# Van QR-code tot verwijdering. Debat over de symbolen van een omstreden verleden in de Brusselse openbare ruimte

Synthesenota BSI

> Du QR code au déboulonnage. La mise en débat des symboles d'un passé contesté dans l'espace public bruxellois

> From QR code to toppling. Debating the symbols of a controversial past in the public space of Brussels

Joost Vaesen, Serge Jaumain, Iadine Degryse, Dirk Jacobs et Benjamin Wayens

Traducteur : Annelies Verbiest (AV Translations)

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

OpenEdition
Journals

## Édition électronique

URL : https://journals.openedition.org/brussels/7980

DOI : 10.4000/12lwv

ISSN : 2031-0293

## Cet article est une traduction de :

Du QR code au déboulonnage. La mise en débat des symboles d'un passé contesté dans l'espace public bruxellois - URL : https://journals.openedition.org/brussels/7952 [fr]

## Autre(s) traduction(s) de cet article :

From QR code to toppling. Debating the symbols of a controversial past in the public space of Brussels - URL : https://journals.openedition.org/brussels/7968 [en]

## Éditeur

Université libre de Bruxelles - ULB

## Référence électronique

Joost Vaesen, Serge Jaumain, Iadine Degryse, Dirk Jacobs en Benjamin Wayens, «Van QR-code tot verwijdering. Debat over de symbolen van een omstreden verleden in de Brusselse openbare ruimte », *Brussels Studies* [Online], Synthesenota's, nr 197, Online op 03 novembre 2024, geraadpleegd op 08 novembre 2024. URL: http://journals.openedition.org/brussels/7980 ; DOI: https://doi.org/10.4000/12lwv
<figure><img src="image_2.png" /></figure>

The text only may be used under licence CC BY 4.0. All other elements (illustrations, imported files) are
"All rights reserved", unless otherwise stated.
# Van QR-code tot verwijdering.
Debat over de symbolen van een
omstreden verleden in de Brusselse
openbare ruimte

Synthesenota BSI

Du QR code au déboulonnage. La mise en débat des symboles d'un passé contesté dans l'espace public bruxellois

From QR code to toppling. Debating the symbols of a controversial past in the public space of Brussels

Joost Vaesen, Serge Jaumain, Iadine Degryse, Dirk Jacobs et Benjamin Wayens

Traduction : Annelies Verbiest (AV Translations)

## 1. Het belang van gedenktekens in de openbare ruimte

"The walls of Brussels breathe and speak, but do not lie. For they are formed by layers of imbricated strata where all epochs survive and pile up..." (geciteerd in [De Vet, ed.: 2018, 114]).

<footnote n="1">¹ In ons dagelijks leven zijn overal verwijzingen naar de geschiedenis en herinnering te vinden. Elke dag komen we in aanraking met "gedenktekens", of "elementen die getuigen van het verleden van een groep of gemeenschap en die het mogelijk maken om het collectieve geheugen van een samenleving te organiseren"¹ (eigen vertaling). Meestal nemen ze de vorm aan van objecten die in de openbare ruimte geplaatst worden zodat iedereen ze kan zien. Maar je vindt ze ook terug in plaatsnamen, in semipublieke en private ruimten zoals musea, culturele en wetenschappelijke instellingen, archiefcentra, universiteiten, bedrijven, kerken, gemeentelijke, gewestelijke en federale instellingen en privéwoningen. Niet-materiële gedenktekens worden ook – soms onbewust – ingezet tijdens herdenkingsplechtigheden en</footnote>
folkloristische evenementen. Deze gedenktekens waren vaak van groot belang toen ze ingehuldigd werden, en gaan vervolgens zodanig op in het landschap dat de meeste gebruikers van de openbare ruimte de betekenis ervan zelfs vergeten. Nochtans wordt niet zomaar beslist om een gedenkteken te bestellen, te financieren en te plaatsen.

2 Volgens de Franse filosoof en socioloog Maurice Halbwachs [geciteerd in Jalabert, 2022: 9] is “[de] ruimte de drager van het geheugen”. Deze gedenktekens zijn immers symbolen die verwijzen naar geschiedenis en herinnering, in die mate dat ze “constitutieve referentiepunten voor de identiteit van een groep individuen” worden [Jalabert, 2022: 11; eigen vertaling]. Net als musea, archieven en herdenkingen maken standbeelden deel uit van de herinneringsinfrastructuur die “...herinneringen, ervaringen, standpunten en kennis van de mensen” uitdrukt. Op die manier bieden ze meer inzicht in “hoe individuen, gemeenschappen en instellingen met het verleden omgaan” en er een betekenis aan geven [Grever, 2023: 4/5; eigen vertaling]. Het is dan ook niet verwonderlijk dat ze vooropstaan in het nieuws wanneer mensen zich niet herkennen in bepaalde boodschappen die uitgedragen worden, of, meer nog, er aanstoot aan nemen.

3 In de debatten over omstreden gedenktekens is het verband tussen de geschiedenis (een altijd problematische en onvolledige reconstructie van het verleden) en herinnering (dat voortleeft, evolueert en zich niet bewust is van de opeenvolgende verdraaiingen) een cruciaal punt [Nora, 1984]. Geschiedenis en herinnering staan niet noodzakelijk lijnrecht tegenover elkaar [Gentry en Smith, 2019] en kunnen elkaar zelfs verrijken, aangezien de collectieve herinnering het mogelijk maakt om de geschiedschrijving te vernieuwen [Joutard, 2015]. Er ontstaan spanningen wanneer de geschiedenis “warm” is [Wansink et al., 2018], met andere woorden, wanneer een (doorgaans traumatische) gebeurtenis een grote emotionele lading heeft die een zodanige invloed blijft uitoefenen op de volgende generaties dat ze hevige morele reacties opwekt die verband houden met een collectieve of intrafamiliale identificatie [Cordonnier et al., 2022]. Deze collectieve identiteit wordt gevormd door de collectieve herinnering van bepaalde gebeurtenissen en ze heeft een impact op de manier waarop bepaalde sociale groepen vertegenwoordigd worden [Liu en Hilton, 2005].

