quem Aristoteles posuit in creaturis, quia talis non tenet illo modo in divinis, et ergo propter nullam rationem ponenda est talis distinctio, sed solum propter fidem, cum talis modus arguendi sit evidentior quacumque ratione. Et hoc potest esse argumentum contra positionem Scoti, qui ponit distinctionem formalem ubi fides non cogit, scilicet inter attributa divina.

Et dicitur formalis a forma, hoc est a ratione predicabili* denominativa que se habet in ratione forme, et secundum Henricum de Hassia potest etiam dici realis, cum ipsa sit a parte rei. Similiter posset dici distinctio materialis, ubi de duobus non posset verificari aliquod predicatum denominativum per modum contradictionis, ut de duabus portionibus materie omnino equalibus.

Sed diceres: videtur quod distinctio formalis etiam sit inter intellectum et voluntatem, quod intellectus intelligit malum, et voluntas non vult malum. Dicitur quod non, quia, sicud ista est vera 'intellectus intelligit malum', ita hec 'voluntas intelligit malum', ita quod nihil per modum contradictionis verificatur de eis, sed quicquid de uno, et de alio, cum sint unum et idem.

Nota: filiatio dicitur esse in essentia divina intransitive et per se primo, sed dicitur esse in Patre quodamodo transitive, et non per se, scilicet per essentiam divinam, et sic persone sunt in se per circumcessionem.

Item, contra distinctionem arguitur quod non est simplicitas summa in Deo: aliqui gradus simplicitatis deficiunt simplicitati divine, ergo non est summe simplex. Antecedens probatur, quia simplicitas que opponitur distinctionalitati sibi deficit, cum in Deo sit distinctio personarum, et in puncto mathemático nulla esset distinctio.

Item, simplicitas que opponitur pluralitati, cum sint in divinis plures persone, modo hoc videtur utique simplicius quod esset illis modis simplex, ergo essentia divina seu Deus non videtur summe simplex. Si dicis quod sufficit quod ille persone sint essentia summe simplex, contra: si esset in Deo simplicitas personalis simul cum simplicitate essentiali, illa videretur esse maior, etc.

## 〈ANONYMUS〉

Utrum notiones sint in divinis

(Edidit Alexandra Anisie)

Notionale est illud quod includit proprium alicuius unius persone vel duarum, ita quod non convenit omnibus, et dicitur notionale quia notitiam facit de persona quantum ad aliquid pertinens ad distinctionem personarum, ut generatio, spiratio; illud habetur distinctione 15 *Sententiarum*. In alia disputatione dicebatur quod ratio notionalis est ratio distinctiva unius persone ab alia, sicut generatio activa Patris est ratio notionalis per quam distinguitur Pater a Filio, et generatio passiva est ratio notionalis qua distinguitur Filius a Patre, et spiratio passiva est ratio notionalis qua Spiritus Sanctus distinguitur a Patre et Filio. Sed ratio suppositalis est ratio per quam una persona in esse personali subsistit, sicud Pater per paternitatem subsistit in esse Patris, et filiatio est ratio suppositalis Filio, et spiratio passiva est subsistentia personalis Spiritui Sancto.

Supposita sub tali ratione deducta ratione essentiali divina non sunt per se bona, nec ut sic per se motiva voluntatis, nec ut sic obiecta fruibilia, quia non eminenter continent omne bonum creatum.

Item, si ut sic essent bona, aliqua bonitas esset in una persona que non in alia. Consequens contra *Symbolum*, ex quibus videtur sequi quod voluntas non potest frui una persona non fruendo alia, etc.

<footnote n="7">7 secundum] hoc add. sed del. ms. || 40 est²] ratio suppositalis add. sed del. ms.</footnote>
### 〈ANONYMUS〉

Utrum notitia intuitiva beati in patria possint Deum videre

(Edidit Alexandra Anisie)

Notitia intuitiva non est nisi quedam qualitas et similitudo representativa vel entitas simplex actualis alicuius obiecti que est apta nata causare evidentem assensum illius obiecti. Notitia autem abstractiva est quedam simplex qualitas habitudinalis que non est apta nata causare evidentem assensum alicuius obiecti.

Item, notitia intuitiva quandoque est idem quod obiectum eius, ut Deus est sua notitia intuitiva, ergo dicebatur in descriptione 'vel entitas simplex actualis'.

Visio intuitiva est triplex: prima que capitur immediate ab obiecto; secunda que gignitur a specie vel fantasmatibus obiecti in potentia cognitiva; et nulla illarum competit Deo, quia ipse omnino est immobilis etiam obiective. Tertia est que nullo dictorum modorum gignitur in potentia cognoscente, sed que est essentialiter et ex sui natura intrinseca ipsius obiecti representativa, et illa est ipsa potentia cognoscens, et talis est cognitio vel visio intuitiva Dei, que est ipsemet Deus.

Nota: notitia sumitur uno modo pro notitia qua obiectum videtur per seipsum formaliter significato, qua videtur in sua arte causali in qua relucet perfectius quam in sua natura vel in suo proprio genere; secundo modo, quando dicitur: cognoscitur in sua intelligibili vel in aliqua similitudine representativa que derivatur ab aliquo obiecto, vel supplente vice ipsius, a quo huiusmodi notitia dependet in conservando. Primo modo non potest haberi notitia intuitiva de Deo que non sit beatifica. Secundo modo non potest haberi de Deo, quia non habet causam, sed possit haberi de creatura. Tertio modo creatura potest esse in intellectu creato representativa divine essentie, quia eam necessario exigit tam in produci quam in conservari.

### 〈ANONYMUS〉

Utrum gratia viatori necessaria sit nobilior substantia

(Edidit Alexandra Anisie)

Bonaventura super 2 *Sententiarum* distinctione 26, questio 1, "Utrum gratia sit in genere substantie", dicit quod accidens, prout est a causa superiori quam sit eius subiectum, habet nobiliore subiectum suum inquantum iungit ipsum et conformat ei quod est superius eo, et, licet quantum ad essentiam generis, sic omnis substantia sit nobilior accidente, tamen inquantum accidens consideratur ut in subiecto et includit esse subiecti, sic superaddit aliqua nobilitatem subiecto.

Item, licet substantia plus similetur substantie in ratione entitatis quam accidens, tamen in ratione proprietatis potest magis asimilari, ut animi inquantum sapiens plus assimilatur Deo quam inquantum substantia; et sic est de gratia que est a Deo effective: illa habet in se conditiones predictas.

Aliqui arguunt sic: Ecclesia militans habet gratiam confirmatam vel caritatem, igitur, si Sor habet gratiam maiorem quam Ecclesiam et illam potest perdere, tunc Ecclesia potest esse sine caritate et eam perdere. Respondetur quod maioris caritas cuiuscumque hominis est gratia Ecclesie totalis. ||

### 〈ANONYMUS〉

Utrum in solo mortali fiat aversio a Deo ignoranter

(Edidit Alexandra Anisie)

Nota: secundum Bernardum libro 2 *De <con>sideratione* et habetur in floribus eius libro 3, capitulo 11: "venialia crimina non reputantur excepto cum per

<footnote n="9">9 visio ] nota: visio intuitiva est triplex *add. in marg. ms.* || 19 conservando ] iter. sed del. ms.</footnote>

<footnote>|| 34 quam in ] *in marg. ms.*</footnote>
contemptum vertuntur in usum et conswetudinem; et tunc non peccati species, sed peccantis intentio pensatur.” “Non enim inobedientia, sed impenitentia facit prevaricationem”. “Elatio quidem contemptis, etc.”

Nota: illa consequentia non taliter valet quam format Philosophus 9 *Metaphysi-
ce*: volo et possum, ergo facio, nisi bene circumstantionetur, quia non sequitur: volo
semper manere in gratia et possum, ergo semper manebo. Et secundum Anselmum
*De casu dyaboli*, capitulo 7, non sequeretur: angelus malus habuit potestatem et vo-
luntatem accipiendi perseverantiam, ergo accepit eam, quia non perseveranter voluit.

Item, in peccato veniali quis non avertit se a Deo sicud in mortali, sed vel nimis tepide sibi adheret, vel nimis excesive alteri a Deo.

Quelibet res tantum habet de entitate quantum de accidentalitate, et agere
presupponit esse, et perfectum agere presupponit perfectum esse.

Virtuose sustinere tristia sensui vel abstinere a magis delectabilibus difficile, sed velle sustinere vel abstinere facile, ymmo delectabile.

Omnis malus ignorans, id est consentit apparentie false vel eronee, vel non est
sciens sic esse operandum, ymmo scit non sic esse operandum, vel intelligitur de
malo distincto contra incontinentem in qua viget ratio; sed in malo est extincta, ita
quod sine rebellione consentit male voluntati.

Nota: argumentum bonum ad probandum quod quilibet actus bonus sit infinita iustitia vel infinite bonus, quia principaliter procedit a Deo qui est infinita bonitas. Propter hoc enim conceditur quod operatio Christi fuerit infinita iustitia actualis, quia persona operans est infinita bonitas. Sed respondetur quod non est simile de Christo et aliis: verbi gratia, in opere Petri agens principale est distinctum et totaliter extrinsecum Petro, scilicet Deus, etiam Deus non est persona cui soli et per se attribuatur opus Petri, quia ista non Deus meretur, sed Petrus. Sed per oppositum est de opere Christi evangelico.

Nota: Deus odium Dei potest producere in potentia Deum obediente etiam informative, et tamen non sequitur ex eo quod odiat Deum, sed propter defectum ipsius odientis est, et non Dei ipsum actum facientis.

<Anonymus>

Utrum spiritus sint motivi et mobiles sicud substantie corporee

(Edidit Alexandra Anisie)

Nota: angelus movet corpus per intellectum et voluntatem, et non sufficit quilibet actus intellectus et voluntatis, sed requiritur quod sit actus intelligendi practicus seu particularis, et voluntas ei correspondens efficax. Et per ista due angelus se applicat ad corpus quod debet movere, et ratio applicationis est operatio quam facit in corpore, cuius operationis principia sunt intellectus et voluntas, ut sic, et ista operatio est transiens seu exterior, et presupponit immanentem. Et ideo, sicud impossibile est quod Deus vel angelus operetur operationem immanentem nisi ubi est, ita etiam nec transeuntem, quia sunt agentia immediata, sic quod non mediante alio a se egrediente et distincto, sicud sol per lumen vel per radium a se egredientem, hoc enim in solis corporalibus habet locum.

Oportet ergo angelum esse presentem corpori quod movet, quia, sicud ipse est qui intelligit et wult, ita ipse est qui movet. Et ideo, sicud oportet ipsum esse presentem ubicumque intelligit et wult, ita ubicumque movet, ita quod requiritur

<footnote n="4">4 nota] nota de consequentia 9 *Metaphysice add. in marg. ms.* || 12 *esse*²] 3 *Ethicorum add. in marg. ms.* || 13 *virtuose*] 3 *Ethicorum add. in marg. ms.* || 15 omnis] quomodo intelligitur quod omnis malus ignorans *add. in marg. ms.* || consentit] assentit a. c. ms.* || 19 nota] quod quilibet actus est infinite bonus *add. in marg. ms.* || 32 *angelus*] etiam *add. sed del. ms.* || 35 est] *p. add. sed del. ms.* || 37 exterior et] *in marg. ms.*</footnote>
alia potentia executiva motus preter intellectum et voluntatem, quia ipse angelus est met exequens cum intellectu practico et voluntate, ut dictum est.

Nota: ignis infernalis potest punire ut vermis, ut sulphur, etc., sicud Deus wult. Hoc patet, quia etiam homini in vita apparet dolor tantus ac si pungatur cum culello; communiter enim dicimus 'mihi est ac si figar cum cultello'; sic etiam potest esse in Inferno.

Nota: ignis Purgatorii vel infernalis potest dici medium quod non influit spiritui nisi tristitiam, et non facit ipsum cogitare nisi de tristitia et displicentia ipsorum obiectorum peccatorum, et vocatur ignis similitudinarie, quia, sicut ignis acute punit et acutius agit quam alia, sic et illa pena. Alii dicunt quod sit ignis realis et materialis, et agit in spiritum ut instrumentum divine iustitie.

Nota: albedo potest esse in angelo informative vel subiective, et tunc oportet angelum esse in qualibet parte situs vel spacii per quod extenditur illa albedo, ita quod oportet subiectum replicari situatiter, sicud forma indivisibilis informans subiectum divisibile replicatur.

## 〈ANONYMUS〉

Utrum quilibet cuilibet alteri possit gratiam mereri

(Edidit Alexandra Anisie)

Nota: aliquis viator possit alteri mereri caritatem, ymmo primam gratiam vel gratiam gratificantem; sed viator non potest alicui in Purgatorio mereri augmentum caritatis, licet remissionem pone.

Nota: non est inconveniens per suffragia Ecclesie Purgatorium sepius esse evacuum vel posse evacuari.

Item, iurisdictio pape non extendit se ad existentes in Purgatorio, et ergo non potest dare indulgentias pro existentibus in Purgatorio, ymmo quidam volunt quod Papa non potest tantum facere quod habens caracterem sacerdotalem non possit consecrare et absolvere confentem sibi, si attemptaverit, eo quod talia consecuuntur caracterem sacerdotalem, qui est indelebilis. Verum quod cum hoc dicunt: si Sor est confessus sacerdoti prohibito, et scit hoc quod non absolvitur, quia actu peccat scienter etsi postea experitur quod debet secundario confiteri.

Nota: confitens habens attritionem et non sufficientem contritionem, tunc presbiter per absolutionem facit quod attritio mutatur in contritionem, et quod Deus ex pacto statim infundit gratiam et dimittit culpam, et sic presbiter dicitur dimittere culpam ministerialiter et dimittere penam temporalem que sibi deberetur.

Item, licet ad dimissionem culpe venialis non requiritur infusio gratie, tamen potest dici quod per absolutionem sacerdotalem etiam in casu dimittitur, quia ad ipsius dimissionem requiritur aliqualis attritio que quandoque etiam est ibi, et, si non, tunc absolutio sacerdotalis supplet defectum illius attritionis.

## 〈Nota: creatura non dicitur peccare...〉

(Edidit Alexandra Anisie)

Nota: creatura non dicitur peccare eo quod est libera, sed eo quia est libera cum potentia plene cognitiva adiuncta. Ex quo infertur quod, si Deus suspendaret actum intellectus creature rationalis et permitteret liberum arbitrium et appetitum sensitivum, suis actibus non peccaret. Patet ex dicto. Henricus de Hassia.

<footnote n="19">19 mereri] agu *add. sed del. ms.* || 21 nota] de potestate pape *add. in marg. ms.* || 25 habens] caritatem *add. sed del. ms.* || 29 si] *sup. l. ms.* || 30 nota] confessor mutat attritionem in contritionem *add. in marg. ms.* || 39 nota] nota unde creatura dicitur peccare *add. in marg. ms.* || 42 peccaret] *iter. ms.*</footnote>
Ista consequentia valet: A ens universaliter perfectum, primum, et independens causavit B, igitur esse ipsius et omne ipsius agere est in libera potestate.

Item, de conditione entis universaliter perfecti est solum libere contradictorie extra se causare. Henricus de Hassia. ||

<Apud SCOTUS>

Est questio Scoti super Primo, distinctione 37: Utrum Deum esse ubique per potentiam inferat eum necessario esse ubique per essentiam

(Edidit Chris Schabel)

Esse nobis aliquid presens inportat prospectum, et sic Deus est in omni ymaginabili per presentiam, ac proprie forma lapidis non est presens materie lapidis. Verum est quod forte melius communiter capitur ly 'presens' ita quod esse proprie presens per contuitum vel cognitionem est presens et non econverso, quia communiter forma lapidis dicitur presens materie, quam tamen non intuetur.

Esse alicubi per potentiam dupliciter sumitur. Uno modo dicitur per potentiam alicubi quia ibi potest aliquid producere vel potentiam exercere, et sic dux dicitur in toto regno per potentiam vel in campo cum exercitus suus ibi est, licet sedeat in camera,* et sic Deus est in Antichristo,* et sic etiam questio est falsa.

Alio modo dicitur Deus esse alicubi per potentiam quia de facto rem talem causat et gubernat, ac Deus solum est in rebus existentibus per potentiam, et sic questio est vera.

Esse presentem per essentiam est quam rei alicubi esse.

Nota: ad hoc quod A dicatur proprie in ubi requiritur quod illud ubi sit distinctum contra A. Et quare Pater non dicitur in Filio tanquam in ubi, dicitur quod de ratione ubeitatis est determinatio, ita quod sit in determinato situ. Modo Filius non est fixus ad certam situm, sed illimitatus est. Igitur Pater non est in eo tanquam in ubi. Et sic, si esset punctus mathematicalis in quolibet situ ymaginario, punctus non dicitur proprie ubi vel ubeitas. Hoc igitur importat proprie ly 'ubi', et sic habetur in usu loquendi.

Deus non dicitur lymitatus ad A, licet non possit non esse in A, ipso A existente, propter hoc quod sic etiam est in quolibet alio. Aliquid enim ex hoc non dicitur lymitatum propter hoc quod non minus propter hoc est ubique.

Deum esse per essentiam in A, sit a verum vel ymaginativum, exponitur sic, id est, Deus de condicione sue essentie hoc habet tanquam proprium quod, si A est vel quodcumque aliud, tunc Deus est in eo, ita quod ipsum A vel aliud esse non potest nisi Deus sit in eo. Hoc autem non potest alicui citra Deum competere, et sic Deus dicitur iam essentialiter inesse omni ymaginabili.

Alio modo 'Deus proprie est in A' valet tantum sicut 'Deus est, et A est, et Deus sibi coexistit', et sic Deus non est per essentiam in ymaginabilibus, sed solum in existentibus, et sic non est in ubi extra celum, quia nullum ubi est extra celum.

Si esset creatura que non posset esse quin esset cuilibet presens per essentiam, tamen adhuc omni esset illo modo immensa sicut Deus, quia nichil potest esse quin Deus sit presens illi. Sic non eset de illa creatura, quia ipsa potest corrumpi, et igitur multa possunt esse in quibus non esset.

37r

<footnote n="1">1 consequentia] conclusio a. c. ms. || 4 hassia] anno Domini 1397 add. in marg. ms. || 8 essentiam] Quid est esse presens add. in marg. ms. || 14 esse] quid est esse alicubi per potentiam add. in marg. ms. || 21 est quam rei] add. in marg. ms. || 22 nota] quid est A esse in ubi add. in marg. ms. || ubi requiritur] p. c. ms. || 32 deum] quid est Deum per essentiam esse in A add. in marg. ms. || exponitur] p. c. in marg. ms. || 42 illa] d add. sed del. ms.</footnote>
Nota: res dicitur eterna quasi extra terminos duracionis posita ABC, quod est extra. Et proprie dicit non solum negationem terminorum, sed etiam (im)possibilitatem terminorum, ita quod dicit interminabilitatem. Et igitur Deus proprie est eternus quia non solum non habet terminos, sed etiam nec habere potest. Et igitur plus est extra terminus quam aliqua alia res. Et sic eternitas dicit non solum interminacionem, sed etiam interminabilitatem.

Nota: esse immensum, esse necessario, esse a se ipso, et non ab alio et consimilia non sunt perfectiones simpliciter, sed dicunt modos perfectionum. Unde una res, A verbi gratia, habet esse mense et B immense, et sic mensum, immensum dicit modum habendi perfectionum. Aliquid est necessario, aliquid contingenter aut esse contingenter dicit modum habendi esse.

Pater a nullo est et Filius ab alio, et igitur neutrum et perfectionis simpliciter, quia tunc conveniret cuilibet persone in divinis. Pater communicavit Filio omnem perfectionem, sed non omnem modum habendi perfectionum, sed solum istos qui non repugnant Filio. Modo non esse ab alio vel non habere esse ab alio non potest competere Filio; igitur istum modum non communicat sibi. Si igitur esse necessario non potest competere creature, igitur Deus ei non potest communicare.

Quid repugnat quod Sor sit et Deus non sit in eo per essentiam? Dico quod sequitur quod Deus mutaretur ad situm. Unde sic Sorte existente ipse Deus posset esse in eo et non esse in eo. Et sic posset exire et intrare, et sic mutatio fuerit ex parte situabilis, scilicet Dei, non ex parte situs vel istius rei etc.

### (ANONYMUS)
Utrum resurrectio finalis hominum fiat secundum differentias etatum et sexuum

(Edidit Chris Schabel)

Notandum quod anima retinebit naturalem inclinationem ad reuniendum materie eidem quam prius habuit propter hoc ut idem constituat quod prius. Ipsa enim appetit quod idem numero constituat. Et non oportet dicere quod materia post mortem habeat maiorem inclinationem ad unam animam quam ad aliam.

### (ANONYMUS)
Utrum anima dicatur iam violentari que beata est et tenetur sine corpore propter inclinationem eius

(Edidit Chris Schabel)

Dicitur quod non, quia habens multa bona non violentatur, licet non habeat omnia bona sibi possibilia convenire.

Appostolus dicit: *Qui mortui sunt in Christo resurgent, donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnicionis Filii Dei in virum perfectum in mensuram etatis plenitudinis Christi*, Eph. 4, et *deinde nos*. Igitur videtur quod non omnes simul, sed successive resurgent. Li 'deinde' dicit ordinemquo ad mortuos et vivos, ita quod sit sensus 'isti qui prius mortui sunt' || resurgent'. Et qui vivent tunc etiam morientur,

37v

1 nota] Quid est esse eternum *add. in marg. ms.* || 3 interminabilitatem ] p. c. in marg. manu Henrici ms. || 7 nota] Nota quod esse necessario, esse ab alio etc. dicunt modos perfectionum *add. in marg. ms.* || 12 pater] Nota quod Pater communicavit Filio omnem perfectionem, sed non omnem modum habendi *add. in marg. ms.* || 25 quod anima retinebit ] iter. in marg. ms. || 28 maiorem ] p. c. ms. || aliam] Nota quod aliqui dicunt quod homo concurrit active ad suam beatitudinem producendo actum beatitudinis. Sed Okam dicit oppositum, arguendo quia quandocumque sit se habent duo secundum supra et supra et homo non potest in inferius, non potest in superius; sed homo non potest se habere active ad gratiam; ergo (ergo] *sup. l. ms.*) nec ad beatitudinem *add. in marg. inf. ms.* || 30 utrum] Nota quod anima separata a corpore non violentatur *add. in marg. ms.* || 34-36 donec occurramus — christi eph. 4] *add. in marg. ms.*
post cuius per ignem conflagrationis et ipsius mortuis post ea omnis simul rapiuntur ut dicit in textu.

Nota: pulveres per angelos comportantur subito, id est, in actu oculi, et post comportacionem et formacionem corporum anime instantanee reunientur.

Prout etas dicit progressionem ad statum perfectum, scilicet ad 32 annos, in quo homines communiter sunt maioris vigoris, homines dicuntur resurgere, et sic etas est de perfectione as alias non requiritur ad resurrectionem.

Nota quod periculosum est dicere quod habeatur sangwis Christi hic vel preputium eius. Sed bene verum est quod non est inconveniens si Christus habuit superfluum sanguinem et inutilem quod manserit hic. Verum est quod Christus habuit optimam complexionem, et igitur videtur quod non habuit superfluum sanguinem. Hoc est probabile.

Unde quemquam homo habet superflui de humoribus, non resumetur in futura vita, ymmo si caro esset superflua vel pigwedo*, tunc recindetur et habebit statum optime in corpore propter* connatum.* Sed homines boni deinde in integritate corporis, quia valent ad naturalem statum et non sunt partes, ita igitur naturalia* etiam resumentur. Et si esset magnitudo mergans* minoraretur*, si esset homo qui habuisset nimis parvum corpus vel nimis modicum de carne, tunc ibidem adderetur usque ad optimam dispositionem.

Quare aliqui resurrexerunt cum Christo et alii maioris meriti non? Causa est quia aliqui fuerunt noti* in civitate* quam incurrerunt* et in istis poterat ostendi quod mortui resurrexerunt. Si fuissent alieni, non dixissent eos resurrexisse cum Christo.

Christus dixit: Habeo potestatem ponendi animam meam. Non intelligitur de Christo sive Deo, quia Deus numquam divisit eam. Nec de anima, quia idem non ponit se vel unit. Intelligitur de corpore, quia corpus virtute divina habuit virtutem reassumendi animam suam et anima retinuit inclinacionem ad uniendum.

Nota: angeli in celo bene habent differmitates, quia differma sunt et differmiter disposita in complexionibus* vel in aliis accidentibus ipsius corporis vel etiam in istis que meruerunt. Unus enim meruit illud accidens sibi addi, alter aliud. Sed nullus beatorum habet differmitatem, quia hoc esset habere indisposicionem et qualitatem imperficientem.

