.) productionem Verbi scilicet et amoris exire virtute omnipotentie divine non implicat contradictionem nobis evidenter add. in marg. dex. ms. || 26 sic] Henricus de Hassia add. in marg. sin. ms. || 36 autem] reprehenduntur add. sed del. ms. || 37 illud] non add. sed eras. ms. || 39 potest] vel add. sed del. ms.</footnote>
infactibilitatis ipsius A, sed precise esset ex parte potentie Dei eo quod latitudo
divine potentie ad facere a se non extenderet quamvis absolute sit possibile fieri et
per consequens Deus non esset universaliter potens nec omnipotens.

Patet ergo ex istis quod negativa de potentia Dei sine evidentissimo et
ponderosissimo motivo numquam est a katholicis ponenda et ita nec in proposito
est pars negativa dicte contradictionis potius concedenda, sed econverso, quod est
intentum.

Item, ad idem arguitur per hoc quod minus peccat ultra veritatem laudans quam
laudi alicuius derogans, igitur cum dicta positio affirmativa sonet in excelentiam et
magnificationem divine omnipotentie, videtur quod minus periculosum sit ponere
affirmativam quam negativam. Attento etiam quod fides vel scriptura neutrabique
obviat, etiam quod prodigalitas minus mala est quam illiberalitas. Videtur ergo ex
omnibus hiis haberi quod in omni materia de potentia Dei pars contradictionis
impertinentis fidei affirmativa sit a katholicis potius ponenda et ita cum ista
constradictio 'Deus potest facere creaturam que sit tres res et quelibet earum' et
'Deus non potest facere talem creaturam' sit una de talibus contradictionibus.

Patet pars affirmativa questionis potius concedenda quod erat probandum.
Henricus de Hassia.

Nota famosam regulam Beati Augustini quam ponit in prologo 1 *De Trinitate*
et est quod "nulla res omnino est que seipsam gignat ut sit", cuius rationem reddit
in libro *De immortalitate anime*, quia si aliqua res seipsam gigneret, tunc esset
antequam esset, cum omnis res generans sit prior origine re genita. Et dicit notanter
Augustinus in hac regula ut sit propter generationem secundum quid qua aliquid
potest seipsum bene in aliquo esse accidentali generare quamvis nichil simpliciter
generare possit seipsum ut sit. Henricus de Hassia. ||

(ANONYMUS)

Utrum quelibet creatura rationalis videns clare divinam
essentiam videat ex hoc benedicte Trinitatis quamlibet personam

(Edidit Lavinia Grijac)

Arguitur quod non. Angeli beati vident clare divinam essentiam et non
quamlibet personam benedicte Trinitatis, igitur. Antecedens pro prima parte notum
est, quia visio clara divine essentie est de ratione beatitudinis. Pro secunda parte
patet per illud Is. 63 *quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra?*, quod
est dictum angelorum de Christo in eius ascensione quasi non noscentes ipsum, qui
tamen est secunda persona in divinis, igitur.

Oppositum arguitur, quia videre clare divinam essentiam est Deum videre sicut
est, I Joh. 3, et hoc est ipsum videre unum in essentia est trinum in personis, cum
sit essentialiter trinus in personis et unus in esentia, igitur.

104v

1 potenti ] in marg. dex. ms. || 2 se ] sup. l. ms. || 8 per ] in marg. dex. ms. ; HH a. c. ms. || 9 et ] magnificentiam add. sed del. ms. || 16 creaturam ] iter. sed del. ms. || 19 nota famosam — de trinitate ] iter. in marg. dex. ms. || 25 hassia ] Quod questio implicit et sit impossibile esse naturam creatam secundum ordinem originis bine aut trine suppositatam. Probatur: pro cuius persuasione sit A natura spiritus angelici suppositata in B, C suppositata ita quod A sit B, et A sit C, et B non sit C, et quod C oriatur a B, et quod ista consequentia valeat et sit necessaria. Si A natura spiritus est, A est suppositata in C, B secundum originis ordinem. Tunc arguitur sic: C est per se terminus productionis active B, sed Deus posita A natura non potest supplere vicem B in producendo C nec corrumpere B et conservare C per suppositum quod consequentia valeat et sit necessaria ut prius, ergo Deus non potest per se solummodo in genere cause efficientis quod possit mediante efficiente. Secundo sequitur etiam quod Deus non possit corrumpere posterius ordine tali principiantis effective et servare prius quia cum necessitate illius consequentie non (serv. add. sed del. ms.) potest servare B et corrumpere C que videntur derogare divine omnipotentie, igitur. add. in marg. inf. ms. || 27-28 utrum — personam ] vide f. 108r-v (p. 421, l. 12 – p. 424, l. 12)
Nota: duplex est visio vel cognitio Dei, videlicet intuitiva et abstractiva. Intuitiva, que et facialis dicitur, est qua cognitor immediate in seipso nude sit, quod non per medium prius cognitum in quod terminetur notitia, et hoc est ipsum videre clare. Sed abstractiva est qua non sit nude et immediate cognitor in seipso, sed mediante alio prius cognito in quod terminatur prius cognitio. Istam distinctionem vult Apostolus I Cor. 13 ubi dicit: *videmus nunc per speculum et in enigmate*, quoad abstractionem, *tunc autem facie ad faciem*, quoad intuitivam.

Conclusio prima: Quamvis rationalis creatura videat clare divinam essentiam, non tamen per aliquam similitudinem creatam a visione distinctam ipsius essentie divine sicuti est representativam. Prima pars patet de creatura rationali beata cuius beatitudo consistit ad minus partialiter in clara Dei visione, iuxta illud Ioh. 17 *hec est vita eterna, ut cognoscant te, solum verum Deum, et quem misisti Iesum Christum.* Secunda pars probatur, quia talis visio esset enigmatica et obscura, eo quod esset per medium inferioris gradus ratione cuius cognitio Dei in via dicitur enigmatica.

Corollarium primum: Ad videndum clare divinam essentiam requiritur de potentia Dei ordinata quidam habitus infusus qui vocatur lumen glorie distinctus a beatifica visione et elevativus create potentie. Prima pars patet per *Clementinam*, “De hereticis”, ‘Ad nostrum’ per quam Ecclesia dampnat negantes lumen glorie elevativum potentie create. Secunda pars probatur quia visio beatifica presupponit lumen glorie tamquam dispositivum et elevativum potentie ad videndum Deum clare.

Secundum (corollarium): licet beatis in patria conveniat clara Dei visio, non tamen convenit puris viatoribus sine speciali privilegio. Prima pars patet ex dictis. Secunda pars probatur per beatum Augustinum 12 *Super Genesim ad litteram*, et *Ad Paulinam de videndo Deum*, ubi dicit quod Moyses ex Dei privilegio speciali adhuc mortalem vitam agens Deum per essentiam vidit tamquam futurus Iudeorum doctor. Similiter patet de Paulo II Cor. 12 *scio hominem ante 14 annos raptum usque ad tertium celum* et sequitur et vidit archana que non licet homini loqui, ubi dicit *Glossa* quod vidit clare divinam essentiam.

Tertium (corollarium): Non potest homo de potentia Dei ordinata videre Deum per essentiam, nisi moriatur vel mens sua a sensibus corporalibus abstrahatur.

Patet prima pars per illud Ex. 32 *non videbit me homo et vivet*, ubi *Glossa* quamdiu hic mortaliter vivitur videri per quasdam ymagines Deus potest, sed per ipsam nature sue speciem non potest.

Secunda pars patet per *Glossam* super illud II Cor. 12 prius allegatum *scio hominem* etc. et sequitur: sed an *in corpore* vel *extra corpus nescio*, ibi *Glossa* quasi dicens non humano sensu vidi, ut etsi in corpore anima existente viderit, non sit contra illud quod dicit Dominus Moysi *non videbit me homo et vivet*, tunc enim Apostolus non vixit ut homo secundum usum sensuum corporis, sed ablatus est omnis sensus hominis, quia necesse est abstrahi ab hac vita mentem quando in eius ineffabilis lucis visionem assumitur. Hec *Glossa*.

Secunda conclusio: Non repungnat creature Deum videre clare et ipsum non amare. Probatur: stante actu intellectus potest suspendi actus voluntatis per Dei potentiam absolutam, igitur.

Corollarium primum: Clara seu intuitiva Dei visio non repungnat absolute odio divino. Patet, quia dampnatus manens dampnatus posset intuitive videre Deum.

<footnote n="5">5 prius²] *in marg. sin. ms.*; prior *add. sed del. ms.* || 8 conclusio prima] *iter. in marg. sin. ms.* || 15 corollarium primum] *iter. in marg. sin. ms.* || 17 patet] *d. add. sed del. ms.* || 21 secundum] *iter. in marg. sin. ms.* || 29 tertium] *iter. in marg. sin. ms.* || 37 me] *in marg. dex. ms.* || 39 sensus] *corporis add. sed del. ms.* || 41 secunda conclusio] *iter. in marg. sin. ms.* || 44 corollarium primum] *iter. in marg. sin. ms.*</footnote>
Secundum (corollarium): Clara visio divine essentie non sufficienter infert carentiam iehennalis miserie.

Tertium (corollarium): Sola intuitiva vel clara visio divine essentie non aufert statum vie.

Tertia conclusio: Quamquam tam essentia divina quam quelibet persona divina sit conceptu sibi proprio conceptibilis, nulla tamen earum sine alia earumdem, nec essentia sine personis in via vel in patria est aliquiter cognoscibilis. Prima pars probatur, quia alia est ratio propria divine essentie, alia persone, et similiter cuiuslibet persone est ratio aliqua propria que non est ratio alterius, sed cuilibet rationi alicuius rei proprie correspondet conceptus proprius eiusdem rei a quo talis ratio sumitur, igitur. Secunda pars probatur per dictum Christi Ioh. 14 ubi Philippo dicenti *Domine, ostende nobis Patrem* respondit Philippo *qui videt me* etc. et subiungit rationem dicens: *quomodo tu dicis “ostende nobis Patrem”? Non credis quia ego in Patre, et Pater in me est?* Ex quo patet quia ista consequentia est bona: Pater est in Filio et Filius in Patre, ergo qui videt Filium videt et Patrem et econverso. Alias probo: Christus non esset sufficiens cum || dixit *non credis quia ego in Patre* etc.

Corollarium primum: Nec per se, nec per accidens, nec intuitive, nec abstractive essentia divina vel una persona divina cognosci potest sine alia. Patet ex probatione conclusionis cuius fundamentum est, quia sunt unum.

Secundum (corollarium): Et si aliquis conceptus supponat pro essentia divina vel pro persona una sic quod non pro alia, nullus tamen conceptus est representativus essentie vel persone quin sit significativus cuiuslibet trium personarum. Prima pars patet de conceptu istius vocalis divina persona generans qui supponit solum pro Patre, similiter essentia divina nec producens, nec producta supponit solum pro essentia divina. Secunda pars patet ex probatione conclusionis et corollario precedenti.

Tertium (corollarium): possibile est essentiam divinam et quamlibet personam divinam ab aliquo esse cognitam, qui tamen nullum habet assensum de hoc quod in divinis sit Trinitas personarum. Patet de multis philosophis qui primum principium cognoverunt et quamlibet personam, ut patet ex dictis, et tamen nullum assensum habuerunt quo assentirent isti ‘in divinis est Trinitas personarum’, igitur. Questio est vera.

Ad argumentum ante oppositum negatur minor et ad dictum Ysaie dicitur quod est dictum angelorum inferiorium qui licet quamlibet trium personarum cognoscerent, non tamen sciverunt Filium esse incarnatum et ita dixerunt etc.

5

10

15

105r

20

25

30

<footnote n="1">1 secundum ] iter. in marg. sin. ms. || 3 tertium ] iter. in marg. sin. ms. || intuitiva ] nota add. in marg. sin. ms. || 5 tertia conclusio ] iter. in marg. sin. ms. || 6 tamen ] earumdem sine alia add. sed del. ms. ; earumdem add. sup. l. sed del. ms. || 9 aliqua propria ] tr. a. c. ms. || 12 patrem ] Tota plenitudo divine maiestatis et bonitatis residet in Patre et qualibet divinarum personarum, igitur potentia rationalis in solo Patre possit beatifice satiari, igitur ad beatitudinem non requiritur visio trium personarum, igitur possibilis est visio unius persone sine alia, unde propter illa duo consequentia videtur Philippus dixisse *Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis. add. in marg. sup. ms.* || 16 cum ] Quidquid posse fieri non implicat non est negandum de divina omnipotentia, sed unam posse concipi aliquo conceptu non representante aliam non implicat contradictionem, igitur. Maior est principium. Minor patet vel detur contradictio. Respondetur quod forte maior non est vera simpliciter, quia aliquando fides limitat nos ad negandum aliquid, quod tamen nobis non manifeste implicat contradictionem. Item, de opposito non esset auctoritas Sacre Scripture, nec determinatio Ecclesie, nec specialis revelatio aut convincens ratio, igitur hoc non debemus removere ab omnipotentia Dei. Tenet consequentia per unam maximam in Sacra (Scripturam *add. sed del. ms.*) Scriptura et antecedens notum est. *add. in marg. inf. ms.* || 17 corollarium primum ] iter. in marg. sin. ms. || 20 secundum ] iter. in marg. sin. ms. || 26 tertium ] iter. in marg. sin. ms. || 32 minor ] quartum *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
<ANONYMUS>

Utrum Deus sit omnium futurorum prescius

(Edidit Luciana Cioca)

Contra secundam conclusionem et probationem eius: divina essentia significat negative et divisive, et tamen ipsa non dicitur divisa vel negata, et sic similiter ipsa significat compositive vel complexive, et tamen ipsa non dicitur composita vel complexa. Item, significat copulative vel disiunctive, et tamen non dicitur disiuncta, nec copulata, et sic de aliis proprietatibus propositionum; igitur pari ratione, si significaret false, non oporteret eam propter hoc dici falsam et ex quo simplicissimum complexe representat, nullum videtur inconveniens esse verissimum false representare, quare conclusio non videtur esse probata. Et ipsa significat contingenter seu sicut contingens est esse, et tamen ipsa non est contingens, sed maxime necessaria et significat sicut potest non esse, et tamen ipsa non potest non esse.

Item, Deus accidentaliter representat ex quo res sunt accidentaliter conceptibiles incomplexe, et tamen non dicitur ex illo accidens, ut manifestum est, igitur sic in proposito. Similiter privative representat et non dicitur privatus vel privativus.

Item, licet Deus coagat voluntati Socratis que peccat commissive, ipse tamen Deus non dicitur peccare vel male facere. Sic similiter, licet Deus actum velit non esse pro A instanti pro quo Socrates tenetur omnem actum producere, non tamen dicitur Deus peccare vel male facere, licet velit actum non esse et Socrates non velit ipsum non esse, licet negligat ipsum producere, sic in proposito. Licet Deus representaret qualiter non esset, ipse non deberet dici falsus. Similiter, licet omnem actum quem producit Socrates comedendo vel scribendo Deus producat, tamen sibi non attribuitur scribere vel comedere, sed Socrati propter imperfectionem quam important predicata etc.

Quarto: tunc non qualitercumque esset vere significabile Deus posset representare. Consequens falsum, quia tunc non esset immensa notitia iudicativa. Probatur consequentia, quia non qualitercumque disiunctive vel conditionaliter vere representaretur Deus posset representare ut de illa: si homo est asinus, homo est asinus, et sic de qualibet disiunctiva composita ex contradictoriis, igitur. Antecedens probatur, quia non potest representare sicut partes eius, igitur nec sicut totum. Antecedens patet, cum partes sint false. Si dicitur quod partes non sunt false, quia non sunt propositiones cum sint partes propositionis, tunc arguatur consequentia communibus argumentis. Item, ista pars 'homo est asinus' significat taliter in propositione qualiter seorsum et seorsum significat aliqualiter esse qualiter non est, igitur etiam in propositione significat taliter esse. Si igitur divina essentia significat taliter disiunctive vel conditionaliter tunc etiam significat complexe aliqualiter esse qualiter non est, quod voluit conclusio vitare.

Quinto: non qualitercumque res se haberet positive taliter Deus distincte sciret eam se habere. Patet, quia apprehendat Socrates quod homo est asinus, tunc Deus non scit distincte Socratem cognoscere quod homo est asinus, alias apprehenderet Socrates cognoscere quod homo est asinus, et sic apprehenderet quod homo est asinus. Consequens principale est impossibile, quia alias divina voluntas vellet aliquid aliqualiter esse qualiter divinus intellectus non cognosceret esse, quia vellet Socratem cognoscere hominem esse asinum qualiter intellectus non intelligeret etc.

<footnote n="14">14 incomplexe] p. c. ms.</footnote>

<footnote n="17">17 actum velit] tr. ms.</footnote>

<footnote n="36">36 conditionaliter] p. c. in marg. ms.</footnote>

<footnote n="42">42 impossibile] p. c. ms.</footnote>
## <ANONYMUS>

Utrum divina potentia potuerit facere aliquam creaturam rationalem impeccabilem per naturam

(Edidit Luciana Cioca)

Quod sic arguitur: creaturam esse vel fuisse impeccabilem nullam includit repugnantiam vel difformitatem, igitur etc. Tenet consequentia, quia potentia Dei est immensa. Antecedens probatur, quia peccabilis non est essentialis nature alicuius creature eo quod potest aufferi per gratiam salva natura, ut patet in beatis, nec includit difformitatem, ut manifestum est.

Oppositum arguitur: solus Deus est qui non gratia cuiuscumque, sed natura propria, nec potest nec potuit, nec poterit peccare, igitur. Antecedens est beati Augustini *Contra Maximinum*, capitulo 13.

Ad declarandum quid intelligatur per naturam impeccabilem noto primo quod peccatum dupliciter accipitur, scilicet communiter pro carentia rectitudinis debite, et sic extendit se ad omnem inordinationem nature, artis, vel moris. Illo modo dicit Philosophus 2 *Physicorum*: “monstra esse peccata in natura.” Proprie autem peccatum dicitur solum inordinatio moris vel defectus moris.

Per peccabile vero intelligo illud quod est ad peccatum vertibile. Impeccabile vero quod non est ad peccatum vertibile sive capiatur peccatum proprie sive communiter.

Secundo noto quod questio potest habere triplicem sensum. Primus: utrum loquendo generaliter de creatura et peccato Deus aliquam facere potuerit de cuius essentiali ratione esset ipsam non posse peccare.

Secundus sensus: utrum Deus || potuerit facere creaturam que derelicta suis naturalibus peccare non posset mortaliter.

105v

Tertius: utrum Deus aliquam rationalem creaturam facere potuerit que non posset peccare mortaliter per naturam. Et correspondenter istis tribus sensibus ponam tres conclusiones cum corollariis etc.

Conclusio prima: omnis res creata vel creabilis potest esse peccabilis. Probatur: omnis talis potest deficere a rectitudine sibi debita, igitur. Antecedens patet eo quod nulla res creata vel creabilis sufficiens est manere in rectitudine sibi debita nisi a Deo conservetur etc.

Corrolarium primum: nulla res est creabilis que sit simpliciter impeccabilis.

Secundum: nulla creatura est sic essentialiter bona quin possit esse mala.

Secunda conclusio: quamvis nulli rationali creature secundum legem currentem conveniat confirmatio in bono nisi per gratiam, Deus tamen creaturam rationalem facere potuit naturaliter in bono confirmatam. Prima pars nota est communiter per doctores.

Secunda pars probatur quod totum adiutorium gratie create quod apponitur nature in confirmatione beati est finitum, igitur Deus supplere illud potuit per appositionem maioris fortitudinis naturalis in productione creature. Ad hoc etiam sonare videtur dictum beati Augustini *Super Genesim*, quod etiam Magister ponit in distinctione 44 primi talem Deus potuit hominem fecisse qui nec peccare posset, nec vellet. Et si talem fecisset, quis dubitat eum meliorem fecisse?

Corollarium primum: status creaturarum rationalium, qui modo est eis supernaturalis et gratuitus, esse potuit eis naturalis.

<footnote n="12">12 ad] peccatum sumitur duobus modis *add. in marg. ms.* || 18 sive¹] proprie *add. sed del. ms.*
|| 22 potuerit] Sicut in primo gradu essendi est omnis perfectionis simpliciter concursus, ita sibi
soli debetur latere cultus. Patet, quia latria intelligitur servitus et famulatus soli Deo debitus in quo fit
confessio vel recognitio alicuius ut Dei, igitur. Henricus de Hassia. *add. in marg. sup. ms.* || 26 etc.]
*in marg. ms.* || 31 res] *in marg. ms.*</footnote>
Secundum: Deus potuit facere creaturam rationalem cui competeret clara Dei visio cum fruitione per naturam, sicut modo competit beatis per gratiam.

Tertia conclusio: possibile est esse creaturam rationalem contradictione liberam
impeccabilem per naturam. Probatur conclusio: possibile est esse creaturam
rationalem solum intellective apprehensive cognitivam et liberam, igitur. Antecedens
probatur, quia modos cognoscendi apprehensive et modos cognoscendi iudicative
sunt distincti, igitur Deus potest facere creaturam cui conveniat unus et non alter.

Corollarium primum: ad hoc quod res proprie sit peccabilis non sufficit quod sit rationalis. Patet, alias Deus esset peccabilis.

Secundum: ad rem proprie esse peccabilem requiritur eam esse rationalem contradictione liberam et obligabilem.

Tertium: questio ut proponitur est vera.

Deus potest facere creaturam cui solum conveniat hoc predicatum perfectionis
esse et talis non potest esse mala, quia numquam potest deficere a rectitudine debita
non quando est, quia tunc convenit sibi esse non quando non est, quia tunc in
nullo deficit.

Responditur: licet non conveniat sibi aliqua alia perfectio, tamen potest
sibi convenire et tunc ab ea potest deficere. Unde Deus potest quamcumque
accidentaliter perficere etiamsi actu non est perfecta accidentaliter. Iterum, quia
res non solum ex essentialibus, nec solum ex accidentibus superadditis habent
perfectiones, sed etiam ab existentis habitudinibus et ordine ad alias res et in istis
possunt deficere.

Contra primam partem secunde conclusionis: sancti in patria non sunt
impeccabiles, igitur fundamentum conclusionis nullum. Antecedens probatur, quia
ipsi sunt liberi contradictione, igitur possunt flecti ad utrumque contradictorum,
igitur et peccare.