4 De constructie van identiteiten is vooral gebaseerd op gebeurtenissen, plaatsen en mensen [Liu en Hilton, 2005], die allemaal “master narratives” (dominante verhalen) vormen die betekenis moeten geven aan een maatschappelijke visie [Heller, 2006; Carretero, 2018]. Vooral in de tweede helft van de 19ᵉ eeuw hebben deze verhalen bijgedragen aan het ontstaan of de versterking van nationale identiteiten [Reid, 2019] en aan de bevordering van de sociale cohesie door “ingebeelde gemeenschappen” te creëren [Anderson, 1983]. Het waren – soms onuitgesproken – pogingen om het banale nationalisme te versterken [Billig, 1996] of zelfs om zeer expliciete beleidsmaatregelen aan te scherpen met de bedoeling om historische narratieven op te leggen die de bevolking moesten verenigen. Deze logica’s voor inclusie hebben bijgevolg ook geleid tot de uitsluiting van bepaalde sociale groepen [Psaltis et al., 2017].

5 Zo werd de openbare ruimte een plaats van confrontatie, aangewakkerd door gedenktekens die politieke keuzes uitstralen [Dobruszkes, 2010; Tartakowski, 2022] en die overkomen als “behorend” tot bepaalde sociale groepen [Papen, 2012]. Zowat overal ter wereld zijn gedenktekens tastbare, functionele en artistieke instrumenten die een bepaalde boodschap overbrengen [Joutard, 2015]. Deze boodschap is meestal eenzijdig
en diepgeworteld in een visie op de wereld die door de politiek dominante groep gevormd is [Gensburger en Wustenberg, 2023; Kolvraa en Knudsen, 2020].

6 In deze synthesenota onderzoeken we de “omstreden gedenktekens” in Brussel, symbolen die op het ogenblik dat ze ingehuldigd werden de politieke, ideologische of morele waarden van hun tijd uitdroegen, maar waar veel mensen zich mettertijd alsmaar minder achter kon scharen, waardoor ze aanleiding gaven tot klachten en protest [KNAW, 2023].

7 Protest tegen gedenktekens is geen recent fenomeen [Rigney, 2022]. Door de geschiedenis heen werden standbeelden en monumenten vernield of verplaatst. Overal ter wereld hebben politieke besluitvormers het herinneringslandschap van hun grondgebied regelmatig gewijzigd door bepaalde historische verwijzingen te verwijderen, vooral tijdens regimewisselingen [Rigney, 2022; Gensburger en Wüstenberg, 2023]. Net als in vele andere landen vonden ook in België de voorbije decennia hevige protestacties plaats tegen gedenktekens die racistische, koloniale of seksistische ideeën zouden uitdragen. In dat proces hebben middenveldorganisaties een prominente rol gespeeld in de toename van het aantal transnationale protestacties [Rigney, 2022: 10].

8 Op basis van een voorstelling van de kenmerken van het omstreden herinneringslandschap in Brussel biedt deze nota een samenvatting van de recentste debatten en vooral van de manieren waarop gereageerd werd op het protest. Zo'n benadering is vooral relevant omdat het profiel van de inwoners van Brussel - als stadsgewest dat een heleboel nationale en internationale functies centraliseert - grondig veranderd is sinds het ontstaan van de Belgische staat. Door de interne en externe migratiebewegingen, die toenamen door de oprichting van de Europese en internationale instellingen, wonen er tegenwoordig zo'n 180 verschillende nationaliteiten in Brussel. Deze ontwikkeling heeft er uiteraard mee voor gezorgd dat de percepties van de gedenktekens die sinds de 19ᵉ eeuw aanwezig zijn in het stedelijke landschap veranderden, en heeft overheden ertoe genoopt om op deze protestacties te reageren.

9 Om deze fenomenen te analyseren, hebben we eerst een inventaris van alle standbeelden in de openbare ruimte in de Vijfhoek (uitgezonderd parken en begraafplaatsen)² en een interpretatief toponymisch overzicht van alle openbare wegen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest³ opgemaakt. Om onder deze standbeelden en toponiemen de omstreden symbolen en de strategieën te identificeren die werden gehanteerd om op de protestacties te reageren, hebben we analyses uitgevoerd van de besprekingen in het Brussels Parlement (vooral tijdens de gewestelijke Commissie voor de Territoriale Ontwikkeling van 13 juli 2020 over de koloniale sporen), van elf semigestructureerde interviews die afgenomen waren in het kader van een onderzoek naar de voormalige burgemeester van Schaarbeek, Roger Nols [Jaumain en Vaesen, 2022], van twee rondetafelgesprekken die georganiseerd waren in het kader van een seminarie over omstreden symbolen in de openbare ruimte (met 23 deelnemers van universiteiten, universitaire onderzoekscentra, archiefcentra en organisaties van dekoloniale activisten⁴), en van drie vergaderingen van een werkgroep die zich moest buigen over de toekomst van het borstbeeld van Roger Nols (en die bestond uit lokale verkozenen, burgers, onderzoekers, ambtenaren en vertegenwoordigers van middenveldorganisaties) [Degryse et al., 2022]. Aan de hand van een inductieve thematische analyse [Bryman, 2016] van het corpus dat we op die manier verzameld
hebben, konden we zes strategieën identificeren die werden gehanteerd als reactie op de omstreden symbolen.

10 In wat volgt, onderzoeken we een aantal kenmerken van het Brusselse herinneringslandschap en de ontwikkeling van de gedenktekens in de openbare ruimte, maar ook de financiering van gedenktekens en hoe ze gebruikt worden (punt 2). Daarna presenteren we de typologie van de strategieën die gehanteerd worden om te reageren op protest (punt 3), die we vervolgens illustreren met enkele Brusselse voorbeelden. Daarbij lichten we de voornaamste argumenten toe die tijdens deze debatten aangehaald werden (punt 4).

## 2. Kenmerken van het openbare herinneringslandschap in Brussel

11 In haar rapport over omstreden monumenten beveelt de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen de gemeentelijke bestuurders aan om strategische kennis te verwerven over alle monumenten en standbeelden in hun gemeente, ongeacht of ze omstreden zijn, en om zelfs een echte studie uit te voeren over hun "herinneringslandschap" [KNAW, 2023]. De aanbeveling is natuurlijk ook relevant voor Brussel: om de debatten die er plaatsvinden volledig te begrijpen, is het noodzakelijk om eerst de kenmerken van het Brusselse openbare herinneringslandschap te begrijpen.

