conclusio est falsa scita michi esse falsa, neutra tamen premissarum est michi scita
esse falsa, utraque est michi dubia.

Item, Augustinus 15 *De Trinitate*, capitulo 1, utrum divina natura sit Trinitas
non solum credentibus sed ratione si possimus demonstrare debemus.

Respondeo quod bene sunt argumenta necessaria ad probandum Trinitatem que
etiam possunt vocari demonstrationes extendendo demonstrationem ad omnem
sylogismum inferentem conclusionem necessariam, qui nec peccat in materia nec
in forma, et licet hec a beatis habeantur alique tales rationes evidentes, nos tamen
non habemus de hoc evidentiam ex puris naturalibus.

Opinio dupliciter potest accipi. Uno modo communiter prout est assensus
habitus per medium probabile. Alio modo prout est assensus cum formidine ad
oppositum.

Credere hanc propositionem 'Iudicium erit prescise terminative ad se' est credere
prescise aliquam qualitatem in mentem existentem, et per consequens non est
credere futurum sic esse in re quod Deus iudicabit mundum.

Aristoteles circa finem *Primi Posteriorum* dicens: sed sicut vera et falsa supponit
opinio eiusdem quodammodo est, sic et scientia et opinio eiusdem est. *Glossa*:
tamquam de obiecto remoto.

Licet obiectum remotum, scilicet res ipsa sit obiectum principale assensus, non
tamen proprie verificatur ista 'intellectus assentit illi rei prout absolute concipitur'
et significatur per hunc terminum 'idem' vel 'eidem', sed bene assentiat illam rem
sic esse etc. vel propositioni significanti rem sic esse etc.

Fides est qua veraciter credimus id quod nequaquam videre valemus. Nam
credere iam non possumus quod videmus. Hec Ysidor *Ethymologiarum*, libro 8,
capitulo 2: katholicus universalis sive generalis interpretatur, nam greci universalem
'katholicon' vocant. Ysidorus, libro 7 *Ethymologiarum*, capitulo 59: 'katholicus'
universalis grecum nomen est, ubi supra, libro 10, capitulo 29.

## (HENRICUS DE OYTA: Note)

(Edidit Ioana Curut)

Non plus opponuntur scientia et opinio quam scientia et fides, ut videtur. Sed
idem homo non potest simul de eodem habere scientiam et opinionem, ut patet in
fine *Primi Posteriorum*, ergo nec scientiam et fidem.

Item, si scientia non evacuat fidem, fidem poterit remanere in patria, cum scientia
beatorum, quod videtur esse contra Apostolum, I Cor. 13.

Respondeo ad primum quod si de ratione opinionis est solum quod opinans
assentiat conclusioni per medium probabile, sicut credens assentit per auctoritatem,
sic possent in eodem respectu eiusdem conclusionis simul esse scientia et opinio;
nec esset aliqua opinio vel repugnantia, quia medium probabile non repungnat
medio necessario. Si autem de ratione opinionis est quod opinans putet illud quod
opinatur posse aliter se habere, sicut vult Aristoteles ubi supra, et scire sit per causam
cognoscere propter quam res est, et quoniam impossibile est aliter se habere, clarum
est quod sic scire et opinari opponuntur directe, propter quod non possunt simul
esse in eodem homine de eadem conclusione, ymmo plus quod nec in aliquo potest
esse opinio vera de illa conclusione de qua alius habet scientiam, quia conclusionem
scitam impossibile est aliter se habere.

Ad secundum dicitur quod habitus fidei potest stare cum clara visione in
transitu, sicut fuit in raptu Pauli et per eadem rationem potest manere in beatis, in

<footnote n="20">20 concipitur] sed bene add. sed del. ms. ; idem add. sup. l. sed del. ms. || 26 7] p. c. ms.
|| 37 quia] p. c. ms. || 40 est²] p. c. ms. || 44 scitam] est add. ms. || 45 quod] de
ratione add. sed del. ms. || 46 et] sup. l. ms.</footnote>
quibus est visio permanens et habituata, quia que possunt simul esse in uno instanti possunt simul esse et semper.

Ad auctoritatem Apostoli pro tanto dicitur quod enigma fidei quod eam comitatur nunc pro eo quod divina non sunt nobis nota per se, nec ex per se notis deducta evacuabitur, quia videbimus Deum facie ad faciem. Sed quantum est de natura habitus absolute stare potest cum scientia vel visione. Sic ergo patet quod considerando fidem secundum generalem rationem fidei nichil prohibet, quoniam fides et scientia sint simul respectu eiusdem obiecti. Si autem accipiatur secundum rationem specialem non possunt simul stare. Hec Durandus, in prima questione super primum *Sententiarum*.

Item, licet fides non faciat evidentiam de conclusione credita, nec etiam facit inevidentiam, id est cognitionem oppositam evidenti, solum enim facit assensum per auctoritatem qui et secundum se non sit evidens, compatitur tamen secum alium assensum evidentem causatum per alium habitum. Nec est aliqua consequentia: fides non facit evidentiam, ergo facit inevidentiam incompossibilem evidentie, quia non oportet quod illud quod non causat habitum causet privationem incompossibilem habitui, sicut illud quod non facit me videntem non oportet quod faciat me cecum, ubi supra.

Loquendo de fide secundum eius generalem rationem nichil prohibet de eodem simul in eodem esse fidem et scientiam. Probatur, quia rationes formales fidei et scientie sunt compossibiles, igitur et ipsi habitus sunt compossibiles. Antecedens patet, quoniam precisa et formalis ratio scientie est assentire per demonstrationem. Formalis autem ratio fidei est assentire per auctoritatem. Sed quilibet experitur quod habens demonstrationem cui primo assentit per auctoritatem non propter hoc minus assentit auctoritati, licet bene sublata sit necessitas auctoritatis.

Item, assensus ex demonstratione causatus sequens assensum per auctoritatem facit quod facilius iterato credatur auctoritati dicentis conclusionem cuius nec dum habetur demonstratio. Cum igitur unus assensus inclinet ad alium, patet quod unus non tollit alium.

Probatio secundi corolarii secunde conclusionis: si articulus Trinitatis posset demonstrari aut hoc esset a priori aut a posteriori. Non primo modo, quoniam articulus Trinitatis causam non habet et si qui articuli habent causam, ut incarnationis etc., tamen quia est voluntas divina, nobis ignota est. Nec etiam secundo modo, quoniam omnis effectus nobis cognitus procedit ab omnibus personis divinis simul cum indivisa sint opera Trinitatis propter quod ex talibus effectibus tales articuli cognosci non possunt.

Contra: capio totam latitudinem explicationis Trinitatis secundum gratiam communem mere et sit A, et B sit tota latitudo explicationis eius supra A et citra latitudinem explicationis eiusdem in statu patrie que sit C. Tunc sic: iste latitudines sunt immediate, igitur sunt immediate vel per modum continuationis vel contiguationis. Si primum, tunc communis gratia potest in infimum gradum B, quod est contra positum. Si secundum, sequitur idem vel quod supremus gradus A excedatur solum per indivisibile ab infimo gradu ipsius B. Henricus de Hassia. ||

Religio appellata quod per eam uni Deo religamus animas nostras ad cultum divinum vinculo serviendi quod verbum compositum est a religendo, id est eligendo religio sicut eligo.

Tria sunt autem que in religionis cultu ad colendum Deum in hominibus requiruntur, id est fides, spes, caritas. In fide quid credendum, in spe quid

<footnote n="3">3 apostoli] dicit *add. sed del. ms.* || 14 habitum] assensum *a. c. ms.* || 17 habitui] quia non oportet *add. sed del. ms.* || 18 ubi supra] *in marg. dex. ms.* || 43 b] *p. c. ms.* || 44 religio] Henricus de Oyta: Religio est regula (*regula*] *p. c. ms.*) legalis rite colendi Deum *add. in marg. sup. ms.* || 46 sicut] *p. c. ms.*</footnote>
sperandum, in caritate quid sit amandum. Spes vocata quod sit pes progrediendi. Quisque peccatum amat futuram gloriam non sperat. Ysidorus *Ethymologiarum*, libro 8, capitulo 2.

Unde ortum habeat hoc nomen Christianus

Christianus quantum interpretatio ostendit de unctione deducitur sive de
nomine auctoris et creatoris. A Christo enim Christiani sunt nominati, sicut a Iuda
Iudei. De magistri quippe nomine cognomen sectatoribus datum est. Christiani
vero olim a Iudeis quasi obprobrium nazareni vocabantur, pro eo quod Dominus
noster atque Salvator a vico quodam Galilee Nazarenus sit appellatus. Non se
autem glorietur Christianum qui nomen habet et factum non habet, ubi autem
nomen secutum fuerit opus certissime ille est Christianus, quia factis se ostendit
Christianum ambulans sicut et ille ambulavit a quo et nomen traxit. Hec Ysidorus,
libro 7 *Ethymologiarum*, capitulo 59.

Augustinus: cetera potest homo nolens, credere autem nisi volens.

⟨ANONYMUS⟩

Utrum fides compatiatur secum visionem
sensibilem opinionem vel scientiam

(Edidit Ioana Curut)

Respondeo quod precise et adequate de eodem numquam est fides et visio
sensibilis, quia ut ait beatus Gregorius, apparentia fidem non habent, sed
agnitionem.

Item, pro illo facit *Glossa* super illo Christi, Ioh. 14: *Vado parare vobis locum*,
que sic dicit: “Eat Dominus et parat, eat ut non videatur, lateat ut credatur.” Et
ideo sancti doctores Augustinus et Gregorius dicunt de sancto Thoma apostolo
quod cum vidit Christum post eius resurectionem aliud vidit et aliud credidit,
quia hominem vidit et Deum confessus est. Ita etiam de passione Christi erat visio
secundum humanam naturam et fides secundum personam divinam invisibilem.

De secunda parte huius dubii dico quod vel opinio capitur pro acceptione unius partis contradictionis per rationem probabilem cum formidine ad oppositum, et sic fides non compatitur secum opinionem circa idem complexum. Patet hoc per illud *Symboli*: “quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit” etc. Sed firmiter excludit formidinem ad oppositum, ut manifestum est. Vel capitur opinio pro acceptione unius partis contradictionis per rationem probabilem sine formidine ad oppositum — sic fides compatitur secum opinionem, fides enim non evacuatur in eis qui per rationes probabiles studiose scrutantur scripturas.

De tertia parte huius dubii dico quod fides patitur secum scientiam circa idem complexum. Patet, quia philosophus infidelis sciens Deum esse unum et veniens ad fidem non desinit scire quod scit, nec obstat quod dicit beatus Gregorius: “fides non habet meritum cui humana ratio prebet experimentum”, quia verum est quod de quanto homo credit propter humanam rationem, alias non crediturus, de tanto nullum habet meritum.

<footnote n="4">4 ortum | p. c. ms. || nomen | p. c. ms. || 14 augustinus — volens | in marg. ms.</footnote>
## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Utrum certitudo fidei sit ex evidentia vel ex speciali Dei influentia

(Edidit Ioana Curuț)

Divina Scriptura est que ostendit originaliter omni statui quid credendum, quid agendum, quid obmittendum ad consecutionem vere beatitudinis quam omnes appetunt. Henricus de Hassia.

Hoc argumentum non valet: illi non habent opera fidei vel non sunt sancti sive iusti, igitur non habent in omnibus rectam fidem, quia cum perversitate voluntatis potest bene stare error intellectus, ut patet de Lucifero.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota de divitiis spiritualibus:

Utrum divites ex precepto teneantur pauperibus subvenire de superfluo

(Edidit Ioana Curuț)

Contra conclusionem quod de superfluis spiritualibus est subveniendum nulla sunt superfluarum. Tu dicis quod necessaria ad salutem hec non sunt superflua, sed omnia preter illa que sunt ad salutem necessaria sunt superflua.

Contra: nullus potest superflue virtuose agere, igitur nullus habet superfluas virtutes. Ad hoc quod aliquid obligatur Deo requiruntur tria. Primo quod libere recipiat ab eo aliquid. Secundo quod agnoscat eum in ratione largitorum.

Tertio quod sit bonum datum vel malum ablatum. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

De Iudeis: quod cognoverint aliquid de Sancta Trinitate

(Edidit Ioana Curuț)

Olim ante adventum Christi docti Iudei in sacris Scripturis intellexerunt, prout illi tempori congruebat, Trinitatem personarum in unitate essentie.

Si dicatur quare ergo modo ex eisdem Scripturis non possunt de credenda illa Trinitate convinci Iudei moderni, respondetur quod hoc est quia habituaverunt se credendo contrarium et armaverunt se instanciis et perversis expositionibus Scripturis ad oppositum.

Si dicatur 'tunc ostendatur eis quod perverse intelligunt Scripturas respientes illum articulum et non credunt', dicitur quod parum iuvat propter malitiam et obstinationem excecantem eos et propter odium quod habent contra Christianos.

Verum est quod, si Iudei non viverent otiosi ex usuris tam diligenter a quibusdam principibus ad exactionem subditorum defensi, sed laboribus manuum suarum se nutrinent vexatione dante intellectum, plures converterentur assiduata ad eos eruditione et predicatione caritativa ex Scripturis eorum, nec certe in ausum tante temeritatis prorumperent, ut audirent confessiones mulierum Christianorum, et occiderent, ut modo, sicut ipsos non numquam fecisse fertur impunes. Consequenter quis dubitat in derisionem Christi quandoque missas celebraturi. Forte aliquis infert: ergo principes sunt causa dampnationis Iudeorum. Ipse iudicet qui hoc infert an sequatur ex predictis. Hec magister Henricus de Hassia.

<footnote n="5">5 henricus de hassia] *in marg. sin. ms.* || 8 stare] *sine add. sed del. ms.* || 11 ex] *superfluo add. sed del. ms.* || 14 omnia] *illa add. sed del. ms.* || 21 olim] *Henricus de Hassia add. in marg. sin. ms.* || 29 contra] *p. c. ms.* || *christianos*] *Henricus de Hassia add. sed del. ms.* || 35 modo] *1396 add. in marg. sin. ms.*</footnote>
## 〈HENRICUS DE HASSIA〉
Nota de quibusdam pomposis
(Edidit Ioana Curuț)

Trutinantes, id est cum magno pondere et ficta gravitate proferentes verba grandia et inflata ipsis et aliis et sepe intelligibilia et qui parum sciunt hac superbia et ostentatione plus sepe laborant. Sicut unum pisum in vesica inflata facit maiorem sonum quam si vesica esset plena pisis. 〈H〉oratius dicit in *Poetria*: Celephus et peles cum pauper et exul uterque proicit ampullas et sesquipedalia verba. Ampulle ibi dicuntur verba inflata, cito evanescentia ad modum ampullarum que oriuntur in superficie aque in principio pluvie. Sesquipedalia verba, id est totalem et plenam mensuram pedum continentia, quia sesqui idem est quod totum et inde dicitur sesquialterum, id est quod semel contineret totum et insuper alteram partem, et suo scilicet modo sesquitertium sesquioctavum et de similibus terminis proportionum superparticularium. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉
Nota quod tota Trinitas operata est incarnationem Christi
(Edidit Ioana Curuț)

Augustinus, 2 *De Trinitate*, capitulo 25: humanam illam formam ex Virgine Maria Trinitas operata est, sed solius Filii persona est, visibilem namque Filii solius personam invisibilis Trinitas operata est.

Isti sunt 12 Filii Iacob: Ruben, Symeon, Levi, Ysachar, Zabulon, Iudas, Daniel, Neptalin, Gad, Aser, Ioseph, Beniamin.

Nota quod de tribu Levi et Iuda descendit Christus, nam de Levi processerunt sacerdotes et de Iuda reges. Patriarche, iudices, reges, prophete et sacerdotes successerunt sibi invicem. Hec in tabula generationum.

Actus intellectus est naturalis et tamen credere est in potestate voluntatis
tam antecedenter, ut scilicet faciat quod in se est recte vivendo et etiam faciendo
intellectum discurrere etc. Et etiam concomitanter, ut scilicet quod velit intellectui
assentire et habeat complacentiam in hoc quod intellectus assentit et hoc actualem
vel habitualem, ita quod se non opponat actualiter vel habitualiter etc. ||

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉
Nota de providentia divina
(Edidit Alexandra Baneu)

Quod si Deus est gubernator universi optimus, sapientissimus atque poten-
tissimus, videtur non debere esse quod mali plurimum habundant bonis et boni
deficiant in illis, et mali prosperentur et boni infortunentur.

Unde beatus Augustinus 20 *De civitate Dei*, capitulo 2, pertinere ad iudicia dicit Dei occulta quod multis malis hic est bene in rebus, honoribus, corporibus, et multis bonis male in illis. Et nedum in hoc iudicia Dei occulta sunt, sed magis in eo quod etiam interdum est bonis bene et malis male, ut dicit ibidem.

Et beatus Gregorius 15 *Moralium* ait: “Etenim quod electos ad vitam flagella revocant et a malis actibus reprobos nec flagella compescunt, nec beneficia retrahunt, iudicia omnipotentis Dei super nos valde occulta sunt”.

117r

<footnote n="28">28 || add. cedulas ff. 116a-b, vide p. 639, l. 8 - p. 643, l. 46</footnote>

<footnote n="28">28 vel²] *del. ms.* || 30 divina] Nota infra diversas causas longitudinis et brevitatis vite bonorum et malorum. *add. in marg. sup. sin. ms.* ; Providentia est procuratio bonorum de quibus indigentia est. Gubernatio est directio rerum in suas perfectiones et fines. Henricus de Hassia *add. in marg. sup. dex. ms.* || 31 quod] Henricus de Hassia *add. in marg. sin. ms.* || 36 multis] malis *add. sed del. ms.*</footnote>
Et beatus Augustinus ubi supra dicit: “Nescimus enim quo iudicio Dei bonus ille sit pauper, malus ille sit dives, et cetera multa huiusmodi que quis colligit, quis enumerat?”

Verumtamen, licet in talibus iudicia Dei sint oculta, ita quod a mortalibus eorum ratio ad plenum inveniri non possit, nichilominus possunt rationabiles sive probabiles rationes assignari quare Deus taliter facit aut fieri permittit.

Unde beatus Gregorius 16 *Moralium* super illud Iob de iniquis scriptum *cum ille*, scilicet Deus, *replesset domus eorum bonis* dicit: “Malorum domos Deus bonis implet, quia etiam ingratis sua beneficia non denegat, ut aut benignitatem conditoris erubescant, et ad bonitatem redeant, aut redire omnimode contempnentes, inde illic gravius puniantur, unde hic et bonis largioribus mala reddiderunt, ut duriora eos tunc supplicia puniant, quorum hic malitiam nec dona vicerunt”.

Et parum ante ibidem volens causam reddere longitudinis et brevitatis vite bonorum et malorum dicit super illud Iob de iniquis scriptum *sublati sunt ante tempus suum*: “Advertendum”, inquit, “quia creans et ordinans nos omnipotens Deus iuxta singulorum merita disponit et terminum vite, ut vel malus ille breviter vivat ne multis bene agentibus noceat, vel bonus iste diutius in hac vita subsistat, ut multis boni operis adiutor existat. Vel rursum: malus longius differtur in vita, ut prava adhuc opera augeat ex quorum temptatione purgati iusti verius vivant, vel bonus citius subtrahitur, ne si hic diu vixerit, eius innocentiam malitia corrumpat. Ceterum mali, quia accepta tempora non ad fructum penitentie, sed ad abusum iniquitatis vertunt, ideo tempus quod a divina misericordia mereri poterant iuste ammittunt”. Et quibusdam interpositis adiungit: “Cum ergo ita sit, quid est quod dicitur: quia iniqui sublati sunt ante tempus suum, nisi quod omnes qui presentem vitam diligunt longiora sibi eiusdem vite spatia promittunt? Sed cum eos mors superveniens a presenti vita subtrahit, eorum vite spatia que sibi longiora quasi in cogitatione tendere consueverant, intercidit”. Sic et illud Prophete uno modo accipi potest *viri sanguinum non dimidiabunt dies suos*, hoc est dies quos mali qui in hoc seculo perpetuari vellent sibi sine numero prestituunt.

Et iterum beatus Augustinus 1 *De civitate Dei*, capitulo 8, tangens aliquas iudiciorum Dei in premissis dicit: “Placuit quippe divine providentie preparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur que mali quoque habere cernuntur, nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum que prospere vel earum que dicuntur adverse. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur. Malus autem ideo huiuscemodi infelicitate punitur, quia temporali felicitate corrumpitur”.

Et capitulo 9 triplicem causam assignat quare boni et mali sepe eisdem plagis flagellantur — habetur in parvo libro, folio 34 — modo specialiter de habitudine bonorum et malorum ad eventus fortuitos, prosperos et adversos. Sed hoc videtur falsum supponere, cum de iusto scriptum sit ‘omnia quecumque faciet prosperabuntur’ et adiectum non sit ‘impii non sic’. Sed quo modo hoc accipiendum sit ostendit Augustinus ubi supra, libro 1, capitulo 10, dicens: “Attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis quod eis in bonum non verteretur nisi forte putandum sit apostolicam illam vacare sententiam, ubi ait *scimus quoniam*

<footnote n="2">2 huiusmodi ] p. c. ms. || 5-6 sive probabiles ] in marg. dex. ms. || 10 omnimode ] in marg. sin. ms. || 11 hic ] p. c. ms. || 13 et¹ nota de longitudine et brevitate vite bonorum et malorum add. in marg. dex. ms. || 14 et ] sup. l. ms. || de ] iter. ms. || 26 superveniens ] p. c. ms. || 33 ista Nota quare bona et mala sint communia* bonis et malis add. in marg. dex. ms. || 40 modo ] Quare mali plus prosperantur et boni infortunantur add. in marg. dex. ms.</footnote>
*diligentibus Deum* etc., Rom. 8. Ammiserunt omnia que habebant. Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona, quibus est ante Deum dives?” Quasi diceret ‘non, sed illa auxit’. Unde et Gregorius 15 *Moralium* loquens de Iob dicit “Quid enim ei foris dampna rerum nocuerant, qui illum non amiserat quem interius amabat?”

Quantum ergo ad acquisitionem talium divitiarum iusti prosperantur in omnibus, ita in adversis sicut et in prosperis eventibus, et plus in adversis. Eventus ergo mali in rebus huius temporis quoad interiores divitias dicendi sunt magis fortuna prospera iustorum quam adversa. Non autem sic, respectu acquisitionis bonorum temporalium in quorum acumulatione quocumque in iudicio Dei plus prosperantur mali quam boni. Quod nisi ita esset cur querulando dixisset Ier. ‘*quare via impiorum prosperatur*’?

Hiis igitur et aliis ammirationibus et querelis iustorum multis de habundantia et prosperitate malorum respondens quodammodo beatus Gregorius *Moralium* 5 dicit: “Quia vero sicut scriptum est Dominus patiens redditor est, sepe diu tollerat quos in perpetuum dampnat. Nonnumquam vero concite percutit, quia pusillanimitati innocentium consulendo occurrit. Aliquando ergo omnipotens Deus diu prevalere iniquos patitur ut iustorum vita mundius purgetur” etc. Et libro 11 super illud *habundant tabernacula predonum* etc.: “Sciendum”, inquit, “quod aliud est quod omnipotens Deus misericorditer tribuit” etc.

Si dicta hec Gregorii et Augustini distinctius ponderentur, elici possunt ex eis propositiones alique materie presenti pertinentes. Quarum prima est quod necesse est ut restet unum iudicium in quo omnia que modo latent patescant, que modo non puniuntur, vel non plene, penam recipiant. Clarum est ex dictis doctorum premissis.

Ex hoc enim quod quidam mali hic non puniuntur et quidam pessimum secundum iniquitates suas hic supplicium non recipiunt, sequitur hominum animas immortales esse et eas in futuro pro bonis et malis que hic egerunt recepturas bona et mala, quia alias quo modo esset Deus iustus iudex? Pro ista propositione est Augustinus 20 *De civitate*, in fine capituli secundi.

Ex hac sequitur secunda quod, si anime immortales non essent, nec homines resurrecturi, tunc regulariter in hoc seculo malis esset male et bonis bene. Patet, quia tunc Deus iustus iudex, post hanc vitam nichil boni vel mali redditurus esset hominibus pro hiis que bene vel male egerunt in hoc mundo, igitur solum redderet in hac vita unicuique secundum opera sua, igitur utique bonis bona et malis mala, quod est propositum.

Tertia propositio est || quod, licet velle iudicia Dei scrutari ad plenum sit reprehensibile, tamen rationes ipsorum probabiles reddere bonis et malis est utile. Prima pars est nota ex Scripturis que hoc iudicant culpande presumptionis. Secunda pars patet, quia assignatio probabilium et verisimilium rationum cur Deus taliter cum bonis et malis agat qualiter iam patuit est ad consolationem iustorum et confortationem. Et est ad terrorem et refrenationem malorum, qui multum a malitia sua retrahi debent auditis causis quare Deus ipsos hic prosperari permittit et

117v

<footnote n="1">1 rom. 8] *in marg. dex. ms.* || 4 ei] *sup. l. ms.* || 22 quarum prima est] prima propositio *add. in marg. dex. ms.* || 31 secunda] *iter. in marg. dex. ms.* || 37 est] Filius in divinis non minus habet potentiam creativam quam Pater, licet aliter habeat eam Pater, quia ex se, et Filius ab alio, quia a Patre. Henricus de Hassia. Et eque libere creavit mundum sicut Pater a quo tamen habuit potentiam creativam mundi. Henricus de Hassia *add. in marg. inf. ms.* || quod] Nota: ad hoc ut aliquid proprie dependeat requiritur quod ipsum sit effectus, et ad hoc quod sit effectus requiritur quod ipsum ab aliquo agente a quo cepit esse possit redigi in nichilum. Nota bene: sequitur ‘B est proprie effectus A cause (cause] *sup. l. ms.*) agentis, et B non potest esse sine A, igitur B dependet in esse et in agere ab A’, quia antecedens infert A esse primum agens etc. *add. in marg. sup. ms.* ; tertia propositio *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
rebus huius temporis habundare. Et econtra, iusti valde confortantur et consolantur auditis causis et rationibus quibus Deus permittit ipsos hic infortunari et penuriam.