Secundo: si confirmati essent per gratiam, sequitur quod etiam quidam
in presenti possint fieri impeccabiles. Consequens est hereticum. Probatur
consequentia, quia verisimile est multos tantam gratiam et caritatem habere sicut
aliquos beatos. Potissime videtur quod quilibet adultus existens in gratia maiorem
gratiam habeat quam parvuli qui decesserunt in gratia baptismali si igitur per gratiam
fit homo impeccabilis. Patet propositum.

Contra secundam partem de qua magis est ad propositum et contra fundamen-
tum, in qua ymaginavi quod gratia confirmationis potest homini et angelis esse
naturalis. Si ista ymaginatio staret, sequeretur quod illud quod homini nunc est
naturale posset fieri ei innaturale. Consequens videtur absurdum et consequentia
clara est, quia si non naturale posset fieri naturale, ita similiter naturale fieri posset
non naturale.

Confirmatur, quia postquam gratia confirmationis facta esset naturalis, Deus
econverso posset eam facere non naturalem, sicut modo est.

Secundo contra illam ymaginationem sequeretur quod quecumque dispositio
accidentalis cogitabilis posset homini esse naturalis. Consequens absurdum et
probatur consequentia, quia non ratio maior de una quam de alia. Sicut enim Deus
facere potest ut gratia si homini naturalis sic facere potest quod summa caliditas,
summa frigiditas sit ei naturalis etc., et quod summa albedo, summa nigredo, et sic
etiam potest facere quod sit homini naturale habere 4 pedes vel alas et pennas et
esse volatilem. Unum enim illorum non plus repugnat conditioni essentiali hominis
quam alterum.

<footnote n="15">15 non¹] p. c. ms. || 31-48 quam parvuli — alterum] in marg. inf. ms. || 35 quod¹]
homini add. sed del. ms. || 37 est] quia sicud non naturale posset fieri add. sed del. ms. ||</footnote>

<footnote n="41">41 ymaginationem ] conclusionem a. c. ms. || 46 et¹] p. c. ms.</footnote>
### <ANONYMUS>

Utrum creator et creatura sint similiter adorandi

(Edidit Luciana Cioca)

Arguitur quod sic: Beate Virgini est exhibendus cultus latrie et idem exhibetur creatori, igitur questio vera. Minor patet, cum non minor honor debeatur matri quam filio.

In oppositum arguitur per illud Deut. 6: *Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies, igitur non esset talismodi servicium creature exhibendum.*

Primo noto quod duplex distinguitur communiter adoratio seu reverentialis exhibitio latria videlicet et dulia. Latria, quantum ad propositum spectat, tripliciter accipitur: primo modo pro actu exteriori quo aliquid Deo exterius exhibetur in cultu ob reverentiam et summi dominii seu summe potestatis et maiestatis recognitionem, sicut sunt thurificationes, sacramenta, genuflexiones et consimilia.

Secundo modo accipitur pro actu interiori ipsius voluntatis ab ipsa voluntate elicito ad hoc quod aliquid predictorum Deo exhibeatur, scilicet sacramentum, genuflexio et thurificatio.

Tertio modo accipitur latria pro habitu animam ad divinum cultum inclinante seu habilitante quo quidem habitu supradicti exsequii exhibitionis actus interior prompte et faciliter elicitur. Conformiter accipi potest dulia pro habitu seu actu exteriori sive etiam interiori, et ergo visis acceptionibus ipsius secundum unum istorum trium faciliter potest haberi acceptio eius pro aliis pariformiter.

Secundo notandum quod dulia uno modo accipitur generaliter pro reverentia exhibenda sive Deo sive creature ratione excellentie cuiuscumque, et sic dulia est communior latria.

Secundo modo accipitur dulia ex consuetudine communi restricto nomine, et sic restringitur ad servicium creature debitum et illo modo dulia adhuc potest esse bipartita quedam hominibus mortalibus debita, alia autem creaturis ad divinum misterium sacratis et dignificatis exhibenda que yperdulia vocatur quasi excellens dulia vel supra duliam mortalibus debitam.

Tertio nota quod alicui aliquem honorem deberi vel exhiberi potest intelligere dupliciter: uno modo per se, alio modo per accidens. Per se debetur vel exhibetur illi in quo est talis honoris causa. Per accidens vero illi in quo est causa talis honoris non est existenti, tamen in illo in quo talismodi honoris causa est.

Conclusio prima: hominibus mortalibus ratione virtutis et scientie aut status et presidentie hic in via exhibenda est dulialis reverentia. Patet, cum mortalibus ratione excellentie debeatur exhibitio reverentie et non latrie, nec yperdulie. Patet propositum.

Propositio prima: inter mortales homines secundum diversitatem excellentiarum || diversificandi sunt modi reverentiarum. Patet, cum honor sit reverentia alicui propter excellentiam exhibita et excellentia non est eiusdem speciei in omnibus. Secundum enim aliam rationem preest prelatus subdito pater, filio, magister, discipulo, dux militi, igitur proposito.

<footnote n="2">2 adorandi] Augustinus 19 *De civitate Dei*, capitulo 15: Celestis civitas unum Deum solum colendum notet eique (notet eique] notetque ei *tr. ms.*) tantummodo serviendum ea servitute que Grece latria dicitur et non nisi Deo debetur. Hec ille *add. in marg. ms.* || 37 *excellentiarum*] diversitam *add. sed del. ms.* || 38 *diversificandi*] Contra secundam conclusionem: caro Christi enim adoratur latria, igitur. robatur antecedens per *Glossam* super illud Ps. 98. *Adorate scabellum pedum eius, quoniam sanctum est.* Ubi dicit *Glossa*: Caro a verbo Dei assumpta sine impietate adoratur a nobis, quia nemo carnem eius spiritualiter manducat nisi prius adoret. Non illa dico adoratione que latria est que soli (Deo *add. sed del. ms.*) creatori debetur, sed illa que in dulia dignior est. Dulia enim adoratio est que etiam creature exhibetur que duas species habet, unam que indifferenter omnibus, alteram que soli humanitati Christi exhibetur. Hec *Glossa*. Ex quo patet antecedens probandum. *add. in marg. sup. ms.*</footnote>
Secunda proposito: quibusdam mortalibus malis ratione status et presidentie debetur exhibitio reverentialis. Patet I Petr. 2: *Subditi estote in omni timore dominis non tantum bonis, sed etiam discolis* etc.

Tertia propositio: aliquibus hominibus debetur honor solum ratione virtutum et scientiarum quibusdam ratione presidentiarum, aliis autem ratione concursus huiusmodi excellentiarum. Prima pars patet de virtuosis in prelationibus et presidentiis non constituti. Secunda pars patet de prelatis malis et tertia manifesta est de prelatis bonis et virtuosis.

Conclusio secunda: soli divine nature debetur principaliter et per se honor sive cultus latrie. Patet, quia latria sic exhibita dicit cultum qui soli Deo debetur, ut patet per beatum Augustinum 10 *De civitate*, capitulo 1, ubi dicit illam esse sententiam communem doctorum illorum qui divina eloquia condiderit, et 19 libro *De civitate Dei*, capitulo 3 ei tantummodo serviendum ea servitute Grece latria dicitur et non nisi Deo debetur. Patet etiam per Apostolum ad Rom. 1 qui reprobat gentiles tamquam ydolatras qui talem cultum et servitutem scilicet latrie impendebant creature. Patet etiam per Ysidorum 8 *Ethymologiarum*, capitulo 32, qui dicit: “latria Grece Latine servitus dicitur, que quantum ad veram religionem attinet, nonnisi uni et soli Deo debetur.” Patet etiam ratione cum in sola natura divina sit excellentissima bonitas et ratio summa universalis divini summe potestatis, igitur conclusio vera.

Corollarium primum sive propositio prima: Caro vel humanitas Christi secundum se considerata non est ut sit adoratione latrie adoranda. Patet, cum sit pura creatura et nullam habens relationem ad divinum suppositum secundum se considerata precise, igitur propositio vera.

Secunda propositio: Caro Christi vel eius humanitas considerata ut unita Dei verbo ypostatice non est ut sit adoranda adoratione latrie per se et ad se ultimate terminative. Probatur: talis unio ypostatica non deificat illam carnem vel humanitatem, nec ponit eam extra limites creature, igitur non debet sibi impendi ut sic cultus soli Deo debitus, et per consequens nec latria per se et ultimate terminative ad se. Patet etiam per *Glossam* super Psalmum 98, ubi loquens de carne Dei que in Christo est et a verbo Dei assumpta dicit quod non adorari debeat illa adoratione que latria est que soli creatore debetur, sed illa que dulia dignior est, igitur.

Tertia propositio: nulli creature creabili vel create exhiberi potest per se licite honor sive cultus latrie de creaturis creatis. Patet, cum natura humana in Christo sit creaturis excellenstissima et tamen sibi non debetur per se talis reverentia, sed de creabilibus. Patet, cum soli divine excellentie sit per se huiusmodi reverentialis exhibitio debita.

Tertia conclusio: alicui creature licite exhibetur per accidens honor sive cultus latrie. Probatur: eadem adoratione qua adoratur verbum incarnatum per se etiam adoratur caro sibi unita et tota humanitas non quidem per se, ut patet ex dictis circa secundam conclusionem, igitur illa adoratione adoratur per accidens et talis adoratio est latria, igitur commune note sunt. Et primum argumentum patet per Damascenum in tertio libro *Sententiarum* suarum, quem allegat Magister in tertio, distinctione 9, dicentem: Unus est Christus Deus perfectus et homo perfectus quem adoramus cum Patre et Spiritu Sancto una adoratione cum incontaminata carne eius non inadorabilem carnem dicentes: adoratur enim in una verbi ypostasi que ypostasis generata est non creature venerationem prebentes. Non enim ut nudam carnem adoramus, sed ut unitam deitati in unam ypostasim Dei verbi. Ex quo clare patet quod eadem adoratione qua adoratur Christus qui est verbum incarnatum

<footnote n="9">9 et] de add. sed del. ms. || 12–14 et 19 — debetur] in marg. dex. ms. || 13 3] dub. ms. || 17 religionem] in marg. dex. ms.</footnote>
adoratur etiam incontaminata caro eius, ymmo etiam perfecta eius humanitas, quod fuit antecedens probandum.

Propositio prima: adoratio est numeraliter una qua latriatur — adorantur creator per se et per accidens creatura. Patet ex conclusione.

Secunda: licet Matri Christi Virgini benedicte non debeatur adoratio latrie, sibi tamen ratione singularis sanctitatis exhibenda est veneratio yperdulie. Prima pars patet, quia nulli rationali creature in divino supposito non supposite debetur cultus latrie, igitur. Sed secunda pars patet, cum ipsa sit super omnes creaturas ceteras Deo ratione unionis ypostatice non unitas exaltata.

Tertia propositio: hominibus et angelis beatis debetur inferioris gradus exhibitio reverentialis quam sit honorificantia Beate Virginis. Patet ex deductione precedentis.

Quarta propositio: creatori et creature non debet fieri similiter omnimode exhibitio reverentie. Patet ex precedentibus.

Nota quid sit latria

(Edidit Lavinia Grijac)

Nota secundum Durandum latria est servitus seu cultus qui Deo impenditur in recognitionem universalis dominii, quia fecit nos, sicut dicit Augustinus 5 *De civitate cui concordat Glossa* super illo Psalmi *Domine Deus meus, in te speravi*, que dicit Deus per creationem cui dentur latria, hec autem tripliciter sumitur, primo modo pro exhibito, sicut sunt genuflexiones, orationes vesperales sive matinales, secundo modo pro exhibitione, tertio modo pro habitu exhibitivo.

Item, dicit Durandus quod est virtus moralis eo quia habitus electus cuius actus cadit super certam materiam qualis est materia obsequii Deo exhibiti. Et quod non est theologica eo quod virtutes theologice habent Deum qui est finis omnium pro obiecto, latria autem que est habitus non habet Deum pro obiecto, sed bene pro fine. Sed obiectum latrie est obsequium quod Deo exhibetur qualecumque hoc sit, ut sunt oblationes, orationes etc. Verumtamen virtus cuius actus est immediate circa finem imperat virtutibus que sunt circa illa que ad finem ordinatur, quia ex fine sumitur ratio eorum que sunt ad finem. Ideo virtutes theologice que habent finem scilicet Deum pro obiecto imperant actus latrie que est hiis que ordinantur ad Deum sicut et ad finem. Et sic loquitur beatus Augustinus in *Enchiridion* dicens quod Deus colitur fide, spe et caritate. Sic igitur ymaginatur quod latria est quidam habitus qui est exhibitus omnium ad reverentiam Dei, quia omnia debemus in reverentiam divinam ordinare. ||

<ANONYMUS>

Utrum voluntas divina sit respectu omnium producibilium primaria causa

(Edidit Alexandra Baneu)

Arguitur quod non, quia multa mala fiunt quorum Deus non est auctor, iuxta illud Psalmi *quoniam non Deus volens iniquitatem tu es*.

In oppositum arguitur quia omnia per ipsum facta sunt. Constat autem quod totum illud voluntarie factum est, iuxta illud Beati Augustini “Deus omnipotens non nisi volens quidquam facit”.

<footnote n="14">14 nota quid sit latria] *in marg. dex. ms.* || 33 ordinare] Contra primam conclusionem: aliquis prelatus est simpliciter malus, igitur non honorandus. Probatur consequentia, quia soli boni sunt honore digni. Iterum, honor est exhibitio reverentie in signum virtutis. Responditur quod omnis honor qui exhibitur, ille exhibitur propter virtutem aut propter virtutem istius qui honoratur, aut illius propter quem honoratur. Non prelatus qualiscumque sit ipse honoratur propter virtutem Dei cuius vices gerit vel propter virtutes communitatis et propter bonum commune quod est (sanctum *add. sed del. ms.*) venerandum, sanctum (*venerandum sanctum*] *tr. ms.*) et honorandum. *add. in marg. inf. ms.*</footnote>
Conclusio prima: secundum rationem divine dispositionis et voluntatis efficacis eiusdem omnia causata de non esse ad esse prodierunt. Patet in Psalmo *ipse dixit et facta sunt, mandavit et creata sunt*.

Corollarium primum: In primordiali creaturarum utriusque mundi positione in esse apparet de imperfectiori ad perfectiorem creando processisse. Patet, quia apparet quod primo materiam informem fecit, postea elementa, postea vegetalia, postea alia bruta, ultimate hominem tamquam totius mundi inferioris finem, et sic proportionaliter creavit primo infimam speciem angelorum.

Secundum: verisimile est omnia citra primum ens esse creata. Patet, quia dicit Scriptura creata sunt et propter hoc etiam quodlibet productum ad extra dicitur creatura.

Conclusio secunda: licet voluntas divina non omnia se sola producat, omne tamen effectibile potest sine alio causare. Prima pars nota est. Secunda probatur, quia Deus est principium cuiuslibet effectus plenarie contentum.

Corollarium: absque contradictione potest stare eundem effectum fieri recte et ipsum produci obiective.

Conclusio tertia: tam productive quam conservative voluntas divina est omnium que fiunt primaria causa et immediata.

Corollarium: mere libere et contingenter habet se voluntas divina respectu eorum que producit et conservat.

Nota: conclusio tertia videtur sequi viam Bragwardin, qui ymaginatur quod ad hoc quod essentia divina sit scientia de futuris, requiritur voluntas divina tamquam naturaliter prius etc. Quod enim res sunt future non est ratione intellectus, cum ille sit tamquam indifferens respectu contradictorum, sed est ratione voluntatis divine que vult res esse futuras, et ideo intellectus divinus scit eas esse futuras. Unde enim est quod in contingentibus futuris unum contradictorum est verum et non aliud, ut Antichristum fore plus quam ipsum non fore, nisi quia voluntas divina voluit Antichristum fore et ex hoc intellectus divinus scivit ab eterno etc. Modo istius oppositum tenent doctores communiter, sicut vide de hoc Oyta *De prescientia*, articulo secundo, corollario 7, ubi ipse attribuit illud immensitati divine scientie etc.

Et arguitur contra Bragwardin et conclusionem tertiam sic: si ad ymaginationem cause secunde agerent effectus futuros naturaliter ita quod voluntas divina nichil vellet circa res futuras, adhuc divinus intellectus sciret res futuras et esset determinatus ad unum contradictorum, scilicet ad ipsum verum, et non potest esse indifferens propter immensitatem scientie sue, et tamen tunc voluntas divina non determinaret etc.

Forte diceretur quod stante illa ymaginatione nichil fieret contingenter, sed omnia de necessitate evenirent, et ergo divinus intellectus non sciret ea per voluntatem, sed ex immensitate etc., sicut nunc non scit essentiam divinam esse, vel Deum esse trinum etc. per voluntatem. Non enim talia sunt quia Deus vult ea esse sic, sed econverso ipse vult quia sunt. Sed nunc secus est de futuris que ex eo sunt future quia Deus vult ea fore. Respectu talium enim divina voluntas secundum istum doctorem est naturaliter prior et, licet non proprie dicatur voluntas intellectum determinare etc., tamen, quia voluntas vult ea esse futura, intellectus scit ea esse futura et non econverso. Secus esset si omnia naturaliter evenirent ut argumentum ymaginatur. Sed contra ymaginemur quod Deus secundum ymaginationem philosophorum nichil agat extra nec agere possit libere contingenter, sed solum necessario, et tamen producat causas secundas liberas, ut hominem etc., tunc effectus causarum secundarum liberarum sunt contingenter futuri et divinus intellectus scit eos esse futuros ut determinate scit Antichristum fore

<footnote n="13">13 effectibile ] factibile* a. c. ms. || 43 voluntas ] de add. sed del. ms.</footnote>
futurum et inter quelibet contradictoria unum est verum et illud scit et tamen illud non scit a divina voluntate tamquam priore, cum effectus isti non dependeant ab ipsa contingenter, sicut nec Deum esse vel esse trinum dependet a voluntate divina modo predicto, sed dependent isti effectus libere contingenter a voluntate creata etc. Stante igitur tali ymaginatione tales effectus non dependent a voluntate divina, sed solum creata libere, et tamen divinus intellectus ratione immensitatis scientie sue sciret unam partem contradictionis et sciret quam partem electura esset voluntas talis creata et scivit ab eterno antequam quodcumque ad extra poneretur in esse. Proportionaliter potest nunc dici de divino intellectu quod scit talia per immensitatem etc.

Item, aliqualiter significatur per futurum contingens qualiter intellectus divinus scit fore, et tamen divina voluntas non vult taliter fore, igitur respectu talis futuri contingentis divina voluntas non est naturaliter prior respectu intellectus, nec scit illud intellectus a voluntate divina, igitur. Sic suasio salvabitur de omnibus aliis futuris. Antecedens probatur, quia A peccatum fore pro B instanti divinus intellectus scit, et tamen divina voluntas non taliter vult, cum ipsa non velit peccatum, igitur. Ita quod argumentum potest formari de duabus contradictoriis de futuro, ut A peccatum erit aut peccatum non erit, et tunc intellectus unum scit et non a voluntate, et arguitur sicut ipse arguit de Antichristo vel quocumque positivo futuro, et sic sequitur ad minus quod intellectus aliqualiter scit fore qualiter voluntas non vult fore etc.

Respondeo secundum Bragwardin quod, licet divina voluntas non velit peccatum esse, cum sub ratione peccati dicat solum malum, sed divina voluntas pro B instanti pro quo Socrates peccat obmissive vult A actum non esse et vult tamen Socratem obligari ad A actum pro eodem instanti et ad ista sequitur Socrates peccare pro B instanti et divinus intellectus scit consequentiam esse bonam et scit antecedens, et hoc a voluntate divina, igitur etiam scit consequens etc.

Et circa hoc nota quod ratio formalis peccati non consistit precise in privatione etiam quoad commissiva peccata, quia Socrates || potest privari a Deo immediate Socrate nichil coagente omni iustitia et quod tamen ipse non sit in culpa ut si non esset obligatus ad esse iniustitia, sed formale peccati consistit in privatione et obligatione simul etc.

Contra hoc quod dicit in eadem conclusione quod Deus sit immediata causa omnium etc. vel cause secunde habent se solum ministerialiter in productione effectuum, sicut verba in consecratione. Et hoc non, quia tunc tolleretur omnis causalitas causarum secundarum. Vel habent se active in talium productione, licet sint instrumentales cause et solus Deus purissima et, si sic, tunc Deus mediantibus ipsis agit et sic Deus non immediate causat, sed mediantibus eis, sicut faber mediante malleo, igitur Deus non est omnium immediata causa.

Nota quod causa ministerialis dicitur causa ad cuius applicationem secundum certum modum sequitur effectus tali causa nichil ad hoc effective concurrente, et sic verba consecrationis dicuntur solum causa ministerialis, aqua autem est causa instrumentalis, ut securis vel malleus etc. Ad argumentum dicitur quod Deus est omnium effectuum ad extra immediata causa, unde, licet cause secunde agant et non habeant se ministerialiter solum, tamen, quia prima causa immediate attingit effectum quem vult, ab ipsa habere esse quare dicitur respectu cuiuslibet effectus causa immediata, dicitur igitur quod causa secunda non habet se solum ministerialiter, sed active respectu effectus etc.

5

10

15

20

107r

25

30

35

40

45

<footnote n="3">3 sicut] sed a. c. ms. || 18 unum] p. c. ms. || 20 intellectus] scit add. sed del. ms. || 29 socrates] nota in quo consistat ratio formalis peccati add. in marg. ms. || 40 nota] nota de duplici causa, scilicet instrumentali et ministeriali add. in marg. ms. || 45 agant] etiam add. sed del. ms. || habeant] p. c. ms.</footnote>
Contra conclusionem secundam, ‘Deus omnium est se solo causa, igitur’. Probatur, quia ad hoc quod sit alicuius effectus se solo causa sufficit quod efficaciter velit ipsum effectum esse et ad ipsius efficacem voluntatem ponatur res in esse, modo sic se habet Deus respectu omnium effectuum etc.

Si dices quod etiam cause secunde agunt et Deus mediantibus eis dat esse, peto ‘quid est secundas causas agere productive ad esse effectus vel Deum mediantibus istis agere’?

