Sed, quia absolute est possibile humanitatem aliam creare, quia probabiliter est sustinibile sine contradictione quod quelibet species sit similis et cuiuslibet speciei inferioris sit creatura, confirmatur. Si non, sequeretur quod Christus inquantum homo et sacerdos non nobiliori modo et perfectiori concurisset consecrando in cena ante sui passionem quam hodie sacerdos simplex. Consequens est absurdum. Patet consequentia, quia Christus inquantum homo et sacerdos solum concurrisset ministerialiter sicud hodie sacerdos, cum secundum adversarium non concurrisset ad transubstantiationem panis in corpus causaliter efficaciter inquantum homo.

Magister dicit quod probabilius sit quod Christus inquantum homo et sacerdos instituit sacramentum eukaristie et quod Christus in cena inquantum homo convertit panem in corpus et vinum in sanguinem. Et sic propter argumenta.

Sed tenendo contrarium dicendum est uno modo ad argumenta. Ad primum quod conversio talis non potest communicare humanitati Christi, nec Christo inquantum homo. Alio modo quod, licet possit communicare, tamen Deus humanitati quam assumpsit non communicavit omnem perfectionem sibi communicabilem, sed aliquas certas.

Ad secundum negatur consequentia, quia, licet concurrisset instrumentaliter inquantum sacerdos, tamen ipse inquantum homo est sacerdos et inquantum homo meruit illam conversionem fieri a Christo, vel a se inquantum Deus. Modo meritum respectu premii habet rationem efficientie, sicud communiter doctores concedunt, et ergo inquantum sacerdos aliquo modo effective concurrebat inquantum scilicet meruit illam fieri. Sic autem hodie sacerdotes non merentur talem fieri, quia ex merito ministerii non fit confectio sacramenti, ut Ecclesia tenet, sed ex vi operis operati.

Contra corollarium primum secunde conclusionis non experimur quod illi qui continue habent missas fiant Christiformiores. Non enim apparent facere plura opera misericordie et pietatis, igitur nec videtur quod caritas sic continue intendatur. Dicitur quod ymmo intenditur, sed quod non apparent continue plus et plus fervere. Causa principalior est quia, si plus continue ferverent, ipsi haberent argumentum manuductum ad hoc quod aliquid esset sub speciebus panis et vini quod illud efficiceret. Illud autem non esset congruum, quia tunc contineret scire articulum eukaristie, et sic transiret fides et diminueretur meritum.

Item, alia causa quia distrahuntur per temporalia sic quod non possunt continue fervere.

Secundo ad idem: tunc continue deberet fieri ab Ecclesia talis actus ut in die Christi dicitur quod, si sic, tunc sacramentum eukaristie vilesceret, quia sumptio frequens boni cibi quantumcumque facit nausiam.

Item, non possunt continue se disponere.

Tertio contra solutionem prioris argumenti: stante quod esset experientia de illo sacramento per hoc quod homines continue plus ferverent, adhuc tamen esset meritum in aliis articulis. Dicitur quod maximum meritum quod habemus est ex articulo eukaristie, quia ibidem credimus contra sensum et difficillimum est credere contra sensum. Ymmo dicunt aliqui quod est maius meritum quam de articulo Trinitatis.

Contra illud quod dixit declarando conclusionem primam, scilicet quod sacramenta haberent efficaciam ex merito passionis Christi: sacramentum eukaristie et ordinis fuerunt instituta ante passionem Christi, igitur ex merito passionis non habent efficaciam. Tenet consequentia, quia nichil habet efficaciam ex illo quod non est, ymmo dans efficaciam naturaliter debet precedere. Antecedens patet de sacramento eukaristie, quia in cena consecravit; et de ordine similiter, quia tunc dedit discipulis potestatem consecrandi. Dominus: *hoc facite in meam commemorationem*.

<footnote n="9">⁹ magister] magister Heinricus dicit *add. in marg. ms.* || ¹² sed] Bernardus: “O, quam bonum et mirificum divina libamina celebrare, quia pro una missa peccatorum conversio, et ad minus unius anime a pena absolutio fit.” *add. in marg. ms.* || ¹⁵ humanitati] *p. c. ms.*</footnote>
Notandum quod sacramenta non habent efficaciam ex passione Christi, quia passio de se absoluta considerata nullius meriti est, sed ex merito passionis.

Nota quid sit meritum passionis Christi

(Edidit Luciana Cioca)

Pro quo advertendum: quid sit meritum passionis Christi.

Et dico quod non est nisi voluntaria electio qua Christus elegit mori pro redemp-
tione generis humani. Ex electione enim quis dicitur mereri et non ex opere exteriori.
Per hoc || clare ad secundum, quia meritum passionis Christi fuit ante passionem
Christi. Christus enim in cena et ymmo ante cenam elegit mori pro genere humano,
et ergo ex eodem merito tunc consecavit panem et ordinavit discipulos in sacerdotes.

Sed contra: post resurrectionem primo consecavit discipulos, cum dixit sufflans: *Accipite Spiritum Sanctum quorum remiseritis peccata*, Ioh. etc. Aliqui volunt quod in cena eos consecraverit et dederit eis caracterem sacerdotalem et post resurrec- tionem dederit eis alium caracterem et potestatem dimittendi peccata. Alii dicunt contrarium et dicunt quod simul dedit eis omnem potestatem sacerdotalem in cena, sed post resurrectionem per hoc quod dixit *accipite Spiritum Sanctum* solum eis noti- ficavit quod haberent potestatem dimittendi ne forsan crederent se illam non habere.

13v

Nota quod in missa datur gratia ex quattuor causis principaliter

(Edidit Luciana Cioca)

Contra corollarium primum secunde conclusionis nota quod in missa datur
gratia sumenti corpus Christi et quod illa gratia est maior ex quattuor causis
principaliter.

Primo datur gratia precise vi sacramenti et sic habenti attritionem. Et illa datur licet minister seu sacerdos esset in quocumque peccato, et etiam licet sumens solum haberet attritionem ratione cuius a peccatis esset absolutus.

Secundo datur gratia ex merito ministrii, scilicet sacerdotis, quia ipse est sancte vite et cum devotione celebrat.

Tertio ex merito sancti in cuius honore celebratur missa etc.

Quarto ex merito sumentis.

Ex quo patet quod melius est audire missam a bono quam malo sacerdote; et intelligo per sumentes sacerdotem vel alios qui sumunt, vel etiam qui audiunt et sumunt spiritualiter.

Contra secundam conclusionem: sacramentum ordinis plus perficit omnibus
inrinsece, quia, qui confert ordinem sacerdotalem, confert Spiritum Sanctum,
et isti qui ordinantur, sumunt Spiritum Sanctum. Sed Spiritus Sanctus sumptus
tantam gratiam confert sicud Filius sumptus. Maior patet saltem de dispositis, quia
dicitur: *accipite Spiritum Sanctum*. Minor patet, quia Spiritus Sanctus est maior
corpore Christi, cum ipse sit Deus, illud — creatura, et, licet sumens corpus Christi
sumat Christum, tamen Spiritus Sanctus de natura personali plus est collatus gratie,
cum ipse sit gratia.

<footnote n="3">3 nota — christi] *in marg. ms.* || 7 hoc] Henricus Oyta: Corollarium: Christum in cena consecrantem in conversione panis in corpus suum inquantum homo se habuisse active et adhuc se habere videtur probabile. Probatur, quia naturam humanam Christi Deus sic ineffabiliter in unitatem personalem sui dignatus est assumere et sublimare quod ipse per eam esset verus homo, et etiam ex hoc diceretur homo Deus, ergo non videtur impossibile nec inconveniens quod omnem potestatem causalem ei possibilem respectu cuiuscumque effectus naturalis vel supernaturalis sibi communicaverit. Hec in questione ultima quarti in primo articulo prime questionis. *add. in marg. inf. ms.* || 11 ioh.] Ioh. 20 *add. in marg. ms.* || 17 nota — principaliter] *in marg. ms.* || 21 illa] *sup. l. ms.* || 31 sacramentum] *em. ms.*</footnote>
Nota quod sumens corpus Christi ampliorem
gratiam suscipit quam per ordinem vel caracterem

(Edidit Luciana Cioca)

Dicitur quod sumens corpus Christi sumit Christum et Spiritum Sanctum et sic sanctificative, quia nichil est sumere Spiritum Sanctum nisi sumere gratiam. Modo dicitur ex quo sumens corpus Christi sumit tantum et amplius, quia sumit Spiritum Sanctum et Filium et corpus eius. Ideo ratione corpus Christi in quo Christus nobis meruit gratiam dari isti amplior confertur gratia quam alteri.

Contra tertiam conclusionem: sacramentum penitentie sequitur maior gratia quam corpus Christi. Antecedens probatur et volo quod ex sumptione eukaristie precise sequatur unus gradus caritatis et celebret Socrates habens 4 gradus caritatis; ille in fine misse habebit 5.

Tunc arguo sic: aliquis vi penitentie acquirit 10 vel plures gradus, igitur. Antecedens probatur et volo quod Plato habeat 10 gradus caritatis et perdat illos peccando mortaliter, postea resurgat per penitentiam. Tunc suppono quod resurgens resurgat in equali gratia gratie de qua ceciderat, tunc ille vi penitentie ad minus habebit 10 gradus gratie.

Nota qualiter intelligitur quod resurgens a peccato resurgat ad gratiam

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod falsum est quod resurgens resurgat per penitentiam ad equalem gratiam. Sed debet illud sic intelligere quod resurgens resurgit ad equalem gratiam gratie a qua ceciderat, non autem per penitentiam, sed per attritionem et contritionem. Cum enim Plato, qui sic ceciderat, atteritur, et conteritur coram sacerdote, tunc vi attritionis et contritionis ex Dei clementia et misericordia dimittitur culpa et restituitur gratia prior.

Sed tunc ultra: cum sacerdos applicat sibi sacramentum penitentie ostendendo eum absolutum coram Ecclesia, tunc vi istius sacramenti etiam datur gratia ulterior, sed minor quam vi sacramenti eukaristie, et sic resurgens resurgit in maiori gratia etc.

Contra secundum corollarium conclusionis tertie: equales fuerunt isti actus, scilicet quo Christus se dedit in cena discipulis et quo se obtulit hostiam vivam Deo Patri in pena crucis, igitur. Probatur, quia hic et ibi idem corpus tradidit et ex equali caritate modo actus sunt solum meritorii, quia ex caritate procedunt, igitur equales fuerunt. Quod autem ex equali caritate patet, quia ex caritate quam habuit Christus et illa fuit eadem numero. Aliqui dicunt quod isti actus fuerint equales propter hoc quia ex equali caritate procedunt et quia operatio exterior nullius meriti est de se nisi quia ex caritate. Alii dicunt contrarium et dicunt etiam quod ex difficultate operationis exterioris ceteris paribus quantificatur meritum.

⟨Nota de presentia⟩

(Edidit Andrei Marinca)

Nota secundum aliquos de ratione immensi secundum essentiam ut est Deus est quod omni rei sit presens per essentiam et quod impossibile sit aliquid esse cui non sit per essentiam presens. Alii tamen dicunt quod non, sed quod maioris perfectionis sit posse esse ubique, et quando placet posse se abstrahere a rebus, sic quod non sit eis presens, et sic velunt quod possibile sit quod Deus abstrahat se a rebus, ut non sit eis presens per essentiam, ymmo quod possibile sit quod Deus coexistat solum uni puncto mathematico et nulli alteri rei per essentiam. Ad agendum enim in res

<footnote>1-2 nota — caracterem] *in marg. ms.* || 5 sumit²] *p. c. ms.* || 6 corpus²] *dub. ms.* ||
17 nota — gratiam] *in marg. ms.*</footnote>
et ad conservandum non oportet ut eis ponatur presens per essentiam, cum solum agat per intellectum et voluntatem, modo, si solum esset in sublimi celorum, ad hoc bene ageret in ista inferiora per intellectum et voluntatem, et fieret sicut sibi placeret. Contra illud: sequeretur quod Deus mutabilis; probatur, quia si iam est presens mihi et potest se abstrahere ut mihi non sit presens me manente. Faciat hoc, tunc transitur de contradictorio in contradictorium, et nihil mutatur aliud, igitur erit mutatio in Deo.

Item, sic est de omnibus aliis, ut angelis et anima et rebus corporeis, quod, si aliquod illorum est nunc in uno situ, et postea illo situ non variato, nec mutato erit non in eo, sed in alio dicitur mutari, igitur sic etiam esset de Deo.

Responditur quod non oportet illud, quia si Socrates est hic, et ratione, et si desinit esse hic, tunc non propter hoc dicitur mutari, quia non localiter nec alio modo. Similiter, si anima desinit informare digitum arefactum non propter hoc ipsa est mota localiter retro ad manum, ut notum est. Quare sit in proposito, sed de transitu de uno contradictorio etc. Dicatur: sicut in aliis similibus ut de dependentia et unitione sanctificativa etc. Et una est aliquorum solutio, quod lapsus temporis sit in causa, sicut scilicet quod Deus ab eterno voluit pro a instanti se abstrahere a me, ergo cum velit a tempus abstrahit se et verificatur secundum contradictionem, et Deus non mutatur propter hoc, nec voluntas sua, sicut nec voluntas principiorum in communi casu de grosso vel florinis. Sed lapsus temporis est causa mutationis de contradictorio etc. Item, contra predicta sit: Deus iam tantum mihi presens per essentiam fiat postea diminuendo me presens, tantum Platoni me non mutato, tunc Deus dicitur mutari etc. Si illud conceditur, scilicet quod Deus possit mutari secundum locum, contra tunc pari ratione secundum albedinem non obstat quod continet perfectionem albedinis virtualiter, quia sic materia prima etiam continet virtualiter omnem qualitatem, et tamen suscipit in se etc.

### <ANONYMUS>

Utrum aliqua pura creatura satisfacere potuerit pro tota humana natura

(Edidit Isabela Grigoraş)

Conclusio prima: quamquam utraque istarum personarum in divinis, videlicet Pater et Spiritus Sanctus, potuerit eo modo genus humanum redimere quo Filius, per satisfactionem tamen Filii magis decuit humanum genus reparari.

Primum corollarium: Pater et Spiritus Sanctus potuerint humanam naturam assumere eo modo quo Filius assumpsit.

Secundum: magis decuit Verbum Dei incarnari quam aliam personam in divinis.

Tertium: magis congruebat humanum genus redimi per satisfactionem quam per aliam viam, quamvis Deus sine satisfactione absolute potuerit ipsum reparare.

Secunda conclusio: Filius Dei dignatus est carne mortali vestiri principaliter et precipue propter redemptionem generis humani.

Primum corollarium: si homo non pecasset, Deus mortali carne incarnatus esset.

Secundum: Deum decebat incarnari propter superhabundantem solutionem pretii ad liberationem hominis capti.

Tertium: licet Deus homo meruerit sibi et nobis corporis glorificationem, tamen principaliter meruit nobis beatificatam Dei fruitionem.

<footnote n="13">13 non ] potest add. sed del. ms. || 21 de ] causa add. sed del. ms. || 24 non ] est add. sed del. ms. || 28 utrum ] Istum tytulum etiam movet Durandus super tertio, distinctione 20 add. in marg. ms. || creatura ] ft add. sed del. ms. || 29 conclusio prima ] iter. in marg. sin. ms. || videlicet ] scilicet a. c. ms. || 30 potuerit ] eo add. sed del. ms. || 31 humanum ] humanam ms. || 32 primum corollarium ] corollarium primum add. in marg. sin. ms. || 34 secundum ] iter. in marg. sin. ms. || 35 tertium ] iter. in marg. sin. ms. || 37 secunda conclusio ] iter. in marg. sin. ms. || vestiri ] p. c. sup. l. ms. ; vistiri a. c. ms. || 42 meruerit ] p. c. ms.</footnote>
Tertia conclusio: licet Deus potuerit actum pure creature acceptare in
satisfactionem pro humana natura, nulla tamen pura creatura ita sufficienter potuit
pro omnibus satisfacere, sicut Adam potuit omnes inficere.

Corollarium primum: quamquam per puram creaturam non potuerit plena et perfecta satisfactione genus humanum re||dimi, potuit tamen ad reformationem generis humani actus pure creature acceptari a Deo.

Secundum: congruentissimus modus et decentissimus reparationis generis
humani fuit per mortem Christi.

Tertium: loquendo de satisfactione proprie dicta, que est de condigno, pars
affirmativa questionis est falsa.

Nota quod humanitas Christi meruit redemptionem nostram de congruo,
cum meritum illud fuerit in anima Christi que etiam coegit effective ad illud, sed
persona Christi Deus, scilicet et homo, meruit nostram redemptionem et beatificam
fruitionem de condingno et completissime pro nobis satisfecit propter infinitam
ipsius persone merentis dignitatem. Sic autem nulla pura creatura potuit pro nobis
satisfacere, cum nulla potuit in totum genus humanum per sua merita gratiam et
iustitiam infundere, sicut totum fuit per peccatum Ade infectum; nec etiam creatura
ex se poterat aliquid mereri de condigno, licet de congruo, quia Deus possit actum
 creature acceptare etc., sed non de condingno, tamen quantum plus meretur et bene
 operatur, tanto tamen, quia non ex se operatur ex beneficio creaturis sibi gratia ad
 sic operandum tribuitur, quare tanto plus obligatur. Secus fuit de persona Christi
 que est in infinitum digna et ex se illud habuit etc.

Nota aliqui dicunt quod mereri de condigno est mereri sic, quod si non daretur
sibi illud quod sibi fieret iniustitia. Sed contra: tunc Deus non puniret dampnatos
citra condignum. Patet, quia si maior potentia esset eis condigna, tunc non dando
eis eam faceret eis iustitiam, quod est inpossibile. Patet tamen consequentia, quia
sicut mereri de condigno est etc., sic puniri de condigno est etc. Item, tunc Christo
continue fieret iniustitia, quia etiam meruit omnium salvationem, etiam quoad
efficaciam ita quod dignum esset, quod omnes salvarentur ex merito Christi et
tamen illud Christo non datur non enim omnes salvantur.

Item, ergo forte posset sic poni diffinitio quod mereri de condigno est mereri
premium cuius valor et dignitas equivalet valori et dignitati meriti, sic enim solemus
dicere quod 10 solidi sunt pretium condignum valori huius libri etc.

Notum secundum Augustinum et Anselmi *Cur Deus homo*: homo debuit
satisfacere, sed non potuit, Deus autem potuit, sed non debuit saltem debito
obligationis; et ergo oportuit quod satisfaceret Christus Deus et homo, quia
secundum quod Deus potuit et secundum quod homo debuit et illud debitum
Christi, secundum quod homo non debet intelligi quoad suam personam, sed
quoad totam speciem humanam que debitrix fuit. Vel etiam potest intelligere de

1 tertia conclusio] *iter. in marg. sin. ms.* || 4 potuerit] potuit *a. c. ms.* || 5 humanum] H. Oy. Totum pretium quod Christus pro nobis solvit fuit aliquid creatum citra Deum, igitur non fuit sufficiens pro peccatis humani generis. Consequentia patet, quia secundum Anselmum in libro *De meditatione redemptionis humane*, ‘peccare est Deum exhonorare’, quod homo facere non deberet, etiam si necesse esset quidquid est quod Deus non est perire, igitur. Satisfactionem pro peccato oportebat esse talem, ut peccator aut aliquis pro illo daret aliquid de suo quod debitum non esset, quod superaret omne illud quod Deus non esset. Sed nullum ens creatum est vel fuit tale, igitur. Sed primum antecedens patet, quia pretium quod pro nobis solvit Christus fuit vita humana, igitur. *add. in marg. inf. ms.* || potuit] Augustinus, 11 *De civitate Dei*, capitulo 27, dicit ita naturaliter ipsum esse iocundum est ut miseri magis velint semper esse cum sua miseria quam non esse. Commentator super primo *Physicorum* quelibet res naturaliter diligit se permanere, quia secundum naturalem inclinationem appetitus quelibet res appetit esse et oppositum non potest appetere. *add. in marg. sup. ms.* || 7 secundum] H. H. Deus et natura ut volunt philosophi et theologi faciunt semper de possibilibusque melius et decentius et congruentius est H. H. *add. in marg. dex. ms.* || congruentissimus] congruissimus *a. c. ms.* || 15 ipsius] iperius *ms.* || 25 potentia] *in marg. ms.*

5

14r

10

15

20

25

30

35
Christo qui in omnibus debuit voluntatem suam voluntati Patris conformare, sicut Mattheum dicit in Evangelio de mandato Patris et quia scivit Patrem velle eum genus humanum reparare, quare etc.

HENRICUS DE HASSIA

Utrum sit magis fugibile simpliciter
non esse quam dampnabiliter miser esse

(Edidit Edit Anna Lukács)

Quod sic, patet: Matth. 26 *Melius illi erat, si natus non fuisset*; ubi dicit *Glossa*: "Melius est non esse quam male esse". Et simile dicit *Glossa* super illo Ieremias 20: "Maledicta dies in qua natus sum".

Oppositum patet per Augustinum *De libero arbitrio* libro 3: "Si diabolo daretur optio secundum rectam rationem, deberet eligere semper miser esse quam non esse"; et dicit capitulo 21: "Si quis dixerit non esse quam miser esse mallem, respondebo: Mentiris."

Propositio prima: Deus potius voluit rationalem creaturam pro culpa eternaliter miser esse quam ipsam redigere in non esse.

Secunda: Qualitercumque est a creatura nolibile, taliter est ab eadem volibile. Patet, quia omne nolitum vel nolibile potest occurere in casu sub ratione boni.

Tertia: Non penes idem attenditur esse eligibile et fugibile penes quod bonum et malum. Probatur, quia nunquam bonum esse aliquid in se est bonum cuilibet habenti. Patet, quia aliquod bonum in se est malum habenti.

Corollarium: Quamvis angelus sit essentialiter melior homine, melius tamen est Socrati hominem esse quam angelum mutatum esse.

Quarta: Licet per redigi in non esse possit alicui male esse, tamen nulli per non esse potest bene vel male esse. Primum patet, quia redactio in non esse potest alicui dolorosa esse. Secundum patet, quia nec quando res est, nec quando non est.

Quinta: Sicut non esse non est in se bonum, nec malum, ita nulli est, nec esse potest bonum vel malum, quia si non esse esset in se malum, tunc ab eterno fuisset infinitum malum.

Sexta: Eligibilius est rationali creature nude obiectualiter esse quam eidem sit fugibile omni actu vel habitu accidentalis perfectionis carere. Patet, quia omnis actus vel habitus potest removeri a rationali creatura sine eius culpabiliter esse, igitur similiter potest sine eius morali malo in nudis essentialibus creari.

Corollarium primum: Omnis actus et habitus accidentalis iustitie auferri potest sine malo culpabilis miserie.

Secundum: Licet fugibilius sit non esse quam imperfecte seu incomplete quoad accidentales perfectiones esse, ut patet ex propositione, tamen moraliter aliquem bene esse, cum precisione a substantialiter perfecte (esse), non est aliqualiter eligibiliter esse, sed quia sine substantialiter esse illud impossibile est esse.

Tertium: Sicut eligibilior est status hominis moraliter bene habentis quam status supremi angeli ratione sue essentalis perfectionis, sic quilibet iustus homo est simpli-citer dicendus melior et dignior quolibet essentialiter perfectiori malo angelo. Patet secunda pars, quia alias concedendum esset quod Lucifer esset melior Beata Virgine.

Septima propositio: Accidentalis perfectio creature est in se minus eligibilis quam eiusdem perfectio essentialis. Patet, quia substantia est melior accidente. Quilibet enim preeligeret esse substantia rationalis quam quecumque accidentia. Cum septima propositione stat quod eligibilius est aliquem accidentaliter bene

<footnote n="21">21 tamen ] sup. l. ms. || 24 potest²] patet a. c. ms.</footnote>
esse quam substantialiter perfecte esse. Patet, quia primum inseparabiliter includit secundum et non e converso.

Prima conclusio de habitudine divine voluntatis respectu mali creature. Conclusio: Sic Deus omnem dampnatum in miseria culpe relinquit quod illam non infligit, sed solum miseriam dolorose pene. Prima pars patet per Ioh. 1: *Sine ipso factum est nichil;* et per illud Augustini *83 Questionum* questione 3: "Deo auctore nullus sit deterior." Secunda pars patet de afflictione reali vel intentionali ignis et aliis cruciatibus Inferni, similiter de detentione pene intensive dampnati in consideratione intensa ignis. Licet enim ignis formaliter differat locum secundum ipsum spiritum, solus tamen Deus locat ipsum effective et determinat ipsum ad illud verbi prohibendo ipsum ab alio, igitur Deus est immediata causa illius detentionis diffinitem propriissime, similiter de detentione intellectus in consideratione intensa ignis. Deo cum intentione substantialiter* movente est causa positiva, quare ignis non subordinatur voluntati dampnati in continendo considerationem, ymo contra voluntatem eius movet tamquam subordinatum immediate divine voluntati.