Quarta propositio: quod hic malis eveniunt bona et bonis mala esse oportet a causa contradictorie libera. Patet, quia secundum ordinem naturalis causalitatis et dispositionis rebus dignioribus deputata sunt digniora, utpote loca, nutrimenta, instrumenta, et cetera quibus ad suam conservationem et perfectionem indigent, sicut hoc satis videri potest inductive. Si ergo bonum et malum in rebus ex ordine naturalis causalitatis evenirent, utique si ille ordo bene et rationabiliter institutus est, equaliter dignis eque bene evenirent, et equaliter indignis eque male, et nequaquam dignioribus eveniret peius et indignioribus melius. Cuius contrarium, quia accidit ut habet experientia et habet sanctorum doctrina, patet propositio.

Quinta propositio: quod disparitas et moderatio eventuum fortuitorum circa bonos et malos in hoc seculo venit primarie ex libero Dei arbitrio. Patet ex precedenti, quia talem disparitatem et moderationem oportet reduci ultimate in causam liberam. Et non videtur in quam aliam possit rationabilius reduci nisi in causam primam, que Deus est, igitur.

Sexta propositio: quamvis Deus omnia fienda eternaliter disposuerit suo interiori verbo, nichil tamen horum dicendum est fieri aut factum esse a fato. Prima pars manifesta est, quia agens rationale, ut artifex, omnia per ipsum facienda predescribit in se ipso quadam interiori elocutione. Deus autem est primum rationale agens quod per modum summi artificis per intellectum et voluntatem operantis mundum fecit et omnia sub eo ordinatissime disposuit, sicut ex multis Scripture locis, ut libro primo et ad Hebr. 1 habetur, partim Deum omnia fecisse in verbo suo tamquam in arte omnium factibilium. Omnia enim dicendo fecit, ut patet Gen. 1 et in aliis plerumque Sacre Scripture locis. Quare, cum ‘fatum’ dicatur a ‘fando’, id est ‘loquendo’, videretur dicendum quod omnia facta sint a fato.

Secunda vero pars, videlicet quod nichil eorum que fecit aut facturus est Deus attribuendum sit fato, patet, quia fatum secundum communiorem usum loquendi veterum denotat duo, videlicet primo certum et prestitutum ordinem venturorum ex determinata dispositone cause vel causarum. Secundo, notat necessitatem sic eveniendi, nam, ut ait Augustinus 5 *De civitate Dei*, capitulo 1, “fatales dicunt ea que preter Dei et hominis voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt”. Quam quidem necessitatem aliqui opinati sunt ex hoc oriri quod causa prima omnium futurorum et ordinis eorum prescientiam infallibilem eternaliter habuit, voluit omnia determinate evenire qualiter, quando, ubi, et cui eveniunt. Et cum causa prima sit secundum se simpliciter immobilis et invariabilis, videbatur eis quod necesse sit omnia evenire eo ordine quo causa prima illa in se disposuit ventura esse. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota de dependentia

(Edidit Alexander Baumgarten)

Dependere unam rem ab alia in esse et in agere non sufficit quod una sit producta ab alia sine qua nec potest esse, nec agere, quia alias in divinis persone producte dependerent a producentibus, quod concedendum non est. Ad hoc ergo quod B dependeat ab A requiritur quod B sit proprie effectus ipsius A. De ratione autem

<footnote n="3">3 quarta] iter. in marg. sin. ms. || 5 dignioribus] sunt add. sed del. ms. || 7 rebus] non/in* add. sed del. ms. || 12 quinta] iter. in marg. sin. ms. || 17 sexta] iter. in marg. sin. ms. || 28 patet] nota quod ly ‘fatum’ duo importat add. in marg. sin. ms. || 36 simpliciter] p. c. ms. || 37 esse] isti tollunt libertatem Dei, sicut michi apparet add. in marg. sin. ms. || 40 dependentia] De hac materia nota Sanctus Thomas in 1 *Scriptum* distinctione 37, questione 1, articulis 1 et 2 add. in marg. dex. ms.</footnote>
effectus est ut possit redigi in non esse ab agente a quo cepit esse, etsi quodlibet agens potest facere suum effectum non esse, tamen omnis talis potest non esse a causa a qua cepit esse quia a prima, et ita productum ad esse quod potest non esse est proprie effectus et non refert, sive essentialiter distinctum sit a producte, sive non. Unde si Pater in divinis Filium cui dedit esse posset redigere in non esse, vere esset eius effectus, licet ab eo essentialiter non distingueretur. Si etiam modus producendi ad intra in ydemptitatem essentie esset possibilis creature, tunc est possibile aliquos effectus a secunda causa dependere qui essentialiter ab ea non distinguerentur. Patet ergo quod distinctio essentialis non est de ratione dependentie. Patet secundo quod nec de ratione eius est cepisse esse post non esse, nec de ratione dependentis est quod sit productum extra producens. Primum et tertium patent ex dictis, secundum vero manifestum est, quia alias si aliquid fuisset a Deo ab eterno productum ad extra, illud non dependisset ab eo, quod est falsum, etc.

Omne enim quod pendet requirit aliquid quo remoto vel subtracto deorsum caderet. Est ergo, preter dictos modos generales dependentie hominis et omnis creature a Deo, modus dependentie proprius et specialis cuius rationalis creatura omnino oblivisci non debet. Et est modus dependentie quo omnis creatura sive sit permanens, sive succesiva toto tempore quo durat est in actualiter fieri a primo agente, ita quod in ordine ad primum agens non est danda mensura adequata in qua sit fieri creaturam, sic quod per residuum tempus sit in perfecto esse et amplius non in fieri, qualiter de effectibus secundorum agentium esse potest et de facto est in hiis effectibus que sunt nature permanentis. Et si in creatione anime vel angeli solum in primo instanti sit fieri immediate post non esse non sequitur quod ergo in ceteris instantibus anima desinat fieri a primo agente, quia si aliqua creatura fuisset ab eterno, habuisset ab eterno fieri, et tamen numquam habuisset fieri post non esse quemadmodum et de facto in divinis Filius et Spiritus Sanctus sunt in produci actualiter simul et complete in producto esse et eternaliter fuerunt, qui si possent non esse uterque ex hoc proprie dependeret in esse a suo producente. Si hunc modum dependentie sui a primo ente in esse agere et conservari Lucifer ille recte considerasset quo modo ita superbire potuisset nichil inveniens in se quod non recepit a superiori se nec quod manere posset sine Deo continue faciente se consideravit forsan se effectum quidem Dei, sed sibi relictum seu omnino super se reflexum quasi non indigeret ad esse nec ad agere primo agente. Et generaliter quo modo rationalis creatura aliquid excellentie in essendo vel agendo potest sibi vel alteri creature attribuere considerata dependentia sui dicto modo a creature suo et presertim quo modo creatura humana hoc facere potest attendendo quod non solum illo speciali et proprio modo dependentie dependet libere a primo agente, sed et omnibus modis generalibus quo modo aliquid subsistentie aut substantie invenire potest homo in se qui totaliter dependet ab eo qui fecit se. Et insuper cuius esse dependet a tot creaturis aere, aqua, igne etc. quot remotis vel ablatis caderet in non esse. Profecto debilis domus est et ruine propinqua que multis indiget appositis sibi sustentaculis quorum uno remoto deorsum caderet. Debilitatem ergo aut nullitatem arguit consistentie in se indigentia tot extrinsecorum sine quibus homo esse non posset. Recte ergo in persona hominis dixit propheta ad Deum substantia mea tamquam nullum est ante te, et alibi homo vanitati similis factus est et iterum infixus sum in limo profundi et non est substantia. Henricus de Hassia. ||

<footnote n="15">15 generales] *sup. l. ms.* || 23 sequitur] ergo *add. sed del. ms.* || 28 si] nota de lucifero *add. in marg. sin. ms.* || 38 generalibus] *iter. in marg. ms.*</footnote>
### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota de edificatione templi

(Ediderunt Mihai Maga & Mădălina Pantea)

Nota quod mortuo Nabuchodonosor rege Babilonis et interfecto filio eius, Balthasar, de quo Dan. 5: *Darius Medus successit in regnum* Caldeorum vel Babiloniorum quod idem est, quo mortuo successit Tyrus rex Persarum, qui in primo anno regni sui remisit circiter quinquaginta milia Iudeorum de captivitate quibus prefecit Zorobabel et Ihesum Iozedech, magnum sacerdotem et precepit ut reedificarent templum Domini, et positis per eos iam fundamentis, opus fuit impeditum ex mandato successoris Tyri, scilicet Archaxarsus, qui dictus est Cabises et sic opus mansit imperfectum usque ad secundum Darii filii Iptapsus, et illo anno Aggeus et Zacharias prophetaverunt exhortantes Zorobabel ducem et populum qui cum eo erant ut confidenter edificarent templum, quia iam esset tempus, scilicet septuaginta annorum post quod Ieremias prophetavit templum reedificandum. Henricus de Hassia.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota de duobus populis descendentibus a Esau et Iacob

(Ediderunt Mihai Maga & Mădălina Pantea)

Ydumei et populus Israelis descenderunt a duobus fratribus, scilicet ab Esau et Iacob, et tamen Ydumei populum Israelis multipliciter afflixerunt et Moabite, qui etiam affines fuerunt Iudeis. Unde apparet quod affines contra affines pungnare quasi inplacabiliter offendit Deum.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota quod opinio de angelis, scilicet quod plures sint eiusdem speciei, est verisimilior

(Ediderunt Mihai Maga & Mădălina Pantea)

Minus verisimilis est opinio, que ponit in natura angelica solum unum individuum sub una specie quam opinio que ponit sub qualibet specie angelorum plura individua. Ratio est, quia prima opinio cogitur concedere innumerabiles nobis species rationalis nature totaliter dampnatas esse vel suo fine eternaliter frustrandas, quia tot species quot demones dampnati sunt. Alia autem opinio non cogitur hoc concedere, sicut clarum est advertenti. Henricus de Hassia.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota quod ly ‘apparentia’ sumitur tripliciter

(Ediderunt Mihai Maga & Mădălina Pantea)

Apparentia uno modo accipi potest pro apprehensione complexe significati propositionis vere, hoc modo flucentia mentalis est quod ‘triangulum habere tres equales duobus’ diceretur et esset apparentia veritatis. Secundo modo sumitur pro simplici apprehensione vel apprehensionibus intuitivis, que previe inclinant seu movent ad assensum de sic esse, aut fuisse, aut fore, aut posse esse etc., qualiter

<footnote n="5">5 persarum] iter. sed del. ms. || 10 iptapsus] p. c. ms. || 18 afflixerunt] iter. ms.</footnote>

<footnote>|| 22 nota] Henricus de Hassia: Quidam sub genere angelorum 9 vel plures species ponunt specialissime quarum nullam ex toto suo fine frustratam esse verisimilius (verisimilius | verisilius ms.) opinantur. add. in marg. sup. ms. || 24 minus] Nota quod plures angeli sunt eiusdem speciei add. in marg. dex. ms. || 25 qualibet] p. c. ms. || 29 hassia] Quidam ponunt quemlibet angelum ab alio specifice differre opinantes in genere angelorum solum unum individuum sub una specie esse, et secundum illos multe angelorum species essent in toto eternaliter* suo fine private. Henricus de Hassia. add. in marg. dex. ms. || 35 intuitivis] intuitiviis vel intuitiviis ms.</footnote>
complexe propositionaliter intellectus apprehendit. Tertio modo accipitur pro ipsa apprehensione assensiva seu pro actu assensivo de sic esse etc. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota de persona ydemptica et non ydemptica

(Ediderunt Mihai Maga & Mădălina Pantea)

An eque vere et per se sit homo persona non ydemptica sicut ydemptica.

Respondetur quod vere et realiter et per idem in specie utraque persona, scilicet ydemptica et non ydemptica, est homo, licet non similiter, quia una per hoc, quod natura totalis humana, alia vero solum per hoc quod supplet personaliter subsistere illius. Et iterum, quia impossibile est personam ydempticam esse et non esse hominem. Persona vero non ydemptica sine hoc quod sic homo esse potest, nichilominus in sensu diviso, etiam persona ydemptica potest esse quando non est homo, licet non possit esse persona quin esset homo. Persona ydemptica nature humane, qualis est persona Sortis ratione unionis informative anime ad corpus non contrahit denominationem a predicatis forme vel anime, repungnantibus persone ydemptice, alioquin oporteret concedi Sortem esse immortalem, perpetuum et indivisibilem, quia talia insunt forme substantiali vel anime eius, a qua habet esse homo, esse animal, et a qua denominatur rationalis, liber cognoscitivus. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota quare boni et mali sint in Ecclesia

(Edidit Mihai Maga)

Dyabolus, quantum potuit, cooperatus fuit, ut perfidi, perditi et perversi homines essent incorporati Ecclesie, ut essent sibi instrumenta pervertendi fideles et destruendi Ecclesiam Dei, ita est intentio dyaboli.

Intentio autem Dei qua tales in Ecclesia multiplicari permittit est salus et perfectio virtutis et fidei electorum. Unde, quia dyabolus ab initio temptavit impedire salutem fidelium et destruere Ecclesiam Christi per homines malos qui foris erant, et non potuit, ideo Caludius temptavit post idem facere per homines perversos qui tamquam amici intra Ecclesiam sunt. Per illos enim facilius et amplius Ecclesia destrui potest quam per manifestos inimicos, quia ab illis magis caveri potest quam ab inimicis familiariter coniunctis.

Itaque quod olim operatus est dyabolus qua electos Dei per infideles tyrannos, modo operatur per quosdam iniquos Christianos qui presunt et alios divites et potentes in seculo. Nonne isti sunt qui hoc tempore tyrannica impietate opprimunt graviter inopes Dei electos. Utique isti et ceteri Christiani perversi sunt propter quorum malam vitam infideles refugiunt religionem Christi. Sunt propter quos blasphematur nomen Christi in gentibus. Sunt qui iam noviter conversos de Iudeis aut gentibus scandalizant et duplo filios Iehenne faciunt quam erant.

Cur tam pauci de Iudeis, qui inter Christianos morantur, convertuntur, nisi propter malam vitam quam vident in Christianis? Cur conversi plurimum revertuntur ad vomitum vel peiores fiunt quam erant, nisi propter impietatem et avaritiam Christianorum, qua obstante Iudei conversi inter Christianos necessitatem vite habere non possunt?

Iam refriguit, certum est, illa caritas, iam omnino exsiccata est illa pietas qua tempore nascentis Ecclesie fiebant collecte per apostolos inter ditiores fideles pro pauperibus ad Christum conversis.

<footnote n="16">16 talia] s add. *sed del. ms.* || 21 essent¹] in Ecclesia *scr.* *sed del. ms.* || 26 foris] sunt *scr.* *sed del. ms.* || 35 blasphematur] plasphematur *ms*.</footnote>
Ubi est caritas illa modo in ditissimis Christianis, clericis et laicis, qui citius
mille conversos permitterent propter victus defectum averti a Christo, quam hoc
de superfluis eorum divitiis interciperent, quos ad fastum aut voluptatem tenent,
canibus suis, avibus et famulis inutilibus laute provident, et pauperes ad Christum
conversos omnino deficere permittunt?

Certe, si homo dives qui permittit pauperem mori fame, dicitur occidere ipsum;
ab equali vel fortiori ille qui conversum ad fidem permittit propter inopiam ad
infidelitatem reverti, reus est dampnationis eius et precipue qui conversorum de
Iudaismo bona temporalia tollunt sibi in fiscum, et ipsos permittunt mendicitatis
miseria ad vomitum compelli aut sub fide peiores quam erant fieri.

O, quante domus et quam solempnia palatia edificantur a divitibus laicis et
clericis superflue pro ipsorum solatiis et nemo cogitat fundare pro edificando
templum Deo vivum aliquod pauper hospitabile pro neccesitate pauperum
conversorum aut convertendorum ex Iudaismo, ex fide Christi!

Et, sicut omnes illi sunt graviter rei dampnationis pereuntium, per oppositum,
qui noviter conversis providendo ipsos in fide conservant, fermant et usque ad
perfectum producunt, magnum eterne vite meritum sibi acquirunt, quia non est
minus iam acquisita conservare et augere quam de novo non habita acquirere.

Minus est longe filiosignere quam genitos in scientiis et virtutibus perficere.
Primum enim possunt bestie, secundum vero solum rationales creature. Plus est
utique plantulam novellam enutrire, fovere, domesticare et usque ad fructum
bonum producere quam fuit ipsam primo plantare. Unde patet quod maius est
seu maioris meriti iam fidelem qui est in statu dampnationis, hoc est in peccato
mortali, reducere verbo doctrine aut exemplo vite ad statum salutis quam Iudeum
aut hereticum vel alias infidelem reducere ad fidem, quia non sequitur: iste est
reductus ad fidem, igitur est in caritate vel statu salutis. Plus ergo facit qui reducit
peccatores iam fideles ad iustitiam quam qui infideles reducit ad veritatis notitiam.
Pro quo facere videtur illud Apostoli: *operemur bonum ad omnes, maxime autem
ad domesticos fidei.* Henricus de Hassia. ||

⟨HENRICUS DE HASSIA⟩

Nota quod non licet quolibet modo ostendere innocentiam

(Edidit Mihai Maga)

Aliqui sunt modi quibus homines conati sunt certificari a Deo de ocultis. De
istis sunt portatio ferri candentis ad ostensionem innocentie. Iterum, certamen
singulare ad indicium iustitie per eventum victorie.

Primum redditur illicitum ex tribus, quorum unum est exspectatio miraculi a
Deo, ubi non oportet. Secundum est permissio Dei solita, qua facilitate sepe ignis
ussit innocentes, sicut patuit in sancto Laurentio et aliis ab igne passis. Tertium
est interventio fraudis, quia nichil prohibet Deo permittente propter peccatum
temeritatis quod latente demonis operatione fiat, ut ferrum candens vel aqua
buliens reum non ledat, ut impius iustus et sanctus reputetur, aut ut innocens
condempnetur instigatione dyaboli compulsus ferrum portare, aut manum in
ignem mittere. Et ergo rationabiliter dicitur in *Decreto* cuiusdam Stephani Pape
quod taliter confessionem peccati extorqueri non censent canones sacri. “Spontanea
enim confessione vel testium approbatione publica delicta, habito pre oculis Dei
timore, concessum est nostro regimini iudicare. Occulta vero et incignita illi sunt

5 deficere] parm* add. sed del. ms. || 8 est] p. c. ms. || 14 aut] convertorum scr. sed del. ms. || 15-18 et sicut — acquirere] in marg. inf. ms. ; minus etc. add. in marg. inf. ms. || 26-29 igitur est — hassia] in marg. inf. folii precedenti (f. 117v) ms. || 26 igitur — caritate] iter. ms. || 40 sanctus] credatur scr. sed del. ms.

118v
relinquenda, qui solus novit corda filiorum hominum.” Idem iudicium quoad aliquid videtur de extorsione peccati vel erroris occulti per tormenta, quia tendit ad manifestationem humanitus occultorum que potius divino iudicio sunt relinquenda quam talibus modis inquirenda.

Insuper adhuc de talibus modis est exploratio iustitie per eventum victorie in duello. Sed quis nesciat Deum ex diversis causis sepius permisisse iustos in bello superari et iniquos victoriam tenere. Neminem ergo in hoc casu eventus victorie certificare potest de parte iustitie, etiamsi valde minor et debilior deiciat fortiorem, quia verisimile est quod propter temeritatem, iram, furorem et proterviam, omnimodo duellare volentium, ambo a Deo relinquantur et ita sepissime illusioni dyaboli subiciantur, quo ludum illum regente potest fieri in perversionem iustitie, quod gygas iustam habens causam subcombat et gnanus iniquus victoriam obtineat, ut ita iniquus iustificetur et glorificetur a fatuis hominibus et, iustam habens causam, confundatur et false dampnandus censeatur. Duellum ergo a principe permittendum non est, nisi forte in aliquo singulari casu pro defensione honoris Dei et iniurie eius vindicatione aliquis spiritu Dei excitatus permitteretur inire *singulare certamen* cum aliquo contra Deum blasphemo, qualiter fuit in congressione David cum Goliath gigante, ut legitur I Reg. 17. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota quare aliqui permittuntur a Deo spoliari

(Edidit Mihai Maga)

Nota quod tam agentium liberorum quam naturalium motus et effectus qui secundum communem cursum seu dispositionem acciderent Deus impedit dupliciter: quandoque sensibiliter et manifeste, et tunc miraculose agere dicitur, quandoque vero occulte immutando vel inclinando mentes aut intentiones hominum vel alias rerum vires vel potentias communes nobis insensibiliter variando, de quo non minus quam de manifestis miraculis grati esse debemus.

Nam et hoc modo Deus sepe avertit pericula seu contrarios eventus qui secundum communem dispositionem agentium naturalium et liberorum acciderent et plantis et animalibus. Et precipue huiusmodi avertit respectu hominum de quibus est sibi cura maior. Verumtamen plerumque hominum voluntates et naturalium causarum potestates secundum earum dispositiones suos in agendo cursus habere permittit, quibus accidunt mala et contrarii eventus hominibus et sepe aliis viventibus propter eos. Varie sunt cause quare Deus non impediat cursum communem agentium naturalium et liberorum respectu hominis, sed sepe permittit illum adversari sibi ita quod secundum dispositionem presentialem causarum naturalium et liberarum permittit unum hominem incidere latrones, alium incidere pestem, alium perdere que habet, alium vero ab huiusmodi fortuitis eventibus qui secundum presentem rerum dispositionem acciderent, Deus occulta operatione hominem liberat vel ne incidat, preservat.

Videamus de hoc particularius: ecce Deus clare scit res presentialiter sic dispositas quod si Sor, verbi gratia, mercator in tali hora, per talem viam inceperit ire ad talem locum, habebit obvios raptores se spoliaturos. Quare autem Deus permittit sic Sorti accidere potest esse ex parte Sortis, et ex parte rerum suarum, et ex parte latronum, et ex parte utriusque.

Ex parte quidem Sortis multipliciter.

Primo, quia forte improvidenter se habuit in celando exitum et res suas, aut

<footnote>37–38 fortuitis eventibus] tr. p. c. ms. || 40 videamus] Nota quare Deus permittit* hominem spoliari* add. in marg. sin. ms.</footnote>
in discutiendo pericula vie, quoniam secundum humanam prudentiam facere tenebatur, qualiter si non fecit, Deus iuste permisit ipsum incidere raptores.

Secundo, quia forte hoc speciali aliquo peccato Sor meruit.

Tertio, quia forte in suo exitu ad Deum pro directione debite non recurrebat, sed forte secundum aliquam superstitionem horam exitus sibi eligebat.

Quarto, poterat Deus Sortem permittere spoliari ad probationem aut in cautionem sui.

Quinto, ut retraheretur ab aliquo quod sibi non expediebat, ut a tali negotiatione aut superfluo lucro vel aliquo huiusmodi.

Iterum, ex parte rerum potest esse causa permissionis iuste ablationis earum, quia possunt esse male acquisite aut possesori suo nocive aut superflue, etc.

Item, ex parte raptorum sumi potest causa quare Deus iuste permittit eos explere pro libito malas voluntates, quia ipsi meruerunt peccatis precedentibus, ut caderent de peccato in peccatum, donec compleatur malitia eorum, qualiter etiam Deus permisit voluntates tyrannorum in martyres Christi sevientium cursus suos habere.

Alia causa iuste permissionis divine bonis et malis communis est in hoc quod sicut Deus res naturales secundum conditionem sue nature motus suos et actus permittit agere, ita iustum est ut Deus optimus communis cursus institutor utrasque creaturas, scilicet rationales et irrationales, motus suos et actus exercere permittat iuxta conditiones naturarum quas creaturis primordialiter contulit. Et quia Deus hanc legem vel dispositionem communis cursus rerum in agendo et patiendo raro immutat, sed facit quasi immobilem perseverare, attendendum est homini diligenter ne incidat in legem illam quoad res sibi contrarias sive malas, ut sunt mali homines et alie res naturales homini disconvenientes, quia non parcent cuiquam incidenti in legem communes actionis earum, nisi ab aliquo superiori agente, ut Deo vel creatis spiritibus prohibeantur vel refruentur.

Quod fit quando homo omnem diligentiam facit ne legem incidat contrariorum, hec autem diligentia completur duobus, scilicet circumspectione prudentiali in cavendo contraria; secundo in recursione rationabili ad Deum pro adiuvante gratia. Quisquis duobus istis modis diligentiam fecerit, securus esse debet, quod, quidquid sibi evenerit, ad salutem suam erit et hoc si debite malum tulerit.

Et hoc sit dictum de prima causa iuste permissionis mali in universo seu de prima causa quare providentia Dei non excludat malum de regno suo.

Secunda huius rei causa est quia utraque rationalis creatura, scilicet angelica et humana, recepit a principio creationis sufficienter scientiam et vires quibus stare poterat in iustitia seu rectitudine sibi constituta, nec ultra hoc ad iustitiam cogenda erat, quam libere amplecti debebat. Et ergo Deus rationalem creaturam taliter conditam iuste peccare permisit, dum iustitiam sine difficultate servare potuit et noluit.