Si dices: ‘est Deum velle habere effectum esse a causa secunda, tunc sequitur quod mediante qualibet secunda causa quemlibet effectum possit producere, et sic secunda causa quemcumque quamcumque perfectum effectum posset producere quod est impossibile cum non sit possibile imperfectius producere perfectius, alias ultra gradum proprium ageret et daret plus quam haberet et ex hoc argumento videtur quod nullum accidens posset substantiam producere, licet posset concurrere dispositive’ etc.

Respondetur quod Deus non se solo causat quecumque, sed quod etiam agunt et producunt et conservant cause secunde et secundas causas agere productive ad effectum C non est aliud quam Deum velle effectui C dare esse et B causam secundam eidem effectui C dare esse et effectum C, quem Deus vult habere esse a se, vult etiam habere esse a B causa secunda, et tunc diceretur quod Deus non potest velle C habere esse productive a causa secunda ignorari ex quo talis non potest dare esse melius sive nobilius quam met habeat etc.

Nota quod secundum doctores quelibet res mundi habet vim causatam, ymmo quelibet est met res vel vis causativa, quia potens causare sibi similia et inferiora secundum speciem ex quo omnia talia continet virtualiter etc., et sic materia prima etiam esset causativa materie prime et quorumcumque accidentium, et sic de angelis etc. Sed non omnibus data est executio cum non omnia nata sunt causare secundum ordinem istum naturalem rerum nunc institutum, et hoc fecit Deus ex rationalibus causis propter meliorem statum universi etc.

Diceres: dimittat ergo Deus omnia naturis suis ut materiam et homines etc., tunc producet homo in instanti infinitos homines et asinos, et sic omne producibile in instanti produceret etc.

Dicitur quod illud non sequitur, unde Deus nunc actu dimissit causalitatem nature sue quoad similium productivitatem et tamen non infinita producit simul, sed nunc certam causalitatem et cras aliam et prius unum gradum et post alium secundum quod Deus de sua voluntate possit ordinem in producibilibus a causalitate, sic in proposito cum non possit ut apparet secunda agere nisi prima coagat, et ergo non potest Deus velle effectum esse a secunda causa nisi etiam velit ipsum a se esse secundum quod, igitur Deus vult sic coproducere effectus secundum hoc, igitur producit et servat ordinem secundum legem divine voluntatis, sic de homine et de asino et materia et omnibus aliis quoad similia secundum speciem et quoad inferiora specie etc.

Dubium est secundum quam rationem causalem Deus sit productivus ad extra. Non secundum quod voluntas, quia, ut sic, habet se per modum cuiusdam indifferentie respectu contradictorum ex quo libere contradictorie sic agit, nec per modum intellectus, quia, ut sic, naturaliter agit, et isti duo modi sunt modi agendi, scilicet libere et naturaliter, et nullus ipsorum dicit generalem rationem productivitatis ad extra.

Respondetur quod ex eo est productivus ad extra quia fecundissimus et continens in se virtualiter eminenter et perfectionaliter omne ad extra producibile.

<footnote n="30">30 in] *sup. l. ms.* || 417/48–418/3 respondetur — etc.] nota quare Deus ad extra sit productivus et unde communicat sibi *add. in marg. ms.* || 49 producibile] etc. (?) *add. sed del. ms.*</footnote>
Illud consonat dictis immediate ante hoc quomodo quelibet superior species esset cuiuslibet inferioris productiva, illud namque est quia continet inferiorem perfectionaliter etc.

Dubium ex quo A causa prima producit C effectum et B causa secunda etiam producit eum. Videtur quod idem effectus C bis producatur, et tunc etiam dubium est an si solum amoveretur causalitas B et Deus eodemmodo concurreret ad C, sicut nunc precise, an adhuc C produceretur, et sic, si per ymaginationem circumscriberetur causalitas Dei ita quod non concurreret productive, sed tantum conservative etc. et maneret B agens precise ut prius an ipsum produceret C.

### <ANONYMUS>

Utrum potentia creandi potuerit ab eterno creature communicari

(Edidit Alexandra Baneu)

Quod non, quia dicit Hugo *De sacramentis*, libro 1, parte 8, capitulo ultimo, quod de nichilo aliquid facere vel de aliquo nichil sunt opera soli Deo possibilia. Quod sic, quia potentia creandi potest communicari creature et Deus fuit eque potens ab eterno, igitur. Maior patet per Magistrum libro 4, distinctione 5, ubi dicit quod, licet auctoritas creandi non potuerit communicari creature, bene tamen ministerium creationis.

Nota: creare in genere communiter capitur etc., sicut in Oyta.

Nota secundo quod eternitas accipitur hic communiter prout extendit se ad omne illud quod non habuit sue durationis totalis initium nec habebit finem. ||

Conclusio prima: nulla causa secunda potest causare non causausante priore, et tamen quelibet prior potest in effectum nulla posteriore causausante. Prima pars communiter concessa est, quia omnis secunda causa agit in virtute prime innitendo, scilicet illi a quo dependet, et a quo tota virtus eius gubernatur. Secunda pars patet per unam propositionem Procli auctoris Libri de causis que dicit: "Quidquid potest causa prima cum secunda potest se sola et etiam, quia, sicut causa prima continet omnem perfectionem causarum secundarum, sic continet fecunditatem causalem omnium ipsarum secundarum" etc.

Corollarium primum: sola causa prima potest causare primo modo, cum sola causa prima possit esse se sola totalis causa effectus.

Secundum: quodlibet productum vel producibile est creativum capiendo creare secundo modo. Sequitur ex fundamento secunde partis conclusionis coassumpto illo quod quodlibet sit productivum omnium similium secundum speciem et etiam inferiorum, quia ista continet perfectionaliter.

Tertium: sicut causa prima se sola efficiente potest effectum non creando producere, sic ipsa potest rem aliquam creare materia prima causausante. Probatur prima pars, quia Deus potest formam educere de potentia materie prime se solo efficiente. Patet, quia potest precise supplere solum vices causarum secundarum efficientem et permittere materie respectu forme producende causalitatem in suo ordine, igitur. Secunda pars probatur, quia materia prima potest creare et non nisi Deo concreante. Nota quod corollarium non videtur fore verum quoad primam partem prout videbitur.

Secunda conclusio: licet rem creatam fuisse ab eterno sit impossibile, non tamen impossibilitate per se et absolute repugnantiam includente. Prima pars patet, quia oppositum eius est necessarium, cum transiverit in predicatum. Secunda patet, cum illa non includat contradictionem 'mundus vel res fuit ab eterno'.

Corollarium primum: sicut creaturam fuisse perpetuo non convincitur

<footnote n="4">4 ex quo] p. c. ms. || a] in marg. ms. || 18 creare] p. c. ms. || 30 effectus] efficiens a. c. ms. || 44 impossibilitate] iter. in marg. ms.</footnote>
contradictionem includere, sic hec propositio ‘creatura fuit perpetuo’ est possibilis potestate non repugnantie, quia non includit contradictionem.

Secundum: licet nulla creatura possit fuisse ab eterno, quelibet tamen potuit fuisse ab eterno.

Tertium: questio est vera.

Tertia conclusio: sicut Deus potest in alicuius temporis quolibet instanti rem ad extra producere sine mutatione, sic etiam per alicuius temporis quamlibet partem potest productum conservare sine ipsius continua productione. Prima probatur, quia Filius in divinis semper producitur sine mutatione, et sic videtur esse possibile de re ad extra, et secundum Augustinum, libro 4 et 9 *Super Genesim*: “Deus quamlibet creaturam semper facit et operatur et tamen ex hoc non mutatur mutatione saltem proprie dicta que est a quodam in quoddam. Secunda pars probatur, quia non videtur repugnantiam includere quod Deus conservet esse datum alicui sine continua productione, solum scilicet manutenendo idem sine continua productione”.

Corollarium primum: Deum creaturam in quolibet instanti producere est problema neutrum. Patet, quia ipse sic et opposito modo potest facere et nulla videtur maior evidentia ad unam partem quam ad aliam.

Secundum: iste due non implicant contradictionem ‘creatura causabatur perpetue in quolibet instanti’ ‘creatura fuit perpetue non per continuam causationem, sed per dependentiam’.

Tertium: rem aliquam citra Deum ab eterno fuisse et ab ipso causaliter non nisi dependenter emanasse non videtur repugnantiam prohibere. Patet ex dictis.

Quartum: probabile potuit sic esse ut res primo fieret que tamen de non esse ad esse numquam perveniret. Verbi gratia, si aliquid ab eterno fuisset conservatum sine productione et hodie inciperet creari in aliquo instanti vel in quolibet etc. Et, sicut dictum est de Deo, sic videtur de causis secundis fore quod etiam potuerunt causare etc.

Contra dicta circa creare et creationem sequitur quod agentia naturalia sint nata creare, Deo non specialius concurrente cum ipsis quam secundum communem cursum. Consequens inconveniens, quia tunc nulla esset ratio per quam possemus probare materiam primam esse ex quo naturalia secundum se posset omnes suos effectus etc. Probatur consequentia, quia, si causandum applicaretur speciebus in sacramento altaris ipsum produceret ibi calitatem et nullum presupponeret subiectum et Deus non specialius ageret, alias ipsum sacramentum non melius conservaretur in mundo loco etc. Item, si essent species sacramenti spisse ad spissitudinem pedum, tunc causalitas, que est in centro, ageret ad extra, et sic multiplicaret prius species suas per alias partes sine subiecto etc.

Respondetur secundum aliquos quod Deus in talibus actionibus que fiunt circa
sacramentum specialius agit quam in aliis, ista scilicet quod elevat causam secundam.
Sed, si ista elevatio esset per fortificationem potentie actuate secunde, tunc diceret
in casu argumenti etiam maior effectus apparere in medio per quod agit in species
sacramenti quam alias appareat ab eodem vel simili agente quod non agit in species
sacramenti etc. Aliter posset dici quod, sicut, si poneretur calidum vel lucidum in
vacuo, illud non diffunderet species suas nec ageret extra se, quia non esset subiectum
specierum receptivum, sicut in speciebus sacramenti, quia non esset subiectum
recipiens species ipsum non ageret nisi Deus sic specialius concurreret quod species
agentis naturalis in situ specierum sacramenti conservaret sine subiecto et etiam
ipsam qualitatem ut causalitatem etc. quam producunt species agentis et conservaret
sine subiecto, et sic diceretur Deus specialius concurrere cum naturali agente in tali

<footnote n="10">10 esse ] sup. l. ms. || 17 problema ] em. ms. || 38 species ] p add. sed del. ms.</footnote>
productione quod quidem agens secundarium diceretur tunc creare. Aliter apparuit magistro, scilicet quod in hiis actionibus que fiunt circa sacramentum et species eius nulla secunda causa haberet se actuate, sed quelibet solum ministerialiter ad cuius applicationem circa species altaris, sicut alias consuevit agere, consequitur effectus sine ipsius coactione, et hoc Deus facit ad meritum fidei nostre etc.

Secundo: causa secunda naturaliter agendo potest annichilare, igitur creare. Antecedens probatur: posito quod frigiditas non inhereat materie, sed solum assistat et applicetur calidum illud generabit in illa materia caliditatem que frigiditatem sibi contrariam corrumpet, igitur dicatur sicut ad precedens.

Tertio: anima humana creatur, igitur quelibet alia forma tenet contra cum utrobique sit similis causalitas actuata et etiam receptiva materie prime vel detur differentia etc. nisi diceres quod in hoc est differentia quod quelibet alia numquam est nisi in subiecto et ergo generari dicuntur et educi, sed anima humana || in primo instanti sui esse est 'in non' 'in materia' etc.

Contra: illud forte non est verum quod primum instans esse ipsius sit ultimum non esse in materia, vel, si sic fieret, tamen Deus potest ipsam in instanti creationis simul ponere in materiam, ymmo potest facere quod numquam sit extra materiam, et tamen successive informet eam, ut si vellet ipsam pro presenti instanti non esse et in quolibet futuro esse et in materia esse etc., et iterum ad illud dictum sequeretur quod nulla esse differentia inter creationem et generationem in causando, sed quando precise eodem modo causarent agentia, tunc aliquando esset actio creatio, aliquando non.

Nota quod, ut videtur, materia non proprie causat. Sed, quia effectus non fiunt secundum consuetudinem et consuetum cursum nature nisi in subiecto quod retineat talem effectum et sine quo effectus sic naturaliter fieri non potest, ideo in usum devenit quod dicimus materiam primam causare, licet eius causare non sit aliud nisi in se recipere.

Ad argumentum dicitur negando consequentiam, unde talis est differentia, quia forme alie dicuntur generari et educi. Tunc, quando secundum consuetum cursum nature et naturalem ordinem agentium et secundum conditionem naturalem forme ipsa forma in materia producitur. Quando autem producitur res non secundum consuetum cursum nature, ut scilicet quia immediate a Deo, vel, si mediantibus secundis agentibus, non tamen in materia, tunc dicitur creari, vel, si in materia, producitur, si tamen talis forma ad suum esse secundum conditionem naturalem suam non requirit subiectum, licet forte requirat ad suum operari, adhuc dicitur creari, et ideo anima humana, que licet in materia creetur, tamen quia ad suum esse non requirit materiam secundum conditionem nature sue, sed solum ad suum operari illo modo quo hic operatur dicitur adhuc creari. Potest enim esse naturalius quam nunc extra subiectum, et hoc erit post mortem hominis, et etiam ipsa agentia naturalia non possent indivisibilem formam producere, sed tantum extensam etc. Et ideo immediatius videtur esse a Deo anima humana quam cetere forme que fiunt in materia quam secundum conditionem naturalem existendi requirunt ad esse et ad operari etc.

Ex istis sequitur quod nullum agens potest educere nisi quod in sua actione requirit subiectum et ergo Deus non potest educere, cum nullum requirat subiectum, et sic omnis productio Dei ad extra est creatio et inde est quod omnis res ad extra dicitur Dei creatura, et sic potest productio eiusdem rei dici creatio in ordine ad Deum, et naturalis productio in ordine ad alias causas secundas. Et sic etiam sequitur ex dictis quod ad hoc ut forma dicatur generari vel educi non sufficit

<footnote n="13">13 || add. cedulam f. 107a, vide p. 635, l. 29 – p. 636, l. 7</footnote>

<footnote n="15">15 ipsius] p. c. ms. || 16 potest] p. c. in marg. ms. ; posset a. c. ms. || 30 agentium] s add. sed del. ms. || 44 non] p. c. ms. || 45 dei] est add. sed del. ms. || 46 in] p. c. ms.</footnote>
ut materia eam suscipiat in se inhesive, sed requiritur quod materia recipiat in se
formam que producitur ab agentibus secundis ad eius productionem secundum
consuetum et communem cursum nature concurrentibus.

Ex hiis apparet quo modo aliqua circa primam conclusionem in questione dicta
sunt falsa. Patet ex corollariis etc. Patet etiam quod Deus potest creare materia prima
sola concurrente et in genere materialis cause etc.

Nota: Deum supplere vicem vel causalitatem secunde cause ut causalitatis non est Deum omnino agere eo modo quo causa secunda sibi dimissa ageret, quia talis ageret dependenter qualiter Deus non potest agere, sed est ipsum preter talem secundam causam producere eundem effectum quem secundum communem cursum nature produceret talis secunda causa Deo generali influxu coagente etc.

### <ANONYMUS>
Replicationes
Utrum quelibet creatura rationalis videns clare divinam essentiam videat ex hoc benedicte Trinitatis quamlibet personam

(Edidit Alexandra Anisie)

Contra tertiam conclusionem: ipsa non potest convinci ex verbis Christi, Ioh. 14, nec habet aliam rationem, igitur non est sufficienter fundata. Antecedens probatur, quia ista verba Christi non sunt sic intelligenda sicut stant et secundum primam impositionem terminorum. Patet, quia in eodem capitulo ponuntur multa alia dicta Christi que secundum primam significationem terminorum non sunt vera, ut *verba que loquor a meipso non loquor, ego sum vitis vera et Pater meus agricola est.* Et, si ille fuisset sensus illius dicti Christi, tunc illud quod subsequitur in capitulo esset simpliciter falsum, ubi loquens de Spiritu Sancto dicit *quem mundus non potet accipere, quia non videt eum, nec scit eum*, et tamen mundus videt Filium, igitur. Videtur ergo quod sensus dicte auctoritatis in qua fundatur conclusio potest esse aliter. Unde, ut dicit Augustinus, *De fide ad Petrum*, Patrem esse in Filio, etc. est essentiam divinam vel plenitudinem deitatis eandem esse in utroque. Ex dictis primo Christi habetur solum quod volebat dicere quod qui videt me, cognoscit rem que est Pater, scilicet ipsam essentiam que ego sum, modo non videtur quod illa consequentia valeat: 'qui videt me videt rem que est Pater; igitur videt Patrem', sicud non sequitur 'Pater est res que Filius, igitur Pater est Filius'.

Respondetur quod non est simile, quia doctores communiter dicunt istam esse simpliciter intelligendam, quia *ego et Pater unum sumus, qui videt me videt et Patrum meum.* Sic autem non de aliis. Sed ultima propositio, scilicet quod mundus non videt Spiritum Sanctum neque scit eum, loquitur de scientia perfecta et visione per se et intuitiva.

Secundo, aliquis actus ad extra potest obiective terminari ad unam personam, sic quod non ad aliam, igitur et cognitio*. Probatur consequentia, quia nulla est assignabilis causa diversitatis. Antecedens probatur, primo quia productio ad intra terminatur ad unam, sic quod non ad aliam, igitur a fortiori actus ad extra, cum omnis actus ad intra totaliter ydempticus est cuilibet trium personarum, sed actus ad extra sunt essentialiter et realiter distincti. Forte diceretur ibi quod non est simile, quia actus ad extra sunt indivisi, ad intra vero divisi.

Secundo probatur antecedens de incarnatione, flagellatione, etc., illud deducit Oyta diffuse, et solvit ultimate dicendo quod non possit per naturam reddi causa diversitatis aliqua sufficiens, sed oportet refugere ad fidem et ad dictum Christi, etc.

<footnote n="7">7 nota] nota quid sit Deum supplere causalitatem cause secunde *add. in marg. ms.* || 8 eo]
eodem a. c. ms. || 13 replicationes | *vide* ff. 104v-105r (p. 406, l. 26 – p. 408, l. 34) || 25 conclusio]
videtur *add. sed del. ms.* || 38 cognitio*] p. c. ms. || 39 assignabilis] p. c. ms.</footnote>
Tertio, ly ‘Filius’ est terminus connotativus relative, et cum hoc habet modum significandi suppositivum; modo secundum modum significandi suppositum precise terminatur in Filium et in ea que sunt Patris vel Spiritus Sancti. Si igitur separentur ipsi modi significandi, tunc modus suppositivus solum significabit Filium; igitur nec videtur sequi quod, quia talis modus terminatur in essentia que est quelibet personarum, igitur terminatur in qualibet personarum, quia terminus talis bene supponit pro essentia, et tamen non supponit pro qualibet personarum.

Quarto, vel ly ‘Pater’ significat Spiritum Sanctum suppositive, vel connotative. Nullum istorum; igitur. Non primum, alias supponeret pro eo. Nec secundum, || quia solum dicit relativum ad Filium.

Quinto, si ly ‘Pater’ significat Spiritum Sanctum, vel per modum termini, vel per modum fundamenti. Non per modum termini, quia Pater in ratione Patris, vel quia generans, non refertur ad Spiritum Sanctum. Nec per modum fundamenti, quia tunc supponeret pro eo, quod iterum falsum est.

Nota pro istis terminis quod quelibet relatio in divinis requirit duos terminos, ut Pater habet Patrem pro termino a quo, et Filium pro termino ad quem. Et pro fundamento habet essentiam divinam quam significat suppositive et pro ea supponit, et illa est quelibet trium personarum, quare videtur quod ex isto quilibet trium talium terminorum etiam ratione fundamenti quamlibet personam significat, sicud et ille terminus ‘essentia’; igitur.

Sexto, ly ‘res’ significat communiter et absolute omnem rem, et tres persone sunt tres res distincte, igitur videtur quod possint haberi tres conceptus singulares quidditative inferiores ad ly ‘res’, et absolute illas tres personas representantes; tunc conceptus Patris tantum Patrem significabit, alias non esset singularis; igitur. Respondetur quod non possunt queri conceptus singulares absoluti personarum, neque aliqui absoluti personarum adequati eis, quia ipse tantum relative distinguuntur, etc.

Dubitatur utrum tamen possit haberi singularis connotativus relative sub li ‘Pater’, et, si non, queritur quare cum ipse sit communis. Si sic, quomodo differt a li ‘Pater’, cum eque multa per nos significat per eodem, etiam supponit, etc. Similiter dubitatur de li ‘essentia divina’ an possit habere terminum singularem, et, si non, quare cum ipse sit communis. Si sic, queritur quomodo significet, si etiam essentiam et quamlibet personam erit ita communis sicud li ‘essentia’ in significando et supponendo, etc.

Respondetur quod unomodo posset dici quod quilibet terminus significans adequate res divinas vel rem divinam est singularis in significando et supponendo, ex quo non possit supponere pro pluribus essentialiter distinctis, etc., et sumitur a proprietate que non potest nisi uni competere recte, eo modo quo conceptus singularis ‘Sor’ formaliter, etc., et sic quilibet illorum esset singularis, et non haberet inferiorem, etc. Alio modo posset dici quod sunt communis, et tunc de ly ‘essentia’ dicitur quod, licet non possit supponere pro pluribus essentialiter distinctis etc., sibi tamen ex modo sue significationis non repungnat hoc, sicud communiter dicitur, et ergo, si ad ymaginationem essent due essentie divine numero differentes, ille terminus ‘essentia divina’ ex modo sue significationis pro ambabus supponeret, et terminus singularis eius pro una et eadem solum significaret, etc. Sic forte posset similiter ymaginari de Patre, si essent due essentie divine numero differentes quarum quelibet esset tribus suppositis communicata, consimiliter ille terminus ‘Pater’ in divinis pro utroque duorum patrum supponeret et utrumque significaret, sed terminus singularis sub li ‘Pater’ solum unum illorum, etc.

<footnote n="22">22 haberi] habere *a. c. ms.* || 28 dubitatur] dubium *add. in marg. ms.* || 30 eodem] sp *add. sed del. ms.*</footnote>
Septimo sequeretur quod omnis videns divinam essentiam comprehenderet eam. Consequens impossibile. Probatur consequentia, quia videret omnia attributa, omnes perfectiones, et omnes rationes ydeales, et per consequens, per illas rationes ydeales, ipse etiam omnes creaturas cognosceret, quarum rationes ydeales sunt in Deo; igitur. Antecedens patet, quia videndo unam personam videt aliam, igitur a fortiori videndo divinam essentiam videt tales rationes ydeales, cum ille sint met divina essentia, vel minus distinguuntur ab ea quam persone inter se.