Corollarium: Quilibet dampnatus maiori miserie seipsum subiciet quam Deus ei inflixit vel infligere potuit. Secundum: Non sicut dampnati subiecient eternaliter miserie culpe sine pena sensibus, ita aliqui stabunt eternaliter in pena pro dimissa culpa. Tertium: Quamvis Deus rationali creature sine sua culpa potest dare eternam miseriam, tamen nulli dabit talem nisi consequenter ad culpam. Quartum: Rationalis creatura licet sciret Deum se dampnare velle, adhuc teneretur sibi ad gratiarum actiones eo quod debet ei rationaliter esse.

Secunda conclusio de habitudine create voluntatis respectu sue miserie: Sicut voluntas potest ferri in aliquid vel in aliqua nulla movente ratione boni vel mali, ita potest volitive in malum sub ratione mali. Prima pars patet de levante festucam; secunda pars patet ex suppositione secunda.

Corollarium: Sicut homo eternam miseriam habere velle potest, ita in casu dictante ratione hoc velle debet. Probatur, quia ratione iustitie temporalem miseriam seu premialem velle potest et debet, sed non minus iuste eterna miseria datur pro mortali (peccato), in quo quis moritur, igitur potest et hanc et in casu recto iudicio rationis velle. Prima pars patet ex conclusione, et secunda ex suppositione. Secundum: Stat duas miserias penales esse equales intensive et extensive, et tamen unam esse fugibiliorem quam aliam. Patet, quia una || potest esse uniformis, et

<footnote n="33">33 una ] Desiderabunt mori et mors fugiet ab eis; Is. Verum est iudicio erroneo rationis proveniente ex vehementia (rationis add. sed del. ms.) passionis ut tristitie vel doloris, et secundum tale iudicium dampnati magis eligunt non esse quam miser esse, et sic appetitu alibi erroneo appetunt potius non esse quam perpetuo penaliter esse. Secundum dictamen rationis elicius est perpetuo inflictive penaliter esse quam simpliciter non esse. Patet, quia pena inflicta est bonum iustitie et ad decorume universi modo bonum bonitatis, sed culpabiliter esse implicat esse, ergo implicat bonum, quia ens et bonum convertuntur, (ens add. sed del. ms.) quia bonum (dicitur add. sed del. ms.) equaliter dicitur enti, I *Ethicorum* capitulo 6. Nota: Minus fugibile est perpetue damnabiliter et culpabiliter simul esse quam solum culpabiliter esse. Patet, cum pena sit culpe remediativa. Nec obstat illud bonum erat ei, si natus non fuisset homo ille, quia illud non intendit aliud nisi quod minus fugibile fuisset ei quod mortuus fuisset in utero quam quod fuerit natus, quia nullam maculam actualis vitii contraxisset, si in utero mortuus fuisset, et per consequens longe minus supplicium habuisset. Et illud allegat Anselmus pro sua opinione in libro *Cur Deus homo. add. in marg. sup. ms.* || potest ] Augustinus libro III *De libero arbitrio*, capitulo 11, 12 et 13 dicit: "Si diabolo daretur optio secundum rectam rationem, potius (habet add. sed del. ms.) debet (debet] sup. l. ms.) eligere semper miser esse quam non esse." Nam ut dicit capitulo 11: "Si quis dixerit, non esse quam miserum esse me mallem, respondebo: Mentiris." Et capitulo 13 probat tripliciter. Primo sic: Qui dicit: Mallem hoc quam illud, elit aliquid. Non esse autem non est aliquid, igitur nullo pacto potest quis recte eligere non esse. Secundo: Quod est alio preeligendum melius est eo, quod autem non est, melius esse non potest, igitur. Tertio quod quis elit appetendum cum ad illud perveniret, necesse est ut melior fiat. Melior autem esse non poterit qui non erit, igitur. Ille sunt rationes beati Augustini ad probandum quod eligibili sit miserum esse quam non esse. Infra. *add. in marg. sup. ms.*</footnote>
alia uniformiter difformis per equale tempus, cuius gradui medio correspondet illa uniformis; ita (est) de aliis latitudinibus formarum diversarum figurationum.

Tertium: Sicut stat rationalem creaturam secundum intellectum quodammodo feliciter bene esse et secundum voluntatem dampnabiliter miser esse, sic stat rationalem creaturam in uno diversorum locorum esse feliciter, et in alio dampnabiliter miser. Quartum: Fugibilius est cum summa delectatione esse in culpa quam sine ea in quacumque tristitia.

Tertia conclusio de comparatione miseriarum penes fugibilius et minus fugibile.

Tam voluntate ut natura quam arbitraria, tam stante lege quam absolute est recto rationis iudicio fugibilius non esse quam penaliter miser esse. Patet per Augustinum *De libero arbitrio*: "Si quis dixerit: Mallem non esse quam miser esse; respondebo: Mentiris." Et multa alia ponit ibidem, ex quibus apparet istam conclusionem esse de eius intentione. Et probatur de voluntate arbitraria stante lege, quia nullus debet appetere non esse ad fugiendum iustum et bonum, cum sit ordinatum et punitum culpe, igitur. Probatur etiam quod absolute, quia propria et adequata ratio eius, quod est non esse simpliciter, nichil boni aut bene esse includit, sed omne tale tollit. Verumtamen potentiad ad huiusmodi ac per hoc nullam partitionem divine bonitatis habet. Propria vero ratio eius, quod est rationalem creaturam miser esse, inseparabiliter includit partitionem multiplicem divine bonitatis, ut esse, esse substantiam, esse intellectum, esse contradictione liberum, que sunt perfectiones divine ad extra communicate, igitur miser esse includit multa que sunt eligibilia; aliud autem nullum tale, igitur miser esse magis appropinquat eligiri quam non esse.

Item: Unicuique secundum veritatem sue nature magis est fugibile illud quod ei ex toto opponitur quam illud quod non ex toto, sed in multis secum communicat. Sed non esse rationalis essentie ex toto opponitur esse eiusdem, et non sic eius miser esse, ut notum est, igitur. Verbi gratia calidum magis fugit frigidum simpliciter vel participans de caliditate quam frigidum aliquos gradus caliditatis.

Item: Deus sua infallibili ratione dictante maluit absolute rationali creature dare esse, licet sciret ipsam eternaliter miser esse quam ei non dare esse, ut (patet) ex suppositione prima, igitur primum est simpliciter melius et (absolute).

Corollarium: Sicut omni dampnato incomparabiliter peius est per culpam quam per penam a culpa distinctam, ita dampnato minus male est per culpam reformatam iusta punitione quam in culpa sine pena remanere. Prima pars patet, quia sicut bonum honestum melius est quolibet bono commodi, ita malum culpabile est peius malo incommodi. Secunda pars patet ex prima, quia in secundo nullum est bonum, nisi nature quod etiam vitiatur per malum culpe. In primo est aliquod bonum ultra bonum nature, scilicet iusta correspondentia pene reformans culpam.

Secundum: Fugibilior est culpa sola quam cum pena iusta. Sequitur ex predicta, et patet Boetii IV *De consolatione philosophie*, prosa 4: "Infeliciores sunt improbi iniusta impunitate donati quam iusta ultione puniti."

Tertium: Sicut nullum nulli dampnato tam male est per penalem miseriam quam bene est minimo beato per rectitudinis gloriam, ita incomparabiliter melius est beato per habitum beatitudinis quam male est dampnato per privationem eiusdem. Prima pars patet, quia omni beato tam bene est quod nichil mali habet,

<footnote n="9">9 tam¹] rationis add. sed del. ms. || 12 istam] questionem add. sed del. ms. || conclusionem] questionem add. sed del. ms. || 15 punitum] ens add. sed del. ms. || igitur] dicitur add. sed del. ms. || 19 partitionem] a add. sed del. ms. || 22 appropinquat] eligiti add. sed del. ms. || 40 iniusta] illius parus* add. sed del. ms. || puniti] Multo infeliciores improbi sunt impunitate iniusta donati quam iusta ultione puniti. Item: Feliciores, inquit, esse improbos supplicia luentes quam si eos nulla iustitie pene coherceat. add. in marg. ms. || 41 est] sup. l. ms.</footnote>
sed nulli dampnato tam male est quod nichil boni habeat, sicut patet ex probatione conclusionis. Secunda pars patet ex prima parte et eius deductione.

Quartum: Malitia privationis non est universaliter mensuranda per bonitatem habitus oppositi. Sequitur ex predicto, et probatur, quia habitus videtur esse ita bonus habenti, sicut eque intensus habitus contrarius est vel esset ei malus et e converso. Modo habitus contrarius esset peior privatione. Patet, quia illam infert seu includit, igitur privatio est minus mala quam habitus est bonus, quod fuit probandum.

Item: Privatio forme asini non est materie hominis ita mala, sicut positio eius esset ei bona, vel eam perficeret; et ita in multis.

Item: Habitus scientie mathematicalis delectat scientem et honorabilem reddit, et tamen nescientia seu privatio illius non contristat, nec inhonorabilem reddit.

Item: Omne fugibile est eo fugibile, quia oppositum est eligibile, igitur; et eligibilitas est causa fugibilitatis, igitur prestantior.

Item: Impossibile est esse purum malum, sicut reperitur purum bonum; nec sicut reperitur summum bonum, potest esse aliquod summum malum, igitur bonum excedit malum et bonitas essendi malitiam non essendi.

Item: Ad iustitiam beati et visionem Dei sequitur semper positiva delectatio, et ad culpam et privationem visionis non sequitur punitiva tristitia, ut patet de dampnatis pravis.

Quintum: Quamvis sit minus eligibile desinere esse quam culpam committere, tamen magis fugibile est non esse quam in culpa ut pena semper esse.

(ANONYMUS)

Utrum omnis creatura rationalis necessario
obligetur ad diligendum Deum et alia propter eum

(Edidit Monica Brinzei)

Prima conclusio: sicut necessarium est existentibus creaturis omnis eas subici et teneri creatori, ita similiter ei obligari. Patet illud ad Rom. 2: considerans altitudinem et immensitatem divine sapientie, concludit Apostolus, quoniam ex ipso per creationem et in ipso per gubernationem, et per ipsum per conservationem sint omnia, et per consequens non stat creaturam esse et non habere beneficium a Deo. Ideo non stat ipsam non obligari sibi teneri aut subici.

Corollarium primum: de quanto creatura creari amplius solverit gratinis debitum tanto amplius sibi obligatur. Probatur, quia quidquid creatura reddit Deo, illuds est de suis et sic quidquid solvit Deo hoc a Deo accipit. Quare pro retributione sibi tenetur.

Secundum: existente creatura nec ipsa nec creator illud mirabile gratitudinis vinculum et grate obligationis ligamine solvere plene possunt. Patet nam quanto Deus dator beneficii etc.

Tertium: impossibile fuerit humanitatem Christi ipsa manente de obligari. Patet cum sit creatura.

Secunda conclusio: sicut nulla creatura a Dei Dominio vel eius beneficio ipsa manente potest abdicare, ita quelibet creatura rationalis ad diligendum ipsum actu vel habitu necessario obligatur. Patet ex illa et eius propositione.

Corollarium primum a Christo secundum humanitatem assumptam iuste poterat exigi observare mandati quo ad Dei dilectionem.

Secundum: etiam si creatura rationalis obligetur ad Dei dilectionem, licet non econverso non tamen est concedendum quod obligetur ad magis diligendum ipsum quam ipsa diligatur ab eodem. Primum patet ex precedentibus. Secundum patet,

<footnote n="5">5 vel ] esse potest *add. sed del. ms.* || 15 reperitur ] prurum *add. sed del. ms.* || 18 visionis ]
versi *add. sed del. ms.* || 20 culpam ] dimittere *add. sed del. ms.*</footnote>
quia ipse est obligabilis. Tertium, patet, quia sicut videretur ad impossibile obligari, unde maior eius omnis creatore amorem transcendent sub bonitas eius omnis creare bonitatem transcendet infinite.

Tertium: nulla perfectio sive uniorum sive status vel precise eximit rationalem creaturam ab huiusmodi obligatione. Patet ex predictis.

Tertia conclusio: licet quilibet viator teneatur diligere proximum suum propter Deum nulla tamen creatura rationalis ad diligendum aliud propter ipsum necessario obligatur. Patet, quia illud est mandatum. Secunda pars patet, quia Deus de sua potentia absoluta potest ipsum absolvere.

Corollarium primum: licet verisimilem videatur quod Christus secundum naturam assumptam esset obligatus ad dilectionem pro Christi, non tamen tenebatur illa ex equi secundum dignitatem. Prima pars patet, quia sint similiter nostri, quia *debut per omnia fratribus assimilari*. Hebr. 2, igitur. Secunda patet, quia secundum istam est inobligabilis.

Secundum: verisimile videtur viatorem posse eximi a dilectione pro Christi.

Tertium: esto quod creatura rationali esset exempta ab huiusmodi dilectione pro Christi non tamen ad odium eiusdem esset licentiata. ||

Contra primam partem prime conclusionis, non valet consequentia: creatura est, igitur obligatur Deo. Patet, quia esset est prius quam obligari modo omne prius potest absolvi a priore. Respondetur quod prius est bene esse quam obligari, sed non est prius esse creaturam quam obligari. Unde quando creatura est, ipsa habet beneficium a Deo, quia esse suum etc., igitur tunc obligatur Deo ad solvendum, igitur.

Secundo contra illud: creaturam esset prius quam Deo eam obligari ad solvendum, igitur. Probatur, quia non sequitur creatura est, igitur obligatur Deo ad reddendum etc. Patet, quia lapsum etc. in nullo obligatur Deo ad solvendum ad reddendum gratiarum actiones, quia nichil obligatur iuste nisi illud quod natum est solvere. Sed tales creature vel lapsum et ligna etc. Dicitur quod debet quo mitere de creatura rationali et non de quancumque et sic creaturam rationalem esset non est prius etc.

Tertia conclusio illud stat creaturam rationalem esse et non obligari Deo, igitur. Probatur de naturali fatuo et de puro ante usum rationis, quia talem non obligetur ad sibi impossibile, igitur. Dicitur quod intelligetur de creatura rationali usum rationis habente, et que est sufficienter capax ultimi finis.

Quarta (conclusio): stat creaturam rationalem esse et habere usum rationis et ipsam non obligari ad diligendum Deum et solvendum, igitur. Probatur, quia stat quod Deus suspendat formam eius cognitivam ut non cognoscat Deum, igitur tunc nichil diligit eum et in hoc non peccat, cum Deus speciali concursu concurat ad hoc quod nichil diligit, igitur tunc non obligetur ad diligendum et ad solvendum ei, quia alias perret non solvendo sine faciendo. Respondetur quod argumentum bene probat quod creatura rationalis non obligatur semper diligere Deum actualiter, sed etiam in somne etc. sed bene habitualiter vel aptitudinaliter etc.

Quinta (conclusio): licet talis creatura quamdiu est obligatur non tamen necessario, igitur. Probatur, quia per nos obligatur Deo, quia recedit beneficium ab eo et recitat quamdiu est, sed si Deus equo faceret sibi tantum malum quam fecit sibi bonum, non ulterius obligarer sibi, igitur etc. cum illud sit possibile. Patet, antecedens pro secunda parte, quia si unus daret michi unam ecclesiam et post ea interficeret michi patrem meum ego isti in nullo obligaret ex parte primi boni cum in secundo peius fecerit. Pro tertia parte patet argumentum, quia ipse potest michi etiam sine mea culpa dare perpetua miseriam que secundum pluralem opinionem peior est quam non esse, et magis fugibile et sic faceret maius malum et fugibilius quam dederit michi bonum in dando esse. Et si dicetur quod ymo ad huc pro bono
recepto obligarer sibi sequitur quod Lucifer in Inferno obligaretur Deo plus quam angelus unus et quam homo cum melius dederit sibi, quia nobilius et perfectius esset. Consequens falsum oratio.

Respondetur concedendo quod diabolus plus obligaretur Deo quam seraphim ratione naturalium suorum cum illa perfectiora sit in eo, sed seraphim et homo plus ratione gratuitorum ut virtutum etc.

Sexta (conclusio): bonum michi per ipsum datum possum ex solvere, igitur possemus deobligari. Consequentia bona. Antecedens probatur, quia possum ita diu cum laudare et glorificare quod plus sibi tribuo quam michi dederit de sic enim michi bonum nature et equem et asinum etc. et ego resuerendo sibi gloriam et honorem que ut videtur bene maiora sint, igitur.

Respondetur quod si sibi retribuo gloriam et honorem tunc nichil sibi de meis Deo, sed totum de suo virtutes enim et scientiam et penitentiam habendi ipsum et voluntatem bonam et totum dat, igitur.

Septima (conclusio): qua illud sequeretur quod impossibile esset me michi solvere et tamen obligor ad solvendum expositionem, igitur ego obligerer ad impossibile. Patet prima consequentiam, quia obligor ad regredum Deo, de beneficii michi per ipsum imense, et quanto plus sibi regrarior per inpensio horis glorie etc. tanto ex priori solutione ego in pluribus sibi obligor, igitur impossibile est me sibi solvere, et tamen ad hoc obligor, igitur.

Respondetur quod non obligor, sicut ad solvendum sed quod obligor ad plene refundendum sibi omnia beneficia michi per eum inpensa, quia tunc obligerer ad deobligendum me cum enim refundendum tunc deobligatus esset. Sed obligor ad facendum sibi honorem et gloriam secundum posse meum pro beneficii michi inpensis, et per sic nunquam solvo complete debitum, nec deobligor sine contente plus et plus obligor.

### (ANONYMUS)

#### Utrum perversius sit fruendis uti quam utendis frui

(Edidit Alexander Baumgarten)

Arguitur quo non. Fruendum uti non est perversum, nec utendum frui, igitur unum non est perversius alio. Antecedens pro prima parte patet, quia dilectio Dei potest referri in aliud ordinate, quia possumus diligere Deum ordinate propter sua beneficia. Secunda pars patet de creatura rationali que secundum suam speciem non esset elevabilis in Dei cognitionem. In oppositum arguitur quia fruitio summi boni est rectior, melior et eligibilior quam quicumque usus ordinatus creature, igitur eorum opposita respectu eorumdem habent se sic in perversione.

Prima conclusio. Sicut diverse rectitudines nostrarum volitionum oriuntur ab obiectis diversimode ad divinam voluntatem recte consideratis, sic cuiuslibet creati actus, bonitas aut perversio provenit ab ei extrinseco. Prima pars probatur, nam diverse rectitudines nostrarum volitionum originaliter attenduntur vel penes obiecta ad divinam voluntatem recte considerata, vel penes divinam voluntatem absolute. Si dicitur primum, tunc habetur propositum. Si secundum, sequitur inconveniens, scilicet quod omnes actus boni morales sint eiusdem speciei specialissime in genere moris, quod est falsum. Et patet consequentia, quia omnes essent eadem rectitudine recti.

Corollarium primum. Regula per quam cognoscimus nostra opera divine voluntati aut rationi fore conforma aut difforma est Sacra Scriptura et in ea contenta. Patet, quia conformitas nostrarum operationum ad divinam voluntatem

<footnote n="26">26 obligor] Infelicior esses si de exilio patriam faceres. Hugo De arra anime, capitulo 3 in principio *add. in marg. dex. ms.* || 35 perversione] Augustinus *83 Questionum* questione 30. Summa perversio est fruendis uti velle atque utendis frui *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
aut rationem debet cognosci a nobis per aliquid. Et primo apparet per quid aliud nisi per Sacram Scripturam, non enim per actus internos voluntatis aut intellectus, quia mensura debet esse notior mensurato, cum igitur tales interiores motiones previe sint nobis ignote, quia non est facile sine speciali revelatione scire an sint ex Deo vel dyabolo, propter quod dicitur probate species an ex Deo sint.

Secundum: perversio usus aut fruitionis nostre attenditur penes regulas legis divine.

Tertium: nullus creatus actus bonus aut malus est essentialiter talis.

Secunda conclusio: sicut eodem frui et uti licite respectu diversorum est possibile, sic stat neutrum illorum altero perversius esse. Prima pars patet, quia aliqua creatura rationalis posset esse que ex natura sue speciei in cognitionem prime cause non esset elevabilis. Talis autem licite et ordinate posset frui creatura qua homo vel alia creatura licite potest uti. Secunda pars patet ex prima.

Corollarium primum. Licet eodem uti et frui licite sit possibile, ita tamen ab eodem non potest fieri ordinate. Prima pars patet ex prima conclusionis. Secunda probatur, quia nulla res potest suum finem ultimum ordinare in aliud melius quo fruendum est.

Secundum. Possibile est aliquem perversius se habere utendo creatura quam alium fruendo. Ipsa patet posito quod homo ad malum finem uteretur creatura qua tamen species rationalis inferior ordinate frueretur.

Tertium. Species humana non est inter possibiles rationales creaturas infima. Patet, quia — ut videtur — tot possunt esse species rationales infra humanam speciem quot sunt actus speciei humane inquantum talis sic se habentes quod unus naturaliter non concomittatur alium in quorum unum una species posset et alios sub illo existentes et alia species solum in alium etc., quia talibus specie distinctis Deus posset correspondentere creare species distinctas cum Deus possit quecumque essentialiter distincta ab invicem creare.

Tertia conclusio: in creatura rationali debitum usum rationis habente que sufficienter capax est ultimi finis perversius est summo bono uti quam utendis frui. Patet, quia usus summi boni in Socrate est perversior actus quam fruitio creature in Platone, igitur. Probatur, quia maior perversitas est a nobiliori obiecto et perfectiore removere quod suum est et cuius oppositum immediate sibi attribuere quam sit sic se habere circa obiectum minus perfectum. Item, vicium quod immediate opponitur meliori virtuti est peius, sed usus Dei immediate videtur meliori virtuti opponi, quia fruitione Dei quam fruitio creature que ordinato usui eiusdem opponitur, cum usus creature minor virtus sit quam fruitio Dei. Unde secundum beatum Augustinum 83 *Questionum* questione 30 utrumque virtus scilicet fruendis frui et utendis uti.

Corrolarium primum. Licet dilectio summi boni posset referri in aliud ordinate, numquam tamen ipso est utendum sine perversione. Primum patet, quia possumus ipsum diligere ordinate propter beneficia sua, licet in ultimate proposito. Secunda patet ex conclusione.

Secundum. Quamvis usus summi boni fieri posset sine perversione ad penam deputatam, non tamen sine perversione || in natura. Prima pars patet, quia Deus posset hoc tali velle non imputare ad culpam pro qua debetur pena. Secunda, quia semper in natura perversio est meliora ordinare primarie in deteriora, cum modum contrarium habeat nature processus.

Tertium. Perversius se habet creatura sufficienter ultimi finis capax utendo eo quam fruendo quocumque alio.

Contra ultimam conclusionem. Ita perversum est frui creatura sicut est uti Deo, igitur. Probatur, quia quante utendo Deo aufert de sua perfectione sibi debita faciendo ipsum creaturam, tante addit de perfectione ipsi creature que sibi non

<footnote n="13">13 secunda] secundum a. c. ms.</footnote>
convenit faciendo ipsam Deum per hoc quod statuit eam sibi ultimum finem, igitur videtur quod eque perverse. Nec valet quod differi probatione quod utendo Deo aufertur ab eo etc., quia sic utendo Deo aufertur ab eo sua perfectio per hoc quod utens facit ipsum creaturam, sic etiam fruendo creatura fruens similiter aufert a Deo perfectionem, quia etiam facit ipsum creaturam, cum creaturam statuat pro ultimo fine, et sic pro Deo. Igitur apparet quod eque perversum sit utrumque. Item, unum quoque sic diligit se quod non potest non diligere se, Deum autem potest non diligere. Illud est naturale, igitur videtur quod, si Socrates diligeret Deum et omnia alia propter se, minus perverse ageret quam si frueretur creatura, igitur. Et omnino bene licet uti Deo et numquam frui creatura, igitur. Probatur, quia licet Deum diligere propter beneficia sua et illud est eo uti, igitur.

Nota. Propter aliqua istorum argumentorum possunt hic esse de ista questione tres opiniones: prima — ista presens; secunda — quod e converso perversius sit frui creatura quam uti Deo; tertia — quod eque perversum sit utrumque. Pro declaratione tamen presentis nota quod si quis fruitur creatura non facit ipsam creaturam esse Deum. Si enim diligo vinum, propter hoc non facio ipsum Deum, ymmo manifestum est quod aliquando malus diligit vinum vel mulierem super omnia precise propter se et non propter aliud, nec refert in Deum actu, nec etiam habitu, et tamen scit in actu unum esse Deum qui ipsum fecit. Sic de usu Dei similiter et ergo frui creatura non est ipsam creaturam facere Deum, sed est ipsam diligere propter se non referendo ipsam in aliud melius, scilicet in Deum nec actu nec habitu, similiter de uti Deo.

Tertio nota quod tenendo presentem opinionem videtur perversius esse Deo uti quam creatura frui, ex hoc quia ordo nature est ut semper humiliora sint propter excellentiora etc., modo qui utitur Deo ille illud optimum quod in nichil primarie est ordinandum ordinat, et cum hoc illud non ordinat in melius ut est ordo nature in rebus, sed ordinat in imperfectius quod econverso in ipsum ordinandum esset, et igitur ultra hoc quod errat in summo ipsum ordinando pervertit ordinem nature, quia melius ordinat in imperfectius. Qui autem fruitur creatura errat in hoc solum quod non ordinat eam in aliud, sed sistit ibi ipsam stando pro summo fine, et ergo plus errat prius quia sicut secundus errat in hoc quod acceptat hoc pro ultimo quod deberet ordinare in aliud, sic primus non acceptat pro ultimo quod deberet acceptare, sed ordinat quod non deberet ordinare et in hoc forte eque perverse agerent. Sed ultra hoc primus errat pervertendo ordinem nature, scilicet quod nobilius ordinat principaliter in minus nobile igitur.