Hic probatur quod isti qui surrexerunt cum Christo in die resurrexionis quod isti non ascenderint secum cum corporibus, sed re⟨g⟩inerati sint. Petrus Apostolus dicit quod illud Ps. 15, *Quoniam non derelinques animam meam in Inferno nec dabis sanctum tuum videre corruptionem*, quod illud debeat intelligi non de David, sed de Christo, quia ipse prophetavit in persona hominis Christi, et hoc probat Sanctus Petrus sic: quia sepulcrum David manet usque in hodiernum diem. Tunc ex hoc arguit Augustinus sic: 'David non ascendit in celum cum Christo, igitur nec aliquis alter'. Probatur consequentia: quia si aliquis ascendisset, maxime David, propter hoc quod Deus singulariter elegit David pre aliis hominibus. Et ideo prefecit eum per ⟨Pro⟩phetam. Antecedens probatur, quia vel Sanctus Petrus intellexit dictum suum de sepulcro David vacuo vel de sepulcro cum corpore. Non primum, quia sic sanctus Petrus nichil probasset, quia si sepulcrum est vacuum, tunc stat animam David ascendisse ad celum et ipsam esse unitam corpori, et sic David posset locutus esse de seipso, scilicet quod anima sua non manet in Inferno, id est, in limbo, nec ipse

<footnote n="3">3 nota] Nota quod angeli comportabunt cineres et pulveres *add. in marg. ms.* || 8 nota] Nota Christus propter bonam complexionem non habuit superfluum sanguinem, videtur probabile *add. in marg. ms.* || 13 unde] Nota quod omnis superfluitas restuetur* et omnis defectus supplebitur in resurrexione *add. in marg. ms.* || 14 pigwedo*] tunc *add. sed del. ms.* || 20 quare] Quare aliqui resurrexerunt cum Christo et aliqui non *add. in marg. ms.* || 26 ad] re *add. sed del. ms.* || 32 hic] argumentum* Augustini *add. in marg. ms.* || 34 quoniam] Psalmus 15 *add. in marg. ms.* || 38 sic] *sup. l. ms.* || 40 prefecit] eam *add. sed del. ms.*</footnote>
videret corruptionem. Et sic Petrus Sanctus potius nichil probavit per sepulcrum vacuum quod dictum Psalmi debeat intelligi de Christo. Si intellexit de sepulcro pleno, tunc corpus David tempore Petri quo hoc loquebatur fuit in sepulcro quo dixit: 'Sepulcrum David manet in hodiernum diem'. Et quia ille dies vel illud tempus diu fuit post ascensionem Domini, igitur corpus David mansit postea, igitur non ascendit cum Christo, quod fuit probandum. Hoc est argumentum quod facit magnam fidem quod isti qui resurrexerunt cum Christo non ascenderunt secum cum corporibus, sed corpora retinerata sunt postquam ostenderunt resurrectionem Domini.

Nec valet contra illud quod dicitur, quod fuerit eis pena secunda non mori, et sic melius || fuisse eis non resurrexisse, quia Deus sine dolore sensuali poterat animas illorum que secum resurrexerunt a corporibus separare.

Item, hoc fuit eis gaudium et singulorum consolatio, quia sic poterant sentire gaudium futurum ex resurrexione eis venturum.

Nota, etiam quod defendi posset quod hec consequentia non valet: 'David non ascendit, igitur nullus alius'. Etiam ista non est evidens: 'David non ascendit, et ipse fuit maoris meriti quam alii, igitur alii non'. Causa posset assignari que prius fuit tacta in uno notabili, quia dicetur quod solum isti resurrexerunt et ascenderunt qui certum etiam* cuta* fuerunt noti et ex quorum resurrexione et ascensione resurrexio Christi poterat demonstrari. Modo David dudum fuit mortuus, nec tunc in terra fuit notus propter diuturnitatem temporis, et sic non fuit opus ipsum resurgere.

## (ANONYMUS)

Utrum anime Christi collata fuerit summa gratia possibilis creature

(Edidit Daniel Coman)

Utrum secundum rationem entitatis insit ratio capacitatis obedientialis. Dicendum quod non, quia tunc Deus esset capax.

Non quelibet res est capax cuiuscumque perfectionis, sed illius que sibi est conveniens et appropriata, ut lapis non est capax cuiuscumque qualitatis ut intellectualis* vel intellectualitatis*. Sed cum illo stat quod lapis sit receptivus infinite qualitatis sibi convenientis, ut infinite albedinis vel caliditatis, sic aqua non est receptiva caliditatis et siccitatis.

Sed contra: ignis determinat sibi certum gradum caliditatis ut, si maiorem haberet, imperficeretur, sicut homo est ferbicitans si magis intensam caliditatem habet, sed determinat sibi certam.

Posset dici quod, quia Deus est summus actus, omnia appetunt esse actus et actualiter essentialiter, et accidentaliter, sicut possunt. Et igitur, si ignis habet infinitam caliditatem, est perfectior quantum ad istam denominationem que est esse actum vel actuatum essentialiter vel accidentaliter, licet forte secundum aliam denominationem non esset perfectior, quia ignis secundum gradum speciei sue determinat sibi tantum et certum gradum.

Item, si potentia passiva vel cappacitas materie est elevabilis vel augmentabilis in infinitum, quomodo hoc fit? Utrum per elevationem eius per qualitatem vel per eius denudationem. Non primum, quia sic bene actuatur, non profundatur in capacitate. Si secundum, si tunc totaliter denudaretur, esset maxime capax, igitur non videtur quomodo augeatur capacitas.

Nota: A esse capacius B est A plus posse capere quam B.

<footnote n="11">11 || add. cedulam f. 37a, vide p. 605, l. 9 – p. 606, l. 22</footnote>

<footnote n="3">3 tempore] add. sup. l. ms. || 17 igitur alii non] add. in marg. a. m. ms. || 24 secundum] secundam a. c. ms. || 26 non] non quelibet res cuiuslibet perfectionis est capax add. in marg. dex. ms. || 34 posset] nota quod omnia appetunt esse actualiter add. in marg. dex. ms.</footnote>
Probatur quod actus non bonus moraliter ex eo quia a Deo est, quia si sic, omnis actus esset bonus moraliter. Consequens falsum de fornicatione. Sed videtur quod ideo bonus, quia a creatura que elicitive operatur conformiter legi divine qualiter solum creatore operantur. Et sic videtur quod meritorie agere maxime fuit ratione anime eius, non quia a subiecto. Et sic videtur quod anima Christi potest absolute magis et minus meritorie agere, quia a maiori et minori gratia, quia Deus potest gradum addere.

Nota: Christus merebatur et non gratiam aliam, sed istam quam habuit. Et sic, si esset homo creatura habens plenitudinem gratie, ille mereretur, sed nichil ex merito de premio novi adderetur, sed caritatem priorem et gratiam priorem.

Probatur quod Christus profecit, quia ipse habuit electiones sui perfectivas preter habitus loquendo de anima Christi quas in instanti conceptionis non habuit, ymmo ratione actuum merebatur et non ratione habituum.

Confirmatur: eligibilius est hinc habitus cum actu quam habitum sine actu.

Dicitur quod extensive profecit, sed non augebatur habitus propter hoc, et ideo non dicitur 'profecisse'.

Nota: capacitas naturalis angeli est repletia, etiam Beate Virginis, sed capacitas angeli est maior, igitur angelus beatior Beata Virgine.

Dic quod Beata Virgo est repleta quoad capacitatem naturalem et aliquid ultra quoad capacitatem obedientialem, ita quod supernaturaliter aliquid additur ei, et sic Beata Virgo omnibus angelis est perfectior sive beatior.

### (ANONYMUS)

Utrum aliqua gens virtute legis nature possit iuste et recte vivere

(Edidit Mihai Maga)

Apostolus inquit gentes que legem non habent ea que legis sunt naturaliter faciunt. Per hoc vult reprehendere Iudeos qui legem scriptam habuerunt, scilicet dilige proximum, non facis furtum et non impleverunt, et tamen gentes impleverunt tales leges quas non habuerunt scriptas sicut Iudei, sed habuerunt eas in cordibus suis naturaliter insertas, et sic dixit naturaliter ea que legis etc. Non autem vult || dicere quod omnia mandata gentes potuerint implere, sed loquebatur de legibus moralibus quas naturaliter habuerunt, sicut philosophi. Modo Iudei etiam in talibus defecerunt*, licet habuerunt eas scriptas et in mandato speciali a Deo, et igitur fuerunt quoad hoc reprehensibiles et peiores ut sic gentibus.

Consequentia non valet: ex se homo non potest bene facere et obligatur ad bene faciendum, igitur ad impossibile obligatur, quia licet ex se precise non potuit cum potest cum adiutorio quod convenienter potest habere si vult, sed sequitur bene ipse obligatur ad bene faciendum ex se, et ex se non potest, igitur ad impossibile. Sed antecedens falsum. Modo in potestate hominis est habere gratiam, non principaliter, sed dispositive, quia quando homo exercet naturalia sua rite, tunc Deus disposuit homini dare gratiam et fidem.

Dubitatio: quare igitur aliqui de gentibus ydolatris convertebantur Apostolo predicante et alii non, ymmo illi litteratiores minus poterant illis credere quam

5

10

20

38v

25

30

35

40

<footnote n="6">6 minori ] p. c. ms. || 8 nota ] nota Christus meruit illam gratiam quam habuit *add. in marg. dex*. ms. || 11 probatur ] argumentum quod Christus profecerit *add. in marg. dex. ms*. || 24 apostolus ] appelam a. c. ms. || 25 dilige ] p. c. ms. || 26 facis ] p. c. ms. || 28 autem ] p. c. et iter. in *marg. dex. ms*. || 29 gentes ] agentes a. c. ms. || 33 consequentia ] Nota quod talis consequentia non valet *add. in marg. sin. a. m. ms*. || 34 precise ] quia *scr. sed del. ms*. || 37 modo ] Nota quod in potestate hominis est habere gratiam dispositive *add. in marg. sin. a. m. ms*. || 38 rite ] p. c. *in marg. dex. a. m. ms* ; recte virtute a. c. ms. || 40 dubitatio ] dubitatio bona *add. in marg. sin. a. m. ms*. || ydolatris ] latriis *scr. sed del. ms*. || 41 illi ] lai. *scr. sed del. ms*.</footnote>
simplices homines, quia Apostoli dixerunt que cauter contra eorum scientiam. Quid igitur est hominem facere illud quod in se est?

Respondetur quod, licet infidelis non cognoscat Deum, nec sciat quid sit iuste facere, tamen ex naturalibus possunt cogitare quod utique sunt in finem ereditati, licet cum non cognoscant et ultra possunt cogitare quod utique debent iuste facere ut finem attingant. Et sic homo potest pie naturaliter cogitare, utinam ego scirem quis esset finis meus et utinam ego scirem quid esset iuste facere, ego vellem utrumque et vellem meum finem sequi et operari ut attingerem. Et potest cogitare: ecce diversi diversimode opinantur de finibus; unus dicit illud esse finem, ille aliud, ille dicit quod homo opus convenit bonum et faciendum, alter aliud. Et sic potest esse perplexus cogitans utinam ego scirem quid esset verum et faciendum, ego utique vellem. Quando tunc homo habet talem desiderium naturale, Deus dat se sibi tali cognoscere et ostendit quid sit bene facere et hoc secundo, si sicut dictum est, ille querit media debita per que homines communiter debent Veritatem inquirere.

Item, si homo in peccato disponit se ad gratiam, queritur utrum disponendo se vel iuste agit, vel iniuste et perverse, vel neutraliter. Si neutraliter, quare tunc Deus dat gratiam. Si iniuste, tunc nullomodo Deus debet dare gratiam. Si iuste fit, tunc sine gratia potest, quod non conceditur.

Dico quod iuste moraliter fit que de gentilibus ex desiderio iustitie precise bene fecit, iste bene moraliter fecit. Sed qui speciantur se ad fines unus propter ydolum unus, propter voluptates, illi male. Sed qui ex desiderio iustitie precise in genere non limitando se ad aliquod speciale senuerit, bene. Et tales cogitaverunt: ego scio quod habeo finem, sed tot sunt opiniones de finibus quod nescio quis sit; si scirem, ego vellem omnia in eum ordinare, sed sit quicumque sit, ego faciam propter eum, licet non cognoscam illi fuerunt boni philosophi, et adhuc talis operatio non est meritoria vite eterne, sed talis operatio est ad quam dignum et pium fuit quod Deus dedit eis gratiam quod poterant Deum cognoscere, quia respexit ignorantiam et defectum eorum et pietate eorum, et igitur illuminavit tales misericorditer et talis fuit Iob et consimiles qui in lege nature sunt salvati. Alii philosophi fuerunt qui speciales fines posuerunt et hoc per omnibus dilexerunt et in ipsum ordinaverunt, et illi pertinaciter fecerunt, et illi non dicuntur iuste egisse moraliter, quia non est morale quod homo de facili preponit creatura creatori. Alii dixerunt quod finis esset status omnium bonorum egressione et illi etiam bene, et talis articulis et Seneca et verisimile est quod Deus dederit eis gratiam; isti coincidunt cum primis qui ex desiderio iustitie, etc.

Nota quod in statu nature incognite Adam potuit habere iudicium quod Deus super omnia est diligendus, quod habere non potuit post corruptionem, sicut homo

<footnote n="2">2 quid — se est] Quid est hominem facere quod in se est *add. in marg. sin. a. m. ms.* || 3 infidelis] p. c. ms. || 4 cogitare] p. c. ms. || 5 cognoscant — possunt] *in marg. dex. a. m. ms.* || possunt] potest pie *scr. sed del. ms.* || 5-6 cogitare quod utique — pie] *in marg. sin. a. m. ms.* || 6 naturaliter cogitare] *iter. in marg. sin. a. m. ms.* || 10 convenit] finem *scr. sed del. ms.* || 11 utique] *sup. l. a. m. ms.* || 13 et hoc] *in marg. dex. a. m. ms.* || 13-14 ille querit] p. c. in ras. ms.* || 15 item] Notabile valde de iuste facere *add. in marg. sin. a. m. ms.* || 16 neutraliter¹] *iter. sup. l. a. m. ms.* || neutraliter²] *iter. sup. l. a. m. ms.* || 19 dico] Nota quid sit moraliter benefacere. *add. in marg. sin. a. m. ms.* || fit] p. c. ms. || 20 unus] *in marg. dex. a. m. ms.* || 22 limitando] p. c. in marg. dex. a. m. ms.* || 26 dignum] De secundibus statibus philosophorum. *add. in marg. sin. a. m. ms.* || 28 misericorditer] imisericorditer a. c. ms.* || 33 egressione] etc. *add. in marg. dex. a. m. ms.* || 36 nota] Nota quod Adam post peccatum non potuit habere iudicium quod Deus esset super omnia diligendus affective. *add. in marg. sin. a. m. ms.*</footnote>
sanus iudicat. Si autem cerebrum ledatur, efficitur fatuus vel || fantasticus, quod non potest. Et sic debet ymaginari proportionaliter in spiritualibus. Et sic dixit quidam doctor istam conclusionem quod homo ex naturalibus suis et ex se non potest se elevare ultra se ad diligendum Deum vel aliquid aliud plus se, nec ad iudicandum quod aliquid aliud sit diligendum plus se, sed per gratiam iuvatur. Deus libere contradictione obligat homines, igitur ipsis manentibus potest deobligare, et sic homines, licet sint corrupti in naturalibus, adhuc non peccant. Dico quod non stat quod homo sic et Deus et quod non sic obligatus, sed potest deobligari, quia potest corrumpi, sed non eo manente. Et, licet sit prius esse hominem quam ipsum esse obligatum, tamen non potest absolvi, sicut prius est rem esse quam dependere, et tamen manente ea non potest non dependere, conceditur igitur quod potest deobligari, sed non ea manente etc.

39r

Dubitatio: capiatur homo qui vivat modo ex naturalibus sicut unus vixit ante legem Moysi qui salvabatur, utrum iam sic talis salvaretur et qui sic viveret et non veniret ad legem Christi expressam et explicitam sicut Abraham et Iob? Si dicitur quod non, tunc Deus iam magis rigorose faceret cum hominibus, et tamen dicitur quod iam sit tempus gratie, et igitur debet esse misericors. Aliqui iuventes sunt quorum parentes etiam non audiverunt de Christo, quomodo igitur isti possunt facere? Dicendum quod quicumque se poneret sic ad legem sicut Iob vel Abraham, iste salvaretur. Patet ex superioribus, quia ista esset sufficiens dispositio ad intelligendum, et ad hoc quod Deus infunderet veram suam legem. Sed ponamus quod aliquis sic moriatur et Deus non illuminet. Dico quod dampnatur, et hoc Deus potest. Sed quare Deus non daret gratiam? Dico quod est unum de occultis Dei iudicium, quando tunc dicitur quod Deus tunc durius ageret, quia aliquando suffecit mori sine ultiori ad salutem.

Respondetur etiam ex superioribus quod Deus secundum legem ordinatam semper dat talibus gratiam, licet possit aliquando non dare. Vel dico quod aliquando solum poterant in figura videre quid faciedum, sed Deus iam tot fecit et tot modis laboravit pro hominibus et manifestat eis salutem quod omnino sunt inexcusabiles, sicut monachus cui Deus dedit gratiam quod tantum cognoscit et ita propinque venit ad salutem quod potest bene vivere. Si non facit, durius agitur secum quam cum simplici rustico et igitur non mirum quod iam durius agitur nobiscum quam agebatur cum aliis ante legem moysaicam.

Nota: aliqui philosophi bene sciverunt ex naturalibus puris quod Deus esset nobilissimus, dignissimus, perfectissimus affirmative et negative, et sic etiam

<footnote n="1">1 vel] Ponatur aliquem non baptizatum sequentem rectam rationem in omnibus, sicut fecit Cornelius habentem errorem invincibilem circa multos articulos fidei propter defectum doctrinis, salvabitur ne talis. (respondet Scotus hoc scr. sed del. ms.) Respondet Scotus in *Prologo*, artículo primo, quod talis salvetur, quia Deus tali infunderet fidem qualem saltem parvulis et etiam gratiam suam. De lege tamen communi mittit talibus instructores sicut ad Cornelium Petrum misit. Unde propter hoc dico unum generale, quod ubicumque ponitur via ad salutem preter communem modum, ibi pono habere gratiam et fidem infusam consimilimodo, licet de Dei omnipotentia arguitur fieri potuisset. Hec Adam. *add. in marg. inf.* a. m. ms. || *fantasticus*] *Petrus dixit: In veritate comperi, quoniam non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente qui timet eum et operatur iustitiam acceptus est illi.*, Act. 10, ut dicit sanctus Petrus de Cornelio gentili. *add. in marg. sup. a. m. ms.* || *2 et 2*] notabilem conclusionem *add. in marg. dex. a. m. ms.* || *5 deus*] Nota quod nullus homo potest esse quin sit Deo obligatus. *add. in marg. dex. a. m. ms.* || *8 sed*] p. c. ms. || *9 et*] Respondeo negando consequentiam. Non enim semper prius potest absolvi a posteriori in eodem individuo, unde esse est prius quam dependere et inde non potest creaturam esse et non dependere. *add. in marg. dex. a. m. ms.* || *10 prius*] per prius ms. || *13 dubitatio*] iter. *in marg. dex. ms.* || *15 explicitam*] p. c. a. m. ms. ; explicatam a. c. ms. || *16 magis rigorose faceret*] p. c. in *marg. dex. a. m. ms. ; magis rigorose fieret a. c. ms. || *17 sit*] s. scr. sed del. ms. || *19 iob*] p. c. ms. || *22 aliquis*] p. c. ms. || *dico*] Nota quod iam de lege nunc stante salvatur extra fidem *add. in marg. dex. a. m. ms.* || *25 sine*] p. c. ms. || *28 et*] p. c. sup. l. a. m. ms. || *32 nobiscum*] p. c. ms. || *34 nota*] Nota quod philosophi non potuerunt ex puris naturalibus concludere quod Deo esset serviendum solum causa et intentione placendi sibi. *add. in marg. dex. a. m. ms.*</footnote>
crediderunt quod esset preappetendus omnibus et diligendus, sed non poterant
assentire quod ille taliter esset pre omnibus diligendus et colendus quod omnis
actus esset dirigendi in ipsum et propter ipsum, et quod sic esset honorandus
quod, si etiam homo non esset, ab eo habiturus quidquam adhuc super omnia
esset diligendus, et quod solum causa et intentione placendi sibi esset serviendum.
Hoc nullus poterat ex naturalibus, sed dilexerunt eum propter perfectionem
propriam ultimate, quia scilicet Deus eis dat esse. Etsi aliquis philosophorum ex
dicta cognitione consurrexit ad diligendum eum, sic ille erat in statu salutis. Et
ex hoc Apostolus repremit gentes dicens quod cum Deum cognoverunt non sic
glorificaverunt et igitur traditi sunt in reprobum sensum.

Argumentum bonum: homo ex natura sue speciei ordinatur in finem, vel istum potest attingere ex naturalibus vel non. Si non, tunc ex natura est diminute productus et otiose secundum istum statum. Si sic, tunc gratia superfluit.

Dicendum, licet ex puris naturalibus non possit completive attingere tamen
dispositive et igitur in isto statu non est frustra, quia sic attingit et potest attingere.
Sed quomodo tunc bestia sic attingit ex naturalibus suum finem, videtur quod plus
homo deberet ex naturalibus posse attingere, quia nobilior est ex naturalibus puris,
nisi dicatur quod sit peioris conditionis quam bestia. Non est simile de homine et
bestia, quia ultima perfectio ad quam homo est ordinatus est supernaturalis homini,
sed finis bestie non est supernaturalis sibi. Et est || maior gratia homini data et facta,
quia datus est sibi finis sibi supernaturalis, et ultra speciem nature sue, que est melior
et in infinitum nobilior quam ille qui competeret sibi ex natura sue speciei, et hoc ex
infinita gratia et liberalitate Dei. Sed alter est finis naturalis hominis, sicut aliarum
bestiarum, et istum bene posset homo ex puris naturalibus attingere, sicut bestia.
Sed ex gratia est sibi datus, preter naturalem finem, supernaturalis (finis), ut dictum
est. Et istum non potest ex eis attingere, sed, sicut gratiose Deus superaddidit finem
supernaturalem, sic etiam supernaturaliter iuvat ad attingendum ipsum dando
gratiam et alia requisita, et hoc si homo vult.

Nota quod non oportet quod, si homo aliquante diligat se quod tante diligat istum sine quo scit se non posse esse, sed diligit ipsum propter se, scilicet quia sibi dat esse et conservat, igitur ex regula posteriorica plus se, sed ex gratia potest eum plus se diligere.

Nota quod est differentia inter affectuose diligere et firmiter diligere: mater
diligit puerum affectuosius quam pater, sed pater firmius. Si enim filius esset in
periculo, pater exponeret vitam pro eo, sed mater numquam hoc faceret.

Nota quod, si homo exponit se pro communitate morti, ex hoc non plus affective
diligit communitatem, sed credit ex hoc plus bonum sibi accrescere, et, si diligit plus
se non esse quam bonum commune non esse, apparet sibi quod hec volitio sit sibi
probatio virtutis interim*, quod est saltem in vita vel in filiis, 8 *Ethicorum*.

5

10

15

20

25

30

35

39v

<footnote n="9">9 *apostolus*] Appostolus *ms.* || 11 *argumentum bonum*] *iter. in marg. dex. a. m. ms.* || 14 *dicendum*] Nota quod homo potest finem suum attingere dispositive *add. in marg. dex. a. m. ms.* || *completive*] *iter. sup. l. a. m. ms.* || 16 *sic*] *sup. l. a. m. ms.* || 17 *deberet*] *a. m. ms.* ; *iter. p. c. sed del. ms.* || 18 *peioris*] *p. c. ms.* || *non*] Notabile valde *add. in marg. dex. a. m. ms.* || 19 *ultima*] nulla *a. c. ms.* ; *p. c. sup. l. sed del. et iter. a. m. ms.* || 20 *est*²] Henricus de Oyta dicit: Deus vult quod homo faciat humana via omnem diligentiam suam in cognoscendo ea que sunt sue saluti oportuna, et ubi non poterit se hac via iuvare, tunc Deus vult eum supernaturaliter illuminare et dirigere. Secus enim facere esset temptare Deum. Nota quod aliquomodo est in potestate hominis quod Deus infundat sibi fidem et ex pacto divino, quia in libera (libera] *p. c. ms.*) potestate hominis est facere quod in se est ad bene vivendum moraliter et cuilibet tali decrevit, Deus manifestare necessaria ad salutem per predicatores, vel alio modo. Henricus de Oyta. *add. in marg. inf. a. m. ms.* || 28 *et*³] *p. c. in ras. a. m. ms.* || 29 *nota*] Nota de dilectione Dei propter se, scilicet hominem, non est meritoria. *add. in marg. sin. a. m. ms.* || 31 *posteriorica*] *p. c. ms.* || 33 *nota*] Nota differentiam inter affectuose et firmiter diligere. *add. in marg. sin. a. m. ms.* || 38 *apparet*] *p. c. ms.* || *hec*] *p. c. ms.*</footnote>
Differentia est inter appreciative diligere, firmiter diligere et affective seu affectuose diligere. Diligere appreciative est aliquid diligere tamquam melius quod homo estimat maioris pretii seu valoris. Firmiter diligere est aliquid sic diligere quod propter istam dilectionem non faciliter separaretur ab eo, sicut pater filium. Affective diligere est intense diligere ita quod ly affective, ut aliquibus placet, dicit intentionem actus diligendi, et sic mater affective diligit filium plusquam pater, sed non firmiter, quia forte mater dimitteret filium ubi pater maneret et exponeret mortem et vitam pro ipso.

Dudum ante tempora fuit disputata consimilis materia, et tunc dicebantur illa que secuntur.

Arguitur primo quod homo non meretur ex se, quia scriptum est: *nemo venit ad me nisi pater meus traxerit eum*. Item, nemo potest ex naturalibus dictare quod Deus sit super omnia diligendus. Duo modi dicendi. Unus, quodlibet ex naturalibus diligere Deum super omnia, tamen non meritorie, quia nemo meretur sine caritate. Et sic, quia non ex radice supernaturali, que est caritas, ideo, nisi implet mandatum. Et sic quis iuste agit et non meretur. Alii dicunt contrarium, quod creatura sibi derelicta omnia refert in se et omnia diligit propter se ita quod statuit se finem omnium, sed gratia levat hominem extra se, quia omnes dicunt se Deum diligere, quia eis bene fecit. Alii etiam dicunt quod, licet ratio dictare quod Deus sit melior, tamen voluntas propter hoc eum non plus diligit, nec se tali dictamini conformat.

Nota tres sunt gradus dispositivi. Prima dispositio est ex naturalibus, secunda est ex gratis datis, ultima est gratificans. Sed contra, sequitur quod in potestate hominis sit acquirere gratiam gratificantem. Patet: antecedentia sunt in potestate hominis, igitur consequentia. Confirmatur: Deus decrevit ad tales dispositiones dare gratiam, igitur, quia in potestate hominis est se disponere, tunc in eius potestatem gratiam gratificantem recipere. Iterum, in cuius potestate est ponere dispositionem, in illius potestate est ponere formam sequentem. Dicitur quod gratia gratificans non sequitur vi antecedentium, sed ex ordinatione, et igitur qui ponit talia antecedentia non habet se effective denominative || sic quod in potestate eius sit capere quando placet. Item, homo ex naturalibus potest vitare omne peccatum ad quod impellit passio. Probatur, quia existente passione vel necessario consequitur vel libere. Si necessario, tunc non peccavit. Si libere, tunc potuit non consentire, et per consequens peccatum vitare.