### 2.1. De "statuomanie" van de 19ᵉ eeuw

12 Sinds de onafhankelijkheid van België in 1830 hebben zowel lokale als nationale instanties gedenktekens geplaatst in Brussel. De openbare verwijzingen naar de Belgische Revolutie illustreerden het verlangen van de jonge natiestaat om zich te laten gelden ten aanzien van buitenlandse mogendheden [Fransen, 2005]. Bepaalde verwijzingen naar Willem van Oranje werden ook meteen weggehaald. In 1831 werd de Prinslaan bijvoorbeeld omgedoopt tot de Regentenlaan, ter ere van de eerste regent van de nieuwe Belgische staat, namelijk baron Érasme-Louis Surlet de Chokier (1769-1839)⁵. Enkele decennia later was de hoofdstad van het kleine koninkrijk nauw betrokken bij de koloniale onderneming van Koning Leopold II. Dit kwam ook tot uiting in de openbare ruimte. Zo werden de bouw van een aantal prestigieuze gebouwen en de aanleg van enkele parken gefinancierd met het geld dat de uitbuiting van Congo opgeleverd had. Daarnaast bestelde de overheid tal van standbeelden (zie Figuur 1) om de ruimte zogezegd te "versieren", maar in werkelijkheid dienden ze om de macht van het land en zijn hoofdstad op het wereldtoneel te bevestigen. Deze beweging, ook "statuomanie" genoemd [Agulhon, 1978, De Spiegeleer, 2020; Clerbois, 2022], leidde tot de plaatsing van standbeelden op zorgvuldig gekozen kruispunten, pleinen of parken en droeg op die manier bij aan de ontwikkeling van gedenkplaatsen die vandaag de dag nog altijd goed zichtbaar zijn [Vannieuwenhuyse, 2018; Witte, 2012; Min, 2016; Loir, 2022].

13 De voorstellingen van de officiële inhuldigingen van deze monumenten dragen het beeld van een zeer eensgezind land uit, terwijl tegelijkertijd een sluier geworpen werd over het protest tegen sommige monumenten. Zo zorgden de liberalen, die de hele 19ᵉ eeuw aan de macht waren in Brussel, ervoor dat ze hun macht symboliseerden door
standbeelden te plaatsen die hulde brachten aan de liberale ideologie, sleutelfiguren en belangrijke concepten die hen dierbaar waren, zoals vrijheid en stedelijke autonomie [Röttger, 2006: 27]. Denk bijvoorbeeld aan het standbeeld ten voeten uit van Pierre-Théodore Verhaegen (1796-1862) voor het Granvellepaleis, waarin destijds de Université libre de Bruxelles (waarvan hij een van de oprichters was) ondergebracht was, (inmiddels staat het op de Solbosch-campus in de Franklin Rooseveltlaan). Maar ook aan de standbeelden van Charles Rogier, Auguste Orts, Jules Anspach, Nikolaas-Jan Rouppe, Charles de Brouckère of Walthère Frère-Orban. Zo braken de liberalen met een traditie waarbij in de eerste plaats religieuze of koninklijke onderwerpen voorgesteld werden in de openbare ruimte. Hun keuzes zorgden voor misnoegen bij de katholieke partij, die in Brussel in de minderheid was en bijgevolg haar eigen emblematische vertegenwoordigers niet op dezelfde manier kon eren [De Spiegeleer, 2019]. Deze voorbeelden maken duidelijk welke belangrijke rol de politieke machtsverhoudingen speelden bij de beslissingen om standbeelden in stedelijke ruimten te plaatsen.

<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Figuur 1. Themawijk rond het Vrijheidsplein</figcaption></figure>

© Auteurs en Q. Rombaux

## 2.2. Oorlogen en dekolonisatie

14 Het einde van de Eerste Wereldoorlog betekende een eerste groot keerpunt in het herinneringslandschap van Brussel. Als enige westerse hoofdstad die de Duitsers hadden bezet, was Brussel diep getekend door de oorlog en besloot het erna om zo snel als mogelijk alle directe of indirecte verwijzingen naar de vijand van gisteren te verwijderen ten voordele van oorlogshelden en -heldinnen zoals Albert I, Edith Cavell en Gabrielle Petit [van Ypersele et al., 2014; de Schaepdrijver 2014; Jaumain et al., 2016].
15 Door de stedelijke groei konden ook nieuwe gedenktekens geplaatst worden via hodonymie (straatnaamkunde). Zo werden de namen van nieuwe straten in snelgroeiende gemeenten zoals Oudergem en Ganshoren vernoemd naar lokale soldaten die tijdens de oorlog gesneuveld waren [Kesteloot, 2024]. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werden opnieuw een aantal belangrijke stedelijke wegen hernoemd ter ere van de overwinnaars. Denk aan de Stalingradlaan, Franklin Rooseveltlaan, Generaal De Gaullelaan, Winston Churchilllaan en het Montgomeryplein.

<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Figuur 2. Bord met de naam van de Stalingradlaan.</figcaption></figure>

© Iadine Degryse, 20 april 2023

16 Tegelijkertijd bleef het aantal nieuwe standbeelden (en fonteinen) die in Brussel ingehuldigd werden tot ver in de 21e eeuw toenemen, zoals blijkt uit Figuur 3.
<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>Figuur 3. Aantal standbeelden en fonteinen die ieder jaar geplaatst werden in de Vijfhoek</figcaption></figure>

Deze cijfers houden geen rekening met standbeelden in parken en op begraafplaatsen en met fonteinen die weggehaald werden.