Et per hoc patet solutio aliquorum argumentorum a principio. Cum enim dicebatur de dilectione creature ad seipsam, illud argumentum videtur probare illam opinionem, quia ex quo creatura sic diligit se necessario minus perversum videtur esse quod statuat se sibi ipsi pro ultimo fine quam quod utatur Deo etc. Et ad ultimum negatur antecedens. Ad probationem dicitur quod si ly 'propter' dicit causam finalem ultimatam, tunc negatur assumptum, sed, si ly 'propter' dicit causam occasionalem, tunc non valet consequentia, sed bene conceditur antecedens. Unde licet beneficia Dei esse occasionem dilectionis Dei etc.

Contra primam conclusionem de rectitudinibus diversitas specifica rectitudinum non oritur ex diversitate specifica obiectorum, sed forte ex hoc argui(tur) a posteriori. Probatur, quia materia rectitudinum non est causa diversitatis rectitudinum recte linee aurea, cuprea, plumbea etc. Omnis sunt recte eadem rectitudine in specie, et tamen materie ipsarum differunt specie, et ergo omnium rectitudinum diversitas oritur a Deo omnium ipsarum causa productiva etc. Potest dici quod diversitas specifica rectitudinum actuum nostrorum oritur ex diversitate

<footnote n="24">24 semper] meliora add. sed del. ms.</footnote>
specifica legum seu dictaminium rectorum quibus conformiter sumit tale actus, unde specifice distinguuntur leges quarum una iubet fortiter agere, ut fortitudo, alia temperate, ut temperantia, et sic etiam isti actus differunt specifice etc.

Contra tertium colarium prime conclusionis: odium Dei est essentialiter malum, igitur. Probatur, quia sic est malum quod non potest bene fieri, igitur, quia semper odium Dei est peccatum. Responditur negando antecedens. Ad probationem dicitur quod odium Dei potest bene fieri, quia illam rem que est odium Dei vel potest esse Deus benefacere, quia illam qualitatem potest facere et ponere in lapidem, tunc erit nobilis qualitas et per eam nichil fertur oditive in Deum etc. Sed hec est impossibilis odium Dei benefit, quia, quando est odium Dei, tunc Deus oditur per ipsum, igitur male. Hoc est verum saltem a creatura rationali, licet forte concedendum sit quod possibile est odium Dei bene fieri a Deo, unde si in mente mea fit odium Dei, illud licet a me male fiat, a Deo tamen bene. Dubium utrum odium Dei possit esse in mente rationali, sic quod per ipsum non odiat Deum. Responditur quod sic, quia si voluntas mea haberet se ad talem actum solum passive et non actuaret se per talem motum nisi quod subiceretur sibi sicut est possibile, non esset sibi odium Dei, sed solum qualiter est in genere qualitatis et non moris. Sed ex solutione sequitur quod dilectio Dei sit actus essentialiter bonus, quia sic est bonus et bene fit quod non potest male fieri. Responditur quod licet non possit male fieri, potest tamen non benefieri saltem in genere moris ut si produceretur in lapide etc.

### <ANONYMUS>

Utrum essentia divina distinguatur a persona realiter

(Edidit Andrei Marinca)

Dicendum est quod non realiter, sed formaliter. Et nota quod secundum aliquos numquam inter creaturas reperitur distinctio formalis. Unde voluntas et intellectus non distinguuntur formaliter, quia ad illius concessionem sequitur communem modum syllogizandi in barbara non esse bonum, qui tamen evidentior est quamquodque possibile nobis per naturam sit evidens ad ostendendum, quod reperiatur distinctio talis formalis in creaturis, et ergo cum fides non determinat nos ad ponendum, nec sic habeatur ratione evidentiori et sequantur neganda aliqua valde in lumine naturali evidentia, apparet quod nullo modo sit ponenda. Sed quod ponitur distinctio illa in divinis est ex eo quod ad hoc determinat nos fides. Contra: homo et binarius materie et forme sue differunt formaliter, igitur. Probatur, quia predicantur de se vere affirmative ut ille homo est binarius et idem predicatur de eis per modum contradictionis, ut ille homo non est perpetuus, ille binarius est perpetuus, igitur distinguuntur formaliter, et sunt creature. Responditur quod ly perpetuum est adiectivum, igitur non potest esse predicatum nisi addatur sibi subiectum. Si ergo additur sibi ly homo, tunc quelibet propositionum est falsa, scilicet ly binarius tunc una est vera et alia falsa. Si in una ly binarius et in alia homo, tunc non est idem predicatum, igitur.

Contra: sequeretur quod essentia et Pater non differunt formaliter. Patet, quia ly generans etiam est adiectivum, igitur non potest esse subiectum, sed oportet quod addatur sibi subiectum. Si igitur additur ly aliquis ut dicendo ‘ille Pater est aliquid generans’, ‘ista essentia non est aliquid generans’ secunda est falsa. Si vero additur ly essentia, ut ‘ille Pater est essentia generans’, ‘ista essentia non est essentia generans’ tunc prima est falsa, cum ly essentia generans pro nullo supponat, et etiam tunc Filius esset essentia genita. Et cum fuit una essentia, idem generaret seipsum, quod est falsum, cum oporteat semper inter generans et genitum esse distinctionem realem.

<footnote n="11">11 male] tale add. sed del. ms. || 17 qualiter] p. c. ms.</footnote>
Nota de simplicitate Dei

(Edidit Andrei Marinca)

Nota quod quedam est simplicitas que opponitur compositioni plurium, ex quibus resultat unum tertium a quolibet illorum distinctum, et sic forma intellectiva esset simplex. Alia est simplicitas que opponitur componibilitati, et sic anima intellectiva non esset simplex, quia ipsa est componibilis cum materia ad constituendum totum hominem etc. Alia est simplicitas que opponitur multiplicitati, et sic angelus est simplex, quia non est multiplex, nec multitudo, et sic etiam punctum indivisibile. Alia est simplicitas que opponitur differentialitati, et illo modo etiam angelus est simplex, in eo enim non est differentia aliquarum rerum. Alia est que opponitur distinctionalitati || et illo modo iterum res indivisibilis est simplex, in ea enim nec reperitur distinctio formalis, nec realis. Alia est que opponitur pluralitati, et illa iterum est in indivisibilibus rebus, cum in talibus nulla sit pluralitas, neque partium, neque essentie, nec personarum. Modo, licet Deus sit primis quattor simplicibus simplex, ut patet inducendo in singulis, non tamen esset simplex ultimis duabus simplicibus, cum opposita talium insint sibi. In divinis enim reperitur distinctio formalis et realis, et etiam pluralitas, igitur apparet quod Deus non sit summe simplex, cum deficient sibi duo gradus simplicitatis, quare si esset ad ymaginationem alia res cui inessent omnes ille simplicitates, illa esset simplicior quam nunc essentia divina, cum haberet omnem modum simplicitatis quem Deus et cum hoc duos ultra. Dicitur forte quod isti duo modi simplicitatis nihil adderent de simplicitate in re, unde essentia divina est simplicissima, et non esset simplicior quam nunc, si ad ymaginationem non esset communicata tribus personis, sed sicut ad ymaginationem ydea humana non esset simplicior si paucioribus suppositis esset communicata, quam si multis valde, et ideo talis simplicitatis modus non videtur addere maiorem simplicitatem etc.

Nota in hiis excellentissimis intelligibilibus reverberatur intellectus et non potest ipsum intueri, nec se in hiis quietare considerando propter profunditatem materierum in divina natura.

<ANONYMUS>

Utrum omnis nolitio sit usus et nulla fruitio

(Edidit Andrei Marinca)

Pro falsitate arguitur: aliqua nolitio non est usus, et aliqua est fruitio, igitur. Antecedens pro prima parte probatur, quia volitio qua voluntas vult malum sub absoluta ratione mali presentantum sine relatione in aliud est nolitio, que non est usus cum sit sine relatione in aliud, igitur. Pro secunda parte probatur, quia si quis refutaret furari propter solam bonitatem divinam, ille actus esset nolitio, et esset fruitio cum eo ametur Deus, et nonnisi fruitive, igitur. Et quod esset unus actus patet, quia tota ratio sola movens voluntatem, scilicet bonitas divina, igitur.

Pro veritate questionis arguitur: omnis actus liber voluntatis est usus vel fruitio, omnis nolitio est actus liber voluntatis, igitur omnis nolitio est usus vel fruitio, et nulla est fruitio, quia quelibet fruitio est amor, igitur.

Pro questione ego noto quod licet usus et fruitio multis modis accipiantur, tamen in proposito volo accipere usum pro acceptatione vel deacceptatione alicuius a voluntate propter alterum, et fruitio pro acceptatione alicuius propter se.

Secundo noto quod questionem intelligo coniunctive, scilicet duarum, et igitur pro prima eius parte pono secundam conclusionem, et pro secunda tertiam

16r

<footnote n="2">2 nota] nota quod multiplex est simplicitas *add. in marg. sin. ms.* || 42 deacceptatione] nota quid sit fruitio et usus *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
conclusionem, et de hoc: an idem actus sit usus et fruitio, quia deseruit mihi ad principale, pono primam conclusionem talem.

Prima conclusio: omni actu voluntatis quo quis acceptat aliquid vel deacceptat propter finem vult propter finem. Probatur: sicut est de actibus intellectus sic conformiter videtur esse de actibus voluntatis. Sed sic est quod eodem simplici actu relativo intellectus quo significatur unus terminus relativus, significatur et alter, igitur etiam eodem simplici actu quo amatur vel oditur ordinatum in finem propter finem amatur finis, igitur.

Item, si amor ordinati in finem non esset etiam amor finis vel igitur talis amor ordinati in finem esset amor relativus, et sic utrumque, scilicet tam ordinatum quam finis amaretur ut prius, vel esset unus absolutus amor sicut et amor finis. Et hoc non quia tunc non differet a fruitione pura nisi accidentaliter, et posset fieri fruitio, quod videtur esse contra adversarium.

Item, sequeretur quod staret Socratem et Platonem habere amores eiusdem speciei precise earundem rerum et precise eodem modo ferri in amata. Unum tamen uti suis amatis et alium solum frui. Probatur: habeat Socrates amorem Dei qui sit sibi causa amoris vini, tunc utitur vino. Habeat vero Plato amorem vini et generetur in eo amor Dei priori amore manente; tunc utroque fruitur ex fundamento adversarii, igitur et ad persuadendum illam partem etiam faciunt argumenta a principio.

Corollarium primum: omnis usus est fruitio, et non econverso. Prima pars patet, quia omni usu amatur finis ex conclusione, et non propter aliud, igitur est fruitio ex diffinitione. Secunda pars probatur, quia simplex amor finis est fruitio, et non est usus, cum non sit propter aliud, igitur.

Secundum: ly 'fruitio' est superius ad istum terminum 'usus'. Patet, cum omnis usus sit fruitio et non econverso.

Tertium: quodlibet ens potest esse debitum fruitionis obiectum. Patet, quia quodlibet ens potest amari vel odiri propter Deum, et talis actus erit fruitio ex quo usus, igitur, ut vinum potest esse obiectum debitum fruitionis, tamen talis actus non erit fruitio vini, sed Dei et usus vini.

Quartum: non quelibet fruitio est omni usu nobilior, quia alias idem esset nobilius se.

Secunda conclusio, et est de prima parte questionis: omnis nolitio est usus. Probatur: omnis nolitio ens deacceptatio alicuius propter alterum, igitur est usus. Antecedens probatur, quia omne nolitum est nolitum propter aliquod aliud volitum, scilicet propter bonum volitum. Nolitio enim est quedam fuga voluntatis. Voluntas autem nihil refugit nisi quia aliud dicit cui illud repugnat vel repugnare. Item, per beatum Augustinum 14 *De civitate Dei*, amor est causa omnium aliarum affectionum voluntatis, quod non esset nisi esset causa etiam nolitionis, igitur.

Corollarium primum: Omnis actus liber voluntatis est usus vel fruitio. Patet, quia, si aliquis non esset, maxime esset danda aliqua nolitio, que non. Sed hoc non per conclusionem, igitur.

Secundum: non est possibile voluntatem aliquid sub ratione mali presentatum in communi nolle sine relatione in aliud volitum vel nolitum. Patet, quia alias talis nolitio non esset usus, quod est contra conclusionem.

Tertia conclusio, et est de secunda parte questionis: omnis nolitio est fruitio. Probatur, quia omnis usus est fruitio, omnis nolitio est usus, igitur. Maior patet ex prima conclusione et corollariis suis. Minor est secunda conclusio.

Corollarium primum: omnis nolitio est volitio, et non econverso. Prima patet ex

<footnote n="9">9 finem] esset amor relativus add. sed del. ms. || 17 amoris] fin add. sed del. ms. || 33 est²]
sup. l. ms. || 34 propter] aliud add. sed del. ms. || 40 aliqua] que scr. sed del. ms.</footnote>
conclusione assumpta maiore illa omnis fruitio est volitio, que patet ex diffinitione.
Secunda pars patet, quia simplex amor Dei propter se est volitio et non nolitio.

Secundum: licet nolitio sit volitio vel fruitio, numquam tamen actus qui est
obiecti nolitio est eiusdem fruitio vel volitio.

Tertium, quod questio ut proponitur est falsa. Patet ex tertia conclusione.

Contra secundam conclusionem: possibile est voluntatem nolle aliquid sub
ratione absoluta mali sine relatione, igitur. Probatur, quia possibile est intellectum
aliquid presentare voluntati sub ratione mali nullo presentato bono, et voluntas
potest se conformare, igitur.

Responditur negando antecedens. Ad probationem negatur antecedens, et causa
est quia ratio mali includit formaliter rationem boni, et ergo impossibile est rationem
mali presentari nisi presentetur simul et ratio boni. Malum enim est ex eo malum
quia privat bonum, et ergo sic etiam erit de nolitione quod ipsa semper erit usus,
quia cum hoc amor boni quo privat illud malum. Et sic voluntas vult malum propter
bonum quo privat.

Contra sequeretur quod malum ex eo esset malum quia esset privatio boni.
Consequens falsum, quia tunc sequeretur quod privatio tantum esset mala quantum
esset bonum quo privat. Consequens falsum, quia tunc eterna dampnatio esset
tantum mala quantum esset bona summa beatitudo, ymmo plus mala, quia ultra
hoc quod privat quem beatitudine ponit etiam penam sensus posivitam inflictam,
vel dicatis penes quid debeat quantificari malitia privationis.

Notandum quod penes aliud quantificatur privatio, et penes aliud malitia
privationis. Unde privatio quantificatur penes bonum quod privat. Quelibet enim
privatio tanta est quanto bonum ipsa privat. Ad bonum intellectum, ut stanti dicetur
in simili. Malitia autem privationis sicut nec privatio potest proprie quantificari
propter hoc quod nihil est privatio, nec malitia privationis, et ergo oportet resolvere
locutiones illas adverbialiter. Et tunc erit dubium utrum Socrates tante male se
haberet carendo beatitudine sicut se bene haberet si esset beatus. Et tunc dicendum
esset quod non potest malitia privationis || sic absolute quantificari, sed oportet
habere multos respectus. Unde eadem privatio non est eque mala respectu cuiuslibet.
Unde, si Socrates haberet multas tunicas vel esset grossus, Plato vero solum unam,
vel esset laute enutritus. Privatio unius tunice peior esset Platoni quam Socrati,
et ergo ibi attendere indigentiam et necessitatem boni quo privat, cum privatio
sit equalis. Et tamen non equaliter mala ambobus, etiamsi bonum quo privat est
debitum inesse et conveniens tali a natura, tunc magis male se habet privatum tali
quam aliud cui non est debitum inesse, ut si aqua privatur caliditate et ignis etiam
caliditate etc. Et de illa materia quere paulo superius plus.

Item, sequeretur quod omne malum ex eo esset malum, quia privaret bono. Sed
consequens falsum, igitur. Probatur, quia sit Socrates in peccato mortali, tunc est
privatus habitu iustitie et gratie, et peccet iam secundo peccato et tertio etc., tunc
illa peccata sunt mala, et tamen non privant Socratem aliquo, igitur. Dicitur quod
non dicitur aliquod malum ex eo quod privat bono actualiter in existente, sed quia
etiam privat bono debito in esse. Modo iustitia et caritas, licet non insint, deberet
tamen inesse, convenientia enim essent et naturales dispositiones.

Nota: bonum dicitur quod habet illa essentialia que sibi debita sunt, et
conveniunt secundum suam essentiam, et sic omne ens est bonum. Malum per
accidens dicitur quod caret dispositionibus sibi convenientibus secundum suam
speciem, et hoc accidentalem, ut aliqua dicitur sic per accidens mala si est calida, quia
caret frigiditate que tamen sibi conveniens, esset et dicitur per accidens malum, quia

<footnote n="1">1 volitio] et non e converso scr. sed del. ms. || 22 privatio] nota de privatione et eius malitia.
add. in marg. dex. ms. || 23 privat] qolibet scr. sed del. ms. || 27 adverbialiter] iter. ms. ||
48 accidentalem] iter. ms.; accidentibus a. c. ms.</footnote>
tale potest fieri bonum per habitum talis dispositionis. Sed per se malum esset sic malum quod non esset nec posset esse bonum, et tale esse implicat contradictionem, quia, si esset, tunc haberet essentialia sibi secundum speciem debita. Nihil enim potest esse sine suis essentialibus, sicut homo non potest esse sine materia et forma, et si sic, tunc esset bonum, et tamen esset per se malum, igitur non esset nec posset esse bonum, et sic est implicatio.

### <ANONYMUS>

Utrum esse suppositatum trine sit propria proprietas essentie divine

(Edidit Andrei Marinca)

Conclusio prima: essentiam creatam trine personaliter suppositatam Deum posse facere videtur nullam contradictionem includere. Patet, quia illa 'natura rationalis est tres res et quelibet ipsarum' nullam claudit contradictionem, igitur nec illa 'natura rationalis creata est tres res et quelibet earum'. Tenet consequentia, quia si secunda et non prima includeret contradictionem, illud esset precise propter ly creata. Sed hoc non, quia illa coniunctiva 'A essentia est tres res et quelibet earum, et A essentia creata' nulla consideratione videtur ad contradictionem deduci posse, maxime cum illud non ponat rem extra latitudinem entis creati vel creabilis.

Corollarium primum: creaturam rationalem simplicem verbum personale producere posse in unitatem sue nature ex speciali concursu divine omnipotentie non est evidenter impossibile.

Secundum: absque contradictione est sustinibile modum vel speciem productionis spirative posse communicari creature.

Tertium: posita ydea communi in entibus creatis, ipsa este manuductiva similitudo increate Trinitatis. Patet, quia talis essentie suppositorum habitudo respectu invicem et originatio esset similis originationi personarum in divinis.

Secunda conclusio: licet ydeas platonicas posse esse non sit omnino inoppinabile, ipsas tamen actu existere nulla ratione est convincibile. Prima pars patet ex premissis. Secunda probatur, quia, si aliqua maxime etc.

Corollarium primum: si istarum ydearum positio fuit ut fertur Platonis oppinio, est verisimile quod Deus ipsum in hanc permisit incidere ut rescinderetur futurorum philosophorum protervia in benedicte Trinitatis materia.

Secundum: positis communibus ydeis, non est pertinens sequens quod nulla sit in rebus distinctio essentialis.

Tertium: ad positionem communium ydearum non sequitur concursum in eodem supposito infinitarum essentiarum. Nota aliquorum regulam quod in omni materia inpertinente fidei de potentia Dei pars contradictionis affirmativa est a katholicis potius ponenda, quia apparet quod illud sit ad decorem excellentiam et magnificentiam omnipotentie Dei.

Contra: illud est impossibile ad quod esse sequitur contradictio. Sed ad Deum vel aliam rem esse trine suppositatam sequitur contradictio, igitur. Minor probatur, quia sequitur quod contradictoria verificabuntur simul de eadem re singulariter inportata, ut 'illa essentia non generat', 'ille pater non generat' etc.

Responditur quod ad hoc quod alique sint contradictorie singulares requiritur ut inter inportata per subiecta nulla omnimode cadat distinctio. Modo ibi cadit distinctio formalis inter essentiam et personam.

Item, ad hoc quod aliqua sit essentia creata trine suppositata, sequitur quod possibile sit eadem essentiam esse beatam et miseram, bonam et malam,

<footnote n="8">8 propria ] sup. l. ms. || 24 et] originationem add. sed del. ms. || 28 platonis] oppinio add. sed del. ms. || 37 dei] de eadem materia habes in principio illius sexterni f, quarti folii add. in marg. sin. ms. || 38 illud est] add. in marg. sin. ms. || impossibile] quem add. sed del. ms.</footnote>
quod videtur implicare contradictionem. Patet consequentia, quia cum quelibet personarum esset libera libertate oppositionis, non repugnat unam ipsarum bene elicere et aliam male.

Item, quelibet ipsarum ageret eliciendo dependenter a Deo, stat ergo quod Deus velit cum A persona concurrere ad eliciendum actum bonum, et non cum B persona.

Item, stat quod Deus persone A precipiat quod pro B instanti eliciat sic, et C precipiat quod tunc non eliciat sic, quare si perebunt ambe, stat unam elicere aliqualiter, qualiter alia non. Quare etiam stabit unam bene et aliam male, et potissime cum sint tres distincte persone, et intelligant per actus superadditos et velint sicut possibile est, non videtur quin ex quo actus trium personarum sunt etiam distincti realiter sicut et persone, una ipsarum potest velle taliter alia volente opposito modo etc.

Item, actus sunt suppositorum, cum ergo sint tres actus, erunt tria supposita.

Responditur quod sustinendo quod possibile sit esse creaturam trine suppositatum, esset facilius dicere consequenter quod talis esset per essentiam suam cognitio et volitio, sicut concedimus in divina essentia; et tunc argumentum nihil concluderet. Esset enim tunc trium personarum una intellectio et una volitio sicut una essentia, quare non staret unum aliquid vel aliqualiter quod vel qualiter alter non. Sed si illud esset possibile, videtur quod etiam non implicet contradictionem Deum unam creaturam facere trine suppositatam intelligentem et volentem per actus superadditos, et tunc difficilius est. Posset tamen forte tunc concedi quod possibile esset essentiam in una personarum esse beatam et in alia miseram, in una bonam et in aliam malam, sicut si Socrates esset hic et Rome, staret ipsum hic esse summe calidum, ibi summe frigidum. Verum est quod satis mirabile apparet ex quoi in tali essentia non sunt tres voluntates, nec tres intellectus, sed una volitio et unus intellectus, sicut in divinis. Quomodo tunc staret ibi esse tres volitiones etc., verum est. Contra illud est quod actus sunt suppositorum.

Item, sequeretur quod possibile esse unam illarum personarum inciperet esse post non esse, nulla mutatione facta. Patet etc.

〈ANONYMUS〉

Utrum potentia intellectiva ut sic sit neutralis respectu active et passive

(Edidit Andrei Marinca)

Contra totam positionem: per ipsam non est questio terminata, igitur. Probatur, quia question non terminatur nisi cum dubium de ea removetur. Sed per totam vestram positionem non removentur dubitationes sufficienter circa questionem, igitur. Patet, quia per tertiam conclusionem vos dicitis quod non est de ratione intellective in genere etc. Modo adhuc remanet dubium an quelibet sit neutralis vel aliqua tantum, et si sic, que ergo et que non adhuc dicatis nobis. Et probatur quod omnis sit neutralis, quia si sic, esset de nostro intellectu, igitur. Probatur, quia potentia intellectiva non dicitur intellectiva inquantum producit qualitem que est intellectio, quia alias Deus respectu nostre intellectionis diceretur intellectivus, et sic orbes celestes et species intellectibiles, nec inquantum recipit in se subiective a fortiori, quia alias lapis diceretur intellectivus, cum potuit recipere intellectionem, nec inquantum conservativus, quia stat ipsam in eo esse et ab eo conservari, cum sit sibi conveniens in esse qualitatis, sicut aque frigiditas, et tamen per eam non intelligere, ut dicitis in tertio corollario prime conclusionis. Sed dicitur intellectiva inquantum vitaliter nata est tendere in obiectum per cognitionem, et illud nec est agere productive, alias semper intelligeret cum produceret, nec est pati, alias semper intelligeret cum reciperet, nec est conservare, alias semper intelligeret

<footnote n="2">2 non ] p. c. ms. || 28 esse¹ ] p. c. ms.</footnote>
cum intellectionem conservaret, quod est contra corollarium ultimum prime conclusionis, quia potest inherere intellectio intellectui, et tamen quod || per ipsum non intelligat, igitur, ut sic intellectio quelibet est neutralis.