Advertendum quod, quamcumque sit motio, gravis voluntas potest non consentire, sed potest superare omnem temptationem et culpam vitare, quia essentialiter libera. Et ex hoc non sequitur quod frustra conferatur hominibus gratia, quia ipsa datur ut meritorie quis superet temptationes, et non consentiat eis, et ut ad rectum finem, et ut diu in gratia possit stare et perseverare, quod sine ea facere nequiret.

Notandum ultimo quod actus habet esse et a voluntate et a gratia, sed principalius a voluntate inquantum talis effectus, sed inquantum meritorius, principalius habet esse a gratia, vel esse meritorium principalius habet a gratia, etc.

Magister Nicolaus Dinkelspuel respondit ad illam.

<footnote n="1">1 differentia] Nota differentiam inter appreciative, firmiter et affective diligere. *add. in marg. sin. a. m. ms.* || 6 et] *p. c. in ras. ms.* || 9 dudum] Notabilia bona. *add. in marg. sin. a. m. ms.* || dicebantur] *p. c. in marg. dex. a. m. ms.* ; dimittebantur *a. c. ms.* || 10 secuntur] consecuntur *a. c. ms.* || 13 unus] Nota de dilectione Dei super omnia a naturalibus. *add. in marg. sin. a. m. ms.* || 21 nota] Nota quod tres sunt gradus dispositivi ad gratiam. *add. in marg. sin. a. m. ms.* || 22 sed] Argumenta (argumenta] *p. c. ms.*) quod in potestate hominis sit gratiam gratum facientem acquirere. *add. in marg. sin. a. m. ms.* || 27 sequentem] *p. c. ms.* || 30 item] Nota: argumenta quod homo ex puris naturalibus possit vitare omne peccatum. *add. in marg. dex. a. m. ms.* || 35 essentialiter] *p. c. in ras. a. m. ms.* || 36 ipsa] *p. c. ms.* || 39 notandum] Nota quod actus habet esse meritorium principaliter a caritate et non voluntate. *add. in marg. dex. a. m. ms.*</footnote>
〈NICOLAUS DE DINKELSPUEL〉

Utrum stante unione ypostatica nature humane ad divinam
stare posset naturam humanam carere beatifica* visione
Utrum panis possit transubstantiari in essentiam
Dei sicut potest in corpus Dei sive Christi

(Edidit Monica Brînzei)

Respondetur quod non, quia licet ex tali mutatione terminus* non mutetur sicut corpus Christi non mutatur ex conversione panis in ipsum, tamen de ratione mutationis talis est ut terminus ad quem capiat de novo esse ex illo. Modo Deus ex nullo capit de novo esse unde in transsubstantiatione altaris corpus Christi licet non fiat simpliciter post non esse, tamen fit de novo ex illo, ita quod habet esse ex isto ex quo prius non habuit et ratione cuius est in altari et prius non fuit.

Quidam dixit et multum probatur sine inconvenienti quod lapis posset concretive* dici Deus. Dicit enim quod Deus potest illi inniti sicut albedo lapidi, et sicut albedo non est album vel lapis albus sic natura divina non esset ille Deus qui lapis* est, sed alter Deus.

Item, homo et anima per unionem sanctificativam dicuntur sancti.

Aliqui respondent ad ista quod Deo repugnat propter hoc quia non potest rebus inniti sicut forma. Est enim purus actus in se reflexus.

Sed contra: de ratione denominationis et talis actuationis qua lapis dicitur albus non oportet quod inclinetur subiecto, sed est de ratione intimitatis ita quod, si albedo esset lapidi sic intima sine inhesione, adhuc esset albus.

Item, sic creatura dat Deo, sic esse denominative quod per unionem vel illapsum, quod Deus dicitur concretive* homo.

Notandum si vi unionis sanctificative creatura rationalis dicitur sancta, tunc creatura etiam dicitur Deus concretive, quia ly 'sanctum', ly 'Deus', ly omnipotens sunt predicata Dei. Si igitur primum, scilicet esse sanctum, communicatur concretive, tunc ly 'Deus' concretive et propter hoc deitas non est humanitas.

Item, sic concedendo quod humanitas Christi est Deus concretive, et adhuc deitas non est humanitas, advertendum tamen quod adhuc posset quis se fundare ad oppositum per hoc quod argumentum tale non valet: A habet omnem perfectionem per plenitudinem, igitur A est Deus. Patet, quia adhuc haberet dependenter ab alio.

Adhoc enim quod aliquid sit Deus requiritur duo: et plenitudo omnis perfectionis, et modus habendi, scilicet a se. Filius habet omnem gradum perfectionis non a se, sed a Patre non tamen dependenter.

Utrum independenter esse dicat gradum.

Dicitur quod non dicit quantitatem gradus, sed modum habendi. Si modo arguis hoc habet per plenitudinem, igitur omni modo habet. Negatur consequentia, quia aliquis modus non dicit gradum perfectionis vel quantitatem, sed modum habendi. Unde quod ly independens dicit perfectionem, sed non quantitatem gradus perfectionis, sed modum habendi, sic quod ad ymaginationem staret in creatura esse omnem perfectionem que iam est in independentia, sed non dicitur independens propter modum.

Sed forte adhuc debet concedere humanitatem in Christo esse Deum concretive, sed ipsa non est independens, quia hoc predicatur solum de eo quod essentialiter est Deus. Subsistere ad esse habet se sicut species* ad genus. Omne enim subsistere est

<footnote n="8">8 illo ] p. c. ms. || 9 altaris ] altariis a. c. ms. ; add. sup. l. ms. || 19 et ] add. sup. l. ms. || 21 inhesione ] p. c. manu Henrici ms. || 29 advertendum ] nota quod divino requiritur ad esse Deum add. in marg. ms. || 31 dependenter ab alio ] p. c. in ras. manu Henrici ms. || 32 duo ] add. sup. l. ms. || et ] in marg. ms.</footnote>
esse, et non econtra || et sic potest quidditas* Sortis salvari et manere quod ipsum non maneat suppositum.

40v

Aliqui dicunt quod natura humana in divinis potest existere et non suppositari* propria nec aliena, ut si inniteretur alteri per modum accidentis.

Utrum anima hominis possit esse suppositum.

Arguitur quod non, quia necessario est forma, quia forma non sumitur ab actu, sed ab aptitudine. Si igitur necessario est forma, tunc non potest esse suppositum. Esse enim formam est anime essentiale. Nulla res necessario est homo et de nulla sequitur: hec res est, igitur ipsa est homo nec de Deo, nec de creatura.

Nota quod non per solam ablationem anime a corpore ipsa erit persona, nec albedo sacramenti altaris est suppositum, licet auferatur actualis innitentia.

Pro quo nota quod preter actualem innitentiam qua accidens iam inheret duplex est aptitudo innitendi: una naturalis que a naturali cursu secundum speciem inest, et hec non est essentialis, sicut masculus naturaliter est masculus, et femina femina, non essentialiter. Sed Sortes posset manere eiusdem speciei per potentiam absolutam, quod non esset masculus. Alia est aptitudo innitendi obiectalis qua nata est ex essentia informare. Modo cum anima aufertur a materia, tunc per ablationem naturalis aptitudinis ad informandum ipsa erit suppositum et persona, ita quod non sufficit quod actualis informatio desinat, sed ultra requiritur ablatio predicta, sed non requiritur ablatio secunde aptitudinis, ymmo illa est inaufferabilis, quia omnino est ei essentialis, et sic Deus eam aufferre non potest.

Notandum: si natura humana in Deo peccat, non sequitur quod Deus peccat, sed sequitur, si ille actus fit ab ea, quod tunc fit a Deo in ratione actus, sed differmitas est res privativa, et hoc ad istam secunda causa non dependet a prima, et igitur non sequitur: natura humana in Christo peccat, igitur Christus, quia inesse differmitatis ab eo non fit, sed a creatura. Sed alii dicunt quod concedendum sit quod Deus peccat et est peccator concretive ratione nature assumpte.

Aliqui dicunt quod unio ypostatica per se reddit naturam inpeccabilem. Et sic sunt tres opiniones.

Nota: staret absolute Sanctum Petrum in celo peccare stante perfecta visione eius beatifica, quia per visionem absolute non illibertatur.

Non omnis denominatio que convenit corpori Christi convenit Christo, quia alique repugnant supposito, ut ly dependens repugnat Christo, sed omnis denominatio conveniens nature humane que non repugnat supposito dicitur de supposito et ei attribuitur* per communicationem ydeomaticam.

Aliqui dicunt: sicut materia non recipit formam nisi predisposita, sic natura rationalis non potest uniri illa ineffabili unione ypostatica supposito divino nisi prius elevetur per gratiam et summe beatificetur cognitione et fruitione brevie,* ita quod beatitudo est dispositio necessario prerequisita ad istam unionem. Et sic dicunt quod creature non capaces gratie et beatitudinis et visionis beatifice et aliorum ad beatitudinem requisitorum, quod ille non possunt ypostetice uniri supposito divino, sicut asinus lapidi. Dicunt quod talia Deo uniri derogat divine maiestati. Sed quod caro est Verbo unita, hoc est mediante anima ei inherente, que est capax visionis et beatitudinis, sed in triduo per respectum carnis ad animam adhuc fuit caro Verbo unita.

Sed communius tenetur oppositum illius dicti. Et dicitur quod Deus possit omnem rem ypostatice assumere et manere ea in naturalibus sine elvatione vel speciali beatificatione.

<footnote n="5">5 utrum] dubium *add. in marg. ms.* || 12 nota] nota quod duplex est innitendi aptitudo *add. in marg. ms.* || 24 istam] p. c. ms. || 38 cognitione et fruitione] *in marg. ms.* || 42 sed] de illa positione habens plures in 8vus folio sequenti *add. in marg. ms.*</footnote>
⟨NICOLAUS DE DINKELSPUEL⟩

Utrum pro culpa originali debeatur sola carentia divine visionis pro pena

(Edidit Daniel Coman)

Nota Ad Rom. 5: *sicud per unum hominem* etc., ibi dicitur quod per Christum habundantius intravit gratia, sed intellige hoc non quoad totum genus humanum, sed solum de istis hominibus qui per debita media, scilicet per sacramenta, disponunt se ad receptionem gratie, ut per baptismum, quia gratia maior est et per eam plus meremur quam per originalem iustitiam, ut patebit infra.

Ponatur quod Adam penituerit ante generationem filii sui primi; tunc ipse non fuit in originali culpa, ymmo non habuit culpam primam. Quomodo igitur transfudisset in filios? Hoc petit: quomodo ex actuali procedit originalis? || Dic isto modo: quia Adam per actualem culpam perdidit iustitiam originalem ad quam obligabatur ipse et omnis posteri eius, modo obligatio ad iustitiam mansit quoad posteros et quia perdidit illud et alii obligabantur eam recipere, igitur necessario quilibet contraxit et nunc contrahit originalem iniustitiam, id est culpam originalem, quia ipsa non transfunditur in eum, cum nullus habeat eam.

Unde causatur morbida qualitas in carne, que vomes dicitur. Non potest dici quod per inordinatam delectationem, quia stat quod aliquis non peccet propagando omnino, sed omnino mereatur; ymmo heresis est dicere quod homo non possit ordinate omnino propagare sine ullo peccato.

Nota: contingit quod caro delectetur et quod voluntas non, sed habeat tristitiam in hoc; sicut econverso in Christo: ipse sensibiliter tristabatur, voluntas autem omnino delectabatur et stetit recte in se.

Nota: in carne est vomes que est inclinatio quedam ad vicia ex corruptela, quia ex peccatis et desideriis caro acquirunt qualitates inclinantes ad viciam. Et sic unus homo habet vomitem interiorem quoad efficaciam, non quoad essentiam, et crescente caritate decrescit efficacia eius sicut in Beata Virgine fuit omnino extinctus quoad efficaciam, sed non quoad essentiam, et econverso: crescente fomite quoad efficaciam, tunc decrescit caritas quod fervorem. Tunc per hoc respondetur ad propositum: unde causatur vomes in filio presens, esto quod pater non peccat, nec mater generando. Respondetur quod bene possunt generare sine peccato, sed non possunt generare sine delectatione sensuali et sine inordinatis motibus et passionibus sensualibus ex quibus caro et semen inficitur et acquirunt qualitates ad peccatum inclinantes et insuper vomitem.

5

10

15

41r

20

25

30

<footnote n="10">10 || *add. cedulam f. 40a, vide p. 606, l. 23 – p. 608, l. 43*</footnote>

<footnote n="2">2 utrum ] sine originale. Fomes habet se sicud carbo ignitus qui vento accenditur, sic fomes peccatis incenditur *add. in marg. sin. ms.* || 4 intellige ] *in marg. ms.* || 9 ymmo ] *sup. l. ms.* || 10 originalis ] Henricus de Hassia: fomes peccati assimilatur scintille que in principio non nocet si prohibetur. Si autem invaluerit (invaluerit] *p. c. ms.*) et non extinguetur, surgit in magnum ignem; interdum sic est de fomite sive primis motibus: si in (exordiantur *add. sed del. ms.*) exordio non eliduntur, invalescunt et hominem vicis incendunt. Henricus de Hassia. Nota quod omne preter originale dicitur actuale, etiam videlicet non habeat actum coniunctum, sicud est peccatum omissionis, quia omne illud dicitur voluntarium quod agit sive negligit voluntas pro tempore quando deberet aliquid facere. Henricus de Hassia. Omne pecatum vel habet actum coniunctum, vel precedentem, vel ambo simul *add. in marg. inf. ms.* || dic ] iustitia originalis esset rectitudo voluntatis naturalis quam homo habet ab origine claudens in se completive aliquod donum supernaturaliter infusum rectificans voluntatem naturalem et appetitum inferiorem, ne rebellet voluntati. Reatus peccati originalis in baptismo transit, sed manet quoad substantiam — Augustinus. Nota de peccato originali et eius origine et quomodo ex actuali procedit originale *add. in marg. sup. ms.* || 11 perdidit ] prodidit *a. c. ms.* || 14 quilibet — nunc ] quibus contraxerit et non *a. c. in marg. ms.* || originalem² ] que vomes dicitur *add. sed del. ms.* || 15 eam ] causam *a. c. in marg. ms.* || 16 unde ] unde causatur fomes in carne *add. in marg. dex. ms.* || 21 sicut ] sed *a. c. ms.* || 23 nota ] nota quod unus homo habet maiorem fomem quoad efficaciam, non quoad essentiam *add. in marg. dex. ms.* || 27 fomite ] vomite *a. c. ms.* || 28 respondetur ] *p. c. in marg. ms.* || 31 inordinatis ] iter, in marg. ms. || motibus ] moribus *a. c. in marg. ms.*</footnote>
Nota: ponamus quod Adam peccaverit antequam Eva de costa eius fuit formata. Utrum ipsa contraxit peccatum originale. Dicitur quod sic et etiam Adam si per potentiam Dei postea fuisset secundario ab alio generatus ipse etiam contraxisset peccatum et quod prius fuit sibi accidentale postea esset sibi originale.

Quomodo ille contrahit peccatum ab Adam qui nichil de substantia vel de materia Ade habet, sicut multi sunt?

Nota: ad hoc quod contrahatur peccatum originale non oportet quod aliquid realitatis Socrates recipiat ab Adam, sed diligenter advertendum quod illo modo transfunditur peccatum originale, quia Adam habuit iusticiam originalem quam debebat transfundere in omnes posteros et quam Deus volui transfundi in posteros per communem modum propagationis unus ab alio et quia Adam perdidit igitur in nullum transfundit et igitur quilibet sequens iustitia caverit, et per consequens in peccato originali fuit; illo modo igitur debet dici de contraxione peccati originalis nisi Deus specialiter sanctificaret in utero ut Sanctus Iohannes. Sicut enim Deus voluit corpora hominum sequacia ab Adam contrahi et per intermedios, sic voluit etiam iustitia anime contrahi.

Sed quomodo et unde causatur vomes? Nota bene quod dupliciter potest dici. Primo, cum Adam peccavit, tunc amisit iustitiam per quam caro et sensus obediens fuit anime; et tunc disgrasia fuit facta in carne et omnino corrupta, ita quod amisit connexionem naturalem per quam omnino obediens fuit et fuit ita bene connexionata quod numquam homo fuisset mortuus naturaliter, nec infectus ab aliquo, nec egrotatus. Et propter peccatum terra et cibus etiam fuerunt corrupta, quia dixit Deus: *maledicta terra in opere tuo; spinas* etc. Et sic cibus sumptus a terra fuit et est omnibus nobis disconveniens, sic non possimus per naturam re habere nostram connexionem pristinam, et quia Socrates sic est infectus et quasi infirmus ipse producens Platonem, producit eum etiam in dispositione sicut videmus quod communiter infirmi, ut leprosi, producunt filios consimiliter morbidosos, ita quod quandoque una tota genealogia (geneoloya) contrahit et habet unum proprium peccatum modo consimili oportet hic ymaginari.

Alter modus valde bonus est de vomite quod cum Adam peccavit, Deus pro pena peccati produxit sibi vomitem in carne, quem facit contrahi filium Ade ab ipso et filium filii a filio. Non enim est inconveniens quod Deus positive det aliquid mali in penam || peccati et etiam pro exercitio virtutum. Sed ipse etiam Deus dat gratiam qua vult hominem iuvare et sic iuvando ipsum alter superando meretur; sic enim Deus quandoque dat bono homini inimicum ut per eum bonus homo exercitatur et Deus vult eum iuvare contra inimicum si alter facit quod in se est.

Si tamen homo crearetur ex pura terra sine propagatione ille, non contraheret originale, quia Deus non obligat nisi illos qui successerunt sibi tempore communem propagationem.

<footnote n="2">2 adam] Eva a. c. ms. || 5 nichil ] m add. sed del. ms. || 7 nota] nota consequentialiter transfunditur peccatum originale add. in marg. dex. ms. || 17 sed] nota unde causatur et quomodo causetur fomes add. in marg. dex. ms. || 18 caro] iter. sup. l. ms. || 24-25 per naturam — nostram] del. sed iter. in marg. ms. || 30 alter] alter modus ymaginandi de fomite add. in marg. dex. ms. || 33 penam] nota quod talis consequentia non valet: ‘A est conceptus in originali peccato, igitur in originali culpa’, quia ibi arguitur a superiori ad inferius affirmative. Peccatum dicitur tripliciter: uno modo pro culpa et proprie; secundo modo pro pena peccati — Rom. 5; tertia modo pro causa peccati, scilicet originali peccato — I Cor. 6. Nota quod angeli purgari dicuntur et tamen nulla est macula in eis. Augustinus: “velimus nolimus in terra nostra habitat rebus eius sive concupiscentia carnis, (sive — carnis] sup. l. ms.) id est fomes peccati subici potest, exterminari non potest.” *Eum qui non noverat peccatum Deus Pater pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur iustitia Dei in ipso* — II Cor. 5, g add. *in marg. inf. ms.* || *peccati] nota quod non est inconveniens Deum dare aliquid mali positive pro exercitio virtutis add. in marg. sin. ms.* || 35 *dat] nota quod Deus dat interdum homini inimicum pro exercitio virtutis add. in marg. sin. ms.* || 36 *facit] p. c. ms.*</footnote>
Opiniones sunt: aliqui dicunt quod parvuli decedentem precise in originali pro culpa originali non habent precise nisi penam dampnati, scilicet carentiam beatitudinis, sed habent etiam dolorem, quia tristantur quod perdiderunt beatitudinem et sic habent multas passiones dolorosas et etiam aliunde, quia possunt pati per vulnera, sicut si homo iam crearetur in campo sine originali, ex pura terra, iste posset dolere, quia posset cadere in ignem, sed dicunt quod ille dolor non est pena. Pena enim connotat quod debetur pro peccato, modo eis non infligitur dolor pro peccato, quia peccato originali precise correspondet carentia et nichil aliud. Sed quare Deus permittit eos dolere? Hoc est quia Deus decrevit istos permittere naturalibus suis et eos non spiritualiter iuvare, sed decrevit iuvare homines habentes iustitiam originalem, sicut unus dominus puniens servum pro peccato infliget sibi penam pro isto, et certam sit quod non aliam. Sed si illi servo alias occurunt multa mala dolorosa ab aliis hominibus non vult eum iuvare. Sic etiam dicunt quod dolorosa que iam ego habeo non sunt ex peccato meo originali, sed sunt ex corruptione carnis. Unde si unus iuvenis numquam peccavit actualiter, ipse adhuc habet dolores, infirmitates que non sunt pena pro suo originali.

Nota etiam quod unus bene punitur et ei infligitur pena sensus pro peccato alterius et sic dolor noster est pro peccato Ade pena. Forte hoc etiam posset dici de Christo. Ille enim habuit dolores qui forte possunt dici pena pro peccato Ade, non sui, quia numquam fuit in peccato nec originali nec actuali. Ad illud videtur esse illud Ps.: *que non rapui, tunc exolvebam.* Sed licet unus punitur pro alio, tamen non dampnatur pro alio. Et sic puer decedens in originali pro proprio peccato originali dampnatur et non pro peccato Ade. Verum est quod peccatum Ade est occasio quod ille parvulus caret iustitia ad quam habendam obligatur et, quia non habet, dampnatur etc.

Alia opinio quod dolor parvulorum decedentium est pena pro originali et debetur eis pro pena. Et ad hoc sonat auctoritas quedam Augustini dicens quod pueri vadunt ad ignem eternum; in *De fide ad Petrum* dicit: “firmissime teneas, et nullatenus dubites, parvulos ire ad ignem eternum”.

Adhuc alias audivi a doctoribus quod pueri tales in alio seculo nullum dolorem habent et quod Deus ad talem nollet concurrere causaliter, et igitur non possunt tristari. Ibi sunt duo modi convenienter. Unus, quod cum pueri considerant dampnationem suam quod, si tunc dimitterentur naturalibus suis cum communi influentia Dei, ipsi tristarentur, sed Deus non vult concurrere causando tristitiam aut mestitiam.

Alter modus quod licet videant se esse dampnatos, tamen vident quod sunt iustissime dampnati, et igitur de iustitia Dei plus delectantur. Iterum, ipsi sciunt quod sine culpa eorum actuali, et hoc etiam est eis consolatio, quod non peccaverunt, sed quod provenirent || ex peccato alterius.

<footnote n="39">39 || add. cedulam f. 41a, vide p. 609, l. 1 – p. 612, l. 7</footnote>

<footnote n="1">1 opiniones] nota: oppiniones de parvulis decedentibus sine baptismo *add. in marg. sin. ms.* || 2 precise nisi] *p. c. in marg. ms.* || 7 pena²] nota quod peccato originali correspondet solum carentia divine visionis *add. in marg. sin. ms.* || 12 certam] *iter. in marg. ms.* || 13 etiam] *iam scr. sed del. ms.* || 17 nota] nota quod pena sensus bene infligitur uni pro peccato alterius *add. in marg. sin. ms.* || 38 peccaverunt] quod *add. sed del. ms.* || 39 provenirent] nota: videtur quod per mortem Christi sit omnibus originalis iustitia restituta — Rom. 5: *quod sicud per unum hominem* etc., ubi invenitur quod per Christum habundantius intravit gratia quam per peccatum Ade mors, quod non esset nisi restituta esset iustitia originalis. Respondeo negando argumentum. Sed illud dictum intelligitur de gratia gratum faciente, que confertur ratione meritorum Christi atterentibus debite et per applicationem sacramentorum plenius et perfectius quam ante, que quidem gratia esset habitus melior et per eam plus meremur quam per originalem iustitiam. Ymmo per originalem iustitiam non meruissetem, sed requisita fuisset adhuc gratia ad merendum, que nunc perfectius nobis datur (sed quidquid sit de *add. sed del. ms.*) *add. in marg. inf. ms.*</footnote>
Nota: omne peccatum est voluntarium et peccatum originale in puero est voluntarium ex eo quia procedit consecutive ab uno peccato quod fuit actuale et voluntarium in Adam, et puer non impellitur.

Nota: dicunt aliqui quod culpe ut sit in genere non debetur pena sensus, sed culpe actuali et quare hoc certe dicunt ipsi propter delectationem. Et nota tunc ibi quod multum peccatum actuale est sine delectatione. Nec est instantia de omissione. Dicunt aliqui tantum quod nullus peccat pure obmittendo, sed quidquid sit de illo dicendum quando homo obmittit hoc est quia tepidus est et neglexit propter delectationem in aliquo tempore sic agere propter quem defectum non inplet quod debet. Si etiam obicitur de eo quia aliquis peccat in eo quod tristatur nimis de aliqua re, dicendum est quod Pater nimis tristatur de morte Filii ex eo quia nimis dilexit eum; sic in aliis dicendum, quia homines peccant tristando, quia ammiserunt res quas nimis dilexerunt; istis igitur propter delectationem precedentem debetur pena sensus. Sic dic quod omne peccatum actuale habet delectationem vel precedentem vel annexam vel consequentem propter qua illi peccato debetur pena sensus.

Si obicis quod pueri obligantur ad impossibile dic quod ex iure nature obligantur habere originalem iustitiam, sed non simpliciter, sed sufficit eis habere gratiam iustificantem.

Nota: nos baptizati non obligamur ad iustitiam originalem, sed nobis sufficit gratia nostra collata loco iustitie originalis et ipsa nobis est multo melior, quia per eam meremur etiam totalem perfectionem corporis et reformationem indispositionis que fuit introducta a necessitate propter originale, si non hic, tamen in vita futura.

Sed Deus dimittit nos hic in penalitatibus propter mereri, sed vult nos pie iuvare per gratiam et, si debite utimur ea, vult nos omnino perficere et premiare et reformare et beatificare finaliter.

Sed originalis iustitia licet sufficisset ad bene agere, non tamen ad meritorie agere. Ad hoc enim indigisset dono altiori secundum doctores.