Bronnen: Inventaris van het bouwkundig erfgoed van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de website "Brussels remembers": https://www.brusselsremembers.com/ Geraadpleegd in april 2021

17 Ondanks eerdere sporadische kritiek nam het protest tegen gedenktekens pas aan het begin van de 21e eeuw een ongekende omvang aan. Het protest spitste zich vooral toe op verwijzingen naar de Belgische kolonisatie [Stanard, 2011 en 2019; Goddeeris, 2015]. De beweging kwam voor het eerst onder de aandacht in 2004 (in Oostende), toen activisten van het collectief *De Stoeten Ostendenoare* actievoerden op een monument ter ere van het koloniale beleid van Leopold II. De hand van een figuur die een Congolees voorstelde, werd toen afgehakt als verwijzing naar het beleid van de afgehakte handen. In 2008 werd het ruiterstandbeeld van Leopold II op het Troonplein in het rood geschilderd door kunstenaar en activist Théophile de Giraud. Dit optreden in aanwezigheid van de media zorgde voor veel ophef. De controverse breidde zich snel uit naar andere voorstellingen die verband hielden met de koloniale periode: de borstbeelden van koning Boudewijn en generaal Storms, het monument voor de Belgische pioniers in Congo, de triomfbogen van het Jubelpark en heel wat andere straatnamen en monumenten stonden centraal in de protestacties [Jacobs, 2018; Goddeeris et al., 2020; Lewis, 2022; Guillaume, 2022; Abrassart et al., 2022].

18 De kritiek ging hand in hand met een transnationale beweging, die sociale rechtvaardigheid eiste en zowel racisme als politiegeweld aan de kaak stelde [McGonigle Leyh, 2020: 240]. Daarnaast begonnen feministische verenigingen al gauw te protesteren tegen de onzichtbaarheid van vrouwen en genderminderheden in de monumenten en plaatsnamen, in combinatie met de systematische reproductie van symbolen van onderwerping, die geïllustreerd werden door de keuze, houding en kleding van de weinige vrouwen die in de openbare ruimte voorgesteld werden [Gubin, 2006; Sterckx, 2009; Ouali, 2015 en 2021].

19 Ten aanzien van dat protest waren sommigen onverschillig, terwijl anderen het niet begrepen of zich zelfs regelrecht vijandig opstelden, waarbij ze niet weifelden om met
graffiti besmeurde standbeelden weer schoon te maken. Deze bewegingen gaven aanleiding tot zeer verhitte debatten omdat – zoals we verderop zullen bespreken – de overheid soms gedwongen werd om snel beslissingen te nemen (bijvoorbeeld als reactie op bepaalde vernielingen) zonder voldoende tijd te nemen om na te denken en te overleggen.

## 2.3. Eigendom, financiering en onderhoud van gedenktekens

20 In de 19ᵉ eeuw werden de meeste Brusselse standbeelden besteld en gefinancierd door een overheid (op nationaal, provinciaal of gemeentelijk niveau). Sommige van die standbeelden waren het resultaat van (langdurige) openbare inschrijvingen, vooral na de Eerste Wereldoorlog [de Schaepdrijver, 2014].

21 In de Brusselse openbare ruimte staan hier en daar ook monumenten die door andere landen geschonken zijn. In 1924 schonk de Britse beeldhouwer Georges Frampton de stad Brussel een kopie van zijn standbeeld van Peter Pan in de Kensington Gardens in Londen om de vriendschap tussen de kinderen van beide landen te vieren na de zware beproevingen en het leed van de Eerste Wereldoorlog. Het standbeeld staat vandaag nog altijd in het Egmontpark. In de tweede helft van de 20e eeuw had de geleidelijke vestiging van de Europese instellingen in Brussel ook een impact op de openbare ruimte. Zo staat op het Spanjeplein een kopie van het standbeeld van Don Quichot in Madrid, dat in 1989 door Spanje geschonken is. Enkele jaren later schonk de stad Boedapest een standbeeld van de Hongaarse componist Béla Viktor János Bartók (1881-1945) dat tegenover Don Quichot geplaatst werd. In 2009 werden overblijfselen van de Berlijnse Muur opgetrokken in de schaduw van het Europees Parlement.

22 Ook niet-Europese landen probeerden hun symbolen in Brussel te plaatsen. In 1975 schonk Argentinië Sint-Pieters-Woluwe een kopie van het standbeeld in Buenos Aires ter ere van José de San Martín, de generaal die vocht voor de onafhankelijkheid van Argentinië, Chili en Peru. In 1992 kreeg ook Simón Bolívar, “El Libertador” en schepper van Groot-Colombia, een eigen standbeeld in de Franklin Rooseveltlaan, vlak bij de Venezuelalaan, en in 2011 heeft Venezuela een buste van hem aan België geschonken ter ere van de tweehonderdste verjaardag van de onafhankelijkheid van het land. De buste werd geplaatst in de Venezuelalaan, vlak bij het Noordstation. In 2014 schonk het Comité Allende 40 op zijn beurt een buste van Salvador Allende aan de Université libre de Bruxelles om de veertigste verjaardag van de moord op de voormalige president van Chili te herdenken. Het beeldhouwwerk werd geplaatst in de Paul Hégerlaan.

23 Er werden ook verschillende privé-initiatieven ondernomen, zoals het monument voor de slachtoffers van de Armeense genocide, dat in 1997 op initiatief van het Comité van Armeniërs in België ingehuldigd werd op het Henri Michauxplein. De kruissteen (een khachkar uit Armenië) werd op 24 april 2022, de dag na de herdenking van de genocide, besmeurd met drie halve maantjes⁶.

24 Een ander voorbeeld van een privé-initiatief, dat weliswaar geen verband houdt met een specifieke nationale groep, is het herdenkingsmonument voor Stéphanie Verbraekel, die op 7 november 2017 in Schaarbeek doodgereden werd door een wegpiraat. Het monument werd gezamenlijk gefinancierd door de familie van het slachtoffer, burgers en Brussel Mobiliteit⁷.
<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Figuur 4. Herdenkingsmonument voor Stéphanie Verbrakel, Schaarbeek</figcaption></figure>

© Iadine Degryse, 26 juni 2024

25 Weten wie een gedenkteken gefinancierd, geschonken en ingehuldigd heeft, geeft meer inzicht in de redenen waarom het aanwezig is in de openbare ruimte, maar bepaalt ook wie de eigenaar is en wie verantwoordelijk is voor het onderhoud van het gedenkteken. In geval van protest worden de beheerders en eigenaars van het gedenkteken immers rechtstreeks aangesproken. Als de eigendom gedeeld of onduidelijk is, is de reactie in geval van protest nog complexer. Een bekend voorbeeld is het ruiterstandbeeld van Leopold II op het Troonplein in Brussel. Het voetstuk, dat geplaatst werd na een openbare inschrijving en ingehuldigd werd in 1926, is nu eigendom van de Stad Brussel, terwijl het ruiterstandbeeld zelf onder de verantwoordelijkheid van de federale Regie der Gebouwen valt. Bij elke actie op dit gedenkteken, dat regelmatig het middelpunt van protest vormt, moeten deze twee bestuursniveaus dus samenwerken.