Item, sicut resistere vel sustentare non est agere nec pati et potentia resistiva ut sic non est activa nec passiva, sic videtur suo modo intelligere et potentia intellectiva. Et quod non inquantum conservat dicatur intellectiva potentia, patet, quia staret quod intellectio esset in intellectu et intellectus per eam intelligeret, et tamen eam non conservaret, sed quod Deus immediate eam conservaret et non mediante intellectione.

Contra secundam conclusionem et primam eius partem: si sic, maxime quia divina essentia esset intellectiva potentia et non esset productiva intellectionis sue; sed ipsa est productiva sue intellectionis, igitur. Probatur, quia sue scientie, igitur. Probatur, quia, licet ipsa istius rei que est sua scientia non sit productiva, quia est sua essentia, est tamen productiva scientie sue, quia est activa sic quod ipsa essentia posterius erit alicuius scientia cuius prius non fuit scientia, ut iam propter Dei activum concursum eius essentia est scientia de quod quod ego sedeo. Et prius non fuit recte, sicut concedimus quod nullam domum facit domificator, sed domificator facit domum, sic licet Deus essentiam suam scientiam Socratis esse non faciat, facit tamen ipsam esse scientiam Socratis vel intellectionem.

Contra secundam partem eiusdem conclusionis: non est de ratione speciei actualis notitie quod sit activa vel passiva potentia, igitur. Probatur, quia non cognitionis verbalis ut sic, igitur. Probatur, quia cognitio verbalis ut sic non est activa nec passiva potentia, sed est effectus. Si dicis de Filio in divinis ille ut verbum non est potentia activa nec passiva, sed Patris verbum. Nec de ratione potentie intellective verbaliter est esse ut sic activam vel passivam, quia, licet quando verbaliter intelligit, agat actu vel patiatur intellectioni, non tamen respectu talium dicitur intellectiva, sed quia vitaliter tendit in obiectum per intellectionem quam actu producit ipsa dicitur intellectiva, et ut sic nec agit nec patitur, ut in primo argumento deductum est.

Item, adhuc contra primam partem secunde conclusionis: intelligere in sua formali ratione includit agere, igitur quelibet potentia intellectiva ut sic est activa. Antecedens patet, quia est in predicamento actionis, igitur, quia si non, maxime quia esset in prima specie qualitatis; et sic non, quia tunc intelligi et intelligere esset una species, et non predicarentur de se vere terminis suppositionibus, quia utrumque connotaret qualitatem potentie que intelligit et non obiecti intellecti. Et omnino non omne intelligere vel intelligi esset habituatum vel dispositum. Patet de Deo, quia non habens qualitatem acquisitam difficulter mobilem, ut de prima specie qualitatis.

Item, intellectio est in actione, igitur et intelligere suum concretum. Antecedens patet, quia sic est de aliis nominibus verbalibus importantibus motus et mutationes, ut sunt amatio, doctio, scitio etc.

Item, contra partem primam tertie conclusionis: nulla intellectiva potentia modo communi habet se ad omnem suam intellectionem passive receptive, igitur. Patet de nostro intellectu, quia de istius subiecti potentia educitur et in illud recipitur forma quod subiectum disponitur previe dispositionibus qualitativis educentibus formam. Patet illud in singulis, quia forma substantialis non educitur de potentia compositi, sed materie solum que previe disponitur. Sed non compositum neque intellectus disponitur per dispositiones previas, sed materia in qua est fantasma, ut arguitur simili ratione: cum species sensibiles solum recipientur in materiam, et hoc non ponendo species intelligibiles.

Item, si reciperetur in intellectum subiective, vel igitur replicaretur per totum corpus sicut et intellectus, et hoc non, quia quare poneretur in pede cum nulla sit

17r

<footnote n="9">9 partem] sic add. sed del. ms. || 33 connotaret] p. c. ms. || qualitatem] p. c. ms. || 41 istius] obiecti potentia add. sed del. ms.</footnote>
dispositio in pede qua mediante ibi producatur, quia sensatio que est dispositio previa esset in corde. Et iterum, si Socrates esset simul hic et Rome, non oporteret quia si intelligeret hic quod propter hoc intelligeret Rome, sic non oportet quod si intellectus intelligit in corde, quod etiam habeat eandem intellectionem in pede vel esset ipsa solum in intellectu in una parte corporis, et que esset illa etc., et videtur quod simul possent esse contradictoria iudicia in eodem intellectu.

Contra primum corollarium illius conclusionis: omne intelligere creati intellectus modo communi est agere, igitur. Probatur, quia est conservare, igitur agere. Consequentia tenet, quia communiter 2 *Physicorum* distinguitur de efficiente: quoddam est producens, quoddam conservans; et quelibet intellectio est actio, igitur quodlibet intelligens est agens, per locum a coniugatis. Antecedens patet ex diffinitione actionis, quia actio ut communiter dicitur est productio producentis, conservatio conservantis, corruptio corrumpentis. Antecedens primum, scilicet quod intelligere sit conservare, patet, quia communi modo per solam avertentiam intellectus ab actuali latione in obiectum per intellectionem corrumpitur intellectio, igitur quamdiu fertur per eam conservat eam per advertentiam, igitur.

Nota: forte possibilis est una potentia intellectiva que ad hoc quod intelligeret per intellectionem superadditam non oporteret ut ipsa haberet se active productive, nec receptive passive respectu intellectionis, et talis esset vere neutralis. Sed sufficeret quod sibi assisteret secundum certam habitudinem, et si diceretur volo quod sibi iam assistat et non intelligat per eam, et postea incipiat intelligere per eam, tunc transitur de contradictorio in contradictorium sine mutatione. Non enim mutatur intellectus, nec intellectio etc. Solvatur sicut de dependentia radii, et potissime quod sit mutatio in lapsu temporis vere vel ymaginarie, sicut enim princeps hodie statuit quod die dominico debeat florinum valere mediam libram, tunc usque ad diem dominicum non mutatur voluntas principis, nec alia res preter lapsus temporis, sic hic in presenti. Si pro illo instanti intelligit per intellectionem et prius non, tunc Deus ab eterno voluit ut pro illo tempore intelligeret per illam intellectionem, et ergo, sicut lapsus temporis in primo est in causa secundum communem solutionem, sic et in secundo patet suo modo etc.

Contra primam conclusionem: si sic, sit igitur in talis potentia non de hoc quod est Socratem currere ipso currente. Tunc queritur an ipsa Socrate non currente sit adhuc notitia adhesiva de Socrate currente, et si sic, ipsa perpetue erit error, quod esset valde de imperfectione eius, si postea erit notitia de Socrate non currente, ipsa esset illimitata, sicut et prima causa, quod repugnat cognitioni limitate perfectionis. Posset dici quod ad illa ad que ipsa se extendit, ipsa est illimitata. Sed non ad omnia se extendit, sed ad aliqua. Vel forte posset ymaginari quod sicut assensus in intellectu meo de hoc quod est Socratem currere, qui iam est scientia, postea fiat error, cum Socrates non currit sic forte de illa.

### <ANONYMUS>

Utrum potentia intellectiva ut sic sit neutralis respectu active et passive

(Edidit Andrei Marinca)

Prima conclusio: sicut possibilis est creata potentia per essentiam cognitiva, sic omnis talis est cognitionis superaddite productiva in se et receptiva. Prima probatur, quia si non, vel esset repugnantia ex parte create vel creabilis potentie, vel quia non esset communicabile creature; non primum, quia illud non poneret eam extra limites creature etc.

Corollarium primum: possibilis creata potentia que sit substantialiter cognitio, fruitio Dei et sui.
Secundum: de ratione rationalis create nature cognitionis capax est posse cognoscere superaddita cognitione, cum nulla talis possit esse purus actus.

Tertium: stat intellectivam potentiam Socratis esse formaliter cognitione informativa, et tamen per eam actualiter non cognoscere. Patet, quia de intrinseca ratione cognitionis non est denominare subiectum cui inheret tali specie denominationis, ut communiter conceditur et verum est.

Secunda conclusio: etsi non est de ratione potentie intellective ut sic in genere quod sit activa vel passiva, est tamen de ratione speciei actualis notitie quod sit actio vel passio. Prima pars probatur, quia tunc omnis actualis notitia esset actio vel passio. Consequens falsum de cognitione divina que nec est actio nec passio, sed essentia divina. Secunda pars probatur, quia cognitio verbalis inquantum talis necessario procedit productive ab eo cuius est verbum proprie sumendo verbum.

Corollarium primum: sicut non est de ratione cognitionis actualis inherentis inquantum talis dependere ab obiecto productive, sic nec a potentia cui est talis notitia. Patet, cum nullum tale sit de ratione cognitionis inquantum talis, nam si visio Socratis poneretur in oculum Platonis, non apparet quare Plato non videret per ipsam.

Secundum: licet essentia divina sit actualis, etiam immensa cognitio, cuilibet trium personarum, ipsa tamen nullius est proprie verbum. Secunda pars patet, cum a nulla procedit productive.

Tertium: licet Deum omnium rerum ymaginabilium cognitionem plene et distincte posse communicare creature, quibusdam videatur verisimile, || oppositum tamen est magis probabile. Patet per doctores plures qui adhuc adduxerunt rationes plures.

Tertia conclusio: licet potentia intellectiva rationalis respectu cuiuslibet sue cognitionis in fieri modo communi habeat active productive et passive receptive, hoc tamen non est de intrinseca eius ratione.

Corollarium primum, non omne intelligere creati intellectus modo communi est agere vel pati. Patet de intelligere per intellectionem existentem in completo esse.

Secundum: questio ut proponitur est vera.

〈ANONYMUS〉

Utrum sit magis meritorium diligere Deum
quam diligere creaturam propter eum

(Edidit Alexander Baumgarten)

Quod non, quia diligendo Deum impletur solum unum preceptum, sed diligendo creaturam propter Deum implentur duo, igitur.

In oppositum: dilectio creature solum est meritoria, quia dilectio Dei, igitur.

Conclusio prima: licet de communi lege nullus actus viatoris nisi a caritate creata procedens sit eterne vite meritorius, non tamen quilibet actus a caritate intensiori procedens est magis meritorius. Prima pars est doctorum communiter, secunda pars patet, quia stat aliquem ex remissiori cum maiori fervore et conatu agere. Propositio prima: opera que fiunt ab caritate habente et non procedunt a caritate, sed ex affectione carnis vel alio modo, non sunt meritoria vite eterne. Patet, cum non procedunt ab eo quod est radix meriti, nec taliter ordinentur in ultimum finem sicut requiritur ad tale meritum. Secunda: licet caritas creata que est radix meriti intendatur, ipsa tamen de communi lege numquam remittitur. Prima pars patet per doctores. Secunda patet, quia non remittitur per venialia, nec per mortalia.

Secunda conclusio: licet stet viatorem aliquem diligere Deum non diligendo proximum, quocumque tamen actu diligitur propter Deum proximus, eodem

<footnote n="1">1 rationalis] creature add. sed del. ms. || 39 fervore] favore ms. || 45 per³] in marg. ms.</footnote>
etiam diligitur Deus. Prima pars patet, cum stet esse fruitionem Dei que respectu nullius est usus. Secunda declaratur, cum omnis amor talis respectu creature sit amor relatus illius in Deum sicut in finem. Prima propositio: nullo amore electivo procedente ex caritate intensius diligitur aliud a Deo quam Deus. Secunda: idem actus est usus et fruitio.

Tertia conclusio: ceteris paribus magis meritorium est diligere Deum et proximum quam solum Deum. Probatur: capiatur amor quo aliquis diligit proximum propter Deum. Vel ille precise est bonus, quia amor Dei, vel non. Si non, habetur intentum. Si sic, tunc superflue precipitur amor proximi et inhibetur eius odium, quia sufficeret precipere quod viso proximo assurgeret quis in amorem Dei qui esset equaliter amor Dei, sicut est ille quo iam diligimus proximum propter Deum. Et hoc est nobis possibile non simul diligendo proximum. Propositio annexa: illa conclusione non obstante stat Socratem diligendo Deum et non proximum plus mereri quam mereatur Plato diligendo proximum propter Deum, quia staret eum ex maiori fervore et conatu agere. Secunda: odire Deum et proximum ceteris paribus est peius quam solum odire Deum. Patet, cum istius oppositum sit melius, igitur.

Contra tertiam conclusionem: non est magis meritorium ceteris paribus diligere proximum propter Deum quam solum Deum, igitur. Probatur, quia dilectio proximi propter Deum non est meritoria nisi inquantum dilectio Dei est meritoria. Ablata enim dilectione Dei, dilectio proximi non esset meritoria, et sic dilectio proximi non habet esse meritorium nisi quia a dilectione Dei, igitur non videtur quod ista sit magis meritoria quam illa.

Responditur quod argumentum videtur probare quod, licet diligere proximum propter Deum sit extensive magis meritorium, quia plura meritorie diliguntur, tamen intensive non est magis meritorium cum totum meritorium cause prime consurgat solum ratione dilectionis Dei, sicut et secunde, igitur.

Contra primam partem prime conclusionis, ista ex nullo est evidens, igitur. Nota quod potest sustineri quod nulla sit caritas creata, sed quod Spiritus Sanctus uniatur mentibus humanis sanctificative et opera a voluntate cui sic Spiritus Sanctus unitus est sanctificative procedentia sunt meritoria et ab istis operibus sic frequentis generatur in voluntate dispositio que dicitur caritas acquisita, et sic non oporteret ponere caritatem creatam. Alia tamen opinio ponit habitum desuper infusum voluntati, qui dicitur caritas increata et opera a tali effective procedentia sunt Deo placita et ab eo acceptantur secundum presentem iustitiam et meritoria dicuntur.

Contra: possibile est quem ex puris naturalibus diligere Deum super omnia, igitur mereri vitam eternam ex puris naturalibus. Consequentia probatur, quia vel talis dilectio esset usus, vel fruitio. Si licite, usus non esset licita. Si fruitio, tunc est meritoria vite eterne. Antecedens probatur principale, quia quis potest ex ratione mere naturali cognoscere Deum esse ultimum finem et optimum non referibilem in aliquem alium finem prima intentione et voluntas potest se tali dictamini conformare et Deum super omnia diligere. Dicitur quod licet taliter possibile sit sic fieri ex puris naturalibus, tamen talis dilectio, licet sit meritoria, non tamen vite eterne nisi fieret ex caritate creata. Sic enim statuit Deus quod non acceptat pro eterna beatitudine et supernaturali nisi quod fit ex caritate et tali etiam supernaturali principio cum illa que ex naturalibus fiunt non tendant nisi quoddam naturaliter possibile qualis non est beatitudo. Item, si preter naturalia requireretur aliquid aliud esse meritorium maxime esset gratia. Sed hoc non. Probatur, quia actu procedens a voluntate cum gratia est minus meritorius quam consimilis procedens a voluntate sine caritate, igitur. Probatur, quia primus est minus voluntarius, igitur

<footnote n="8">8 propter ] in marg. ms. || 21 videtur ] p. c. ms. || 29 cui ] sit presens add. sed del. ms. || 43 fieret ] fiat p. c. sup. l. et in marg. ms. || 49 primus ] p. c. in marg. ms. || est ] et add. sed del. ms.</footnote>
minus meritorius. Antecedens probatur, quia operatio procedens a potentia libera et etiam potentia naturaliter agente est minus voluntaria quam operatio procedens a sola voluntate que libera est. Et omnino apparet quod gratia nullo modo sit causa operationis meritorie, quia si sic, tunc maxime effectus, et si sic, tunc stat argumentum cum caritas naturaliter agat, posset dici quod caritas non esset causa operationis, sed sola voluntas, et quod caritas sit quoddam extrinsecum et accidentale ad operationem, propter quod ipsa operatio denominatur accidentaliter meritoria, sicut locus est quoddam extrinsecum et accidentale ad rem que dicitur motus localis, et quod operatio esset equaliter bona. Si non fieret ex caritate, licet non meritoria, vel dicitur quod caritas non est causa operationis, sed est quoddam firmans voluntatem trepidantem ne declinet ad sensualitatem et peccata, dans cum hoc operationi esse meritorium, vel dicatur quod gratia est causa effectiva operationis et instrumentalis qua mediante voluntas agit et quod quelibet istarum operationum est eque voluntaria propter hoc quod procedunt a voluntate libera, que est principale agens, et ab illa capit denominationem et secundum penultimum modum. Tunc dictum est quod caritas est assessor regens et dirigens voluntatem. Contra ultimum modum tunc sequeretur quod calefactio manus ab aqua calefacta esset voluntaria. Probatur, quia per vos operatio meritoria est voluntaria, licet procedat immediate ab instrumento, scilicet gratia, naturaliter agente et mediante a voluntate libere agente. Sic etiam est de calefactione: ista procedit immediate a caliditate naturaliter agente et mediante a Deo liberrimo. Dicitur quod operatio moraliter bona dicitur voluntaria, licet etiam habitus agant naturaliter, propter hoc quia, licet habitus naturaliter agant, tamen, quia generati sunt a voluntate ex operibus ab ea libere elicitis, quare operatio similis etiam a tali habitu procedens est voluntaria et libera et quia caritas habet se respectu operationis meritorie sicut habitus respectu operationis moraliter bene, igitur. Vel dicitur quod gratia consequitur voluntariam dispositionem hominis pro receptione gratie, quare operationes ab ea et voluntate procedentes dicuntur voluntarie.

Queritur quis sit effectus formalis caritatis. Si dicitur quod esse carum Deo, contra: tunc staret prescitur esse carum Deo, etiam stat alicui caritatem inherere et tamen illum non esse carum Deo. Patet, quia stat quod Deus conservet caritatem in Socrate et tamen ipsum reprobat ad Infernum.

Responditur quod effectus formalis caritatis est habentem caritatem per ipsam habere || Deum sibi carum. Et hoc si sit caritas in subiecto apto secundum talem caritatem ferri in rem amorose. Si enim poneretur in lapidem, etc.

Contra secundam partem conclusionis prime: omnis actus a maiori caritate procedens est magis meritorius, igitur. Probatur: si non, illud maxime esset quia aliquando voluntas cum maiori conatu et fervore mediante minori caritate agit. Sed hoc non, igitur. Probatur minor, quia sicut ignis mediante maiori caliditate semper plus agit, sic et voluntas mediante maiori gratia intensiorem actum producit.

Nota: si essent due caliditates eque intense in materiis eque raris et si una ipsarum materierum condensaretur sive ad generationem novarum partium caliditatis, ista caliditas postea ferventius ageret et intensius. Sic ymaginandum est in proposito quod stat duas voluntates habere eque intensas caritates et unam ipsarum cum maiori conatu et ferventius agere et intensiorem actum producere. Primo ex eo quod forte una istarum voluntatum est disposita dispositione generata per peccata venialia, que dispositio, licet non remittat caritatem, ipsa tamen caritatem ebetat et obtundit, sicut humiditas caliditatis actionem, et sic talis dispositio impedit productionem effectuum caritatis. Alio modo ex eo quia voluntas est agens liberum, quare una istarum potest preter actionem instrumenti, quod est caritas, intendere suam actionem et intensiorem actum producere, et illud potest dici fervor vel maior

18r

<footnote n="8">8 ad] operationem propter quod ipsa operatio *add. sed del. ms.*</footnote>
conatus voluntatis, cum voluntas sic ex libertate generat intensiorem actum quam sit actus quod inclinatur precise a caritate. Item, si aliquando etiam intensior actus procedit a voluntate habente equalem vel minorem caritatem, ille tamen actus non est magis meritorius, igitur. Probatur, quia actus quoad maiorem intensionem non procedit a radice meriti, scilicet caritate, sed sola libertate voluntatis, quia voluntas ex sua libertate ultra inclinationem caritatis intendit actum. Libertas autem voluntatis non est radix meriti, alias omnes actus eliciti voluntatis essent meritorii. Ibi potest dici quod actus non dicitur precise meritorius a caritate, alias enim omnes essent eque meritorii qui ab equali caritate procederent. Sed dicitur meritorius a latione voluntatis mediante caritate in obiectum, ita quod dicitur magis meritorius vel secundum maiorem conatum et lationem voluntatis, et sic non attenditur esse meritum precise ex caritate, sed ex caritate et conatu voluntatis, sicut maior actio caliditatis in materia densa non consurgit precise ex caliditate, sed ex duobus, scilicet caliditate et unione partium subiecti etc.

### <ANONYMUS>

Utrum Deus sit simpliciter conceptibilis et proprie diffinibilis

(Edidit Alexander Baumgarten)

Contra tertiam conclusionem. Deus non est proprie diffinibilis descriptive in hac via, igitur. Probatur, quia non possumus habere in hac vita proprietates Deo adequate convenientes, igitur. Probatur: omnes proprietates de Deo per nos cognite possunt alteri competere, igitur. Probatur, quia Deus potest producere ad extra unam aliam essentiam cum Deo eque perfectam qua producta ei competerent omnes proprietates que nobis de Deo sunt cognite ut universaliter, perfectum, quo melius cogitari non potest etc. Probatur, quia quemlibet perfectionem simpliciter Deus potest communicare creature ymmo actu communicavit sibi participationem ut esse, esse substantiam etc. modo immensitas non repugnat creature ymmo dicitis met in tertio corrolario quod potest esse creatura infinite cognitiva. Si dicitis quod est una proprietas consequens naturam specificam Dei quam Deus non potest communicare aliis sicut risibilitas speciem humanam, tunc quia illa non est nobis nota in hac via, talis proprietas cum sole sint nobis note ille quas creaturis communicavit per participationem, sequitur adhuc quod in via non sit possibilis eius diffinitio sic descriptiva. Si dicitur quod Deus est independenter et alia creatura dependenter, consequentia apparet si Deus potest sibi omnia alias communicare. Videtur etiam quod sibi possit dare ut illa habeat independenter, et etiam dependenter habere et independenter non dicunt diversas perfectiones, sed forte diversos modos habendi perfectiones, sicut esse a se et esse ab alio non dicunt perfectiones distinctas, sed diversos modos habendi eandem perfectionem, alias Patri competeret aliqua perfectio que non Filio in divinis, et sic humanitas Christi non videtur esse perfectior ex unionem ipsius ad Verbum, sed eandem habet perfectionem, sed perfectiori modo forte. Et etiam si dependenter habere diceret minorem perfectionem, tunc semper quod ab alio dependeret ceteris paribus esset imperfectius. Consequens falsum, quia caliditas aque dependet in conservari et esse a caliditate ignis; et non est minus perfecta, sed eiusdem speciei cum ea.

Secundo non possumus habere diffinitionem Dei quidditativam, igitur. Probatur, quia non possumus habere Dei differentiam essentialem. Antecedens probatur, quia differentia essentialis rei debet connotare partem eius essentialem ex communiter concessis, et quia Deus non habet partes essentiales, igitur eius non erit diffinitio quidditativa, quia non potest eius haberi essentialis differentia. Confirmatur, quia si

<footnote n="2">2 quod] quam a. c. ms. || 4 quoad] p. c. ms. || 30 sit] nobis add. sed del. ms.</footnote>
sic maxime esset quod differentia talis esset connotativa Dei per modum essentialis qualitatis vel perfectionis essentialis, sed talem habere conceptum non accidentaliter connotativum est impossibile, igitur. Probatur, quia haberet duos modos significandi, substantivum et connotativum, secundum quorum utrumque significaret Deum precise secundum suam essentiam, igitur essent synonimi, quare non potius esset unus ipsorum connotativus quam alter, et quia non ambo, igitur neuter. Nec videtur quod talis conceptus deberet dici differentia essentialis Dei cum non videatur iam aliter significare quam ly Deus geminatum. Si dicitur quod connotat per modum essentialis perfectionis, queritur vel significat Deum precise secundum illud quod est essentie et sic ly Deus significat. Si per modum perfectionis, tunc accidentaliter significat, quia perfectio est idem quod complementum, et dicitur perfectio inquantum completum, et hoc est habitudo quedam accidentaliter importata.

Item, per idem arguitur contra primum corrolarium eiusdem conclusionis. Tales differentie essentiales omnino idem significarent et eodem modo substantive et connotative quia semper Deum secundum suam essentiam igitur essent synonime et sic non specie distincte. Antecedens patet quia non plures in Deo essentiales perfectiones nec illa essentia potest adequate essentialiter diversimode importari nisi in ordine ad operationes diversas et extrinsece, quare connotative recte sicut in homine licet sint diverse proprietates, non tamen sumuntur ab istis diverse essentiales differentie, sed una solum, scilicet rationale, que importat partem essentie hominis que est causa tam risibilitatis quam susceptionis distinctive etc. Et non potest illa omnia diversimode essentialiter importari licet accidentaliter in ordine ad illas diversas operationes unde forte rationale et risibile significant eodem modo animam, sed risibile connotat ultra actum ridendi.

Contra primam partem secunde conclusionis et contra primum eius corollarium: si possemus habere in hac via conceptum Dei proprium vel iste esset eiusdem speciei cum conceptu Dei intuitivo et sibi synonimus vel alterius speciei. Non alterius, alias eiusdem rei essent plures conceptus absoluti adequati non synonimi, quod non videtur. Quomodo enim different cum idem et eodem modo significarent quia uterque substantiatur specialissime absolute. Si synonimus, sequitur quod per istum deberet res semper apparere in prospectu sicut per intuitivum et tantum haberet viator gaudium per illum sicut beatus per alium.