Tertia causa assignari solet quidam decor universi consurgens ex congruenti commixtione vel iuxta positione bonorum et malorum, vitiorum et virtutum, scientiarum et errorum etc., quia, ut conformiter experientie Aristoteles dixit: "opposita iuxta se posita magis elucescunt", ut || lux post tenebras, dulce post amarum, album iuxta nigrum, sanitas post egritudinem, melodia iuxta gratior apparet. Suavius enim redditur carmen melodiosum per mensuratam silentiorum

<footnote n="8">8 quinto ] iter. in marg. sin. ms. || 15 cursus ] cursos a. c. ms. || 18 communis ] cursor
scr. sed del. ms. || 28 autem ] dll. scr. sed del. ms. || 30 quisquis ] secunda add. in marg. sin.
ms. || 32 et ] Nota quare Deus permittat mala. add. in marg. sin. ms. || primaª ] in marg. dex.
ms. || 35 vires ] etc. habetur alibi scr. sed del. ms. || 40 tertia causa ] iter. in marg. sin. ms. ||
43 ut ] iter. ms. ; Gregorius *Super Evangelia*, Omelia 35: "si fixa mente mansura dampna pertimescitis,
dampna rerum transeuntium gravia non putatis". Nota quod propria et aliena mala prosunt (ectli. scr.
sed del. ms.) electis, ut dicit Magister libro 1, distinctione 46 (46] p. c. ms.), capitulo 10, vide eum. add.
in marg. inf. ms.</footnote>
interpositionem quam si sine interruptione sonus continuetur melodiosus. Quomodo ergo per silentium, quod est privatio aut obmissio melodie, redditur totale carmen gratius, ita videtur interpositione peccatorum, que sunt privationes iustitie in quadam consonantia equalitatis consistentis totum corpus politicum universi decoriosius elucere.

Sed dicis: quid de politiis partialibus hominum? An etiam ratione predicta sint in eis ab earum rectoribus potius mala permittenda quam ex toto terminanda?

Respondetur quod non, quia illi tenentur quantum possunt omnes subditos reddere conformes legi Dei, cui substituti sunt, et per consequens obligantur omnes et preservare a peccatis, et a statu peccati retrahere omnibus quibus possunt modis, puta eruditionibus, exhortationibus, monitis penis, conmischionibus et promissionibus. Et ergo non debent aliqua peccata sponte permittere quasi sint ad decorem politice communitatis, sed debent iugiter omnibus peccatis, quantum valent, resistere tamquam contrariis legi recte Domini Dei sui, secundum quam ipsius ordinatione ceteris presunt. Ipsorum ergo non est reservare aliqua peccata extremo iudicio Dei, nisi occulta et ea que utiliter ad salutem populi corrigere non possunt. Secus autem est de Domino Deo ex causis supradictis.

Quarta causa iuste permissionis mali in universo est multitudo bonorum et magnitudo eorum que per divinam sapientiam et potentiam occasionaliter ex peccatis permissis elicita sunt et deducta. Taliter enim et tante Deus est sapiens, bonus et potens quod malum nequaquam permisisset, nisi plus boni inde facere scivisset et potuisset, ut vult beatus Augustinus in *Enchiridion*.

Ex ista et causa et precedentibus patet qualiter secus est non solum de homine et Deo quantum ad permissionem peccatorum, sed etiam secus est de hominibus et angelis quoad hoc. Nam apparet ex dictis causis quod Deus et angeli quos gubernatores constituit hominum iuste permittunt eos ruere in peccata a quibus ipsos de facile retrahere possent. Angeli enim noscunt qui peccaturi iusto Dei iudicio retrahendi non sunt; homines autem qui aliis presunt hoc nesciunt, nec habent potentiam quoad hoc taliter limitatam. Ideo peccarent si quem scirent esse in puncto lapsus in peccatum, si ipsum pro posse non retraherent modis supradictis, quia divina dispositione est ipsis contrarium iniunctum. Patet ergo quod presides hominum propter istam quartam causam permissionis mali non debent obmittere punitionem peccatorum aut minus circa illam esse solliciti, sed nec propter tertiam causam quemadmodum in eius deductione fuit declaratum. Patet ergo quando et quare divina providentia non excludit malum culpe a rebus universi, sed rationabiliter iuste et utiliter ipsum introire permisit et frustrare multa individua specierum rationalis creature suis finibus.

Ex hoc enim non maculam, sed decorem recepit universum, quidquid sit de hoc si una species rationalis creature per introitum talis mali ex toto maculata fuisset aut suo fine frustrata, de quo aliquid superius dictum fuit latius. Si ergo ex causis predictis providentia Dei malum culpe non excludit, a fortiori non excludit alterius speciei mala creaturarum, videlicet malum pene, malum discrasie, malum doloris et consequentis corruptionis, quia comisso malo culpe, consequens est ut reformetur malo pene.

Quod etiam malum discrasie et corruptionis providentia Dei excludere non debet, ita probat sanctus Thomas, 3 *Contra gentiles*, capitulo 69, ubi dicit: “Optimum” — inquid — “in gubernatione qualibet est ut rebus gubernatis

<footnote n="6">6 sed] Nota quod politiis presedentes non debent admittere malum. *add. in marg. dex. ms.* || 8 quantum] ponit *scr. sed del. ms.* || 18 quarta causa] *iter. in marg. dex. ms.* ; Vide Magistrum libro primo, distinctione 46, capitulo 10. *add. in marg. dex. ms.* || 23 ex] Nota quare angeli permittunt homines ruere in peccata a quibus retrahere ipsos possent. *add. in marg. dex. ms.* || 42 malum³] Nota *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
secundum modum suum provideatur: in hoc enim iustitia regiminis consistit. Sicut ergo esset contra rationem humani regiminis si impedirentur a gubernare civitatis homines agere secundum sua officia, nisi forte quandoque ad horam, propter aliquam necessitatem, ita esset contra rationem divini regiminis si Deus non sineret res creatas agere secundum modum proprium nature. Ex hoc autem quod creature sic agunt, sequitur malum in rebus, quod est corruptio”, et causa precedens discrasiatio, “cum, propter contrarietatem naturalem et repugnantiam que in rebus est, una res sit alterius indispositiva et corruptiva.”

Item, nullum naturale agens intendit privationem debite dispositionis aut non
esse rei alterius per se, sed semper intendit primarie ad esse aliquid vel aliqualiter.
Non est ergo intentio debita cuiuscumque boni prohibenda seu impedienda, igitur.

Unde multa bona subtraherentur universo si intentio generandi simile per
corruptionem alterius subtraheretur igni vel prohiberetur, nam pe hoc tolleretur
conservatio ipsius ignis secundum speciem. Et ita de aliis.

Rursus, machina mundialis divisa est in tres partes seu regiones principales,
videlicet in regionem empyream, in qua nulla est contrarietas; et in regionem
sydeream, in qua contrarietas est motuum et influentiarum saltem virtualis; et in
regionem elementarem, in qua est qualitatum contrarietas formaliter, quia Deus
constituit illam ex quattuor elementis contrarias qualitates secundum eorum naturas
sibi determinantibus, ut caliditatem et frigiditatem, humiditatem et siccitatem.

Voluit ergo unum illorum ab altero transmutari et corrumpi. Et ex varia
quattuor simplicium elementorum ab invicem alteratorum mirabili commixtione
constituit fieri animalia, plantas, lapides, metalla et alias mixtorum species sine
numero. Consequens erat quod et illa ad invicem contrarietatem contraherent qua
unum transmutaret aliud et corrumperet, quia omne mixtum vel compositum
sapit naturam simplicium ex quibus constat. Contrarietas ergo mixtorum orta
est ex contrarietate simplicium elementorum, que quidem adhuc tam efficax ||
est inmixtus, quod etiam inde venit quedam contrarietas morum et affectionum
disparitas in hominibus et ceteris animalibus.

Melancolicus enim in quo dominantur qualitates terre, scilicet frigiditas et
siccitas, contrariatur in moribus sanguineo in quo dominantur qualitates aeris,
scilicet caliditas et humiditas, etc. Testis est communis philosophorum traditio
ab experientia accepta. Omnes ergo ille contrarietates, quia exprimens mundi
constitutione, a Deo originem habuerunt. Manifestum est quod malum discrasionis
et consequentis corruptionis, quod necesse fuit ex illis contrarietatibus oriri in rebus
mundi inferioris excludi a rectore universi non debuit, sed convincitur quod illud
magis includi voluit, licet malum illud sicut nec aliquod per se intenderit in mundo,
sed intendit primo et per se bonum conservationis et perpetuationis specierum que
sunt principales partes universi. Et ergo discrasiatio et consequens corruptio partium
individualium ipsius non est universo secundum presentem habitudinem status
lapsi mala, sed est ad ipsius perfectionem oportunam. Est tamen ipsis individuis
mala inquantum est privatio dispositionis debite ipsis secundum naturam ipsorum
specificam in eis individuatam. Cum quo bene stat quod privatio illa sit bona ipsi
speciei et toti universo, verbi gratia, licet privatio beatitudinis debite angelice nature
sit malo Lucifero, est tamen bona beatis angelis conferens ad finem totius mundi
modis supradictis, quibus malum culpe facit multipliciter ad finem universi.

Istis igitur rationibus et causis iuste permissionis omnis mali in universo
consideratis, recte dixit unus prophetarum de Deo quod est faciens pacem et

5

10

15

20

25

30

35

40

45

119v

<footnote n="15">15 rursus] Nota quod regio mundi divisa est in tres partes. *add. in marg. dex. ms.* ||
30 melancolicus] Nota de complexionibus. *add. in marg. sin. ms.* || 48 prophetarum] Ysaias
*add. in marg. sin. ms.*</footnote>
creans malum. Et alter universaliter ait: non est malum in civitate quod non faciat Dominus.

Per hec ergo que dicta sunt excluduntur multorum errores circa divinam providentiam.

Primo, error quorundam qui, propter hoc quod tot mala in mundo evenire videbant, dixerunt non esse Deum. Sicut Boethius in primo *De consolatione* introducit quemdam philosophum querentem: “Si Deus est, unde malum?” Esset autem magis ecountero arguendum: “Si malum est, Deus est”. Non enim esset malum sublato ordine boni, cuius privatio est malum, igitur, si malum est, Deus est.

Tollitur etiam erroris occasio illis qui divinam providentiam usque ad hec corruptibilia extendi negabant, propter hoc quod in eis multa mala evenire conspiciebant. Sola ergo incorruptibilia divine providentie subdi dicebant, in quibus nullus defectus, nec malum aliquod invenitur.

Per hec etiam tollitur errandi occasio Manicheis, qui duo prima principia agendi posuerunt, bonum et malum, quasi malum sub providentia boni Dei locum habere non posset.

Contra, divinam providentiam fit talis instantia quod, quia Deus, universi rector et provisor, est optimus, sapientissimus ac potentissimus, videtur eius providentie repungnare quod mali plurimum habundant bonis huius seculi et iusti deficiunt in illis, et quod plurimum mali prosperantur et boni infortunantur.

Quod autem hec non repungent providentie optimi et sapientissimi gubernatoris universi, sed quod iuste et rationabiliter illa faciat aut fieri permittat ex multis apparere potest et ostendi.

Primo, ex parte malorum tripliciter.

Uno modo, quia, ut visum est, Deus iuste et rationabiliter habere permittit res cursus communes et agere effectus suos naturales ac plurimum evenire permittit secundum earum conatus et dispositiones. Hinc est quod unusquisque, ut in proverbio dicitur: illud pro quo precipue laborat, in toto vel in parte adipisci solet, ut si pro divitiis divitias, si pro honoribus honores, si pro virtutibus virtutes etc. Certum est autem quod mali pro coacervatione temporalium bonorum diligentiores sunt et studiosores, ymmo precipue illa adipisci sollertissime atque vigilantissime laborant. Propter quod de illis a Christo dictum est: *prudentiores sunt filii huius seculi, filiis lucis in generationibus* suis. Quod ergo mirum si mali in bonis huius temporis plerumque habundent et boni de hiis minime solliciti, sed altioribus, ut bonis spiritualibus et celestibus, intenti in illis frequenter deficiant aut de illis minus ceteris habeant, de quibus habundare minime curant.

Secundo, ex parte malorum sumitur causa quare plerumque in temporalibus magis habundent ex eo quod amatores sunt huius mundi, talibus habundant qui cum suis amoribus alia dare non potest ipsos divitiis et honoribus et ceteris bonis que habet replet, quos se pre cunctis amare considerat.

Adhuc tertio, ex hoc quod Deus universi gubernator sic iustus est et pius quod, sicut nullum malum permittit inpunitum, ita nullum bonum dimittit irremuneratum. Si ergo ipsius supereffluens clementia etiam reprobos nichil boni penitus post hanc vitam habituros largius in presenti remuneret, irrationale videri nemini debet. Ubi advertendum quod mali, etiam infideles, multa bona fidelibus utilia in hoc mundo fecerunt, de quibus sunt leges a sapientibus gentilium constitute; iterum, de illis sunt artes liberales ab infidelibus invente; et artes mechanice plures

<footnote n="17">17 contra] Nota quare mali magis temporalibus habundant quam boni. *add. in marg. sin. ms.*
|| 21 quod] Quod mali plus prosperantur ex parte malorum triplex est ratio. *add. in marg. sin. ms.*
|| 24 ex] *iter. ms.* || 27 unusquisque] *p. c. ms.* || 28 proverbio] *iter. p. c. sed del. ms.*
|| 45 infideles] mala bo. *scr. sed del. ms.* || 45–46 fidelibus utilia] *p. c. in marg. sin. ms.*</footnote>
transactioni vite humane perutiles; insuper, philosophi et gentilium presides reperiuntur in hystoriis multipliciter de virtutibus laudati: quidam de iustitia, quidam de fortitudine, aliqui de temperantia, quidam de mansuetudine, etc. Omnes tales quibus non erat pars in regno celesti receperunt pro virtutibus suis, licet imperfectis et informibus mercedem in hoc seculo: unus valet honorem, alter laudem, alius divitias, alter delicias, alii presidentias etc. Unde, ut beatus Augustinus dicit, Romani pro virtutibus qualibuscumque quas leguntur habuisse receperunt a Deo in mercedem gloriam mundi, honores, divitias et dominium orbis, ut patet 5 *De civitate Dei*, capitulo 12.

A fortiori ergo mali fideles in futuro seculo nichil boni habituri pro eorum virtutibus longe perfectioribus quas hic exercent et exercuerunt mercedem in hoc seculo recipere debent. Ubi notandum est quod tres gradus virtutum secundum perfectius et imperfectius se habentes distingui possunt, ut patet in principio folii quod superius incipit: “notandum est”. Henricus de Hassia. ||

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉
De visionibus

(Edidit Isabela Grigoraş)

Nota quid sit sentiendum si alicui veniret in mentem sine formidine cum assensu quod Antichristus veniret post tot annos et non sentiret se moveri vel motum esse aliqua ratione vel auctoritate vel apparitione. Ad talem assensum an certum deberet esse quod ita erit.

Responditur hic quod ex apprehensionibus et credulitatibus que inopinate accidere solent hominibus non potest concludi evidenter talibus subesse veritatem. Ratio est quod talium credulitatum et apprehensivorum occursuum possunt esse diverse cause latentes eos quibus accidunt: quandoque enim accidere possunt ex causis naturalibus, quandoque ex demonibus, etiam sanis hominibus ex eisdem causis possunt similia accidere, ut quibusdam cupidis notitie occultorum de futuris et aliis secretis; qui, ut respectu talium, inpressiones a Deo recipiant abstracte vivunt, ad intra se recolligunt iugiter contemplationibus insistunt. Istis, ex dispositione seu preagitatione proprie fantasie, sepe etiam vigilantibus latenter iuxta eorum desideria incidunt multa de futuris et aliis occultis quorum notitias habere cupiebant. Et dum non possunt huiusmodi illapsus reducere in causas naturales ex parte sui se tenentes vel alias et credunt se tam sancte vivere et vixisse, quod Deus non permittat ipsis demonem illudere, incipiunt assentire firmiter quod illapsus quos sentiunt divini sint et nullatenus fantastici, quando tamen contrarium est in re, quod et ipsi invenire possunt si se et affectiones suas plene disputere vellent et examinare. Qualiter faciendo non dubito plures talium invenirent se digne meruisse peccato latenti aut presumptionis aut indiscretionis aut vanitatis quod Deus iuste permiserit eis illudi a dyabolo auctore falsitatis.

Valde terrere deberent tales, quod olim plures permittente Deo qui sub Vetere Testamento prophete esse voluerunt dyabolus decepit et plures propria fantasia fefellit prout ex decursu sacre Scripture manifestum est. Quod enim spiritus malignus apparere fecerit quibusdam quod essent prophete. Patet III Reg. 22, capitulo de Achab, quem Deus falsis prophetis decipi permisit inspiratis a spiritu maligno de quo ibidem dicitur: *Ingrediar et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum eius*. Quod etiam multi propria fantasia decepti putaverint se prophetas.

120r

<footnote n="2">2 de¹] sup. l. ms.</footnote>

<footnote>|| 13 folii] precedentis precedentis communi scr. sed del. ms.</footnote>

<footnote>||</footnote>

<footnote n="14">14 hassia] Magnus Dominus vincens nostram scientiam mirabilis est in essendo, singularis in causando, cognoscendo et volendo, non possumus attingere eum, latent nos conditiones ineffabilis excellentie sue.
Henricus de Hassia. add. in marg. inf. ms. || 39 terrere] terreret a. c. ms.</footnote>
Patet per illud Ez. 13, ubi iussit Dominus verum prophetam dicere prophetantibus de corde suo: *Ve prophetis insipientibus qui sequuntur spiritum suum et nichil vident. Vident vana et divinant mendacium dicentes 'ait Dominus' cum Dominus non miserit eos.*

Sed dubium est unde veri prophete certificati fuerint de veritate eorum que ipsis de futuris in mentem veniunt apprehensive solum vel cum assensu. Responditur quod quattuor modis sufficienter ad credendum de veritate talium certificari poterant.

Primo, ex diligenti discussione proprii status et sui habitudinis ad Deum.

Secundo, ex qualitate et oportunitate eorum que eis in mentem venerunt.

Tertio, ex modo spirituali inmissionis talium.

Quarto, ex recursu ad orationem, quia forte veri prophete non statim primis inmissionibus de occultis assenserunt, sed ad orationem recurrentes petebant inmissiones iterari si ex Deo essent aut hoc eis alio modo ostendi.

Oportuit utique quod veri prophete sumerent argumentum ex aliquibus, quod inmissiones quas senseunt non essent ex causis naturalibus nec a demonibus, sed a Deo aut spiritu bono ad instruendum eos misso.

Si adhuc ultra dictos modos intellectus prophetarum tempore revelationis fuerunt taliter elevati, quod intuitive viderent angelos bonos loquentes eis interius ut exterius, poterant ex hoc certificari de veritate eorum que ipsis dicebantur, et magnum fuit. Si vero aliqui eorum presentialiter viderent Deum et ipsum influere eis evidenter cognoverunt maximum erat, non obstante hoc nullis concessum. Videtur enim et Iob qualitercumque vidisse Dominum qui secum loquebatur, ait enim: *auditu auris audivi te nunc autem oculus meus videt te, Iob 41. Henricus de Hassia.*

Nota quod ex duplici auctoritate prenuntiatio prophetarum credulitatem recepit. Quia et ex auctoritate quam talium sanctitas fecit et ex auctoritate spiritus infallibilis qui per eos sermonem edidit de quo scriptum est Matth. 10: *Vos non estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri loquitur in vobis.*

Pro quo est advertendum quod ab apostolis et prophetis triplex sermo processit.

Primus erat ad quem se habebant tamquam organum Spiritus Sancti per eos loquentis.

Secundus, ad quem se habebant ex viribus suis conpositive et formative qui erat duplex, secundum quod quandoque loquebantur ex habitu vel doctrina supernaturali, quandoque precise ex doctrina seu habitu naturali, sermo ab eis procedens. Tertio modo erat auctoritate eorum credibilis propter vite sanctitatem. Qui vero processit secundo modo magis credibilis, qui autem primo modo erat omnino infallibilis in sensu quem spiritus loquens intendit cum sermo ille fuerit vel spiritus increati qui nec falli nec fallere potuit vel fuerit spiritus angelici beati, cui etsi non simpliciter, tamen eius statui repungnat falli aut fallere.

Adhuc clariora erunt premissa si locutionum Dei et spirituum ad hominem modos adverterimus varios qui de facili se offerent si quid est locutio attendamus.

Generaliter ergo loquendo, locutio in proposito non est aliud quam formatio signorum vel signi aliquid representandum incomplexe vel complexe, cathegorice vel ypotetice. Et quia signa illa sunt in multiplici differentia, ideo et locutiones distinguuntur. Sunt enim de illis signis quedam exteriora, ut voces, scripture et res, quarum formatione et obiectione loqui possunt indifferenter homines spiritus boni et mali. Non enim Deus solum locutus est per prophetas vocibus et scripturis, sed

<footnote n="2">2 prophetis] prophetantibus *add. sed del. ms.* || 8 poterant] nota unde certa est veritas prophetalis *add. in marg. dex. ms.* || 11 talium] ut patet I Reg. 3 de Samuele *add. in marg. sin. ms.* || 29 processit] nota de triplici sermone qui processit a prophetis *add. in marg. dex. ms.* || 42 generaliter] quid sit locutio generaliter *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
multociens etiam rebus et earum extraneis ymaginibus, similitudinibus, et miris dispositionibus nec non et insolitis prophetarum gestis et operibus.

Sunt iterum de illis signis quedam interiora quorum aliqua se tenent ex parte intellectus, alia ex parte sensus interioris, ut fantasmata, et utraque sunt duplicia, secundum quod quedam fantasmata sunt immediate rerum sensibilium signa, que naturaliter significant res ipsas, quedam vero sunt fantasmata dictionum vocalium vel scriptarum, que quidem fantasmata ad placitum significant res ipsas, licet naturaliter representent dictiones vocales vel scriptas. Ubi conclusive tenendum est quod solus Deus formatione et impressione || signorum intellectualium potest immediate interius alloqui spiritum hominis, quia nullus spiritus creatus bonus aut malus potest sub generali influentia causare conceptus in intellectu et ex eis in eo proponens conponere quas voluerit nichilominus spiritus boni et mali possunt hoc mediate, hoc est mediante actuatione sensualis fantasie, quomodocumque ab eis facta vel excitata, loqui possunt impressione signorum intellectualium, quia si talis connexio est sensualis fantasie vel interioris sensus ad intellectivam potentiam, quod necesse est intellectus fantasmata speculari, ut sentit Aristoteles, tunc, secundum modum immutationis seu actuationis fantasie vel interioris sensus, erit immutatio intellectus complexa vel incomplexa.

Potest itaque Deus loqui immediate interius sola impressione conceptuum rerum vel fantasmatum signorum sensibilium cuiuscumque ydiomatis.

Nota quod omnes prophete veri ad minus intellexerunt sermonem quo prenuntiabant futura et alia celestis dispensationis misteria. An vero quilibet propheta aut alius divinitus inspiratus intellexerit omnem sermonem quo loquebatur in communi sensu hystorico, tropologico, allegorico, et anagoyco, quem Spiritus Sanctus qui loquebatur per eos intelligi voluit dubitare aliquis posset. Quandoque visum est michi quod non et adhuc videtur. Tum, quia Ionas propheta non intellexit ad sensum Spiritus Sancti sermonem quo iussus est predicare Ninive subvertendam. Tum, quia sermones divinitus formati videntur succesive aperiendos per diversos pro oportunitate temporis, loci et cause. Tum, quia sancti Novi Testamenti plenius intellexerunt misticos Scripturarum sensus divinalium quam sancti Veteris Testamenti.

Quid aliud etiam vult, quia Christus venit aperire Scripturas plenarie, in omni sensu, a Deo in ipsis intento et hoc per Spiritum Sanctum in Apostolis et aliis Scripture doctoribus succesive pro apertione Scripturarum oportune divinitus illuminatis et adhuc illuminandis.

Puto ergo dicendum quod primi per quos Deus locutus est et Scripturas dedit non intellexerunt distincte omnes veros sensus ad quos eorum sermones congrue et rationabiliter iuxta usum ydiomatis in quo fiebant exponi potuerunt pertinenter ad finem monendum divinorum. Qui quidem sensus omnes et solum tales a Spiritu Sancto sunt intenti. Cetere vero monendum Dei expositiones extorte dicende sunt etiam si vere sint. Sic ergo Deus mirabiliter sui sermonis contextum, in Scripturis Sacris contentum moderatus est, quod simul idem sermo plures sensus contineret, hos quidem clarius et illos obscurius, istos prius et illos posterius, diversis temporibus, a diversis oportune eliciendos et exprimendos, ut ob hoc convenienter de Sacra Scriptura accipi possit illud Iob. Semel locutus est Deus et id ipsum non repetit, quare, quia sufficienter in illa omnem intentionem eius mortalibus expressit. Et est huiusmodi monendum moderatio et miranda in sensibus fecundatio infinite sapientie Dei indicium que *attingit a fine usque ad finem et disponit omnia suaviter* [Sap. 8, 1]. Idcirco non oportuit quod primi per quos Deus locutus est intelligerent

5

10

15

20

25

30

35

40

45

120v

<footnote n="5">5 que ] quedam a. c. ms. || 9 signorum ] Versus: Talia posse pati soli meruerunt beati add. in marg. sup. ms. || 22 vero ] dubium bonum add. in marg. sin. ms. || 46 eius ] an add. sed del. ms.</footnote>
omnes sensus eius in omni sensu quem ipse ex illis elici volebat. Sed suffecit quod intelligerent eos in sensibus qui pro tunc temporibus, negociis, et personis congruebant. Et ita quoad hoc dictum videtur a Daniele quod in prophetica visione opus est intelligentia non sic quasi necesse sit ut prophete semper sermones Dei aut visas rerum similitudines intellexerint in omni sensu a Deo intento, sed sicud dictum est.

Potest et aliter accipi illud Dan.: *In visione opus est intelligentia*, quasi dicens ‘opus est spirituali elevatione aut illustratione intelligentie’, ut propheta vel alter intelligere possit que designantur per rerum ymagines autem obscuros Dei sermones multipliciter interpretabiles. Adhuc tertio potest accipi quod dicitur in visionibus propheticis *opus est intelligentia*, quia cum ex diversis causis fieri possint immissiones visionum et sermonum, videlicet a spiritu bono et malo et quandoque a propria fantasia opus est valde ut pro discretione talium causarum intelligentia hominis specialiter elevetur et illustretur ne forte quod est illusio putetur divina revelatio.