26 Naast de eigendom van het kunstwerk moet er overigens ook rekening gehouden worden met eventuele auteursrechten. Als een origineel kunstwerk nog geen zeventig jaar oud is, kunnen auteursrechten van toepassing zijn, waarbij elke wijziging onderworpen is aan de toestemming van de auteur, diens nakomelingen of rechthebbenden [Abrassart et al., 2022].

## 2.4. Gebruiksvormen en hertoe-eigeningen

27 Na verloop van tijd kunnen gedenktekens die een vaste waarde geworden zijn in de openbare ruimte opnieuw toegeëigend worden door verschillende sociale groepen die niet het initiatief genomen hebben tot de inhuldiging van deze gedenktekens, en kan hun oorspronkelijke betekenis op die manier veranderen. Soms gebruiken politieke en institutionele actoren deze gedenktekens om hun eigen doelen te dienen. Dat was
bijvoorbeeld het geval met de Guldensporenslag in 1302, die aanvankelijk gebruikt
werd om de Belgische identiteit op te bouwen en vervolgens opnieuw geïnterpreteerd
werd door Vlaams-nationalisten [Fransen, 2005; Witte, 2016]. De herdenkingen die
georganiseerd worden door de Vlaamse Gemeenschap (11 juli) en Franse Gemeenschap
(27 september) in Brussel zijn eveneens een teken dat ze hun identiteit willen
bevestigen naast de festiviteiten ter ere van de Belgische staat (21 juli).

<figure><img src="image_7.png" /><figcaption>Figuur 5. Gulden-Sporenlaan</figcaption></figure>

De Gulden-Sporenlaan werd in 1873 aangelegd in Elsene. In het verlengde van deze laan ligt de Klauwaartslaan, genoemd naar de aanhangers van de Graaf van Vlaanderen die in 1302 vochten tijdens de Guldensporenslag.

© Iadine Degryse, 17 september 2023

28 Een dergelijke hertoe-eigening beperkt zich niet tot overheden. Zo werd het monument ter ere van de koloniale Openbare Weermacht, dat de Union Royale des Fraternelles Coloniales (Urfracol) in 1970 in de Huart Hamoirlaan geplaatst heeft, in 2010 opnieuw toegeëigend door de dekoloniale vereniging Bakushinta om de deelname van Congo aan de twee wereldoorlogen te herdenken, wat volgens hen genegeerd wordt tijdens de traditionele herdenkingsplechtigheden op 11 november.

29 Eenzelfde herdenkingsteken kan dus verschillende boodschappen uitdragen naargelang de groepen die het zich toe-eigenen. Dat is het geval met het standbeeld van Gabrielle Petit, dat sinds 1923 op het Sint-Jansplein te vinden is en dat zowel voor patriottische herdenkingen gebruikt wordt als om te wijzen op de rol van vrouwen tijdens de Eerste Wereldoorlog [de Schaepdrijver, 2014].
<figure><img src="image_8.png" /><figcaption>Figuur 6. Standbeeld van Gabrielle Petit in Brussel, versierd met bloemen ter gelegenheid van de 108e verjaardag van haar overlijden op 1 april 1916</figcaption></figure>

© Iadine Degryse, 13 april 2024

### 3. Typologie van de strategieën ten aanzien van omstreden gedenktekens

30 Tijdens een debat in het Brussels Parlement op 13 juli 2020 verwees staatssecretaris Pascal Smet naar twee “visies” omtrent de toekomst van de omstreden standbeelden:

> “Eén groep wil ze weg, een andere wil ze behouden, maar ze van de nodige uitleg voorzien. Een aantal Brusselaars deden al voorstellen voor het standbeeld van Leopold II op het Troonplein.” [Commissie voor de Territoriale Ontwikkeling - Zitting 2019-2020: 84].

31 In werkelijkheid tonen tal van studies aan dat het protest tegen standbeelden (maar ook tegen symbolen, gedenkplaatsen en immateriële herdenkingen) verder gaat dan deze schijnbare binaire tegenstelling. Verschillende studies reiken zelfs een eerste typologie van het protest tegen monumenten aan [KNAW, 2023] of zelfs een typologie van “ont-herdenking” [Gensburger en Wüstenberg, 2023]. Enkele auteurs hebben al voorstellen geopperd om de besluitvormers te helpen omgaan met dit protest, vooral voor de koloniale sporen in het Vlaams Gewest [de Reu et al., 2020] en in het Brussels Gewest [Abrassart et al., 2022].

32 Door de verschillende strategieën die tussen 2020 en 2024 in Brussel uitgewerkt werden aandachtig te onderzoeken, kunnen we hier een nieuwe typologie voorstellen op basis van twee assen: enerzijds de zichtbaarheid (of onzichtbaarheid) van het protest en anderzijds de plaats van de ingreep (op het gedenkteken zelf, in de onmiddellijke nabijheid ervan of er ver vandaan). Zo hebben we zes strategieën kunnen identificeren
en op die assen kunnen plaatsen en we hebben deze strategieën gebruikt om een zeer
eenvoudige vraag te beantwoorden: hoe reageert men ten aanzien van een omstreden
gedenkteken?

A. De status-quo verdedigen: geen gevolg geven aan het protest. Het gedenkteken blijft ongewijzigd staan in de openbare ruimte.

B. Een ingreep direct toevoegen aan het omstreden gedenkteken (een bordje met meer uitleg, een QR-code, een laken dat het gedenkteken bedekt...).