Item, si sic maxime per effectus, sed nullus est effectus Dei adequatus quo quocumque effectu dato qui nobis apparuit illius potest esse alia causa secunda causa immediata, igitur. Et sic etiam non possumus ex effectibus devenire in notitiam cause secunde, igitur, quia nullus apparet illius effectus etc.

Item, nullus potest esse conceptus singularis Socratis absolutus, igitur nec Dei. Antecedens probatur, quia alias possibile esset quem simul assentire duobus contradictoriis et assentire uni propositioni et dissentire sibi synonime vel scire unam et dubitare aliam sibi synonimam. Patet, quia presentetur Socrati ovum unum cuius abstrahat singularem conceptum si est possibile, qui conceptus maneat in intellectu Socratis et removeatur ovum et idem reponatur. Dicatur tamen Socrati quod sit aliud ovum, tunc iterum abstrahat conceptum singularem qui sit B et primus A. Isti sunt synonimi et Socrates concedit illam ‘A non comedis’ et similiter illam ‘B comedis’ que sunt contradictorie, quod est || contra primum principium, quia vocalibus assentit, igitur mentalibus, et sic arguitur de Patre mutatis accidentibus, dispositionibus etc.

Item, si sic a proprietatibus rerum possent abstrahi conceptus absoluti talium rerum sequitur quod pari ratione posset esse unus conceptus Patris absolutus qui non esset Filii, nec essentie. Consequens falsum, quia una persona posset videri,

5

10

15

20

25

30

35

40

45

18v

<footnote n="4">4 substantivum] subtractivum ms. || 6 ipsorum] non add. sed del. ms. || 31 per¹] sup. l. ms. || 47 si sic] sicut a. c. ms.</footnote>
alia non visa, quod est contra dictum Salvatoris, ubi dicit *Philippe, qui videt me videt et Patrem meum et si cognovissetis me cognovissetis et Patrem meum*. Et patet consequentia, quia etiam Patri convenit una proprietas que est generare que nec Filio nec Spiritui Sancto nec essentie convenit, igitur.

Contra secundam partem conclusionis secunde, omnes conceptus Dei quos potest habere fidelis per revelationem potest habere homo per rationem ex sensu ortum habentem, igitur. Probatur, quia conceptum Trinitatis, incarnationis etc., igitur. Probatur, quia ex hiis que ad sensum apparuerunt de Christo de suis miraculis et sanctissima vita potest homo rationaliter concludere quod omnia que diceret essent vera, et quia dixit multa de Trinitate et aliis misteriis fidei, igitur per talem rationem ex sensibus, licet supernaturalibus, homo potest devenire in talium cognitionem.

Contra primam conclusionem: habitis proprietatibus Dei immediate sine ulteriori discursu potest homo abstrahere cognitionem Dei absolutam, igitur etiam immediate a solis fantasmatibus potest immediate abstrahere conceptum substantie sensibilis. Antecedens patet, quia per discursum vel qualitercumque tali complexo 'aliquid est primum universaliter perfectum', non videtur quomodo plus oporteret arguere, sed potest intellectus formare conceptum absolutum adequatum Dei pro quo complexum supponebat, sic enim dicitur communiter in loyca etc. Et patet consequentia prima, quia fantasmata etiam immediate ostendit proprietas compositorum ipsi intellectui, ut quod risibile est distinctive susceptibile et sic de aliis. Propria enim sumuntur ab effectibus sensibilibus etc. Item, potentia solum sensitiva potest immediate sine discursu a solis fantasmatibus abstrahere vel elicere conceptum preter influxum specierum, igitur a multo fortiori intellectus poterit hoc facere respectu substantie potissime quoad connotatum cum sit superior potentia. Assumptum patet de ove que elicit conceptum inimicitie et potentia sensitiva interiori que format conceptum visionis exterioris sine discursu et memorativa conceptum temporis que tamen videntur minorem habere convenientiam cum obiecto exteriori quam accidentia naturam alicuius substantie concomitanter habeant cum tali substantia et minorem connexionem.

Adhuc contra primam ly Deus est singularis terminus et nulla singularia sunt diffinibilia ut supposito ex 7 *Metaphysice*, igitur. Maior probatur, quia de ratione speciei est habere plura supposita vel non repugnanter se habere ad pluralitatem suppositorum, sed isti termino Deus repugnat habere plura supposita in omnino videtur naturam individuorum habere, igitur.

Item, collectionem proprietatum Dei impossibile est alteri competere, igitur est individuum. Consequentia tenet ex *Proslogio* et sic est etiam in omnibus aliis individuis. Antecedens probatur, quia impossibile est esse plures deos, igitur ille proprietates non possunt alteri competere etc.

Item, si in infinitum procederetur in causis tunc esset idem influxus obiectalis totius universi ad nos. Eodem modo enim tunc obicerentur nobis res ut nunc et perciperemus effectus sensibiles et tamen tunc non possemus habere conceptum Dei, igitur nec nunc. Minor patet, cum tunc nulla esset prima causa neque Deus etc. Responditur quod, si esset processus in infinitum adhuc formaremus omnes conceptus de Deo quos nunc propter similem obiectalem influxum, sed isti conceptus pro nullo supponerent, nunc autem quia propter influxum illum obiectalem tunc probatum est multis rationibus tamquam determinative non esse nec posse esse processum in infinitum quare adiuti influxu et tali certificatione per rationes devenimus in conceptus similes sicut nunc, quia videtur quod pari ratione esset concedendum quod nunc possemus devenire in conceptum chimere simplicem etc., forte quod illud communiter concedendum est.

<footnote n="50">50 est] Nota de conceptibus Dei cum tali signo infra immediate; in alio latere, ex opposito add. in marg. ms.</footnote>
## 〈ANONYMUS〉

### Utrum emanationes in divinis sint eiusdem rationis

(Edidit Alexandra Anisie)

Quod sic patet per Anselmum, *De processione Spiritus Sancti*, capitulo 2: in omnibus est unitas in divinis ubi non obviat oppositio relationis; sed generatio non opponitur relative spirationi; igitur. Minor probatur, quia trium personarum in divinis solum sunt quattuor relationes; sed generatio nulla triarum relationum opponitur spirationi. Oppositum, quia vie differunt per terminos; sed iste emanationes sunt quasi vie et termini differunt realiter; igitur et vie differunt realiter; igitur a fortiori differunt ratione.

Prima conclusio: essentia divina non est principium alicuius productionis in divinis. Probatur: ipsa nec producit aliquid, nec producitur ab aliquo; igitur. Antecedens pro prima parte probatur, quia, si producit aliquid, vel igitur essentiam, vel personam, cum in divinis nihil aliud sit dandum. Non primum, quia nec seipsam, nec aliam. Quod non seipsam patet per Augustinum 1 *De Trinitate*, capitulo 1. Quod non aliam patet, quia nulla talis est quod etiam non producit personam, propterea quia ipsa est quelibet persona. Secunda pars principalis antecedentis, scilicet quod non producitur, patet ex eadem radice; patet etiam ex determinatione Ecclesie.

Corollarium primum: persone divine sunt principia productionum seu emanationum in divinis.

Secundum: hoc argumentum non valet, nec consimilia: ille Pater generat; ille Pater est essentia divina; igitur essentia divina generat.

Tertium: solum sunt due productiones in divinis, scilicet generatio et spiratio. Patet, quia solum sunt tres persone, et Pater a nullo producitur; etiam patet, quia solum sunt duo principia quo, per que sint ille productiones, scilicet natura et voluntas, sive intellectus et amor.

Secunda conclusio: predicte productiones in divinis differunt inter se realiter. Patet per rationem post oppositum.

Item, termini sunt realiter distincti; igitur. Tenet consequentia, quia per nullum ens rationis constituitur terminus realis; sed per generationem constituitur persona Filii, et per spirationem persona Spiritus Sancti.

Item, generatio est ab uno supposito, spiratio autem sive processio est a duobus.

Item, generatio est per modum nature, processio autem per modum voluntatis.

Corollarium primum: productiones in divinis sunt res reales. Patet, quia habent realem diversitatem.

Secundum, productiones creaturarum ad extra non ponunt in divinis aliquam diversitatem realem, quia nec in essentia, nec in personis, quia idem est principium effectivum et idem modus eo quod quelibet creatura producitur a Deo contingenter libere.

Tertium, questio ut proponitur est falsa.

Contra primam conclusionem, tota vis generativa est in essentia plenissime, igitur sicut Pater est principium generationis, ita essentia potest esse principium generationis, igitur possit generare, igitur generat, alias perpetue frustraretur. Antecedens probatur, quia Pater esset in essentia divina, et ille est principium generationis; igitur. Et, si dicitur quod principium generationis et potentia generandi est in essentia, ipsa tamen non generat, nec frustratur ista potentia generandi, quia, licet non reducitur in essentia ad actum, sufficit tamen quod in Patre qui est essentia reducatur ad actum.

<footnote n="10">10 prima] corollarium secundum hoc argumentum non valet ille Pater generat ille Pater est essentia igitur essentia generat *add. in marg. ms.* || 36 principium] productivum *add. sed del. ms.* || 45 essentia] ad actum *add. sed del. ms.*</footnote>
Contra, quia adhuc sequitur quod in essentia frustra sit, cum in eo numquam reducitur ad actum, responditur quod sicut est in Patre, sic in eo reducitur ad actum, quia in essentia solum est ex eo quia in Patre, qui est essentia, et sic etiam reducitur in Patre ad actum.

Item, essentia divina est generans, igitur generat. Antecedens probatur, quia generans est essentia divina, igitur essentia divina est generans, per conversionem. Et antecedens concedit econtra. Et probatur, quia Pater qui est generans est essentia divina, igitur aliquid quod est generans est essentia divina. Tenet consequentia a convertibili ad convertibile.

Item, essentia divina esset vilioris conditionis quam nature create.

Item, quicquid mirificat et bonificat et nullam imperfectionem importat hoc essentie vel etiam persone debet attribui; sed generare esset huiusmodi; igitur generare debet essentie attribui; igitur generat, etc.

Contra primum corollarium: tunc quelibet ipsarum esset principium produc-
tionis, quia quelibet ipsarum est intrinsece equalis perfectionis, cum alia talia autem
sunt eque potentia ad producendum.

Contra tertium, due sunt spirationes; igitur. Probatur: emanationes differunt a terminis, ut dicitis, igitur magis oritur quoad modum nostrum concipiendi a principiis activis. Et quia duo sunt principia activa specifice distincta realiter a quibus egreditur spiratio, igitur erunt due spirationes.

Item, si esset unica spiratio, illa ab unica persona posset egredi, igitur non apparet que || esset necessitas naturalis talem a duobus procedere, alias quia generatio ab una posset procedere.

Item, sicut Pater cum Filio unica spiratione spirat Spiritum Sanctum, etc.

Nota: quod non potest haberi in naturali lumine conceptus singularis absolutus Dei.

Arguitur sic: quia non potest talis haberi secunde cause, igitur nec prime. Antecedens probatur, quia, si Deus annularet secundam et aliam recrearet que ut illa moveret, formaret conceptum similem sicut nunc, qui esset secunde representativus, igitur et ille nunc formatus esset eius representativus.

Item, in naturali lumine non possumus devenire in cognitionem talium Dei
proprietatum, scilicet trinus et unus, infiniti vigoris, etc., cum nulli appareant
effectus ex quibus illud argui possit, etc., et tamen oporteret a talibus abstrahere
conceptus Dei absolutos, etc., nisi dicas quod ex naturalibus possumus devenire in
illum complexum: prima causa, primum in entibus, etc., que adequate conveniunt
Deo. Tunc arguo sic: ab istis abstrahitur conceptus Dei specificus, igitur non
indivisibilis, cum numquam ab eisdem proprietatibus precise abstrahatur specificus
et indivisibilis, et sic oportet quod vel omnis absolutus ex naturalibus de Deo habitus
sit singularis, vel nullus singularis est per naturam possibilis.

(ANONYMUS)

Utrum sub tempore gratie et plenitudinis possibile
sit Christum dupliciter esse natum enarrari a doctis

(Edidit Alexander Baumgarten)

Arguitur pro parte negativa: Christus non est natus, igitur suppositum questionis falsum. Antecedens probatur, quia omne quod nascitur vel natum est incipit vel incepit esse; sed Christus, cum sit eternus, numquam incipit vel incepit esse; igitur. Deinde dato quod sit natus, probatur quod eius nativitas sit inennarabilis per illud Is. 53, *generationem eius quis ennarabit?* quasi dicens nullus. Probatur

<footnote n="3">3 ex] nota bene add. in marg. ms. || 19 a] iter. sed del. ms. || 23 posset] p. c. ms.</footnote>
ratione: Deus et sua nativitas saltem ad intra non sunt a nobis cognoscibiles. Patet, quia Deus nec per seipsum, nec per suas species intelligibiles est a nobis cognoscibilis, cum non radiet nec per species creaturarum, quia ille solum representant creaturas, igitur non est ennarabilis.

In oppositum pro supposito est Scriptura utriusque testamenti et fides catholica. In oppositum pro quesito: illud est a nobis ennarabile in quo consistit ultimus finis rationalis creature, sed consistit in contemplatione emanationis divinarum personarum hic in via et finaliter in fruitione Trinitatis in patria. Item, illud est a nobis ennarabile ad quod tenemur omnes nostras operationes dirigere; sed ad incarnationem Christi et gesta in natura assumpta tenemur omnes operationes nostras dirigere, (igitur).

Primo notandum quod, quamvis questio illa multipliciter possit intelligi, volo tamen eam pro nunc capere ad hunc sensum principaliter, scilicet utrum docti in Sacris Scripturis et scientiis humanitus adinventis possint descriptive et particulariter explicare quomodo Christus dupliciter est natus, et hoc quantum ad modos proprios et scilicet absolute possibiles suarum nativitatum, scilicet divine, qua eternaliter ad intra dignitur a Patre, et humane, qua temporaliter natus est ex matre.

Secundo notandum quod totum tempus durationis rationalis creature, tam anzellece quam humane, usque ad finem mundi dividitur in duo tempora, scilicet nature et legis. Tempus nature subdividitur, scilicet in tempus nature integre et nature lapse. Tempus nature integre dicitur tempus parvum, quod duravit a tempore creationis rationalis creature usque ad eius lapsum aut sublimationem in quo rationalis creatura stabat precise in suis puris naturalibus nihil habendo ultra, nec citra in aliquo deficiendo. Vel sic: tempus nature integre dicitur ex eo quod rationali creature existenti in suis puris et perfectis naturalibus Deus non decrevit tunc influere supra naturalem cursum. Tempus vero nature lapse dicitur tempus durans ab instanti lapsus humani, igitur usque ad dationem legis, et licet Deus in illo tempore influxerit alicuius supernaturaliter gratiam gratificantem et gratis datam, tamen nulli homines pro tunc regulabantur aut obligabantur ex aliqua lege extrinsecus lata supernaturaliter demeritorie agendum et eis gratuite expressa. Tempus autem legis subdivitur in tempus legis veteris seu Moysi et in tempus nove legis Ihesui Christi. Tempus veteris legis dicitur illud in quo Deus primo unum totum populum sibi appropriavit et salutarem legem ei legis naturalis perfectivam publicavit et specialem ritum se colendi instituit, et hoc per Moysem et alios prophetas quos ad hoc interne supernaturaliter illuminavit. Tempus nove legis dicitur in quo Deus ultimate decrevit aperire plenitudinem gratie sue toti humano generi in donis virtutum, scientiarum et intelligentie Sanctarum Scripturarum continentium divinam voluntatem et ordinationem de presentibus, preteritis et futuris, et hoc per Filium suum naturalem, quem idcirco hominem fieri voluit et per consequens per apostolos et doctores; et hec est sententia Apostoli Ad Gal. 4, dicentis *cum venit plenitudo temporis* etc. et Ad Hebr. 1, *multifarie multisque modis*.

Prima conclusio: Christianus sub tempore plenitudinis gratie ceteris paribus quocumque actu studii vel lectionis plus proficit in Scripturis divinis quam quicumque professor antiqui testamenti consimili actu in specie et gradu profecerit in tempore legis veteris. Patet conclusio ex terminis, quoniam pro illo tempore quod est gratie secundum plenitudinem decrevit Deus habundantius gratiam suam elargiri per proprium Filium quam pro tempore veteris legis per scripta et documenta Prophetarum.

Corrolarium 1: omnes artes et scientie similiter et legis prioris evi et si non cum plenitudine ad plenitudinem tamen ordinate sunt legis Christi.

Secundum: sicut equali studio in Scripturis Sacris Christianus plus intelligit divina voluntate et ordinatione ad agendum quam olim Iudeus, sic equali actu

<footnote n="17">17 ex] a. c. ms. || 47 legis] leges ms.</footnote>
erroneo de eisdem plus iste efficitur reus. Et intelligo corollarium ceteris paribus, alias non haberet veritatem.

Pro secunda conclusione ponenda sit prima propositio fundativa: in tota latitudine specierum productarum unius ab alia illa est perfectissima que producentis et producti est maxime assimilativa et idemptificativa. Probatur, nam si per ymaginationem produceretur aliquid a Deo quod solum haberet denominationem essendi sive essentie, sicut aliqui sunt opinati esse possibile, istius modi productio esset imperfectissima, diminutissima ex eo quod agens non posset minus communicare se alicui producibili distincto nec minus sibi assimilari.

Secundo probatur, nam pro tanto productio accidentis a substantia est imperfectissima, quia accidens et substantia minime convertunt, sed differunt omni modo differentie, scilicet numero, specie et genere.

Tertio patet, quoniam omnis philosophia hoc docet quod omne agens vult sibi assimilare passum, et ideo *7 Metaphysice* “omne quod producitur a sibi simili producitur”. Pro ampliori declaratione notandum est quod tota latitudo specierum productarum ordinatarum continue secundum perfectius et minus perfectum reducitur ad primum numerum cubitum, scilicet 8, tanquam omnia ratione numeri formata sint, puta species productionis esset illa qua producens suo producto daret esse precise.

Secunda qua sibi daret inesse alteri, ut de productione accidentis patet.

Tertia productio equivoca substantie a substantia, ubi scilicet nihil producentis derivatur in productum.

Quarta, qua aliquid producentis derivatur in productum productione tamen equivoca, ut in generatione muli.

Quinta productio univoca, in qua nichil ydemptifice numeraliter derivatur in productum ab agente.

Sexta in qua aliquid ydemptifice derivaretur in productum.

Septima in qua una vera pars essentialis vel integralis communicaretur ydemptifice numeraliter effectui producto.

Octava et perfectissima species productionis || esset in qua tota substantialitas et essentia agentis communicaretur producto.

19v

Ex hoc notabili sequitur quod omne producens in creaturis quantum potest appropinquat modo producendi octavo.

Secundo sequitur quod talismodi productio in genere productionum est prima et simplicissima que omni productionum est metrum et mensura, ita quod illa que ei magis appropinquat perfectior est.

Secunda propositio preambula: licet nullum creatum agens naturaliter possit suam substantialem quidditatem naturaliter communicare producto ydemptifice, quodlibet tamen tale potest totalem suam substantiam eandem in numero effectuum communicare miraculose. Prima pars vult quod septima et octava species productionis sint impossibiles naturaliter; patet inductive. Secunda pars probatur, quoniam Deus potest anime separate dare potentiam uniendi se alicui embrioni disposito ad constituendum hominem. Item, ponatur per miraculum quod anima et corpus hominis separentur et iterum se reuniant. Item, si Deus daret lateribus et lignis vim aptituandi et habituandi se in unam totalem rem artificialiaem, puta domum vel ecclesiam etc.

Ultima propositio. Presupposito miraculo potest aliquod creatum generans naturalem filium generare totaliter eiusdem essentie cum parente. Patet, quia possibile est per miraculum in generatione seminis paterni vel matris (ut) forma

<footnote n="3">3 ponenda] iter. ms. || 11 omni] om add. sed del. ms. || 12 genere] nota 8 species productionis ymaginabiles add. in marg. dex. ms. || 13 tertio] patet add. sed del. ms. || 15 quod] quam a. c. ms. || 33 est] primum add. sed del. ms. || 36 possit] sententia add. sed del. ms.</footnote>
substantialis seminis generetur in tota materia parentis simul vel successive secundum crescentiam embrionis. Et cum hoc eadem materia maneat sub forma parentis, quia nullus neutra quin per miraculum possibile sit eandem materiam subesse diversis formis et esse in diversis locis. Quo facto permittat Deus omnia fieri secundum modum naturalis propagationis usque ad instans in quo est embryo ultimate dispositus ad formam humanam et in eodem instanti faciat Deus animam eiusdem parentis informative actuare embryonem quo facto habetur intentum.

Secunda conclusio. Rationalem creaturam simplicem posse producere verbum personale in ydemptitatem sue nature ex speciali concursu divine omnipotentie nobis non evidenter implicat contradictionem.

Corollarium primum: a contradictione est defensibile modum vel speciem filiative aut spirative productionis creature communicari posse.

Secundum: personam rationalis creature simplicem perfecte similitudinis esse capacem divini Verbi et totius increate Trinitatis quantum ad duos modos producendi ad intra docti ennarare possunt absque contradictione.

Pro tertia conclusione ponenda sit hec propositio preambula: specificam differentiam verbi accidentalis a modis inherentis create intelligentie respectu sui a priori ennarando necesse est ad illam ad essentialem conditionem producentis referre. Patet, quia generaliter de essentiali conditione cuiuslibet intellectualis nature est in se posse producere duos actus inherentes quorum unus est notitia vel verbum suum et alter amor et non potest assignari ratio quare utraque istarum rerum non sit verbum aut utraque amor, nisi quia talis res de conditione sui essentialis modi essendi nata est in se illos duos actus diversarum specierum producere. Eodem apparet ratio a priori quare unus duorum actuum suppositalium productorum a Deo Patre sit Verbum et alter amor. Ex hoc apparet quod Filius in divinis propriissime et aptissime exprimitur per ly Verbum, et videtur sibi ratio Verbi per prius competere quam ratio Filii, cum Filius dicat suppositum et non Verbum. Ex dictis potest elici descriptio generalis productionis filiative adintra, principiatio vivifica suppositi viventis a vivente in numeralem ydemptitatem essentie ad amorem substituentem non terminata.

Tertia conclusio: sub tempore gratie et plenitudinis eterna nativitas Christi potest distincte ab omni alia productionis specie explicari a doctis. Probatur, quoniam sic sufficienter explicatur productio vivifica viventis a vivente in numeralem ydemptitatem essentie precise ab uno in ratione unius productionis principii. Et addendo in descriptione loco istius ab uno precise a duobus existentibus unus productor vel unum principium producti habetur alia species productionis ad intra, scilicet productionis spirative.

Corollarium primum. Si ad ymaginationem Deus produceret Deum ad extra similis speciei essentiam producendo ut ymaginabantur aliqui arriani, ille Deus productus non esset Dei producentis Filius nec ipsius Spiritus Sanctus. Patet, quoniam esset productus a tribus realiter distinctis existentibus unum principium respectu producti.

Secundum: si duo vel tria supposita viventia omnino similiter causando
producerent aliud eiusdem speciei productum esset utriusque producentis Filius.
Patet, quia a quolibet produceretur in ratione unius principii respectu producti.
Sic autem non est in divinis, sed aliter: quemadmodum enim ibi tres persone distincte
sunt, unus creator creature ad extra, ita due persone ad intra sunt unus productor,
qui est Pater et Filius, sic quod unus spirator in divinis est due persone, sicut unus
creator est tres persone etc.

<footnote n="12">12 creature] per *add. sed del. ms.*</footnote>

<footnote n="19">19 generaliter] iter. in marg. dex. ms.</footnote>

<footnote n="35">35 unum] pro *add. sed del. ms.*</footnote>

<footnote n="18">18 conditionem] producere *add. sed del. ms.*</footnote>

<footnote n="33">33 productionis] principius (?) *add. sed del. ms.*</footnote>
⟨ANONYMUS⟩

Utrum in statu innocentie corpus humanum, si immortale
perstetisset, onus legis ewangelice gravius onere legis Moysi successisset

(Edidit Mihai Maga)

Contra: lex Ewangelii in statu innocentie non fuisset, igitur, quia si genus humanum in statu innocentie perstetisset, Christus incarnatus non fuisset, igitur nec fuisset lex Ewangelii, cum lex Ewangelii sit lex Christi; alias, quia si fuisset incarnatus, vel hoc fuisset propter humane nature dignitatem, aut propter eius miseriam. Non propter miseriam, quia non fuit misera. Status enim innocentie repugnat miserie. Nec propter dignitatem, quia tunc debuisset assumpsisse naturam angelicam.

Dicitur quod non propter miseriam, sed propter hominis maiorem perfec-
tionem. Per Filii enim Dei incarnationem species humana ad maiorem pervenit
perfectionem quam potuisset sine tali unione; etiam licet permansisset in statu
innocentie, sed tunc Verbum devenisset assumpsisse totam speciem humanam et
non individuum. Patet, quia species non est perfectior propter perfectionem unius
individui. Dicendum quod species est ita sicud unum individuum, 5 *Topicorum*. Sed
aliter et melius quod una tota multitudo omnium individuorum speciei humane
poterat perfici per unum hominem perfectum. Sic enim est de nobis quod unus
homo perfectus multos perducit ad iustitiam et perfectionem.