Iam ex premissis apparet quod prophete et alii inspirati opus habebant duplici certificatione.

Primo de hoc quod locutiones quas senserant ad intra vel ad extra, per voces vel rerum ymagines fierent eis a Deo immediate vel a bono angelo.

Secundo certificari indigebant quod locutiones tales multipliciter intelligibiles intelligerent vere et oportune ad intentionem Dei loquentis.

De primo sufficienter certificari poterant ex quattuor ante dictis. De secundo similiter, ex quattuor ad assentiendum sine formidine.

Primo ex stabili et perseverante occursu talis sensus pre ceteris, post devotionem vel orationem premissam; hoc modo Daniel intellexit quid Deus significare voluit per somprium Nabucchodonosor regis et Iosephus cognovit misteria sompniorum Pharaonis regis Egipti etc.

Secundo ex variis circumstantiis materie locutionis, temporis, loci, et personarum.

Tertio per experientiam firmi assensus ad hunc vel illum sensum post diligentem discussionem locutionis vel visionis factam.

Quarto per eventus rerum conformes sensibus sub quibus locutiones Dei pronunciantur. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota de duabus civitatibus

(Edidit Isabela Grigoraş)

Utrum a principio solum electi fuerint conversi ad Christum. Responditur quod hoc non debet alicui videri, quia non sequitur quotquot erant ordinati ad vitam eternam fidem receperunt, igitur nulli ad illam non ordinati crediderunt. Iterum, instantia est clara de Iuda qui credidit in Christum, receptus in apostolatum et tamen de prescitis seu dampnandis erat. Quod ymmo multi dampnandorum introierint ab inicio per predictionem Ewangelii apparet ex verbis Christi ubi ait *multi dicent michi in illa die* [Matth. 7, 22] etc. et iterum Matth. 24: *Tunc erunt duo in agro. Unus assumetur et alter relinquetur* etc. Idem patet Matth. 12 de zizania ab inimico inter seminata boni patris familias zizanie sunt mali et perditi homines a dyabolo ad impedimentum bonorum eis commixti. Et iterum per hoc quod alibi dicitur: *Multi sunt vocati, pauci vero electi* [Matth. 22, 14].

<footnote n="3">3 daniele] Dan. 10 *add. in marg. sin. ms.* || 4 *intelligentia*] inll *praem. sed del. ms.* || 12 *fantasia*] *p. c. ms.* || 14 *iam*] nota de duplici certificatione prophetarum *add. in marg. sin. ms.* || 21 *assentiendum*] *p. c. ms.* || 22 *devotionem*] *dvotionem ms.* || 31 *pronunciantur*] De hoc vide in Abecedario folio 44. Tytulo de locutione prophetarum *add. in marg. sin. ms.* || 34 *utrum*] nota de electis et reprobis *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
Ex Scripturis istis et aliis ad idem sonantibus apparet quod, si non maior pars fidelium Christi sunt reprobi quam electi, tamen magna pars credentium constat ex reprobis finaliter dampnandis.

Est ergo secundum hoc tota multitudo credentium divisa quasi in duas civitates contrarias, videlicet electorum et reproborum, olim figuratas per Ierusalem et Babilonem, quarum una tendit ad terrestria, altera ad celestia, unius capud est Christus, alterius vero capud est vel erit Antichristus, ymmo dyabolus, ad quem finaliter civitas secunda colligetur, sicut prima ad Christum.

Secunda harum civitatum connumeratis infidelibus creditur longe maior quam prima, sicut et Babilon materialis fuit valde maior ipsa || Ierusalem materiali, ut ita figura corresponderet figurato. Iterum, cives harum civitatum in hoc differunt, quod cives Babilonis hic diviciis habundant, filii Ierusalem in eis deficiunt. Illi glorianter principatus tenent, isti humiliter eis subiacent. Illi sunt plures et potentes, isti pauci et debiles. Illi tirannice opprimunt, isti pacienter ferunt et sic eorum malitiam sibi in fructum convertunt eterne salutis.

Verumtamen manet dubium: An consumato seculo civitas Dei ex angelis et hominibus in celo congregata erit minor civitate dyaboli ex demonibus et hominibus in Inferno conculcata. Causa dubitationis est, quia nescitur an plures angeli remanserint quam ceciderint et, si plures, nescitur in quanto numero plures. Hoc dubium non discutio. Henricus de Hassia.

### <ANONYMUS>

## Nota de speciebus intelligibilibus et quid requiratur ad cognitionem

(Edidit Isabela Grigoraş)

Propositio: Stat animam speciem albedinis intra se vel extra se videre et non cognoscere cuius coloris sit representativa. Patet, quia species albedinis non representet eam ex vi cuiuscumque conformitatis accidentalis vel essentialis cum albedine; igitur, visa intuitive albedine simul et eius specie non est unde cognoscatur quod magis sit eius species quam alterius coloris. Sed hoc oportet aliunde cognosci, videlicet vel ex hoc quod percipitur multiplicari ab albedine per modum qualitatis succesive vel ex hoc quod anima experitur se vel aliam illa qualitate aut simili in specie reduci ad actualem perceptionem albedinis.

Item, ad intuitivam visionem rei alicuius non sequitur cognitio omnis conditionis et proprietatis eiusdem rei. Verbi gratia aliquis intuitive videt triangulum et tamen eum latet quod tres anguli eius equantur duobus angulis rectis. Stat ergo animam vel angelum qualitatem illam que est species albedinis intuitive videre et non cognoscere ex hoc quod de sui natura sit, quod inexistens potentie visive ipsam actuet perceptive, respectu albedinis et non respectu rubedinis. Ex quibus apparet quod oportet etiam angelum aliunde quam ex intuitiva visione qualitatum discere que qualitas anime humane cuius obiecti sensibili vel intellectuali sit conditione sue nature representativa. Verbi gratia in simili: si unus paganus nichil de sanctis Christiane religionis sciens videret ymaginem apud nos distincte claves tenentem duas, ex hic non cognosceret illam in ratione ymaginis Sancti Petri, quia adhuc requiritur aliqua precognitio Sancti Petri et comparatio ymaginis ad ipsam penes conformitatem.

Alia propositio. Visiones sompniales non terminantur immediate ad fantasmata apprehensa vel cognita in ratione ymaginum respectu sensibilium quorum sunt. Apparet, quia difficilius est cognoscere qualitatem aliquam ex conditione sue

<footnote n="4">4 est] nota quod tota multitudo credentium est divisa in duas civitates add. in marg. sin. ms. || 16 dubium] iter. in marg. dex. ms. || 19 nescitur] hoc add. sed del. ms. || 23 propositio] iter. in marg. dex. ms. || 37 quam] in add. sed del. ms. || 44 propositio] iter. in marg. dex. ms.</footnote>
nature esse representativam date rei, quam cognoscere aliquam rem esse ymaginem alterius ratione accidentalis conformitatis illius ad illam. Igitur, cum ad secundum manifestus et perceptibilis discursus, a fortiori requiritur ad primum. Item, ex quo species vel fantasma ex conditione sue nature habet quod cum debite applicatur vel intrinsecatur potentie vertit ipsam perceptive ad tale vel tale obiectum et ex hoc precise dicitur representare illud et non ratione similitudinis vel conformitatis ad ipsum; ideo previa intuitio fantasmatis vel speciei non requiritur, ut per illam aliquid aliud representetur.

Propositio: Quod non omnis res eo precise est species sensualis vel intellectualis quod potentiam perceptive actuat. Manifestum est, quia alias divina essentia esset species albedinis, quia ab ipsa immediate est, omnium potentiarum perceptiva actuatio. Item, si sic, quod ipsa potentia visiva esset species albedinis. Patet, quia ipsa principaliter causat visionem albedinis in se.

Propositio: Quamvis homo experiatur quod sentit et intellegit, tamen pro statu huius vite non intuetur suarum potentiarum species habitus vel actus. Prima pars manifesta est, quia videnti albedinem tam notum est vel nocius quod videt quam notum est quod albedo sibi obicitur et ita de aliis. Secunda pars patet, quia species habitus et actus sunt qualitates de sui natura moventes potentias non ad se, sed ad res alias. Qualitas enim que est accidentalis cognitio non est illud quod cognoscitur, sed est motus quo potentia perceptive fertur in obiectum sive in rem cognoscibilem. Ita nec species est illud quod cognoscitur, sed est qualitas quedam quanto potentia reducitur vel movetur ad actualem cognitionem non respectu sui, scilicet speciei, sed alterius rei cuius species dicitur.

Et dixi notanter pro statu huius vie, quia pro statu alterius vite erit, ut opinor, hominibus in predictis alius cognoscendi modus quemadmodum est et nunc in angelis beatis qui cognoscendo in proprio genere intuitive cognoscunt primo proprias essentias et omnes species que eis inherent inuentur distincte unamquamque in propria ratione specifica. Et hoc per priusquam ipsam cognoscant in ratione ymaginis vel naturalis representativi huius vel illius rei cognoscibilis. Iste processus cognoscitivus quemadmodo contrarius est processui cognoscitivo hominis secundum presentis vite conditionem, que non habet ut potentie anime species earum et actus intueantur, sed illi non respectis vel primus inspectis per species et actus perceptive ferantur in res alias.

Propositio: Quod ad hoc ut potentia denominetur cognoscens vel videns aliquid, non requiritur quod illud ipsam obiective moveat seu quod cognitio qua fertur ab eo dependeat. Probatur, quia notum est quod divina natura proprie et distinctissime videt omnes creaturas et tamen a nulla earum obiective movetur ad visionem qua est videns, igitur. Item, sit A intellectualis cognitio formata ab intellectu secundum conceptum huius generis animal, tunc certum est quod intellectus per A cognoscit simpliciter apprehensive quodlibet animal, quia qua ratione unum et aliud, et ergo vel omnia vel nullum et quia dici non potest quod nullum relinquitur quod quodlibet animal per A ab intellectu percipitur, et tamen a nullo animali obiective ad illam intentionem, scilicet A movetur, tamen sit formata secundum speciem intellectus universalem per abstractionis formatam vel acquisitam, ut suppono.

Propositio: quod ut potentia denominetur cognoscens vel videns aliquid non requiritur quod illud sit. Probatur, quia Deus eque, proprie, clare et distincte videt preterita, futura et possibilia fieri que non sunt, sicut presentia que sunt iuxta omnium Catholicæ sentientium traditionem. Item, iuxta ymaginationem argumenti

<footnote n="9">9 propositio] iter. in marg. dex. ms. || 14 propositio] iter. in marg. dex. ms. ||</footnote>

<footnote n="19">19 cognoscitur] p. c. ms. || 24 et] ex a. c. ms. || 32 actus] et add. sed del. ms. || 34 propositio]</footnote>

<footnote>iter. in marg. dex. ms. || 42-43 obiective ad] obiective ab praem. sed del. ms. || 44 per]</footnote>

<footnote>formatam add. ms. || 45 propositio] iter. in marg. dex. ms.</footnote>
secundi pro precedenti propositione facti: intentio formata secundum conceptum
huius generis animal representat simpliciter apprehensive non solum omne animal
presentialiter existens, sed eque omne animal preteritum, futurum, et possibile,
quia non est quod illam intentionem extra propositionem positam determinet ad
respondendum solum animalia que presentialiter sunt et non alia, igitur propositum.
Ex istis duabus propositionibus sequitur quod de ratione eius quod est potentiam
perceptive vel visive terminari ad aliquod non est, ut illud obiective potentiam
moveat ymmo nec ut sit in rerum natura clarum || ex deductionibus illarum
propositionum.

5

121v

Nota quod visio est actus quo mediante potentia fertur in rem visibilem et tamen quandoque invenitur visio accepta pro visibili, ut ibi ubi dixit Moyses: *Vado et videbo visionem hanc magnam* [Ex. 3, 3], accipitur ‘visio’ pro ‘visibili’. Sicut et ubi Petrus ex Iohelis prophetia dixit *et iuvenes visiones videbunt* [Ioel 3, 1; Act. 2, 17], ubi ‘visiones’ sumitur pro ‘visibilibus’.

10

Nota quod licet sensationes exteriorum sensuum secundum naturalem et communem cursum inducte sint semper presentialiter existentium, tamen non oportet sic esse de sensationibus interioribus que inducuntur a speciebus sensibilium phantastico passivo inpressis. Quod exterior sensatio naturali cursu in omnibus servato sit principaliter existentis manifestum est, quia secundum talem cursum nullus sensus exterior est aptus natus percipere aliquid, nisi ipsam aliquid obiective moveat per speciem suam cum ergo necesse sit omne quod movet esse. Habetur intentum.

15

20

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota de efficacia voluntatis

(Edidit Alexandra Baneu)

Voluntas proprie dicitur efficax ratione effectus vel cuiusdam efficientie, ubi
advertendum quod voluntas creata potest esse efficax hoc modo respectu trium
effectuum per ordinem plerumque se habentium, videlicet respectu actus elici,
secundo respectu actus imperati, tertio respectu ultimi voliti.

25

Quando ergo voluntas exit in actum elicitum, dicitur efficax primo modo;
quando ulterius ex illo exit in actum imperatum, dicitur efficacior; et, si consequenter
ex actibus imperatis consequitur vel attingit ultimate volitum vel intentum, ut
furtum vel homicidium, beneficium vel artificium, aut aliud tale, tunc voluntas
dicitur efficacissima seu plenarie efficax. Primus modus efficacie non est apud Deum
respectu factibilium, quia a divina voluntate non producitur contradictorie libere ad
intra aliquis actus imminens a quo procedat actus transiens in passum extrinsecum.
Sed omnis effectus divine voluntatis est immediate ad extra ita quod Deus nichil
libere contradictorie producit previe ad intra, sed solum immediate imperat seu
imperative agit ad extra. In quo divina voluntas dispariter se habet voluntati create
quam oportet de communi cursu prius ad intra libere agere quam ad extra imperare
et forte quod etiam non potest aliter ad extra transeunter agere. Hec Magister
Henricus de Hassia.

30

35

40

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota de concursu cause prime cum secunda

(Edidit Alexandra Baneu)

Omnis causa secunda est connexa cause prime pro eo quod de conditione
maiestatis ipsius sit quod a nullo eius effectum sive a nulla creatura possit aliquid

<footnote n="1">1 propositione ] p. c. ms. || 10 nota ] visio dupliciter accipitur add. in marg. sin. ms. ||</footnote>

<footnote n="26">26 videlicet ] ai add. sed del. ms. || 44 maiestatis ] est add. sed del. ms.</footnote>
fluere productive ad esse post non esse quod a primo immense maiestatis ente per se et immediate ad esse non fluctuat, tamquam a fonte primario essendi a quo necesse est emanare omne esse ex non esse, etiam quoddammodo prius quam a quocumque alio agente.

Pro cuius declaratione ponitur talis propositio, videlicet quod prioritas concursus cause prime cum secunda non facit quod minus libere agat rationalis creatura. Patet, quia Deus non prius in aliqua mensura divisibili vel indivisibili producit actum volutatis create quam ipsa voluntas, sed simultanee producunt eundem actum. In quo casu unum agentium non plus impedit nec difficultat aliud in producendo illum actum vel effectum quam si quodlibet duorum agentium illum solitarie produceret. Sicut verbi gratia, si duo equaliter trahentes navem causent eius motum quem quilibet per se causare posset, unus non trahit alium ad agendum nec gravat, sed magis facilitat, quia neutrum eorum tantum conari oportet quantum si per se traheret navem velocitate. Nec prioritas alia quecumque quam habet causa prima in dicto concursu obstat libertati, quia nec prioritas que est precise ex hoc quod causa secunda dependet a prima in agendo, et non econverso, vel prioritas dignitatis vel prioritas que est ex hoc quod necesse est sequi. Secunda causa producit aliquem effectum, igitur causa prima producit eundem, et non sequitur convertendo consequentiam 'causa prima producit effectum, igitur secunda eundem producit'.

Ex quo etiam arguitur ibi quedam prioritas. Et clarum est quod hunc triplicem modum prioritatis causa prima habendo in concursu eius cum secunda respectu effectus communis uterque non derogat in aliquo potestati vel libertati cause secunde, quo minus potenter aut libere agat, quia stat rem productam eque potenter libere vel naturaliter agere sicut agit res producens. Et ergo ex hoc precise quod una res habet vim activam et modum agendi naturaliter vel libere ab alia non potest argui in talibus diminutio, sicut manifestum est in divinis. Similiter in rebus creatis, nam stat ignem aut calorem productum eque potenter et naturaliter agere sicut egit ignis aut calor producens. Quilibet hoc novit qui aliquid circa res consideravit naturales. Si ergo in agentibus naturaliter non derogatur potentie nec modo agendi ex habere vim causalem ab alio, quare contrarium fieret in agentibus liberis, ubi hoc minus videtur?

### (ANONYMUS)
Nota de bono et malo
(Edidit Alexandra Baneu)

Dubium est an voluntas possit volitive ferri in impossibilia que intellectus clare representat impossibilia esse. Potest dici quod sic, quia, quamvis, eo quod representantur impossibilia, represententur sub ratione mali, stat tamen quod simul cum hoc represententur etiam apparenter sub aliqua ratione boni. Verbi gratia, quamvis hominem esse lapidem sit impossibile et scitum esse tale, quia ad hoc sequitur hominem expediri de acerbitate pene, ideo hoc respectu a voluntate creata est volibile.

Unde sicut intellectus potest assensive moveri in omne illud quod habere potest apparentiam veritatis sive in se fuerit verum, falsum, aut impossibile, ita voluntas potest volitive moveri in quodlibet apparens bonum vel in representatum sub ratione boni, sive illud fuerit possibile sive impossibile. Est tamen in hoc differentia quod quelibet representatio boni vel apparentia quantumlibet tenuis et exilis videtur sufficere cum libertate voluntatis, ut ipsa volitive feratur in representatum ut bonum. Non autem intellectui secundum se sufficit quelibet apparentia veritatis, ut simpliciter sine formidine feratur assensive, cum sit potentia cognoscitiva naturalis.

<footnote n="5">5 propositio] iter. in marg. dex. ms. || 33 malo] nota quod voluntas potest ferri in impossibilia add. in marg. sin. ms. || 39 volibile] p. c. ms.</footnote>
In hoc autem hic convenientia est quod, sicut quedam falsa quibusdam veris
probiliora sunt seu maiorem apparentiam habent veritatis, ita quedam mala maio-
rem apparentiam habent boni quibusdam vere bonis. Et sicut propter primum sepe
decipitur intellectus, ita propter secundum plerumque fallitur rationalis affectus.

Patet ergo quod non ex eo quod A vel B est falsum vel impossibile redditur apud creatam voluntatem involibile. Patet secundo quo modo esse potuit quod etiam primus angelus voluerit quod impossibile esse scivit. Patet tertio unum inter alia || studium mortificationis carnalium desideriorum ad perfectionem virtutum. Ad hoc enim omne scientiale studium ordinatur, et talis philosophia proprie convenit Christianis qui seculi ambitione calcata et carne in servitutem spiritus redacta ad celestia mediis perfectis viribus suspirant.

122r

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

De edificatione templi

(Edidit Alexandra Baneu)

Darius Medus successit in regnum Caldeorum vel Babiloniorum, quod idem est, quo mortuo successit Tyrus rex Persarum, qui in primo anno regni sui remisit circiter 50 milia Iudeorum de captivitate, quibus prefecit Zorobabel et Ihesum filium Iozedech, magnum sacerdotem, et precepit ut reedificarent templum Domini. Et positis per eos iam fundamentis opus fuit inpeditum ex mandato successoris Tyri, scilicet Arthaxersis, qui dictus est Cambises, et sic opus mansit imperfectum usque ad secundum annum Darii, filii Yptapsis, et illo anno Aggeus et Zacharias prophetaverunt.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Nota de expositione Sacre Scripture

(Edidit Alexandra Baneu)

Gregorius *Super Ezechielem*: “qui verba Sacre Scripture inusitato modo exposuerit, si ad inanem gloriam vel favorem hominum vel cupiditatem illud fecerit, verba sua sunt que loquitur non Dei. Si autem ad edificationem aliorum illud fecerit et si auctor aliter etiam intellexerit verba Dei sunt que loquitur”.

Est tamen advertendum quod Scriptura divina quandoque exponitur ad sensus intentos a Spiritu Sancto et quandoque ad sensus a Spiritu Sancto non intentos. Et hoc secundum est dupliciter, quia vel ad falsos sensus vel etiam ad aliquos veros sensus quos Spiritus Sanctus non intendebat per Scripturam. Possunt enim

<footnote n="2">2 probiliora] sic ms. || 7 alia] Nota: quo precipue carnales et mundani homines suos dampnabiles continuant status. Et est fortis apparentia qua apparet malum bonum et bonum malum et minus bonum maius, et bonum maius apparet minus. Et, quia sicut non solum ex falsis rerum opinionibus et estimationibus oriuntur perverse affectiones et concupiscentie, sed et econverso, ex illis oriuntur false rerum opiniones et estimationes. Ideo homines carnales non vivunt sive non agunt secundum veram rerum estimationem aut scientiam, sed secundum falsam et fallacem boni et mali apparentiam qua excecente eos usque ad contemptum bonorum spiritualium ducantur, fantasmatibus impelluntur falsis rerum estimationibus in concupiscentias voluptatum, in amorem divitiarum, in ambitionem dominorum honorum, et omnium huius seculi cupiditatem vanitatum. Qui (vult peccatores add. sed del. ms.) ergo vult reducere a priori peccatores ad iustitiam et errantes ad veritatis notitiam studeat primo destruere eorum apparentias et falsas rerum estimationes, quibus ipsis apparet bonum malum et malum bonum, verum falsum et falsum verum. Est ad idem modus reducendi a posteriori, id est ex effectibus vicorum et errorum in quibus perseverant. Henricus de Hassia add. in marg. inf. ms. || 8 studium] Henricus de Hassia. Propriissime* decipere aut fallere dicitur intellectum aut voluntatem quod movendo vel assensum causando intendit, ut intellectus falso assentiat aut voluntas malo (esse* consentiat add. sed del. ms.) consentiat, (consentiat) p. c. ms.) qualiter decipere nequaquam Deo aut sanctis angelis attribuendum est, sed aut malis hominibus aut malignis spiritibus a quibus homo primordialiter deceptus fuit secundum intellectum et voluntatem, et adhuc decipitur ab eisdem. Henricus de Hassia add. in marg. sup. ms. || 9 scientiale] p. c. ms. || 13 de edificatione templi] in marg. sin. ms. || 15 persarum] p. c. ms. || 20 aggeus] p. c. ms.</footnote>
parabole Scripture Sacre adaptari tamquam signa et figure multis veritatibus circa humana et divina ad quas tamen veritates significandas Spiritus Sanctus nec dictavit nec ordinavit. Verbi gratia, sicut et sepe accidit multe fabule Ovidii et aliorum possunt tamquam figure et parabole aptari ad ea que Christus gessit, et sic quasi allegorice exponi, vel ad aliquos sensus morales, vel alios veros applicari quos Ovidius numquam intellexit figens huiusmodi fabulas, sicut et sepe accidit quod aliquis proponit unum sermonem vel profert aliquam orationem ad unum sensum, et tamen ille sermo diligenter inspectus et discussus invenitur etiam importare alios sensus veros actum non intentos. Et hoc propter multiplicationem in significando terminorum et propter constructionis et suppositionis terminorum varietatem vel propter diversam unius rei proprietatem. Et periculosa est huiusmodi fabularum expositio de Christo propter simplices ne audientes, quo modo tales fabule correspondent factis Christi vel veritatibus fidei, credant forte illos vanos poetas fuisse prophetas. Et propter idem reprehendendi sunt illi qui subtilitati ingenii sui innitentes scripturas divinas ad varios et diversos quandoque exponunt sensus facientes credere simpliciores quod quasi scriptura non habeat determinatum sensum et dicere quod habeat nasum cereum ad dexteram et sinistram eque flexibilem. Illi scire debent quod non habet nasum cereum, sed ferreum, ymmo calibeum, alias beatus Ieronimus non diceret qui Scripturam aliter intelligit quam Spiritus Sanctus efflagitat, licet ab Ecclesia non recesserit, tamen hereticus appellari potest. Et Ieronimus super Ysaias dicit: "vino inebriantur qui Scripturas sanctas male intelligunt atque pervertunt". Et iterum pseudo prophetas debemus eos accipere qui aliter Scripturarum verba accipiunt quam Spiritus Sanctus sonat. Et Salvator Matth. 5 quod *iota unum aut unus apex* omnia fiant. Et alibi: *celum et terram transibunt, verba mea non transibunt*. Et Deut. 4 dicitur: *non addetis ad verbum quod ego loquor nec aufferetis ab eo*. Et Apoc. ultimo: *si quis apposuerit ad hoc apponat Deus super illum plagas* etc.

Ex quibus manifestum est quod divine Scripture continent determinatissimum sensum et irrefragabilem veritatem atque immobilem et inflexibilem intelligentiam a Spiritu Sancto in eis intentam.

Patet etiam quod non mediocriter peccant qui variis extraneis et peregrinis expositionibus suo ingenio inventis vel extorti sunt in causa quod Scriptura Sacra dicto modo diffamari consuevit, scilicet quod habet nasum cereum.

Patet quarto quod Sacra Scriptura non est trahenda ad eum sensum quem sibi unusquisque presumit, sed est tractanda secundum traditiones patrum aut ex ipsius Scripture circumstantiis, ex personis, ex locis, ex temporibus, ex causis dicendi, ex modis loquendi linguarum vel lingue in qua est edita investigari oportet sensum veritatis. Henricus de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

Questio: Utrum semper peccet exponens Scripturam ad sensum ab auctore non intentum

(Edidit Alexandra Baneu)

Videtur quod sic per beatum Ieronimum dicentem in *Prologo Galeato* quod hoc est viciosissimum genus dicendi.