C. Iets indirect toevoegen als reactie op het omstreden gedenkteken door een ander standpunt dan het standpunt dat het gedenkteken promoot, voor te stellen op een andere plaats (een ander standbeeld, een andere buste, een straatnaam in een andere wijk van de stad...) of in de virtuele ruimte (een digitaal instrument, een online artikel of een website).

D. Direct protesteren tegen het gedenkteken door het visueel te veranderen (de kleur veranderen, een stuk van het gedenkteken wegnemen, het van zijn voetstuk halen of naar een andere locatie verplaatsen...) om de aandacht erop te vestigen.

E. Indirect protesteren tegen het gedenkteken door in een andere (fysieke of virtuele) ruimte te protesteren als reactie op het omstreden gedenkteken. Deze vijfde strategie leunt nauw aan bij de derde strategie (iets indirect toevoegen), maar verschilt in die zin dat er frontaal kritiek geuit wordt, terwijl bij de derde strategie gewoon een ander standpunt aangereikt wordt.

F. Het omstreden gedenkteken uit de openbare ruimte halen. Afhankelijk van de situatie kan het gedenkteken vernietigd worden of uit de openbare ruimte gehaald worden (en vervolgens naar een bergruimte, archief of museum gebracht worden).

<figure><img src="image_9.png" /><figcaption>Figuur 7. Typologie van de zes strategieën ten aanzien van een omstreden gedenkteken</figcaption></figure>

© Auteurs en Q. Rombaux
33 wDeze typologie definieert twee criteria voor de analyse van de reacties op een omstreden gedenkteken (de plaats van ingreep en de mate van zichtbaarheid van het protest) en biedt op die manier een nieuwe en complexere benadering dan de bestaande typologieën. Ze kan dienen als hulpmiddel voor beleidsmakers, besturen, activisten en gebruikers van de openbare ruimte in het algemeen in het kader van hun (re)acties ten aanzien van een gedenkteken dat door activisten of door beleidsmakers zelf aangevochten wordt. De (verzoeken om) aanpassingen in het symbolische herinneringslandschap zijn niet alleen afkomstig van activisten, maar kunnen ook het initiatief zijn van beleidsmakers die een verandering van regime (bijvoorbeeld na de bevrijding van 1945) of een maatschappelijke verandering (bijvoorbeeld om vrouwen zichtbaarder te maken in de openbare ruimte) willen weergeven in de openbare ruimte of die zelfs een “rookgordijn” willen creëren (om een debat snel proberen af te ronden en een diepgaande dialoog te vermijden) [Gensburger en Wüstenberg, 2023].

34 Sommige reacties die in deze typologie gepresenteerd worden, werden zowel bij beleidsmakers als bij activisten vastgesteld, soms als reactie op elkaar of in een ander tijdsbestek. We kunnen de acties dus niet gewoonweg duidelijk opsplitsen in enerzijds acties van activisten en anderzijds acties van beleidsmakers. Verschillende voorbeelden gaan verder dan deze vergelijking en wijzen op tegenstellingen tussen politieke beleidsmakers en zelfs tussen activisten onderling⁸.

35 Bovendien voeren heel wat gebruikers van de openbare ruimte, die geen activisten of politieke beleidsmakers zijn, ook hun argumenten ten aanzien van dergelijk protest aan. Tot slot willen we eraan toevoegen dat deze verschillende strategieën elkaar niet uitsluiten. Met andere woorden, ze kunnen gecombineerd worden, achtereenvolgens of tegelijkertijd.

36 Om deze zes strategieën verder toe te lichten, geven we enkele voorbeelden van reacties van activisten, verenigingen, burgers, besturen en politici, die in Brussel vastgesteld werden ten aanzien van omstreden symbolen.

## 4. Brusselse gevallen en controverses die de typologie van de ingrepen illustreren

37 Om de argumenten van activisten, beleidsmakers en gebruikers van de openbare ruimte met betrekking tot elk van deze strategieën te bestuderen, hebben we ons gebaseerd op de gevallen die we tegenkwamen tijdens het inductieve proces dat geleid heeft tot de ontwikkeling van deze typologie. Het is dus geen exhaustieve lijst van de protestacties in Brussel, maar een corpus van argumenten die verzameld werden door de analyse van parlementaire besprekingen⁹ en tijdens interviews en vergaderingen van de werkgroep rond Roger Nols [Jaumain en Vaesen, 2022; Degryse et al., 2022]. Deze argumenten werden opgenomen, getranscribeerd, geclassificeerd en geanalyseerd volgens de strategie waarvoor ze aangewend zijn. De verkregen typologie werd vervolgens besproken tijdens een seminarie met onderzoekers, politici, ambtenaren en leden van middenveldorganisaties¹⁰. Er werd aanvullend documentair onderzoek uitgevoerd in de media om elk van de zes strategieën te illustreren aan de hand van concrete voorbeelden.
## 4.1. Strategie A: de status-quo verdedigen

38

Een eerste strategie ten aanzien van een omstreden gedenkteken is om de status-quo te verdedigen. Met andere woorden, om het gedenkteken in zijn oorspronkelijke staat te behouden. Dat kan inhouden dat het schoongemaakt of hersteld wordt na beschadiging, of zelfs dat het beschermd wordt door middel van een omheining, anti-graffitivernis, glas... Het ruiterstandbeeld van Leopold II is daar een mooi voorbeeld van. Het vele protest tegen dit standbeeld heeft nauwelijks reactie uitgelokt bij de beleidsmakers (de Stad Brussel en de federale overheid), want de tekenen van protest werden systematisch schoongemaakt. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft wel een werkgroep de opdracht gegeven om na te denken over de koloniale sporen. Maar de aanbevelingen van deze werkgroep over de toekomst van het standbeeld (met name het standbeeld smelten en het gesmolten materiaal gebruiken om een gedenkteken te maken voor de slachtoffers van de kolonisatie [Abrassart et al., 2022]) hebben niet geleid tot een meer open dialoog.

39

De status-quo verdedigen kan ook betekenen dat het standbeeld beschermd wordt. De extreemrechtse groepering “Nation” heeft deze strategie toegepast toen ze op 20 juni en november 2020 opriep om het standbeeld “in de gaten te houden”, om eventuele niet-toegestane ingrepen te voorkomen¹¹. Daarnaast hebben burgers petities opgestart om de standbeelden van Leopold II te behouden¹², en zijn burgers samengekomen om de met tags besmeurde bustes van Leopold II in de tuinen van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (juni 2020) en die van generaal Storms op de Meeûssquare (september 2021) schoon te maken.