Sed contra, si propter perficere assumpsit naturam humanam, tunc conveniens
fuisset eadem ratione quod assumpsisset angelicam ad perficiendum eam, quia per
unionem ypostaticam plus fuisset perfectam quam ex se.

Confirmatur, quia ante lapsum Luciferi utique conveniens fuisset quod
angelicam naturam assumpsisset ad retinendum eam a lapsu.

Respondetur quod species angelica est creata in perfecta iustitia et Dei visione quibus se poterant in ultimum finem sine ulteriori perfectione vel ulteriori directione dirigere. Species autem humana fuit creata solum in originali iustitia et in visione Dei imperfecta, quam habuit per enigma et speculum vel alias per revelationem imperfectam. Conveniens ergo fuit ipsam assumere, ut per assumptionem sibi communicarentur dotes quibus perfectius in ultimum finem dirigeretur.

Notandum quod in statu innocentie homo tribus modis quantum hic sufficit Deum cognovit: per enigma, per speculum et per specialem Dei revelationem. Cognoscere per enigma est cognoscere per aliqua obscure et imperfecte aliud representata, ut per figuras. Nos enim per figuras sic Veteris Testamenti cognoscimus Deum et assentimus articulis legis ewangelice. Cognoscere per speculum est cognoscere per similitudinem rei; sic enim per cognitionem effectuum et ex perfectione eorum arguimus conditoris perfectionem, sicut ex perfecta ymagine arguimus artificis subtilitatem et perfectionem. Sed cognoscere per revelationem est cognoscere || per ea que supernaturaliter sunt nobis revelata per aliqua dona. Et ergo prima pars secundi corollarii conclusionis secunde non vult negare quin etiam in statu innocentie cognovissemus per enigma, sed vult dicere quod ultra hoc arguitur.

Item, contra primam conclusionem: si homo in statu innocentie fuerit proiectus ad ignem, ipse fuisset combustus.

Nota quod aliqui tenent contrarium et dicunt quod fuissent mortui. Sed dicendum quod non, et quod ex iustitia originali seu ex redundantia eius in corpus, corpus fuisset preservatum a peregrinis passionibus.

Sed contra, gratia maioris vigoris est, igitur nunc homo existens in gratia deberet

<footnote n="4">4 lex] *in marg. sin. ms.* || 15 5] *tho*\*rum *scr. sed del. ms.* || 30 notandum] Nota quod homo in statu innocentie Deum tribus modis cognovit *add. in marg. sin. ms.* || 34 et] *sup. l. ms.*</footnote>
esse immortalis. Et ad idem, si virtute iustitie, tunc homo iustus, scilicet in gratia existens, etiam esset immortalis.

Respondetur multipliciter. Primo, quod non est ex vi iustitie originalis, sed ex pacto Dei, qui existentem in iustitia originali vult preservare. Alio modo dicitur quod est virtute iustitie, et ad improbationem dicitur quod iustitia originalis et huiusmodi status sunt diversarum specierum. Et ergo illa potest preservare et illa non.

Sed contra, gratia est maioris vigoris dicendum. Probatur quod gratia licet sit maioris vigoris, tamen non est ordinata ad immortalitatem corporis in statu presenti, sed ad beatitudinem anime finalem et ad immortalitatem anime et corporis pro statu patrie. Tum etiam quia mortalitas nostra est pena peccati originalis et ergo nullum debet esse remedium pro illa. Prima solutio melior est.

Contra: si mortalitas esset nobis data in statu presenti, hoc esset in penam originalis peccati; sicut dicunt doctores.

Sed contra tunc, Beata Virgo et Sanctus Ioannes in uteribus sanctificati non deberent esse mortui, quia non fuerunt concepti in peccato originali, ut pie creditur de Beata Virgine. Dicendum quod lex communis nostra est ut omnes posteri Ade moriantur in penam sui peccati.

Item, illa aptitudo nihil aliud est nisi homo, igitur est de quidditate dicendum, concedendo quod non est aliquid; sed corollarium vult quod non pertinet ad quidditatem hominis ut sic quod moriatur vel quod non ad diffinitionem quidditativam pertinet quod ly mortale ponatur in ea.

Item, tunc de natura hominis esset quod posset mori et non mori, que videntur contradicere. Dicitur quod verum est, sicut de natura mei est quod possim sedere et non sedere, sicut ego sum aptus sedere et non sedere et illa non contradicunt. Sic, similiter, homo est de sui natura aptus mori et aptus non mori, nec est dicendum quod homo sit aptus mori per hoc quod inclinetur ad mori, sed solum quia sic potest mori.

Contra primam partem corollarii primi secunde conclusionis: si humanum genus perstetisset in statu innocentie, Christus non fuisset incarnatus, igitur. Probatur, quia Verbum solum venit in carne ad redimendum genus humanum et propter peccata nostra. Si ergo non peccassemus, non oportuisset venire. Argumentum patet per innumerabiles auctoritates in Sacra Scriptura, unde cum *venit plenitudo temporis*. Notandum pro remisione ad auctoritates tales que sonant quod Christus venit propter peccata quod Filius Dei assumens carnem prima et principali intentionem illud fecit ad dirigendum hominem in ultimum finem, et ad illuminandum eum, et ad conservandum, ut prius pretulit. Et ergo remisisset si genus humanum in innocentia perstetisset, quia ad hoc indiguisset directionem in ultimum finem, quia ergo Filius Dei hoc intendebat primo et principaliter. Ideo, per accidens et secundario etiam intendebat per adventum eius ammovere mala si que essent, quia ergo invenit genus humanum in peccatis ipse liberavit ipsum per mortem recte sicut si Dominus veniret ad benefaciendum aliquibus hominibus alicuius terre. Si a casu inveniret, illos homines lesos, si posset, ipse liberaret et sanaret.

Item, contra illud de morte: si lex nostra esset nostro mori, hoc esset in penam peccati Ade.

Contra: nos non habemus illud peccatum, quia Socrates non habet peccatum

<footnote n="6">6 specierum] *sup. l. ms.* || et ergo — illa non] *iter. in marg. dex. ms.* || potest] potuit a. c. ms. || **16** quod] Beata *scr. sed del. ms.* || **20** hominis] ut fit *scr. sed del. ms.* || **24** sicut ego — contradicunt] *in marg. dex. ms.* || et illa non contradicunt] *iter. sed del. in marg. sin. ms.* || **26** solum] *sup. l. ms.* || sic] *sup. l. ms.* || **28** contra] *Nota add. in marg. dex. ms.* || **32** innumerabiles] *auctores scr. sed del. ms.* || **33-34** que sonant — peccata] *add. in marg. dex. ms.* || **33** que sonant] *iter. sed del. ms.* || **35** dirigendum] *redimendum a. c. ms.* ; reducendum sive ad dirigendum *add. in marg. sin. ms.* || **36** ad²] *sup. l. ms.* || **39** eius] *p. c. ms.* || **43** nostro] *p. c. ms.* || **45** non¹] *sup. l. ms.*</footnote>
patris propinqui, igitur nec remoti, vel sic, vel illud peccatum in uno homine esset maius quam in alio, vel non. Non secundum, quia unius pater propinquus fuit peior quam alterius, sicut ergo ab Adam, sic a propinquis contrahimus peccata.

Respondetur quod equale est in omnibus.

Ad improbationem dicendum quod Socrates non contrahit peccatum Patris propinqui, sed quare Patris remoti. Dicitur quod est, quia Deus in principio creationis hominis creavit eum, cum iustitia originali et pro tunc obligavit Adam et omnes posteros ad manendum in iustitia originali, sed quia non manemus in tali, cum sit perdita per Adam, ideo omnes sic sumus in peccato originali. Et volunt aliqui doctores quod peccatum originale nihil aliud sit nisi privatio iustitie originalis. Ex quo patet quod illud est equale in omnibus, quia omnes sunt equaliter illa iustitia originali privati. Nos autem non sumus obligati ad manendum in iustitia Patrum nostrorum propinquorum.

### <ANONYMUS>

Utrum, sicut sub speciebus panis et vini corpus et sanguis Christi continetur realiter, ita indulgentie de eius festo date valeant ut sonant veraciter

(Edidit Monica Brînzei)

Si non posset inesse sensatio primo ipsi Christo in sacramento, maxime esset quia non posset recipi species in organum sensus propter partes corporis Christi non habere certum situm et ordinem in ordine ad situm, quod tamen requiritur ad receptionem specierum in passis, qua spiritus existens similimodo totus in toto et totus in quas parte potest in se recipere species tales, igitur a multo fortiori corpus. Antecedens patet de angelo qui coexistit toti situi et cuilibet parti eius, et tamen intelligit ut communiter tenetur per species receptas a rebus etc.

Item, sub speciebus sacramenti est signare tantum oculum et taliter situatum et dispositum ordinate sicut in Christo in celo, igitur. Probatur, quia signo speciem tantam quantus est oculus Christi in celo, et signo eius quattuor quartas, que sint A, B, C, D, et signo quattuor quartas oculi Christi in celo, que sint E, F, G, H. Tunc sub prima quarta, que est A, est prima quarta oculi Christi, scilicet E, et sub B est F etc., et adinvicem continuate sub propriis figuris, cum quelibet pars sit organizata et lineata intrinsece. Quare igitur oculus ille non posset sic recipere species et eis sigillari sicut in celo?

Nec obstat quod in situ in quo sub speciebus figuratur oculus est etiam quelibet alia pars corporis Christi et similiter in parte dextera oculi signati est pars sinistra etc. etiam infinities etc., quia si sexta vel octava penetrarent me, non videtur quod propter hoc impedirer a sensationibus meis. Et si etiam meus oculus centies penetraret se ipsum, dummodo retineret suam figuram et situm quoad totum quem nunc habet, videtur quod utique adhuc possem videre sicut nunc.

Quantum ad secundam partem questionis est conclusio: Indulgentie per prelatum distribute rationabiliter valent apud Deum et Ecclesiam sicut sonant veraciter.

Corollarium primum: indulgentie per episcopum in consecratione ecclesie ultra annum date vel ultra 40 dies in anniversario sunt invalide.

Secundum: indulgentie ab episcopo ad aliquem locum concesse non suffragantur ipsi episcopo concedenti, cum nullus possit se ipsum ligare vel absolvere.

<footnote n="2">2 non²] non potest dici quia non, quia unius pater etc. *add. in marg. dex. ms.* || 5 peccatum]
Socrates *scr. sed del. ms.* || 9 volunt] vult *a. c. ms.* || 41 indulgentie] de indulgentiis vide
doctores circa distinctionem 20am quarti *add. in marg. ms.*</footnote>
Nota: indulgentia est remissio pene pro peccato debite et adhuc ut valeant et sortiantur effectum requiruntur quatuor.

Primum, auctoritas in dante.

Secundum, indigentia in recipiente. Si enim recipiens esset ab omni pena et culpa absolutus, sibi non conferrentur indulgentie, quia non remitteretur culpa, cum nullam haberet.

Tertium, exercitium pii operis in ipso recipiente.

Quartum, ut sit in caritate propter hoc dantur confessis et contritis.

Et quintum, quod additur, est ut fiat propter bonum commune et ex rationali causa.

Nota quod in temporalibus rebus si quis alteri aliquod beneficium confert indigne, collatio habet vigorem, licet conferens peccet. Volunt ergo aliqui quod sic sit in istis spiritualibus ut si prelatus donat alicui indulgentias non ex rationali causa, ut est de anno iubelo forte, quod tunc Deus teneat ratum et ille consequatur indulgentias istas, licet sic conferens peccet. Videtur probabilius quod non teneat Deus ratum nisi fiat distributio thesauri Christi ex rationali causa. ||

Contra conclusionem: nullus prelatus habet distribuere indulgentias, igitur. Probatur, quia indulgentias sic posse distribui non habet radicem aliquam ex Scriptura sacra autentica, ut ex canone Biblie. Nec invenitur Christum aliquas distribuisse, nec Petrum Apostolum primum Christi vicarium, nec apostolos alios quorum vicarii sunt episcopi. Quare videtur illas indulgentias nullam habere radicem, sed ipsas omnino sponte esse assumptas sine ratione. Quare nichil etc., nisi diceretur quod ex illo orirentur: *Quodcumque ligaveris super terram.*

Contra illud: per omnes exponitur solum de peccatis; indulgentie autem non sunt peccata, sed remissiones penarum peccatorum. Et hoc exponitur alibi in textu: *Cui remiseritis* peccata remittetur ei, et nullibi stat de remissione pene.

Respondetur quod Ecclesia, que regitur a Spiritu Sancto, determinavit quod distribui possunt rationabiliter de thesauro meritorum passionis Christi et sanctorum martirum qui pro Christo passi sunt.

Secundo videtur sequi quod Papa posset aliquando totum Purgatorium evacuare et ymmo deberet dando animabus ibi retentis absolutionem plenam a pena. Cum enim faciamus multa alia opera pietatum in remedium animarum detentarum in Purgatorio, videtur quod omnino rationabile esset Papam illud facere, et cum possit de plenitudine sue potestatis etc. Ymmo videtur quod Papa singulis diebus deberet omnes confessos et contritos absolvere a pena et culpa ex eodem motivo, licet nulli forte deberet illud revelare ne homines hoc scientes essent ad peccata proniores.

Item, sola contritio sufficit penam tollere, igitur non requiruntur indulgentie speciales.

Antecedens probatur, quia contritio sufficit tollere culpam, igitur et penam a fortiori, cum pena minor sit quam culpa. Et iterum quantumcumque parvus gradus contritionis sufficit tollere culpam; tunc signo contritionem Socratis super peccatis suis; tunc medietas illius contritionis sufficit pro deletione culpe et etiam delevit eam, igitur alia medietas debebat delere penam.

<footnote n="1">1 nota] Nota quatuor requiruntur ad hoc quod indulgentie valeant *add. in marg. ms.* ||</footnote>

<footnote n="17">17 contra] Henricus de Hassia: consuetudo Ecclesie pia et diurna tenet quod indulgentie valeant, quam in hoc errare quis dicere audebit, cum a Spiritu Sancto regatur, quia rectoribus eius primitivis olim dictum est a Christo: *Multa habeo vobis dicere que non potestis portare modo.* (Ioh. 16, 12). *Et alium Paraclitum dabo vobis, qui docebit vos omnia, scilicet pro loco et tempore, et suggeret quecumque debetis facere.* Item, talis consuetudo salubris est multipliciter fidelibus, quia spes obtinende indulgentie (indulgentie] indulgentias *a. c. ms.*) facit eos crebrius currere ad Ecclesiam, ad sermones et ad divinorum officiorum celebrationes etc. Item, excitat peccatores ad penitentiam, quando audiunt tam largam benignitatem Dei, moventur ad confitendum etc. *add. in marg. ms.* || conclusionem] conclusione nec ratio est ad hoc *add. in marg. ms.* || 24 contra] *p. c. ms.*</footnote>
Item, nullus est thesaurus meritorum passionis Christi et martirum, igitur sequitur: de illo non possint distribui indulgentie. Assumptum probo, quia tam Christus quam quisque martir meruit citra condignum, et premiatus est ultra condignum meritorum suorum; et nullus ipsorum potuit pro quocumque mortali peccato satisfacere; igitur.

Contra secundum corollarium sequeretur quod Papa esset in peiori statu quam ceteri homines. Patet, quia sibi non possent donari indulgentie, quia a se non, cum se non habeat absolvere, ut patet ex corollario. Nec ab alio, cum non posset habere superiorem, quia est immediatus Christo etc. Dicitur quod sicut Papa posset sibi constituere superiorem in absolutione a peccatis confessis, ut quemcumque sacerdotem, sic forte in presenti constitueret sibi superiorem in donatione indulgentie, et talis non esset superior ad Papam inquantum Papa, sed esset superior Papa inquantum homo. Papa enim, cum confitetur, humiliat se, et ut alter homo Christianus subicit se auctoritati alterius, sic hic etc.

Nota de conclusione superius de corpore Christi quod Christus existens sub sacramento non potest ibi sentire aliquod extrinsecum sensibile, quia non potest organum suum recipere species sensibiles ab extrinseco venientes, cum ad sic recipiendum requiritur situs et ordinatio partium ad situm extrinsecum. Apparet tamen bene quod potest sentire partes suas. Unde omnes concedunt ipsum posse movere manum suam super frontem vel aliam partem. Quare non sentiret eam, cum frons ita magna sit et secundum intrinsecam dimensionem applicetur manui sicut in celo.

Nota de differentia peccati mortalis a veniali

(Edidit Daniel Coman)

Nota quod una ymaginatio de differentia peccati mortalis a veniali est quod ymaginetur lex divina tamquam una regula et linea rectissima. Peccatum vero tamquam linea curva declinans ab illa rectissima regula: peccatum igitur quod non multum recederet a linea recta per quam ymaginamur regulam et legem divinam esset veniale; quod vero multum reccederet esset mortale. Alia ymaginatio: quod amor creature super Deum esset peccatum mortale, sed amor creature plus quam deberet citra tamen Deum esset peccatum veniale.

Nota quod secundum aliquos bene stant simul peccatum mortale et Dei fruitio de potentia Dei absoluta. Et hoc dicendo quod fruitio sit amor Dei irreferibiliter in alium finem et peccatum mortale, amor creature irreferibiliter in alium finem. Modo stat bene quod quis amet Deum sine relatione in alium finem, et sic etiam amet actualiter creaturam sine relatione in alium finem.

Contra dicta in questione: quodlibet mortale peccatum est secundum se meritorium infiniti supplicii, igitur. Probatur, quia quodlibet est infinite malitie, igitur. Antecedens probatur, quia est contemptus per se infinite, igitur est infinite malitie. Antecedens probatur, quia Dei.

Respondetur negando antecedens. Et ad probationem dicitur quod, licet sit contemptus infinite per se, non tamen quis Deum per talem actum infinite, sed solum finite contempnit. Malitia autem actus attenditur plus ex modo et intensione ceteris paribus etc.

Sed contra: contempnere personam aliquante dignam est alicuius malitie et tante contempnere digniorem personam est maioris malitie, igitur contempnere personam

<footnote n="15">15 nota] nota utrum Christus existens sub speciebus sacramenti sentiat aliquod extrinsecum *add. in marg. ms.* || 35 contra] nota bene *add. in marg. sin. ms.* || 39 licet] *add. in marg. ms.* || 43 sed] nota quod non oportet quod secundum excessum personarum in dignitate crescat peccatum, sed sufficit quod peccatum commissum in personam digniorem ceteris paribus sit gravius quam peccatum consimile commissum in personam inferiorem *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
infinite dignam est infinite malitie; igitur talis actus est secundum se meritorius
infinite pene distincte, cum infinite malitie debeatur infinita pena. Confirmatur:
sicut tempus et locus aggravant peccata, sic et persona circa quam sit actio, ut gravius
peccat qui sacerdotem percutit quam simplicem laycum. Sic in proposito: gravius
delinqui qui digniorem personam contempnit vel offendit, ut gravius qui regem
quam simplicem, cum igitur Deus sit infinite dignitatis. Patet etc.

Item, si peccatum mortale, quod est contemptus Dei, esset finite malitie,
sequeretur quod esset possibile peccatum quod esset contemptus creature tante esse
malitie. Et sic quis equalliter peccaret contra creaturam et contra creatorem etc.

Posset dici quod malitia peccati attenditur penes recessum a regula et lege divina.
Modo nullum datur peccatum secundum quod a lege divina in infinitum et maxime
receditur, ymmo quocumque dato datur aliud secundum quod magis receditur.
Vel posset dici quod quodlibet peccatum mortale esset infinite malitie, sed non est
secundum se alicuius supplicii meritorium, sed solum quantum Deus deacceptat
libere etc.

Sed illud videtur esse de lege nature: quod si culpa est finite malitie, <sequitur>
quod sibi detur pena etiam finita et, si infinite, infinita. Notum est quod argumenta
sunt difficilia, sed non videntur concludere. Et causa est quia alias in simili forma
sequeretur quod Deus semper premiaret citra condignum. Patet, quia amor vel
honor persone aliquante dignitatis est aliquante bonitatis et amor persone maioris
dignitatis est maioris bonitatis, igitur amor persone infinite dignitatis, scilicet Dei,
est infinite bonitatis; igitur sibi debetur infinitum meritum, et Deus solum finitum
dat. Igitur citra condignum est simile argumentum sicut ipsorum argumentum;
igitur si eis valet, debet et hic valere.

Item, sequeretur quod quodlibet peccatum veniale esset infinite malitie et sibi
deberetur infinita pena. Consequens falsum. Patet consequentia simili argumento
sicut prius, quia offensio persone aliquantum digne est aliquante malitie; offensio
dignioris est maioris malitie; ergo offensio persone infinite dignitatis est infinite
malitie. Sed quodlibet peccatum veniale est offensio Dei, quia contra legem et
regulam divinam. Igitur.

<ANONYMUS>

Utrum liberum arbitrium se eque habeat ad bonum et ad malum

(Edidit Daniel Coman)

Nota: fundamentum secunde conclusionis est quod intellectus divinus ex se
fuit indifferens quoad futura, ut, quia contingens ad utrumlibet est Antichristum
fore, intellectus igitur divinus ex se fuit indifferens. Quare enim magis dictavisset
Antichristum fore futurum quam ipsum non fore futurum non apparet ratio.
Sed ipsa voluntas divina que est contradictorie libera determinavit intellectum ad
dictandum Antichristum fore futurum. Ex hoc enim quod voluntas divina voluit
Antichristum fore Antichristus erit et intellectus divinus | dictavit eum fore.

Alii tamen dicunt oppositum, scilicet quod intellectus divinus non determinatur
a voluntate ad dictandum aliquid vel aliqualiter, sed quod intellectus divinus est
iudicium et scientia de hoc quod Antichristum fore, quia ipse est immensus, ratione
cuius immensitatis ipse est omnium cognitio etc. Et dicunt quod nec intellectus nec
voluntas divina est totalis causa futuritionis rerum, sed ista duo simul sunt unum

21r

<footnote n="25">25 item ] Bonaventura dicit quod Deus non offenditur per peccatum veniale, quia non dicitur
offendi nisi cum contempnitur. Sed verum est quod cum peccato veniale minus Deus amatur, secundum
quod dicit Augustinus in libro *Confessionum*: “minus te amat qui tecum aliquid amat, quod non propter
te amat” *add. in marg. sin. ms.* || 40 alii ] Henricus de Hassia *add. in marg. dex. ms.* || 41 quod ]
quia *a. c. ms.*</footnote>
principium et totalis causa futuritionis rerum sicut Pater et Filius non sunt duo principia spiranda Spiritum Sanctum, sed ipsi sunt unum principium; igitur etc.

Et arguitur contra conclusionem secundam: intellectus divinus dictat aliquid vel aliqualiter fore quod vel qualiter voluntas humana non vult fore, ut A culpam scit fore intellectus divinus, et tamen voluntas divina non vult A culpam. Nota: conceditur quod intellectus divinus culpam que sit non vult fieri et culpam que non fit vult, sicut et quodlibet aliud quod non fit. Et sic diversimode habet se ad peccata eiusdem speciei quorum unum fit et aliud non.

Contra secundum corollarium tertia conclusionis: possibile est, igitur. Probatur, quia possibile est hominem talem in peccato existentem iudicare Deum esse optimum super omnia diligendum et voluntas potest se conformare, igitur. Antecedens patet, quia, si potest aliud bonum minus movens et sub ratione minoris boni presentatum movere voluntatem ad diligendum ipsum super omnia, quare non posset primum presentatum sub ratione ultimi et optimi boni sic movere?

Et confirmatur, quia stat quod quis existens in gratia et diligens Deum nunc super omnia cadat in peccatum, tunc stat quod maneat iudicium de hoc quod Deus sit quid optimum et super omnia diligendus et quod remaneat habitus inclinans voluntatem ad diligendum Deum quo quidem habitus fuit acquisitus per diligere frequenter, igitur.

Respondetur quod argumentum probat verum, sed corollarium vult quod quis ex puris naturalibus non aliunde adiutus etc., modo ille est adiutus per cognitiones prius tempore gratie habitas et habitus tunc acquisitos. Sed si inniteretur puris naturalibus, numquam posset devenire in cognitionem huius quod Deus esset plus diligendus, sed semper se ipsum plus diligeret et omnia in seipsum referret et in suum commodum.

### (ANONYMUS)

Utrum dispositio Dei eterna sit antecedens necessitas ad producibilia ad extra

(Edidit Daniel Coman)

Utrum dispositio Dei eterna sit antecedens necessitas ad producibilia ad extra.

Respondetur quod non, sed omnia que ad extra producuntur contingenter producentur.

Contra: sicut est in minori mundo, sic est in maiori; sed in minori mundo forma respectu actuum immanentium habet se libere et etiam respectu multorum ad extra transeuntium, et respectu aliorum naturaliter; igitur sic erit in maiori mundo quod Deus respectu producibilium ad intra agit libere contingenter et respectu aliquorum aliorum, ut motuum celestium etc., naturaliter. Minor patet, quia respectu volitionum habet se libere et respectu aliorum motuum membrorum; sed respectu motu⟨s⟩ cordis et motus naturalis et operationum potentie vegetative habet se naturaliter; igitur.