5

Respondetur concedendo quod videns divinam essentiam omnia attributa divina videt et omnes perfectiones in divinis, quia illa omnia solum sunt divina essentia; sed ipse videndo essentiam divinam non habet omnes rationes attributales, et rationes perfectionales, et conceptus proprios, sicud habens conceptum Patris cognoscit Spiritum Sanctum, et tamen non propter hoc habet conceptum proprium Spiritus Sancti, cum isti sint separabiles ab invicem. Sed de creaturis negatur consequentia: licet enim ipse omnes rationes ydeales videat, quia sunt essentia divina quam videt, vel solum formaliter distinguuntur, tamen divina essentia non naturaliter representat eam videnti omnia quorum est ratio ydealis, sed voluntarie quantum vult, etc.

10

15

Contra secundam conclusionem: beatus Augustinus 1 *De Trinitate*, capitulo 7, dicit: inpiis non manifestabitur Filius in forma Dei in finali iudicio, quia sic non potest videri nisi ad gaudium; igitur sine gaudio non potest videri, contra conclusionem.

20

Secundo: Anselmus *De casu dyaboli*, capitulo 13, dicit: voluntas non potest non velle beatitudinem sibi ostensam, igitur a fortiori nec Deum clare visum potest non diligere.

25

Item, non est in potestate nostra quibus visus tangamur, igitur necessario diligimus placibile apprehensum.

Contra primam conclusionem: Anima non est perfecte beata nisi sit beata secundum omnes tres potentias, ergo sicud in intellectu ponitur lumen glorie et caritas in voluntate, ita in memoria debet poni proportionale, et hoc est Spiritus Sanctus, igitur.

30

Contra primum eius corollarium et probationem ipsius: *Clementina* nihil facit ad propositum, quia, ut patet ibidem, heretici negabant omne speciale adiutorium Dei et posuerunt hominem per se esse sufficientem ex suis naturalibus ad bene et meritorie agendum, et sic negaverunt fidem, spem, et caritatem, et talia adiutoria vocaverunt lumen glorie, et non illud quod corollarium wult, igitur videtur quod non sit corollarium ex illo probatum, nec videtur aliqua alia causa esse, etc.

35

Si Deus circa creaturas suas servat iustitiam, aut commutativam, aut distributivam. Nullum istorum, igitur. Non commutativam, quia, cum omnia sint Dei, cum rebus suis nihil possumus secum commutare. Nec distributivam, quia illa fit secundum proportionem geometricam, ita quod, qualis est proportioni meritorum, quod talis sit proportioni premiorum, et tunc commutativi, etc. Talem autem proportionalitatem Deus non servat in premiando et puniendo, quia in casu Deus uni parvulo confert valde gratiam et ipsum preservat a multis malis, et alterum sibi per omnia equalem permittit sine gratia, et stat quod eum in presenti puniat multis penalibus, et, si moriuntur, unum salvat, alterum dampnat. Et quomodo salvaretur hic equalitas proportionis premiorum et meritorum, ymmo nullus ipsorum umquam meruit, etc.?

40

45

Si Pater est absolute significabilis conceptu pro solo Patre supponente, tunc

<footnote n="7">7 ea] *sup. l. ms.* || 9 solum] *sup. l. ms.* || 32 ibidem] quia *add. sed del. ms.* || 41 *proportio*] meritorum *add. sed del. ms.* || 42 casu] primi *add. sed del. ms.* || 46 equalitas] *in marg. ms.* || 48 si] contra predictam conclusionem *add. in marg. ms.*</footnote>
una persona possit cognosci sine alia; sed Pater est sic absolute significabilis, etc. Consequentia tenet a conditionali cum positione antecedentis, etc. Maior nota est, quia sit talis conceptus A: aut ille significat Filium, vel non. Si non, habeo propositum. Si sic, aut connotative, aut suppositive. Si primum, hoc est contra ypotesim, quia supponitur esse absolutus. Si suppositive, tunc supponit pro Filio, quod iterum est contra ypotesim, quia ponitur pro solo Patre supponere. Minor probatur, quia, si obstaret aliquid, maxime relatio. Sed contra: cuiuslibet creatura est relatio causalitatis vel effectualitatis inseparabilis respectu Dei, quia quelibet creatura necessario, si est, est effectus Dei et dependens a Deo in duobus generibus cause, efficientis videlicet et finalis, et tamen illo non obstante quelibet creatura est absolute significabilis, igitur a fortiori in divinis sic est. Respondetur quod per nullum absolutum distinguuntur, quia talis ratio absoluta conveniret omnibus personis. ||

Nota quod duplex est institutio coniugii

(Edidit Lavinia Grijac)

Coniugii institutio duplex est. Una ante peccatum ad officium facta in Paradyso secundum quam fuisset thorus immaculatus et nuptie magis honorabiles ex quibus sine ardore delectationes concepissent mulieres et sine dolore peperissent. Altera fuit institutio matrimonii facta post peccatum in officium simul et remedium scilicet in conservationem speciei et in auxilium vitii cohibendi. Unde beatus Augustinus *Super Genesim* 2 etiam in libro *De nuptiis* dicit: sanis fuit officium, egrotis ad remedium est.

Nota de triplici precepto

(Edidit Lavinia Grijac)

Tria precepta dedit Deus homini ante peccatum: unum discipline pertinens ad profectum gratie — de ligno scientie boni et mali ne comedas; secundum preceptum pertinens ad multiplicationem nature — crescite et multiplicamini; tertium pertinens ad conservationem persone — ex omni ligno Paradysi comede. Sed queritur utrum post peccatum ipsum coniugium fuit in precepto. Et videtur quod non, quia Abel creditur mortus virgo. Respondetur quod doctores nostri dicunt communiter quod etiam post peccatum fuit coniugium sub precepto usque ad sufficientem multiplicationem hominum et ideo post diluvium fere omnibus hominibus consumptis resumptum fuit preceptum illud *crescite et multiplicamini* Gen. 3 capitulo. Multiplicitatis autem hominibus coniugium non est preceptum, sed indultum, ut qui continere non potest nubat in Domino, sed quod obicitur de Abel iusto dico quod cum esset preceptum affirmativum non obligabat ad semper, sed pro tempore oportuno. Abel vero occisus fuit a fratre Gen. 4, antequam haberet oportunitatem coniugendi se uxori.

Nota quod coniunctio coniugum exterius apparens per signa aliqua, scilicet per verba, et annulorum vel similium traditionem est sacramentum tantum. Coniunctio animarum interius est sacramentum et res. Remedium autem contra culpam vel gratia que confertur ibi, saltem si coniuges contrahunt in fide Christi cum pia intentione, est res primo ibi significata, coniunctio vero Christi et Ecclesie est res secundario significata, ut dicit Petrus de Tharentesia.

De tribus bonis matrimonii

(Edidit Lavinia Grijac)

Tria bona matrimonii, scilicet inseparabilitatis, quod communiter vocatur sacra-
mentum innuit Dominus Gen. 2 cum dicit propter hoc *relinquet homo patrem et*
matrem et adhèrebit uxori sue, id est cohabitationem patris et matris. Secundo tangit bonum fidei cum dicit et adhèrebit uxori sue, non aliene. Tertio tangit bonum prolis cum dicit et erunt duo in carne una et unius prolis procreande secundum *Glossam*.

## De prophetia Danielis

(Edidit Lavinia Grijac)

Danieles inter ceteros prophetas apertius determinavit tempora et signa adventus Messie sive Christi, ut patet Dan. 9. Totius mundi philostoricus, id est amator hystorie, decursum quatuor regnorum principalium mundi usque ad regnum Romanorum inclusive sub quo debuit venire Christus prosequitur enim decursum et qualitatem horum regnorum et aliorum et regum ipsorum sub variis figuris et visionibus. Unde materia prime visionis in secundo capitulo est ostendere decursus et mutationem mundi per quatuor regna principalia, scilicet Caldeorum, Medorum et Persarum, Grecorum et Romanorum sibi succedentia usque ad tempus Christi omnia regna terrena sibi subiugantis Christi inquantum figurati per lapidem precisum de monte sine manibus, Dan. 2, id est Christum conceptum sine humana cooperatione vel consuetudine de Virgine pre eminentissime dignitatis et sanctitatis, que idcirco mons dicitur. Iste lapis, id est Christus, subvertit omnia regna dyaboli, qui est princeps huius mundi, qui et per ipsum eiectus est foras. Sic ergo habuistis 16 prophetas principales, qui prophetaverunt in populo Israel. Alibi habes de hoc.

Sophonias prophetavit captivitatem subversionem Iherusalem et captivitatem duarum tribuum, scilicet Iude et Beniamini, per Nabuchodonosor regem Babiloniorum.

## De Ysaia

(Edidit Lavinia Grijac)

Ruth fuit de Moabitide regione, Ysaie explet vaticinum, id est prophetiam, que habetur Is. 16 *emitte agnum, Domine, dominatorem terre, de petra deserti*, id est de illa Ruth muliere gentili. Gentes enim erant dure et steriles et sic figurabantur per lapides deserti, vult ergo dicere Ieronymus quod Ysaias prophetavit quod Christus agnus Dei nasci debebat de gentili Ruth.

## Nota de filiis Iacob

(Edidit Lavinia Grijac)

Ut iuniores qui non legerunt Bibliam intelligant clare ea (que) in sequentibus breviter tangit beatus Ieronymus advertere oportet eos, quia ex quolibet 12 filiorum ipsius Iacob patriarche qui postea Israel, id est videns Deum, fuit vocatus exivit unus populus et ita ex 12 filiis Iacob exiverunt 12 populi qui vocantur 12 tribus Israel, id est 12 progenies populose que constituerunt totalem populus Israel. Et ille populus 12 tribuum antequam haberent reges gubernabantur per iudices, ut per Iosue, Gedeon etc. Et ultimus iudicum fuit Samuel propheta sub quo populus Israel importune petiit regem et Deus in ira sua dedit eis Saul regem. Tempore etiam dicti Samuelis summus sacerdos in populo vocabatur Heli, ut patet I Reg. 2 capitulo, et postea utrumque istorum, scilicet Saul et Heli, propter eorum peccata Deus reprobavit quidam Heli, quia novit filios suos et inferiores sacerdotes indigne agere et non corripuit eos efficaciter; reprobat Saul regem eo quod ad rapinas et

<footnote n="8">8 enim] cursum add. sed del. ms. || 11 mutationem] mundi add. sed del. ms. || 11-12 quatuor — grecorum] Quatuor regna principalia fuerunt Caldeorum, Medorum, Persarum et Grecorum. sup. text. ms. || 16 que] qui a. c. ms. || 19 subversionem] Israel add. sed del. ms. || 24 deserti] ad montem filie Syon add. sed del. ms.</footnote>
spolia, ad avaritiam declinavit et non delevit iniquos quos Deus iussit per eum dereli, I Reg. 15. Et ergo suscitavit Deus malum intritus* contra Heli et Saul, et transtulit summum sacerdotum de domo Heli in Sadoth sacerdotem summum, et transtulit regnum Saul in David quem elegit Deus secundum cor suum, et illa translatio, ut notat Ieronymus in *Prologo Galeato*, erat figura quod tam sacerdotium antique legis quam regum cessare deberet et transferi in populum Christianum qui est novus et verus populus Israel, id est populus specialiter videns vel cognoscens Deum.

Totalis ablatio populi Israel de terra nativitatis sue que facta fuit per captivitatem 10 tribuum ab Assiriis, Ydumei propter affinitatem naturalem ad populum Israel ipsum diligere debuerunt quam tamen econtrario cum aliis inimicis eius valde aff fixerunt, scilicet cum Caldeis et aliis Iudeorum inimicis, quibus se iunxerunt. Sicut enim Edom, id est Esau, odivit fratrem suum Iacob, ita Ydumei, dicti quasi Edomei, quia ab Edom descenderunt, illud fraternum odium continuaverunt contra populum Israel qui descendit a Iacob. Unde Gen. 27 dixit Esau *venient dies luctus patris mei et occidam Iacob fratrem meum*.

Abdias fuit dispensator domus Achab regis Israel, id est 10 tribuum, et opere pietatis erga prophetas quos persequebatur illa impiissima Iezabel meruit spiritum prophetie, unde Matth. 10 dicitur *qui recipit prophetam in nomine prophete, mercedem prophete* || *accipiet*. Iste autem abscondit et pavit centum prophetas et quinquagenos in speluncis cum interficeret illa Iezabel prophetas Domini, III Reg. 18, propter quod scilicet opus pietatis etiam spiritualiter dicitur servus Domini.

109v

### *〈HENRICUS DE HASSIA〉*

Nota quod Deus spiritualia et temporalia subtrahit propter peccata

(Edidit Lavinia Grijac)

Deus propter malitiam hominum non solum adducit mala temporalia, sed etiam quandoque famem, id est defectum spiritualium bonorum, ita quod peccatores in necessitate desiderantes instructionem et eruditionem non inveniant doctores. Iusto enim Dei iudicio persecutores prophetarum et predicatorum in tribulatione constituti non invenient qui erudiunt eos vel eis consulant, esto etiam quod laboriosissime eos quererent. Henricus de Hassia.

### *〈HENRICUS DE HASSIA〉*

Nota de predicatoribus

(Edidit Lavinia Grijac)

Divina benignitas suscitavit et legavit antiquitas prophetas ad gentilium longe positorum salutem et conversationem. Plenius hoc fecit Deus tempore Novi Testamenti, iuxta illud *ite in orbem universum*, Marc. ultimum. Sed multi, ut Ionas, legationem hanc refugiunt, fingentes sibi diversa motiva non eundi ad predicandum scismaticis et gentilibus. Et videtur quod propter malitiam illorum predicatio ad eos non esset obmittenda, quia non obstante malitia tanta Ninivitarum quam digni erant post 40 dies penitus, subverti tamen statim ad unicum predicationem Ione prophete crediderunt in Deum celi et penitentiam egerunt. Et ergo propter

<footnote n="1">1 quos] et in add. sed del. in marg. dex. ms. || 12 ydumei] Ydumei descenderunt de Edom, id est Esau filio Iacob. sup. text. ms. || 18 matth.] 10 dicitur add. sed del. ms. || 19 prophete] Nota bene: *dignus es Domine Deus noster accipere gloriam et honorem, quia tu creasti omnia et propter voluntatem tuam creata sunt*, et ita de aliis perfectionibus Dei et conditionibus laude dignis quomodo exprimunt 24 seniores. Omnia debent fieri intuitu et dilectione ipsius ac ad honorem eius. Omne sacramentum debet ordinari ad iustitiam vere vite et cultum divine honorificentie. *add. in marg. inf. ms.* || *accipiet*] Henricus de Hassia: de natura humane vociferationis est ut prorumpat in 5 voces litterales vocales et ergo tales 5 voces reperiunt in dictionibus cuiuslibet humani ydyomatis. *add. in marg. sup. ms.* || 25 id est] deft *add. sed del. ms.* || 37 non¹] sup. l. ms.</footnote>
nullam malitiam infidelium obmittendum videtur verbum Dei ad eos et maxime non est obmittendum ad quantumlibet malos et obstinatos Christianos autem Christianorum presides. Hanc negligentiam et desidiam principum et prelatorum Ecclesie qua cessasse videtur predicatio Ewangelii ad gentes lamentatur quidam dictus Franciscus Petrarcha in libro *De vita solitaria* et quod regiones latissimas et populos plurimos sanguine apostolorum et martyrum Christi acquisitos non solum deliciis, avaritiis et vanitatibus suis dediti principes et prelati non auxerunt et Christo totum orbem non subiecerunt, sed ad infidelitatem redire permittunt et permiserunt. Henricus de Hassia.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉
Nota de inventione artium

(Edidit Lavinia Grijac)

Non sine causa factum est quod cum singula animantium nature sue arma habeant secum nata, solus homo inermis nascatur et nudus, quia oportuit ut illis que sibi providere nesciunt natura consuleret, et quod homini ex hoc maior se causa exercendi et experiendi prestaretur, quando illa que ceteris aliquibus naturaliter data sunt, propria ratione et industria inveniret, quia multo magis nunc claret ratio hominis, hec eadem ingeniose inveniendo quam naturaliter habendo claruisset, nec sine causa proverbium hoc currit quod fames ingeniosa omnes excuderit artes, itaque indigentia, adversitas et necessitas que ingeniosa sunt compulerunt mortales multis miseris et defectibus subiectos ad inveniendum artes et scientias quibus humane nature corporalis et spiritualis debilitas iuvaretur et eius defectus supplerentur. Propter hec enim invente sunt artes mechanice, que tendunt ad bonum corporis, et artes liberales, que tendunt ad bonum anime. Unde venerabilis Hugo omnium, inquit, humanarum artium et actionum seu studiorum, que sapientia moderatur, finis et intentio ad hoc spectare debet, ut vel nature nostre reperetur integritas, vel defectuum quibus subiacet nostra mortalis vita temperetur necessitas. Duo enim sunt in homine natura lapsa et vitium. Lapsus nature reparandus est, vitium excludendum est, quod si funditus exterminari non potest, saltem adhibito remedio temperandum est. Hoc est enim omnino quod omni humano studio agendum est, ut natura reparetur et excludatur vitium. Integritas vero humane nature duobus perficitur, scientia et virtute, in quibus solis nobis cum supernis et divinis substantiis similitudo est. Ex quibus colligi potest illud quod supra dictum est, quod valet omnium humanarum artium et scientiarum ad hunc finem concurrit intentio, ut vilis divine ymaginis similitudo in nobis reparetur, vel huius vite necessitudini et imperfectioni consulatur. Hic attendi potest perfectio scientiarum, quamvis enim, ut scitis, earum perfectio seu dignitas communiter consueverit attendi. Alibi quere. Henricus de Hassia.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉
De scientia iuris

(Edidit Lavinia Grijac)

Scientia iuris positivi non solum sistit in manifestatione positivarum legum aut constitutionum et in declaratione intentionis legislatoris in eis, sed etiam perutiliter intellectum humanum exercet, habilitat et subtiliat circa actus humanos et circa negotia humane conversationis, ita quod in quolibet casu emergente

<footnote n="14">14 causa] exiri add. sed del. ms. || 19 sunt] compiule add. sed del. ms. || 24 moderatur] scientia add. in marg. dex. ms. || 30 vitium] integitas add. sed del. ms. || 40 scientia] Henricus de Hassia add. in marg. sin. ms. || 41 in declaratione] sup. l. ms.</footnote>
circa huiusmodi prompte et expedite homo potest sic iudicare et discernere quid
expedientius, utilius et secundum Deum et iustitiam iustius pro qualitate temporum,
negotiorum et status hominum. Item, esto quod quedam statuta, secundum
exigentiam antiquorum temporum posita, modo sint abolita aut non expediant et
sic revocata sint. Hoc in nullo obstat aut derogat scientie iuris positivi, quia talem
varietatem circa humanas leges necesse est fieri, sicut et circa receptas medicinales,
quin ymmo et eam ratio dictat et Spiritus Sanctus suggerit. Est enim hec variatio de
ratione et conditione rerum subiectarum considerationi talis scientie, scilicet iuris.
Ipsa divinalis theologia est vite mortalium ad veram et Deo placentem iustitiam
primarie directiva et vere felicitatis humane ipsis mortalibus ostensiva et declarativa.
Henricus de Hasia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota quot modis sumatur iste terminus ‘philosophia’

(Edidit Lavinia Grijac)

Advertendum quod philosophia sumitur dupliciter: primo pro amore sapientie,
et ita etiam quilibet indoctus amator et zelator sapientie dicitur philosophus;
secundo modo sumitur pro ipsa sapientia ab omnibus amata et desiderata. Et in
hac acceptione sumitur tripliciter, scilicet generaliter, stricte et strictissime. Primo
modo ly philosophia est genus ad omnem speciem scientie. Secundo modo sumitur
strictius pro aggregatione scientiarum humanitus acquisitarum et contrahitur per
determinationes ad speciales scientias, ut dicendo philosophia naturalis, philosophia
moralis, 〈philosophia〉 mathematicalis. Tertio modo et strictissime sumitur pro
phisica, id est pro scientia que causas rerum in effectibus suis et effectus a causis
suis investigando considerat. Et dicitur a ‘physis’ Grece, quod est ‘natura’ Latine.
Philosophia in genere sic describitur quod est disciplina rerum omnium humanarum
atque divinarum rationes plenarie investigans, et ita secundum hoc apparet quod
omnium studiorum ratio ad philosophiam pertinet. Vel aliter describitur a fine
secundum Platonem in *Phredrone*: philosophia est cura studium et sollicitudo
mortis, id est secundum Alfrabium studium mortificationis carnali desideriorum
ad perfectionem virtutum. Ad hoc enim omne scientiale studium ordinatur. Et talis
pro philosophia proprie convenit Christianis, que seculi ambitione calcata et carne
in servitutem spiritus redacta ad celestia meritoriis perfectis virtutibus suspirant.
Henricus de Hassia. ||

## HENRICUS DE HASSIA

Nota quod tres sunt gradibus virtutum

(Edidit Isabela Grigoraş)

Notandum est quod tres gradus virtutum sive perfectionis et imperfectionis se
habentes distingui possunt.

Primus est earum que ex habitu supernaturali, qui est caritas, procedunt et
ille sunt virtutes complete et perfecte, quibus ex divina ordinatione correspondet
premium beatitudinis eterne.

Secundus est earum que procedunt ex aliis habitibus supernaturalibus, ut ex
habitu fidei et aliis gratiis gratis datis seu ex spiritualibus Dei adiutoriis, quibus
homo adiutus potest sine pluri moraliter ratione agere.