<figure><img src="image_10.png" /><figcaption>Figuur 8. Ruiterstandbeeld van Leopold op het Troonplein (Brussel)</figcaption></figure>

© Iadine Degryse, 2 juli 2020
40

In ons corpus komen doorgaans vier argumenten naar voren om de strategie van de status-quo expliciet te ondersteunen:

1. De status-quo verdedigen maakt het mogelijk om presentisme te vermijden. De geschiedenis wordt dus benaderd, zonder afstand te nemen of te contextualiseren [Goegebeur en Van Nieuwenhuyse, 2010]. De status-quo verdedigen maakt het bijvoorbeeld mogelijk om te vermijden dat het verleden aangewend wordt voor politieke doeleinden.

2. De status-quo verdedigen maakt het mogelijk om geweld en wonden uit het verleden niet opnieuw te activeren. In de discussies over de bestemming van de buste van Roger Nols¹³ was dit argument gebaseerd op de veronderstelling dat de voormalige burgemeester in de vergetelheid geraakt was. Door op welke manier ook te interveniëren op zijn buste, zou de aandacht op hem gevestigd worden, met het gevaar dat de racistische en xenofobe standpunten van Roger Nols weer geactiveerd zouden worden.

3. Een derde argument is dat er vermeden wordt dat er een enkele "zondebok" naar voren geschoven wordt. Door de kritiek op één persoon (Roger Nols, Leopold II...) te focussen, wordt geen rekening gehouden met de mechanismen waardoor die persoon zijn of haar beleid kon installeren, namelijk electorale, politieke, religieuze of economische steun¹⁴.

4. Een laatste argument maakt duidelijk dat er andere prioriteiten zijn om de groepen van mensen te helpen die te lijden hebben gehad onder de personen van wie de standbeelden nu protest uitlokken. Over het ruiterstandbeeld van Leopold II op het Troonplein zei historicus Mathieu Zana Etambala het volgende: "Drugs en werkloosheid onder de Afrikaanse jongeren in België zijn urgentere problemen dan het al dan niet wegnemen van het standbeeld van de rubbermagnaat."¹⁵

41

Anderzijds werd tijdens onze workshops en in de literatuur gewezen op een aantal argumenten tegen deze strategie. Zo opperen onderzoekers dat een rangschikking van wat al dan niet prioritair zou zijn, ertoe kan leiden dat bepaalde gevoelige onderwerpen bewust vermeden worden. Denk aan leerkrachten die aarzelen om de huidige gevolgen van historische processen zoals de kolonisatie aan te kaarten [Savenije en Goldberg, 2019].

42

Niet praten over een pijnlijke of gevoelige periode in de geschiedenis onder het voorwendsel dat er andere prioriteiten zijn, riskeert bovendien een soort van taboe te creëren, dat op zijn beurt gehekeld kan worden [Savenije en Goldberg, 2019].

43

Volgens sommigen betekent de status-quo verdedigen (door het omstreden gedenkteken schoon te maken of te herstellen) ook dat er geen rekening gehouden wordt met het protest van een deel van de bevolking dat zich vaak al uitgesloten voelt van stichtende verhalen [Carretero, 2018, zie hoger].

44

De status-quo verdedigen maakt bovendien de wonden uit het verleden, die vaak nog niet geheeld zijn ("warme" geschiedenis, zie hoger), onzichtbaar. Door omstreden personen op hun voetstuk te laten staan, weigert men de racistische of discriminerende handelingen die een deel van de bevolking gekwetst hebben onder ogen te zien, waardoor vormen van "collectieve vergetelheid" ontstaan [Cordonnier et al., 2022].

45

De status-quo verdedigen zou er tot slot op neerkomen dat een persoon of standpunt uit het verleden verder verheerlijkt wordt¹⁶. De strategie om de status-quo te behouden, is dus niet neutraal. Ze vrijwaart de legitimiteit en het initiële narratief dat leidde tot de oprichting van het symbool, terwijl die boodschap net in twijfel getrokken wordt en het onderwerp van debat is.

46

Deze verheerlijking wordt ook beïnvloed door de ruimtelijke indeling (plaats, zichtbaarheid en toegankelijkheid) en de materiële kenmerken van het voorwerp
(omvang, gebruikte materialen, enz.). Een mooi bewijs daarvan is het ruiterstandbeeld van Leopold II op het Troonplein, een drukke locatie met een zeker gezag. Dit standbeeld wordt regelmatig beklad met tags, terwijl het standbeeld van Leopold II op de Koningstuinsquare in Elsene, een minder zichtbare locatie, sinds 2020 slechts twee keer met tags besmeurd werd.

## 4.2. Strategie B: direct toevoegen

47 In het kader van deze strategie wordt ervoor gepleit om informatie toe te voegen met betrekking tot een omstreden gedenkteken. Dat kan op verschillende manieren gebeuren.

48 De beheerders of eigenaars van het object kunnen bijvoorbeeld een bordje met meer uitleg toevoegen, hoewel dat met een aantal beperkingen gepaard gaat (de uitleg moet bondig en in Brussel op zijn minst tweetalig zijn). Ze kunnen ook een QR-code toevoegen, die de betrokkene naar een website verder leidt. Deze optie is eenvoudig en flexibeler. Voor deze oplossing koos de Stad Brussel voor de Striproute, die in 2021 door het collectief Noms Peut-Être beschuldigd werd van seksisme.

49 Er kan ook een nieuw voorwerp (bijvoorbeeld een tweede bordje met de straatnaam) of meer informatie rechtstreeks op het voorwerp (bijvoorbeeld een vrouwelijke voornaam voor twee straten in Elsene, Maria Malibranstraat en Pierre en Marie Curielaan) toegevoegd worden.

<figure><img src="image_11.png" /><figcaption>Figuur 9. Inhuldiging van de muurschildering "s Namiddags aan het Bockstaelplein" van Élodie Shanta</figcaption></figure>

Tijdens de inhuldiging heeft schepen Arnaud Pinxteren (rechts) zijn strategie toegelicht om de muurschilderingen van de Striproute opnieuw te contextualiseren.