Respondetur negando maiorem: non enim oportet omnimodam esse similitudinem. Et si queris de causa quare Deus agat ad extra contingenter et non ad intra, respondetur quod quia rebus ad intra, ut scilicet personis divinis, repugnat sic produci, cum quelibet res sit Deus que ibi producitur et Deo repugnat produci contingenter, alias possibile esset ipsum non produci, et sic non esse, quod repugnat Deo, igitur.

Et nota quod quidam ymaginabantur quod omnia ad extra de necessitate producerentur propter Dei immutabilitatem. Et alii dicunt quod nichil ad extra

<footnote n="5">5 vult] sicut et qodlibet aliud quod non fit *add. sed del. ms.* || 22 inniteretur] *iter. in marg. sin. ms.* || 23 cognitionem] huius *add. sed del. ms.* || 24 diligeret] *p. c. ms.*</footnote>
de necessitate producitur, sed totum contingenter, et ista est vera via. Item, tertii autem ymaginabantur medium, scilicet quod aliqua ut ad que extendit se voluntas humana contingenter producerentur et omnia alia necessario, ut motus celestes etc. recte sicut in homine etc.

Item, Antichristum fore est futurum contingens et de necessitate eveniet, igitur. Antecedens pro secunda parte probatur, quia sequitur: 'Deus scivit Antichristum fore futurum, igitur Antichristus eveniet'. Et antecedens est necessarium, igitur et consequens, est enim antecedens una de preterito vera etc.

Respondetur negando consequentiam. Unde ipsa aliquando non valebit ut post generationem Antichristi, igitur nec nunc valet. Et si dicitur quod debet addi in antecedente 'et Antichristus non evenit', tunc dicitur quod argumentum est bonum. Sed antecedens est mere contingens, ut notum est similiter ista consequentia, etiam bene valet: 'Deus scit Antichristum fore futurum, igitur Antichristus eveniet'.

Item, arguam sic: Deus scivit animam Antichristi vel beati Petri fore perpetuam, igitur ipsa erit perpetua a parte post. Consequentia est bona, quia ex opposito consequentis et antecedente sequitur 'Deum aliqualiter scivisse qualiter non erit etiam ante potentiam rei in esse'. Et antecedens est necessarium, cum sit de preterito vera et impossibile est non ita fuisse sicut impossibile est Adam non fuisse, ergo etiam consequens est necessarium. Et tamen animam Antichristi fore perpetuam est unum futurum contingens posset dici quod antecedens non est simpliciter necessarium nec pro omni differentia temporis. Potuit enim Deus ab eterno non prescivisse illud nec predixisse Antichristum fore futurum etc. Sed ipsum antecedens est solum necessarium secundum quid et pro aliquibus differentiis temporum et ad tale necessarium bene sequitur simpliciter contingens.

Sed contra: sicut antecedens est necessarium quoad aliquas differentias temporum, ut scilicet presentis et futuri, non potest esse quin Deus scivit etc., nec potest fieri in futurum quin Deus scivit, sed bene potuit ab eterno fuisse quod Deus non illud scivisset vel predixisset, sic videtur quod etiam consequens sit necessarium quoad presens et futurum ut quod non potest esse quin anima Antichristi perpetue erit nec potest fieri quod non erit perpetue, licet potuerit ab eterno fuisse quod Antichristi anima non fuerit etiam facta etc. Et quia ad illas differentias antecedens infert consequens, ut potest patere ex diffinitione bone consequentie, igitur.

Posset aliter dici quod antecedens non est necessarium. Licet enim sit de preterito vera, tamen eius veritas dependet a futuro contingenti et nichil ex parte rei lapsum est in preteritum, sicut dicimus de illa 'A fuit verum', sit A illa 'Antichristus erit', etc.

Contra assumam ego sic: anima Christi assensit huic 'anima beati Petri erit perpetua' vel 'Christus predixit hoc', igitur ita erit. Consequentia est bona sicut prius. Et antecedens est de preterito vera, cuius veritas non dependet a futuro contingenti et res est lapsa in preteritum. Christum enim predixisse vel animam eius assensisse tali est sic lapsum in preteritum sicut Adam fuisse est lapsum in preteritum ex parte rei etc.

Item, si Antichristus posset non evenire, tunc posset ita esse quod Christus assensisset falso, quod est impossibile. Patet tamen etc.

Dicunt aliqui ibi quod sicut est de scientia Dei, quod ipsa propter eius illimitationem est iam scientia A et postea ex mutatione rei erit scientia de opposito, sic etiam volunt quod sit de scientia anime Christi, quod ipsa etiam sit iam scientia eius quod est Antichristum fore et postea ipsa eadem erit scientia de hoc quod est ipsum non esse. Alii...

Nota quod doctores negant istam 'Deus potest incipere esse scientia' de hoc

<footnote n="14">14 item ] argumentum *add. sed del. ms.* || 26 futuri ] non *iter. ms.* || 41 etc.] item si (si] sicut *a. c. ms.*) Antichristus posset non venire *add. sed del. ms.* || 44 quodI ] sicut *iter. sed del. ms.*</footnote>
quod est Antichristum fore et similiter istam ‘Socrates potest incipere esse prescitus’ etc. Et arguitur: exponendo communi modo ex parte rationis ‘incipit’ negant consequentiam et concedunt antecedens etc.

### <ANONYMUS>

## Utrum in divinis ponenda sit quaternitas

(Edidit Daniel Coman)

Respondetur quod non.

Contra: omnis distinctio sufficit ad ponendum in numerum, cum igitur sint tres persone et essentia etiam a qualibet distincta, sequitur quod ibi sint quattuor, et per consequens quaternitas. Non enim videtur de ratione numeri esse quod res tales realiter distinguantur, sed sufficit quod ibi sit discretio. Illud enim connotat ly ‘numerus’, cum igitur in divinis sit distinctio etiam erit ibi quaternitas quattuor distinetorum.

Respondetur quod, si ly ‘numerus’ connotat discretionem realem unitatum talis numeri, tunc non est ibi quaternitas, sed tantum Trinitas. Si tamen connotaret solam discretionem quorumcumque distinetorum, posset concedi quod ibi esset quaternitas, non tamen quaternitas rerum distinctarum, sed distinetorum etc.

Secundo: essentia divina est a qualibet personarum realiter distincta, igitur. Probatur: omnis distinctio in creaturis reperta est realis; sed distinctio essentie et persone est in creaturis reperta; igitur. Maior est communiter posita per doctores. Minorem probo sic: ex eo est distinctio inter essentiam et Patrem, quia idem verificatur de ipsis per modum contradictionis et unum non negatur de altero. Et sic est de Socrates et binario suorum principiorum intrinsecorum, ut ‘Socrates non est perpetuus’, ‘hic binarius est perpetuus’. Et si diceretur quod ille ‘binarius’ et ‘Socrates’ non sunt termini convertibiles, quod tamen requiritur, contra: sic ly ‘pater’ et ‘essentia’ etiam non convertuntur. Ymmo si converterentur, esset formalis contradictio. Si dicitur quod unus illorum potest supponere alio non supponente, ut Socrate corrupto ly ‘binarius’ supponit, et taliter non est in divinis, quare hic non est formalis distinctio etc., || contra: si esset ad ymaginationem ydea platonica, ista esset a Socrate formaliter distincta, et tamen ly ‘Socrates’ posset non supponere essentia supponente, ut cum Socrates corruptus fuisset residuum. Vide supra in alio loco.

Posset dici quod non est inconveniens distinctionem formalem que est essentie et persone in creaturis invenire. Ymmo illud edificat nostram fidem etc. Et sic negaretur maior.

Aliter tamen et verius dicitur quod numquam in creaturis idem verificatur per modum contradictionis de terminis singularibus adequate pro eodem supponentibus per modum unius. Et ergo si in ista ‘ille binarius est perpetuus’, ille terminus ‘binarius’ supponit pro principiis per modum unius, tunc est falsa. Illud enim unum quod constituunt principaliter est Socrates et sicut ille non est perpetuus, sic nec ille binarius. Si vero ille ‘binarius’ supponit pro principiis per modum duorum, tunc ambe sunt vere, sed non sequitur ibi esse distinctionem sicut in divinis, cum oporteat illud verificari de terminis supponentibus pro eodem et quod uterque per modum unius supponat vel posset dici quod ly ‘binarius’ equivalet istis copulato ‘hoc et hoc’, quare a parte predicati ly ‘perpetuus’ equivalet ly ‘perpetue’ et sic esset sensus ‘hoc et hoc sunt perpetue’. Et forte secundum mentalem correspondentiam est sic et sic significat. Quare tunc non esset idem quod verificatur de utroque? Vel forte tantum valet in mente secunda, sicut quodlibet istorum perpetuabitur, et sic esset copulativa etc.

<footnote n="1">1 similiter] illam iter. sed del. ms. || 2 arguitur] communi add. sed del. ms. || rationis] ratione ms. || 36 terminus] in marg. dex. ms. || pro] iter. ms.</footnote>
Tertio: nulla eadem res est generans et non est generans; sed Pater est generans et essentia non est generans; igitur Pater et essentia non sunt eadem res. Tenet consequentia, quia ex opposito consequentis cum secunda parte antecedentis sequitur oppositum prime, igitur.

Confirmatur, quia plus oponuntur generare et non generare quam generare et generari; sed ex eo quod Patri convenit generare et Filio generari dicimus Patrem distingui realiter a Filio; igitur per hoc quod essentia non convenit generare et Patri convenit a fortiori debemus realiter distinguere Patrem ab essentia. Minor nota. Sed maior probatur, quia maior est oppositio contradictoria quam relativa, cum relativa possit eidem competere secundum ambo extrema simul, et hoc non contradictoria.

Confirmatur secundo, quia illud argumentum valet vobis: Pater generat et Filius non generat, igitur distinguuntur realiter. Igitur suo modo debet valere michi quoad essentiam et personam.

Respondetur negando consequentiam primam. Et similiter negatur quod ex opposito consequentis etc.

Ad primam confirmationem apparet quod neganda sit consequentia, quia, licet non generare et generari plus opponuntur etc., tamen, quia non generare non est proprietas personalis alicui aliorum relative opposita penes quas tamen distinguuntur res divine etc.

Ad secundam confirmationem dicitur quod, licet consequentia valeat, cum consequens sit necessarium, tamen non valet de forma, ut notum est, et etiam ut dictum est: a negativis proprietatibus non relative oppositis non distinguuntur res divine etc.

Quarto arguitur: numerus divinarum rerum sumitur secundum numerum proprietatum personalium relative oppositarum et tales sunt quattuor, ut sunt generatio, filiatio, processio, et spiratio etc.

Respondeo quod a notione communi non sumitur aliqua res divina ab aliis distincta. Sicut enim propter essentiam que tribus personis convenit non ponitur quarta res, sic nec oportet propter communem spirationem que duabus personis convenit ponere quartam rem. Sed adhuc videtur stare argumentum, cum sint ibi due emanationes, sunt etiam ibi due relationes que habent quattuor terminos, igitur. Si dicitur quod non a qualibet proprietatum, sed solum ab illa que tantum uni persone convenit, contra: si diceremus sicut greci de processione Spiritus Sancti, sicut etiam poterat dici ante determinationem Ecclesie, tunc adhuc essent quattuor proprietates quarum quelibet solum uni persone conveniret, igitur erunt quattuor persone; vel non distinguuntur secundum proprietates personales, et tunc dicatur unde etc.

Quinto: quaternitas potest esse, igitur est. Tenet consequentia, cum in divinis non differat esse a posse. Antecedens probatur, cum essentia divina sit fecundissima etc. — illud quere supra etc.

Sexto: si esset ydea communis, ista esset pluribus quandoque et quandoque paucioribus suppositis communicata, igitur sic potest etiam esse de essentia divina. Tenet consequentia, cum taliter esset ydea suis suppositis ydemptica, sicut essentia divina divinis personis. Et nulla videtur causa propter quam essentia divina solum sit tot suppositis communicata nisi voluntas divina. Et si sic, ipsa potest velle essentiam pluribus communicari, igitur.

Respondeo negando consequentiam et dicitur quod essentia divina est ad tot supposita determinata ex natura rei, quare illius nulla est alia causa nisi natura rei. Sed quod ydea posset pluribus communicari etc. est causa quod ipsa non est a natura ad certum numerum individuorum determinata. Et, licet sit suis suppositis taliter ydemptica sicut essentia divina, tamen, cum ibi essentia non generet et persona
generet et similiter una persona generetur et alia eam generet, videtur quod etiam ibi potuit una esse alia non existente, sed corrupta, quod repugnat rebus divinis. Si enim, sicut Pater generat in divinis et Filius (generatur), posset esse quod Pater maneret et Filius corrumperetur, tunc Filius a quo corrumperetur ab eodem posset reproduci. Et sic posset aliquid incipere esse Deus, quod implicat et est contra rationem Dei. Sic similiter, si essentia divina posset pluribus personis communicari, tunc posset incipere esse aliqua persona divina, et sic talis esset Deus et prius non fuisset Deus etc. Sicut prius, ita igitur est repugnantia hic et non ibi.

Septimo: preter personas distinguuntur realiter voluntas et intellectus in divinis, igitur. Probatur, quia voluntas et intellectus sunt principia emanationum divinarum. Si, igitur, nulla esset inter ea distinctio, non esset causa quare Filius procederet ut natus Verbum et naturaliter et Spiritus Sanctus ut datus libere et amor, igitur. — Illud quere in questione de ista materia et de ymagic.

Octavo: Christus est a qualibet personarum realiter distinctus, igitur. Probatur, quia nulla persona est due res specie distincte, cum quelibet persona sit simplicissima; sed Christus est due res specie distincte, scilicet Deus et homo; igitur. Probatur minor per illud *Symboli Athanasii*: “sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus est Christus”.

Et confirmatur auctoritate multorum sanctorum, ut Augustini, qui dicit Christum subsistere in duabus naturis, et Bernardi *Ad Eugenium Papam*, ubi dicitur Christum esse compositum. Et per Damascenum respondetur quod “ly ‘sicut’ non dicit omnimodam similitudinem, sed aliqualem”. Est enim convenientia quod sicut anima et caro faciunt unum suppositum, ita Deus et homo sunt unum suppositum, scilicet Christus; est tamen dissimilitudo, quia anima et caro sunt duo specie distincta et constituunt unum hominem, qui est tertium, a quolibet priorum distinctum, sed Deus et homo sunt unum solum, scilicet Filius, in divinis et non constituunt tertium. Ymmo ly ‘et’ non coniungit ibi inter diversa, cum dicitur “ita Deus et homo est Christus”.

Et ad alias auctoritates que sonant quod Christus sit compositus dicatur quod volunt quod ad hoc ut Christus sit homo requiritur compositio, non quidem in Christo, sed in natura humana a Christo supposita. Vel dicitur quod compositio non semper unionem constitutivam in ipso composito, sed compositio ex vi vocabuli tantum valet, sicut ‘simul positio’. Sic igitur posset concedi quod in Christo est compositio, quia sic ibi simul sunt posita et unita deitas et humanitas, quod ibi deitas dicitur Christus, ita illa singularis unio etiam potest dici largo vocabulo compositio etc.

Nono: nulla persona divina incipit esse; sed Christus incipit esse; igitur. Maior nota. Minor probatur: posito quod nunc simus in primo instanti creationis anime et quod illa non suppositetur a Verbo nisi cum est in materia. Tunc probatur expositionem: Christus nunc non est; et Christus immediate post hoc erit, quia nunc non, sed immediate post hoc anima erit in materia et tunc suppositabitur a Verbo; igitur tunc erit Christus.

Respondetur negando expositionem etc. Et etiam illud forte non est admittendum quod Verbum non suppositat animam Christi nisi cum est in materia, quia tunc successive suppositaret, sicut anima successive informat materiam, quod forte est falsum.

Decimo: contra secundam conclusionem et tertium corollarium eius, ubi vultis quod simplicissima essentia est quelibet trium personarum etc., sequitur quod essentia sit simplicissima et non sit simplicissima. Quod enim sit simplicissima

<footnote n="19">19 et confirmatur] nota expositionem illius dicti Athanasii: sicut anima rationalis et caro etc. *add. in marg. sin. ms.* || 39 expositionem] expositione *a. c. ms.* || 46 secundam] secunda *ms.*</footnote>
dicitis. Sed quod non, patet, quia persona est simplicior ea, igitur. Patet, quia omnis simplicissima que convenit essentie convenit persone etc. — Quere supra etc.

Undecima: ex eisdem sequitur quod persone sint realiter distincte et non sint realiter distincte. Quod enim sint realiter distincte dicitis. Sed quod non, probatur, quia quecumqe eidem sunt eadem etc. — Quere in questione.

Duodecima: probatur idem, scilicet quod non sint distincte, quia omnis proprietates personalis per quam dicitis personas distingui; ista convenit essentie et cuilibet persone; igitur. Antecedens probatur de essentia divina primo sic arguendo: Pater est generans; omne quod est Pater est essentia; igitur essentia est generans. Consequentia est in disamis et antecedens est verum secundum predicationem formalem, igitur bene concluditur secundum eandem predicationem et non oportet sic concludere ‘igitur aliquid quod est essentia est generans’, vel sic ‘igitur essentia est aliquid quod est generans’. Quod autem in antecedente sit formalis predicatio patet, quia ibi, ut dicit Adam, est predicatio formalis ‘Pater est res’, igitur etiam ibi ‘Pater est essentia’, cum sint termini convertibiles.

Respondeo quod secundum predicationem formalem minor est falsa. Et quid sit predicatio formalis videatur alibi. Item, si generare non competeret Filio, Pater esset potentior Filio, quia quidquid dicit potentiam quod convenit Filio, etiam convenit Patri; et non econverso, quia generare etc. ||

<ANONYMUS>

Utrum in divinis sit aliquid prius vel posterius,
maius vel minus, superius vel inferius

(Edidit Andrei Marinca)

Quod sic, arguitur per illud Ioh. 15, *Pater maior me est*. Contra primam conclusionem sequitur quod Filius non esset omnipotens, ipse enim non generaret Filium, et Pater generaret; generare autem Filium spectat ad omnipotentiam. Unde beatus Augustinus contra quem dixit Patrem non generare Filium sibi equalem secundum substantiam sed minorem, dicit: si Pater non generaret Filium sibi equalem et communicaret sibi totam suam essentiam, sed solum partem, sequeretur quod Pater non esset omnipotens. Et sic videtur innuere quod ad omnipotentiam requiritur generare Filium sibi equalem, et illud non conveniret Filio, nec Spiritui Sancto, sed tantum Patri, igitur.

Respondeo quod beatus Augustinus non vult dicere quod generare Filium sibi equalem spectet ad omnipotentiam, quia illud non convenit Filio, nec Spiritui Sancto, quorum tamen quilibet est omnipotens, sed voluit quod illud spectat ad omnipotentiam Patris, ad hoc enim quod sit omnipotens Pater requiritur etc. Secundo, generare dicit perfectionem simpliciter; si igitur tale convenit Patri et non Filio, neque Spiritui Sancto, aliquod predicatum perfectionis simpliciter convenit Patri quod non Filio, et sic Pater est perfectior Filio, quod est falsum et oppositum positis.

Respondeo quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus habent unam et eandem perfectionem, sed Pater habet alio modo eam quam Filius. Pater enim habet eam a se, Filius autem ab alio, scilicet a Patre. Et sic dicendum est quod generare in divinis non dicit perfectionem simpliciter, cum non denotet quodlibet cui convenit esse perfectius ipsum quam non ipsum, sed dicit modum habendi perfectionem etc.

Tertio, contra secundam conclusionem: illa quoad secundam partem suam est directe contradictoria Scripture in multis passibus, igitur. Antecedens probatur, quia in Evangelio: *Pater maior me est*.

<footnote n="21">21 utrum] illa questio habetur in * libro magno folio nescio tamen. add. in marg. dex. ms. ||
37 neque] nec a. c. ms. || 44 conclusionem] illa directe add. sed del. ms. || 45 directe] iter.
ms.</footnote>
Item, exinanivit seipsum forma servi accipiens.

Item, descendit de celis, et non secundum deitatem, quia prius fuit inferius, igitur per assumptionem humanitatis, igitur simpliciter concedit ipsum Scriptura ipsum descendisse, et simpliciter concedit quod Deus est passus et quod est sepultus, igitur etiam simpliciter concedendum est quod est minoratus, cum unum non plus dicat imperfectionem quam alterum.

Item, Christo propter assumptionem humanitatis convenit humiliora predicata quam prius, ut quod homo quod mutatus, passus, sepultus etc., igitur concedendum est quod sit minoratus.

Responditur quod argumenta concludunt verum, talis enim Deus est minoratus et consimiles sunt concedende, cum sint in Scriptura sic in forma posite. Et potissime quando premittitur articulus incarnationis, quemadmodum est in prima parte conclusionis, verum est quod ipse non sunt simpliciter concedende in sensu quolibet, sed in illo quem Scriptura pretendit, scilicet quod Christus est passus secundum humanitatem, quod est minoratus secundum humanitatem etc., ad illum enim sensum et non ad alium ponit Scriptura illas propositiones, cum secundum deitatem sit immutabilis etc.

### <ANONYMUS>

Nota quod Christus est rex et capud Ecclesie:

Utrum Christus capud et sponsus militantis Ecclesie possit ab aliqua creatura rationali non diligi meritorie

(Edidit Mihai Maga)

Conclusio prima: Messias prophetice promissus antique legis tempore verus Deus et homo debuit existere.

Corollarium primum: ex hoc quod in unica Messie persona est duarum naturarum ypostatica unio non sequitur naturarum aliqualis confusio.

Secundum: pro nullo mortali scelere potest purus homo ex se satisfacere.

Secunda conclusio: multiplicia legis et prophetarum testimonia asserunt Christum fuisse regem hic in via.

Corollarium primum: regnum Christi pro statu vie non fuit civiliter temporale, sed militantis Ecclesie regimen spirituale.

Secundum: Ecclesia militans sui capitis et sponsi Christi regitur gubernatione, non obstante presentis scismatis diutina duracione.

Tertia conclusio: impossibile est odium Dei esse tante malicie intensive quantam boni latitudinem potest admire privative.

Corollarium primum: improportionaliter minor est cuiuslibet mortalis odii in esse malicie latitudo quam sit pene de condigno sibi debite magnitudo.

Secundum: nulla precipue pena sensibilis finita est odio mortali satisfactorie adequabilis.

Quarta conclusio: licet rationalis creatura possit absque culpa Deum non diligere, non tamen potest ipsum odire nisi demeritorie.

Corollarium primum: nullum precipue non diligere est ex se culpabiliter agere vel obmittere.

Secundum: questio ut proponitur est vera.

Contra primum corollarium secunde conclusionis: Christo debebatur regnum temporale civile hic in via; igitur. Probatur: quia ratione iuris debebatur sibi regnum Iudeorum, cum pro illo tempore nullus vixerit de genere regum Iuda qui tantum habuerit ius ad illud regimen sicud Virgo Maria et etiam regnum totius universi

<footnote n="19">19 nota — ecclesie] *in marg. sup. ms.* || 33 esse tante] *tr. a. c. ms.*</footnote>
sibi debebatur ratione Matris Marie; igitur. Probatur: quia Deus Sauli primo regi Iudeorum commisit ad regendum non solum populum iudaicum, sed et omnes gentes, et Christus pinguius habuit adhuc ius quam Saul; igitur.

Item, a natura sapientioribus et melioribus secundum mores debetur regimen maioris; sed Christus fuit sapientibus sapientissimus, prudentissimus et optimus homo; igitur. Posset forte dici quod Christus habuit hic in via regnum temporale, licet non rexisset illud civiliter sed tantum spiritualiter. Unde non rexit illud regnum civiliter per executionem illius iurisdictionis secundum effusionem sanguinis, et istis modis quibus leges civiles tradunt debere fieri. Recte sicud Papa, licet habeat utramque iurisdictionem, scilicet temporalem et spiritualem, tamen secundum aliquos non in quolibet casu habet executionem iurisdictionis temporalis, sed illud commissum est imperatori. Verum est. Apparet quod, quia imperator est vicarius Pape quantum ad illam iurisdictionis executionem, et sic a Papa habet illud tamquam a commissario, quod non esset nisi etiam Papa haberet. Nichil enim dat quod non habet etc., dicatur sicut placet.

Contra secundum corollarium eiusdem conclusionis: possibile est Ecclesiam Christi errare in hiis que sunt de necessitate salutis, ut in articolo Trinitatis, igitur non regitur a Christo. Et capio Ecclesiam pro congregatione fidelium recte Deum confitentium et rite Deum colentium. Probatur assumptum: quia resistentia Ecclesie Christi est finita cum sint solum finiti homines, igitur potest tantum excrescere temptatio et tribulatio quod ipsa vincatur et sic erret, igitur. Confirmatur: sint isti 10 homines nunc Ecclesia, tunc sic: possibile est illos 10 errare, igitur possibile est Ecclesiam errare. Antecedens patet: quia quelibet singularis illius isti 10 errant, est possibilis et ad invicem composibiles, igitur.

Respondeo negando antecedens.