110r

<footnote n="1">1 sic] su a. c. ms. || 4 sint] ib add. sed del. ms. || 9 ipsa] theologia add. in marg. sin. ms. || 14 advertendum] Henricus de Hassia add. in marg. sin. ms. || dupliciter] duobus a. c. ms. || 18 ly] sapientia add. sed del. ms. || 21 pro] philosophica add. sed del. ms. || 28 mortificationis] car add. sed del. ms. || 34 virtutum] Scriptum anno Domini 1397 add. in marg. sup. ms. || 37 primus] iter. in marg. dex. ms. || 40 secundus] iter. in marg. dex. ms.</footnote>
Tertius gradus esset earum virtutum que ex puris et nudis naturalibus specialiter adeo non adiutis procedere possent. An autem iste gradus sit possibilis, hoc est an etiam ex puris naturalibus possit bene moraliter agi, dubium fuit diu et adhuc est hic non discutiendi. Sed dicendum quod, si non potest homo ex modis naturalibus corumptis nisi male agere, ut forte verius est, tunc nulle actiones elementarie hominis, sub tertio gradu similitudinem virtutum habentes, sunt proprie meritorie cuiuscumque boni, quia actiones male non mereuntur premiari alioquo beneficio, sed puniri penali supplicio. Dixi tamen notanter proprie quia loquendo inproprie etiam, actiones male ymaginibus virtutum obumbrate, premiari dicuntur bonis huius seculi; et hoc quoniam quacumque ratione pro virtutum simulacris a Deo redduntur illa que talibus querebantur vel quoniam permittente Deo adipiscuntur illa propter que agebant. Pro istis est illud quod Veritas de pharisiseis seu ypocritis dixit: *amen dico vobis quia receperunt mercedem suam*, scilicet honorem, laudem, et alia bona propter que obtinenda virtutes simulaverunt. Ita et Augustinus loquitur de mercede Romanorum quos innuit non veris virtutibus effulsisse, sed potius viciis virtutum ymaginibus fucatis sorduisse, ut patet *5 De civitate*, capitulis 12 et 15 et sequentibus, et libro 19, capitulo 25, ubi dicit quod virtutes non relate ad Deum vitia potius sunt quam virtutes. Profecto magna Dei clementia erga hominem hic merito pensanda est et ammiranda in hoc quod Deus non solum actus hominum ex amore suo sanctos premiare disposuit, sed etiam eorum conatus et actus morales de genere bonos. Ad ipsum non relatos remunerare voluit, ut ad ipsum respicere inciperent et avidius virtutes amarent.

Verumptamen differunt quia remuneratio actuum perfecte virtutis est semper ad bonum ipsorum qui faciunt illos. Remuneratio virtutum informium seu imperfectarum non sic, sed plurimum fit ad bonum aliorum, ut inferius videbitur, quandoque tamen etiam fit ad bonum exercentium virtutes imperfectas, ut videlicet consideratione magnitudinis et multitudinis divine beneficientie commoniti, cessent tamen ob offensa Dei tam largi benefactorum.

Consequenter hic supposito quod reperiantur in secundo vel tertio gradibus actiones moraliter bone et recte, est dubium quomodo ille sint meritorie, an videlicet ex speciali divina dispositione, ut virtutes primi gradus, vel quomodo aliter. Puto dicendum quod quod bona interiora sint aliquomodo meritorie ex hoc quod Deus disposuit recte utentibus suis naturalibus superaddere dona gratie gratis date et consequenter recte et debite utentibus illis faciendo quod in se est dare gratiam gratificantem, non proprie ex merito dignificante ad illam, sed consecutive ad dispositionem ydoneam.

Possunt tamen || recte actiones morales extra caritatem facte, habentes dignificare seu dignos reddere bonis exterioribus, utpote honoribus, divitiis et presidentiis etc. Que licet Deus pro talibus virtutibus plerumque det prestitis ex causis dictis et dicendis, verumptamen regulariter non disposuit pro illis dare divitias, honores, presidentias et huiusmodi sicut pro virtutibus primi gradus disposuit dari bona celestia in eis perseverantibus, quia solis virtutibus secundi et tertii gradus, quantumcumque perfecte fuerint et perseveraverint, nichil boni in premium correspondet post hanc vitam, ut patet I Cor. 13, ubi dicitur: *Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, si tradidero corpus ita ut ardeam* etc. Nec pro ipsis a Deo deputata sunt regulariter in premium bona exteriora sub decursu huius seculi, quia sepe magis boni moraliter in illis deficiunt et minus boni habundanter, igitur.

<footnote n="1">1 tertius] iter. in marg. dex. ms. || 4 discutiendi] est distinguendum discutiendum a. c. ms.
|| 5 ut forte verius est] add. in marg. dex. ms. || 9 bonis] p. c. ms. || 18 profecto] profecta a. c. ms. || erga] stup. l. ms. || 21 respicere] respice ut a. c. ms. || 23 verumptamen] nota bene
add. in marg. sin. ms.; nota de remuneratione virtutum verarum et fictarum add. in marg. dex. ms.
|| 32 interiora] meritoria a. c. ms. || 33 addere] add. verbum sed del. ms. || 38 presidentiis]
p. c. ms.</footnote>
Dubium est: quid Deus daturus sit prestitis pro operibus que quandoque fecerunt in caritate.

Aliud dubium est: cum Deus reddet unicuique secundum opera sua quid redditurus sit prestitis pro operibus que multi eorum faciunt et fecerunt ex caritate.

Responditur quod nichil boni in futuro seculo, quia opera illa per ultimum mortale vel precedens aliquid mortificabuntur et sic iuste nichil perfectionis vite ratione illorum operum eis reddetur qui in eis non perstiterunt.

Non nego prestitos ratione operum ex caritate factorium remissius in Inferno habere posse. Etiam talibus operibus a fortiori mereri videntur bona huius seculi quam infideles virtutum operibus de secundo et tertio gradibus. Unde quod operibus virtutum primi gradus non repugnet, ut habeant se in ratione meritorum, respectu temporalium, apparet ex hoc quod fidelibus veteris legis pro operibus vere iustitie promissa fuit habundantia bonorum seculi huius. Non tamen tamquam premium principale et ultimatum, sed tamquam premium umbratile in quo finale premium figurabatur. Temporalia igitur tempore Veteris Testamenti se habebant quodammodo in ratione premii respectu operum vere iustitie. Sub Novo autem Testamento videntur solum spiritualia et celestia se habere in ratione premii operum vere virtutis que ex gratia gratificante procedit, quia Christus non promisit temporalia observatoribus legis sue, sed dixit eis: *primum querite regnum Dei et iustitiam eius et omnia hec adicietur vobis*, quasi diceret ‘non debetis illa observatione legis querere ut olym, sed gratis adicienda exspectare’.

Nolo putari ex prehabitis casis quod omnis prestitus sit in hoc seculo copiosius bona recepturus aut temporalium habundaturus, quia etsi plurimi eorum habeant hic aggregationem temporalium quasi felicitatem, a qua subito descendent ad miserie eterne calamitatem.

Verumptamen etiam ipsorum plures de temporali miseria et infelicitate extrema descendunt ad eterna supplicia. Multorum enim pena dampnandorum hic incipit et incepit et incipiet in eternum continuanda. Electorum vero neminem puto de tali et tanta temporali prosperitate et felicitate ascensurum immediate ad celum, de quali et quanta multi prestitorum descendunt ad Infernum. Stat tamen electorum multos hic usque in finem vite habundare bonis temporalibus et post vitam adipisci felicem in celestibus; et sunt illi qui servant illud prophete: *si divitie affluant nolite cor apponere et similia*. Verum quod plerumque et quasi de communi cursu electi de inopia et miseria huius mundi transeunt ad gaudia celestis regni. Et non numquam ymo frequenter de extrema miseria presentis vite transeunt sine medio ad gaudia glorie eterne. Ex istis elici possunt aliqua. Primo || quod prosperitas sine molestia et adversitate continuata a principio vite alicuius usque in finem, quod vix fieri potest, est argumentum dampnationis eterne. Dixi quod vix fieri potest quia ut dicit Beatus Augustinus 21 *De civitate*, capitulo 13: ‘Rarissimi sunt qui nullas in hac vita sed tantum post eam penas luunt. Fuisse tamen, inquit, aliquos qui usque ad decrepitam senectutem nec levissimam qui febriculam senserint, sed quietam duxerint vitam et ipsi novimus et audivimus; quam⟨quam⟩ vita ipsa mortalium tota pena sit’. Hec

5

10

15

20

25

30

35

40

111r

1-2 dubium — in caritate] *in marg. sin. ms.* || 4 operibus] opreibus *a. c. ms.* || 5 illa] *p. c. ms.* || 6 sic] *sup. l. ms.* || 8 nego] igitur *a. c. ms.* || 11 repugnet] repungnet *ms.* || 15 figurabatur] nota quomodo temporalia habebant se in premium in Vetere Testamento *add. in marg. sin. ms.* || 19 legis sue] sue legis *a. c. ms.* || 19-20 primum — vobis] Luc. 12 Matth. 6 *add. in marg. sin. ms.* || 23 habundaturus] habitaturus *a. c. ms.* || 24 aggregationem] *p. c. ms.* || 36 quod] Nota de vitatione peccati. Augustinus, *De fide ad Petrum*: ‘Firmissime tene et nullatenus dubites, etiam iustos atque sanctos homines exceptis parvulis baptizatis sine peccato hic neminem vivere’. Et Gregorius 18 *Moralium*: ‘Quedam sunt peccata que a iustis vitari possunt et sunt nonnulla que ab eis vitari non possunt’ et exemplificat de peccato cogitationis *add. in marg. sup. ms.* || 40 inquit] *inquid ms.* || 41 febriculam] *p. c. ead. m. ms.*
Augustinus. Ex quibus declarato quod vix aliquis sine pena vitam hanc finire potest. Pro deductione dicti premissi suppono primo quod nullus de communi cursu peryodum vite sue transire potest sine peccato ymo nec forte notabilem eius partem. Patet ex canonica Iohannis dicentis: *Si dixerimus quod peccatum non habemus, nos ipsos seducimus et veritas in nobis non est; et III Reg. 8 capitulo: Non est homo qui non peccet; et alibi: septies in die cadit iustus; et Eccle. 7: Non est homo iustus in terra qui faciat bonum et non peccet.* Ex quibus et aliis talibus multis suppositio illius manifesta est.

Secundo suppono quod actuale peccatum sine dolore contritionis et displicentia penitentiali non dimittitur, dicente Augustino: 'Qui creavit te sine te non iustificabit te sine te'.

Tertio suppono quod virtutum acquisitio difficultates habet et molestias. Patet, quia 'virtus est circa ardua et difficilia' et in eius acquisitione oportet abstinere ab delectabilibus et tristia pati, quorum utrumque molestum est et dolorosum, igitur. Ex quibus patet quod bene sequitur: 'Iste homo in vita sua nullam habuit molestiam aut difficultatem, igitur nullam habuit virtutem'. Secundo sequitur: 'iste homo in tota vita sua non est passus displicentiam aut molestiam aliquam, igitur est dampnandus vel dampnatus'. Clarum est, quia, si nullam displicentiam in vita sua habuit, igitur numquam de peccatis suis penituit et peccata contraxit — ex prima suppositione; igitur mortuus est in peccatis — ex suppositione seconda. Igitur dampnatus est, quia sequitur 'iste pluries actualiter peccavit et in vita sua de nullo peccato penituit, igitur mortaliter deliquit', quod est propositum.

Ceterum profecto extra conditionem Christiane vite merito crescendus est qui ceteris hominibus tot malis subiectis errorum, viciorum, penarum etc. nunquam compassus est. Non est ille imitatus II Cor. 11, Christiane pietatis conditionem exprimentem, ubi ait: *quis infirmatur et ego non infirmor? Quis scandalizatur et ego non uror* etc. Si igitur talis convincitur extra conditionem Christiane vite mortuus, potest veraciter iudicari esse dampnatus. Confirmatur, quia utique extra caritatem est qui de offensa Domini sui nullum in vita sua dolorem concepit, nec de malo proximi sui aut amici nullam compassionem habuit. Qui enim vere et caritative diligit aliquem conturbatur illo conturbato. Recte ergo in quo hoc non reperitur, caritatem non habere convincitur. Ex quibus habetur quod adminus dolor contritionis et molestia penitentialis sunt de necessitate salutis hiis qui adulti sunt et peccaverunt. Dico notanter 'et peccaverunt', quia stat bene quod aliquis innocentiam baptismalem servet per tempus ultra primum instans adulti esse || et ante lapsum moriatur sine dolore contritionis et salvetur, quia, si iustorum quidam non indigent penitentia, ut innuitur verbis Christi, ubi ait: *Gaudium est angelis Dei super uno peccatore penitentiam agente quam super 99 iustis qui penitentia non indigent* etc.; maxime autem de illis iustis esse videntur qui adhuc stant in sua prima innocentia; igitur. Cum predictis igitur stat quod non est de necessitate salutis pati persecutionem uel adversitates aut tribulationes ab extrinseco pro iustitia et veritate. Patet, quia adminus ut visum est stat aliquem adultum nichil talium pati et tamen salvari, igitur. Illud igitur quod scribitur II Tim. 3: *omnes qui pie in Christo vivere volunt persecutionem patientur*, intelligendum est ut communiter seu de communi

5

10

15

20

25

30

35

40

111v

<footnote n="1">1 potest ] nota quod vix homo potest per unum tempus vivere sine peccato add. in marg. dex. ms. ; vel sine miraculo spirituali add. in marg. sin. ms. || 2 cursu ] d praem. sed del. ms. || 3 potest ] sup. l. ms. || 6 est ] sup. l. ms. || 8 est ] nota quod peccatum non dimittitur sine displicentia. Augustinus add. in marg. dex. ms. || 10 teJ ] sup. l. ms. || 12 et ] sup. l. ms. || 13 difficilia ] secunda Ethicorum add. in marg. sin. ms. || 14 tristia ] p. c. ms. || 22 quod — propositum ] in marg. sin. ms. || 27 non uror ] sup. l. ms. || convincitur ] p. c. ms. || 29 offensa ] offensa ms. || 31 ergo ] igitur a. c. ms. || 35 primum ] premii a. c. ms. || 38 dei ] sup. l. ms. || iustis ] p. c. ms. || 38–39 qui — indigent ] sup. l. ms. || 39 prima ] add. p. c. in marg. ms.</footnote>
cursu vel aliter magis ad intentionem Apostoli, *omnes qui pie in Christo vivere volunt*, imitari id est qui pietatem Christi imitati compatiendo perditioni hominum volunt constanter arguere errores et vitia omnium absque dubio persecutiones patientur. Ymo adhuc hodie qui tales esse vellent a Christianorum potentibus, taceo de gentilibus martiriis, afficerentur crudelibus. Sed quid nunc tale est tempus quod nulli pro iustitia aut veritate martires esse volunt, sed omnes confessores Mori comodis huius vite nimis delectati. Hoc de illo.

Secundo elicitur ex premissis quod ex differentia vel disparitate hominum in habundantia et defectu temporalium argui non potest sufficienter hunc esse prescitum et illum predestinatum.

Tertium est quod nec hoc constare potest ex quantitate aut diuturnitate paupertatis et miserie in hoc mundo tollerate. Ista simul patent, quia stat prescitum de extrema miseria huius mundi ire ad penas Inferni et electum de tantis miseriis vel maioribus ire ad gaudia celi. Item, quia stat ditiorem in hoc seculo de salvandis esse et pauperiorem ad dampnandos pertinere. Item, quia sicut stat aliquem perverse divitiis subesse, ita et miseriis, et quam perverse continget aliquem agere, tam perverse continget alium pati; et ergo pati miserias de se non plus sanctificat quam eis carere habendo divitias possunt, tamen ex diferentiis hominum in predictis simul et ex qualitate vite uniuscuiusque sumi probabilia argumenta reprobationis huiusmodi et predestinatis illius. Itaque visis causis ex parte reproborum quare providentie optimi gubernatorum mundi non repugnant ipsos plerumque largius ceteris temporalibus habundare. Videndum est consequenter de causis eiusdem rei ex parte electorum ubi supponendum est quod, ut congrue salutem consequantur electi, Deus moderatur regnum mundi in dispositione eventuum bonorum et malorum, iubendo ac permittendo ut ipsorum exigit salus temporum cursus in pace et guwerris, in pluviiets et ventis, in fame et habundantiis, in sanitate et pestulentiis, in prosperitate et adversitate, hec et similia. Etsi etiam ad reservationem malitie reproborum ex divina benignitate non casu sed certo et proviso ordine versentur in mundo, tamen, quia Deo precipue cura est de hominibus ad suam gloriam predestinatis, igitur secundum quod salus illorum exigit, omnia principaliter moderatur et dispositis finis enim quare vivunt reprobi, quare dicentur, quare in mundo regnent et durentur. Quis est nisi electi ad gloriam Dei in regno celesti? Ita quod opinor ex hoc quod si non citius presens mundi cursus terminetur quam ultimus nascatur electus et moriatur, tamen ad longius || ultra hoc non erit reproborum in hac vita conservatio. Ad quid enim amplius mundi consumatio differretur causa non apparet, sed potius quod tunc finiendus sit efficior ratio persuadet. Qui ergo sciret quomodo electi adhuc pro complemento numeri electorum sint nascituri verisimiliter convincere posset quam propinquius sit vel adhuc remotus finis mundi. Sed quia numeris ille soli Deo cognitus creditur et apostolus maioribus suis posteris de ultimis temporalibus a Christo querentibus, responsum est: *Non est vestrum nosse tempora et momenta que Pater posuit in sua potestate*; et Marc. 13: *De die autem illa et hora nemo scit, neque angeli in celo, neque Filius Dei nisi solus Pater*. Ideo nonnulli se aliquid de spiritu prophetie habere presumentes ut abbas Ioachim et aliqui moderniores de quibus et hodie aliqui sunt; stulte et reprehensibiliter nimis solliciti fuerunt de determinatione

5

10

15

20

25

30

35

40

112r

1 vivere] *sup. l. ms.* || 2 volunt] nota de persecutione *add. in marg. dex. ms.* || imitari] *in marg. ms.* || id est] *p. c. in ras. ms.* || 3 vitia] *add. verbum sed del. ms.* || 4 patientur] *peratientur ms.* || esse] *sup. l. ms.* || 5 de gentilibus] *iter. sup. l. ms.* || martiriis] *iter. sup. l. ms.* || 7 delectati] omnes volunt mori confessores non martires *add. in marg. sin. ms.* || 17 miserias] *p. c. ms.* || 18 habendo] habundo *a. c. ms.* || ex diferentiis] *iter. sup. l. ms.* || 22 habundare] nota causas ex parte bonorum (ex parte bonorum] *sup. l. ms.*) quare mali magis habundant temporalibus quam boni *add. in marg. sin. ms.* || 28 divina] *p. c. ms.* || 31 durentur] nota quare vivunt reprobi et mali *add. in marg. sin. ms.* || 32 opinor] quod *add. sed del. ms.* || 36 quomodo] quod *a. c. ms.* || 37 pro] *sup. l. ms.* || 41 potestate] Actu primo *add. in marg. sin. ms.*
finis seculi, ita ut adventum magni Antichristi ante finem sex annorum vel circa
conplendum fatue exspectent ut ipsorum calculationes fantastice nulla auctoritate
firmate demonstrant. Hoc premisso videamus quare optimus mundi rector electos.

Ex lectura magistri HENRICI DE HASSIA

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod res dicitur aliqualis quadrupliciter. Deus eternaliter scivit et voluit A esse futurum, igitur A necessario erit. Consequentia tenet ex hoc quod qualiscumque aut qualitercumque Deus intrinsece est, talem et taliter necesse est ipsum esse et semper fuisse. Cum ergo precise ab intrinseco, scilicet per suam essentiam sit sciens et volens, habetur propositum, videlicet quod qualitercumque est sciens, taliter necessario sit sciens.

Ad illam responditur negando hanc consequentiam: 'Deus eternaliter scivit et voluit A esse futurum, igitur A necessario erit'. Pro responsione ad probationem consequentie est advertendum quod res dicitur aliqualis vel aliqualiter esse quadrupliciter, quia vel essentiali proprietate quomodo est homo rationalis aut risibilis, vel ex inherente qualitate quomodo paries est album, vel ex intrinseca partium habitudine quomodo linea dicitur curva et similia, vel ad extrinsecum relatione quomodo res aliqua dicitur similis vel dissimilis, movens vel agens etc. Primo et quarto modis Deus potest dici aliqualis, et non secundo aut tertio modis. Verum quod etiam Deus invenitur aliqualis ex intrinsecorum habitudine distinetorum, licet non partium, sed suppositorum; qua habitudine dicitur 'trinus', dicitur 'Pater', dicitur 'Filius', dicitur 'generans', 'spirans', etc. Qualis ergo dicitur hoc modo aut primo modo necessario talis est, non autem qualis dicitur quarto modo. Quando ergo dicitur in probatione consequentie qualiscumque aut qualitercumque Deus intrinsece est, taliter necesse est ipsum esse, dicendum est ibi quod qualiscumque aut qualitercumque est Deus intrinsece secundum se et absolute, talem necesse est ipsum esse et semper fuisse. Et manifestum est quod scire aut velle A esse futurum non inest Deo taliter, licet ipse per essentiam suam et non per actum superadditum sit sciens et volens A esse futurum. Patet, quia non sequitur 'Deus est, igitur scit aut vult A esse futurum', ut clarum est. Non ergo huiuscemodi sibi insunt secundum se et absolute, sed respectu creature quamvis non a creatura, sicut et esse creans et multa similia insunt Deo predicata contingenter.