Contrarium apparet per beatum Gregorium *Super Ezechielem* dicentem: qui

<footnote n="2">2 significandas] p. c. ms. || 26 aufferetis] p. c. ms. || 29 irrefragabilem] irrefagabilem ms. || 33 diffamari] potest add. sed del. ms. || 34-38 patet — veritatis] nota bene add. in marg. dex. ms. ; vide f. 52bv (p. 620, l. 9) || 40 questio] in marg. sin. ms. || 478/44-479/2 contrarium — intellexit] in marg. inf. ms.</footnote>
verba Sacre Scripture inusitato modo exposuerit, si ad edificationem aliorum hoc fecerit, verba Dei sunt, etiam si auctor aliter intellexit.

Respondetur breviter per distinctiones taliter, videlicet quod, si aliquis elicit ex conditionibus rerum et terminorum sensum quemcumque verum et utilem quem auctor non intendit in Scriptura data, non peccat, sicut solet fieri apud modernos in divisionibus thematum. Si tamen asserit auctorem innuisse in tali oratione vel dictione talem sensum vel sententiam, et non fecit, peccat, etiam si illa sententia est vera. Ratio est quia falsum vel dubium temerarie affirmat et decipit audientes faciendo eos credere quod auctor talis Scripture intenderit talem sensum in ea, quod tamen falsum est, et sic facit credere falsum, igitur facit errare, igitur peccat. Et ergo si aliquis exercitati ingenii eliciat sensum aliquem verum et profundum ex aliquo passu Scripture quem adhuc nullus doctorum posuit, non peccat dummodo non affirmet temerarie quod auctor intenderit illum, sed potius dicat quod attentis talibus circumstantiis rerum et conditionibus terminorum et modorum loquendi talis passus Scripture videtur importare talem sensum, salvo meliori iudicio.

Secundo modo potest exponi Scriptura ad sensum ab auctore non intentum, quia falsus, et hoc est dupliciter, quia vel scienter vel ignoranter. Si primo modo, peccatum mortale est, quia exponens talis perniciose mentitur et facit Spiritum Sanctum auctorem falsitatis. Si secundo modo, est adhuc dupliciter quod facit hoc, vel ignoranter ignorantia crassa, vel ignorantia excusabili. Si primo modo, peccat mortaliter rationibus et causis iam dictis, et hoc modo ignoranter ignorantia crassa, que non excusat, heretici exposuerunt Scripturas Sacras pro suis erroribus et dixerunt Spiritum Sanctum huiusmodi eorum opiniones intendisse, facientes sic ipsum auctorem falsitatis quantum in eis erat. Si vero talis qui ad falsum sensum Scripturam exposuit facit diligentiam debitam et oportunam ut invenire posset sensum verum et rectum Scripture, ut pote si dedit prius que ad hoc requiruntur intento debito fine, non peccat si decipitur sensum falsum eligendo quem credit esse verum.

Ex quibus patet quam periculosum sit simplicibus et inexercitatis per studium theologicum non contentari in sensibus divine Scripture a precedentibus doctoribus famosis traditis, sed vellent spiritualiores et profundiores invenire quando et ubi hoc non est oportunum, et cum ipsi ad hoc non sint sufficienter dispositi seu eruditi. Talibus tale studium Sacre Scripture consuevit fieri finaliter magis occasio erroris quam salutis et edificatorie eruditionis. Et ex hac radice pullulavit secta beckardorum et aliquorum hereticorum. Henricus de Hassia. Queri hic potest.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota de ira

(Edidit Alexandra Baneu)

Henricus de Hassia. Stomachus cum aliquid intraverit in ipsum ei contrarium et disconveniens causat nauseam et abhominationem et eicere nititur, ita, cum in apprehensionem nostram venit aliquod obiectum vehementer displicens, irascimur ab horror et indignamur et repellimus a nobis.

Stomachor Aristototeli idem est quod irascor vel indignor. Henricus de Hassia. ||

<footnote n="1">1. *scripture*] * *add. sed del. ms.* || 3. *respondetur — distinctiones*] *respondetur ergo breviter per distinctiones etc. *add. in marg. inf. ms.* || 4. *quemcumque*] *quecumque ms.* || 13. *quod¹*] *au add. sed del. ms.* || 15. *importare talem sensum*] *talem sensum importare a. c. ms.* || 25. *facit*] *de add. sed del. ms.* || 26. *que*] *in marg. sin. ms.* || 33. *tale studium*] *studium tale a. c. ms.* || *fieri*] *magis add. sed del. ms.* || 38. *henricus de hassia*] *in marg. sin. ms.*</footnote>
### Ἡ ΑΝΟΝΥΜΩΣ

#### Nota de musica

(Edidit Alexandra Baneu)

Aliqui dicunt poetas intellexisse per 9 musas 9 sonos qui celestem armoniam faciunt secundum numerum novem orbium quos quidam sonare ex motu revolutionis opinati fuerunt, sicut patet 2 libro De celo et mundo.

### Ἡ ΑΝΟΝΥΜΩΣ

#### Nota de astronomia

(Edidit Alexandra Baneu)

Astronomia de 'lege astrorum' nomen assumpsit. Et est scientia que de lege seu habitudine astrorum in eorum motibus sitibus orbium dispositionibus et eorum quantitatibus et proportionibus demonstrativis processibus investigat et exinde tabulas conficit ex quibus futuras eclipses, coniunctiones, et alias stellarum positiones predicit. Et hec est una de septem liberalibus artibus vel scientiis, inter ceteras speculationes altioris, qui intellectum humanum elevat ad considerationem excellentissimi primi artificis, quod est mira fabrica seu aula mobilium celorum.

Astrologia autem dicta est quasi sermo de astris disserens, 'nomo' enim Grece lex interpretatur, et inde astronomia, et 'lego', sermo, a quo venit astrologia.

Astrologya autem est que astrorum et partium celi conditiones et habitudines conservat et eas considerat tamquam causas vel signa effectuum futurorum in hoc mundo inferiori. Que astrologya, ut dicit Hugo, partim naturalis est, et partim superstitiosa. Naturalis est in complexionibus elementorum et aliorum corporum que secundum superiorum contemperantiam variantur in sanitate, egritudine, tempestate, serenitate, fertilitas, et sterilitas. Superstitiosa vero est in hiis eventibus que libero arbitrio subiacent. Hec dicit Hugo.

Hic queri potest utrum astrologia quantum ad huiusmodi sit scientiis prohibitis connumeranda

(Edidit Alexandra Baneu)

Et arguitur quod sic, quia quantum ad hoc est reprobata multipliciter auctoritate sanctorum, doctorum, auctoritate Sacre Scripture, et auctoritate Ecclesie, igitur est connumeranda vocatis artibus prohibitis. Consequentia est nota, sed antecedens pro prima parte patet multis claris auctoritatibus Beati Augustini 5 *De civitate Dei*, capitulo 1, usque ad capitulum 8, ubi reprobat multis rationibus astrologiam de nascentibus et de eventibus circa moralem et civilem habitudinem hominum. Item, 2 *De doctrina Christiana* dicit quod motus syderum certus est, sed ex ea motione mores nascentium et eventus velle predicere magnus error est et magna dementia.

Ex quo dicto patet quod, licet astronomia sit vera et certa scienta, tamen astrologia prout se extendit ad facienda de actibus humanis iudicia est superstitiosa et delira.

In cuius signum et plurimi illi qui tali astrologie se dant ex toto consueverunt effici fatui et deliri. Et quia huiusmodi divinatio ex astris seu talis astrologia occasionaliter ex astronomia speculativa pullulavit, de ipsa consequenter dicit Augustinus sententialiter quod, quamvis syderum demonstratio superstitionem per se non contineat, tamen quia familiaris est perniciosissimo errori magorum comodius honestiusque contemnitur a Christianis quam discatur.

<footnote n="3">3 dicunt ] per 9 add. sed del. ms. || per ] sup. l. ms. || 17 et¹ ] p. c. ms. || 23 arbitrio ] subiecta add. sed del. ms. || 24 hic queri potest ] questio add. in marg. sin. ms. || 35 superstitiosa ] p. c. ms. || 38 huiusmodi ] p. c. ms.</footnote>
Ex quo patet quod non solum doctrina erronea est vitanda Christianis, sed etiam illa que est vicina errori sicut astronomia vicina est astrologie superstitiose et astrologia ipsi arti magice. Unde patet secundo quod etiam studium speculative astronomie periculosum est, quia cum aliquis iam sciverit astrorum situs et habitudines ad quodlibet tempus calculare faciliter inclinatur et ducitur ad pronosticationes et ymaginum fabricationes superstitiosas secundum astrorum configurationes.

Istud tamen secundum corollarium intelligi potest de imperfectis hominibus aut modicum doctis aut ad avaritiam, fastum, vanitatem, aut curiositatem inclinatis illis studium predictum periculosum est et plurimum in dampnationem. Et sic patet aliqualiter antecedens rationis prius formate quantum ad primam partem.

Quantum vero ad secundam partem, scilicet Sacre Scripture auctoritatem, patet Is. 47, ubi dicitur de Babilonis et Caldeis apud quos viguit astrologia: *veniet, inquit, super te repente miseria quam nescies, stent et salvent te augures celi qui contemplabantur sydera et supputabunt menses ut ex ipsis annunciarent ventura tibi.* Et ad Gal. 4 dicitur: *quomodo convertimini iterum ad infirma elementa quibus denuo servire vultis et dies observatis et menses et tempora et annos? Timeo forte ne sine causa laboraverim in vobis.* Et ita de multis aliis passibus expressis Sacre Scripture in quibus etiam Iudeis omnino prohibuit respicere pro futuris ad astra celi, igitur a fortiori Christianis hoc debet esse prohibitum qui debent esse spiritualiores et diviniores propter quod magis debent in suis factis et negotiis ad Deum recurrere et ipsum consulere in dubiis quam recurrere ad astrologos aut consulere astra, et hoc de secunda parte antecedentis.

Tertia vero etiam pars antecedentis, videlicet quod etiam auctoritate Ecclesie prohibita sit astrologia iudiciaria, patet in multis passibus *Decreti* ut 26, questione 2, per totum, et distinctione 37, capitulo ‘legimus’. Dimitto allegationes causa brevitatis.

Videtur ergo ex premissis ‘talis astrologia divinatoria sit Christianis prohibita et quod peccant non minus forte qui in ea practicant et principibus et aliis per eam illudunt quam illi qui vacant magice et nigromancie, cum Augustinus dicat quod non immerito creditur si etiam multa vera dicant astrologi quin hoc sit instinctu malorum spirituum quorum cura est has noxias et falsas opiniones de astralibus fatis inserere mentibus humanis. Et rationabiliter dicit hoc Augustinus, quia si demon sciens futurum esse quod Christo propter miracula crederetur invenit et persuasit hominibus artes falsorum miraculorum, ut sunt magica et nigromancia quod universi ipse sciens quod fideles Christi in omnibus recurrerent ad Deum et ipsum consulerent et attribuerent omnia divine gratie speciali invenit superstitionem qua astra consulerunt et celo attribuerent que gratie Dei attribuenda erant. Si enim demones in tantum dominabantur gentilibus infidelibus ut tanta feditate ydolatrie eis illuderent et tot artes divinatorias eis suggerent ut geomanticam, ydromanticam, piromanticam, auguria spiritumanticam etc. innumerabilia. Quis dubitat quin etiam demones maculaverint celum multis superstitionibus sub hoc colore quod celum agit in ista inferiora et ea gubernare videtur et propter illum colorem hec superstitio tenacissime inter omnes superstitiones adheret mentibus humanis? Iudicate ergo si rationalius sit stare testimoniis predictis et auctoritati sanctorum in hac materia quam auctoritati potius fallaci et decepti antiquitati quorundam superstitiosorum auctorum, ut Albumasaris et similium. Est ergo advertendum pro declaratione premissorum quod assignantes partes iudicarie astrologie, videlicet ut habetur alibi. Et propter hoc Deus disposuit et voluit invenire

<footnote n="2">2 astronomia] est add. sed del. ms. || 3 speculative] speu'e ms. || 5 tempus] em. ms. || 13 apud] p. c. ms. || 15 contemplabantur] p. c. ms. || 22 dubiis] p. c. ms. || 23 de secunda] p. c. ms. || 40 spiritumanticam] spiritustumanticam ms.</footnote>
veram et realem philosophiam de rerum naturis, conditionibus, statibus, et finibus, ut per eam dampnaretur et reprobaretur falsa et vana philosophia que suborta fuit per inventores dictos et homines quarundam vanarum et superstitiosarum artium quarum fex adhuc in earum reliquiis in multis regionibus etiam Christiani plurimi errant. Et hoc de illo.

HENRICUS DE HASSIA

Nota de alkimia

(Edidit Alexandra Baneu)

Nota quod propter quattuor illa ars prohibenda esset Christianis legislatoribus.

Primo, quia fabricare studet ydola avaritie que sunt aurum et argentum. Dicit enim Apostolus quod avaritia est ydolorum servitus.

Secundo, quia secundum Aristotelem numisma debet esse rarum, ut sic caret, vilesceret numisma multiplicato auro et argento per talem artem, igitur.

Tertio, quia attento quod demones sciunt per applicationem activorum natura-
lium ad passiva facere aurum et argentum faciliter avaritia et cupiditate pervertente
et excecante homines recurrerent ad demones pro informatione in tali arte.

Quarto, quia ut experientia docet practica talis artis cupiditate excecante etiam vocatos sapientes sophisticat deceptores, multiplicata principes infatuat, divites depauperat, pauperes omnino denudat, multos depravat, hunc suspendendo et illum comburendo. Quibus tamen omnibus non obstantibus adhuc hec ars inardescente hominum cupiditate et curiositate cottidie occulte laborat in penetrabilibus regum et principum divitum et pauperum laycorum et sacerdotum, quia a minimo usque ad maximum omnes avaritie student. Hec Henricus de Hassia. ||

Ex lectura MAGISTRI HENRICI DE HASSIA doctoris egregii

(Edidit Isabela Grigoraş)

Circa quod queritur que sint de ratione veri philosophi vel quod requiruntur
ad hoc quod aliquis sit vel fuerit verus et laudabilis philosophus.

Respondeo quod tria ex parte affectus vel voluntatis et quatuor ex parte intellectus vel virtutis intellectualis.

Primum ex parte affectus est, ut sapientiam amet et querat recta et de vita intentione et ad verum eius finem, quia alias non legittime, sed ad ultime amat sapientiam.

Secundum est, ut quidquid speculative novit ad mores quoandocumque convertat.

Tertium est, ut secundum scientiam suam vivat, ita quod quanto proficit in scientia et sapientia, tanto crescat in laudabili vita. Pro istis facit quod dicit Augustinus, 8 De civitate Dei, capitulo tertio, videlicet, “quod Socrates primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur, cum ante ipsum homines naturalibus rebus perscrutandis maximam operam impediverit”. Unde et Seneca Epistola 93: “O, Lucille, virorum optime, quominus leges non deterreo, dummodo quidquid legeris ad mores statim

123r

<footnote n="1">1 conditionibus] et add. sed del. ms. || 6 henricus de hassia] sup. l. ms. ||</footnote>

<footnote n="13">13 activorum] et passivorum sive add. sed del. ms. || 18 depauperat] em. ms. ||
23 ex] In sapientia ambulate ad eos qui foris sunt, Col. 4, g. Observantia mandatorum est scala celo-</footnote>

<footnote>rum, ianua regni, via Paradysi add. in marg. sup. ms. || 26 respondeo] nota tria ex parte affectus requisita ad verum philosophum add. in marg. dex. a. m. ms. || 28 primum — est] primum ex parte affectus add. in marg. dex. a. m. ms. || 29 ad ultime] uel (ad)ulterine add. in marg. dex. ms.</footnote>

<footnote>|| 31 secundum] iter. in marg. dex. a. m. ms. || 33 tertium] iter. in marg. dex. a. m. ms. ||</footnote>

<footnote n="38">38 impediverit] impendiverit ms.</footnote>
referas”, facere enim docet philosophya, non tantum scire aut dicere. Quod autem omnes speculative considerationes artium liberalium ad rectificationem morum et vite directionem adaptari possint, apparet satis ex libro Seneca *De questionibus naturalibus*. Unde et in *Epistola*, credo, 61 etiam illam speculationem de ydeis ad modos applicans ostendit quomodo talium positio debet in nobis eternorum et in mobilium appetitum attendere et rerum mutabilium contemptum inducere. Et ita ex qualibet speculatione potest quid aliquid recte vivendi confusus elici et deduci, circa quod verus philosophus precipue studiosus esse debet, quia tota rectitudo humane cognitionis ordinatur ad iustitiam recte operationis. Sicut ergo in Sacra Scriptura ille dicitur verus et magnus doctor || seu theologus qui facit et docet sic inter philosophos ille est verus et magnus philosophus qui et recte intelligit et ea que intelligit ad finem debitum ordinat et rectum finem prosequendo recte et vere moraliter vivere reperitur.

5

10

123v

Deinde ad hoc ut aliquis (fuit) vel fuerit verus et laudabilis philosophus quatuor, ut dixi, ex parte intellectus requiruntur.

15

Primum est quod nichil credat nec opinetur nisi certa ratione cogente. Ita quod nichil temere teneat vel neget nec firmius quam ratio convincit cuicumque conclusioni adherat.

Secundum est quod non in omnibus nec in omni materia denumerationem vel mathematicam acribologiam querat seu exspectet, sed apparentiis et rationibus congruis iuxta conditionem cuiuslibet materie de qua agitur assensum prebeat. Vitiosum est enim nimis leviter credere et similiter vitiosum est nimis durum esse et rigurosum in credendo vel in assentiendo et ideo medium in hoc tenere virtuosum et laudabile est.

20

Tertium, quod triplici modo vel ex tribus diligenter veritatem querat, scilicet, primo per experientiam et discursum ex creaturis. Secundo, ex hystoriis diversorum populorum seu eorum scripturis. Tertio ex observationibus et opinionibus non scriptis diversarum gentium quas ex traditione suorum patrum tenent. Iuxta illud, Deut. 32: *Interroga* etc. Quartum est quod semper paratus sit opinionem suam mutare ad rationem verisimiliorem et fortiorem de contrario. Ita quod in nullis opinionibus philosophus verus debet esse pertinax.

25

Quintum, ut non subito ad occursum cuiuscumque rationis vel apparentie ad opinendum se determinet, sed diligenti disputatione ad utramque partem previe habita illud quod tunc verisimilius inventum fuerit potius opinetur et teneat probabiliter et non pertinaciter. ||

30

Ex istis infero tale corrolarium, quod si articuli fidei religionis Christiane propositi fuissent vel proponantur veris philosophis gentilibus indebitis affectionibus vel corruptis consuetudinibus non infectis millium talium articulorum habuissent negare nec aliquem eorum impossibilem reputare.

35

124r

Deduci potest faciliter ex quatuor premissis que requiruntur ad verum et laudabilem philosophum gentilem, quoniam subtiliter considerando et diligenter disputando circa tales articulos invenitur quod omnis ratio que ex humanis scientiis contra articulos fidei fieri potest, potest etiam ex principiis earundem scientiarum solvi et invalida ostendi, quare propositum.

40

1-3 quod — possint ] nota quod omnis speculatio pertinet ad correctionem morum *add. in marg. dex. a. m. ms.* || 8 *esse* ] esset *ms.* || 8-9 *quia* — operationis ] nota bene et utiliter *add. in marg. dex. a. m. ms.* ; nota *add. in marg. dex. in rubro ms.* || **14-15** deinde — requiruntur ] nota quatuor requisita ex parte intellectus ad verum philosophum *add. in marg. sin. a. m. ms.* || **16** primum ] primum ex parte intellectus *add. in marg. sin. a. m. ms.* || **19** secundum ] *iter. in marg. sin. a. m. ms.* || **20** acribologiam ] *iter. sup. l. a. m. ms.* || **22-24** vitiosum² — est ] nota quod in credendo habetur virtus *add. in marg. sin. a. m. ms.* || **25** tertium ] *iter. in marg. sin. a. m. ms.* || **27** seu ] vel *add. sup. l. ms.* || **29** quartum ] *iter. in marg. sin. a. m. ms.* || *paratus* ] *e praem. sed eras. ms.* || **32** quintum ] *iter. p. c. in marg. sin. a. m. in rubro ms.* ; quartum *a. c. in marg. sin. ms.*
Henricus de Hassia. Et sequitur immediate. Auditis itaque ex predictis illis que ad verum philosophum requiruntur et ex parte affectus, et ex parte intellectus. Consequenter hic oritur triplex admiratio circa gentiles quere hoc alibi.

Nota non sequitur evidenter 'Deus est omnipotens' etc.

Henricus de Hassia. Nota non sequitur evidenter 'Deus est omnipotens'. Igitur, ad omnem effectum cause secunde concurrit efficaciter vel permissive. Ratio: quia ymaginabile esset quod Deus crearet aliquam causam secundam communicando sibi talem causalitatem, ut etiam agere posset Deo non coagente nisi conservative solum. Et tamen eque bene Deus esset omnipotens, quia se solo posset omnem talem effectum producere. Ista ymaginatione non obstante tenendum est cum veritate theologica irrefragabiliter, quod non est possibile aliquem effectum produci quin Deus ratione sue immensitatis et illimitationis illum comproducat et sic competit sibi ratione naturalis proprietatis.

Arguitur contra primam conclusionem nichil. Nota quod duplex est scientia, scilicet apprehensiva et assensiva.

### (ANONYMUS)

#### Contra positionem MAGISTRI PETRI DE WALSE

(Edidit Alexander Baumgarten)

Arguitur contra secundam partem conclusionis secunde et arguitur ratione ante oppositum, 'in infinitum dificilius est aliquid ex nichilo' etc. Ad illud responditur quatuor modis.

Primo concedo antecedens, scilicet quod in infinitum difficile est creare, saltem de aliqua creare. Creatio enim aliqua est infinite entitatis et perfectionis, qua scilicet creatur res infinite perfectionis, et sic conceditur prima consequentia et consequens et negatur secunda consequentia qua arguitur sic: illud est infinite perfectionis, igitur non potest competere creature, ymmo creatura potest creare infinitum in magnitudine molis et perfectionis non creatura que est, sed que potest esse, ut patuit in tertia parte corollarii secundi conclusionis tertie. Sed quia hoc non pretendit ratio, ymmo maior rationis intendit quod creatio in genere sit infinite difficultatis, sic scilicet quod quelibet sit infinite difficultatis, et per consequens saltem sequeretur quod non quelibet creatura posset creare, quod est contra secundam partem conclusionis secunde.

Ideo aliter || respondeo secundo negando antecedens. Ad istum sensum ad propositum nichil ad aliquid nulla est proportion, igitur est distantia infinita. Nego illam consequentiam, ymmo eo ipso quod nulla est proportion etiam nulla est distantia infinita vel finita loquendo de proprietate sermonis.

Tertio concesso quod sit infinita distantia nego ultimam consequentiam, quod creatio sit infinite difficultatis. Ad propositum, quia agere per distantiam infinitam infinite difficultatis est, dico ibi quod ratio supponit falsum. Ymaginatur enim ratio ac si in creatione fieret transitus de nichileitate ad entitatem tamquam de termino ad terminum per distantiam intermediam. Sed hoc est falsum, quia li 'ex nichilo' non capitur affirmative sic quod sit sensus 'hoc fit ex nichileitate tamquam ex materia, vel ex nichileitate tamquam ex termino a quo', sed capitur negative, ita quod sit sensus: 'hoc non fit ex aliquo in ratione materie vel termino a quo', et sic non procedit ratio.

Quarto dico quod ad bonum sensum potest concedi quod quodlibet distat a non-ente vel a nichileitate ad istum sensum quod quodlibet est aliquante ens quante

5

10

15

20

25

30

35

40

45

124v

<footnote n="2">2 philosophum] requirut *add. sed del. ms.* || 3 gentiles] philosophos † quare quare *add. sed del. ms.* || 8 conservative] *iter. ms.* || 10 ymaginatione] *in marg. ms.* || veritate] katholica *add. sed del. ms.* || 26 creatura] *p. c. ms.* || 34 nulla²] nec *a. c. ms.* || 36 distantia] dicenda *a. c. ms.*</footnote>
non est non ens. Et sic omne finitum in entitate finite distat et tante quante entitatis est, et sic solus Deus infinite distat a non ente, et sic non sequitur quod creare in genere sit infinite difficultatis.

Item, contra conclusionem primam et secundam eius partem evidenter nobis implicat rem esse et a Deo non dependere, igitur evidenter nobis implicat rem causare et eam in sic causando non dependere causaliter, scilicet quod Deus non coagat. Patet consequentia, quia non apparet quare illud plus implicat quam illud. Antecedens patet, quia hoc argitur ex eius immensitate. Responditur quod Deus necessario causaat quemlibet effectum agendo specialius quam solum conservando, cum quo stat secunda pars conclusionis, quia licet illud sit verum et necessarium, oppositum tamen non manifeste implicat nobis contradictionem vel repugnantiam. Eodem modo potest dici quod quelibet res necessario dependet a Deo causaliter quod Deus necessario manuteneret quamlibet rem qualiter si non manuteneret in nichilum incideret. Et licet hoc sit verum, oppositum tamen etiam illius opinionis non evidenter nobis implicat et ergo negandum assumptum.

Sed ad propositum, quando dicitur quamlibet rem a Deo dependere, arguitur ex immensitate Dei. Concesso illo negetur consequentia, quod igitur sit evidens, quia non evidenter sequitur 'Deus est immensus, igitur quodlibet dependet', sic scilicet quod, si Deus ipsum proprie nature dimitteret, caderet ad non esse, ymmo volunt aliqui quod etiam res ad tempus ex suis viribus persisteret si Deus eam proprie nature dimitteret et sine dubio nulla repugnantia aperta sequitur evidenter ex illo saltem nobis. Et qui sic differunt haberent dicere quod res solum ideo dicitur dependere a Deo quia in manu Dei est quod ipse || eam potest corrumpere quando placet sicut eam produxit. Ista tamen non sunt tenenda, sed semper dicendum est quod Deus necessario coagat et necessario rem manutenet, si debet manere, licet forsan non sit periculum dicere quod illa non sunt nobis evidentia.