Ad probationem, negatur antecedens. Ymmo resistentia Ecclesie est infinita, et sic nullo modo potest superari. Unde eius resistentia non est solum resistentia istorum hominum, sed virtus et regimen Spiritus Sancti, que est infinita. Ad confirmationem, negatur consequens; sicud non sequitur possibile est Socrates esse album, igitur possibile est nigrum esse album, posito quod etiam Socrates nunc sit niger.

Contra secundam partem quarte conclusionis: Socrates potest, igitur etc. Probatur posito: quod Deus creet odium Dei immediate in voluntate Socratis sine voluntatis productione; tunc in illo casu voluntas Socratis fertur oditive in Deum per illam nullo modo et non demeritorie; igitur. Probatur prima pars: satis nota est. Si enim visio existens in tuo oculo poneretur ad meum, quare non mediante ea viderem, unde tale odium ex sui natura est excitativum potentie apte nate secundum ipsum ferri etc. recte sicud conceptus de sui natura est formale representativum et sic semper representat, cum ponitur in potentiam aptam secundum ipsum cognoscere.

Sed secunda pars, scilicet quod non demeritorie, probatur: quia naturaliter fertur in tali casu secundum illud odium in Deum oditive, igitur non est sibi imputandum ad demeritum. Antecedens probatur: quia non potest non ferri, etc. Probatur: quia, si potest non ferri secundum ipsum, pono quod non feratur iam et postea feratur, erit transitus de contradicto in contradictorium, nulla mutatione facta in re, quia primo non fertur et postea fertur, etc.

6 christus habuit] tr. a. c. ms. || 7 licet] illud scr. sed del. ms. || 16 contra] nota add. in marg. sin. ms. ; Utrum Ecclesia Christi possit errare add. in marg. dex. ms. || 19 assumptum] p. c. ms. || 21 confirmatur] nota add. in marg. sin. ms. || 30 nigrum] p. c. in marg. sin. ms. ; nigris a. c. ms. || 32 contra] Nota de odio Dei add. in marg. dex. ms. || quarte] p. c. ms.
Nota quod potest esse una persuasio quare solum sint tres persone divine

(Edidit Mādālina Pantea)

Ex hoc, quia in qualibet specie productionis sunt diversi modi producendi perfectiores et minus perfecti, ut in specie generationum est quedam generatio equivoca que est inperfectissima, quia secundum illam generans nec secundum numerum nec secundum speciem communicat genito suam essentiam.

Alia est univoca et perfectior qua generans genito communicat essentiam suam secundum speciem || licet non secundum numerum, cum igitur isti modi generandi sint inperfecti, generans potest pluries generare et genitum potest etiam generare. Sed tertius est modus generandi perfectius qui explet omnem perfectionem et totalem totius speciei generationis, scilicet quo generans genito dat suam propriam essentiam secundum numerum, cum igitur sic generans explet totam perfectionem generationis et modi generandi frustra Filius generaret vel Pater alium Filium, et sic dicatur de secunda productione, scilicet Spiritus Sancti a Patre et Filio, et cum in divinis sint solum due productiones, erunt sic solum tres persone quare etc.

Item, alia causa, quia si Filius alium Filium generaret et ille iterum alium pari ratione, tunc essent infiniti Filii divini et Spiritus Sancti, et sic infinite persone quod videtur absurdum esse.

<ANONYMUS>

Utrum in qualibet re create entitatis
reperiatur vestigium benedicte Trinitatis

(Edidit Mādālina Pantea)

Quod non, quia in aliquibus reperitur ymago, igitur non vestigium. Tenet consequentia, cum distinguantur. Antecedens patet, quia in homine, unde Gen.: *faciamus hominem ad ymaginem et similitudinem nostram*.

In oppositum arguitur per Magistrum et per Augustinum *Super Genesim* ubi dicit quod: “omnis creatura gerit vestigium sui Creatoris”.

Conclusio prima: licet natura angelica sit in essentialibus perfectior humana non tamen quantum ad essentiam trine potentiatam, plus in angelo quam in homine relucet Dei ymago.

Corollarium primum: trium benedictarum personarum est una ymago et similitudo. Patet, fecerunt eas ad ymaginem et similitudinem suam.

Secundum: etsi secundum predictas potentias in nulla creatura intellectuali abdicari possit ipsa creatura manente hec ymago, ipsa tamen in natura humana abdicari potest et colligi. Patet, quia propter peccatum primi parentis memoria est obliviosa, intellectus ebes et voluntas inordinate concupiscens.

Tertium: negantes in homine memoriam intellectualem et species intellectuales recedunt a via veritatis, alias enim non esset ymago.

Quartum: errant contingentes Deum non libere ad extra agere cum homo sua ymago sic agat.

Secunda conclusio: licet in bruto sint tres potentie, potentiis hominis suo modo proportionales, nullum tamen irrationale est tali karactere Dei insignitum. Prima nota. Secunda probatur per Augustinum *De civitate Dei*: “mens nostra est ymago Dei eo quo est eius capax, et hoc repungnat brutis”.

Corollarium primum: licet ad hoc quod in creatura sit ymago Dei requiritur quod sit eius capax, hoc tamen non sufficit absolute. Secunda pars patet, quia alias in homine essent tres ymagines cum quelibet potentiarum sit eius capax.

<footnote n="6">6 suam] iter. sup. l. ms. || 43 hoc] p. c. ms.</footnote>
Secundum: esto quod Deus produceret creaturam intellectivam non volitivam, ipsa non esset ymago hoc.

Tertium: creata per absolutam potentiam Dei natura rationali que esset tres res et quelibet earum, illa esset pleniearie ad ymaginem factam benedicte Trinitatis.

Tertia conclusio: licet in qualibet creatura discernatur vestigium sui Creatoris, non tamen quelibet rationalis creatura ipsum per vestigium cognoscit. Prima pars patet per Augustinum Super Genesim ubi dicit quod: “omnis creatura gerit vestigium sui Creatoris”. Secunda probatur qui vident ipsum facie ad faciem.

Corollarium primum: licet in omnibus creaturis rationalibus stent simul vestigium et ymago benedicte Trinitatis, non tamen purus viator hanc videt de communi lege facie ad faciem, sed per speculum et <in> enigmate, patet per Apostolum.

Secundum: Dominus Deus est causa omnis creature secundum triplex genus cause. Patet, quia efficiens per potentiam, exemplaris per sapientiam, finalis per bonitatem.

Tertium: divina bonitas de regione nichileitatis ordinatissime reduxit in esse omnia citra ipsum. Patet, quia in numero, pondere et mensura, etiam in modo, specie et ordine omnia fecit.

Contra primam conclusionem: in angelis non, sed solum in hominibus relucet ymago benedicte Trinitatis, igitur. Antecedens probatur, quia si sic, tunc Scriptura Sacra debuisset, etiam illud expressisse, sicut exprimit de hominibus Gen.: fecit Deus hominem ad ymaginem et similitudinem suam.

Respondeo quod ideo non memoratur Scriptura de angelis, sed singulariter de hominibus, ut scilicet homo ex illo beneficio creatoris tam benigno quo voluit eum ad suam ymaginem facere, homo plus alliceretur ad gratiarum actiones suo Creatori reddendum. Et etiam, quia homines ab initio semper valde fuerunt proni ad ydolatriam, et etiam Iudei non obstante lege, ut patet per decursum Biblie ne igitur ex notitia istius quod super eos esset aliquod perfectius factum ad Dei similitudinem forte traherentur ad adorandum illud, et sic caperent ex illo occasionem ydolatriandi, expediebat eis non facere mentionem de creatione angelorum perfectiori ad Dei similitudinem et ymaginem.

Item, non est de ratione ymaginis, ut sit capax illius cuius est ymago, igitur. Patet, quia ymago regis est perfectius eius ymago quam mens creata sit ymago Trinitatis, cum expressius representet per lineamenta, et tamen illa sculptura non est capax regis per cognitionem.

Respondeo quod non est de ratione ymaginis, ut argumentum satis probat quod ipsa sit capax istius cuius est ymago, sed realiter ad certam speciem ymaginis, ut scilicet ad illam secundum quam homo est ymago secundum predictas potentias. Unde, sicut ymago que cum lineamentis regis representaret etiam regem secundum venustatem et vivacitatem coloris vestium et faciei regis, illa utique perfectior esset regis ymago quam illa que tantum representaret regem secundum lineamenta et non secundum colores. Sic in proposito ex quo mens rationalis representat Trinitatem sanc-tam secundum tres potentias, et cum hoc secundum cognitionem, scilicet quod ipsa est capax Dei secundum cognitionem et amorem, sicut et Deus sui ipsius est capax licet per propriam essentiam utique similior est sibi quam potentia que solum esset ymago eius secundum potentias sine capacitate, et illud voluit Augustinus et alii.

Ex dictis potest concedi quod in brutis, etiam inveniatur aliquo modo ymago illius superbenedicte Trinitatis, cum ibi etiam inveniantur tres potentie anime, scilicet memoria sensitiva et aliter appetitiva secundum similes et proportionales originationes abinvicem, sicut in mente rationali, non tamen sic perfecte, sicut in

<footnote n="29">29 mentionem] ut patet per Augustinum 9 De civitate Dei ne ydolatriandi add. in marg. dex. ms.
|| 36–37 ut scilicet] iter. sed del. ms.</footnote>
homine vel angelo cum non sit vis sensitiva reflexibilis super se, quoad intellectivam cognitionem, sicut intellectiva. Vel etiam ex eo quod, si Deus animam causis separaret a materia et eam in aere collocaret dimissam suis naturalibus, ipsa secundum naturam illarum potentiarum posset se actuare, quemadmodum cum anima rationalis adhuc habet suum modum memorandi, intelligendi et amandi, et sic habet distincte plure et perfecte illas potentias in sua natura, qualiter non est de anima sensitiva.

Item, non est similis modus originationis in istis potentiis et suis actibus qualis est in personis divinis, igitur. Antecedens probatur, quia Pater a nullo procedit, sed est omnino primum et originale principium in divinis a quo originatur Filius per generationem et Spiritus Sanctus procedit ab utroque, modo in istis potentiis et actibus non est sic, sed intellectus est primum principium actuationis aliarum potentiarum. Impossibile est, enim per naturam memoriam recipere species, nisi intellectus fuerit prius in actu intelligendi a quo abscindantur et ipsa memoria in repleta cum speciebus, intellectus econverso ab ipsa actuatur, igitur.

Respondeo quod, ut argumentum satis arguit, per memoriam non intelligitur. Pater, sed per memoriam iam fecundam et plenam speciebus a qua tunc originatur intellectus et suus actus etc., sicut namque in Patre est fecunditas generationis Filii, sic etc.

Item, de memoria intellectiva: vel illa esset distincta ab intellectu, et hoc non etc., et si eadem, cum non requirat organum, erunt species intelligibiles in intellectu quare semper deberet per eas intellectus actu intelligere etc.

Respondetur sustinendo memoriam intellectualem reservativam specierum, licet tamen adhuc secundum Biridanum posset salvari vocando memoriam inquantum reservat habitus derelictos etc., quod ille species sunt subiective in intellectu et vocatur memoria inquantum reservat etc., et intellectus non semper est secundum omnes eas in actu intelligendi, propter hoc quod ipse sunt nimis debiles, ut dicit Byridanus super *Parva naturalia*, quare non possunt semper se solum movere intellectum, sed oportet ut invenitur per fantasmata etc., et sic suo modo est de anima exuta corpore, ita per illas species non potest exire in actum cognoscendi nisi a Deo suppleatur iste concursus fantasmatum in corpore per fortificationem specierum vel vibrentur vel qualitercumque etc.

Item, si est memoria intellectiva quare potius intellectus per unam speciem quam per aliam speciem intellectualem, si dicis quod est ex libertate voluntatis que unam || presentat vel fortificat et non alteram.

Contra: cum voluntas non feratur in incognitum, oporteret intellectum prius cognoscere illam speciem, et ipsam voluntati presentari antequam voluntas eam presentaret intellectui etc., forte quod per illam speciem, primo que fortificatur per fantasmata etc. Sed quod intellectus quod volumus et de tali memoramur illud est propter motum organi memorie. Ymaginor enim quod sicut oculus exterior mobilis est, sic vel sensus communis vel organum memorie quare aliquando illud movetur, et sic alie species reservate erunt ei presentes per quas memoratur, et huius signum est,

23r

<footnote n="23">23 habitus] iter. sed del. ms. || 33 unam] “Ioh. 20: *Insufflavit et dixit: Accipite Spiritum Sanctum*. Querendum nobis est quid est quod Spiritum Sanctum Dominus noster et semel dedit in terra consistens et semel celo presidens? Neque enim alio in loco datus Spiritus Sanctus aperte monstratur, nisi nunc cum per insufflationem percipitur, et postmodum cum, de celo veniens, in linguis variis demonstratur. Cur ergo prius in terra discipulis datur, postmodum de celo mittitur, nisi quod duo sunt precepta caritatis: dilectio videlicet Dei et dilectio proximi? In terra datur Spiritus Sanctus, ut diligatur proximus; e celo datur Spiritus, ut diligatur Deus, sicut ergo una est caritas, et duo precepta, ita unus Spiritus, et duo data. Prius a consistentе Domino in terra, postmodum e celo, et in proximi amore discitur qualiter perveniri debeat ad amorem Dei. Unde isdem Ioh. dicit: *qui non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt potest diligere?* Et ante quidem discipulorum cordibus isdem Spiritus Sanctus inerat ad fidem, sed tres manifesta datione nonnisi post resurrectionem Domini datus est. Unde et scriptum est: *nondum erat Spiritus datus, quia Ihesus nondum fuerat glorificatus.*” Gregorius *super Evangeliam* Omelia 19, *Cum esset sero die illa una sabbatorum add. in marg. inf. ms.*</footnote>
quod homo sepe per aliquid nimis impeditus vel volens aliud cogitare movet capud etc., sic igitur cogitamus quod volumus propter voluntarium motum organi* etc.

Nota quod aliqui ymaginantur quod quamdiu res producta est, tamdiu Deus eam in quolibet instanti producit propter hoc quod producere est rei dare esse, modo dicunt quod Deus sic in quolibet instanti dat rei esse, igitur persuadent quia creet Deus A angelum in instanti B, tunc non aliter habet se angelus in quolibet instanti sui esse quam in B, neque Deus aliter se habet ad angelum in quoque sequenti quam in primo, et quia in primo produxit, igitur.

Iterum, non aliter Deus Pater se habet ad Filium in divinis quam Deus se habeat ad A angelum in quoque sequenti instanti, et tamen continue Filius in divinis producitur a Patre, igitur et res continue producitur a Deo quamdiu est.

Alii ymaginantur oppositum, dicunt enim quod Deus non sic continue producit rem ut angelum, sed tantum ipsum conservat post productionem nec continue vult ei dare esse, sed continue vult ipsam in esse prius dato conservare. Et ad argumenta posset dici quod non concludunt, quia Spiritus Sanctus ante unionem sanctificativam ipsius ad animam et in unione non habet se aliter et aliter respectu anime, et tamen primo non unitur et posterius unitur, sic suo modo in unione ypostatica Verbi ad naturam humanam, sic dicatur ibi quod licet non posset dici quo modo aliter tamen etc.

## MAGISTRI PETRI DE WALSE

Utrum eadem vis spirativa que est in Patre et Filio sit in Spiritu Sancto

(Edidit Alexander Baumgarten)

Quod sic arguitur, quia, si non, Spiritus Sanctus non esset eque potens sicut Pater. Consequens contra *Symbolum*. Iterum, quia sic non esset omnipotens. Probatur, quia sibi deficeret potentia spirandi. Oppositum: quia, si sic, tunc esset spiratus.

Conclusio prima: tantum tria sunt principia in divinis distincta omnium producibilium productiva. Probatur: tantum tres sunt productiones genere differentes, igitur. Probatur consequentia, quia secundum numerum productionum sumitur numerus productivorum principiorum, cum quelibet productio habeat suum principium. Nec est aliquod principium productivum sine productione possibili correspondere. Antecendens probatur, quia omnis productio vel est ad intra, vel ad extra. Si ad extra, sic est creatio; si ad intra, sic est duplex, scilicet generatio et spiratio.

Corollarium primum: Secundum habitudinem trium potentiarum etc.

Secundum per habitudinem trium. Illa duo corrolaria habes in primo folio sive in proximo ante *Speculum anime* in forma.

Tertium sicut perfecte et distincte cognoscere tres modos productionis in hac vita est nobis impossibile, sic nec a creatura potest explicari cur in divinis sint emanationes personarum abinvicem, quare solum due et non plures, quare potius una producatur ab alia vel aliis et non e converso, et sic de ceteris infinitis. Prima pars patet communiter per doctores et propter hoc Isaia de generatione Filii dixit *generationem eius quis enarrabit?* — Is. 53. Secunda pars patet similiter, quia, si non esset revelatio facta, nulla esset via ad concludendum Trinitatem, nec aliqua ad concludendum emanationes etc.

Secunda conclusio: unica est vis generativa et unica spirativa et unica est vis creativa et istarum prima est Pater, secunda Pater et Filius et tertia Pater, Filius et Spiritus. Prima pars: quoad primam partem probatur, quia solus Pater generat

<footnote n="23">23 quia] *sup. l. ms.* || 35-36 sive — proximo] *in marg. ms.*</footnote>
et unicum generans est sufficiens generare per unam vim generativam. Quoad secundam partem probatur, quia vis spirativa non est aliud quam principium spirativum, sed solum est unum principium spirativum, ut patet per concilium lugdunensem sub Gregorio Papa et ponitur *Libro 6*, "De summa Trinitate et fide catholica". Quoad tertiam partem patet etiam, quia sicut propter pluralitatem spirantium non oportet ponere plura principia spirativa, sic nec propter pluralitatem creantium oportet ponere plura principia creativa. Secunda pars probatur ex prima, quia vel vis generativa est essentia vel persona. Non essentia, secundum potentiam formalem, alias essentia generaret. Si persona, tunc non est nisi Pater. Secunda et tertia partes probantur per Augustinum 5 *De Trinitate* capitulo 17, ubi dicit quod Pater et Filius sunt unum principium ad Spiritum, sicut Pater et Filius et Spiritus Sanctus sunt unum principium ad creaturam.

Corollarium primum: vis generativa est in solo Patre, vis spirativa in Patre et Filio, vis creativa in Patre, Filio et Spiritu Sancto, intelligendo secundum potentiam formalem et locutionem intransitivam. Patet, quia si in alio esset vis generativa quam in Patre, aliud quam Pater generaret.

Secundum: sicut concedendum est quod Pater est principium spirativum et Filius similiter, sic concedendum est quod quilibet eorum spirat fecundissime et perfectissime et unus eorum ita perfecte sicut ambo simul.

Tertium: licet Pater et Filius sint duo spirantes, non tamen debet simpliciter concedi quod sunt duo spiratores, sed sunt unus spirator. Patet secunda pars, quia nomen subiectum non dicitur in pluri de personis nisi secundum pluralitem formarum, sed solum est unica vis spirativa. Sed prima pars probatur, quia nomen adiectivum stante unitate forme predicatur de pluribus ratione pluralitatis suppositorum, unde sic plura possunt esse alba una albedine.

Tertia conclusio: licet Spiritus Sanctus non sit spirativus, concedi tamen potest secundum predictionem ydempticam quod ipse vis spirativa. Prima pars patet, quia, si sic, tunc aut spiret se, aut alium. Non primum, quia sicut nichil generat se, sic nichil spirat, etc. Non alium, per determinationem Ecclesie. Secunda pars patet, quia eadem potentia que est in Patre et in Filio est etiam in Spiritu Sancto, licet Spiritus Sanctus non possit per eam taliter spirare qualiter Pater per eam spirat. Antecedens patet, quia sic de potentia generandi convenit; oportet quod eadem potentiam habet Filius quam habet Pater et qua potentia Pater potest gignere Filius potest generare.

Corollarium primum: in Spiritu Sancto est potentia spirandi passiva et ipsa est tante perfectionis in eo quante est potentia spirativa in Patre et Filio. Prima pars patet, quia ipse est potens spirari. Secunda probatur, quia, si non, ipse non esset equalis Patre et Filio.

Secundum: videtur probabiliter concessibile potentiam spirandi passivam in eumdem actum et in idem posse in quem et in quod potest potentia spirandi activa, licet non eodem modo. Primo probatur de actu, quia ipsa potest inspirari et alia inspirare; sed equalis perfectionis sunt spirare et spirari. Secundo de obiecto, quia vis spirativa terminatur ad Spiritum Sanctum tamquam ad terminum formalem; sed potentia spirandi passiva etiam ad Spiritum Sanctum. Secunda pars nota est.

Tertium: ista consequentia non valet 'isti sunt equepotentes, igitur qualitercumque potest unus, taliter potest alter'.

Quartum: quidquid et qualitercumque Pater vult illud et taliter Filius vult et Spiritus Sanctus vult. Probatur, quia, si non, maxime quia Spiritus Sanctus non vellet spirare. Contra: sicut Pater vult se spirare, sic Spiritus Sanctus vult ipsum

<footnote n="4">4 lugdunensem] lugudensem ms. || 31 qualiter] Pater per e add. sed del. ms. ||</footnote>

<footnote n="39">39 probabiliter] in marg. dex. ms. || 41 de] obiecto add. sed del. ms.</footnote>
spirare, et sicut Pater vult Spiritum Sanctum non spirare, sed spirari, sic Spiritus Sanctus vult. Contra: sequeretur quod esset quaternitas in divinis. Probatur, quia sunt tres persone et notio spirativa communis que distinguitur a Patre et distinguitur a Filio, quia idem predicatur de persona et notione per modum contradictionis, igitur distinguuntur, quia notio est Pater est Filius et Pater non est Pater et Filius etc. Forte quod concedendum est quod notio communis distinguitur a persona formaliter sicut essentiam dicimus distingui a persona, sed talis non sufficit inferre negativam unius de alio etc.

Item, si Pater et Filius sunt unum principium vel hoc est ex unitate essentie vel est ex proprietate persone, nullum illorum, igitur. Probatur quod non primum, quia tunc etiam Spiritus Sanctus pari ratione, cum sit idem in essentia cum ipsis. Nec secundum, quia tunc cum sint due persone, erunt due proprietates, et per consequens duo principia. Et omnino facile esset dicere quod sint duo principia, sed quod ab auctoritatibus conceditur esse unum principium, hoc est propter omnino consimilem modum spirandi amborum et plenam et perfectam ab una sicut ab ambobus. Nec ad ponendum quod sint unum principium; cogit decretalis, cum non dicat quod sint unum principium, sed dicit quod Spiritus Sanctus procedit a Patre et Filio tamquam ab uno et illud est propter omnino consimilem modum spirandi ab utroque etc. modo expediret in talibus tollere difficultatem ubi eque salubriter potest || facilius teneri sicut difficilius etc.

Item, videtur quod potentia spirativa non est tante potens in Spiritu Sancto sicut in Patre et Filio, et sic arguitur de generativa in Filio et Spiritu Sancto, quia Spiritus Sanctus non potest per eam spirare, ergo utique non est tante in eo potens et sic est eligibilius et perfectiori modo est in Patre et Filio quam Spiritu Sancto. Recte sicut, si solus Pater esset ad extra creativus, tunc licet potentia creativa esset in Filio et Spiritu Sancto, non tamen posset Filius creare etc. Et ergo cum creare sit predicatum perfectionis simpliciter esset Pater perfector quam Filius etc. Et sic in proposito. Responditur quod creare non dicit denominationem perfectionis simpliciter, aliter Deus esset nunc perfectius quam fuerit ante factionem mundi. Sed esse creativum est perfectionis simpliciter et convenit cuilibet persone in divinis et essentie. Si tamen solum Patri conveniret, ut ymaginatur argumentum, non esset perfectioris simpliciter, sicut nec generare vel spirare. Propter hoc quod non quodlibet cui competit perfectius est per esse tale quolibet quod non est tale cum Filio non competat generare, et tamen est eque perfectus cum Patre. Sed talia que uni persone vel duobus conveniunt sic quod non omnibus dant modum perfectionis et ergo concludit forte argumentum quod Pater perfectiori modo habet potentiam generativam quam Filius, et sic de Spiritu Sancto.

Item, dubitatur quare Spiritus Sanctus non possit unum alium spirare ex quo habet vim spirativam. Non enim videtur esse ex parte impotentie sue, alias impotentior esset Filio et Patre; nec ex parte alterius.

Responditur quod non est ex parte impotentie sue, sed est ex parte improducibili-
tatis plurium adintra, quia non possunt plures res produci ad intra, illa enim essentia
divina est sic limitata ad tres personas etc. Vel dicitur quod sicut Pater non generat
ex quo quia essentia divina, alias Filius et Spiritus Sanctus etiam generarent, cum
sint eadem essentia. Sed convenit Patri generare ratione sue personalis proprietatis
Talis enim est conditio persone Patris quod habet suum esse a se et cetere persone ab
eo. Sic etiam est de ratione et conditione personalis proprietatis Spiritus Sancti quod
suum esse habet ab aliis et nulla res alia in divinis habet esse ab eo, ita quod talia

5

10

15

20

23v

25

30

35

40

45

<footnote n="29">29 factionem ] p. c. in marg. ms. || 35 dant ] p. c. in marg. ms. || 40 parte ] alicuius scr. sed del. ms.</footnote>