Item, si scire A esse futurum inesset Deo secundum se et absolute, sicut inest sibi scire se esse, tunc A, sicut eternaliter fuit futurum, ita in post eternaliter esset futurum et non posset non esse futurum, quod est impossibile. De necessitate ergo, si aliquid contingenter est verum de presenti vel futuro, Deus contingenter scit taliter seu assentit illi, quia, si alicui propositioni contingenti Deus necessario assentiret, esse posset quod Deus falso assentiret, ut manifestum est. Patet ergo quod iuxta qualitatem cuiuslibet veritatis in necessitate vel contingentia Deus scit illam necessario vel contingenter. In quo etiam inter alia differt intellectus divinus ab intellectu creato et creabili, quia talis nichil necessario scit nec scire potest, sed eque contingenter scit propositiones necessarias sicut contingentes, non tamen omnino similiter has et illas, quia necessarias scit contingenter solum per hoc quod potest eas non scire etiam existens. Hoc etiam modo creatus intellectus propositiones contingentes scit contingenter, quia ipsis existentibus veris potest eas non scire. Et adhuc tertio modo valet, quia possunt esse false, solum isto tertio et primo modis Deus propositiones

<footnote n="3">3 electos] alibi habetur in alio sexterno *add. ms.* || 5 nota — quadrupliciter] *in marg. dex. ms.*</footnote>
contingentes scit contingenter et nequaquam secundo modo, quia non stat aliqualiter vere enuntiari et Deum taliter non scire, qualiter tamen absolute de omni rationali creatura stare potest etiam respectu cuiuslibet veri, quia videtur quod quelibet rationalis creatura respectu cuiuscumque veri possit habere nescientiam, quamvis aliquod verum sit dabile, de quo sequitur ‘taliter est, igitur creatura rationalis cognoscit taliter esse’. Et est verum illud ‘rationalis creatura cognoscit’ vel simile aliquod, quod infert creatum intellectum habere actum cognoscendi. De omnibus autem aliis veris nec de aliquo illorum sequitur ‘taliter est, igitur creatus intellectus taliter esse cognoscit’. Sed hoc est solum increato intellectui proprium.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

## Nota de anima Christi superbenedicta

(Edidit Luciana Cioca)

Henricus de Hassia dicit quod in anima Christi omni perfectione et modo perfectionis secundum intellectum et voluntatem pro captu supernaturaliter elevata fuerit et sit unus actus assensivus numero quo assentit omnibus quibus assentit et assensit quibus assensit et assentiet quibus assentiet, similiter et unus cognoscitivus quo complexe et incomplexe apprehendat quecumque apprehendit. Hoc enim, cum non repugnet conditioni nature et sit dignitatis et perfectionis in natura rationali creata, videtur potius anime Christi super omnes creaturas dignificande concessum quam quod ipsa fuerit dimissa modo communi ceteris rationalibus creaturis quantum ad speciem et conditionem assensuum. ||

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

## Nota de notitia anime Christi

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod in anima Christi excellentissime in cognoscendo elevata est solum unus actus assensivus quo assentit omni propositioni quam scit de presenti, preterito et de futuro, et de possibili, qui necessario sit ei assensus respectu necessariorum et contingenter respectu contingentium verorum; alioquin oporteret cottidie in anima Christi esse infinitorum assensuum corruptionem et generationem secundum quod infinities per diem verificantur et falsificantur propositiones contingentes. Hoc autem repugnare videtur statui excellentissime dignitatis et perfectionis anime Christi. Igitur relinquitur propositum, videlicet quod non per realem variationem actuum assensivorum in ea incipiat et desinat assentire, sed quod ad mutationem rerum extrinsecam unus actus numero ipsius incipiat esse assensus unius complexi et desinat assensus esse alterius.

Si queratur an ratione singularis prerogative etiam insit anime Christi una cognitio numero respectu omnium que cognoscit complexe et incomplexe, responditur quod non minus probabiliter hoc teneri potest quam illud quod de assensu dictum est. Unde, secundum doctores quosdam, perfectiores angeli habent pauciores species intellectuales imperfectioribus et ergo, quia perfectiores plura cognoscunt quam imperfectiores seu inferiores, oportet secundum illa dicentes unam speciem et unam cognitionem angeli superioris in representando distincte correspondere pluribus speciebus que sunt in intellectu angeli inferioris. Et, si potest

112v

<footnote n="5">5 taliter est igitur] p. c. ms. || 21 assensuum] Propter singularem excellentiam illius unionis qua verum est quod Deus est homo et homo Deus, et per consequens qua humanitas assumpta in unitatem suppositi ponitur in statum altissimum dicente Augustino quod “in rebus ex tempore ortis non est factum maius quam quod Deus est homo et homo Deus”. Henricus de Hassia add. in marg. ms. || 35 si] Nota bonum dubium de scientia anime Christi add. in marg. ms.</footnote>
esse una representativa species equivalens duabus in representando distincte, eadem ratione potest esse una equivalens tribus et una equivalens quattuor; et ita nichil prohibet posse esse unicam intellectualem speciem in angelo supremo equivalentem in representando distincte omnibus speciebus que sunt in mentibus inferiorum angelorum et hominum, et non videtur quin anima Christi sit capax absolute speciei huiuscemodi, igitur.

Ymmo non videtur claudere repugnantiam posse esse aliquam creatam speciem simpliciter representantem divine essentie anime Christi et mentibus beatorum illapse in ratione speciei. Volo dicere quod sit creabilis aliqua species que simpliciter equivaleat in esse representativo divine nature, sed quod creabilis videtur species que sit equaliter representativa divine essentie illapse creato intellectui in ratione speciei, id est que creato intellectui omnia representet que ipsa sibi in ratione speciei illapse. Henricus de Hassia.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota de cognitione divina
Utrum sicut circa divinum intellectum coincidunt scire et assentire, ita apprehendere et assentire

(Edidit Luciana Cioca)

Respondeo quod sic quantum ad hoc quod in Deo non est distinctio realis actuum agnoscendi ut apprehensionum et assensionum quemadmodum est in angelis et hominibus; sed est in Deo unus simplex et purus actus, qui est essentia divina correspondens infinitis actuum cognoscendi et assentiendi varietatibus apud creaturam realiter distinctam. Verum quod non ita universaliter nec omnino similiter apud Deum coincidunt apprehendere et assentire. Manifestum est hoc, quia qualitercumque Deus assentit, taliter scit et econverso; et non qualitercumque complexe apprehendit, taliter assentit. Deus enim eternaliter cognitive apprehendit in ratione possibilis Antichristum esse, et tamen non assensit eternaliter nec forte adhuc assentit quod Antichristus est. Dico signanter 'in ratione possibilis', quia videtur quod complexe significata propositionum impossibilium (vel verius: qualiter per eas complexe significatur) non plus apprehensive reluceant in divino intellectu quam chymera aut aliud impossibilium in Deo ydeas habere non potentium. Nequaquam enim est ydeabile illud quod in latitudine entium habere effigiem aut speciem est impossibile. Videtur ergo quod divina essentia non representet qualiter hec 'homo est asinus' aut equivalenter aliis propositionibus impossibilitus. Nec forte concedendum est quod representet equivalenter alicui propositioni false, cum ad hoc sequi videatur quod divina natura in ratione signi potest dici vel denominari falsa ea ratione qua signum propositionale dicitur falsum, videlicet pro eo quod non est ita qualiter per illud significatur. Utique non decet Deum ullo modo dici aut denominari falsum, absit, sed omnimodo verissimum, cum sit veritas prima a qua est omne verum in rebus creatis. Henricus de Hassia

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

De statu beatorum quoad fidem, scientiam et opinionem

(Edidit Luciana Cioca)

Dubitaret aliquis qualis dici debeat assensus beati aut anime Christi respectu futuri, an scientia vel fides.

<footnote n="1">1 representativa ] p. c. ms. || 7 ymmo ] Nota quod potest esse aliqua species creata representativa
divine essentie add. in marg. ms. || 19 quemadmodum ] quantum ad notum ms.</footnote>
Responditur quod scientia, quia sequitur ‘Deus asserit michi quod ita erit, igitur ita erit.’ Cum ergo beatus evidenter sciat antecedens et consequentiam, sequitur quod sciat et consequens. Secus autem est de viatoribus, qui licet sciant dictam consequentiam esse bonam, eo quod sciunt quod Deus nec falli potest, nec fallere quemquam, tamen, quia non sciunt evidenter quod ille qui asseruit in Scripturis hec et illa ventura sit Deus, sed solum hoc credunt, igitur non dicuntur habere scientiam de futuris qualiter beati, sed solum fidem.

Ex quo infertur quod non sequitur ‘iste assentiendo quod mortui resurgent innititur soli auctoritati Dei, igitur suus assensus est proprie fides’, quia antecedens est verum de beatis et consequens falsum de eisdem, ut visum est. Quod autem antecedens sit verum patet, quia assensus beati respectu futuri non oritur ex intuitiva visione rei que futura est, nec ex intuitione totius temporis futuri, quia stat beatum respectu utriusque intuitivas visiones habere et nescire an illa res sit futura aut in quo puncto temporis quod videlicet futura sit, sed de hoc beatum certificari oportet per revelationem que est interna Dei assertiva locutio, cui soli in assentiendo talibus beatus innititur, et per consequens soli auctoritati et non rerum intuitionibus ex quibus assensum eliciat et, quia de auctoritate Dei evidentiam habeat, ut dictum est, ideo beatus de futuris quibusdam non fidem proprie, sed scientiam habere dicitur.

Secundo elicitur quod, licet assensus non sit sine cognitione, tamen probabile est quod non omnis assensus sit cognitio, quia potest dici probabiliter quod sit solum actus adhesivus vel actualis adhesio intellectus ad taliter qualiter per propositionem cui assentitur significatur adhesio quidem dependens ex evidentiis vel apparentiis veritatis. Henricus de Hassia

## (HENRICUS DE HASSIA)
De peccato infidelitatis

(Edidit Luciana Cioca)

Peccatum infidelitatis non est maximum. Apparet, quia non opponitur maxime veritati. Maior enim virtus, secundum Apostolum, est caritas, non fides etc. Infidelis enim dicitur qui non implet seu non facit que promisit. Similiter qui circa res commissas non facit servando, dirigendo, perficiendo eas secundum intentionem eius qui commisit. Tertio, qui non credit qualiter katholice sibi credendum est infidelis dici solet.

Et habet illa infidelitas tertio modo dicta tres differentias secundum quod quedam est pure negationis, quedam pure privationis, quedam positive adhesionis.

Prima non habet culpam, alias infantes gentilium et Iudeorum nascerentur in maiori peccato quam infantes Christianorum, quia in duplici nascerentur culpa, scilicet originali et infidelitatis, si pura negatio fidei esset culpabilis.

Secunda vero et tertia infidelitates peccatum habent secundum magis et minus; secunda minus et tertia maius. Tunc enim aliquis incipit esse reus infidelitatis secundo modo, quando ipse est sufficienter adultus et taliter dispositus quod respectu credendorum ad salutem diligentiam facere tenetur ita quod, si non fuerit sola carentia fidei, in eo incipit esse culpabilis et augetur hec culpa secundum quod plures vel fortiores habuit occasiones credendi ex fama de Christo, aut predicatione, aut miraculorum apparitione. Tertia vero infidelitas longe maioris culpe est, quia includit omnem culpam secunde infidelitatis et ultra illam addit positivum dissensum qui, quando est cum pertinaci, negatio est. Alibi. Henricus de Hassia. ||

<footnote n="4">4 consequentiam] p. c. stp. l. ms. || 5 quemquam] quamquam a. c. ms. || 19 secundo]
Nota quod non omnis assensus est cognitio add. in marg. ms. || 28-29 que promisit — servando]
in marg. sin. ms.</footnote>
### 〈ANONYMUS〉

## Nota quod Christus sit rex et sacerdos

(Edidit Luciana Cioca)

Unde Bernardus in sermone De nativitate Domini, qui incipit “Apparuit benignitas”, dicit: “Merito itaque apparuit pastoribus et regibus, quia erat rex et sacerdos natus de regali et sacerdotali semine. De regali semine erat quia de semine David. De sacerdotali probatur esse quia Maria cognata Elizabeth de qua legitur in Evangelio et erat uxor Zacharie de filiabus Aaron et nomen eius Elizabeth.” Hec Bernardus.

### 〈ANONYMUS〉

## Nota de Christo et eius ortu

(Edidit Luciana Cioca)

“Orietur stella ex Iacob et consurget virga de Israel et percutiet duces Moab, vastabitque omnes filios Seth et erit Ydumea possessio eius hereditas Seyr cedet inimicis suis”; et post “de Iacob erit qui dominetur et perdat reliquias civitatis”, Num. 24.

“Iuda te laudabunt fratres tui: manus tue in cervicibus inimicorum tuorum. Adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Iuda: ad predam filii tui ascendisti; requiescens accubuisti ut leo et quasi leona: quis suscitabit eum? Non auferetur sceptrum de Iuda, et dux de femore eius, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium. Ligans ad vineam pullum suum et ad vitem, o fili mi, asinam suam, lavabit in vino stolam suam et in sanguine uve pallium”, Gen. 49.

Nicolaus de Lira: “Iudas interpretatur confitens sive laudans”. Et ideo volens bona dicere de eo incipit ab interpretatione sui nominis, dicens: “Iuda, quasi diceret bene nominatus es, quia te laudabunt fratres tui, quia post mortem Iosue principalis fuit ad expugnandum inimicos filiorum Israel qui remanserant in terra promissionis, secundum quod dicitur in principio libri Iud. Iudas ascendet, scilicet primus contra adversarios. Ex hiis meruit tribus Iuda laudem pre ceteris et regiam dignitatem. Manus tue in cervicibus inimicorum tuorum; hoc impletum est in David primo rege tribus Iuda, qui inimicos Israel pro magna parte interfecit et alios tributo subiecit, cuius processum describit dicens: Catulus leonis Iuda, quia cum esset minimus inter fratres suos, tamen constanter iuvat ad pugnandum contra Goliam gigantem, et ex tunc fuit positus super viros belli per Saulem regem, ut habetur II Reg. 5, ubi dicitur: cum esset rex Saul super nos, tu eras educens et reducens Israel. Et sequitur ibidem: unxeruntque David in regem. Et ex tunc debellavit adversarios Israel propter quod subditur: Ad predam, fili tui, ascendisti. In tantum prevaluit adversariis quod circa finem regni sui nullus audebat insurgere contra eum, nec eius regnum perturbare, ut patet II Reg., et in principio 3. Ideo subditur: requiescens accubuisti ut leo, quem alie bestie non audent invadere, et quia Deus promisit ei regnum et filiis eius in sempiternum, ut habetur II Reg. 7, subditur: quis suscitabit eum, auferendo sibi dignitatem regiam, quasi diceret nullus. Ideo subditur: non auferetur sceptrum de Iuda, id est dignitas regia, et dux de femore eius, quia deficiente regno interfecto rege Sedechia in captivitate babilonica, ex tunc populus Iudeorum gubernabatur per illos qui erant de tribu Iuda, quia in reditu dicte captivitatis Zorobabel fuit dux eorum, ut habetur Zach. 4 et Agg. 2. Et postea sacerdotes gubernaverunt populum, ut patet tempore Machabeorum, qui etiam erant de tribu Iuda, quia tribus sacerdotalis et

<footnote n="2">2 nota] Sicut enim Christus significat regem, ita Ihesus significat salvatorem, at Ysidorus libro 7 Ethymologiarum, capitulo 9. add. in marg. dex. ms. || 10 nota] Thus ponet ac deferet ad filios Aaron sacerdotis. Lev. 2. add. in marg. dex. ms. || 24 israel] p. c. ms. || 44 machabeorum] quia add. sed del. ms.</footnote>
tribus regia erant commixte, ut patet IV Reg. 11, ubi dicitur quod Iefabetus soror Ezechie regis Iuda tunc leas et erat cum ea 6 annis in domo Domini, quia ipsa erat uxor Ade pontificis. Et istud regnum duravit usque ad tempus Herodis, qui fuit alienigena de genere Ydumeorum et ipso regnante natus est Christus, ut habetur Matth. 2, cuius regnum in secula seculorum durabit. Ideo subditur: *donec veniat qui mittendus est, id est Christus, qui missus est a Patre pro salute generis humani, et ipse erit expectatio gentium, secundum quod dicitur Agg. 2 capitulo: ecce veniet desideratus cunctis gentibus* etc.

Hec magister de Lira in *Postilla Super Genesim*.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota de conditione assensuum

(Edidit Luciana Cioca)

De origine assensuum pro cognoscenda conditione et natura eorum est advertendum quod ex motionibus obiectivis a rebus vel a rerum speciebus sive fantasmatibus oriuntur immediate apprehensiones simplices non propositionaliter significantes, et consequenter ex illis originantur apprehensiones propositionales. Et tunc sequitur assensus de sic esse et comprehensio precedit assensum et realiter distinguitur a motu assensivo.

Et ex hiis apparet quod assensus non est nisi respectu complexi verius complexe propositionaliter significati. Primi assensus, scilicet principiorum, oriuntur ex apprehensionibus simplicibus intuitivis et etiam non intuitivis, utpote ex apprehensionibus rerum simplicibus, pro quibus termini propositionum supponunt apprehensionibus adiunctis habitudinum rerum earumdem. Hoc modo oriuntur assensus ad principia per se nota vel ad propositiones que dicuntur note ex terminis, que non possunt esse conclusiones in aliquo sillogismo demonstrativo. Et subsequenter ex propositionibus huiuscemodi syllegistice combinatis oriuntur assensus conclusionum, id est propositionum que non habent sic ex intrinseco causam assensus respectu sui.

Ex quibus apparet quod principiorum assensuum est duplex origo, scilicet noti-tia intuitiva experimentalis et apprehensiones simplices abstractive non experimen-tales, ex quibus oriuntur assensus principiorum que non sumuntur ab experientia.

Ulterius apparet quod processu communiori ex apprehensionibus oriuntur immediate assensus vel assensiones, et ex assensionibus affectiones, et ex affectionibus operationes vel motus exteriores. Dixi notanter processu communiori, quia, licet assensive apprehensiones magis et principalius afficiant sive passiones inducant concupiscentie timoris, amoris, gaudii, doloris etc., tamen nichil prohibet, ymmo ratione et auctoritate compellinge concedi oportet quod sepe apprehensiones etiam simplices ante ortum assensus inducant affectiones varias complacentie et displicentie etc. Et quando ordo iste naturalis convertitur, utpote quando et ubi ex affectionibus apud appetitum oriuntur assensiones seu assensus apud intellectum, suspecte haberi debent opiniones et credulitates, quia propter affectiones sepe homines ex levibus motivis falsis assentiunt et discussionem veritatis in hiis que credunt obmittunt etc. Henricus de Hassia

<footnote n="14">14 simplices] p. c. ms. || 20 intuitivis¹] em. ms. || 35 tamen — ymmo] in marg. dex. ms.</footnote>

<footnote>|| ymmo] concedi oportet add. sed del. ms.</footnote>
### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota de cognitione beatorum

(Edidit Luciana Cioca)

In beatis respectu aliquorum futurorum est assensus scientificus et respectu aliquorum non, sed magis proprie creditivus. Scientificus quidem dupliciter, quia vel ratione evidentie quam habent de Deo ipsis revelante, vel virtute cognitionis in proprio genere causarum naturalium superiorum et inferiorum.

De assensu tamen opinativo puto quod a statu beatorum sit excludendus, nam si in ipsis assensus aliquis generaretur ex rationibus probabilibus, staret quod aliquis esset beatus et falleretur falso assentiendo. Dicendum ergo quod beatus respectu nullius propositionis habet assensum de cuius veritate non est certus unumcumque. Itaque beati, etsi non sint omnino extra regionem fidei, sunt tamen extra regionem opinionis in qua mortales adhuc degunt.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota de perfectione divina

(Edidit Luciana Cioca)

Omnipotentia Dei est taliter et tante immensa, efficax, et illimitata quod ex hoc taliter ad ens causabile habitudinatur quod non stat aliquid prodire in esse, quod ab ipsa non productive fluctu in illud. Taliter enim omnipotentia Dei est perfectionis immense quod hoc proprium sibi concedendum est in quo et ab omni potentia causabili, creata, vel creabili, sicut dignum est, differenter se habet, quia nullam creatam causam necesse est producere omnem effectum cause ab eo producte, sed hoc solum prime cause proprium est, sicut et ratione sue illimitate perfectionis et immensitatis eidem proprium est esse ubique taliter quod non stat aliquid preter Deum esse cui ipse non sit realiter intimus. Henricus de Hassia ||

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota de industria quorumdam animalium

(Edidit Luciana Cioca)

Dominus Albertus libro 8 *De animalibus*, tractatu 5, ostendit diversorum animalium diversos mores et operationes operibus intellectus similes propter quod dicit ea aliquid simile prudentie pertinere.

Aliqua enim sunt que magnam habent industriam circa procurationem sibi conferentium, ut formice. Alia autem non solum sibi conferentia procurare videntur, sed etiam communitati, ut grues qui observant excubias vigilum. Rector enim gruum stat erecto capite ut si contingat ipsum etiam a remotis videre vel audire hominem vel aliud nocivum vociferet et alios sic ad fugiendum excitet. Ceteri vero rectori totam custodiam committentes capud ad dorsum flectunt et pennis tegunt et super uno pede stantes in pace dormiunt.

Apes secuntur regem et strepunt sicut cum buccina ad convocandum exercitum ad sequendum regem, cum de alveari procedit examen, et redeuntes de laboribus faciunt in alveari sonum qui successive deficit usque una strepens volat in circuitu alvearis et strependo facit signum dormiendi, et tunc omnes quiescunt.

Alia sunt animalia que discernunt herbas curativas et industrias quasdam habent de medicaminibus. Capri enim montani, qui ibices dicuntur, quando sagittis

<footnote n="2">2 nota] Nota secundum aliquos est unus † assensivus quo beatus assentit cuilibet vero complexe vel incomplexe, affirmative vel negative. *add. in marg. dex. ms.* ; Henricus de Hassia *add. in marg. ms.* || 18 hoc] sibi *add. sed del. ms.* || 26 dominus] Nota de gruibus *add. in marg. ms.* || 31 vigilum] p. c. ms. || 36 apes] Nota de industria apum *add. in marg. ms.*</footnote>
venatorum vulnerantur et ferrum manet in vulnere, tunc querunt quamdam herbam quam applicant vulneri et tunc exit ferrum a corpore. Et declarat de similibus ibidem.

Aranee multum artis videntur habere que multum artificiose construunt telas suas.

Et yrundines nidos exterius in domorum parietibus quos et diligenter custodiunt ne ab aliis avibus inhabitentur. Cum enim hyrundo venit in principio veris et reperit passerem nidum suum inhabitantem, fortissime cum eo pugnat ut ipsum de nido expellat; et cum expellere non valet, convocat alias multas que cum impetu venientes luto quod singule rostrum suis apertaverunt, citissime foramen nidi obstruunt, et passerem ibi suffocando occidentunt.

Item, dicit ubi supra Albertus quod omnibus mirabilibus esse videtur est quod, sicut in communitatibus hominum quidam sunt pastores, quidam cerdones, quidam suotores, alii aliarum artium operatores, quorum communicatione subsistunt civitates, ita sunt appropriationes et distributiones operum in multitudine apum quarum communicatione constituitur examen earum. Quedam enim faciunt ceram, alie vero mel et sunt gnare ad ipsius eliquationem, alie autem pistando et quasi contundendo pedibus faciunt materiam domorum suarum, quedam autem ferunt aquam et parum aliud operari sciunt, quedam autem simplices diligenter serviunt per hoc quod mel ab aliis factum componunt in domibus et locis optimis ad conservandum. Et tempus laboris dividunt: quedam enim mane ad laborem exeunt et fatigate redeunt et alias expergefaciunt, que tunc ad laborem exeunt.