Nota quod eligibilius vel minus fugibile est hinc dolorem infinitum extensive et intensive quam excludi solum a regno Dei per culpam quamcumque. Sed si homo excluderetur a regno Dei sine culpa sicut Deus absolute posset, tunc non oportet, sed eligibilius esset a regno dei excludi per originale quam pro actuali, tum quia originale est minus, tum quia actuali debetur duplex pena, scilicet dampni que etiam debetur originali et insuper pena sensus.

Ponatur casus quod Deus det alicui habitus virtutis ut gratiam, fidem, spem, ita quod ille habeat se pure passive sicut iuvenis qui baptizatur, utrum sit iustus et sanctus. Dic quod sic sicut etiam sanctus Iohannes iustificatus in utero. Sed utrum ille sit statim per istum habitum in statu merendi, apparet Henrico de Hassia verissimilius quod non meretur, vel quod ut sic, non sit statim in statu merendi.

Nota: culpa nichil importat positive. Si enim de homine iam vitioso miraculose auferentur omnes habitus et qualitates positive, adhuc esset in culpa, quia culpa dicit carentiam alicuius cum obligatione intendendi, quod dico notanter, quia iam in deest originalis iustitia, qua etiam sum privatus, quia aptus natus sum habere et non habeo, nec tamen ex hoc sum in culpa, quia iam non obligor, sed deobligatus

<footnote n="1">1 nota] nota quod omne peccatum est actuale *add. in marg. dex. ms.* || 3 et puer — impellitur] *in marg. sin. ms.* || 4 nota] quare culpe debetur pena sensus *add. in marg. dex. ms.* || 14 sic] nota quod omne peccatum actuale habet delectationem *add. in marg. dex. ms.* || 19 nota] nota quod plus meremur per gratiam quam amisimus per originalem iustitiam *add. in marg. dex. ms.* || 22 necessitate] *p. c. sup. l. ms.* || 27 sufficisset] *p. c. sup. l. ms.* || 33 duplex] *p. c. sup. l. ms.* || 40 nota] nota culpa nichil importat positive *add. in marg. dex. ms.* || 42 notanter] *p. c. in marg. ms.*</footnote>
sum per baptismum. Etiamsi habeo aliquid quod obligor non habere, || iterum sum in culpa, sed hii habitus vel ista realiter non fit me esse in culpa, sed obligatio ad non habendum.

Ex illo solvitur tale argumentum quo arguitur quis producit in primo instanti esse parvuli culpa, id est utrum iuvenis: et sic est peccatum actuale.

Iterum, utrum per voluntatem, vel quomodo, vel ut* Deus producit sibi originalem, quod omnino videtur impium, dicitur quod numquam producitur parvulo peccatum. Originale enim nichil est, sed dicitur quod in primo instanti pueri ipse obligatur habere iustitiam originalem quam non habet et propter hoc est in peccato originali. Esse enim in tali non est aliud nisi obligari ad habendum et non habet et per baptismum deobligatur.

Probatur quod vomes est remissibilis, quia ex caritate procedunt actus boni qui sunt contrarii actibus procedentibus a vomite, igitur habitus ex istis bonis et malis operibus procedentes etiam contrariantur.

Opera vitiosa producunt vicium; virtuosa, virtutes; igitur habitus.

Henricus Hassia dicit: probatur quod habitus vomitis per exercitia caritatis potest totaliter secundum essentiam remitti, et sic totaliter auferri, quod tamen non est commune dictum.

Et sic dicit quod stat post corruptionem eius hominem adhuc peccare, quia dicit quod homo non solum inclinatur ad malum ex vomite, sed a constellatione a mala connessione contracta ex regimine et aliunde ex nutrimento et sic non regeneratur per alia mala opera, sed per talia generantur alii mali habitus et connexiones inclinantes ad peccandum, et igitur si ablato vomite homo peccat, non regeneratur vomes, quia infligitur vel contrahitur ex communi lege solum a necessitate.

Posset etiam dici quod remitteretur, sed non totaliter, sed per partes proportionales remitteretur, quare numquam caremus totus etc.

Sed concedit tum quod caritas stat cum vomite, quia quilibet homo statim baptizatus habet caritatem et vomitem, sed communiter tenetur istius dicti contrarium, scilicet quod non remittitur secundum essentiam, sed quoad efficaciam; ne possit movere ad peccandum ita quod impeditur per bonos habitus motio et activitas eius.

Sed dicit Hassia quod predictum non repugnat comuni legi et bene possit sustineri, dicit igitur: sicut, secundum Psalmistam, virtutes repugnant viciis, ita virtutes acquisite per se per bona opera caritatem repugnant vomiti.

Sed contra: tunc sequitur quod pari ratione caritas etiam repugnaret vomiti. Consequens falsum. Probatur consequentia, quia ex caritate etiam procedunt opera

<footnote n="1">1 habere] Henricus de Hassia: Nota quod, si sola Eva peccasset et fuisset punita et dampnata pro eodem peccato omnino qualiter modo sicud fieri potuit, clarum est quod omnes filii Eve contraxisse nt originale et fuissent addici dampnationi ratione peccati solius prime matris sicud modo ratione peccati amborum. Et secundum hoc opus fuisset tunc adventu Christi redemptoris sicud modo ad liberandum genus hominum a servitute peccati et dyaboli. Item, ut volunt leges humana ratione fulcite si mater unumcumque et maxime in penam peccati sui facta est serva aut sumatur ad dampnationem mortis iudicata omnes filii eius in hoc casu servi erunt non obstante quod a patribus liberis generentur, quia ventrem sequitur partus et cuius est arboris illius est fructus unumcumque arbor fecundetur etiam si a Spiritu Sancto secundum rationem civilis iustitie ut videtur. Sed quidquid sit de hoc non est certum nobis — Henricus de Hassia. De hoc vide in libro 2, distinctione 21, qui tenet credo oppositum. Partus sequitur ventrem. Vide sanctum Thomam de ista materia, 2 *Scripto*, distinctione 31, (prima *add. sed del. ms.*) questio 1, artículo 2 in responsione ad 4 argumentum *add. in marg. inf. ms.* || 7 omnino] ratio *a. c. ms.* || *videtur* ] p. c. ms. || *impium* ] reprobandum *a. c. ms.* || 8 enim nichil] instanti enim michi *a. c. sup. l. ms.* || 10 esse] nota quid est esse in originali peccato *add. in marg. sin. ms.* || 12 probatur] nota argumentum ad probandum quod fomes sit remissibilis *add. in marg. sin. ms.* || 15 producunt ] p. c. sup. l. ms. || 17 secundum — remitti] *del. sed iter. in marg. ms.* || auferri ] p. c. ms. || 22 regeneratur] *del. sed iter. in marg. ms.* || 24 contrahitur] contrariatur *a. c. in marg. ms.* || 27 totus etc.] *sup. l. ms.* || 31–32*motio et activitas eius]* p. c. in marg. ms.*</footnote>
que contrariantur operibus provenientibus a vomite sicut a virtutibus generatis ex bonis operibus procedunt opera contraria operibus vomitis propter quorum operum contrarietatem dicis habitus contrariari.

Dicitur quod caritas contrariatur ei virtualiter, quia ex ea nata sunt procedere opera generatam habitus virtutis qui formaliter contrariantur ipsi, caritas non tamen contrariatur ei formaliter, cum stent simul, nec contrariatur formaliter ipsa caritas habitibus viciاس is acquisitis, cum simul stent in noviter concreto.

Istud totum est verum, sed non michi solvere argumenum, quia peto ut prius, quare virtutes acquisite ex bonis operibus contrariantur vomiti et non ipsa caritas, que etiam quedam virtus est, si non naturaliter ex operibus acquisita, tamen de super miraculose data inclinans etiam ad opera contraria operibus vomitis.

Item, adversarius non potest arguere contrarietatem formalem virtutis acquisite ad vomitem nisi quia opera ex quibus generatur et ad que post generationem inclinat contrariantur formaliter operibus vomitis, sed clarum est quod opera caritatis etiam contrariantur operibus vomitis, igitur ex eodem arguitur quod caritas formaliter contrariatur vomiti.

Apparet michi quod concedendum sit secundum opinionem || tenentem quod vomes aufertur per virtutes, ut superius dictum est quod caritas etiam formaliter contrariatur vomiti, ita quod per naturam non possunt simul stare; sed nulla est talis contrarietas rerum propter quam nullo modo possent simul merere, quia Deus omnes formas potest simul in eodem subiecto tenere. Dico igitur quod sicut Deus miraculose redimit hominem a peccato mortali et ab eterna dampnatione quam meruit per peccatum, sic miraculose conservat gratiam cum vomite ut homo ei valeat resistere.

Sed diceres: quare non aufert vomitem?

Dico quod hoc est ut homo resistendo mereatur et ad resistendum ipse vult eum iuvare per gratiam ut valeat mereri.

Sed tunc incidit difficile dubium: quare Deus vult vomitem corrumpi per virtutes acquisitas et non per gratiam? Istius causam scit ille qui sui gratia sine nostro merito nos a peccato vult liberare ut heredes paterni regni efficere.

Forsitan tamen potest dici quod Deus ex sui immensa pietate sic decrevit quod cum homo in tantum se exercitat resistendo vomiti et hostibus aliis, quod per tantum exercitium virtutes generantur, quod ipse tunc pro merito illius exercitii vult eum misericorditer a vomite liberare.

Ab aliis tamen contrarietatibus, ut ab hostibus visibilibus et invisibilibus, et a concupiscentia, que ex connexione carni sibi est, et ex corruptione primeva, non vult eum liberare, sed hoc vult reservare tum quia sic meritum tolleretur, tum etiam quia per talia vult punire primum peccatum.

<footnote n="5">5 caritas] iter. sup. l. ms. || 17 opinionem] utrum sit tantum unus fomes (fomes] vomes a. c. ms.) inclinativus ad omnia vicia. Et videtur quod sic, sicut est una caritas pro omnibus operibus meritoriis. Et si essent diversi, secundum diversitatem viciorum, vel igitur omnibus darentur equaliter. Et hoc non, cum aliqui sint valde plus (plus] sup. l. ms.) inclinati ad certa vicia, ymmo aliqui a natura ad aliquas virtutes; nec esset causa quare inequaliter sive quod inequaliter darentur et non omnibus omnes. Nec potest dici quod unus tantum, quia quomodo ille unus existens posset inclinare ad actionem sive actus sic specie differentes nisi differens quod Deus miraculose utitur eo ad inclinandum ad diversos actus, sicut mediante eadem caritate miraculose inclinat voluntatem ad diversa opera que caritas sue nature derelicta solum inclinaret ad actus certe speciei, illud non videtur. Non enim videtur conveniens fore quod Deus sic agat miraculose inclinando hominem ad peccata. Posset dici quod sicut Deus fomitem immediate causat et creat miraculose, non quidem dando ipsum anime in ratione culpe, cum sic Deus nullius potest esse causa, sed in ratione pene pro culpa et pro exercitio hominum, ut scilicet fortiter resistendo et bene se habendo in tali inclinatione plus mereantur, sic Deus utitur eodem fomite miraculose mediante ipso inclinando ad diversa opera secundum speciem, etiam pro exercitio hominum et in ratione pene pro culpa etc. add. in marg. inf. ms. || 25 sed] nota quare Deus non auferat fomitem add. in marg. dex. ms. || 28 sed] dubium add. in marg. sin. ms. || 35 invisibilibus] ex add. sed del. ms. || 36 corruptione] pre add. sed del. ms.</footnote>
Dubitatio: quare peccatum cuiuslibet parentis non transfunditur in filios suos?

Respondendum ex superioribus notando primo quod peccatum Ade non transfusum est in posteriores suos, sed occasione peccati Ade factum est ut omnes simus in peccato, non quidam in tali in quo fuit Adam, nec in consimili isto modo, quia Adam habuit iustitiam originalem ad quam ipse et omnes posteri obligabantur et istam ammisit peccando accidentaliter, scilicet comedendo pomum. Nos autem sumus in peccato originali solum ex eo quia non recepimus a principio nativitatis iustitiam ad quam obligamur, quod est peccatum omnino differens a peccato Ade, quo ipse actualiter peccavit transgrediendo legem in comestione, ut notum est. Adam ergo non fuit in peccato originali, sed in quodam actuali, per quod amisit iustitiam in qua creatus est. Sic igitur peccatum suum non transfunditur in nos.

Consimiliter ad propositum: peccata aliorum patrum non transfunduntur in filios suos nec occasione peccati patris mei potest fieri de lege communi ut ego statim natus sim in peccato.

Causa est quia ego non obligor, nec Deus obligavit me ad habere iustitiam vel virtutes parentis mei statim post nativitatem. Deus autem obligavit ad iustitiam originalem.

Verum quod ego teneor habere gatiam quam forte habuit pater meus, sed non est ex peccato parentis mei quod ego non habeo eam statim post nativitatem, quia etiam etsi ipse esset in gratia tempore generationis et nativitatis mei, ex hoc ego non contraherem eandem ex nativitate, ut notum est, sed ex baptismate. Deus enim iam non vult ut per propagationem transfundatur iustitia vel gratia parentis in Filium sicut hoc voluit de iustitia originali.

Notandum tamen quod puer bene potest ex peccato parentum contrahere dispositiones ad peccandum. Unde pueri illegitimi, ut pueri clericorum, frequenter sunt peiores aliis, quia, ut volunt aliqui, ex quo parentes servant illicitum usum et libidinosum omnino in propagando, tunc caro ex ista inordinata concupiscentia et ex passionibus talibus immoderatis contrahit conexiones ad consimilia opera inclinantes, vel etiam si parentes habuerunt alias dispositiones ad peccandum alia specie peccati, tunc transfundunt eas in filios. Etiam Deus in penam peccati forte vult filios talium non prosperari.

Forte etiam quod tales sepe sunt mali ex mala educatione, quia patrem sequitur sua proles. Ipsi enim informant pueros in istis moribus quibus ipsi vixerunt et deduxerunt tempore suum. Si tamen tales pueri bene faciunt, plus merentur aliis pueris, eo quia difficilius est eis.

Utrum puer obligetur ad iustitiam originalem.

Quod non, quia ei || sufficit gratia baptismalis, igitur non obligatur ad iustitiam. Dico quod ipse obligatur et nego consequentiam, licet enim sibi sufficiat gratia baptismalis, tamen antequam habeat eam ipse obligatur habere iustitiam, sed per gratiam baptismalem ipse deobligatur et obligatio cessat. Non tamen dico quod ipse similiter sic obligatur quod sine ea salvari non possit, sed sic quod sine ea non potest salvari nisi obligatio tollatur. Sicut si alicui concessi pecuniam, ipse obligatur michi, similiter et si tempore deputato non restitueret, ego non exsisterer amicus suus nisi aut solveret aut nisi ego libere absolverem eum a debito.

Alio modo forte posset dici quod obligatur ad iustitiam originalem et ad gratiam

43v

<footnote n="1">1 dubitatio] dubitatio de tranfusione peccati proximorum parentum in filios *add. in marg. dex. ms.*
|| 4 isto modo] *p. c. sup. l. ms.*
|| 7 recepimus] *recipimus a. c. ms.*
|| 8 differens] *iter. in marg. ms.*
|| 20 tempore] *p. c. sup. l. ms.*
|| 24 notandum] nota quod puer ex peccato parentum potest
contrahere aliquam malam dispositionem *add. in marg. dex. ms.*
|| 29 habuerunt] *p. c. ms.*
|| 36 utrum] dubitatio *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
sub disiunctione et ad nullum seorsum, ita quod aut oportet eum habere iustitiam
originalem vel gratiam. Prima solutio videtur melior.

Utrum preter disgrasiam in carne, de qua superius dictum est, sit vomes ponendus. Dicendum quod sic. Et hoc in anima. Unde homo ex primo peccato secundum utramque portionem videtur corruptus secundum doctores. Verum quod pronitas quem habemus ad vicia forte salvari possit per disgrasiam in conexione naturali carnis, sed quia doctores videntur tenere contrarium, igitur conformandum est eis pro posse.

Notandum etiam quod, si non esset auctoritas ad contrarium, quod tunc
probabiliter posset sustineri quod iustitia originalis non fuisset aliud nisi debita
dispositio carnis seu corporis secundum quam sensualitas fuisset omnino obediens
rationi et secundum quam nulla fuisset inclinatio ad vicia, tunc enim nulla
fuisset pronitas ad vicia vel ad corruptionem, quia anima non ex se, sed ratione
sensualitatis et corporis solum inclinatur et trahitur ad vicia.

Et tunc dicitur communiter quod in primo peccato ista dispositio optima
fuit disgrasiata ita ut homo iam infirmus dicatur et ratione istius disgrasie
inclinatur ad opera sibi disconvenientia sicut infirmi semper appetunt comedere
eis disconvenientia; et hoc dicitur quod ista disgrasia esset vomes. Si autem iustitia
originalis fuit donum concreatum, tunc iustum fuit omnino ut Deus in penam
peccati quo ammittebatur adderet aliquid formaliter contrarium in anima, ut, ubi
prius caret, iustitia iam esset quoddam incitans ad iniustitiam, quod vomes dicitur.
Liber es ad credendum, quia nescio utrum sit conforme dictis doctorum etc.

## MAGISTRI IOHANNIS BERWARDI

Utrum reprobatio et predestinatio sint
opposita respectu rationalis creature immediata

(Edidit Ioana Curuț)

Utrum Deus sit totalis causa reprobationis. Et si sic, tunc dampnatio non est homini imputabilis, quia non fuit causa eius.

Dic uno modo quod pena sensus imputatur homini, quia ipse libere peccavit
pro quo peccato sibi pena debetur.

Nota: conclusio communis est quod Deus ab eterno reprobavit reprobandum etiam non respiciendo opera eius futura.

Sed contra: irrationale omnino videtur quod Deus non respiciendo culpam
reprobaverit eternaliter, sicut irrationale esset quod dux suspenderet filium non
propter peccatum eius.

1 quod — oportet ] del. sed iter. in marg. ms. || 3 utrum ] dubitatio ubi ponendus sit fomes add. in marg. sin. ms. || disgrasiam ] iter. in marg. ms. || 5 portionem ] iter. sup. l. ms. || 6 quem ] p. c. ms. || 9 notandum ] iustitia originalis add. in marg. stn. ms. || 14 vicia ] nota quod anima solum ratione sensualitatis et non ex se trahitur ad vicia add. in marg. sin. ms. || 21 incitans ] in add. sed del. ms. || 22 es ] p. c. ms. || 24 utrum ] Questio. De hoc tractat Magister libro primo, distinctione 40. add. in marg. sin. ms. || 26 utrum ] Nota quod nullus potest incipere esse (esse] sup. l. ms.) vel desinere esse predestinatus vel reprobatus, quia, si posset, tunc iam non esset et immediate post hoc fieret etc. Vel iam esset et prius non fuisset, et hoc est impossibile, quia divinum propositum mutaretur. Sic similiter: Deus respectu nullius potest incipere esse vel desinere predestinatio vel reprobatio. ¶ Nota: auctoritas beati Augustini *De fide ad Petrum*, capitulo 1: “Illi cum Christo regnabunt quos Deus gratuita bonitate predestinavit ad regnum (quia enim tales (tales] eos p. c. sup. l.) scr. sed del. ms.). Quia enim eos tales predestinatio preparavit ut in regno Dei essent; preparavit utique secundum propositum vocandos ut obediant; preparavit iustificandos ut accepta gratia recte credant et bene vivant; preparavit et glorificandos ut Christi coheredes effecti regnum celorum sine fine possideant.” ¶ Augustinus dicit: “Si non es predestinatus, fac ut predestineris.” Illud autem non esset possibile si impossibile esset reprobatum predestinari, igitur. ¶ Respondeo quod intelligitur sic auctoritas: si non apparent in te opera predestinationis, fac ut apparent in te opera predestinationis etc. add. in marg. inf. ms. || 33 non ] nullus a. c. ms.
Responditur quod Deus libere fecit omnes homines et omnia que ad extra produxit, et sic libere et iuste uni potuit addere vitam eternam et alteri non, sicut sibi placet, sicut uni de duobus pauperibus do denarium, alteri non, et quia libere, nullus potest me reprehendere.

Iterum, dicunt alii valde probabiliter quod Deus ab eterno libere voluit alicui non dare vitam, sicut parvulis, et sic reprobavit, sed aliquibus ultra addidit penam sensus ex culpa actuali eorum et propter culpam, et sic quod Socratem Deus reprobat est omnino voluntas Dei, sed addit penam propter peccatum.

Nota: dicit Henricus de Hassia quod potest bene sustineri quod culpa quam scit Deus hominem habiturum sit occasio quare Deus ab eterno proposuit ei non misereri, ita quod Deus in suo proposito respexit eternaliter culpam istius qui erat peccaturus.

Sed quid dicendum tunc de parvulis quorum unum permittit mori precise in originali et alium non. Dicendum quod Deus adhuc videt || quod unus eorum, scilicet qui moritur, si viveret, actualiter peccaret, et sic propter culpam quam perpetraret si viveret, ipse reprobat, et forte hoc ex misericordia eius, quia sic minus punitur in originali quam si simul haberet actuale, tunc igitur mittit eum sic mori.

Moriatur homo in peccato mortali. Propono istam causalem: 'quia ille moritur in peccato mortali, Deus reprobavit.' Negatur causalis, sed conditionalis concederetur: 'si ille etc.'

Sed probatur causalis, quia vel culpa est causa reprobationis, scilicet divini propositi, vel culpa est effectus reprobationis. Non causa, igitur effectus. Probatur etiam quod est effectus eius, quia iste manet in peccato quia Deus non dat gratiam, sicut si aliquis infirmus est in extrema necessitate et ego habeo panem quem nolo sibi ministrare, ego dicor causa mortis sue, et ipsum occidere sic etiam nauta est causa subversionis navis propter hoc quod navis salvari non potuit sine presentia et adiutorio naute.

Confirmatur, quia iste peccator non potest esse iustus nisi Deus det, igitur, si Deus non vult dare gratiam, ipse non potest iustificari et necessario manet iniustus.

Deum esse causam peccati intelligi potest dupliciter: uno modo impulsive vel active, positive et sic non est causa, quia non impellit nec inclinat ad peccatum. Alio modo intelligitur desertive vel permissive, et sic non est inconveniens Deum esse causam quia Deus non vult iuvare.

Nota: etiam dicta non sunt similia, quia nauta obligatur iuvare navem et dives obligatur iuvare pauperem. Deus vero nulli obligatur, et igitur dives dicitur occidere pauperem, non Deus peccatorem.

Si doleator faceret multa vasa vini ut caperent vinum, et post factionem vult aliqua numquam capere vinum, sed ea comburere, ille diceretur frustra facere talia. Ita ad propositum: si Deus facit multos homines et ordinat ad beatitudinem, et tamen vult alicui non dare beatitudinem, ipse frustra creat talem.

Item, Deus facit Socratem ad finem et ex se non potest attingere, et Deus statuit se eum non iuvare ad opera quibus attingat finem, igitur frustra fecit.

<footnote n="14">14 || add. cedulam f. 43a, vide p. 612, l. 8 – p. 613, l. 42</footnote>

<footnote n="4">4 nullus ] non a. c. ms. || 14 quod²] Ambrosius: “bona enim vita signum est et causa salutis future.” Hec in *Glossa*, Rom. 13: *quapropter fratres magis satagite ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis*. Hec enim facientes non peccabitis aliquando. Sic enim habundanter ministrabitur vobis introitus in eternum regnum Domini nostri et Salvatoris Ihesu Christi, II Petr. 1. Bernardus *super Missus est, Omelia* 3, ante finem: “Vis scire an pertineas ad populum eius vel potius si vis esse de populo eius? Fac que dicit Ihesus et computabit te in populo suo, fac que iubet in Evangelio Dominus Ihesus et dimitte que prohibet etc.” *add. in marg. sup. ms.* || 30 deum — dupliciter ] d. e. c. p. p. i. d. iter. in marg. dex. ms. || 31 positive ] sup. l. ms. || 42 finem ] vitam a. c. ms.</footnote>
Dic negando consequentiam, quia Deus facit hominem in alium finem, ut ad declarationem iustitie in Inferno. De vase dicitur quod si factor vasis non intendit alium finem vasis quam implere vino, et si non replet, tunc frustratur. Sic non est hic, quia Deus permittit hominem alium finem attingere, ut declarationem iustitie per penam. Unde dicit Augustinus quod Deus non permitteret peccata fieri nisi sciret maiora bona evenire.

Proportionaliter dicatur hic quod Deus non sineret aliquem dampnari nisi sciret bona inde provenire, que bona forte non scimus omnia in hac vita.

Item, Deus non dat gratiam, quia homo ponit obicem. Probatur, quia ipse cuilibet dat gratiam qui non ponit obicem, igitur etiam reprobavit propter obicem, igitur culpa est causa reprobationis. Concessa prima causali negentur sequentes, quia dare gratiam non est predestinatio, sed effectus consequens predestinationem, sic etiam non dare eam est effectus consequens reprobationem, ymmo culpam concedo esse causam privationis gratie, sed non est causa reprobationis.

Nota: ego scio quod in libertate mea est bene facere finaliter, ita quod possum bene facere si volo et scio si bene fecerim, finaliter salvabor, et igitur non est curanda aut timenda divina preordinatio ad vitam vel ad dampnationem, sed quilibet ante se debet bene facere.

Auctoritas Augustini est: “si non es predestinatus, fac ut predestineris.” Ista glosatur, id est si non apparent in te opera predestinationis, sed dampnationis, fac bene et operare meritorie que opera sunt signa salutis et predestinationis.

Probatur quod Deus est causa culpe et est causa quod homo manet usque ad finem in peccato, quia homo manet in peccato solum ex eo quod Deus non dat gratiam, vel quia Deus eum non liberat per gratiam. Si enim liberaret, non perseveraret.

Dicitur quod ipse manet in peccato || libere et voluntarie, ipse enim peccavit libere et sic etiam perseverat libere et non necessario, posset enim non peccare et peccatum omittere vel dimittere, nullus enim necessitatur ad peccandum. Verum est quod Deus miraculose posset eum eripere, sed nult, quia in nullo sibi obligatur, etiam si iste disponeret se ad gratiam ex viribus suis, sicut posset, libere Deus conferret gratiam. Sed si obicitur, si similium omnino, unum eripit et alium non.