Item, volunt aliqui quod evidenter nobis ex Dei immensitate non potest concludi quod Deus sit ubique, sed dicunt illi quod sine contradictione esset salvabile quod Deus esset immensus simpliciter, ideo quia, quando vult, potest se ponere ad omnem locum ymaginabilem, ex libertate tamen eius potest non esse in isto vel illo loco, et hoc est perfectionis in Deo. Sed dices: tunc accidentaliter esset immensus. Illud non sequitur, quia licet possit esse ibi et non esse ibi, tamen quod ipse sic potest esse ubique est sibi essentiale.

Aliter posset dici ad argumentum negando consequentiam, quia posset dici 'unum sequitur ex Dei immensitate et aliud non', ex eo quia sufficit ad hoc quod res agat quod Deus eam in viribus et eius actionem conservet. Et ex illo non sequitur aliqua Dei immensitas cum adhuc totum a Deo sit dependenter, et etiam in genere cause agentis, quia conservans reducitur ad genus cause efficientis.

Item tertio, tunc creatura posset esse causa prima. Probatur, quia in genere cause agentis posset esse prima, si enim signetur modus agendi conservantis et modus agendi producentis, tunc in secundo est simpliciter prima, cum nulla esset prior. Dicitur uno modo concedendo illud quod concludit ratio, scilicet quod creatura non potest agere Deo non coagente, nec hoc est contra secundam partem conclusionis quia illa solum dicit quod non est evidens. Sed illa responsio non sufficit, quia tunc, si summatur ratio sic evidenter implicat etc. Et probatur sic, quia sequitur creaturam esse causam primam etc. Respondeo: ergo sicut alii de alia via dicerent que defendere vellent quod creatura potest agere Deo non coagente, et sic nego primam consequentiam quod creatura possit esse causa prima. Ad propositum in uno modo esset prima concedo, igitur prima dicitur negando consequentiam.

5

10

15

20

25

30

35

40

45

125r

<footnote n="5">5 rem²] p. c. ms. || 35 sufficit] in marg. dex. ms. || 37 dei] in add. sup. l. ms. ||</footnote>

<footnote n="49">49 dicitur] sup. l. ms.</footnote>
Nichil enim obstat — dicunt isti — quod ipsa producat et nullus prius coproducat, et ex illo non sequitur quod sit causa prima etc. simplex.

Contra primas duas partes secundi corollarii conclusionis prime. Contra 'Deus non potest educere' etc. Probatur antecedens, quia educere est inniti materie etc. Sed Deus nulli potest inniti etc. Consequentia nota et maior, sed minor probatur, quia Deus nulli inclinatur vel non inclinatur ad illud vel ad illud. ||

Argumentum petit quid sit inniti materie. Ad quod dico quod inniti non est inclinari, sed nichil aliud est nisi producere effectum concurrente materia in suo ordine, hoc est producere illo modo effectum quod agens non suppleat vicem materie, sed dimittat ipsammet in suo ordine.

Contra secundam partem conclusionis prime, non concurrat Deus active ad producendum A effectum cum B agente, sed solum conservative, tunc A producitur a B. Volo quod post A corrumpatur et secundario producatur a B Deo concurrente active. Tunc arguitur sic: sequitur quod a secundaria productione bis producatur, vel quod Deus non aliter concurrat agendo et solum conservando. Consequentia sunt absurda. Probatur consequentia, quia si aliter concurrat illa alteritas non potest salvari in Deo, nec in effectu nisi dicas effectus totaliter produci a Deo et a B, et sic in eodem instanti bis producitur. Argumentum petit quid sit producere vel agere non solum conservando. Ad quod dico quod producere est attingere effectum formaliter dando esse. Sed conservare est manutenere ne cadat in nichilum etc.

Arguitur contra secundam partem secundi corollarii conclusionis secunde, quia, si homo posset transferre lapidem in panem, quo modo hoc fieret? Dicitur quod homo de potentia absoluta posset unum lapidem transferre in corpus Christi, vel in aliam substantiam sic quod res post transubstantiationem esset commensurative in loco et presens sicut prius erat lapis. Sed dummodo dicitur quod hoc fieret illo modo quod voluntas vellet illud esse et, quia vellet, imperaret intellectui ut produceret. Et cum imperat intellectui ut producit, factum est, quia tunc intellectus formaliter produceret vel transsubstantiaret. Aliter non potest exprimi.

Item, contra primam partem eiusdem: tunc res non existens posset rem nunc existentem sine eius corruptione creare. Consequens apparet absurdum. Dicitur concebendo, quia ad hoc quod res creetur vel producatur non requiritur ipsammet non esse, quia secundum opinionem probabilem mundus vel alia res posset perpetue creari.

Item, contra illam solutionem: tunc idem posset creare se. Patet, quia ad hoc quod idem se creet non requiritur ipsum prius non fuisse. Dicitur negando illud auctoritate Augustini dicentis: idem non potest se creare ut sit, licet hoc humanitus non appareat nobis contradictionem implicare.

Contra corollarium primum tertie conclusionis: predicata perfectionalia arguunt speciem et, cum ille essent essentiales in perfectione, igitur etc.

Item: differentia specifica importat perfectionem essentialem et, cum isti different specifice, sequitur quod essent aliarum perfectionum ratione aliarum differentiarum.

Ad primum (corollarium) dicitur || quod species non arguitur ex perfectione, sed ex modo habendi perfectionem vel ex modo essendi, ut si aliquid habet perfectionem a se est alterius speciei quam aliud habens eandem et non a se, sed ab alio, sicut Filius a Patre. Filius ergo, licet sit eque perfectus sicut Pater essentialiter, alterius tamen speciei est, propter hoc quod habet ab alio. Sed diceres: habere ab alio arguit imperfectionem. Dicitur quod non, quia tunc Filius et Spiritus Sanctus non essent essentialiter perfecti sicut Pater.

Item, ex modo essendi, quia secundum unam opinionem homo et anima sua

<footnote n="7">7 inniti²] materie add. sed del. ms. || 20 sed] conservative add. sup. l. ms. || 38 ille] sup. l. ms. || 44 est] in a. c. ms.</footnote>
sunt eque perfecti, tamen differunt specifice ex modis essendi, quia anima existit
indivisibiliter, homo divisibiliter.

Ad confirmationem dicitur quod differentia specifica non importat perfectio-
nem essentialem, ymmo differentia specifica est accidentalis; si enim esset essentialis
et importat perfectionem, haberetur contra corollarium.

Contra tertium corollarium tertie conclusionis volo quod (si) Deus illimitet
materiam primam, sic quod ipsa possit creare accidentia, tunc sequitur quod ipsa
simul produceret infinita in multitudine. Consequens falsum. Patet consequentia,
quia quem poneret ordinem vel quare potius illud produceret quam illud, dicitur
quod ad hoc esset ordo, quia ipsa produceret illud quod Deus vellet conservare et
quia Deus vellet ex suo beneplacito unum conservare et aliud non, vel secundum
alium modum Deus ad unum vellet concurrere productive et ad aliud non, tunc
unum produceret et aliud non. Sed contra suppono quod materia posset producere
Deo non concausante nisi conservative sicut probabiliter tenes in prima conclusione
et quod Deus materiam proprie nature dimittat et quod velit conservare quemquem
materialiter possit producere, tunc producit infinita. Dicendum quod in tali casu
ipsa produceret omne ab ea producibile, scilicet infinitas materias et infinitas
accidentales formas diversarum specierum.

Contra idem et contra materiam de infinito volo quod in prima medietate
proportionali producatur accidens certe perfectionis et in secunda parte accidens
duple perfectionis et in tertia triple et sic consequenter. Tunc sequitur quod in
fine hore erit accidens infinite perfectionis. Consequens falsum, quia quodlibet
est finite perfectionis, cum omnia terminentur ad substantias exclusive. Et patet
consequentia, quasi de se. Dicitur primo quod casus est impossibilis, licet enim bene
foret possibile quod sic producerentur infinita diversarum specierum quorum unum
semper perfectius altero, tamen unum non potest esse continue in duplo perfectius
alio, ymmo datur accidens ita perfectum quod nullum potest esse in duplo perfectius,
ideo quia tunc attingeretur || quia perfectio generis accidentium est terminata
exclusive ad genus substantiarum, ut secundum aliquos ad materiam primam,
secundum alios ad substantiam inferiorem. Consimiliter forsan oportet dicere quod
non potest esse substantia continue in subduplo perfectior data substantia, licet
secundum viam probabilem omni substantia data possit dari imperfection.

Si tamen etiam in alia materia argueretur consimiliter, ut de lapidibus faciat Deus
pedelam lapidem in prima parte proportionali, in secunda duplum, in tertia triplum,
tunc in fine hore datur lapis infinitus. Dicendum quod in fine nullus est infinitus,
quia quocumque dato ille est in certa parte proportionali huius hore productus
et cum quelibet pars proportionalis hore solum habeat finitas ante se, ideo solum
finiti lapides ante talem sunt producti. Cum quo stat quod quocumque lapide dato
datur maior in duplo, in quadruplo, in octuplo et sic de aliis. Sed quod quelibet pars
proportionalis solum habeat finitas ante se patet, quia quelibet est certe quantitatis
quia divisibilis et, cum hora sit finita, sequitur intentum.

## MAGISTRI PETRI DE WALSE

Utrum Deus sit simpliciter conceptibilis et proprie diffinibilis

(Edidit Alexander Baumgarten)

Quod non. Deus non est a nobis naturaliter pro statu huius vie cognoscibilis
immediate in se ipso, igitur nec conceptu simplici, nec proprio, igitur nec proprie
diffinibilis. Ultima consequentia probatur, quia diffinitio proprie dicta non

126v

<footnote n="1">1 perfecti] et non *add. sed del. ms.*</footnote>

<footnote>|| 6 contra] nota de materia prima *add. in marg. dex. ms.*</footnote>

<footnote>|| illimitet] p. c. ms.</footnote>

<footnote>|| 14 sicut] iter. ms.</footnote>

<footnote>|| 17 infinitas²] infinitat a. c. ms.</footnote>

<footnote>|| 25 quod]</footnote>

<footnote>sicut *add. sed del. ms.*</footnote>

<footnote>|| producerentur] accidentia accidentia *add. sed del. ms.*</footnote>

<footnote>|| 29 ut] quod</footnote>

<footnote>a. c. ms.</footnote>
potest dari sine conceptibus diffiniti propriis. Prima probatur, quia nullius rei conceptum aut speciem propriam habere possumus naturaliter, nisi quantum in se ipsa immediate apprehendere possumus. Et hoc est sententialiter ratio Gregorii. Antecendens satis notum videtur I Cor. 13, *videmus nunc per speculum*.

Oppositum: de Deo possunt haberi conceptus simplices et proprii, igitur questio vera pro ambabus partibus. Consequentia clara, quia per tales conciperetur simpliciter et diffiniretur proprie. Antecedens probatur, quia de Deo habetur conceptus entis, qui est simplex. Sed quod proprii, quia per differentiam eius ad alia possunt inveniri passiones soli Deo convenientes. In illa questione solum loquar de possibilitate que est pro statu huius vie.

Conclusio prima: innitendo solum influxui causali, obiectuali et fantasmatibus non est possibilis conceptus simplex substantie pure absolutus. Probo conclusionem primo de singularibus conceptibus, quia influxus causalis obiectalis que iam procedit a Socrate non plus est causativus conceptus Socratis quam Platonis, ymmo non plus quam lapidis etc. Probatur antecedens quia idem influxus causalis numero procedens a Socrate posset procedere a Platone, quia omnia accidentia et dispositiones possent absolute inesse subiective Platoni || vel lapidi et hoc non inherendo Socrati vel simul inherendo utriusque extra se invicem existentibus vel se mutuo penetrantibus. Confirmatur: idem influxus causalis est ab accidentibus in sacramento altaris, que erat cum eadem inheserunt pani et non representat panem, ymmo videtur probabile quod iam nullam substantiam representent, cum nulla sit alba istis accidentibus. Eodem modo patet quod non conveniens, quia sic ab accidentibus panis non plus possumus devenire in conceptum communem panis quam alterius substantie, si enim ab eterno accidentia illa stetissent sine subiecto, vel in alia substantia idem influxus obiectalis fuisset.

Corollarium: probabile est sensum solum singulariter abstractive et non concretive cognoscere. Probatur, quia si concretive, tunc iudicaret de substantia. Sed hoc non, ex fundamento probationis ipsius conclusionis, quia mediantibus accidentibus Platonis non plus possum iudicare de Platone quam Socrate, sive de hoc albo quam isto etc.

Secundum corollarium: a phantasmatibus non potest immediate formari conceptus substantie absolutus aut connotativus.

Tertium: licet per abstractionem et elicitionem possit a sensualibus vel speciebus sensibilibus formari conceptus substantie connotativus vel etiam absolutus, hoc tamen fieri non potest immediate, sed requiritur previus discursus. Prima pars patet, quia conceptus substantiarum habemus connotativos et absolutos, alias nullus terminus esset in predicamento substantie, si igitur tales habemus isti utique generantur mediantibus fantasmatibus et sensatibus, et hoc vel per viam abstractionis, vel elicitionis. Secunda probatur ex fundamento conclusionis, quia non esset ratio quare ab influxu obiectali que fit ab accidentibus Socratis abstraheretur conceptus Socratis potius quam Platonis.

Secunda conclusio: licet conceptus Dei proprios possint habere philosophi solum innitendo ratione naturali, plures tamen habere potest fidelis per revelationem aut per veritatem fidei nobis supernaturaliter infuse. Prima pars probatur, quia philosophi inquirentes de naturis rerum inveniunt in simul rebus creatis entitatem, veritatem, bonitatem etc., sed semper cum aliquali imperfectione, et cognitione possunt per individuam humanam quod omne imperfectum ad aliquod perfectum est reducibile, igitur concludere possunt super omnem naturam creatam unam essentiam ab omni imperfectione liberam in qua scilicet est omnis perfectio in summo modo que invenitur in creaturis permixta imperfectione. Que etiam

5

10

15

20

25

30

35

40

45

50

127r

<footnote n="1">1 nullius] termini add. sed del. ms. || 14 non²] sup. l. ms. || 27 cognoscere] probatur add. sed del. ms.</footnote>
perfectionem habet a se et non ab alio dependenter et sic de facto aliqui concludunt illam essentiam esse primum principium, ultimum finem, summum bonum, summam iustitiam et veritatem et sic de aliis attributis. Talia autem attributa subordinantur conceptibus propriis Dei etc. Secunda pars conclusionis probatur, quia quamque || habere potest philosophus illam habere potest fidelis et non e converso. Prima pars nota, secunda patet per illud Eccli. *plurima super sensum hominum ostensa tibi*.

5

127v

Corollarium: sicut homo secundum statum vie potest habere conceptus simplices absolutos et proprios Dei sic et eiusdem conceptus specificum singularem et differentialem potest habere. Prima pars probatur, quia homo potest habere conceptus proprios Dei saltem complexos et connotativos per primam partem conclusionis et eius probationem et de facto invenit plures passiones quas scit soli Deo convenire ut independens, eternum, optimum, finalissimum etc., igitur intellectus abstrahendo se a connotatis que sunt extrinseca isti rei potest ad conceptum simplicem absolutum de eadem re pervenire quam specificum, quam individualem. Ex quo patet totum corollarium. Sed de differentia essentiali probatur, quia considerata aliqua perfectione essentiali in Deo que cognosci potest ex aliqua proprietate eius formari potest conceptus sumens pro Deo connotando eum per modum perfectionis talis vel talis essentialis, sed iste est differentialis.

10

15

Secundum corollarium. Ista consequentia non valet 'ista veritas theologica sequitur ex per se notis humanitus in lumine naturali, igitur intentus humanus vi naturalis ingenii eas deducere potest scientifice'. Patet ex secunda conclusionis parte. Et probatur, quia forsan de facto antecedens est verum, eo quod intellectus divinus tales veritates ex principiis nobis per se notis videt esse deducibiles. Et forsitan scientiam deducendi beatis revelavit. Consequens tamen falsum ex dictis, quia non omnes veritates philosophus potest deducere que fidelis, ymmo nec fidelis omnes deducibiles potest deducere.

20

25

Tertium corollarium: licet nulla creatura cognoscat Deum omni modo cognoscendi, probabile tamen videtur quod creatura possit Deum cognoscere infinite et ita perfecte sicut ipse cognoscit se. Prima patet, quia quelibet creatura ymmo angeli vel etiam anima Christi est finita, igitur non est infinite cognitionis susceptiva. Secunda probatur, quia non videtur repugnare quin Deus talem possit producere. Cum hoc nullam repugnantiam implicet nec eam poneret extra limites creature, quia puto quia Deo in infinitum maiora predicant conveniant quam cognoscere.

30

35

Tertia conclusio: Deus est proprie diffinibilis in hac via diffinitionibus descriptiva et quidditativa. Probatur: Dei possunt dari diffinitiones descriptiva et quidditativa proprie dicte, igitur etc. Consequentia nota ex terminis, antecedens probatur. Primo pro prima parte, quia homines in hac via ymmo et puri philosophi possunt habere attributa et proprias passiones Dei igitur ista componendo possunt || descriptionem Dei asserere. Sic enim aliqui de facto diffiniunt dicentes Deus est bonum omni perfectione simpliciter possibili vel ymaginabili perfectum; alii vero: Deus est bonum quo nichil melius excogitare potest, et non solum sic ymmo aliis modis potest describi secundum alia eius attributa vel proprietates, passiones. Secunda pars probatur, quia genus et speciem ymmo et essentialem differentiam Dei possumus habere, igitur componendo potest eius diffinitio quidditativa assignari dicendo

40

128r

45

<footnote n="38">38 consequentia nota] *iter. ms.* || 40 possunt] Nota quod res dupliciter potest demonstrari. Uno modo proprie, scilicet ad sensum de quo habetur conceptus singularis. Alio modo ad intellectum, id est habere quemdam conceptum magis proprium talis rei quem possibile est habere de tali re quem exprimimus per terminum communem et pronomen demonstrativum. Verbi gratia de Deo non potest haberi conceptus singularis ad sensum, sed demonstratio ad intellectum potest haberi de Deo. Contingit enim nos Deum conceptu magis proprio quo possumus concipere. *add. in marg. inf. ms.*</footnote>
Deus est substantia incorporea spiritualis cognitiva intellectiva independens A. Et utor terminis pro absolutis et ly A pro differentia essentiali Dei.

Corollarium: homo potest de Deo habere diversas diffinitiones proprie dictas Dei descriptivas et quidditativas. Primum patet, quia diversa Dei attributa potest habere, igitur etc. Antecedens patet ex dictis in fundamento secunde conclusionis. Secunda probatur, quia ex diversis attributis et propriis Dei intellectus humanus potest discursive in cognitionem diversarum perfectionum essentialium Dei ratione differentium devenire, igitur potest habere diversos conceptus differentiales, igitur etc. Ultima consequentia nota, quia ex aliis et aliis differentiis specificis alia diffinitio quidditativa constituitur. Penultima consequentia patet, quia a qualibet tali summitur conceptus differentialis ex fundamento primi corollarii secunde conclusionis. Antecedens patet, quia cuilibet attributo correspondit perfectio essentialis et cuilibet proprietati seu passioni perfectio essentialis, cum quo stat quod non esset nici una quidditativa simpliciter perfecta, que scilicet esset composita ex omnibus differentiis essentialibus Dei generalibus et specificis et talis si esset, esset composita ex infinitis terminis, ymmo ex infinitis differentiis specificis cum Deo convertibilibus.

Secundum: licet nulla creatura habeat diffinitionem Dei simpliciter perfec- tam, creatura tamen habere potest diffinitionem quidditativam omnimodam Dei perfectionem essentialem importantem. Patet sicut tertium precedentis conclusionis.

Tertium: questio, sicut proponitur, est vera pro ambabus partibus. Pro prima ex primo corollario conclusionis secunde. Pro secunda ex tertia conclusione rationes sunt faciles hinc inde. Ave Maria gratia.

### (ANONYMUS)

## Nota de conceptibus

(Edidit Alexander Baumgarten)

Nota quod infra speciem specialissimam non est alia inferior. Patet ex quid termini. Secundo nota quod duo individua eiusdem speciei unum non est perfectius alio essentialiter. Tertio nota quod a qualibet convenientia essentiali adequata est abstrahibilis unus conceptus adequate representativus illa quorum est convenientia modo ex illis secundum notabile. Probatur, quia sint quatuor individua A, B, C, D unius speciei quorum duo, scilicet A et B sint essentialiter perfectiora C D. Tunc ab illa essentiali perfectione sive convenientia est abstrahibilis unus conceptus adequate suppositivus pro A et B qui tunc erit species ipsorum et inferior illa specie que prius fuerat assumpta pro specialissima, quod est falsum. Nota quod de re spirituali et non sensata sensibili non potest haberi aliquis conceptus singularis. Patet, quia conceptus singularis generatur immediate ex virtute sensationis et per consequens oportet propter hoc qui habet conceptum singularem alicuius rei quod habeat ipsius sensatam. Causa igitur deficiente deficit effectus.

Corollarium: de Deo et intelligentiis et anima intellectiva non possumus habere conceptus singulares. Declaratur ex dictis, quia talia non sunt sensata vel non possunt sentiri quia non sunt extensa. Nota quod cuiuscumque habetur notitia intellectiva per modum in prospectu cognoscitur singulariter. Nonnullus conceptus intelligibilis se intuitive representat anime. Nulla res insensibilis potest demonstrari, id est de nulla re insensibili potest haberi conceptus singularis vel vagus, scilicet cum termino communi et pronomine demonstrativo ipsum

<footnote n="27">27 quod] vel add. sed del. ms. || 32 unius speciei] in marg. sin. ms. || scilicet] al add. sed del. ms. || 35 est] impossibile add. sed del. ms. || 36 sensata] Specifica* sup. l. ms. || 46 termino — et] in marg. dex. ms.</footnote>
singularisantem. Tales res insensibiles non possunt demonstrari. Patet, quia Deus includit conceptum singularem modo de nulla re insensibili singulari potest haberi conceptus singularis. ||

## MAGISTRI MICHAHELIS

### Utrum liberum arbitrium se eque habeat ad bonum et ad malum

(Edidit Daniel Coman)

Pro declaratione terminorum in tytulo questionis positorum ego noto primo circa hoc complexum ‘liberum arbitrium’ quod liberum arbitrium est potentia per se rationaliter iudicativa et iudicati per se indiferenter volitiva et executiva. Et utor in hac descriptione li ‘potentia’ prout supponit pro tota superiori portione anime, iuxta modum loquendi Philosophi 1 *Politice*, dicentis quod “anima dominetur corpori principatu dispotico, sed intellectus super appetitum habet dominium regale” intelligens per ‘intellectum’ totam superiorem partem anime, que includit rationem et voluntatem. Isto sic stante, patet descriptio prehabita per Magistrum 2 *Sententiarum*, 24 et 25 distinctionibus, ubi describendo liberum arbitrium dicit: “liberum arbitrium est facultas rationis et voluntatis. Et dicitur ‘liberum’ quantum ad voluntatem, que in utramque partem flecti potest; et dicitur ‘arbitrium’ quantum ad rationem, cuius est discernere inter bonum et malum”.

Ex istis infero primo quod, licet volitio sit a duplici potentia, principalius tamen est a volitiva. Prima pars corollarii patet, quia a libero arbitrio quod, secundum dicta, includit rationem et voluntatem. Secunda pars corollarii patet, nam secundum Philosophum 9 *Methaphysice*, potentia rationalis que est liberum arbitrium potest in utrumque oppositorum, sed ibi perfecta <est> nisi determinetur. Determinatur autem per voluntatem, nam secundum eam intellectus equaliter se habet ad utrumque oppositorum, et ideo, si determinatio fieret ibi per intellectum, utrumque genus ageret, quod impossibile. Et ideo determinatio ad unam partem fit per voluntatem, modo ita est quod quandocumque duo agentia concurrunt ad alicuius effectus productionem, scilicet determinans et determinatum, tunc principalius concurrit determinans quam determinatum, igitur secunda pars corollarii fuit vera.

Secundo infero quod nulla notitia inferior intellectiva est volitionis productiva. Patet corollarium, quia volitio prerequirit liberum arbitrium pro causa, modo liberum arbitrium denotat discretionem inter bonum et malum moraliter, quod nulli potentie inferiori intellectivam convenit, igitur.

Sequitur tertio quod non sequitur ‘voluntas vult A agere in tempore B et ipsius volitio stat pro toto tempore B et non est impedita, igitur agit A in B’. Patet corollarium, quia de natura liberi arbitrii est quod quacumque eius intrinseca dispositione stante nullum actum extrinsecum agere, tamen per hoc formaliter differat ab agente naturali quod quacumque eius intrinseca dispositione stante nullum actum imperatum agere, igitur. Tunc sequitur in tytulo questionis: eque se habeat ad bonum et malum, circa || quod ego noto quod liberum arbitrium eque se habere ad bonum et ad malum potest intelligi tribus modis. Primo modo quantum ad intrinsecam eius naturam. Secundo modo quantum ad motionem obiective causalitatis. Tertio, quantum ad habituum superinfusionem. Et iuxta hos tres sensus ponam conformiter tres conclusiones cum suis corollariis. Primam de primo, secundam de secundo, et tertiam de tertio.

Tertio noto quod ‘bonum’ in proposito volo accipere pro appetibili sive sit

128v

5

10

15

20

25

30

35

40

45

129r

<footnote n="6">6 pro] nota quid sit liberum arbitrium *add. in marg. sin. ms.* || 12 partem] portionem a. c. ms. || 23 secundum eam] secunda cum ms. || 41 quantum²] quoad extrinsecam motionem obiective causalitatis *add. in marg. dex. ms.* || 491/45–492/3 tertio noto — etc.] *in marg. sup. ms.*</footnote>
secundum se appetibile sive conveniens appetitui et appetenti sine relatione ad aliud appetibile vel cum relatione ad aliud appetibile prosequendum vel obtinendum. Et opposito modo, ‘malum’ pro odibili etc.