Alia etiam animalia loquela utuntur, ut dicit de pigmeo.

Hec in 8 libro *De animalibus*, tractatu 5.

## (HENRICUS DE HASSIA)

### Nota de notitia Dei

(Edidit Luciana Cioca)

Conclusio: quamvis possibile sit nos cognoscere summum bonum notitia ei adequata, nulla tamen talis notitia est species specialissima.

Prima pars patet, quia nos cognoscimus plures proprietates Dei quas scimus nulli alteri posse competere, igitur prima pars vera. Antecedens patet de istis: esse independens, esse omnipotens, esse per se etc., que sunt proprietates soli Deo competentes.

Item, nos cognoscimus ipsum sub conceptibus istorum terminorum: perfectissimum, optimum, dignissimum, honorabilissimum, primus motor, simplicissimum, desiderabilissimum etc.

Secunda pars conclusionis probatur, quia de ratione speciei est plurificatio suppositorum essentialiter distinctorum. Modo talis plurificatio repugnat summo bono, cum non possunt esse plures dii, igitur secunda pars vera. Consequentia nota et antecedens patet per Phphyrium dicentem: "species est quod predicatur de pluribus differentibus numero in eo quod quid." Modo ly 'predicatur' dicit ibi aptitudinem, et nulla est aptitudo ad impossibilia. Et ly 'differentibus numero' dicit differentiam essentialem numeralem, quia alias ly 'Deus' esset species si sufficeret differentia personalis solum. Patet ergo quod de ratione speciei est habere plura supposita vel saltem posse habere plura essentialiter distincta, et cum tunc non possunt esse plura summa bona, relinquitur quod nullus conceptus adequate ipsius representativus sit species specialissima, quod erat probandum.

<footnote n="2">2 de] *sup. l. ms.* || 11 item] nota mirabile de apibus *add. in marg. ms.* || 26 conclusio] *in marg. ms.* || 35 secunda] Nota quid sit de ratione speciei *add. in marg. ms.* || 38 quod] quem a. c. ms. || 44 ipsius] *sup. l. ms.*</footnote>
Corollarium: sicut summum bonum non est essentialiter plurificabile aut plurificatum, sic nullus conceptus communis est adequate ei representativus. Prima pars nota est ex conclusione et eius probatione. Unde si esset plurificabile, tunc non esset summum simpliciter, cum talis plurificatio repugnet summe simplicitati etiam quod non sit plurificata. Patet per fidem et Aristotelem 12 *Metaphysice* concludentem ex conditionibus et rerum proprietatibus esse tantum unum principem cum dicit: “entia volunt male regi. Sit ergo unus princeps.”

Sed secunda pars corollarii patet ex secunda parte conclusionis.

Secundum corollarium: omnis conceptus adequate summi boni representativus est solum singulariter significativus. Patet, quia omnis conceptus est communis vel singularis; sed nullus talis est communis, ut patet ex precedentibus, igitur quilibet talis est singularis.

Tertium corollarium: solum de re que est essentialiter plurificabilis potest formari conceptus specialissimus. Patet manifeste ex predictis.

Ex quibus omnibus patet corellative* concedendum quod omnis propositio kathegorica cuius subiectum adequatum supponit pro Deo est singularis, quia cuiuslibet talis propositionis subiecto taliter tento repugnat supponere pro pluribus essentialiter distinctis, igitur. Hec probabiliter sunt dicta.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota quod omnes actus humani ordinantur in Deum

(Edidit Luciana Cioca)

Ista consequentia est bona: iste bene agit, igitur summum bonum actualiter aut virtualiter de propinquo intendit. Patet, quia ad bene agere hominis requiritur quod agens agat finaliter et principaliter propter summum bonum. Et quamvis non oportet hominem semper actualiter summum bonum intendere, ut patet de manualiter operantibus etc., tamen requiritur quod virtualiter de propinquo intendant ipsum. Et dicitur notanter virtualiter de propinquo, quia si aliquis debite interrogatus ‘cur hoc facis principaliter et finaliter?’, et si tunc non responderet ‘propter summum bonum’, sed propter aliud, et ita esset, tunc signum esset suam operationem esse viciosam. Sed si statim ad illam interrogationem responderet quod principaliter propter Deum, que est summum bonum, et si tunc ita esset ex parte rei, tunc esset signum quod illa operatio ex bona intentione procederet, et esset bona de genere moris esto quod non esset meritoria vite eterne.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota unde oriatur primarie contingentia

(Edidit Luciana Cioca)

Si queratur unde oriatur primarie contingentia, respondendum est ex modo causandi Dei ad extra, videlicet contradictione libere. Qui quidem modus causandi cum sit perfectissimus utique attribuendus est cause prime. Item, ex hoc quod de ratione proprie et plene causalis potestatis et appropriande cause prime perfectissime sunt tria.

Primo quod omnem effectum suum possit producere se solo nullo alio concurrente in ratione cause materialis vel efficientis.

Secundo quod omnem eius effectum productum possit corrumpere et omnem producendum possit non producere.

Tertio quod omnem vim causalem quam contulit suo effectui possit suspendere

6 conditionibus] p. c. ms. || 18 dicta] Henricus de Hassia add. sed eras. ms. || 20 nota — deum] in marg. sin. ms. || 32 eterne] Henricus de Hassia add. sed eras. ms. || 34 oriatur] p. c. ms. || 38 et2] est a. c. ms.
a suo actu. Nam ubi ista tria non sunt, non est plenaria nec perfectissima causalis potestas cause super eius effectus. Cum ergo causa efficiens secundum eius potissimam rationem tribuenda sit primo enti universaliter perfecto, patet propositum. Henricus de Hassia

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota de origine cognitionum

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod ex apprehensionibus immediate oriuntur assensus vel assensiones, et ex assensionibus affectiones, et ex affectionibus operationes vel motus exteriores. Henricus de Hassia

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota qui requiritur ad intentionem

(Edidit Luciana Cioca)

Ut actus intellectus sit cognitio, oportet ipsum non solum potentie informative illabi, sed etiam ab ea effective dependere quemadmodum est de ratione verbi increati, ut ab eo cuius est verbum productive procedat, utpote a Patre. Henricus de Hassia ||

### 〈ANONYMUS〉

Utrum aliquando fuit licitum plures simul habere uxores

(Edidit Mihai Maga)

Et videtur quod non, per *Glossam* Gen. 5 dicentem quod Lamech primus contra morem et naturam adulterium introduxit, eo quod primus duas uxores habuit. Igitur videtur quod non fuerit licitum plures simul habere uxores.

Secundo arguitur: aut ergo fuisset hoc licitum de communi, et hoc non, per *Glossam* allegatam, aut ex dispensatione speciali, sed hoc iterum non, quia dispensatio que fit in occulto non excusat trans ingredientem legem in publico, sed numquam legitur aliqua dispensatio expressa facta cum patribus de pluralitate uxorum, igitur non excusabatur.

Tertio sic: magis sufficit una mulier pluribus viris quam econverso unius vir pluribus uxoribus, sed numquam dispensatum est ut una esset plurium virorum, ergo multo minus dispensari debuit ut plures uxores essent unius viri.

Quarto sic: dispensatio habet fieri cum paucis, non cum omnibus. In lege autem veteri permissa fuit pluralitas uxorum omnibus communiter, ut colligitur ex una lege que habetur Deut. 12 c, ita dicens: *si habuerit homo duas uxores, unam dilectam et alteram odiosam, genuerintque filios, et fuerit filius odiose primogenitus, non poterit filium dilecte facere primogenitum, et preferre filio odiose, sed filium odiose agnoscet primogenitum*, etc. Ergo videtur quod non fuerit dispensationis habere plures uxores.

Quinto sic: ubi est eandem causa dispensandi, debet eandem fieri dispensatio; sed multitudo cultus divini, que secundum doctores fuit causa dispensandi, ita erat necessaria in Ecclesia evangelica primitiva, sicut tempore antiquorum, ergo tunc debuit dispensari, sicut tempore antiquorum.

114r

<footnote n="7">7 assensiones] ascensiones ms. || 11 nota — intentionem] in marg. ms. ||</footnote>

<footnote n="17">17 utrum] *Rex qui sedet in solio iudicii dissipat omne malum in intuitu suo*, Prov. 20. *Misericordia et veritas custodiunt regem et roborabitur clementia thronus eius*, Prov. 20. *add. in marg. sup. ms.* ||</footnote>

<footnote n="24">24 legitur] in marg. dex. ms. || cum] sup. l. ms. ; de a. c. ms. || 26 econverso] econtra a. c. ms. || 26–27 unius vir — uxoribus] in marg. sin. ms. || 30 permissa] premissa a. c. ms.</footnote>
Sed in contrarium est beatus Augustinus *Super Genesim* ita dicens: “obiciuntur Iacob quattuor uxores: quod, quando mos erat, crimen non erat”, et idem in libro *De virginibus* ita dicit ad propositum nostrum: “antiquis iustis non fuit peccatum quod pluribus feminis utebantur, neque contra naturam hoc faciebant, cum non lasciviendi causa, sed gignendi hoc facerent”.

Respondetur quod numquam fuit licitum uni viro simul habere plures uxores absque divina dispensatione, quia indicta fuit homini et imposita a primeva coniugii institutione singularitas, ita quod unus vir esset coniugio copulatus uni uxori, Gen. 2: *adherebit uxori sue* — non dicit ‘uxoribus suis’ — *et erunt duo in carne una*. Et potest hoc ratione sic fulcri, qui contrahit cum pluribus presupposito iure coniugii et, seclusa divina dispensatione, videtur se ad impossibilita obligare, scilicet ad reddendum debitum pluribus uxoribus ipsum debitum simul postulantibus.

Item, unum virum plures habere uxores est contra equalitatem federis et obligationis coniugalis, quia non venit ex utraque parte equalis obligatio ex parte unius viri et uxorum plurium.

Ad rationem primam dicitur quod Lamech auctoritate propria sine dispensatio-
ne divina plures habuit uxores, et propter hoc dicitur adulterium introduxisse, quia
de iure divino debuit prime uxori fidem servare.

Ad secundam dicitur quod licitum erat habere plures uxores ex dispensatione et ad improbationem dicitur quod, cum dispensatio non sit nisi iuris relaxatio, et quia ius quoddam est interius scriptum in corde, quoddam autem exterius scriptum in codice, secundum hoc est duplex dispensatio, videlicet tacita et expressa. Nunc ad propositum, pluralitas uxorum erat contra ius naturale occultum in corde scriptum, licet aliqualiter divina promulgatione expressum, ideo suffecit dispensatio divina tacita sine dispensatione expressa. Etiam dicit Apostolus ad Rom. 8: *qui spiritu Dei aguntur* non sunt sub lege.

Ad tertium dicitur: quamvis una mulier sufficiat magis pluribus viris in
remedium, non tamen in officium generationis filiorum, quia una non potest
communiter impregnari sive fecundari a pluribus viris, sed econtra, plures feminine
possunt bene ab uno viro fecundari, etiam unus vir melius poterit preesse pluribus
mulieribus quam plures mulieres uni viro.

Ad quartum dicitur quod illi, scilicet fideles in lege naturali et etiam Moysi, cum quibus dispensatum fuit propter multiplicationem fidelium pauci erant respectu multitudinis aliorum, scilicet infidelium hominum.

Ad quintum dicitur quod non erat eadem causa, quia tempore nove legis evangelice fieri debuit prolis multitudo spiritualis magis quam carnalis.

Petrus Ra.: “nichil adeo gratiose lucet in iudice sicut amare et exhibere iustitiam sine omni acceptione persone”, igitur quadam.

Sexto arguitur sic: omne peccatum est innaturale, sed habere unum virum simul plures uxores non est innaturale, igitur. Consequentia tenet in BAROCO et maior patet, quia omne peccatum contra rectum dictamen rationis. Sed minor probatur: nam unum virum habere simul plures uxores est naturale, quia unus vir potest fecundare et impregnare plures uxores.

Ad sextum dicitur quod, secundum Philosophum 1 *Yconomice*, “ordinata
communicatio viri et femine in animalibus irrationalibus est solum gratia prolis
procreande, sed in hominibus non solum gratia illius, sed etiam gratia alterius
utilitatis et commodi”, unde viri et femine sunt diverse operationes in quibus
auxiliantur sibi invicem.

<footnote n="3">3 de] nuptiis *scr. sed del. ms.* || 13 plures] similes *a. c. ms.* || 20 ad] obiectionem dicitur *scr. sed del. ms.* || 36 magis] *in marg. sin. ms.* || 38 sine] personarum *scr. sed del. ms.* || omni] *sup. l. ms.* || 42 simul] *sup. l. ms.*</footnote>
### <ANONYMUS>

Collatio dominice tertie Adventus, pro clero

(Edidit Mihai Maga)

*Iudicabit in iustitia.* Quota allegationis, que supra postquam predicta verba per socium meum dilectum deducta sunt de regibus et presidentibus, nunc deducenda restant de subditis et obedientibus. Unde venerabilis Anselmus in libro *Cur Deus homo* sic dicit: "Iustitia est animi virtus tribuens unicuique propriam dignitatem, maiori reverentiam, pari concordiam, minori disciplinam, Deo obedientiam, sibi sanctimoniam, inimico patientiam, egeno operosam misericordiam". Et beatus Bernardus sermone 2 *De adventu Domini*: "Iustitia est virtus quod suum est cuique tribuens. Tribue ergo tribus que sua sunt; redde superiori, redde inferiori, redde equali quod cuique debes; redde obedientiam prelato et reverentiam quarum altera cordis, altera corporis est; tribue equali consilium quo ignorantia erudiatur et auxilium quo infirmitas iuvetur; tribue subiecto custodiam, ut possit cavere peccatum, et disciplinam, ut quod minus cavit minime maneat impunitum", hec ille. Et ergo quicumque fecerit predicta, ipse se *iudicabit in iustitia*, que fuerunt verba vestre reverentie proposita.

In quibus notantur duo. Primo, actus discretivus mali eliminativus, quia *iudicabit*. Spiritualis enim iudicat omnia, Rom. 14. Secundo, habitus electivus boni persuasivus, quia in iustitia. Ideo dicitur Eccli. 2: *fili, accedens ad servitutem Dei sta in iustitia*. Et propter hoc "preclarissima virtutum videtur esse iustitia et neque Hesperus, neque Lucifer ita admirabilis. Et proverbium dicentes aiunt: in iustitia autem simul omnis virtus est. Et perfecta maxime virtus, quoniam perfecte virtutis usus est. Perfecta autem quoniam habens ipsam et ad alterum potest virtute uti, sed non solum ad seipsum", 5 *Ethicorum*.

### HENRICUS DE HASSIA

Nota de conditionibus hominis sibi ratione nature intellectualis convenientes

(Edidit Mihai Maga)

Prima conditio homini conveniens est de turpi perpetrato verecundari, quod non convenit aliis animalibus propter quod incorrigibiles et inemendabiles inverecundi dicuntur et per inverecundiam homo omnino degenerat ab hominis conditione et proprietatem rationis et intellectus deperdit, et proprietatem bestialis nature assumit.

Secunda, inter honestum et turpe discernere. Animalia enim alia solum utilia et delectabilia prosecuntur.

Tertia, virtutis ordine passiones ordinare et ea que sunt in appetitu sensitivo ad rationis limitem fluctere.

Quarta, speculari et intelligere, etc.

Quinta, quod solus homo est animal politicum et civile habens communicationes federare amicitias et politias ordinatas.

Sexta, quod solus perfecte discipline susceptibilis propter usum rationis et est mansuetum a natura et ex consideratione presentium, preteritorum et futurorum potest gaudere vel tristari. Henricus de Hassia. ||

<footnote n="3">3 iudicabit] iuditecabit p. c. ms. || iustitia] v. allegatione scr. sed del. ms. || 4 de] p. scr. sed del. ms. || nunc] ipsa scr. sed del. ms. || 6 iustitia] nota add. in marg. sin. ms. || 14 cavit] non scr. sed del. ms. || minime] in marg. dex. ms. || 15 predicta] in marg. sin. ms. || 18 secundo] virtus scr. sed del. ms. || 19 dicitur] Deuteronomio 1 quod iustum est iudicate scr. sed del. ms. || 25 henricus de hassia] in marg. sin. ms. || 29 animalibus] p. c. ms. || 31 bestialis] bestilialis ms. || 39 amicitias] iter. p. c. sed del. ms.</footnote>
### (ANONYMUS)
Dominica tertia Adventus
(Edidit Mihai Maga)

Iudicabit in iustitia. Ita scribit de Messia unus prophetarum famosus Is. 11 capitulo.

Pro cuius thematis introductione moveo dubium tale: qualis debet esse in vita, qui habet iudicare in iustitia?

Ad quod respondetur per talem propositionem: regens in iustitia debet esse persona vita et probitate autentica. Probatur proposito per illud Deut. 1 ubi dixit Moyses filiis Israel: *Date ex vobis viros sapientes et gnaros, et quorum conversatio sit probata in tribubus vestris*, et sequitur: *Precepit eis, dicens: Audite illos, et quod rectum est iudicate: sive civis sit, sive peregrinus. Nulla erit distantia personarum*. Hii ergo sunt admonendi ut exerceant diligenter et studiose, ordinabiliter et recte, providenter et iuste. Ideo dicitur Iob 29: *causam quam nesciebam diligentissime investigabant*, super quo verbo ait Gregorius in *Moralibus* quod “ad proferendam sententiam ne unquam precipites esse debeamus, ne temere in discussa iudicemus, ne quelibet mala audita nos moveant, ne passim sine probatione credamus”.

Ex quibus infertur corollarie quod in iudicio prelati sive presidentis debet esse exquisita discussio, facilis credulitatis exclusio, propositorum diligens examinatio et cum deliberatione sententie prolatio, et hoc merito, quia Dei iudicium est, Deut. 1. Cavendum est ergo prelato et iudici ne ex nimia crudelitate, nec discussionis omissione, nec ex odii immanitate, nec ex timoris pusillanimitate, nec ex amoris carnalis affectione, nec ex amicitie familiaritate, nec ex munerum cupiditate iudicium pervertat, quia quattuor modis pervertitur, ut deductum est per socium meum, etc. Et ideo dicitur in *Canone*, 23, questione 5, capitulo ‘Prodest’: “Nichil nocendi cupiditate fiat, et nichil fiat immaniter, nichil inhumaniter.” Sed provideant quod sint imitatores summi iudicis, cuius iudicium in terris exercent, de quo dicitur ubi thema: *Iudicabit in iustitia pauperes, igitur boni presidentes et predicta facientes, quibus ipsorum exurget regere gentes*.

### Ex lectura magistri HENRICI DE HASSIA
(Edidit Mihai Maga)

Quod non quidquid potest homo peccando contrahere, potest penitendo evadere. Apparet, quia homo peccando contrahit inseparabiliter hoc predicatum indignitatis, quod est ‘peccasse’, quod quelibet sane rationis rationalis creatura vellet sibi abesse, et nulla cupit sibi inesse. Patet ergo quod quamvis omne peccatum quoad penam et culpam sit homini plene remissibile, tamen hominem peccasse remanet irrevocabile. Est ergo solum orandus Deus, ut peccata indulgeat et nequaquam ut nos non peccasse faciat. Sequitur ex hoc quod de ratione beatitudinis non est beato nichil eorum inesse que vellet sibi abesse, quia beatus Petrus utique vellet se Christum non negasse, quod tamen sibi non potest abesse. Sequitur ulterius quod omnibus ceteris paribus minus eligibilis est status beati, cui pecasse inest, statu beati cui hoc predicatum abest. Patet satis ex predictis. Unde patet quod non peccasse est

<footnote n="3">3 de] Chrosto Ihesu *scr. sed del. ms.* || messia] *sup. l. ms.* || 5 introductione] talis talem mod. talem *scr. sed del. ms.* || tale] *sup. l. ms.* || 8 deut.] 2 *scr. sed del. ms.* || ubi] dicit Dominus Deus *scr. sed del. ms.* || 8–9 dixit — israel] *in marg. sin. ms.* || 9 ex] *p. c. ms.* || et²] *sup. l. ms.* || 10 sequitur] pavi. *scr. sed del. ms.* || 14 investigabant] investigabam *apud fontem* || 15 temere] temmere *scr. ms.* || 19–20 deut.] 1] *in marg. sin. ms.* || 20 nec] *signum additionis sine additione add. sub l. ms.* || 24 et] habetur in *Canone*, 11, questione 3, capitulo 4 *scr. sed del. ms.* || 24–25 ideo — inhumaniter] *in marg. sup. ms.* || 30 quod] Corellarium *add. in marg. sin. ms.* || 34 remanet] irr. *add. sed del. ms.* || 36 quod] ††† aliquid inest quod vellet sibi non inesse *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
unum de pertinentibus ad beatitudinem accidentalem. Sicut ergo hac consideratione inter alias considerationes a peccando retrahere debentes, homo omni studio retrahi debet a peccatis, ita et econtra, omni conatu inniti deberet virtutum operibus quibus inseparabilia contrahuntur predicata dignitatis. Sed videtur hiis quodammodo obviare Ieronimus dicens quod ideo Deus non potest resuscitare virginem post lapsum, quia iustus iniustitiam velle non potens. Ait enim: Deus non potest suscitare virginem etc., ideo, quia non vult. Volens enim Deus iustus est, nec potest Deus velle iniustitiam, ubi videtur innuere quod, quando privatio glorie virginalis est sequela peccati, non possit tolli eo quod est iusta pena vel dampnum iustum. Et certum est quod ex hoc non sequitur absolute impossibile esse resuscitari virginem lapsam, alias impossibile esset quod Deus dampnatum faceret non dampnatum, cum quilibet dampnatus iuste privetur visione Dei, et alias penas patiatur, et tamen hoc non obstante Deus de dampnato potest facere beatum, et ita non dampnatum.