Dicitur quod est divinum iudicium Dei et occultum, vel dicitur quod est ratio quia unus disponit se, alter autem non. Si autem concederetur quod Deus specialiter esset causa dispositionis in uno et alium non vellet disponere, tunc dicetur, ut prius, quod divina iudicia sunt nobis occulta. Vel dicitur quod Deus est liber et nulli

5

10

15

20

25

30

35

44v

<footnote n="1">¹ dic] Nota quod Deus prescитum fecit ad declarationem iustitie sue. *add. in marg. dex. ms.* ||
11 prima ] p. c. ms. || 13 ymmo ] p. c. in marg. dex. ms. || 15 nota ] Nota bene *add. in marg. dex.*
ms. || 17 aut timenda ] *in marg. dex. ms.* || 18 bene ] sup. l. ms. || 19 auctoritas ] Nota bonam
glossam unius auctoritatis Augustini. *add. in marg. dex. ms.* || 21 predestinationis ] Ambrosius:
“bona enim vita et signum est et causa salutis eterne.” Hec *Glossa*, Rom. 13. *add. in marg. dex. ms.* ||
24 non¹ ] *subl. ms.* || 26 peccato ] Nota quod in predestinatione tria requiruntur sive intelliguntur.
Primum est propositum eternum. Secundum temporalis gratificatio. Tertium eterna glorificatio. Similiter
in reprobatione intelliguntur tria: eternum propositum, obduratio et eterna dampnatio. Pena et gloria
simpliciter cadunt sub merito. Propositum eternum non. Obduratio cadit sub demerito, gratificatio
autem non simpliciter, nec extra, sed sub merito congrui quantum ad ipsum gratificandum et sub merito
digni quantum ad alium virum sanctum, sed sub merito condigni quantum ad neutrum. I Tim. 2: *Deus
vult omnes homines salvos fieri*, igitur nullum reprobavit ab eterno. Dicitur quod auctoritas uno modo
sic intelligitur et exponitur: Deus omnibus hominibus dedit naturalia, quibus si bene utentur, dabit
gratiam et eos finaliter salvabit. Et sic vult quia dat sibi ea que requiruntur ad salutem, si homo facit quod
in eo est. Alio modo exponit Magister quod est oratio accomodata, scilicet quod sit sensus: nullus salvus
fit nisi quem Deus vult salvare. Tertio modo quod ly omnis (non *add. sed del. ms.*) distribuat non pro
singulis generum, sed pro generibus singulorum, ut sit sensus: Deus vult de quolibet statu hominum
aliquos salvos fieri. Quarta expositio et magis communis, scilicet quod Deus vult omnes homines salvos
fieri et hoc voluntate signi seu antecedente, quia posuit leges et regulas secundum quas si homo vivet,
ipse salvabitur. *add. in marg. inf. ms.* || 29 nult ] vult a. c. ms. || 31 si similium ] p. c. in marg.
sin. ms. || omnino ] iter. in marg. ms. ; etc. *add. in marg. ms.*</footnote>
obligatur, *miseretur*, igitur *eius cuius vult et quem vult indurat*, id est cuius vult miseretur, ad Rom. 9.

Iustissime tamen quemlibet in peccato mortali potest dampnare et eius non misereri, ut quilibet diceret. Potest etiam et misericorditer si vult eidem parcere et a peccato eripere, ut etiam quilibet diceret. De hoc est totum capitullum 9 ad Rom. Deo gratias.

Ad illam questionem ego respondi in Aula Magna anno Domini 1395 in vigilia Augustini.

### (ANONYMUS)

Utrum fides katholica stare possit cum creditorum clara apparentia

(Edidit Isabela Grigoraş)

Iste articulus 'tantum unus Deus est' est demonstrabilis. Volo igitur quod philosophus aliquis purus habeat assensum eius sic, tunc etiam Christianus qui innixus auctoritati divine assentiat eidem utrum isti assensus sint eiusdem speciei; quod sic arguitur, quia isti assensus sunt de eodem obiecto et ratio obiectalis est eadem. Possibile enim est quod secundum eamdem rationem ferantur assensive unus auctoritate, alter ratione; quod non videtur, quia tunc habitus acquisitus in primo esset eiusdem speciei cum fide infusa in secundo.

Responditur quod omnes actus et habitus generati secundum motionem obiectalis motionis vel generati vi obiectalis motionis, quod isti differunt secundum differentiam obiectorum et alii non. Oportet enim ymaginari quod obiectum movens ad diversos actus diversimode movet.

Henricus de Hassia dicit quod opinio, scientia, opinio, fides sunt eiusdem speciei essentialis, sed differunt secundum rationem. Dicit etiam quod obiectum idem quandoque eodem motu movet potentias ad diveros actus et tunc diversitas provenit ex potentiis vel inpedimentis vel aliis concurrentibus. Et sic tenendo ydentitatem specificam dictorum, solum oportet rationes illorum terminorum differe scientia, oppinio etc.

Omnia miracula Christi non concluserunt evidenter quod Iesus esset Deus, sed solum probabiliter generando oppinionem. Quomodo ergo apostoli firmiter crediderunt cum voluntas non possit de se libere determinare intellectum ad assentiendum sine apparentia? Si enim intellectus debet determinari ad dimittendum formidinem, non potest sine apparentia.

Nota quod omnia que viderunt apostoli non poterant generare nisi oppinionem quod Ihesus esset Filius Dei et tunc Deus infudit eis fidem firmam et propter hoc necessario ponitur fides infusa.

Nota: licet Iudei assentiant firmiter oppositis articulorum solum ex probabilibus sine formidine actuali, non tamen sine habituali. Quod enim ipsi non formidant est ex isto, quia affectio voluntatis tollit formidinem. Sed si deposita affectione intuerentur rem intrinsecus, inciperent omnino formidare. Sed fidelis quanto plus intueretur rem intrinsecus depositis malis affectionibus, tanto intensius credit, sine formidine actuali et habituali. Et hoc apparet in istis qui maxime abstracte vixerunt et maxime speculati sunt. Isti enim aliis hominibus firmius crediderunt semper, ut docuit experientia, nullam habentes penitus formidinem, nec actualem, nec habitualem.

<footnote n="1">1 vult³] non add. sed del. ms. || 4 ut quilibet diceret] in marg. dex. ms. ; ut quibus debere t a. c. ms. || 5 quilibet] quibus a. c. ms. || 6 gratias] De illa materia quere post in quarto folio sequenti. add. in marg. sin. ms. || 8 augustini] de ista materia quere post in quarto folio sequenti add. in marg. sin. ms. || 10 utrum — apparentia] Quaestio add. in marg. sin in rubro ms. || 13 divine] asserat add. sed del. ms. || 16 alter] alterius a. c. ms. || 16–17 quod non — secundo] add. in marg. dex. ms. || 18 actus] qui actus distinguitur per obiecta add. in marg. sin. ms. || 26 oportet] apparet a. c. et iter. sup. l. ms. || 38 si] sup. l. ms.</footnote>
*Quia vidisti me, Thoma, credidisti: beati qui non viderunt et crediderunt.* Nota: Thomas, ex hoc quod palpabat vulnera, credidit illam veritatem, quod ille homo est idem qui fuit mortuus in cruce et exinde disponebatur ad credendum quod ille homo est Deus etc. Et ergo verum est quod, quia vidit, credidit etc.

Nota: in lumine naturali nullus scivisset evidenter solvisse paralogismos factos contra articulos fidei, sed iam divinitus sunt informati, ita quod scimus solvere modis et viis qui et que non fuissent nobis noti modo naturali.

Nota quod difficilius est credere Deum esse unum in essentia et trinum in personis, quam unam ydeam communem multipliciter personatam sicut ponit Plato. Propter hoc, quia credi poterat hoc repungnare divine inmensitati, scilicet simplicitati. Et etiam poterant oppinari quod sic essent plures dii quam omnino impossibile est. Tale autem non sequitur ex opinione Platonis.

Contra primam conclusionem. Probatur quod evidentia de articulo diminuit meritum. Quia ille plus meretur qui ex toto et ex omnibus viribus innititur auctoretati fidei quam ille qui etiam innititur rationi. Ratio enim non movet in ratione amoris Dei. Item, per hoc quod innititur rationi minus innititur Deo et auctoritati eius, quia pluribus intentus minor est ad singula sensus. Item, primus innititur ex totis viribus illi ratione cuius fides est meritoria, scilicet auctoritati Dei et alter non. Item 'ille minus te Deum diligit qui aliquid preter te diligit, quod non propter te diligit', ut dicit Augustinus. Ergo ille qui credit Deo propter se solum plus meretur quam ille qui credit propter aliud quod non est Deus. Quale est ratio vel evidentia, quia ergo secundus non tante nec ita pure || credit propter Deum minus meretur.

Respondeo quod si quis credit articulum propter Deum et propter aliud motivum, scilicet ex ratione aliqua, et non refert in Deum, tunc minus meretur. Sed si quis ex fide movetur et ex caritate Dei ad inveniendum rationem ad articulum, tunc inventa ratione intelligit articulum, quia *nisi credideritis non intelligetis*. Et si tunc refert rationem ad fidem et caritatem Dei, tunc tantum vel plus meretur. Et sic, licet firmius intelligat quam prius, tamen, quia refert in Deum et innixus est rationi ex motivo primo, scilicet ex fide et caritate, ideo plus meretur, quia sic incitatur ad plus diligendum et plus regratiatur Deo qui sibi dedit fidem et qua induxit rationem.

Nota: illa veritas de Trinitatis articulo infinitum remota est a principiis naturalis luminis, sed illa veritas 'tantum unus Deus est' deducibilis est ex eis.

Nota: hic credimus ex enigmate, id est ex similitudinibus et manuductionibus et ista est fides vie. Sed in patria secundum aliquos potest haberi fides cum visione, non fides vie. Sed talis que haberetur ex eo quod Christus diceret: 'credas michi Deus est trinus et unus'; et cum hoc visionem in Verbo qua clare idem videret et sunt assensus distincti. Unde hic credimus per similitudines et manuductiones et probabiles rationes. Sed alibi credimus credulitate tali qua innititur auctoritati Dei, ut, quia Deus dixit 'credendum licet ibidem etiam videamus'. Verbi gratia, ego scio quod Socrates est michi presens, stans iuxta me. Sed si Socrates dicit michi 'crede michi, ego sum presens' et ego ex hoc etiam assentio, innitendo auctoritati eius, et sic cum scientia ego habeo fidem, scio enim eum esse presentem et credo eum esse presentem et sunt assensus distincti; sunt enim generati de eodem obiecto aliter et aliter movente. Ipsum enim movet per species et per significationem et sic formale obiectum non est idem.

5

10

15

20

25

30

35

40

45

45r

<footnote n="22">22 || add. cedulam f. 44a, vide p. 614, ll. 1-10</footnote>

<footnote n="22">22 pure] 10 *Confessiones add. in marg. sin. ms.* ; Henricus de Hassia. Nichil difficilius creditum est vel remotius a sciendi principiis cogitatum est quam misterium ineffabilis Trinitatis. Augustinus, 10 *Confessiones*, capitulo 30: 'Minus te amat qui tecum aliquid adamat quod non propter te amat' *add. in marg. inf. ms.*</footnote>
Aliud argumentum. Omnes articuli sunt conclusibiles evidenter ex evidentibus in lumine naturali. Igitur, in naturali lumine sunt scibiles. Antecedens probatur saltem quod apostoli poterant eos concludere, quia istud argumentum poterant habere: quidquid ille homo demonstrando Christum dicit 'hoc est verum', sed ipse dicit omnes articulos, igitur sunt veri. Consequentia est evidens et antecedens etiam fuit eis in lumine naturali quod probatur.

5

Primo quod minor fuerit evidens clarum est, quia audiverunt eum loqui articulos. Sed quod maior fuerit evidens, quia viderunt quod Christus fuit religiosissime vite et solum docuit veritatem et iustitiam et nichil mali intendebat et viderunt quod omnia que dixit illa probavit opere, saltem illa que poterat sensibus eorum ostendere. Unde ipse dixit se resurrecturum et sic fecit ipsis scientibus. Si autem dicis quod poterant decipi in iudicando quod esset prior, tunc dico quod ego possum decipi in iudicando quod ille sit pater meus quem iam video et heri vidi. Iterum, ipse dixit sibi datam omnipotentiam a Patre suo et sic ostendit quantum poterat eis ostendi in suscitatione mortuorum, in creatione, in transsubstantiatione que omnia fecit ipsis videntibus et in sanando infirmos diversis languoribus, ex quibus concludere poterant evidenter quod hic est iustus homo et quod est missus a quodam qui per eum vult gentem convertere. Et per consequens concludere poterant quod ipse per omnia est verax et quia dixit se esse Deum, igitur fuit Deus. Sed si quis diceret eum fecisse virtute demonum? Contra: demon non expellit demonem, ut ipse Salvator per se testatur. Item, demon non intendit bona, sed mala. Christus autem solum docuit ea que ad veram iustitiam pertinent. Iterum, inspectis prophetis videre poterant quod de illo sunt locuti. Ex quibus, ut michi videtur, omnibus simul collectis ita evidenter poterant concludere quod Christus est verax sicut aliqua conclusio in philosophia est conclusa.

10

15

20

25

Item, nos dicimur evidenter scire istam conclusionem, 'materia prima est', 'ignis est calidus' et argumenta que illas concludunt non sunt ita evidentia sicut predicta. Ymmo argumenta talia facilius sunt solubilia quam predicta que feci ad illam 'Christus est verax' vel quam paralogismi qui fiunt de Trinitate. Item, ista 'futurum iudicium erit post hanc vitam et boni premittitur' etc. est evidenter conclusibilis in lumine naturali probatur tali argumento. Deus potest iudicium facere et ipse vult efficaciter, igitur fiet. Consequentia est evidens. Sed probatur quod antecedens est evidens in lumine naturali. Primo maior, quia communiter tenent doctores quod naturali ratione sit demonstrabile, quod Deus potest creare et recreare; ex quo patet quod potest iudicium facere recreando homines. Sed minor probatur esse evidens, scilicet quod ipse vult efficaciter, quia conclusibile est in lumine naturali quod unus Deus est optimus et iustissimus. Sed constat quod ad iustissimum iudicem pertinet bonos premiare et malos punire. Unde et propter hoc morales concluserunt illam conclusionem quod fur est suspendens etc. Sed quod conclusibile sit unum Deum esse optimum et iustissimum. Consequentia tenent doctores etc.

30

35

40

Item, ad hoc quod argumentum aliquid evidenter concludat aliquam conclusionem non requiritur quod ipsum nullomodo posset solvi vel evadi. Igitur, licet argumenta predicta de hoc quod Ihesus fuit Deus possent aliquomodo evadi a protervire voluntate, ipsa non minus sunt evidentia. Antecedens probatur, quia, si sic, tunc nulla conclusio in naturali philosophia esset sufficienter et evidenter probata. Consequens falsum, quia dicimus nos evidenter multas conclusiones scire in naturali philosophia.

45

Probatur antecedens, omnem enim probationem quam ego audivi ad hoc quod 'omne quod movetur movetur ab alio' et quod 'materia prima est etc.', istam ego vellem faciliter evadere et multo facilius quam paralogismos sive mala argumenta

50

<footnote n="21">21 bona ] p. c. ms.</footnote>
que fiunt contra articulum Trinitatis. Si ergo facilius evaderem talia bona argumenta quam mala de articulo Trinitatis, videtur quod facilius evaderem ea quam argumenta bona que concludunt quod Christus est Deus. Ad hoc igitur, quod argumentum evidenter concludat, videtur sufficere quod ipsum taliter concludat quod quilibet homo boni iudicii et non perversi iudicet ipsum esse sufficiens ad conclusionem. Qualia sunt argumenta in naturali philosophia, talia autem etiam sunt ad articulos argumenta. Sed quod nos in presenti statu possumus evidenter concludere. Probatur, quia nos possumus credere hystoriis et Scripturis Sacris traditis nobis per Apostolos et Evangelistas. Sed istis suppositis sufficienter concludimus nec obstat quod talia non sunt omnia evidentia, sed credita, quia etiam in processu scientifico oportet multa credere, quia oportet addiscentem credere, 1 *Elencorum*.

Nota quod philosophi bene devenerunt ad propria trium personarum, scilicet sapientiam, potentiam et bonitatem, non tamen per illa propria devenerunt ad distinctionem personarum, scilicet quod Deus Pater est generans etc. ||

## MAGISTER LIENHARDUS

45v

### Utrum voluntas possit peccare sine previo iudicii errore

(Edidit Alexandra Baneu)

Capiatur prima electio Luciferi qua peccavit, peto ‘unde fuerit mala’?

Dicitur quod ideo quia difformis recto iudicio, si habuisset, vel quia fuit conformis erroneo iudicio, si habuisset, vel quia fuit difformis recto iudicio Dei. Confirmatur: electio est bona, quia conformis recto iudicio, si haberet, vel quia conformis recto iudicio Dei.

Omnis malus ignorans potest sic gloriarium, quia, ut plurium, omnis malitia saltem habituata est cum errore.

Nota: probabilis opinio est quod voluntas possit actuari mediante apprehensione sine assensu, et hoc mediante apprehensione intellectualis et sensuali. Et secundum illam posset concedi quod appetitus sensitivus posset actuari mediantibus intellectionibus apprehensivis de suis obiectis, ut si intellectus iudicaret de bono vino dulci etc., non tantum mediantibus intellectionibus de immaterialibus que sub sensu non cadunt, quia ad illa etiam non extendit se appetitus.

Sed contra: tunc sequitur quod, si aliquis sit extra usum rationis qui habet sensus vivaces quod ille secundum voluntatem potest se obiective actuare, ergo peccaret vel meretur.

Nota: ad hoc quod sit peccatum vel meritum in volendo requiritur quod illa potentia possit habere intentionem rectam et iudicare et potissime ut possit habere rectam intentionem de fine, modo fatui naturales hoc non possunt. Verum si quis ex culpa esset fatuus forte actus quos faceret imputarentur sibi ad culpam, sicut ebrio duplex pena debetur.

Probatur de animalibus habentibus unicum sensum quod illa appetunt sensitive sine iudicio, quia non habent iudicativam potentiam, et tamen dilatant se et constringunt se in presentia convenientis vel disconvenientis. Unde, licet non habet illos conceptus ‘conveniens’ ‘disconveniens’, tamen ly ‘calidum’, ‘frigidum’, que sub dictis conceptibus sunt et comprehenduntur, sicut etiam ‘dulce’, ‘amarum’, etc.

<footnote n="15">15 lienhardus] Ad extra creans necessario est Deus, ergo ad extra creans est Deus. Consequentia est bona et antecedens est necessarium, igitur et consequens. Magister Lieonhardus *sup. l. ms.* ||</footnote>

<footnote n="16">16 utrum] Secundum illam potentiam conceditur quod voluntas potest se actuare per solam apprehensionem propositionalem alicuius obiecti sine assensu, et sic fecit Lucifer et primus homo, cum peccaverunt, et sic volitio non dicitur peccatum quia difformis recte rationi, sed esset difformis recte rationi cum fieret sic et precederet iudicium, vel dicitur peccatum quia est difforme divine legi, vel dicitur peccatum quia aliter fit quam recta ratio dictaret debere fieri. Dices: si sic, tunc aliquis extra usum rationis — quere in tertio folio sequenti in fine. *sup. l. ms.* ; *vide f. 48v* (p. 184, l. 47 – p. 185, l. 7)</footnote>
Item, illa consequentia non valet ‘angelus erravit antequam elicuit volitive, igitur erravit antequam peccavit, vel igitur pena precessit peccatum’, quia dicet adversarius quod voluntas angeli peccavit omissive, scilicet quia permisit intellectum errare ubi non debuit, sed debuit eum detinere.

Iterum, quia ipse dimisit considerationem ultimi finis et dilectionem eius et incepit fantasiari de propia excellentia, cum debuit de Deo considerare.

Respondeo quod non obiectatur de Deo continue considerare et ipsum super omnia diligere, quia predicata affirmativa non obiectant ad semper, et ergo fantasiando de se dimittendo dilectionem de Deo non peccavit.

Dubitatio: Sed hic est difficultas quomodo voluntas angeli potuit intellectum a consideratione Dei, quam tamen ante peccatum habuit, avertere. Unde intellectus naturaliter intelligit presente obiecto, sicut ibidem fuit.

Iterum, quod voluntas in nobis sic averitit intellectum est ratione organorum que defuerunt angelo.

Nota quod hoc non est solutum pro tunc.

Nota tamen quod angeli habent illum modum cognoscendi, sicut dicit Henricus de Hassia, quod primo angelus creatus cognovit se et intuebatur se et essentiam suam. Causa quia non indiget intellectus angeli moveri ab exteriori a sensibus, sicut homo, quia oportet intellectum hominis fantasmata speculari, et ergo modo contrario est in nobis, quia oportet sensus ab exterioribus moveri. Et ergo dicit quod angelus a principio creationis sui habuit considerationem de excellentia sua, sed non primo peccavit, sed cognovit Deum super omnia esse, et ergo debuit sibi regratiari quod dedit sibi tantam excellentiam, sed potius incepit superbire.

Item, si consideratio angeli de propria excellentia fuit vehementissima et vehementissime impellebat, ut quidam ponunt, tunc sequitur quod minus peccavit quam Adam.

Oppositum tamen tenetur. Patet consequentia, quia maius motivum habuit. Henricus Oyta dicit quod, quia Lucifer fuit tota causa illius impulsionis, scilicet quia ab intrinseco fuit, ideo minus peccavit. Sed Adam non fuit tota causa, ipse enim movebatur ab extrinseco, scilicet a dyabolo vel serpente, et ergo fuit remissibile.

Henricus de Hassia dicit quod apprehensio Luciferi non movit eum, nec complacentia sequens in voluntate movit, quia volitio sequitur immediate post complacentiam, ita quod non oportet quod complacentia moveat ad volitionem aliquo actu medio inter complacentiam et volitionem.

Henricus Oyta dicit quod apprehensio et complacentia sunt motus quibus voluntas movetur ad volendum; sed non impellitur violente nec necessitatur.

Contra Oyta: si ex eo gravius peccavit, quia fuit causa cognitionis previe et causa motivi impellentis, tunc sequitur quod angelus peccavit in eo quod fuit causa motivi, scilicet cognitionis previe et complacentie, et sic peccavit antequam superbivit eliciendo actum in voluntate quo voluit Deo equari, ergo sequitur illud quod superius tactum est, quod non oportet dicere voluntatem actuari ab apprehensione, sed a iudicio assensivo et quod ante volitionem erravit, et sic errando peccavit etc., cuius oppositum videtur innuere Augustinum et communiter doctores.

<footnote n="2">2 precessit] processit a. c. ms. || 10 dubitatio] in marg. ms. || 13 organorum] p. c. ms.</footnote>

<footnote>|| 26 quam] p. c. ms. || 33 ad] vel (?) add. sed del. ms. || 34 inter] p. c. ms.</footnote>
⟨ANONYMUS⟩

Utrum sola intentio sine exteriori opere sufficiat ad meritum vite eterne

(Edidit Daniel Coman)

Nota quod volitio est meritoria vite eterne cum procedit ex gratia cum ceteris circumstantiis.

Utrum si volitio mala in eodem gradu continuatur cum actu exteriori pro eodem tempore, ut volitio furandi cum opere furandi. Utrum sit ibi maior malitia.

Aliqui dicunt quod maior extensive. Henricus de Hasia dicit quod, si homo eandem malam volitionem continuat, plus intensive peccat quam si non diu continueret. Et sic dicendus est esse in maiori peccato.

Item, posset hoc sic probari, quia si ego hodie et cras habeo duas malas voluntates sive volitiones eiusdem speciei precise et eque intensas, ego ambabus plus intensive et extensive pecco quam una earum, quia plus punior intensive, et sic plus imputatur michi ad peccatum. Sic dicit Henricus de Hasia quod actu exteriori et interiori simul plus extensive et intensive peccat, quia plus deformat se recte rationi quam solum uno eorum, quia exterior et interior sunt due differmitates et qui plus deformat se plus intensive peccat.

Nota: Henricus de Oyta et etiam Henricus de Hassia dicunt concorditer quod voluntas habet proprios actus qui dicuntur ‘volitio’, ‘nolitio’, et preter hos alios quibus dicitur imperare. Dicunt enim quod voluntas quandoque imperat potentiis exterioribus non volendo vel nolendo ad solas apprehensiones intellectivas vel sensitivas preter hoc quod eliciat actum proprium, scilicet volitionem vel nolitionem, sicut experientia est: homo loquitur orando vel alia faciendo quando non habet animum suum ad rem quam facit nec cogitat de ea, et per consequens non vult. Ipsa tamen voluntas tunc imperat, quia actus exteriores || sunt imperati et voluntarii. Modo predicti doctores dicunt communiter quod voluntas plus peccat volendo et simul imperando quam solum volendo. Et sic dicunt quod actus exterior addit de per accidens saltem ratione imperii voluntatis, quia imperium voluntatis non esset nisi opus exterius sequeretur.