Quantum ad primum sensum sit ista prima conclusio: liberum arbitrium per idem precise et secundum eamdem rationem est sui actus liberi productivum et eiusdem suspensivum. Patet conclusio, nam si secundum aliam rationem est sui actus liberi productivum et secundum aliam rationem eiusdem suspensivum, sit gratia exempli quod secundum A sit sui actus productivum et secundum B rationem sit sui actus suspensivum, tunc sequitur quod liberum arbitrium per A rationem equaliter se habeat ad suum actum sicut quodcumque aliud agens naturale ad suum actum, quod est falsum, quia sic periret omne meritum et demeritum. Similiter argueretur de B ratione, nec potest dici quod per A et B simul sit productivum sui actus, quia per A tantum est sui actus productivum, igitur non per A et B simul. Tenet consequentia. Antecedens esset adversarii.

Ex illa conclusione infertur primo quod liberum arbitrium tam intense et eque est sui actus liberi productivum sicut ipsius est suspensivum. Patet corollarium, quia per idem formaliter secundum conclusionem et eius probationem.

Secundo sequitur quod liberum arbitrium eque precise est resistitivum ad non agendum suum actum sicut ipsius est productivum. Patet, quia eque est activum sui actus sicut ipsius est suspensivum, sed quanto est suspensivum tante est resistitivum ad non agendum, igitur.

Sequitur tertio quod liberum arbitrium quantum ad intrinsecam eius naturam eque se habet ad bonum et ad malum. Patet, quia ex dictis respectu boni non est magis activum sui actus quam respectu mali sit resistitivum vel sui actus suspensivum.

Quantum ad secundum sensum, scilicet quoad motionem obiective causalitatis est secunda conclusio: tam increatum liberum arbitrium quam creatum possunt in aliquid ferri in quo nulla ratio bonitatis aut malitie previa apparet. Prima pars probatur, quia per determinationem divine voluntatis aliquod ponitur in esse futurum, quia enim Deus vult aliquid esse futurum, ideo rationabile est ipsum esse futurum, et per consequens in talibus ad extra producibilibus voluntas in divinis precedit rationem in eisdem, igitur. Secunda pars probatur de homine potenti salvari tantum unum hominem cui occurrant duo morituri nisi ipse subveniat, tunc supposita paritate per omnia potest || utrumque salvare et reliquum dimittere, et hoc sine aliqua ratione previa voluntati etc.

Ex prima parte conclusionis sequitur primo quod non sequitur ‘voluntas divina aliquo modo prioritatis vult A fore pro quo divina ratio non dictat A fore, igitur non rationabiliter vult A fore’. Patet corollarium manifeste ex prima parte conclusionis et probatione eiusdem.

Sequitur secundo ex eadem prima parte conclusionis quod non sequitur ‘quodammodo prius divina voluntas vult A fore quam divinus intellectus dictet A fore, igitur dictamen divini intellectus potest frustrari’. Patet corollarium ut precedens.

Sequitur tertio ex ambabus partibus simul quod, quia in divinis libertas quoad extra que ad extra producuntur precedit rationem, ideo ibi potius debet dici liberum

5

10

15

20

25

30

35

40

45

129v

<footnote n="1">1 se] s add. sed del. ms. || 6 secundum] secundam a. c. ms. || 8 secundum a] prima a. c. ms. || 26–27 quantum — conclusio] in marg. dex. ms. || 27 secunda conclusio] iter. ms. || 30 ipsum] aliquid a. c. ms. || 34 utrumque] bonus est Dominus superantibus in eum, anime querenti illum. Bonum est prestolari cum silentio salutare Dei. Bonum est viro, cum portaverit iugum ab adolescentia sua. Sedebit solitarius et tacebit, quia levavit se super se. Dabit percutienti se maxillam, saturabitur opprobriis. Spiritus oris nostri, Christus Dominus, captus (captus] iter. ms.) est in peccatis nostris, cui diximus: “in umbra tua vivemus in gentibus” — Trenorum 4 add. in marg. sup. ms.</footnote>
arbitrium quam arbitrium liberum, licet econverso de arbitrio creato, quia ibi arbitrium precedit liberum. Patet corollarium manifeste ex dictis.

Tertia conclusio quantum ad tertium sensum questionis, scilicet de habituum superinfusione: liberum arbitrium respectu boni sibi obiecti eque immobiliter elevatur ad actum amorosum sicut deprimitur respectu mali ad actum dolorosum. Prima pars probatur, quia liberum arbitrium glorificatum relictum sue nature et supposita generali Dei influentia non potest non amare summum bonum sibi clare obiectum, igitur prima pars est vera. Tenet consequentia. Antecedens probatur, quia, si in illo casu posset non amare, vel hoc esset quia posset suspendere actum amandi (sed hoc non, quia potestas suspendendi actum data est libero arbitrio ut se non precipitet in casu in quo obiectum non esset clare ostensum, sed liberum arbitrium glorificatum certitudinem et securitatem habet de sua beatitudine, igitur se precipitare non potest, et ex consequenti suspendere actum amandi non potest), vel hoc esset quod ad aliud bonum se divertere posset (sed nec hoc, quia in summo bono sibi clare obiecto habet cur ipsum super omnia velit et amet et ideo non habet cur ab eo resileat vel se avertat et ad aliud se divertat).

Patet eadem prima pars conclusionis per beatum Augustinum in *De libero arbitrio*, dicente⟨m⟩ quod gratia se habeat ad voluntatem sicut sessor ad equum. Nam sicut sessor regit et movet equum sicut vult, ita gratia prevenit voluntatem, quia est eius pedissequa, non domina, ideo concomitatur eius inclinationem et sic stante gratia a summo bono sibi clare obiecto resiliere vel se avertere || non potest.

Secunda pars conclusionis patet per Magistrum 2 *Sententiarum*, distinctione 7, capitulo 2, ubi dicit quod mali angeli habent liberum arbitrium, sed adeo depressum et corruptum respectu mali quod in eorum statu continue eis obicitur quod ad bonum surgere non valent.

Ex prima parte conclusionis sequitur quod, si creatum liberum arbitrium a Deo dimitteretur, stante ipsius gloria non posset differmiter velle. Patet corollarium, quia in illo casu adhuc staret perfecta inpressio divine caritatis et dulcedo divini amoris que sic inebriarent ipsum, ut ab ipso clare obiecto resiliere non posset.

Sequitur secundo ex secunda parte conclusionis eiusdem quod impossibile est liberum arbitrium in peccato non adiutum Deum super omnia diligere aut actum moraliter bonum facere. Probatur, quia mali angeli viva corpora habent naturalia quam quecumque purus viator, quia secundum Magistrum *Sententiarum* ubi supra, “licet sint obstinati, tamen vivaci sensu non sunt privati. Nam, ut ait Ysidorus, triplici acumine vivent demones, scilicet subtilitate nature, experyentia temporum, et revelatione supernorum spirituum”. Unde si repugnat eis a fortiori, et puro viatori, igitur.

Sequitur tertio ex eadem parte quod sicut status glorie est causa confirmationis beatorum, ita status yehenne est causa obstinationis dampnatorum. Patet corollarium manifeste ex dictis. Et intelligo per statum glorie omnia ad beatitudinem patrie concurrentia et per statum yehenne omnem penam sive sensus sive dampni,

5

10

15

20

25

30

35

40

130r

<footnote n="7">⁷ amare] ammare *a. c. ms.* || ²⁰ concomitatur] concumitatur *ms.* || ²¹ avertere] Psalmista non dicit “virilia”, sed *viriliter agite*. Sunt enim qui virilia et fortia opera faciunt, sed non viriliter, ut desides religiosi et omnes ypocrite. Bene dicit ‘viriliter agite’, quod est avelli a mundo, a carne, a parentibus, a seipso. Supra: *exspecta Dominum viriliter age*. Deduc quasi torrentem lacrimas per diem et noctem. *Non des requiem tibi neque taceat pupilla oculi tui*. *Consurge lauda in nocte, in principio vigiliarum effunde sicut aquam cor tuum ante conspectum Domini* — Trennorum 2. (2) 3 *a. c. ms.* FActus sum in derisum omní populo canticum eorum tota die. Replevit me amaritudinibus, inebriavit me absinthio. *Recordare paupertatis et transgressionis mee et absinthii et fellis* — Trennorum 3 *add. in marg. inf. ms.* || *non*] Bernardus: “vis capere celsitudinem Dei? cape prius humilitatem Christi” *add. in marg. sup. ms.* || ²⁴ quod²] quem *ms.* || ²⁶ parte] Corollarium primum *add. in marg. dex. ms.* || ²⁷ gloria] quod *add. ms.* || ²⁸ casu] et *add. sed del. ms.* || *divini*] divina *a. c. ms.* || ²⁹ que] quia *a. c. ms.* || ³⁰ conclusionis] secundum *add. in marg. dex. ms.* || ³⁸ parte] tertium *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
ut est tortura cum perpetua acerbitate et actualis felicitatis amisse cum omnimoda
desparatione recuperandi; in hiis enim continue constituti spiritu impatientie
agitantur et depremuntur ut Deum continue odiant et ad bonum surgere non
possint etc. ||

⟨ANONYMUS⟩

Nota de Annuntiatione Virginis Marie

(Edidit Daniel Coman)

Tota Trinitas fuit causa efficiens homine conceptionis cum nomine Spiritus
Sancti desuper venientis. Iohannes Os Aureum in sermone in persona archangheli
loquitur dicens: “stupendum est istud miraculum, omnis scientie precellit sensum”.
Quare dicitur: “qui in cherubim teribilis est, et in seraphim invisibilis, qui omnibus
angelicis virtutibus incomprehensibilis, puelle sui habitaculi presentiam repromittit.
Te celi terreque non capiunt et quomodo te capiet uterus virginalis?”

Augustinus: “longe uberiorem gratiam nobis Virgo gloriosa restituit, quam Eva perdiderit”.

Ambrosius: “ipsa in celesti consistorio iam fuit electa in sponsam agni, matrem Verbi, in Spiritus Sancti sacrarium et totius Trinitatis nobile triclinium”.

Anshelmus in *De conceptu virginali*: “decuit ut Virgo que Deum pareret ea puritate niteret, qua maior sub Deo nequit intelligi”.

Bernardus: “*Novum faciet Dominus super terram: mulier circumdabit virum.*
Quod novum miratur propheta declarat Bernardus. Sic nam sicut in illa singulari
deitate Trinitas est in personis, unitas in essentia, sic in ista mirabili unione
qua natura humana unitur Verbo eterno Trinitas est in substantiis et unitas in
personis. Et sicut ibi tres persone non confundunt unitatem substantie, sic nec tres
substantie confundunt unitatem persone. Et ideo hoc sacramentum”, ut ipse dicit,
“venerandum et non scrutandum, nam hoc scrutari temeritas est, sed credere, pietas;
nosse vero vita eterna est”.

Item, Bernardus in *Sermone de assumptione tractans illud Apoc. 12, mulier amicta sole*, dicit: “iure Maria sole perhibetur amicta, que profundissima divine sapientie, ultra quam credi valeat, penetravit abyssum, ut quantum sine unione personali pure creature conditio patitur, luci illo inaccessibili tota videatur immersa”.

5

130v

<footnote n="2">2 recuperandi] recuperande a. c. ms. || 4 etc.] nulla est in materia potentia ut fiat resurectio mortuorum. Est tamen in ea (q. add. sed del. ms.) potentia obedialis qua ex ea fiat quidquid iusserit factor eius. Non ascendens per gradus ad altare meum — Ex. 20 g. De contemplatione. (de contemplatione] add. in marg. dex. ms.) Ego dixi in excessu meo: contemplationis proiectus sum per peccatum, quia in contemplatione videt homo suos defectus. Unde igitur quanto magis in contemplatione proficit, tanto magis se nichil esse cognoscit. Nota de dilectione Dei. (nota — dei] add. in marg. dex. ms.) “Diligite Dominum omnes sancti eius, nullo excepto, sicut nullus exceptus est a beneficiis. Psalmus: non est qui se abscondat a calore eius. Et dicit ‘sancti’, id est sine terra. Ad amorem enim Dei exigitur ut terrena vel mundana non diligantur. Bernardus: etsi sine respectu mercedis diligendus sit Deus, tamen sine mercede diligi non potest. Iac. 4: amicitia huius mundi inimica est Deo”. Nos vero omnis (vero omnis] in marg. sin. ms.) revelata facie gloriam Domini speculantes in eadem ymaginem transformamur a claritate in claritatem tamquam a Domini Spiritu — II Cor. 3 c add. in marg. inf. ms. || 6 nota] ¶ II Esdr. 7: habuerunt gratiam visitatione facta super illos. Cant. 6: dilectus meus descendit in ortu suum. In sole posuit tabernaculum suum — Ps. 18. Habens in utero Deum. Augustinus: “si vocem te celum, altior es. Si appellem te formam Dei, digna existis”. In ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter — Col. 2. ¶ Beata Virgo est eterne lucis speculum, deitatis sacrarium, Trinitatis triclinium — hec unus Carthusienses in oratione de ipsa add. in marg. sup. ms. || 9 stupendum] iter. in marg. sin. ms. || 13 augustinus] iter. in marg. sin. ms. || longe] in marg. dex. ms. || 15 ambrosius] iter. in marg. sin. ms. || 17 anshelmus] iter. in marg. sin. ms. || 19 bernardus] iter. in marg. sin. ms. || 20 quod] hoc a. c. ms. || novum — sicut in illa] in marg. sin. ms. || sicut in illa] iter. in marg. sin. ms. || 24 persone] p. c. ms. || 26 nosse] nosce ms. || 27 item] Bernardus. Nota bene add. in marg. sin. ms.</footnote>
Plenitudo deitatis non solum habitabat in ipsa spiritualiter, sicut in aliis sanctis, sed etiam corporaliter, quod in nullo alio sancto ut in ea compleatur, quod dicit 'Spiritus Sanctus'. Ier. 23: *celum et terram ego impleo* — hoc est Virginis benedicte mentem et ventrem fecundo, et propter hanc gratiam ipsa merito figuratur per illum *fontem parvum, qui crevit in fluvium magnum et in lucem solemque versus est*, ut scribitur Esth. 10. Ipsa enim dicitur *fons parvus* propter suam profundissimam humilitatem, quia cum esset electa in dominam mundi, reginam celi, et in matrem Verbi, ipsa omnium horum oblita se obtulit in ancillam, dicens: *Ecce ancilla Domini*. Sed iste *fons parvus crevit in fluvium magnum* per totius gratie plenitudinem, de qua ipsamet gloriatur. Eccli. 24: *in me omnis gratia vie et veritatis* etc., et quia tantam gratie copiam in se recollegit, ideo fluenta gratiarum nonnisi per ipsam in nos poterunt redundare. Teste Bernardo: “acutius intuemini quanto devotionis affectu eam a nobis honorari voluit, qui totius boni plenitudinem posuit in Maria, ut proinde quidquid gratie, quidquid spei in nobis sit nonnisi ab ipsa moverimus redundare”. Et ideo de ea intelligitur quod de Filio dicitur Col. 2 quod *in ipsa sunt omnes thesauri sapientie et scientie Dei absconditi*. Nec mirum, quia *in ipsa complacuit omnem plenitudinem divinitatis corporaliter habitare*.

Item, licet omnibus virtutibus polleret et omnis decor et gloria ex ipsa resplenderet, totius tamen dignitatis sue immemor in sola humilitate gloriatur, dicens *respexit humilitatem ancille sue*. Quod verbum tractans Bernardus *super Missus est*, omelia 1, post medium dicit quod “licet Maria placuerit ex virginitate, concepit tamen ex humilitate”. Ymmo dico: quia eius virginitas placuit, ex humilitate fuit. Unde Bernardus predicto verbo premittit: “audeo dicere quod sine humilitate nec Marie virginitas placuisset”. Si igitur Virginis puritatem et fecunditatem non possumus imitari, saltem eius humilitatem conemur sequi.

Primo, quia humilitas ceteras virtutes firmat et roborat. Augustinus: ipsa est fundamentum omnium virtutum et ideo sicut firmitas edificii nascitur ex profunditate fundamenti, sic cetere virtutes humilitati tamquam suo fundamento innitentes per eam firmantur et roborantur.

Secundo, quia ceteras virtutes conservat, ideo, secundum Bernardum, ipsa dicitur ‘custos virtutum’. Gregorius in *Moralia*: “sola humilitas est que ceteras virtutes inserit, insertasque custodit”. Quod patet per hoc, quia ipsa est velud quedam scrinium et conservatorium omnium virtutum, eo quod thesaurus virtutum nusquam secure conservari poterit nisi in scrinio humilitatis, quod declarat Gregorius cum dicit: “qui ceteras virtutes sine humilitate congregat quasi pulverem in ventum portat. Nam sicut a vento flante pulvis dispergitur, sic a vento elationis virtutum congeries dissipatur”.

Tertio, quia in eterna beatitudine ceteras virtutes coronat. Bernardus: “humilitas est singularis filia summi regis, que omnibus virtutibus in ea perseverantibus imponit sertum eterne retributionis”. Unde sicut sol omnes alias stellas illuminat, sic vera humilitas ceteras virtutes irraddiat et illustrat.

Bernardus, in sermone de *Assumptione*, “Hic totum”: “etsi per partes Spiritus affluit, Marie tamen tota plenitudo gratie supervenit”. Quod autem vita eius sancta fuerit ad quam nos speculari debemus, ostendit Ieronimus in *Epistola ad Cromatium et Eliodorum*: “Dicit enim quod ipsa a mane usque ad horam tertiam orationi instabat, postea ab oratione surgens ab hora tertia usque ad nonam operi manuum vacabat, postea intermittens opera manuum. Iterum, ad orationem redibat

<footnote n="1">1 plenitudo] ¶ *Ecce tabernaculum Dei cum hominibus! Et habitabit cum eis* — Apoc. ¶ *Et qui creavit me, requievit in tabernaculo meo*, Eccli. 24, id est nono mensibus et sexto diebus *add. in marg. sin. ms.* || in ipsa] *in marg. dex. ms.* || 5 in²] *sup. l. ms.* || 6 profundissimam] *p. c. ms.* || 20–21 super — medium] *in marg. sin. ms.* || 26 primo] nota de humilitate *add. in marg. sin. ms.* || 32 est] *scrinium add. sed del. ms.* || 33 virtutum¹] *p. c. ms.* || 42 bernardus] *iter. in marg. sin. ms.*</footnote>
et inde non recedebat donec angelus veniebat, qui sibi cibum ministrabat, cum quo suam conversationem habebat”.

In ipsa habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, ut beatus Ambrosius in sermone *Cogitis*: “Beata Virgo dicitur sol, quia ipsa mittit nobis radium gratie sue. Illuminat enim nos per exemplum, quia ipsa est speculum divinum in quod nos debemus speculari — Sap. 7: *Candor enim est lucis eterne et speculum sine macula*. Speculum fit de vitro et plumbo. Per vitrum, quod est lucidum, inteligitur eius virginitas. Per plumbum, quod est ductile et habet colorem cinereum, inteligitur eius humilitas. Et sicut vitrum per se et plumbum per se non facit speculum nisi coniungantur, nec ibi resultat ymago, sic et Marie virginitas sine humilitate nec humilitas sine virginitate fecisset eam speculum Dei ut in ea resultasset Christus, qui est ymago Dei, nisi adinvicem iuncta humilitas cum virginitate et virgintas cum humilitate. Et sicut speculum recipit illum qui fecit se, sic et ipsa in suo utero habuit illum qui se creavit — Eccli. 24: *qui creavit me, requievit in tabernaculo meo*. In isto igitur speculo omnes debent prospicere et maculas videre, nam superbi cognoscunt ibi suam maculam respiciendo ad suam huilitatem. Avari aspiciendo ad suam paupertatem. Luxuriosi inspiciendo ad suam castitatem”. Quod sancta autem fuerit eius vita ad quam nos speculari debemus ostendit Ieronimus in epistola ubi supra.

Bernardus, *super Missus est*, omelia 1: “felix Maria cui nec humilitas defuit, nec virginitas”.

Item, “sine humilitate, audeo dicere, nec Marie virginitas placuisset. Super quem”, inquit, “requiescet Spiritus meus nisi super quietem et humilem? ‘Super humilem’ dixit, non super Virginem, quia ipsa dixit: *respexit Deus humilitatem ancille sue*, potius quam virginitatem. Etsi placuit ex virginitate, tamen ex humilitate concepit”.

Item, in eadem omelia: “si virginitatem in Maria non potes nisi mirari, stude humilitatem imitari et sufficit tibi”. — Hec ille.

## Nota de tribulatione

(Edidit Daniel Coman)

“Quod propria facimus voluntate, ad nature referimus necessitates”, Ieronimus.

Bernardus: “quamcumque seviat tribulatio non te putes derelictum, sed memineris scriptum: cum ipso sum in tribulatione”.

Idem, Bernardus: “Domine, da michi tribulationem, ut semper sis mecum; semper volo tribulari, ut semper te mecum habeam”.

Averte oculos tuos a me — Cant. 6. Dicit Gregorius: “oculos ad sponsum convertimus, dum intuitum mentis ad videndum Christi beatitudinem aliquantulum aperimus. Sed oculos avertere precipimur, ne videt aspicere eam sicuti est, quantumcumque videamus, arbitremur. Ipsi enim oculi avolare eum fecerunt, quia quo amplius videtur, eo magis invisibilis esse cognoscitur. Et a nobis avolat, quia quantumlibet ictu mentis apprehensus, incomprehensibiliter super omnem conatum nostrum se exaltatum esse manifestat. Oculus quippe mentis quasi hoc efficitur ut avolet, quia per hoc tantillum quo videtur, valde loginquus et avolans a nobis, sicut dictum est, apparet”. — Hec ille. ||

<footnote n="13">13 qui] eum add. sed del. ms. || 16-27 maculam respiciendo — hec ille ] Magister Henricus de Oyta: sicut in deitate sunt tres persone in una essentia, ita in Christo tres substantie sive nature, scilicet deitas, caro, et anima, sunt una persona — debet sic glossari, secundum Alexandrum de Halles, id est tres (tres] p. c. ms.) nature sunt in una persona quibus subsistit et non est ille nature nisi subsistent*. Sed est ydemptice divina natura illa persona. add. in marg. inf. ms. || 19 bernardus ] Bernardus, de humilitate Beate Virginis et eius virginitate add. in marg. sin. ms.</footnote>
De humilitate Virginis Marie

(Edidit Daniel Coman)

Bernardus in sermone *De nativitate Virginis gloriose*, "Creatoris matrem", prope finem, dicit: "Tu enim Spiritum elationis ea virtute humilitatis complosisti, quam in te ita respexit Dominus, ut ipsius merito super omnes choros angelorum sublimari dignam estimaverit. Nunquam enim super omnes sublimata ascendisses, nisi prius infra omnes homines humiliata descendisses". Et infra: "O, Maria! Tu nec quidem nominari poteris quin accendas, nec cogitari quin recrees corda diligentium te".

De ipsius virginitate

(Edidit Daniel Coman)

"In laude tua omnis lingua balbutit" — Bernardus, ubi supra.

In sermone predicto: "Tu et ardorem vetite concupiscentie virtute in virginea carne tua eatenus extinxisti, ut is in cuius conspectu astra non sunt munda, tante munditie carnem tuam indicaverit, ut etiam sue divine puritati eam agglutinare non despexit".

Et *Super Missus est*, omelia 3: "Michi autem pro minimo est quod hominibus displiceo, dum me possem castam exhibere Christo. O, Virgo prudens! Q, Virgo devota! Quis te docuit Deo placere virginitatem? Que lex, que iustitia, que pagina Veteris Testamenti vel precipit, vel consulit, vel hortatur in carne non carnaliter vivere et in terris angelicam vitam ducere? Unctio docebat te de omnibus et sermo Dei vivus et efficax, ante tibi factus magister quam filius, prius instruxit mentem quam indueret carnem".

Et infra, Que cum audisset, turbata est in sermone eius: "Solent virgines que vere sunt virgines, semper pavide et numquam esse secure; et ut caveant timenda, etiam tuta pertimescere, scientes se in vasis fictilibus thesaurum portare pretiosum, et nimis esse arduum vivere angelum inter homines, et in terris more celestium conversari, et in carne celibem vitam agere". — Hec Bernardus.

Et sermone 2 *De epiphania Domini*, "Necessarium nobis videtur, fratres", prope finem dicit: "Nam et pueris simplicitas naturalis et cognata virginibus verecundia est".

"Neque enim desperemus quando quidem ipse celestis habitator patrie et creator noster huius castelli angustias non refugit. Sed ad quid dicemus eum intrasse castellum? Etiam in angustissimum uteri virginalis diversorium introivit. Mulier quedam excipit illum in domum suam. Felix mulier que iam non exploratores Iericho, sed potius expungnatorem fortissimum stulti illius qui vere ut luna mutatur, non legatos filios Isaelis, sed ipsum magis suscipere meruit verum Iesum Dei Filium. Felix, inquam, mulier cuius domus a Salvatore inventa est munda quidem, sed plane non vacans. Quis enim vacuam dixerit quam salutat angelus: "plena gratia"? Sed etiam adhuc superventurum in eam asserit Spiritum Sanctum. Ad quid puta nisi ut impleatur? Ad quid, nisi (ut) inveniente nobis quoque superplena et superfluens fieret? Utinam fluant in nos aromata gratiarum, ut de plenitudine tanta omnes accipiamus! Ipsa est namque mediatrix nostra, ipsa est per quam suscipimus misericordiam tuam, Deus; ipsa est per quam et nos Dominum Iesum in domos nostras accipimus. Intret ergo domum Salvator, et frequenter visitet eam" — Verba sunt Bernardi, *De assumptione Virginis*, "Intravit Iesus".