Respondeo quod beatus Ieronimus in dicta epistula principaliter loquens exhortatorie usus est potius illo modo loquendi, ut etiam ex dicta consideratione retraheret virginem, cui scripsit a peccato, quo irrecuperabiliter perdere posset aureolam vel gloriam sue virginitatis. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota de peccato

(Edidit Mihai Maga)

Deus de possibilibus seu de contingibilibus semper facit aut fieri permittit quod melius est, cum ipse sit optimus, omnipotens et sapientissimus. Propter quod bene sequitur 'Sor peccabit, igitur melius inde eveniet' quam si econtrario iuste ageret, quia sequitur 'Sor peccabit, igitur Deus voluntarie permittit ut peccet' et ultra sequitur 'Deus hoc peccatum fieri permittit, igitur ipsum per melius aliquod reformare vel recompensare intendit'. Verumtamen similiter loquendo non sequitur 'Deus voluntarie permittit Sor peccare, igitur melius est ipsum peccare quam ediverso iuste agere'. Aparet primo, quia non sequitur absolute 'Deus permittit Sor peccare, igitur vult eius peccatum per melius recompensare', quia potest omne peccatum dimittere irreformatum, saltem per penam inflictam. Peccata autem sine tali reformatione manere non videtur melius ad finem universi quam si inessent contrarie iustitie, igitur. Item, 'Sor peccare' nichil boni includit, quomodo ergo esset melius quam Sor econtrario iuste agere? Item, stat Sor eternaliter in culpa manere et nulle creature vel causarum bonum inde per accidens evenire, igitur absolute loquendo non videtur quomodo sit melius Sor peccare quam per oppositum, iuste agere. Item, omne peccatum est infractio debiti ordinis vel modi vel dispositionis pertinentis ad res universi, igitur peccatum secundum se non confert ad finem ipsius, sed fini eius repungnat, igitur, si stat peccatum esse et nulli accidentaliter prodesse, manifestum est quod non sequitur 'Deus permittit Sor peccare, igitur melius est ipsum peccare quam non peccare', quia, cum antecedente potest stare quod Sor peccare nullomodo sit bonum per se vel per accidens, igitur. Henricus de Hassia.

<footnote n="13">13 beatum ] p. c. ms. || 14 loquens ] p. c. in ras. ms. || 22 si ] sup. l. ms. || 25 sequitur ]
p. c. ms. || 35 item ] Nota de peccato add. in marg. sin. ms.</footnote>
HENRICUS DE HASSIA

Nota quale suppositum dicit ly ‘Christus’

(Edidit Daniel Coman)

‘Christus’ dicit seu denotat personam Filii Dei suppositantem naturam huma- nam, non qualemcumque, sed usquequaque pro capacitate perfectam secundum intellectum et rationalem affectum, iuxta illud Ioh. 1: *vidimus eum plenum gratia et veritate*. Et Ioh. 3 dicitur: *datus sibi Spiritus non ad mensuram*. Et ad Col. 2, quod *in ipso sunt omnes thesauri sapientie et scientie Dei absconditi*. Ex quibus patet quod hoc nomen ‘Christus’, secundum communem Christiane religionis usum, denotat Dei Filium unctum secundum humanitatem plenitudine spiritualium carismatum in regem et sacerdotem super genus hominum. Henricus de Hassia.

Quod solus Dei Filius secundum hominem unctus fuit cum oleo spirituali secundum speciem et gradum, patet, quia ipse non solum ungebatur pro sua salute, verum pro salute omnium, et ita habuit, secundum plenitudinem, ungi taliter ut omnes de plenitudine eius habundanter recipere possent, iuxta illud Ioh. 1: *vidimus eum plenum gratie et veritate*. Henricus de Hassia.

‘Christus’ est nomen significans duplicem naturam in uno supposito, divinam scilicet et humanam. Et hoc idem significat ‘Emanuel’, quod interpretatur ‘nobis cum Deus’. ||

<(ANONYMUS)

Utrum fides katholica stare possit cum creditorum clara apparentia

(Edidit Ioana Curuț)

Arguitur primo quod non: fides est non apparentium, igitur questio falsa. Consequentia patet et argumentum probatur per Apostolum ad Hebr. 11, dicentem: fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium.

In oppositum arguitur sic: fides et scientia de eodem simul possunt stare in eodem intellectu viatoris, igitur questio vera. Consequentia nota est ex eo quod scientia facit claram apparentiam. Antecedens probatur sic: omne illud quo fides generatur, nutritur et roboratur in viatore, hoc simul potest stare cum fide; scientia est huiusmodi, igitur. Maior nota, quia nichil potest ab aliquo nutriri etc. nisi simul sit vel esse possit cum illo. Minor patet per Augustinum 14 *De Trinitate*, capitulo 1, dicentem: non quidquid sciri potest in humanis rebus huic scientie tribuo, sed illud tantummodo quo fides saluberrima que ad veram beatitudinem ducit, gignitur, nutritur, defenditur, roboratur, igitur etc.

Primo nota quod fides dupliciter accipi potest: uno modo secundum rationem suam generalem, alio modo contracte, secundum materiam aliquam specialem de qua est fides, prout specialiter de ea locuntur theologi.

Primo modo sic describitur: fides est notitia assensiva sine formidine et evidentia, et hec descriptio convenit fidei tam pro actu quam pro habitu. Sed secundo modo est notitia assensiva sine formidine respectu alicuius veri de quo ipsam habens nullam habet evidentiam rationis vel experientie, et illa est fides Christianorum, que est de articulis non scibilibus in lumine naturali de qua locuntur doctores communiter. Primo modo fides est genus, secundo modo est quedam species eius.

115r

<footnote n="1">1 henricus de hassia] *in marg. sin. ms.* || 3 dicit] personam *add. sed del. ms.* || 4 sed] usquequaque *iter. sed del. ms.* || 9 carismatum] *iter. sed del. ms.* || 11 dei filius] *tr. a. c. ms.* || 12 sua salute] *tr. a. c. ms.* || 14 eius] possent *add. sed del. ms.* || 20 utrum] Ambrosio: Aufer argumenta ubi fides queritur. Et Gregorius *super Evangelia*, omelia 19: fides non habet meritum cui humana ratio prebet experimentum. In Octava Pasche *add. in marg. sup. ms.* || 25 est] de se *add. sed del. ms.* || 30 rebus] ab *add. sed del. ms.* || 31-32 gignitur — igitur] *sub l. ms.* || 34 specialem] *p. c. ms.*</footnote>
Ex primo notabili infero corollarie quod opinio dicentium quod de ratione fidei in genere sit enigma ac inevidentia est falsa. Patet ex diffinitionibus fidei datis.

Secundo ego noto propter illum terminum creditorum quod duplicia sunt credita: quedam sunt que simul credi et sciri possunt ut que ex apparentibus in lumine naturali concludi possunt ut unum Deum esse; alia que solum credi possunt et numquam pro statu vie naturaliter sciri capiendo scire propriissime et sunt ille veritates que ex naturaliter notis concludi non possunt, eo quod super omnem rationem naturalem sint, sicut quod 'Deus est trinus et unus' et quod 'Deus est homo' et similia. Hoc notabile colligitur ex sancto Thoma *Contra gentiles*, libro 1, capitulo 4.

Ex quo notabili infero aliqua corollarie.

Primo quod hec consequentia non valet: hoc est fide creditum, ergo est supra humanum ingenium. Patet, quia oppositum consequentis stat cum antecedente.

Tertio sequitur quod hec consequentia non valet: hoc convincitur in lumine naturali, igitur non est articulus fidei. Patet ex prima parte notabilis.

Quarto sequitur quod gentiles philosophi innitentes solum processui naturali poterant assentire aliquibus articulis fidei. Patet ex predictis.

Tertio noto quod per claram apparentiam non intelligo aliam* nisi scientiam propriissime dictam vel claram visionem, ut sit sensus tytuli: utrum eadem veritas fidei sit eadem simul credita et demonstrative scita vel clare visa et quantum ad istum sensum ponende sunt conclusiones.

Gregorius in omelia 26: Que etenim apparent iam fidem non habent, sed agnitionem et post, quia vidisti me credidisti. Sed aliud vidit, aliud credidit. A mortali quippe homine divinitas videri non potuit, hominem igitur vidit et confessus est Deum dicens: Dominus meus et Deus meus.

Conclusio prima: per acquisitionem apparentie sufficientis ad sciendum non oportet credende veritatis minui meritum.

Ista conclusio probatur sic, quia sicut credere est in libertate voluntatis cum nemo credat nisi volens, ita in arbitrio voluntatis est in credendo inniti auctoritati dicentis vel precipientis. Igitur cum nichil possit cogere voluntatem ipsam potest tam intente et fervide inniti auctoritati in credendo concurrente apparentia sciendi, sicut si non concurreret et forte intensius, firmius et plenius, igitur.

Corollarium primum: nulla ratio sive sit demonstrativa sive sit probabilis secundum se destruit meritum fidei laudabilis. Patet cum homo adhuc ex libertate voluntatis assentire vellet, etiam si nullam ad hoc demonstrationem haberet.

Secundum: Scientia et fides meritoria possunt respectu eiusdem veritatis stare in eadem anima. Et* probatur, quia possibile est respectu eiusdem veritatis haberi assensus sine formidine differentes specie ex diversis radicibus exortos, igitur possibile est de eodem vero simul scientiam et fidem etiam haberi meritoriam. Consequentia est nota, et antecedens patet de uno credito per fidem et eodem scito per demonstrationem.

Tertium: non oportet fidem passionis Christi fidelium presentis temporis, ceteris

<footnote>1-2 ex primo notabili — datis] *in marg. inf. ms. (f. 115v)* ; Et probatur, quia ad hoc quod aliqua cognitio sit fides requiritur quod ipsa sit formaliter notitia assensiva sine formidine et evidentia *add. sed del. ms.* || 2 in genere] *p. c. sup. l. ms.* || 5 concludi] *sup. l. ms.* || 6 capiendo scire propriissime] *in marg. sin. ms.* || et²] *sup. l. ms.* || 8 naturalem] *sup. l. ms.* || 9 thoma] *p. c. ms.* || 13 antecedente] secundo sequitur quod non omnis articulus fidei est super facultatem humani ingenii *add. sed del. ms.* || 18-25 tertio noto — deus meus] *in marg. inf. ms. (f. 115v)* || 18 apparentiam] visionem *a. c. ms.* || 25 dicens] Deus *add. sed del. ms.* || 26 conclusio prima] *in marg. sin. ms.* || 33 corollarium primum] *in marg. sin. ms.* || 36 secundum] *in marg. sin. ms.* || 37 anima] patet ex precedenti *add. sed del. ms.* || 37-41 probatur quia — per demonstrationem] *in marg. inf. ms.* || 42 tertium] *in marg. sin. ms.*</footnote>
paribus, maioris meriti esse ea que fuit in Christi discipulis. Patet, quia non obstat quod illi viderunt que nullus modo viventium vidit.

Conclusio secunda: non est possibile viatorem habere notitiam evidentem de quolibet obiecto fidei iuxta communem modum legis nunc currentis. Probatur: aliqua sunt credita in lege Christiana de quibus non potest aliquis viator iuxta communem modum eiusdem legis habere notitiam evidentem, illa lege stante manens viator, igitur conclusio vera. Consequentia nota est ex terminis. Antecedens patet de articulo Trinitatis et incarnationis etc., que non possunt sciri in lumine naturali.

Corollarium primum: Scientia et fides secundo modo sumpta non stant simul respectu eiusdem in eadem anima. Patet, quia sunt de aliqua certa materia de cuius conditione est quod ipsa non est demonstrabilis aut simpliciter aut saltem viatori, igitur cum tali fide non stat scientia in viatore.

Secundum: articulus benedicte Trinitatis a nullo puro viatore ex principiis naturaliter notis est demonstrabilis. Patet ex probatione conclusionis.

Tertium: de facto fides katholica non stat cum quorumlibet credibilium evidenti apparentia. Patet ex dictis. ||

Contra secundum corollarium secunde conclusionis arguitur sic: ex principiis et conclusionibus naturaliter deducilibus homini sequitur necessariis consequentiis quod Deus est trinus et unus, igitur hoc est naturaliter expressibile sine supernaturali irradiatione. Consequentia est bona et antecedens est dubium. Tum quia talia infinita sunt principia et infinitis modis combinabilia et deductio veritatum ex veritatibus procedit in infinitum, igitur consequens non est negandum. Henricus de Hassia.

Tertia conclusio: absolute est possibile fidem et scientiam propriisime dictam non solum habitualiter, sed etiam actualiter simul esse in eodem homine de eodem obiecto. Probatur: quarum rationes formales et completive sunt compossibiles et ipsa sunt compossibilia; sed sic est de fide et scientia propriissime dicta de eodem obiecto, igitur etc. Maior nota de se. Minor probatur, quia formalis et prescisa ratio scientie est notitia assensiva per demonstrationem habita, fides autem est notitia assensiva absque evidentia. Hee autem rationes in nullo repungnant loquendo tam de notitia habituali quam actuali, quod patet per experientiam. Si enim aliquis primo assentiat sine formidine et evidentia isti conclusioni quod luna est minor terra propter auctoritatem periti astrologi eam asserentis, et deinde processu temporis acquirat medium demonstrativum eiusdem, constat quod sicut stat auctoritas vel fides infusa cum ratione concordante auctoritati, sic assensus per auctoritatem cum assensu per rationem.

Item, confirmatur eadem minor quando secundo assensus sunt eiusdem rationis id quod causat vel inclinat ad unum non tollit per se alterum, sed potius confirmat ipsum. Sed fides precedens demonstrationem et sequens sunt eiusdem rationis et demonstratio sequens primam fidem causat sequentem vel inclinat ad ipsam, igitur non tollit per se primam, sed potius stat cum ipsa. Maior nota de se. Sed minor probatur, quia demonstratio sequens auctoritatem et fidem primam et precedens aliam facit quod facilius credatur auctoritati dicentis vel quod fides prehabita sit vera. Illius enim dictis magis accomodaretur fides cuius auctoritatem secuta est evidens demonstratio. Patet ergo quod demonstratio sequens auctoritatem et assensum habitum per eam neutrum evacuat, sed potius confirmat, igitur.

5

10

15

20

25

30

35

40

45

115v

<footnote n="3">3 conclusio secunda] *in marg. sin. ms.* || 4 fidei] accipiendo fidem secundo modo *add. sup. l.* ms. || 8 que] qui *a. c. ms.* || 9 corollarium primum] *in marg. sin. ms.* || scientia — modo] fides et scientia dicto modo *a. c. ms.* || 10 eadem] parte *add. sed del. ms.* || 13 secundum] *in marg. sin. ms.* || principiis] puris *a. c. ms.* || 15 tertium] *in marg. sin. ms.* || cum] *p. c. ms.* || 17–22 contra — hassia] *in marg. sup. ms.* || 23 tertia conclusio] *in marg. sin. ms.* || 25 completive] complete *p. c. ms.*</footnote>
Corollarium primum: viator absolute loquendo potest habere claram
apparentiam de obiecto fidei de quo simul habet fidem. Patet ex conclusione.

Corollarium secundum: absolute est possibile beatum vel viatorem de eodem
obiecto habere fidem et claram visionem accipiendo fidem primo modo. Probatur,
quia ut sic fides quoad suam rationem formalem in nullo repugnat clare visioni
quoad suam rationem sive sumantur pro actibus sive pro habitibus, igitur
corollarium verum. Consequentia nota est de se. Antecedens recte probatur, sicut
probatum est de scientia et fide in conclusione. Fides katholica potest stare cum
clara visione in eodem de eodem obiecto non solum raptim seu in transitu, sicut fuit
in raptu Pauli, sed etiam permanenter et in statu. Patet, quia que possunt simul stare
in instanti vel per tempus absque repungnantia semper possunt simul stare, igitur.

Quartum: questio ut proponitur est vera.

### 〈ANONYMUS〉

## Nota de obiecto fidei

(Edidit Ioana Curut)

Nota quod obiectum fidei uno modo sumitur pro obiecto principali
quod obicitur intellectui credentis principaliter sive obiectum fidei est res que
proportionaliter creditive cognoscitur. Secundo modo pro veritate complexa qua
obiectum primo modo dictum proportionaliter cognoscitur creditive, accipiendo
ergo obiectum secundo modo, qualiter etiam articuli fidei dicuntur obiecta fidei,
tunc est bene difficultas an stet simul eundem habere scientiam propriissime dictam
vel claram visionem et fidem de eodem obiecto, ut sit sensus quod eadem veritas fidei
sit eidem simul credita et demonstrative scita vel clare visa, et quantum ad istum
sensum ponende sunt conclusiones.

Accipiendo autem obiectum primo modo non est dubium quin idem viator
possit de eodem obiecto simul habere scientiam, fidem et opinionem. Patet, quia de
eadem re possunt formari plures veritates seu propositiones vere quarum una est
alicui scita et altera eidem credita et tertia eidem opinata et quarta per experientiam
vel claram visionem nota etc. Sic Thomas vidit Christum esse hominem et credidit
ipsum esse Deum, ut dicit beatus Gregorius in libro *Dyalogorum* et allegat in libro
3, distinctione 23, capitulo 6, igitur.

Item, accipiendo obiectum secundo modo non est dubium quin de eodem
possint esse fides et scientia in diversis eandem naturam conclusionem quam unus
scit demonstrative, alter solum credit ex auctoritate dictis, ut declarari potest de
eclipsi et de ista quod triplus etc.*

Accipiendo autem obiectum secundo modo qualiter etiam articuli fidei etc. ||

1 corollarium primum] *in marg. sin. ms.* || 3 corollarium secundum] *in marg. sin. ms.* || 6 habitibus] quod *add. sed del. ms.* || 11 igitur] Henricus de Hassia: fides et scientia evidens simul stare possunt respectu eorumdem articulorum. *add. in marg. inf. ms.* || 12 quartum] *in marg. sin. ms.* || vera] Due conclusiones ultime cum suis corollariis haberi possunt ex dictis Durandi, questione 1 *Prologi*, articolo 1, et conclusio tertia, et corollarium secundum eiusdem a Thoma de Argentina, questione 2 *Prologi*, articolo 2. *add. in marg. inf. ms.* ; Hugo, libro 1 *De sacramentis*, parte 10, <capitulo> 1: "Si quis plenam ac generalem diffinitionem fidei assignare voluerit dicere potest fidem esse certitudinem animi de rebus absentibus supra opinionem et infra scientiam constitutam." *add. in marg. inf. ms.* || 35 secundo modo] primo modo *a. c. ms.*
HENRICUS DE OYTA

(Contra secundum corollarium secunde conclusionis)

(Edidit Ioana Curut)

Contra secundum corollarium secunde conclusionis: illud potest a nobis sciri esse possibile de quo possumus naturaliter scire quod ad ipsum non sequitur impossibile. Sed sic est de articulo Trinitatis etc.

Probo, quia ex quo articulus est verus omnis ratio inferens oppositum peccat in materia et in forma. Si in forma, habemus artem sufficientem dissolvendi sophismata ex elenchis. Si in materia, possumus naturaliter scire illud esse falsum et interimendum.

Respondeo: negatur minor. Ad probationem, cum dicitur 'si peccat in forma etc.', si intelligitur quod sit sufficiens homini precise in lumine naturali, nego. Ymmo Aristoteles per totam loycam suam precise innixus naturali lumine sine fide vel articulis fidei non solvisset illud sophisma, sed reputasset ipsum syllogismum expositorium: hec essentia est Pater; hec essentia est Filius; igitur Pater est Filius. Et sic de similibus. Ita etiam nos si per fidem non venissemus ad agnitionem huius veritatis quod una res est tres res et quelibet earum credissemus dictum sophisma et omnia similia fuisse bona argumenta.

Item, ex creaturis potest evidenter probari Deum esse, igitur et Trinitatem esse. Consequentia patet. Tum quia tanta est contradictio quod creatura sit et Trinitas non sit, sicut quod creatura sit et Deus non sit, igitur equaliter utrobique oppositum consequentis repungnat antecedenti seu infert oppositum antecedentis. Tum quia quando probatur Deum esse vel primum motorem esse aut subiectum conclusionis supponit pro Trinitate et habetur propositum, scilicet quod ex creaturis probatur evidenter Trinitatem esse, aut non, et tunc hec est falsa: Deus est Trinitas vel primus motor est Trinitas.

Respondeo quod argumentum bene probat quod viator ex creaturis potest probare illam rem esse que est Trinitas, non potest tamen ex creaturis evidenter scire vel probare hanc esse veram 'hec res vel Deus est Trinitas', et quamvis ut dicitur in ratione ad Deum esse sequatur Trinitatem esse, talis tamen consequentia non est evidens nobis ex puris naturalibus.

Item, cum dicitur 'aut Deum esse' etc., dico quod subiectum istius 'Deus est' supponit pro Trinitate, et igitur si ex creaturis probatur evidenter Deum esse, tunc etiam ex creaturis probatur evidenter Trinitatem esse. Hoc est aliquam rem esse que est Trinitas, cum quo tamen stat quod non est nobis naturaliter evidens dicte propositionis, scilicet 'Deus est', subiectum supponere pro Trinitate, et ita nec dicta propositio 'Trinitas in divinis (est)' est naturaliter nobis evidens.

Item, omne illud quod non est illud quod est realiter trinum et unum potest evidenter sciri non esse Deus. Sed Deus est aliquid quod non est illud quod est trinum et unum, igitur Deus potest evidenter sciri non esse Deus. Conclusio est falsa scita naturaliter esse falsa. Et maior est vera, igitur minor est falsa scita esse falsa naturaliter, igitur sua contradictoria scitur naturaliter esse vera, et habetur propositum.

Respondeo concedendo quod conclusio est falsa scita naturaliter esse falsa et quod maior est vera. Non tamen est hoc evidens in lumine naturali, et ideo non sequitur quod minor sit scita esse falsa naturaliter.

Item, premisse inter se repungnant, ideo non oportet si conclusio sit falsa scita esse falsa ab aliquo quod altera premissarum sit falsa scita esse falsa ab eodem. Verbi gratia, sic arguendo, 'Rex sedet et idem rex non sedet, igitur non sedens sedet'

<footnote n="17">17 argumenta] Quere in cedula interposita 'nec tamen ex isto sequitur quod ars etc.' *sub l. ms.* ;
*vide f. 116av (p. 640, ll. 22-46)* || 21 quia] pro *add. sed del. ms.* || 42 naturaliter] *sup. l. ms.*</footnote>