Sed hic est dubitatio: utrum voluntas imperando producat actum aliquem in seipsa aut utrum solum seipsa moveat alias potentias. Henricus de Oyta dicit quod sunt diversi actus in voluntate et quod hoc est communius. Henricus de Hassia dicit quod potest bene sustineri quod homo potest imperare non producendo novum actum in voluntate immanentem. Sed dicit quod motus aliarum potentiarum dicuntur actus voluntatis imperati eo ipso quia movet eas producendo motus ipsarum potentiarum. Et sic dicit quod sunt duos homines equales quoad volitionem et quoad omnes actus immanentes voluntatis, et unus imperat, alter non. Verum secundum Henricus de Hassia forte diceretur quod voluntas peccat imperando,

<footnote n="2">2 utrum] Bernardus in *Sermone de nativitate Domini*: apparuit quare dixit Augustinus “bone voluntatis, et non actionis”, quia bona voluntas sufficit si deest facultas operationis add. in marg. sin. ms. || exteriori opere] tr. a. c. ms. || 24 exteriores] multis apparet quod etiam voluntas possit se actuare respectu obiecti per solam apprehensionem simplicem presentati; quod probant, quia appetitus sensitivus potest; igitur a fortiori intelectus, cum sit potentior. Antecedens patet de animalibus imperfectis que solum habent unum sensum, scilicet tactus, qui non componit et dividit, et tamen talia moventur secundum appetitum et motibus constrictivis et dilatativis etc. Verum est quod illud non demonstrat. Unde diceret adversarius quod talia animalia habent sensum communem preter tactum exteriorem secundum quem sensum communem eliciunt conceptum convenientis vel disconvenientis ad quos consequenter movet se dilatando vel constringendo. Illud enim non potest facere per exteriorem sensum; sicut igitur per interiorem sensum eliciunt, sic et componunt et dividunt per ipsum add. in marg. inf. ms. || sunt] Adam dicit quod actus interior bonus est totalis bonitas moralis actus exteriorum. Unde actus exterior non potest bonus moraliter vel meritorius nisi denominatione ab actu interiori meritorio. Est enim eadem bonitas sicut eadem sanitate est animal sanum et urina. Verum tamen quod distincte sunt bonitates naturales istorum actuum sicut distinctas habent entitates add. in marg. sup. ms.</footnote>
licet non actu immanente, tamen actu in membris existente, quia illos etiam libere
contradictione producit.

Nota: cum unus furatur, ipse habet multas malas volitiones specie distinctas.
Primo vult et appetit pecuniam et ex illo non habet nec prosequitur, deinde appetit
et vult media quibus adipiscatur, modo ille volitiones sunt diversorum obiectorum
et diferunt specie, et ergo ille qui furatur plus peccat actibus voluntatis quam ille
qui solum vellet illam pecuniam alterius habere secrete, sed non vult furari, id est
media, forte quia timet patibulum.

Item, si unus finaliter dampnandus iam est in caritate et meretur vitam eternam et si non dabitur sibi, arguitur sic: hoc bonum manet irremuneratum. Patet, quia licet recipiat bona temporalia, tamen illa non sunt sufficiens premium illius operis meritorii vite eterne.

Quod fecit dic sic: quod nullus de rigore meretur vitam eternam et ergo quod Deus dat uni predestinato et non prestito, qui etiam fuit in gratia est in beneplacito. Dicitur etiam quod prescitus privavit se ipsum illo quod Deus volebat sibi dare ex beneplacito et sic Deus decrevit dare cuilibet premium eternum pro tali opere si se non privat dono tali summe gratuito.

Ponatur casus quod sint duos homines, Socrates et Plato, cum duabus balistis in campo videntes hominem a remotis et ipsi intendant eum sagittare ita quod ambo faciant equalem diligentiam ad interficiendum eum. Unus autem interficit hominem, alter autem non attingit ipsum, quia forte telum impeditur in via ab una causa quam non poterat considerare in aere. Utrum equaliter peccent. Dicendum est quod sic. Sed unus est irregularis et non alter. Et hoc propter opus exterius, quia irregularitas non debetur solum peccato, quia iudex meritorie suspendit furem.

Ad propositum dicendum est de Arreo quod licet hic multi vel pauci peiorentur ex libris suis et heresibus quas fundant, tamen peccatum suum non augetur. Sed ipse, ut dicunt doctores, continue plus et plus punitur proportionaliter sicut homines plus et plus hic peiorantur ex dictis suis. Et causa est quia Deus decrevit idem peccatum plus et plus punire pro quanto plura ex eo mala oriuntur et ergo licet iam non sit in Arreo vel potestate eius quod homines peccent ex dictis suis vel non peccent, tamen plus punitur et nimirum, quia suum peccatum infinitum punitur citra condignum quale ergo inconveniens est ipsum et suum peccatum plus et plus puniri cum ipsum mereatur infinitum maiorem penam quam forte potest habere.

Conformiter dicendum esset de beatis, sed non omnino eodem modo, scilicet quod gaudium accidentale augetur beatis, verbi gratia Beato Thome secundum quod homines meliorantur ex dictis suis, non quod ipse meruerit de rigore plus habere quam habet, sed Deus ex sua pietate et sua immensa libertate hoc facit.

Quare lex prohibuit manum et non animum cum tamen peccatum est in anima?

Respondeo: ideo quia ex opere voluntatis interiori sequitur opus manus exterius,
et opere exteriori sublato et prohibito ut plurimum prohibetur et tollitur mala
voluntas.

Iterum, homines puniuntur propter opera exteriora, quia quando homo
operatur exterius, signum est quod processit a mala voluntate. Non tamen oportet
quod propter malam voluntatem homo interficiatur si non facit opus exterius,
quia in puniendo leges etiam hodie non tantum respiciunt ad peccatum sicut ad
dampnum communitatis exterius. Posset ergo dici etiam quod lex vetus plus respexit
dampna quam peccata.

Nota quod sanctus Thomas dicit quod actus exterior occasionaliter addit bonitatem isto modo, quia cum occurrit materia exterior, tunc operando occurunt

<footnote n="8">8 timet ] iter. in marg. ms. || 13 quod fecit ] p. c. in marg. ms. || 23 non alter ] tr. a. c. ms.
|| 38 quare ] nota quare lex prohibuit manum et non animum add. in marg. dex. ms. || 46 lex ]
leges a. c. ms.</footnote>
multe circumstantie ratione quarum iam voluntas ferventius vult sive cum maiore
fervore et conatu, et sic volitione efficaciori, ut licet martir in carcere voluerit
mori propter Deum, tamen cum iam imminet mors in igne vel gladio, iam ipse
plene intrinsecus intenditur in fervore, ita quod obliviscatur martirii quod non
sentiat ipsum, vel non notanter. Et hoc prius non fuit necessarium, sed iam est
necessarium ut possit dolores tolerare et ne desperet et sit difficultas in opere exteriori,
etiam dicitur augere meritum de per accidens et non aliter, quia oportet hominem
imminente maiori periculo cum maiori conatu et fervore operari. Proportionaliter
ymaginandum de opere quod addit malitiam. Unde licet malus homo in domo sua
cogitet et velit interficere inimicum, tamen cum venit ad ipsum et vult interficere,
tunc incidit ira intentior et volitio efficacior et intentior, et per consequens peior.

Domine, *non secundum peccata nostra facias nobis.*

### 〈ADAM WODEHAM〉

Utrum crescente cupiditate decrescat caritas et econverso

(Edidit Andrei Marinca)

Si datur primum instans culpe mortalis sit hoc A: vel in A instanti caritas
precedens est vel non. Si est, tunc stat caritas cum culpa mortali. Si non, tunc quia
caritas non minuitur succesive sed instante detur instans annichilationis, igitur inter
hoc et A cadit tempus, et sic in tempore intermedio homo non est in gratia, nec in
mortali culpa.

Respondeo uno modo quod in instanti in quo caritas annichilatur ipsa non est,
et sic dicitur quod instans transitionis instante attribuitur posteriori passioni, tam in
acquisitivis quam deperditivis, et dicitur quod instans A est instans annichilationis,
et in eo caritas non est, sed tunc primo non esset et immediate hoc fuit. Sed
conceditur quod in hoc instanti || caritas est annichilatio, quia li annichilatio ampliat.
Et dicitur tunc corrumpi solum, quia tunc non est et immediate ante hoc fuit, sicut
dicit Biridanus: nulla tamen annihilatio est caritas in hoc instanti.

Contra illud quod dicitur quod caritas creata est eiusdem speciei cum acquisita,
contra: caritas creata est una communis virtus inclinans ad omnia opera omnium
virtutum, ex quibus tunc generantur habitus diversi specie secundum quod opera
vel actus circa diversa obiecta differunt specie. Tunc arguitur sic: caritas creata
inclinat ad omnia opera et habitus acquisti diversi ad diversa opera specie differentia
etc. Confirmatur: habitus acquisiti differunt specie, et ergo saltem multi acquisiti
differunt specie a caritate.

Nota: dicit Henricus de Hassia quod caritas creata differt ab aliis habitibus
quia secundum se habet inclinare ad omnia opera respectu cuiuscumque materie,
sed quilibet habitus acquisitus solum inclinat ad opera certi obiecti, et nullus est
unus habitus acquisitus sic communis. Sed diversi differentes specie secundum
differentiam actuum ex quibus generantur, sic etiam ymaginandum de fide infusa
quod est communis. Sed respectu diversorum articulorum sunt diversi habitus
acquisiti ex assensibus specie differentibus generati.

5

10

15

20

25

30

35

40

46v

<footnote n="3">3 iam ipse ] p. c. in marg. ms. || 12 peccata ] sup. l. ms. || 17 sed ] econverse add. sed del. ms. || annichilationis ] p. c. ms. || 24 instanti ] Augustinus: amor huius seculi cupiditas dicitur, minuitur cupiditas caritate crescente. Habetur in glossa super illo (ad add. sed del. ms.) I Tim. 1, finis precepti est caritas. add. in marg. inf. ms. || caritas ] Augustinus super illo verbo Psalmi noni, (noni] octavi a. c. ms.) comprehensus est pes eorum: pes anime amor est, qui si pravus est, dicitur cupiditas vel libido. Si rectus, dicitur caritas. Amore enim movetur anima quasi ad locum quo tendit, id est ad delectationem bonam vel malam quo se venisse per amorem letatur. 4 Radix omnium malorum est cupiditas, I Tim. 6. Magister Henricus de Oyta: cupiditas est perversus sive inordinatus amor. Caritas vero ordinatus. add. in marg. sup. ms. || 25 corrumpi ] p. c. ms. || 34 nota ] nota quo modo caritas creata differt ab aliis habitibus. add. in marg. sin. ms.</footnote>
Nota quomodo caritas per cessationem operum corrumpitur: ipsa non corrumpitur a se.

Henricus de Hassia dicit quod hoc concludit quod est unum commune agens, quod omne quod corrumpitur corrumpit, et omne quod generatur generat. Et dicit ultra quod lumen in aere et quecumque res eternaliter maneret nisi Deus specialiter positive ageret corrumpendo ipsum.

Sed Henricus de Oyta dicit sibi oppositum, quod stat talia corrumpi si solum nollet conservare.

Sed Henricus de Hassia dicit quod sic non potest corrumpi, ymmo quod quodlibet ex se maneret ex naturali nisu quem habet ad essendum nisi aliquid positive faceret ipsum non esse.

Quid est fervor caritatis. Henricus de Hassia et Henricus de Oyta simul dicunt quod caritas quando nullum actum producit non dicitur fervere, sed quando producit actum, tunc fervet. Et quanto producit intensiorem actum, tanto plus dicitur fervere. Et sic dicunt quod fervor non est aliud nisi actus diligendi qui procedit a caritate, et sic dicimus et est communis modus loquendi, quando aliquis producit actum intensiorem, quod facit fervide et magno conatu, ille tamen conatus non esset nisi caritas met. Sed ipsa non conatur quando actualiter non producit actum. Sed ipsa caritas dicitur fervere suo actu, et sic peccata venialia dimittunt fervorem ad illum sensum, quia faciunt quod voluntas per caritatem tepide operatur, id est producit actum remissum non intensum, qui fervor dicitur. Sed dicunt: quando homo dormit, tunc etiamsi nullum peccatum haberet penitus nec mortale nec veniale non dicitur conari nec fervere. Sed per actum dicitur fervere cum operatur. Sic dicunt: si homo iacet in tabe et non potest inclinare tabem vel rumpere, tunc non dicitur etiam conari. Sed dicunt quod conari ipsius habitus non est aliud nisi ipsum actum producere, et quanto intensiorem actum producit, tanto plus dicitur conari.

Nota: Henricus de Hassia dicit unam ymaginationem per quam posset sustineri quod per multa peccata venialia corrumperetur et diminueretur succesive tota caritas. Dicit enim quod quando homo sepe peccat venialiter, tunc gradus caritatis deperduntur, et sic homo minus fervide operatur meritorie, et tandem ita tepide quod supervenientibus paucis venialibus corrumpunt totam caritatem. Et dicit quod ultimum peccatum per quod corrumpitur ultimus gradus caritatis, hoc dicitur mortale ex hoc sive ex eo quia constituit hominem in statu dampnationis, et ipsum secundum se omnino esset veniale. Sed solum eo quia aufert ultimum gradum caritatis ratione cuius homo est in statu dampnationis, ideo dicitur mortale.

Verum quod Henricus de Hassia et Henricus de Oyta dicunt modum quo venialia disponunt ad mortale. Dicunt enim quod per venialia homo diligit creaturam illicite, sed tamen non plus Deo, et quando homo hoc continuat sepe, tunc homo continue producit venialia, quibus continue intensius et intensius diligit creaturam plus quam deberet, sed tamen non plus Deo. Et quia sic multitudo venialia continue plus et plus illicite diligit creaturam, ideo devenit ad peccatum quo iam creaturam plus diligit quam Deum, et eam statuit sibi finem. Et sic hoc est mortale et aufert caritatem totam. Et secundum communem oppinionem prius caritas per venialia non fuit remissa vel diminuta, sed verum quod posset sustineri quod fuerit diminuta, et quod ultimus gradus eius iam aufferetur per mortale, et sic non sequeretur quod propter sola venialia homo dampnaretur.

<footnote n="1">1 nota] Nota. Nota quomodo caritas per cessationem actuum corrumpitur. *add. in marg. sin. ms.*
|| operum] actuum *add. sup. l. ms.*
|| 12 quid est fervor caritatis] *iter. in marg. sin. ms.*
|| 17 magno] *iter. ms.*
|| 35 solum] ex *add. sed del. ms.*
|| 37 verum] nota modum quo venialia
disponunt ad peccatum mortale. *add. in marg. sin. ms.*
|| 43 hoc] *in marg. ms.*
|| 46 iam] au
*add. sed del. ms.*</footnote>
### <ANONYMUS>

## Utrum essentia generat vel generatur

(Edidit Alexander Baumgarten)

Primo: Pater generat vel est generans. Sed omnis Pater est essentia, igitur essentia est generans. Consequentia est in *DISAMIS*. Maior est vera in predicatione formali. Ergo talis predicatio debet esse in conclusione.

Secus esset si maior caperetur in predicatione ydemptica, et conclusio in formali. Nota: si in minori est sufficiens distributio, tunc li 'Pater' distribuitur non solum pro eo qui est Pater, sed pro omni re que est Pater, ergo conclusio conceditur quod essentia est res generans, quia est Pater, immo est res que est formaliter generans.

Aliter dicunt alii, quod illa propositio 'nulla essentia est generans' est falsa, si est completa distributio per li 'nulla', et sic concedunt contradictionem, scilicet essentia est generans tenendo etiam quod li generans capiatur participialiter, et hoc si li 'essentia' stat sicut in prima pro omni eo pro quo potest supponere et sic dicunt quod dicta minor syllogismi sit vera capiendo ly essentia pro omni re pro qua potest supponere et similiter conclusio. Sed hoc non videtur mihi sufficere pro solutione, quia minor est vera etiam si ly essentia capiatur solum pro essentia et non pro personis, quia omnis Pater est essentia capiendo ly essentia pro essentia divina, scilicet solum essentialiter ex eo quia Pater est essentia, Filius est essentia, Spiritus Sanctus est essentia et essentia est essentia etc. Et ergo videtur quod conclusio debeat concedi capiendo li 'essentia' solum essentialiter.

Item, si potentia generativa est in Filio et non exit in actum generandi, videtur quod sit frustra ibi. Confirmatur, quia videtur quod eligibilius sit in Patre quam in Filio. Patet, quia in Patre est exercitative et non in Filio, igitur videtur quod sit ibi eligibilius et per consequens potentia generandi convenit Patri nobiliori modo quam Filio. Confirmatur: si ad ymaginationem potentia creativa esset in Filio et Filius etiam non exiret in actum creandi nec aliquid faceret tunc quilibet dicens Patrem habere istam potentiam nobiliori modo quam Filium ita in proposito. Si potentia generativa est in Patre et in Filio et in uno exit in actum et in alio non, tunc perfectius convenit uni etc. Dicitur quod potentia generativa ut sic est personalis et sic est in Patre et sic non est formaliter in Filio, sed ratio causandi ad extra est secundum essentiam et sic est in quolibet supposito. Sed ratio generativa in divinis ut sic non est secundum essentiam sed secundum personam, et sic potentia generandi est in Filio et Spiritu Sancto per circumcessionem.

Nota: Spiritus Sanctus est terminus adequatus spirationis et virtutis spirative non inquantum virtus ista est in Patre, sed inquantum in Patre et Filio.

Nota etiam: Spiritus Sanctus est completus terminus spirationis et virtutis spirative, quia nichil aliud vel nullus alter potest spirari nisi ipse et ergo dicitur completus terminus.

Nota etiam: non sequitur in istis inferioribus Filius productus producit alium Filium, igitur sic in divinis, quia generatio in divinis specie immo genere differt a generatione qua creatura generat creaturam.

Nota: si Filius in divinis generaret alium Filium tunc ille iterum alium || et sic in infinitum modo multitudo alio separatorum infinita est impossibilis modo si quis posset demonstrative improbare multitudinem vel quantitatem numerosam infinitam, ille demonstraret quod sic non posset esse in divinis etc. Henricus de

<footnote n="8">8 qui] quod a. c. ms. || 27 filium] iter. in marg. dex. ms. || 32 essentiam] secundum add. sed del. ms. || 42 alium²] Augustinus 3 De doctrina Christiana, capitulo 10, “caritatem”, inquit, “voco motum animi ad fruendum Deo propter (se add. sed del. ms.) ipsum et se atque proximo propter Deum, cupiditatem autem voco motum animi ad fruendum se et proximo vel quolibet creato non propter Deum” add. in marg. inf. ms. || 176/45–177/1 henricus de hassia] iter. in marg. ms.</footnote>
Hassia arguit: si essentia distinguitur a Filio et Patre realiter non solum ratione, ymmo essentia non est formaliter Pater nec Filius, quid igitur obstat quod essentia generaret Filium? Iterum, quid inconveniens quod essentia generaretur sic a Patre? Diceretur enim quod non oportet productum esse distinctum a producente, ymmo stat quod productum sit producens et econverso. Sed diceretur quod sufficit quod productum sit realiter distinctum vel quod ex parte rei sit distinctum a producente, et sic glossaretur Augustinus quod de ratione productionis solum est quod productum distinguitur a parte rei a producente ultra rationem. Et ex parte rei distingui est dupliciter: uno modo quod verificatur negativa ratione istius distinctionis, sicut Pater non est Filius, alio modo quod ratione talis distinctionis realis non verificetur negativa et illa sufficit ad distinctionem producentis a producto, et sic forte posset teneri quod essentia generaretur a Patre et quod sufficeret quod esset realiter a Patre distincta tali distinctione ratione cuius tamen negativa non est vera, scilicet quod Pater non est essentia vel quod essentia non est Pater.

### <ANONYMUS>

Utrum Filius sit sapiens sapientia genita

(Edidit Alexander Baumgarten)

Probatur quod Pater non est sapientia ingenita, quia Pater non est amor seu dilectio qua diligit, igitur nec est sapientia qua sapit. Antecedens patet, quia amor Patris est Spiritus Sanctus. Probatur consequentia, quia non plus est de ratione formali dilectionis quod sit distincta a diligente quam de ratione sapientie vel cognitionis quod sit distincta a cognoscente. Henricus de Hassia dicit quod quia magis expressum est in Scriptura quod amor distinguitur a Patre, ideo hoc conceditur et non illud, dicit tamen quod duplex potest distingui amor et etiam duplex sapientia, scilicet sapientia notionalis, que dentur Filio. Filius enim est verbum expressum Patris et cognitio, alia est sapientia essentialis et est essentia et tali Pater est essentialiter sapiens ex natura sua, etiamsi ad ymaginationem Filius non esset, sed Pater etiam potest dici sapiens denominative sapientia notionali que est Filius. Et ponit exemplum: si esset una creatura que esset essentialiter cognitio, et tamen nihilominus posset cognoscere etiam cognitione sibi addita et inherente talis creatura esset sapiens et cognoscens essentialiter seipsa et esset cognoscens denominative cognitione sibi addita. Sic Pater est sapiens essentialiter sapientia que est ipsemet scilicet essentia divina, et est denominative sapiens sapientia notionali expressa, que est Filius. Sed utrum essentia dicatur sapiens sapientia que est Filius, Henricus de Hassia ymaginatur quod, si Filius est productus per modum verbi et per modum cognitionis expresse, ita quod ipse, ex productione ut sit, habet quod est verbum vel cognitio, tunc Filius est sapiens sapientia essentiali que est essentia et sapientia notionali que est ipse. Sed sic essentia solum est sapiens sapientia essentiali, sed non est sapiens formaliter sapientia notionali, que est Filius. Sed difficile est dicere quare ipsa non dicitur denominative sapiens sapientia notionali, sicut Pater dicitur denominative. Henricus dicit quod est superingenitum humanum, dicit esse simile, quia essentia non est generans participialiter, licet ipsa sit Pater qui est et dicitur esse generans participialiter. Sic etiam essentia non debet dici sapientia notionalis, licet ipsa sit Filius, qui dicitur et est sapientia notionalis. Aliter posset ymaginari quod Filius ut sit secundum rationem filiationis non habet quod sit verbum vel cognitio, sed si ad ymaginationem ista res que est Filius non esset ydemptica essentie, sed diversa ab ea, tunc Filius non esset sapientia, nec cognitio, ita quod staret eum

<footnote n="4">⁴ oportet] posset a. c. sup. l. ms. || ⁸ et] nota quod duplex et distinctex ex parte rei add. in marg. dex. ms. || ¹³ ratione] tamen add. sed del. ms. || ¹⁸ qua²] que ms. || ²⁰ dilectionis] quam add. sed del. ms. || ³³ sed] dubitatio add. in marg. sin. ms. || ³⁷ sic] sapientia add. sed del. ms.</footnote>
produci et productum esse et non esse sapientiam, sed modo ex natura rei sic est quod Filio per generationem communicatur essentia que, quia est sapientia essentialis, ideo Filius dicitur sapiens sapientia essentiali et non alia sapientia, et sic diceretur quod essentia non est sapiens a Filio, sed potius econverso.

(ANONYMUS)

Utrum sint tantum quinque notiones in divinis

(Edidit Daniel Coman)

Conclusio prima: ‘ingenitum’ licet sit privativum, ipsum tamen est notio conveniens Patri in divinis solum. Probatur, quia ‘genitum’ secundum doctores uno modo extenditur ad omne productum, et sic li ‘ingenitum’ significat carentiam geniti illo modo communissime sumpti. Et tunc idem est quod subsitens improductum et manifestum est quod illo modo solum convenit Patri, igitur. Et illo modo accipit beatus Augustinus ‘ingenitum’ 15 *De Trinitate*, ubi dicit: “Pater solus non est ab alio et ideo appelatur ingenitus”. Quod autem ‘ingenitum’ sit notio patebit in sequenti conclusione.

Corrollarium primum: non quelibet privatio importat imperfectionem citra ipsum privatum. Patet cum ly ‘ingenitum’ sit privativum et tamen convenit prime persone in divinis, cui nichil inest imperfectionis.

Secundum: nulla est privatio in divinis denotans personam eo carere quod ipsa secundum se nata est habere. Patet, quia illud esset imperfectionis, quare nulli in divina natura competit.

Tertium: in divinis est privatio denotans personam eo carere quod ipsa secundum aliquid generis propinqui nata est habere. Probatur, quia ingenitum privat genitum quod, licet non sit natum, in esse Patri secundum se inest, tamen alicui generis propinqui, ut Filio.

Secunda conclusio: tantum quinque sunt notiones in divinis, scilicet ‘innascibillitas’, ‘paternitas’, ‘filiatio’, ‘processio’ et ‘communis spiratio’. Pro probatione noto quod ad hoc quod aliquid dicatur notio secundum doctores quattuor respondentur. Primum, quod dicat aliquid speciale tantum uni persone conveniens vel duabus sic quod sit distinctum unius persone ab alia vel duarum ab una. Secundum, quod dicat originem. Tertium, quod pertineat ad dignitatem. Quartum, quod non includatur in alia notione eiusdem persone vel earumdem personarum. Tunc probatur conclusio sic: quia cuilibet quinque enumeratorum conveniunt omnes ille quattuor conditiones et nulli alteri, igitur. Antecedens patet inducendo insimul et communiter per doctores.

Corrollarium primum: ‘inspiratum’ non est notio communis Filii et Patris. Patet per doctores communiter. Et ex conclusione, cum ibi sint posite quinque notiones quarum nulla est ‘inspiratum’. Et confirmatur ratione, quia sibi non conveniunt quattuor conditiones predicte, igitur. Probatur antecedens, quia non quattuor potissime, cum ‘inspiratum’ includatur in alia notione, scilicet communi Patri et Filio. Sequitur enim: ‘optime spirat, igitur non spiratur’; et sic de Filio.

Confirmatur: per idem est aliquid quod est et non est suum oppositum, sicut per idem est aliquid album et non est nigrum. Sed producens et productum secundum eandem productionem opponuntur, ergo per idem notificatur, ut producens illa productione et ut non productum eandem; igitur non alio vel alia notione.

Secundum: ‘non producere’ non est notio Spiritus Sancti. Patet ex conclusione

<footnote n="2">2 generationem] communi tenetur (tenetur] sup. l. ms.) essentia add. sed del. ms. || 10 subsitens] existens a. c. ms. || 16 convenit] persone add. sed del. ms. || 18 divinis] connotans sive add. sed del. ms. || 19 secundum se] in marg. ms. || 22 secundum] aliquod genus add. sed del. ms. || 41–44 confirmatur — notione] in marg. inf. ms.</footnote>
et etiam quia sibi non convenit tertia conditio, quia ‘non producere’ nullam dicit perfectionem.