Item, in sermone (De assumptione eius), "Hic totum": "Universus pulvis

<footnote n="2">2 bernardus] Bernardus: plene super omne genus humanum ascendit usque ad angelos, sed et ipsos quoque transcendit, et celestem omnem supergreditur (supergreditur] supergraditur ms.) creaturam add. in marg. sup. ms. || 3 complosisti] complosti a. c. ms. ; sive complosisti add. ms. || 7 diligentium] praem. sed del. ms.</footnote>
pigmentarius est in Virgine congestus, quia in ea virtutum conventus reverendum thalamum sibi consecravit; etsi in ceteris per partes affluit, Marie tamen tota plenitudo gratie supervenit”.

Bernardus, in sermone *De ipsius nativitate*, “De gaudiis”: “Hodie nata est illa per quam omnes nascimur, cuius speciem concupivit Omnipotens, et in qua Deus posuit thronum suum. Ipsa est thronus ille mirabilis, de quo hystoria legitur in hec verba: Fecit rex Salomon thronum de ebore grandem. Felix thronus, in quo sedet dominator Dominus; in quo et per quem non solum omnes, sed et omnia renovantur!” Infra: “Quid grandius Virgini Maria, que magnitudinem summe divinitatis infra sui ventris conclusit archanum? Attende seraphim et nullius superioris nature supervola dignitatem, et videbis quidquid maius est, minus virgine, solumque opificem istud supergredi.

Et vestivit eum auro fulvo nimis. Aurum omnibus metallis pretiosius est, intellige divinitatem Dei, omni preeminentem mundo, omnia gubernantem. Hac vestita est, ymmo supervestita est mater Altissimi, totamque virginitatem tota illa indissolubilis natura largitoris gratia superfundit”. Et infra: “Virgini Marie inest Deus ydemptitate, quia idem est quod illa. Hic taceat et contremiscat omnis creatura, et vix audeat aspicere tante dignitatis immensitatem. Dominus tecum, inquit angelus. Habitat in angelis Deus, sed non cum angelis, Deus, quia cum illis non est eiusdem essentie. Habitat Deus in Virgine, habitat cum illa, cum qua unius nature habet ydemptitatem. Hoc est aurum fulvum nimis, quo thronus vestitus est, quia tali modo Deus Virginem induit virginitatem, ut meliorare non posset.

Non est factum simile opus in universis regnis. Nichil verius, nichil sublimius, nichil dulcius misere mortalitati et mortali miserie. Et multa magna sunt facta in creaturis mundi, nichil tamen tam excellens, tam magnificum fecerunt opera digitorum Dei. Summa gloria est post Deum videre te, adherere tibi, et in tue protectionis munimine demorari”.

Item, in sermone, “Creatoris matrem”, *De nativitate ipsius*: “O, domina, si tam copioso oleo misericordie tue cordis profusum est scunarium, tamen illud inestimabile opus misericordie quod predestinavit Deus ante secula in redemptionem nostram, primum in te a mundi artifice fabricatum sit. Quando enim placuit superne gratie ut habitaret in nobis a quibus diu elongata fuerat, tu sola inventa es digna, ut in tua virginali aula Rex regum et Dominus dominantium a regalibus sedibus veniens primam sibi mansionem inter filios hominum eligeret. Vere beneplacitum fuit Deo habitare in te, quando ex illibata carnis tue substantia quasi de lignis Lybani infallibili architectura domum sibi edificavit Dei sapientia et suffulsit eam septem columpnis argenteis, reclinatorium aureum in ea collocavit. Hii sunt septem spiritus Dei iuncti in illa in qua sola quesitam in omnibus requiem invenit, atque in eius sinum omnes thesauros absque mensura transfundit. Bene in te Spiritui Sancto complacuit, o, Maria, tu ad tam divina misteria uterum tuum consecrare dignatus es. Ipse enim ignis consumens, qui sanctissimam animam tuam in seipso inflammavit, ac splendore divinitatis implevit. Fecitque ut Deum et hominem clausa conciperes, clausa pareres, post partum Virgo permaneres. Sacrum ergo tuum uterum, domina, velut sacratissimum Dei vivi templum totus mundus veneratur. Ibi salus mundi initiata est, ibi decorem indutus est Dei Filius. Ibi confederata sunt terrenis celestia et obviaverunt sibi in osculo pacis, quando in una eadem concurrunt divinitas et humanitas. Factumque est illud novum super terram, ubi esset Deus homo et homo Deus. Ibi magnus Helyseus in mensuram suscitandi pueri sese contraxit. Ibi antiquus dierum patriarcha predilectio filio suo tunicam induit polimitam etc. Tu veri solis ymago expressissima inter milia astrorum Deo assistentium virginali puritate prefulgens. (H)ortus conclusus tu es. Tu sanctorum aureola aromatum
a celesti consita pigmentario, virtutum omnium speciosum floribus delectabiliter vernans, inter quorum pulcherrimorum trium in te miramur excellentissimam. Hii sunt quorum odore suavissimo totam domum Domini reples, o, Maria: viola humilitatis, lilium castitatis, rosa caritatis; merito de tali aureola flos ille speciosus forma pre floribus Paradysi egressus est, super quem requievit Spiritus Domini”.

Bernardus, *Super Missus est*, omelia 3, “Dominus tecum”: “nec tamen Filius tecum, quem carne tua induis, sed et Dominus Spiritus Sanctus, de quo concipis, et Dominus Pater, qui genuit quem concipis. Pater”, inquit, “tecum qui suum Filium faciet tuum. Filius tecum, qui ad condendum in te mirabile sacramentum, miro modo et sibi reserat genitale secretum et tibi servat virginale signaculum. Spiritus Sanctus tecum, qui cum Patre et Filio tuum sanctificavit uterum. Et licet sit cum omnibus sanctis specialiter, tamen cum Maria, cum qua utique tanta ei consensio fuerit, ut illius non solum voluntatem, sed etiam carnem sibi coniungeret ac de sua virginisque substantia unum Christum efficerent vel potius unus Christus fieret, qui etsi nec totus ex Deo, nec totus de Virgine, totus tamen Dei et totus Virginis esset; nec duo filii, sed unus utriusque filius”.

Bernardus, in sermone *De assumptione eius*, “Hic totum”: “an puta quod non contremiscit tota rationalis creatura ad contemplationem tante dignitatis? Considera et que in celis et que in terris in Virgine fabricata: Deum, qui celum palmo metitur, Virginei ventris brevitate conclusum, redemptorem hominum, angelorum restauratorem, denique quidquid fuit et erit per Virginis uterum renovatum, quandoque tibi cogitatio suggerit quod locutio demonstrare non potest. Ut sol solus orbem illuminat, sic hec sola solidiori lumine et homines et angelos illustrat. Terribilis demonibus, ordinata virtutibus, singularis timor malignorum spirituum, specialis amor civium beatorum”. Et post: “Caro enim Virginis ex Adam sumpta maculas Ade non admisit, sed singularis continentie puritate in candorem lucis eterne conversa est. Caro mundissima, mens purissima”. — Hec ille.

Ambrosius: “Sit vobis vita Marie tamquam in ymagic depicta. Hinc sumatis exempla vivendi, ubi tamquam in exemplari sunt magisteria probitatis expressa”.

Item, Ambrosius in sermone *De nativitate eius*: “Depromebant virtutes in cogitatione et affectu eius ineffabilem armoniam, quam ipsa creatrix et inhabitatrix Dei sapientia delectabatur audire. Corruscabant foris in superficie sermones et actus, unde merito possent homines Deum glorificare et exemplum salutis accipere” — Hec Ambrosius. ||

## De passione Christi

(Edidit Daniel Coman)

Augustinus, in *Dyalogo de passione Domini*: “quis unquam fideliter mente pertractans qualiter factus est obprobrium hominum, rex angelorum lacrimas continere poterit?”, quasi dicens: nullus. Hoc multum Dominum perturbabat, quia videbat suos karissimos exorbitatos et dispersos — Zach. 13: *Percutiam pastorem et dispergentur oves gregis*. Thren. 1: *omnes amici eius dereliquerunt eam, non est qui consolatur eum ex omnibus caris eius*. Iob 19: *omnes necessarii mei recesserunt a me*. Ps.: *considerabam ad dexteram et videbam et non erat qui cognosceret me* — Ps. 141. Super omnia autem dolorem intollerabilem inferebat Domino angustia matris sue, quam sine remedio cruciari conspiciebat. Plus enim penetrabat ad cor eius genitus matris et affliccio quam clavorum infixio. Ideo suorum oblitus wulnerum ad piam Virginem faciem suam vertit dicens: En, consolare mater! *Ecce*, inquit, *filius tuus*.

Bernardus: “O, Virgo, qualem facis commutationem, accipis pro domino

<footnote n="47">47 bernardus] iter. in marg. sin. ms.</footnote>
servum, pro magistro discipulum, pro Filio Dei filium Zebedei”. De hoc autem quod dicitur de afflictione Virginis et discipulorum potest exponi illud Ier. 4: *Aspexi terram*, id est Virginem Mariam, *et ecce erat vacua*, id est tristis et desolata omni consolatione, *et celos*, id est apostolos, *et non erat lux in eis*, scilicet fidei. *Vidi montes*, id est per montes et celos, *et ecce movebantur*, id est in fide dubitabant, *et omnes colles*, quoad 72ª, *conturbati sunt*.

Posset facilius tollerer passionem si socium haberet et consolatorem. Unde ad maiorem et exaggerationem pene sue utrumque excludit, dicens: *Et sustinui qui simul contristaretur, et non fuit; et qui consolaretur, et non inveni*, Ps. 68, id est sustinens exspectavi, *qui simul contristaretur, et non fuit*. Unde Is. 63: *torcular calcavi solus et de gentibus non fuit vir mecum*.

Sed contra: apostoli multum fuerunt contristati de morte eius. Unde in ymno dicitur: “tristes erant apostoli de nece sui Domini” etc. Et Ioh. 16: *vos autem contristabimini et tristitia vestra vertetur in gaudium*.

Respondeo cum *Glossa*: et tristati sunt apostoli, sed tamen affectione carnali. Et ideo non simul cu illo, quia ipse contristabatur non de sua pena, sed de dampnatione Iudeorum impiorum; *et qui consolaretur* Spiritus exspectavi et omni inveni consolatorem. Ps. 141: *considerabam ad dexteram* etc., id est, qui se haberet per modum cognoscentis. Thren. 1: *longe factus est a me consolator*. Aliii habuerunt consolatores in adversitate sua et afflictione, sicut Iacob, Gen. 37: *congregatis cunctis liberis* etc. Et Iob 2: *Audientes tres amici Iob omne malum quod accidisset ei, venerunt singuli de loco suo*. Condixerant enim sibi ut pariter venientes visitarenteum consolarentur.

*Inproperium expectavit cor meum et miseriam* — id est ex corde et libera voluntate. Hec exspectavi non fugi.

*Quoniam quem tu percussisti persecuti sunt*, id est me Filium tuum. Deus enim Pater percussit Filium pro nobis, cum eum morti exposuit et mori fecit. Is. 53: *propter scelus populi mei percussi eum*. Deus percussit eum ex bonitate et misericordia sua.

“*Et super dolorem wulnerum meorum addiderunt*, quasi dicens Christus: ‘habebam cor wulneratum et moerens pro peccatis Iudeorum et ipsi super hunc dolorem wulnerum cordis apposuerunt wulnus corporis crucifigentes me’. Iob 16: *concidit me wulnere super wulnus*. Ier. 8: *dolor meus super dolorem et in me cor meum moerens*. Vel: ‘manuum et pedum addiderunt vulnus lateris’. Unde nec mortuo pepercerunt”.

Videbam si forte adessent adiutores apostoli michi adherentes, *et non est qui consolerunt me*. Nec etiam ipse Petrus: Matth. 26, *et negavit cum iuramento*. Sed contra, Ioh. 19: *stabant iuxta crucem Iesu mater eius*. Respondeo: non astabant ad defendendum.

Ieronimus, *Ad Eustochiam*, epistula 60ª, in fine: “Dei Filius pro nostra salute hominis factus est filius. Decem mensibus in utero, ut nascatur, exspectat, fastidia sustinet, cruentus egreditur, involuitur pannis, blanditiis deridetur, et ille pugillo mundum concludens presepis continetur angustia. Taceo, quod usque ad tricesimos annos ignobilis parentum paupertate contentus est; verberatur et tacet; crucifigitur, pro crucifigentibus orat. *Quid igitur retribuam Domino pro omnibus, que retribuit michi? Calicem salutaris accipiam, pretiosa Domini mors sanctorum eius*. Hec sola

<footnote>1-2 de hoc — ier.] *add. in marg. sin. ms.* || 2 ier.] *iter. ms.* || 7-8 posset — dicens] *sub l. ms.* || 7 posset] *p. c. ms.* ; Hugo cardinalis *add. in marg. sin. ms.* || 8 et sustinui] *iter. ms.* ; etc. *add. sub l. ms.* || 13 tristes] *p. c. ms.* || 22 visitarent] *sub l. ms.* || 28 sua] *suam a. c. ms.* || 33-34 vel manuum — pepercerunt] *add. in marg. sin. ms.* || 39 ieronimus — in fine] *in marg. sin. ms.* || 44 quid — domino] *Quid retribuam Domino iter. in marg. ms.* || 44-45 pro omnibus — sanctorum eius] *in marg. sin. ms.* ; etc. *add. ms.* || 44 pro²] usque mors *add. sed del. ms.* ; eius inclinatione *add. sed del. sub. l. ms.*</footnote>
digna retributio cum sanguis sanguine compensatur et redempti cruore Christi pro Redemptore libenter occumbamus. Quis sanctorum sine certamine coronatus est? Abel iustus occiditur. Abraham uxorem periclitatur amittere. Et ne immensum volumen extendam, quere et invenies singulos adversa perpessos. Solus in deliciis Salomon fuit et forsitan ideo corruit.” Et post: “nichil amantibus durum est, nullus difficilis cupienti labor est. Respice quanta Iacob pro Rachel servivit facta uxore. *Ut servivit, inquit Scriptura, Iacob pro Rachel annos septem. Et erant in conspectu eius quasi dies pauci, quia amabat illam.* Unde et ipse postea memorat: *in die urebar estu et gelu nocte.* Amemus et nos Christum, eiusque semper queramus amplexus et facile videbitur omne difficile. Brevia putabimus omnia que longa sunt et que iaculo illius wulnerati per horarum momenta dicemus: *Heu me! quia peregrinatio mea prolongata est a me. Non sunt enim condigne passiones huius temporis ad futuram gloriam, que revelabitur in nobis.* Quando tibi grave videtur quod sustines, Pauli secundam epistulam ad Cor. lege; egredere paulisper, queso, de carcere; et presentis laboris ante oculos tuos pinge mercedem, quam *nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit.*” — Hec Ieronimus.

Bernardus, in sermone dominice in palmis, “Necesse est ut loquamur hodie”: “Quid fuit quod processionem habere voluit, qui mox futuram noverat passionem? Forte ut amarior esset passio quam processio precessisset. Ab eodem autem populo, in eodem loco, et ipso tempore, paucissimis diebus interpositis, primo cum tanto triumpho susceptus, postea crucifixus est. O quam dissimile: *Tolle, tolle, crucifige eum, et: benedictus qui venit in nomine Domini; osana in excelsis!* Quam dissimile est: *Rex Israelis; et: regem non habemus nisi Cesarem!* Quam dissimiles rami palmarum et crux et spine. Cui prius vestimenta prosternebantur aliena, ecce suis exuitur, et sors mittitur super ea. Ve tibi, amaritudo peccatorum nostrorum, propter que diluenda tanta amaritudo necessaria est”.

Anselmus, in sermone de passione Domini, “Iesum Nazarenum”: “Christus Dominus pro peccatis nostris crucifixus est et crucis amara amaritoribus suis dulcoravit. Minoratus est ab angelis, ut nos coequaret angelis. Et quis propter Christum se non humiliet? Mortuus est et mortem necavit ut viveremus per illum. Et quis non amet Christum? Quis non patiatur pro Christo? Christus per crucis ignominiam ad superne claritatis gloriam transivit. Ubi est ergo gloriation tua, o Christiane, nisi in nomine Iesu Christi crucifixi?” — Hec Anselmus in principio sermonis.

Bernardus: “*Sitio, ait Christus, non doleo. O, Domine, quid sitis? Fidem nostram, salutem nostram, gaudium nostrum. Plus animarum vestrarum quam corporis mei cruciatus me tenet. Etsi mei non, tantum saltim vestri miseremini*”. ||

*Michi vivere Christus est et mori lucrum, Phil. 1.*

*Omnes que sua sunt querunt, non que Ihesu Christi, Phil. 2.*

*Magnificabit Christus in corpore meo, sive per vitam sive per mortem, Phil. 1.*

*De cetero nemo michi molestus sit. Ego enim stigmata Domini Ihesu in corpore meo porto. Gratia Domini nostri Ihesu Christi cum spiritu vestro, fratres, Gal. 6.*

*Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo, Col. 3.*

<footnote n="17">17 bernardus] iter. in marg. sin. ms. || 18 quod] ut a. c. ms. || 20 ipso tempore] praem. sed del. ms. || 35 vestrarum] nostrarum a. c. ms. || 36 tenet] p. c. ms. || 38 omnes] omnia* a. c. ms.</footnote>
Nota pro scribendo alicui

(Edidit Andrei Marinca)

Gratias ago Deo meo in omni memoria vestri semper in cunctis orationibus
meis confidens hoc ipsum, quia qui cepit in vobis opus bonum, perficiet usque in
diem Christi Ihesu, sicut est mihi iustum, hoc sentire pro omnibus vobis, eo quod
habeam vos in corde et in vinculis meis, socios gaudii mei omnes vos esse. Testis
enim mihi est Deus quomodo cupiam vos in visceribus Ihesu Christi, et hoc oro
ut caritas vestra magis ac magis habundet in omnia scientia et in omni sensu. Scire
autem vos volo fratres que circa me sunt. *Coartor enim e duobus desideria habens
dissolvi et esse cum Christo, Phil. 1. Filli obedite parentibus vestris in Domino, hoc
enim iustum est: honora patrem tuum et matrem tuam, quod est mandatum primum
in promissione ut bene sit tibi et sis longevus super terram, Eph. 6.*

Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam, et semetipsum
tradidit pro ea, ita et viri debent diligere uxores suas ut corpora sua. Qui suam
uxorem diligit, seipsum diligit. Pax fratribus et caritas cum fide a Deo Patre nostro
et Domino Ihesu Christo, gratia cum omnibus qui diligunt Dominum nostrum
Ihesum Christum, Eph. 6. Effundite lacrimas, oculi mei, plorate et nolite deficere!
Ambulate pedes mei, discurrite et nolite quiescere! Heu, heu! quo abiit gaudium
meum? ubi latet amor meus? O, angustie intollerabiles! Angustie mihi sunt undique
et quid eligam ignoro. Origenes in omelia *Maria stabat ad monumentum foris
plorans*.

Induite vos sancti electi Dei, sancti et dilecti Dei viscera misericordie, benignitatem
et humilitatem, modestiam, patientiam supportantes invicem et donantes vobismetip-
sis si quis adversus aliquem habet querelam: sicut et Dominus donavit vobis, ita et vos.
*Super omnia autem hec caritatem habete, quod est vinculum perfectionis.*

Mulieres, subdite estote viris sicut oportet in Domino. Viri, diligite uxores vestras et nolite esse amari ad illas. Filii obedite parentibus per omnia. Hoc enim beneplacitum est in Domino, Col. 3.

*Versus est in luctum chorus noster, cecidit corona capitis nostri, Threne ultimo, scili-
cet in oratione Ieremie. Dolore deficio, nec est dolor sicut dolor meus.* Hec ille ubi supra.

Nulla discordia debet esse inter fratres, Gen. 13. *Ne queso sit iurium inter me et
te, fratres enim sumus. Ve miserere mihi, quoniam addidit Dominus dolorem dolori
meo.* Ier., 45.

Bernardus: o felices sacerdotes si sacerdotaliter vixeritis!

*Dixit Abraham ad Loth: ne queso sit iurgium inter me et te, et inter pastores meos
et pastores tuos, fratres enim sumus.* Gen. 13 c.

Quia nec fortitudo lapidum fortitudo mea, nec caro mea enea est. Sentio prorsus et
doleo, et dolor meus in conspectu meo semper. Exite, exite lacrime iam pridem cupientes
exite, quia qui vobis meatum obstruxerat, commeavit. Aperiantur cataracte miseri
capitis et erumpant fontes aquarum, si forte sufficient sordes diluere culparum,
quibus iram merui. Cum consolatus fuerit Dominus, o frater me, tunc forsan
et ego merear consolari, si tamen non peercero a merore. *Nam qui lugent, ipsi
consolabuntur. Propterea, condescendat mihi omnis sanctus et in spiritu lenitatis,
qui spiritualis est, sustineat lamentatorem. Bernardus super Cantica, sermone 27.*

<footnote n="2">2 gratias] ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus, Ioh. 14 *add. in marg. dex. ms.* ||
3-4 in diem] *in marg. ms.* || 12 viri] de dilectione viri et uxoris ac filiorum *add. in marg. dex. ms.*
|| 16-20 effundite — plorans] *add. in marg. dex. ms.* || 24 vinculum] *add. sed del. ms.* ||
28 in] *p. c. ms.* || 29 dolore — supra] *in marg. dex. ms.* || 30-32 nulla — 45] *in marg. dex. ms.*
|| 35 et] *inter add. sed del. ms.* || 38 cataracte] *caracte ms.*</footnote>
Nota de reversione anime

(Edidit Daniel Coman)

Helias clamavit ad Dominum et dixit: Domine Deus meus, revertatur, obsecro, anima pueri cuius in viscera eius, exaudivitque Dominus vocem Helie, et reversa est anima pueri intra eum et revixit, III Reg. 17. *Convertere, Domine, animam in requiem tuam*, quia Dominus benefecit mihi. O, anima mea, convertere affectione et desiderio in requiem tuam tibi promissam a Domino, Hebr. 4. *Festinemus ingredi in illam requiem*. Augustinus: cor meum inquietum est, Domine, donec perveniat ad te, sic convertere ad Dominum in quo est requies et confidenter, quia Dominus benefecit tibi in creatione, in redemptione, in iustificatione, et ideo confidendum est quod benefaciet in glorificatione. Adhesit anima mea fortiter et inseparabiliter post te, ut sequar te ducentem et precedentem, I Cor. 6, *qui adheret Deo unus spiritus est cum illo*, scilicet per amorem et imitationem. *Egredimini et videte filie Syon regem Salomonem in dyademate quo coronavit illum mater sua*, Cant. 3. *Averte oculos tuos a me, quia ipsi me avolare fecerunt*, Cant. 6. *Revertere, revertere Sulamitis, revertere, revertere ut intueamur te*, Cant. 6. Mala que nos hic premunt ad Deum ire compellunt. Gregorius.

Anima dicitur: — intellectus. Iob 7, *suspendendum elegit anima mea*.

affectus, Cant. 1, *indica mihi quem diligit anima mea*.

Item, vita Ioh. 12, *qui amat animam suam perdet eam*.

Spiritus rationalis, Ez. 18, *anima que peccaverit ipsa morietur totus homo*. Lev. 5, *si peccaverit anima*.

Item, homo debet esse memor Dei cum manducat, videlicet ut non commedat propter voluptatem, sed ut fortior sit ad serviendum Deo, I Cor. 10: sive comeditis, sive bibitis, omnia in gloriam Dei facite, ideo religiosis legitur dum comedunt.

*Scrutemur vias nostras et queramus et revertamur ad Dominum*, Thren. 3. *Converte nos Domine ad te et convertemur*, Thren. ultimo in oratione, scilicet Ieremie.

Augustinus: cum solum Deum concupiscendum anima sit creata, merito ei nihil sufficit quod Deus non est.

Bernardus: unde tibi o anima mea tanta excellentia ut solus vita omnium viventium sit tua vita, nec sine eo vivere dicaris sed esse mortua.

Tob. 6, *omnia in te uno simul habentes non te debuimus dimittere a nobis*.

Gregorius: o quam delectabilis est ad intuendum in quem angeli videre desiderant quam suavis ad habendum, quam dulcis ad fruendum, nec extra eum aliquid reiritur quod in eo totum non inveniatur, ymmo quidquid desideratur habetur. Ieronimus dicit: amor iudicium ignorat ratione frequenter caret, modum nescit, nec aliud cogitare sinit quam quod diligit.

Augustinus: amittit villam et flet, perdit peccuniam et dolet, amittit Deum, nec flet nec delet. Ex. 19, *erit quasi signum in manu tua et quasi memoriale ante oculos tuos*. Augustinus: angelus celsior suo solo Creator inferior.

Augustinus in persona Domini dicit: o homo si teipsum videres et utique displiceres et mihi placeres, sed quia teipsum non vides, ideo tibi places et mihi displices. Anima mea cognoscet nimis, hoc fit cum anima se dat ad cognitionem sui Creatoris sui principii sui status sui dampni. Dico: dum se dat ad cognitionem sui Creatoris cogitando quod a summo Deo est creata, et quod omnium creaturarum est dignior similiorque omnium creaturarum ymagini sui Creatoris, et ad hoc creatura est ut in ipso delectetur et ipsum solum concupiscendo semper in eo exercetur.

<footnote n="3">3 helie ] p. c. ms. || 4 domine ] Psalmum add. in marg. dex. ms. || 25-26 scrutemur — ieremie ] in marg. dex. ms. || 26 convertemur ] iter. sed del. ms. || 27 augustinus ] Augustinus add. in marg. sin. ms. || 31 tob. — nobis ] in marg. sin. ms. || uno ] sup. l. ms. || 32 gregorius ] iter. in marg. sin. ms. || 35 amor ] Ieronimus add. in marg. sin. ms. || 40 augustinus ] iter. in marg. sin. ms.</footnote>