Tertium: in divinis non tot sunt relationes vel proprietates quot sunt notiones. Patet, quia quinque sunt notiones et solum quattuor sunt relationes, quia in divinis solum sunt due origines et secundum quamlibet sunt tantum due relationes, scilicet principii, et eius quod est a principio, et sunt hee: paternitas, filiatio, spiratio activa et processio. Sed sunt quattuor proprietates personarum || quarum quelibet tantum uni persone convenit, ut innascibilitas, paternitas, filiatio, processio; et sunt tantum tres personales proprietates, quarum scilicet quelibet est convertibilis cum persona et eam constituit, ut paternitas, filiatio, processio.

Quartum: questio est vera.

Si ly ‘ingenitum’ existens privativum, esset notio Patris. Pariformiter et ly ‘ingenerans’ esset notio conveniens Filio et Spiritui Sancto. Consequens falsum. Probatur consequentia, quia non est dare cur tam varii etc. Confirmatur ly ‘non producens’ esset notio. Item, ly ‘inspiratum’ videtur esse notio, sicut tenet Doctor Subtilis. Item, ly ‘ingenitum’ importat privationem filiationis et pasive processionis. Sed filiatio est perfectionis, quia alias non esset nomen dignitatis, nec per consequens notio, igitur ly ‘ingenitum’ esset imperfectionis. Item, probatur: terminus privativus potest Deo convenire denotans ipsum eo carere quod ipse secundum se natus est habere, quia certum est quod actus creandi convenit Deo et potest sibi non convenire. Summatur ergo aliquis terminus privativus connotans privationem istius actus qui sit A; ille convenit persone divine vel saltem ei potest convenire.

Contra corrollarium quo dicitur quod ‘in divinis est privatio denotans personam eo carere quod ipsa secundum aliquid generis propinqui nata est habere’, contra: ingenitum privat genitum. Sed ‘genitum’ non convenit Filio nisi diceremus quod ‘filius’ convenit Filio. Ly enim ‘genitum’ est synonimum ‘filio’.

Item, sicut ponitur nomen privativum conveniens Patri tamquam notio quo privat proprietates personales Filii et Spiritus Sancti, sic pari ratione deberet poni duo alia privativa A et B, A conveniens Filio et privans proprietates Patris et Spiritus Sancti et B conveniens Spiritui Sancto privans proprietates Patris et Filii. Si dicis quod A et B coinciderent cum filiatione et processione, contra: sic etiam ‘innascibilitas’ vel ‘ingenitum’ coincidit cum paternitate.

Contra conclusionem responsalem, quia notiones ponuntur ad notificandum personas, sed persone possunt sufficienter notificari etiam distinctive tribus nominibus importantibus tres proprietates personales etc.

Confirmatur, quia pariformiter infinite deberent poni, ita quod petitur ratio quare precise quinque. Item, li ‘innascibilitas’ non est necessaria ad notificandum personam Patris, quia per alias proprietates posset notificari. Item, vel ille quinque notiones sunt predicata perfectionum, vel non. Si non, tunc non sunt notiones per tertiam proprietatem et per probationem secundi corrollarii. Dicitur enim in illa probatione quod ‘non producere’ non est notio Spiritus Sancti propter hoc quia nullam dicit perfectionem. Ex hoc videtur innui quod ad esse notionem requiritur quod importet perfectionem. Sed si sunt predicata perfectionum, tunc uni persone convenit aliqua perfectio que non alteri, contra *Symbolum*.

Item, quinque sunt abstracta, scilicet ‘innascibilitas’, ‘paternitas’, ‘filiatio’, ‘processio’ et ‘communis spiratio’. Et sic conformiter sunt etiam quinque concreta, scilicet ‘innascibilis’, ‘pater’, ‘filius’, ‘procedens’ et ‘communiter spirans’. Si dicitur quod differunt ratione solum a predictis, sic etiam ly ‘innascibilis’ differt a ly ‘paternitas’ solum ratione. Sed quod tamen concreta differant ab abstractis, probatur,

5

10

15

20

25

30

35

40

45

47v

<footnote n="8">8 sunt] factum a. c. ms. || 17 filiatio] iter. ms. || 31 processione] spiratione a. c. ms.</footnote>
quia secundum Sanctum Thomam nomina personalia oportet in abstracto
significare propter instantiam hereticorum. Cum enim confiteamur “Patrem et
Filium et Spiritum Sanctum esse unum Deum et tres personas” querentibus quo
sint unus Deus et quo sint tres persone, oportet respondere per quedam abstracta;
proprietates ergo et notiones sunt in abstracto significate. Et ideo essentia significatur
in divinis ut quid, persona, ut quis, proprietates, ut quo — modo si essent synonima
concretis, tunc non esset sublata hereticorum calumpnia. Item, dicit ipse quod
divina ratione simplicitatis significamus per abstracta, ratione vero subsistentie et
complementi per concreta. Item, dicit ipse cum sint due relationes in Patre, qui est
una sola persona, necesse fuit seorsum significari relationes in abstracto.

Item, videtur si essent tres notiones Patri convenientes quod plus possemus
devenire in cognitionem Patris quam Filii vel Spiritui Sancto. Consequens falsum.
Probatur consequentia, quia per tria facilius cognoscimus quam per unum. Et
confirmatur per illud Evangelii. Item, vel prime due solum differunt ratione, vel
non. Si non, non sunt distincte. Si primum, quare igitur non habentur sic decem
vel plures notiones Patris ratione diferrens et quare sic etiam proprietates Spiritus
Sancti non posset pluribus nominibus significari?

Item, ‘inspiratum’ est notio communis Patri et Filii etc. Antecedens probatur
arguendo contra probationem suam. Ipse arguit sic: ‘inspiratum’ includitur in alia
notione, scilicet in communi Patri et Filio que est ‘communis spiratio’. Sequitur
enim ‘Pater spirat, igitur non spiratur’; et sic de Filio.

Contra: eodem modo arguitur quod li ‘communis spiratio’ includitur in li
‘inspiratum’. Et sic ‘communis spiratio’ etiam non erit notio propter ly ‘inspiratum’
eadem ratione, sicut econverso. Unde sequitur enim ‘Pater non spiratur, ergo spirat’.
Et sic ‘Filius non spiratur, ergo spirat’.

Confirmatur: eodem modo sequeretur quod li ‘innascibilitas’ non esset notio,
includitur enim in ly ‘paternitas’.

Sed quare non esset una communis notio Filii est Spiritus Sancti sicut una
communis Patri et Filii? Si dicis: quia coincidit cum duobus, contra: sic ‘communis
spiratio’ coincidit cum li ‘paternitas’ et ‘filiatio’.

Item, secundum Doctorem Subtilem ‘non producere’ est notio Spiritus Sancti.
Si dicis quod non, ideo quia non dicit perfectionem, contra: tunc ‘communis
spiratio’ etiam non est notio, quia etiam non dicit perfectionem. Si enim esset
perfectionis, tunc Patri et Filii aliquid perfectiorum competeret, quod non Spiritui
Sancto.

Item, innascibilitas est relatio. Probatur: hec est vera ‘Filius non est innascibilitas’.
Et non esset vera nisi subiectum et predicatum opponentur et nulla est oppositio
in divinis nisi relativa, igitur opponitur relative, igitur li ‘innascibilitas’ est relativum.

Item, si innascibilitas non est Filius, tunc distinguitur a Filio, igitur opponitur,
igitur relative.

Item, arguatur de illo ‘utrum conceptus personarum, scilicet Patris, Filii et
Spiritus Sancti sint relativi vel absoluti’. Non absoluti, quia absoluta conveniunt
essentie et omnibus personis in divinis. Quod simplices arguitur, quia ego et
pater meus significamur conceptibus simplicibus et absolutis et si essemus idem
essentialiter, non minus possemus sic significari distinctis conceptibus absolutis.

Confirmatur sic: ut ad ymaginem ego et pater meus effingimur idem essentialiter,
tunc conceptus absoluti qui prius nos significabant absolute adhuc nos significant
etc.

<footnote n="1">1 secundum] *sup. l. ms.* || 4 *sint¹*] *iter. in marg. ms.* || 23 *inspiratum¹*] *p. c. ms.* ||
46 *effingimur*] unum *add. sed del. ms.*</footnote>
Ex corollariis secunde conclusionis videtur sequi quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus in esse personarum differant specifice. Consequens absurdum. Probatur consequentia, quia istis personis tribus ut sic conveniunt proprietates differentes, ita quod conveniens uni non est nata convenire alteri etc.

Item, a modo essendi tantum vel plus arguitur species sicut ab essentia. Sed constat quod diversi sunt modi essendi personarum, quia Pater a se et non ab alio, Filius a Patre per generationem, Spiritus Sanctus ab utroque per spirationem.

Sed diceres quod conveniunt essentialiter et ergo non differunt specifice.

Contra: ex hoc forte non concluditur nisi quod non differunt specifice essentialiter. Sed non obstat quin adhuc specifice differant personaliter.

Confirmatur et volo quod ad ymaginationem || ydee platonice ut humanitas communis, asineitas communis, et animalitas communis, tunc homo et asinus adhuc differunt specie essentialiter et conveniunt tamen essentialiter in communi animalitate.

Item, hoc quod dicitur quod sunt tantum tres personales proprietates, quarum quelibet est convertibilis cum persona et eam constituit, ut paternitas, filiatio, processio, contra: li 'innascibilitas' etiam est proprietas Patris etc.

Item, adhuc probatur quod li 'ingenitus' non est notio, quia ipsum non dicit aliquam specialem proprietatem Patris etc. Antecedens probatur per Sanctum Thomam pars prima, questio 33, artículo 4, in solutione primi argumenti, ubi dicit quod 'ingenitus' negationem generationis passive importat. Et ad hoc allegat Sanctum Augustinum 5 *De Trinitate*, dicentem sic: "Tantum valet quod dicitur 'ingenitus' quantum valet quod dicitur 'non filius'".

Item, Sanctus Thomas in eodem artículo, in solutione tertii argumenti, volens salvare quod li 'ingenitus' sit relativum dicit quod quia 'genitum' relationem importat, ideo li 'ingenitum' etiam significat relationem, quia 'ingenitum', sicut ipse dicit, tantum valet sicut 'non genitum'. Sic enim dicit quod negatio reducitur ad genus affirmationis et subdit quod Pater ingenitus a Filio genito distinguitur secundum relationem inquantum scilicet relatio Filii negatur de Patre. Ex quibus omnibus concluditur quod li 'ingenitus' non dicit aliam relationem nec proprietatem quam ly 'genitus', licet negative eam importet.

Item, peto quid diffinitive debeat dici notio.

Item, ymago est notio et verbum etc.

Damascenus, libro primo, dicit quod in divinis omnia sunt unum preter generationem et processionem, ergo per modos absolutos non est distinctio. Determinatio etiam Ecclesie idem habet que dicit expresse personas distingui solis relationibus. Augustinus *De fide ad Petrum*: quod quia aliud est genuisse quam natum esse et aliud natum esse quam processisse, ideo alius Pater, alius Filius, et alius Spiritus Sanctus.

## (ANONYMUS)

### Nota de predestinatione

(Edidit Alexandra Baneu)

Si querit aliquis laycus quare Deus creavit unum quem scit et prescivit dampnandum, potest sibi sic responderi primo quod fecit ad declarationem iustitie.

Secundo sic: quod Deus creavit quemlibet hominem ad beatitudinem et vult eum beatificari, et sic etiam malum creavit ad beatitudinem, sed ipse noluit eam recipere et libere ammisit beatitudinem per peccatum. Imputent enim sibi ipsis non Deo. Item, Eccli. 15 dicitur *Deus ab initio constituit hominem et reliquit illum in manu consilii sui, adiecit mandata et precepta sua, si volueris mandata coservare,*

<footnote n="15">15 convertibilis] est ms. || 17 notio] proprietas Patris a. c. ms. || 35 que] p. c. ms. || 40 nota de predestinatione] iter. in marg. ms.</footnote>
conservabunt te et in perpetuum fidem placitam facere. Apponit tibi aquam et ignem ad quodcumque volueris porrige manum tuam. Ante hominem vita et mors, bonum et malum, et quod placuerit ei dabitur illi. Et infra in eodem capitulo: Nemini mandavit impie agere et nemini dedit spatium peccandi et multa alia ad propositum. Ipsi enim vult omnes homines salvos fieri.

Sed de alio vulgari quo ipsi dicunt quod omnia sunt previsa quasi necessario eveniant, dicunt enim sic: es sol sui.

Arguatur eis sic: si sic, tunc etiam omnia necessario evenirent. Patet, quia Deus omnia prescit que eveniunt. Quare igitur tu sic laboras cum conatu pro divitiis? Si enim ipse necessario evenirent tibi, non oporteret te sic laborare. Item, sic tu deberes de mane manere in lecto tuo, quia omnia equaliter evenirent tibi. Si enim debes commedere, necessario comedes, et sic portabitur tibi ad lectum. Si debes invenire thesaurum, invenies necessario. Et laycus non sciret ultra respondere, quia quilibet eorum dicet se libere operari et laborare pro divitiis, quia posset dimmittere si vellet. Dicatur igitur eis quod sic etiam oportet pro beatitudine laborare orando, ieiunando, bona faciendo.

Verum quod tritus philosophus responderet quod omnia de necessitate evenirent, scilicet et effectus et media et opera et labores, ita quod, si ego laboro pro divitiis, ego necessario laboro. Sed hec est heresis omnium perversissima, quia ipsa tollit totum fundamentum nostre fidei. Item, hoc etiam est contra opinionem vulgarem qui dicunt se libere posse aliquid facere vel non facere, ut orare vel non orare. Est etiam illud contra maximos philosophos, ut contra Aristotelem, Senecam, Tullium et Platonem, qui omnes ponunt libertatem oppositorum.

Nota etiam de mutatione scientie Dei, de qua communiter arguitur quod Deus scit me iam sedere, me sedente et, postea me stante, scit me non sedere saltem eo ipso quia ego non sedeo, ita quod sola existentia vel non existentia rei est sufficiens sine pluri ad hoc quod Deus dicatur scire propositionem. Sic Deus scit Antichristum futurum et, postquam hec est vera 'Antichristus est' Antichristo existente, Deus scit Antichristum esse solum eo ipso, quia Antichristus est, ita quod scientia Dei non mutatur secundum se, sed Deus dicitur sic vel sic scire solum denominatione exteriori vel solum ex eo quod res sic vel sic se habet, ita quod ad scire Dei hoc vel illud sufficit sine pluri quod res sic vel sic se habeat. Non tamen dico quod sic vel sic esse rei sit causa scientie Dei, sed potest dici causa occasionalis illius, scilicet quod Deus dicitur scire sic vel sic esse, propter hoc quod non potest sic vel sic esse quin hoc Deus sciat sine sui mutatione. Si ergo Deus iam scit me sedere et postea non scit me sedere, non est transitus de contradictorio in contradictorium sine mutatione rei, quia ego mutor, sed bene sine mutatione Dei, non enim oportet mutari rem pro qua supponunt termini propositionum contradictoriarum, scilicet 'Deus scit' etc., sed sufficit quod alia.

## Ex HOLKOT

### (Qui confidant in illum intelligent veritatem...)

(Edidit Daniel Coman)

Qui confidunt in illum, intelligent veritatem, et fideles in dilectione acquiescent illi, quoniam donum et pax est electis eius — Sap. 3.

Circa quod nota quod virtutibus theologicis indigemus in presenti ad hoc quod in finem supernaturalem convenienter ordinemur, scilicet fide, spe et caritate. 'Quoniam donum et pax est electis eius' quasi dicere pax eterne beatitudinis que est

<footnote n="3">3 ei] tibi *add. sed del. ms.* || 4 impie] *p. c. ms.* || 5 fieri] ipse enim vult omnes homines solvos fieri I Tim. 2 (2) *p. c. ms.* *add. in marg. ms.* || 9 cum] *sup. l. ms.* || 19 hec] *p. c. ms.* || 35 iam] *sup. l. ms.* || me] iam *add. sed del. ms.* || 43 donum] *iter. sup. l. ms.*</footnote>
futura electis est donum liberaliter et supra condignitatem passionum presentium premiantis. Rom. 8: *non sunt condigne passiones cuius temporis ad futuram gloriam*.

(ROBERTUS HOLKOT)

Utrum homo adiutus gratia posset mereri vitam eternam ex condigno

(Edidit Daniel Coman)

Et videtur quod non. *Non sunt condigne passiones* — Rom. 8; sed sanctorum passiones, sed maxime meritorie; ergo nulla opera hominis sunt condigna ad vitam eternam.

Ille qui reddit alicui debitum quod ei debet nichil meretur apud eum. Sed quidquid possumus pro Deo facere debemus Deo et adhuc amplius deberemus si amplius possemus, || quia, sicut dicit Aristoteles 8 *Ethicorum*, capitulo 14: “impossibile est nobis condignos retribuere honores diis et parentibus quin eorum beneficia semper excedant”. Et Luc. 17: *cum omnia bene feceritis, dicite: quia servi inutiles sumus quod debuimus facere fecimus*.

Tertio, quicumque meretur aliquid ab alio constituit illum debitorem suum; sed Deus nulli est debitor nec esse potest; ergo nichil possumus apud eum mereri.

Ad oppositum, Ier. 31: *erit merces operi tuo*; sed merces que datur pro opere correspondet dignitati operis; ergo cum vita eterna sit merces operis humani existentis in gratia, ergo potest talis homo vitam eternam ex condigno mereri.

Propterea, Tim. 4: *de reliquo reposita est michi corona iustitie, quam reddet michi Dominus in illa die, iustus iudex*; sed quod redditur secundum iustum iudicium est merces condigna; ergo homo potest mereri coronam illam, sed illa est vita eterna, ergo.

Respondeo quod hominem adiutum gratia mereri vitam eternam ex condigno potest dupliciter intelligi. Uno modo quod meritum hominis tantum valeat naturaliter puta quod tanta sit bonitas in natura et substantia meriti quod ei debeatur vita eterna. Alio modo quod tantum valeat legaliter sive ex institutione legis, “sicut parva pecia cupri ex natura sui sive ex naturali valore non valet tantum quantum unus panis, sed ex institutione principis tantum valet”. Isto modo opera nostra ex sua naturali bonitate non merentur vitam eternam de condigno, sed de congruo tantum, quia congruum est quod homini facienti secundum suam potentiam finitam Deus retribuat secundum suam potentiam infinitam. Sed secundo modo “possumus dicere quod opera nostra sunt condigna vite eterne et ex gratia non ex substantia actus. Statuit enim Deus quod bene operans in gratia habebit vitam eternam et ideo per legem et gratiam principis nostri meremur vitam eternam”.

Ad primam rationem patet quod non sunt condigne naturaliter, sed legaliter, ut dictum est.

Ad secundam dicendum quod meremur faciendo quod debemus Deo Christo sic statuente et ordinente, licet non absolute ex natura redditionis, sicut argumentum procedit.

Tertium dicitur quod Deus constituitur debitor ex natura sui promissi, non ex natura nostri commissi, sicut dicit Magister, libro 1, distinctione 43, capitulo 4: “Qui confidunt in illum”.

<footnote n="10">10 quia] 8 *Etichorum add. in marg. sin. ms.* || 14 aliquid] p. c. ms. || 25 substantia] genera a. c. ms.</footnote>
⟨ANONYMUS⟩

Utrum cum unione ypostatica nature humane ad
divinam stare possit ipsam humanam carere divina visione

(Edidit Alexander Baumgarten)

Aliqui dicunt et communius quod ymmo omnis creatura potest Deo uniri ypostatice et etiam rationalis sine beatitudine, ymmo puris suis naturalibus derelicta et isti quoad materiam tertie conclusionis sunt diversificati.

Quidam enim dicunt quod talis natura stante unione non potest deformiter agere, licet potuerit ante unionem, ymmo Deus potest assumere naturam actu dampnatam et in culpa existentem, sed repugnat unioni quod natura unita sic verbo peccet, quia alias divinum suppositum quod terminat subsistentiam talis nature diceretur peccare et talem actum agere quod repugnat divine bonitati. Sed Deus potest bene tenere naturam in suspenso, ita quod numquam concurrat ad aliquem actum bonum formandum vel se ei numquam ostendat in ratione obiecti beatifici.

Alii aliter dicunt, quod possibile sit talem naturam unitam sic iniuste agere et per libertatem arbitrii a Deo flecti. Et tales iterum sunt bipartiti. Quidam dicunt quod a tali operatione mala etiam Deus denominaretur concretive peccans vel peccare, sicut dicebatur famescere etc., vel etiam mori propter separationem anime a corpore, et recte sicut in naturalibus nos dicimus aquam calefactam calefacere manum meam propter solam activitatem caliditatis, cuius ipsa est subiectum et cum qua non concurrit ad actionem, ut communiter dicitur. Alii dicunt quod, si Deus assumeret naturam in suis naturalibus, staret bene ipsam naturam humanam peccare, sed Deus non diceretur peccans ex illo concretive, sed bene diceretur agens talem actum etc. propter hoc quod ipsa creatura dependet a Deo in activitate et productivitate illius actus, et ergo Deus denominatur concretive quoad illud in quo creatura dependet ab eo. Sed peccatum importat deformitatem et deformiter agere, et in illo creatura nullo modo dependet a Deo, cum Deus non sit causa peccati sub ratione peccati et ideo non dicitur Deus peccans, licet asumpta natura peccaret etc.

Contra corollarium antepultimum. Si propter peccatum nature assumpte concedendum esset quod Deus peccaret, pari ratione concedi deberet quod Deus esset creatura quod Deus incepit esse, quod doctores communiter omnes negant. Nota quod secundum illam ultimam viam corollarium esset falsum, licet enim bene concederetur quod natura Verbo unita peccaret, non tamen esset concedendum quod Verbum secundum naturam assumptam peccaret, sicut nec simpliciter concedi debet quod Verbum peccat. Unde doctores communiter ponunt regulam quod peccata que conveniunt nature assumpte et repungnant nature divine non debent concedi de supposito divino, sic est de peccare esse creaturam incipere esse etc.

Alii tamen consequenter dicunt ad corollarium quod, sicut concedimus, illas simpliciter sine determinatione Deus est passibilis, mortuus, generatus temporaliter, non tamen concedimus ad omnem sensum, sed tantum ad illum quem Scriptura Sacra intendit ut stet ad illum quod Deus est passibilis secundum naturam assumptam etc. Sic possemus concedere illam quod Deus est creatura etc. ad similem sensum, scilicet Deus est creatura secundum naturam assumptam Deus incepit esse secundum naturam assumptam. Sed quod prohibemur a concessione talium simpliciter et solum concedimus eas cum expressione determinationis est ne videatur consentire errori perfidi Arrii, qui dixit Christum esse solum creaturam, et non Dei Filium naturalem et consubstantialem.

Tunc aliquis extra usum rationis ymmo naturalis fatuus etiam peccaret, quia, cum habeat sensus vivaces, potest se secundum illos actuare respectu obiecti, et

<footnote n="2">2 cum] stante a. c. ms. || nature] sup. l. ms. || 25 peccatum] d add. sed del. ms. ||
47 tunc] ad materiam precedentis tertii folii add. in marg. sin. ms. ; vide f. 45v (p. 170, l. 16)</footnote>
per consequens voluntas potest moveri ab eis inordinate, igitur peccabit cum non requiratur ut ipsa moveatur ab intellectu etc.

Respondeo quod ab hoc quod volitio sit peccatum vel meritum requiritur quod potentia sit taliter se habens quod ipsa possit corrigere iudicium et habere rectum iudicium et rectam intentionem et potissime de fine modo naturales fatui hoc non possunt et potissime fatui a necessitate. Verum est si quis fatuitatem inciderit ex propria culpa, tunc dubium est de suis actibus quos facit ex insania etc. ||

⟨ANONYMUS⟩

⟨Evidentius est causam primam esse
contradictione liberam in causando etc.⟩

(Edidit Alexander Baumgarten)

Evidentius est causam primam esse contradictione liberam in causando quam aliquam de causis secundis liberam esse in agendo, quia utique evidentius est aliquid vere incipere esse et aliquid realiter desinere esse, quam sit evidens quod homo sit contradictione liber in agendo ad intra et ad extra, cum ergo inter rationales creaturas evidentius constet hominibus de actionibus et modis agendi suis quam creaturarum rationalium aliarum. Patet propositum.

Hic queri potest quare Deus habeat ad intra esse productivum naturaliter et ad extra libere et non potius econverso, cum tamen in natura rationali operationes imminentes vel interiores digniores sint et principaliores quam exteriores vel interim exteriorem transeuntes.

Respondendum est hoc ideo esse quod rebus intra in Deo producilibus repungnat libere contradictione produci ex quo omne quod est in Deo necesse sit esse Deum cui, quia repungnat non esse, eidem repungnat libere contradictione produci. Et idcirco esse productivum non potest competere Deo ad intra sub modo libertatis contradictione, sed solum sub modo libertatis complacentie, cum quo bene stat inevitabilitas rei producibilis. Cum ergo necesse sit Deo inesse hanc perfectionem que est esse activum cum modo libertatis contradictione, sequitur quod illa sibi solum inest exercibiliter ad extra et nequaquam ad intra. Nec est inconveniens quod res imperfector nobiliori modo producatur et perfector minus nobili, quia, ut opinantur multi, actus intellectus est nobilior actu voluntatis, qui tamen libere producitur et alter naturaliter illibere. Anima etiam naturaliter producit substantiam, utpote partem corporis et libere actum voluntatis, qui imperfector est omni substantia, igitur. In Deo tamen non est ita, videlicet quod ipse naturaliter producat res minus nobiles et libere nobiliores, quia quelibet res ad intra non con-tradictione libere producta est immense perfectionis, quelibet autem ad extra libere producta vel fortasse producibilis est aut esse potest solum pefectionis finite, igitur.

Nec adhuc clarum est quod ille modus ad intra complacenter producendi, licet ponatur unus de modis necessario producendi, sit minus dignus modo producendi contradictione libere, ymmo non videtur quid prohibeat etiam eum digniorem esse illo. Unde, si dignitas modi producendi attendatur penes dignitatem termini producti vel penes perfectionem communicationis sui respectu alterius, manifestum est quod modus producendi ad intra est dignior et quod dicit maiorem perfectionem. Apparet quia esse productive communicativum sui equivoce vel solum secundum speciem est aliquante perfectionis, et ergo videtur omnino quod esse productive communicativum sui plenarie ydemptice numeraliter secundum essentiam sit summe perfectionis. Vel quid obstat? Quantum ergo ad hoc modus producendi

<footnote n="11">11 evidentius] *Qui videt me videt et Patrem meum*, quia Filius est ymago Patris, nam naturale desiderium rationalis creature est videre Deum *add. in marg. sup. ms.* || 13 vere incipere] *tr. a. c. ms.*
|| 17 hic] dubium *add. in marg. dex. ms.* || 43 productive] *p. c. ms.*</footnote>
ad intra, quamvis sit cum inevitabilitate videtur perfectior seu eligibilior modo producendi libere contradictione quo Deus producendo non potest alteri se plenarie secundum essentiam in specie aut numero communicare.

Comparando tamen modum libere agendi ad eum agendi modum qui est cum necessitate coactionis aut limitationis ipsius agentis ad agendum, manifestum est quod modus agendi libere vel spontanee est eligibilior. Hic occasione dictorum possit incidenter inquiri an etiam ex pretactis modis producendi arguatur gradus potentie productive, vel solum arguatur ex quantitate termini producti. Si ex quantitate termini, videretur quod productio ad intra diceret infinitatem potentie productive, quia omnis terminus productionis ad intra est infinite perfectionis, quia est Deus nisi diceretur quod ibi ex quantitate termini producti non potest argui quantitas potentie pro eo quod ad intra nichil secundum se et quodlibet sui producitur, quia essentia divina non producitur, sed per productionem Filio communicatur.

Sed adhuc in actionibus ad extra est dubium an solum penes quantitatem perfectionis termini secundum se et quodlibet sui producti quantificetur potentia producendi, quia videtur quod assumere humanam naturam in unitatem divini suppositi, ubi nichil produceretur, esset maioris potentie quam creare angelum, etiam Augustino teste super Iohannem, “iustificare peccatorem maius est quam creare celum et terram”. Unde autem secundum veritatem arguenda sit quantitas potentie active et productive a priori et posteriori non est hic expediendum, sed sufficient occasione premissorum aliquid de hoc tactum esse. Necessario sequitur ‘aliquid incipit esse aut desinit esse, igitur prima causa est contradictione libere causativa ad extra’, quia “ex opposito consequentis sequitur oppositum antecedentis”.

### Ἡ ΑΝΟΝΥΜΑΣ

### Nota (de anima)

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod, cum anima sit actus corporis, suum esse non est perfectum separata a corpore, nec per consequens sua operatio. Ideo dicit Augustinus quod “anima propter naturalem inclinationem quam habet ad corpus quodammodo retardatur ne toto desiderio feratur in illud summum bonum.” Omnis essentia facta vel fieri possibilis in Deo vitaliter continetur et ab eterno fuit vita in ipso Deo, unde Ioh. 1: *quod factum est, in ipso vita erat*. Illud quod non habet esse nec vivere in se potest esse et vivere in alio propter rationem exemplarem et causalem suam que vitaliter existit in illo, quia omne quod est in alio est in eo secundum modum illius rei. Unde, licet lapis et rosa non vivant in se, sunt tamen in intellectu nostro secundum rationem vitalem essendi, quia actus intelligendi, qui est quedam similitudo et exemplar istorum, est quedam vita, ut dicit Commentator 12 *Metaphysice*, cum igitur forma cuiuslibet artificiati sit vita in ipsa arte, ut dicunt Augustinus et Anhelmus.

Sequitur multo fortius quod omnia creata quamcumque non vivant in se secundum rationes tamen eorum exemplares et factivas sunt vita in ipso Deo, licet nichil possit vivere in se quod non habet esse in se eo quod vivere presupponit esse. Bene tamen aliquid potest vivere in alio, licet in se non vivat, nec entitatem aliquam habeat. Sicud enim illud quod non est vita in se potest esse vita in alio propter rationem exemplarem sui quam habet in ipso, ita illud quod non habet esse in se bene potest vivere in alio propter rationem exemplarem et causalem suam que vitaliter existit in illo. Talis igitur nuda cognitio divine essentie perfecte saciat omnem rationalem appetitum, iuxta illud: *satiabor cum apparuerit gloria tua*. Anselmus: “creatura in Deo est ipsa creatrix essentia.” Hoc intelligitur de ratione exemplari et

<footnote n="12">12 potentie] ex eo add. sed del. ms. || 14 in] sup. l. ms. || 31 potest] p. c. ms.</footnote>
causali ipsius creature que est ipsa creatrix essentia. Refluxus creaturarum attenditur in hoc quod quelibet creatura, et specialiter rationalis, per suam operationem coniungitur et unitur sue rationi exemplari et causali in divina essentia preexistenti. Aliqui dixerunt quod beatitudo potissime in hoc consistit quod Deus Pater in nobis generaret suum Filium quem genuit ab eterno. Ioh. 17: *Hec est vita eterna ut cognoscant Te solum verum Deum.*

Sanctus idem est quod firmus et Spiritus Domini firmat intellectum in vero, animum vero firmat in arduo, appetitum vero firmat in bono. Spiritus dicitur ratione processus. Est enim in divinis duplex processus, scilicet generatio et communis spiratio. Sed generatio est opus nature et terminatur ad filiationem, ideo secunda persona in Trinitate procedens per generationem a Patre Filius appellatur; sed tertia persona a Patre et || Filio procedit per modum spirationis communis et voluntatis, ideo Spiritus vocatur, quia spirare nichil aliud est quam Spiritum emittere.

Nota quod tertie persone apponitur 'sanctus' et non secunde, quia Filius procedit per modum nature. Natura autem semper eodem modo operatur, et ideo in opere nature non est invenire rectum et non rectum, sicud in opere voluntatis; et ideo convenienter sanctitas, que rectitudinem voluntatis importat, adiungitur processioni amoris, unde dicitur Spiritus Sanctus et non generationi que est opus nature, ut dicatur Filius sanctus, licet tres persone equaliter sint sancte et in omnibus et per omnia equales.

49v

## (HENRICUS DE HASSIA)

### (Nota de differentia visionis intuitive)

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod triplex est differentia visionis intuitive.

Una quando obiectum movet ad sui cognitionem immediate sine medio, scilicet specifice.

Secunda est qua obiectum sua motione obiectali non actuat potentiam, sed solum obiecti species vel fantasma. Actuat illam terminative non respectu sui, sed respectu obiecti.

Tertia est differentia intuitionis que a nullo obiective movente causatur, sed est ipsa natura intellectualis de cuius essentiali ratione est quod ipsa sit actualis visio seu cognitio seu representatio primarie sui ipsius, et consequenter omnium aliorum que non sunt talis natura. Talis visio creaturarum a Deo est prior omnibus creaturis, non tamen prioritate causali precise, sed in ratione visionis simplicis, et hoc proprie.

Sic dico: quia qua ratione ydee rerum factibilium dicuntur quodammodo rationes causales earum, eadem ratione et simplices rerum intuitiones dici possunt earum sive ipsarum rationes causales, quia sine illis intuitionibus eternaliter previis impossibile est et erat aliquam creaturam fieri.

Ad istum sensum exponi possunt doctorum dicta quorumdam qui videntur dicere quod cognitio Dei etiam solum apprehensiva habeat rationem causalem respectu creaturarum, quod potest concedi secundum modum loquendi immediate premissum.

<footnote n="4">4 consistit] p. c. ms. || 12 filio] Diversi conceptus possunt pro eadem re supponere et circa ipsam diversimode connotare. Deus habet se diversimode in cognoscendo respectu creature, videlicet complexe et incomplexe, assensive vel (vel] p. c. ms.) solum apprehensive. Eadem res potest concipi conceptibus, quorum unus est absolutus et alter connotativus vel respectivus ad aliquid alterum. Eadem enim res que secundum conceptum absolutum dicitur Deus. Dicitur principium secundum conceptum respectivum secundum creaturas. Et eadem etiam res que secundum conceptum absolutum dicitur materia, dicitur etiam potentia secundum conceptum eius respectivum ad formam generandam. add. in marg. sup. ms. || 23 nota] magister Henricus de Hassia add. in marg. ms. || 30 actualis] actuabilis a. c. ms. || 33 sed] in marg. ms.</footnote>
## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota quod aliquid dicitur esse presens tripliciter

(Edidit Luciana Cioca)

Tripliciter aliquid dicitur esse presens.

Primo ratione cognitionis apprehensive, secundo ratione cognitionis assensive, tertio ratione existentie.

De viris contemplativis solet dici quod numquam sint minus soli quam cum sunt soli pro eo quod, quando separati sunt ab hominibus seu solitarii facti, totus mundus cum omnibus que continet cum eis est, videlicet per contemplationem. Ratione ergo contemplationis res obiecte dicuntur presentes predicto modo ipsi contemplanti.

Res per hoc quod incipit esse fit aliqualiter Deo presens qualiter prius non erat presens eidem, scilicet ante positionem ipsius in esse. Apparet, quia prius erat solum presens ei relucenter quantum ad id quod erat de eius quidditate, post autem secundum idem res facta est presens existenter.

Iterum, prius fuit sibi presens solum secundum cognitionem apprehensivam, post vero per cognitionem quod res est assensiva, et talis semper infert rem esse.

Ad hoc quod res sit presens requiritur quod sit in prospectu eius cui dicitur presens esse et hoc modo, quamdiu non intuemur, Deum non est proprie presens nobis, licet sit nobis intimus.

Ulterius dico: ad hoc quod A sit vel dicatur presens non requiritur quod sit in rerum natura. Patet hoc, quia alias nichil dicendum esset Deo presens nisi quod est. Cuius contrarium clamant dicta sanctorum quod Deo sunt presentia et ea que sunt et ea que non sunt. Et secundum hoc non sequitur ‘A est presens Deo, igitur A est,’ quia ad veritatem antecedentis sufficit quod A in ratione specifica a Deo cognoscatur clare.

Deus habet se diversimode in cognoscendo respectu creature, videlicet complexe et incomplexe, assensive vel solum apprehensive.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota

(Edidit Luciana Cioca)

Error quorumdam infatuorum qui dixerunt esse Dei esse esse cuiuslibet creature et ipsi exponunt illud ad suum errorem: *ego sum qui sum*, id est ego sum esse quo quodlibet est quod est. Hoc poterant forte exinde sumere; dixerunt quod in Christo idem subsistere personaliter est nature divine et humane. Impromptu erat cogitare quod, sicud divinum personaliter subsistere potest supplere subsistere creature, quod ita et divinum esse potuit supplere esse creature. Quod si eis concedatur, de possibili non habent ex hoc quod generaliter esse Dei sit esse cuiuslibet creature, sicud Dei subsistere non est cuiuslibet suppositionalis nature subsistere quamvis esse possit.

Hec ex lectura magistri Henrici de Hassia.

## 〈HENRICUS DE HASSIA〉

### Nota de processione divina

(Edidit Luciana Cioca)

Nota quod processionem una non est posterior alia in divinis, cum necessario sint et fuerint semper in una simplicissima natura divinitatis a qua est primarie

<footnote n="2">2 nota — tripliciter] *in marg. ms.* || 5 existentie] *iter. ms.* || 11 scilicet — esse] *sup. l. ms.* || 20 quod] sit in rerum natura patet hoc *add. sed del. ms.* || 25 respectu] *p. c. ms.* || 28 nota] *in marg. ms.* || 35 generaliter] *iter. in marg. propter claritatem ms.* || 40 nota — divina] *in marg. ms.*</footnote>
necesse esse in rebus incommutabilibus que sunt tres persone Dei, quarum prima ex se et per se est. Et ideo, quia naturaliter seu inevitabiliter ab ea processit persona secunda, scilicet Filius, necesse est quod Filius omnino coevus sit Patri, sicut verbi gratia: si una creatura quam cito est naturaliter produceret aliam, qualiter forte est de luce et lumine, tunc in nullo priori res producens precederet productam — certum est. Si ergo producens sic est quod necessario semper habuit esse, necesse est quod et productum habuit semper et eque necessario esse. Et sicut hac ratione probatur Filius in divinis simpliciter coevus et coeternus Patri, ita et eadem ratione Spiritus Sanctus probatur eque coeternus Patri et Filio, quia, sicud Pater non habuit nec potuit habere esse in aliquo instanti in quo non produceret Filium, ita nec Pater et Filius poterant habere esse in mensura aliqua in qua non producerent Spiritum Sanctum; igitur, si in nullo priori Pater precessit Filium, necesse est quod et in nullo Pater et Filius precesserint Spiritum Sanctum. Henricus de Hassia.

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### Nota quid sit eternitas

*(Edidit Luciana Cioca)*

Eternitas in re nichil aliud est quam divina essentia, licet ly 'eternitas' in connotatione differat a ly 'essentia.' Eternitas enim supponit pro essentia Dei communi omnibus rebus que in eo sunt et connotat quod tam est et taliter seu quod talis conditionis vel modi est in essendo quod non potest non esse, nec potuit, nec poterit. Henricus de Hassia

Patris et Filli et Spiritus Sancti in divinis una est eternitas communis qua quilibet ipsorum est eternus, aliter tamen unus quam alter, quia Pater eternitatem illam a nullo habet alio, sed per se vel ex se. Filius vero habet eandem communicative a Patre, et Spiritus Sanctus ab utroque.

Ex hiis patet ratio quare eternitas, cum sit propria passio divine nature, attribuatur magis persone Patris quam Filii aut Spiritus Sancti. Est enim ex hoc quod Pater eternitatem aliter, ut dictum est, habet quam alie due persone.

Plurificatio et processio rerum in divinis abinvicem in nullo distrahit aut dispergit divinum esse quod ratione essentie inest Deo, quia illa plurificatio, quamvis sit in essentia divina, tamen non est plurificatio essentie. Henricus de Hassia

### 〈HENRICUS DE HASSIA〉

#### 〈Nota de intellectu〉

*(Edidit Luciana Cioca)*

Intellectus ex sui natura inclinatur ad assentiendum veritati evidenti. Patet per Commentatorem 1 *Physicorum* et ratione, quia “intellectus est perfectibilis per cognitionem veritatis,” 6 *Ethicorum*. Modo “omne perfectibile naturaliter inclinatur ad sui perfectionem,” 1 *Physicorum*.

Nota quod alique sunt propositiones ita evidentes quod intellectus intellectis terminis ipsarum naturaliter assentit eis. Patet de primo principio: ‘quodlibet est vel non est,’ ‘omne totum est maius sua parte,’ et consimilibus. Quivis enim experitur in se quod intellectus notificatis sibi istis terminis nequit dissentire, sed semper eis propositis assentit ipsis.

Intellectus enim assentit principiis ex se evidentibus ex naturali inclinatione sua, et aliis per experientiam etc. ||

<footnote n="1">1 incommutabilibus] iter. ms. || 10 in¹] mensura aliqua add. sed del. ms. || 15 nota — eternitas] in marg. ms. || 33 natura] naturaliter add. sed del. ms. || 39 omne] omnes a. c. ms.</footnote>
HENRICUS DE OYTA

Utrum tantum unum Deum esse sit evidenter naturali ratione convincibile

(Edidit Daniel Coman)

In primo articulo, qui est de hoc an philosophi rationi naturali innitentes habuerint aliquam propositionem mentaliter veram de Deo secundum conceptum proprium Dei, dicit primo quod Deus est cognoscibilis a nobis in hac via conceptu communi, ut conceptu entis, et etiam conceptu proprio complexo et simplici. Quod proprio complexo patet, quia talibus 'prima causa', 'summe bonum', 'ultimus finis' etc. Habita enim cognitione universali entis vel boni vel veri, intellectus potest considerare quomodo omnia ista inferiora non sunt simpliciter bona, sed per participationem solum, sed quomodo est unum per se et simpliciter bonum, et tunc talis conceptus complexus, scilicet 'per se bonum et simpliciter optimum' est conceptus adequatus Dei. Et sic philosophi processerunt ad concludendum aliquod esse ultimum et optimum et primum principium, quia inquirentes naturas rerum invenerunt in omnibus aliis rebus entitatem et bonitatem, sed semper cum quadam imperfectionem et per industriam naturalem cognoscentes quod omne imperfectum est ad aliquod perfectum reducendum posuerunt super omnem naturam creatam unam essentiam ab omni imperfectione liberam in qua posuerunt omnem perfectionem in summe, quam invenerunt in creaturis cum imperfectione et defectu dicentes illud esse summe bonum, summe iustum, quod et dicebant esse Deum.

Sed quod incomplexum proprium patet sicut in philosophia dicitur per abstractionem et discursum.

Secunda conclusio: possibile est philosophos multas propositiones mentales
veras de Deo secundum conceptum proprium Dei habuisse, etiam kathegoricas et
affirmativas, et simul orationem Deo repungnantem esse eius diffinitionem quid rei
credidisse. Patet, quia ipsi poterant multos proprios conceptus Dei habere et tamen
crediderunt hanc orationem 'prima causa solum finiti vigoris' esse diffinitionem quid
rei, que tamen Deo repungnat. Et sic patet quod ad habendum propositiones veras
de Deo per conceptus proprios absolutos et connotativos similes hiis quos habent
Christiani non oportet omnes Dei proprietates cognoscere, sed sufficit aliunde una
proprietas a qua potest abstrahi conceptus etc. Patet, cum philosophi tales habuerint
propositiones et tamen non omnes proprietates divine essentie cognoverunt, ut eius
Trinitatem etc.; ymmo aliquam ei credebant inesse que ei repungnat, ut finitatem
vigoris etc.

Secundus articulus: an Deum esse sit per se notum. Nota: propositio per se nota est propositio cuius assensus evidens natus est causari immediate ab apprehensione plene illius propositionis terminis a mente sine indigentia notitie extrinsece.

Corolarium: quod illa non est per se vera 'omne totum est maius sua parte', quia
ultra apprehensionem terminorum requiritur assensus extrinseci, ut scilicet illius
propositionis 'aliquod totum habens partes est'. Et sic suo modo nulla contingens
est per se nota, cum semper ad firmum assensum requiritur preter apprehensionem
terminorum notitia propositionum ponentium constantiam terminorum, saltem
in affirmativis.

Ex eodem sequitur quod ista 'Deus est' prout est in mente viatoris naturali ratione et modo acquiribilis non est per se nota, cum ad eius evidentem assensum non sic sufficit etc. Multi enim eam dubitaverunt et multi eam negaverunt, ut ponentes processum in infinitum in causis. Similiter ista 'Deus est' in mente beati modo supernaturali non est per se nota. Licet enim intellectus beati formando

<footnote n="1">1 henricus de oyta] *in marg. dex. ms.* || 15 omnibus] *p. c. ms.* || 21 sed] nota quod philosophi habuerunt conceptum proprium de Deo add. *in marg. dex. ms.*</footnote>
talem propositionem cum intueretur Deum non posset eam dubitare, illud tamen non esset ex precisa apprehensione terminorum, sed ex presentiali obiezione obiecti, sicut in sensu respectu sensibilium, cum staret unum alium habere similem apprehensionem quoque modo et tamen non assentire, cum non determinaretur, sic ab obiecto presentialiter etc. Et forte staret intellectum habentem talem propositionem cui assentit ex clara Dei visione ipsam incipere dubitare. Posset enim sibi persuaderi quod sicut staret ipsum habere eandem visionem de albedine non existente sicut de albedine presente, sic posset esse apprehensa quod hoc esset divina essentia, cum tamen non esset etc.

Tertius articulus est de principali quesito. Nota quod illa propositio 'Deus est' vel 'prima causa est' non potest demonstrari communi modo quantum ad nos demonstratione propter quid proprie dicta, nec improprie dicta. Primum patet, quia non habet causam. Secundum patet, quia ordine nature non habemus apud nos aliquid notius illa 'Deus est' quo ipsa possit demonstrari quod non importet effectum, quod tamen oporteret in tali demonstratione propter quid dicitur notanter apud nos, quia Scotus tenet quod ex notitia terminorum illa propositio 'Deus est' esset demonstrabilis demonstratione propter quid per premissas in mente beati, que licet non determinet causam Dei, essent tamen priores in cognoscendo illa 'Deus est'.

Secundo, nota quod causa per se est causa que secundum suam naturam et proprietatem specificam esset productiva alicuius effectus sive illud competat sibi ratione sue partis essentialis, vel proprietatis, vel passionis, vel qualitatis suam naturam secundum communem influentiam inseparabiliter concomitantis; per oppositum est causa per accidens. Exemplum primi, ut ignis est per se calefactivus et homo per se est intellectivus. Sed album per accidens est disgregativum visus et edificator per accidens edificat sicut et Pollicletus per accidens edificat. Patet ex diffinitionibus et Philosophus 2 *Physicorum* vult quod hec est per se vera in sensu composito 'edificator edificat vel est ⟨e⟩dificativus', sed ista per accidens 'Pollicletus edificat'. Et hoc sic in sensu diviso 'creator per se est Deus', 'homo per se spirat Spiritum Sanctum' sunt vere, sicut et iste 'Deus per se est Deus', 'Verbum per se spirat Spiritum Sanctum'.

Conclusio prima: aliquod est effectivum simpliciter primum in effectibile et in effectum. Probatur: aliquod est effectibile etc. Probatur consequentia, quia vel illud est a se effectibile, vel a nullo etc.

Secunda conclusio: necesse est tantum unum primum causatum secundum quiditatem et naturam esse, quia si duo, vel distinguuntur specie, vel tantum numero.

Tertia conclusio: tantum unum Deum esse est sufficienter naturali ratione demonstrabile, quamvis proterviendo ponens oppositum se posset apparenter a contradictione defendere. Prima pars patet, quia illud potest concludi ex premissis necesariis in lumine naturali evidentibus tam efficaciter et manifeste quod quilibet homo boni iudicii iudicaret illud sufficere ad causandum assensum firmum et certum de hoc et illud aliquam propositionem demonstrare. Non enim oportet demonstrationem quamlibet esse ex principiis immediatis et per se notis etc., sed illud est conditio demonstrationis potissime, sed sufficit quod cetere demonstrationes faciant scire sine formidine. Antecedens patet per rationes theologorum, philosophorum multas valde quas adduxerunt ad hoc. Evidentes etiam quam pro quaque conclusione naturalis vel moralis philosophie sint adducte

<footnote n="3">3 in ] respectu *add. sed del. ms.* || 11 demonstrari ] *iter. sup. l. ms.* || 14 importet ] oportet
*a. c. ms.* || 18 que ] *p. c. ms.* || essent ] *iter. sed del. ms.* || 23 concomitantis ] *p. c. ms.* ||
26 sicut ] *p. c. ms.* || 36 distinguuntur ] *p. c. ms.*</footnote>
et plures. Irrationale autem esset dicere nullam conclusionem philosophie naturalis vel moralis esse demonstratam, quare etc.

Pro secunda parte probatur conclusio, quia proterviens potest apparenter omnes rationes solvere, sicut etiam proterviens posset solvere omnes rationes pro multis conclusionibus in philosophia adductas, quas tamen conclusiones dicimus esse evidenter demonstratas. Ibi enim non patitur manifesta evidentissimas demonstratas, ut in mathematica, nec maximam certitudinem. Non enim ubique est petenda acribolia — 2 *Metaphysice*.

(ANONYMUS)

Utrum omnis potentia sensitiva sit alicuius obiecti elicitive cognitiva etc.

(Edidit Luciana Cioca)

Arguitur primo quod non, quia aliqua animalia sunt habentia solum unum sensum et illa non sunt elicitive cognitiva, ut notum est, igitur. Antecedens pro prima parte patet per Philosophum in libro *De sensu et sensato*.

Oppositum arguitur auctoritate Avicenne dicentis quod “virtus estimativa in brutis, ut in ove, ex intentionibus sensatis elicit insensata.” Et, sicut est de ove, ita videtur esse de qualibet alia potentia sensitiva, igitur questio vera. ||

In ista questione erunt duo articuli. Primus est aliquorum notabilium positus; secundus erit aliquarum conclusionum, per quas ad questionem responditur, subiunctus.

50v

(Primus articulus.) Quantum ergo ad primum noto quod elicitio secundum aliquos sic describitur: est sensatio alicuius obiecti representativa qualiter a nullo sensu exteriori est cognoscibile.

Ex illa descriptione sequuntur aliqua corollaria.

Primum quod potentia intellectiva non sensitiva non est elicitive cognitiva. Patet, cum omnis elicitio est sensatio, sicut patet ex descriptione.

Secundum quod abstractio realiter distinguitur ab elicitione. Patet, cum abstractio conveniat intellective et non sensitive, elicitio autem tantum sensitive, ut patet.

Tertium: nulla intellectio est elicitio.

Quartum: si humana anima est elicitive cognitiva, hoc convenit sibi ex eo quia ipsa est sensitiva. Patet.

Secundo noto quod propter hec elicitio secundum alios sic describitur: elicitio est cognitio alicuius obiecti representativa connotantem ipsum (et) a nullo sensu exteriori est cognoscibile presupponens sensationem sensus exterioris eiusdem obiecti representativam. Et dicit notanter presupponens secundo, quia alias intellectio divina esset elicitio, quod est falsum, quia ipse intuitive tantum cognoscit se et quelibet alia citra se. Et patet consequentia, quia ipsa est cognitio alicuius obiecti aliqualiter representativa qualiter ipsum a nullo sensu exteriori est cognoscibile, quia ipse cognoscit se ipsum intuitive et quamlibet aliam rem a se, et tamen ipse et multe alie res sunt que non sunt cognoscibiles ab aliquo sensu exteriori intuitive, ymmo nullo modo cognoscibiles.

Ex illa descriptione sequuntur aliqua corollaria.

Primum quod multe intellectiones sunt elicitiones. Patet, cum multe sint representative aliquorum obiectorum qualiter a nullo sensu exteriori sunt cognoscibiles presuppositis, igitur.

Secundum quod multe sunt intellectiones que non sunt elicitiones. Patet, quia,

<footnote n="17">17 in] in ista questione sic procedam quod eam in duos articulos distinguam, quorum unus erit aliquorum etc. *add. in marg. ms.* || *positus* ] p. c. ms. || 32 est] *g. add. sed del. ms.* || 35 tantum ] *in marg. ms.* || 36 alia] p. c. ms.</footnote>