© Iadine Degryse, 11 september 2020
<figure><img src="image_12.png" /><figcaption>Figuur 10. Parcours "Rues Elles" in Ganshoren</figcaption></figure>

Sinds 2021 brengt de gemeente ieder jaar een tiental symbolische bordjes met namen van vrouwen aan.

© Iadine Degryse, 11 oktober 2022

50 Tot slot hebben de beheerders van het omstreden voorwerp in sommige gevallen ook geopteerd voor een directe toevoeging in de vorm van performancekunst. Dat deed het Brussels Hoofdstedelijk Gewest met het Monument voor de Belgische pioniers in Congo in het Jubelpark in maart 2024:
<figure><img src="image_13.png" /><figcaption>Figuur 11. Foto van het kunstwerk "The grand opening" van architectenbureau Traumnovelle op bestelling van het Brussels Gewest (Urban)</figcaption></figure>

https://collections.heritage.brussels/nl/objects/98614 © urban.brussels, 2024

51 Hoewel de net aangehaalde voorbeelden ondernomen zijn door overheidsinstanties, wordt deze strategie ook gepromoot door activisten en kunstenaars die vragen dat een bord met meer uitleg toegevoegd wordt aan een omstreden gedenkteken of zelfs ter aanvulling op de verwijdering van het gedenkteken. Dat gebeurde bijvoorbeeld met de buste van Leopold II in het Dudenpark. Een tag op het voetstuk van de buste eiste dat er een tekst toegevoegd zou worden met meer toelichting over de Congo-Vrijstaat en de gruweldaden die er plaatsvonden¹⁷. In april 2024 heeft kunstenaar Pixie Pravda een spiegel tegen het voetstuk van het ruiterstandbeeld van Leopold II op het Troonplein geplaatst om “mensen erover te doen nadenken en het debat weer te openen”¹⁸.

1. Het eerste argument in ons corpus in het voordeel van een directe toevoeging is dat deze toevoeging het protest zichtbaar maakt ten aanzien van voorbijgangers en hen vraagt om aandacht te schenken aan het debat. Het is een vorm van interpelleren. Zonder deze toevoeging zal iemand die niet vertrouwd is met de verwijzingen die het gedenkteken uitdraagt het eventuele protest tegen het monument niet begrijpen [Stanard, 2011]. Naargelang het doel en de uitvoering van de toevoeging (tekst, QR-code, spiegel, performancekunst...) kan deze strategie mensen die a priori geen belangstelling hebben voor het symbool dus doen nadenken.

2. In het verlengde van dit argument zou een directe toevoeging ook als voordeel hebben dat meerdere boodschappen gecombineerd worden. Die kunnen nieuwe inzichten bieden in het symbool of de oorspronkelijke boodschap zelfs aanvullen door middel van tegenargumenten, kritiek, getuigenissen, enz. In het geschiedenisonderwijs wordt ook aandacht gevraagd voor de ‘tussentijd’: er is nood aan de analyse van de ontwikkeling van de omgang tussen de oorspronkelijke historische gebeurtenis en onze eigen tijd [Wansink et al., 2018]. Op die manier ligt de focus niet alleen op de reconstructie van het tijdperk waarin de standbeelden geplaatst werden, maar ook op het latere gebruik van die standbeelden en dus op de verschillende betekenissen die ze kregen. Zo doet men mensen die niet rechtstreeks
betrokken zijn bij het protest tegen het symbool (bijvoorbeeld leerlingen) nadenken over de
huidige betekenis van het gedenkteken.

3. Vanuit die invalshoek legt de directe toevoeging de grondslagen van het debat door verschillende argumenten voor te leggen.

52 Omgekeerd wordt er soms op gewezen dat een directe toevoeging niet voldoende is als reactie op protest. De werkgroep rond de buste van Roger Nols heeft bijvoorbeeld vastgesteld dat deze strategie versterkt moest worden met andere acties die focussen op pedagogie, sensibilisering, inclusie of de bestrijding van discriminatie [Degryse et al., 2022]. De interpretaties van het symbool die verschillende sociale groepen er mettertijd aan hebben gegeven, kunnen centraal staan in een volledig programma rond het omstreden symbool.

53 Een directe toevoeging op zich staat bovendien niet (noodzakelijk) in verhouding tot het omstreden symbool. Er is soms een groot verschil in formaat tussen een symbool en een directe toevoeging. Bij een directe toevoeging in de vorm van een QR-code of tekst bijvoorbeeld wordt de visuele en symbolische omvang van die toevoeging vaak beschouwd als heel wat kleiner dan de symbolische omvang van een voorwerp in marmer of koper of een kunstwerk van enkele meters hoog.

54 Tot slot riskeert de directe toevoeging ook protest tegen één persoon te individualiseren, waardoor men geen vraagtekens zal plaatsen bij maatschappelijke structuren of de openbare ruimte in haar geheel niet zal onderzoeken. Om een voorbeeld te geven: hoewel er vrouwelijke voornamen toegevoegd werden aan twee straatnamen in Elsene, blijft de wanverhouding opvallend in de gemeente, met slechts 15 straatnamen die vrouwen in de kijker zetten, tegenover 139 straten die aan mannen opgedragen zijn (en één straat die hulde brengt aan een man en een vrouw, namelijk de Pierre en Marie Curiestraat).

4.3. Strategie C: indirect toevoegen

55 De derde strategie bestaat erin om iets indirect toe te voegen aan het herinneringslandschap om een ander standpunt mee te geven. Deze indirecte toevoeging gebeurt dus niet op het omstreden voorwerp zelf maar elders in de fysieke of zelfs digitale wereld. In Brussel is de Striproute opnieuw een goed voorbeeld van deze strategie. Dankzij de nieuwe muurschilderingen van vrouwelijke kunstenaars is de route aan het vervrouwelijken. Zo is er ook op de Patrice Lumumbasquare, die in 2018 ingehuldigd werd, een gedenkplaat ter herinnering aan hem¹⁹ te vinden. Op de square wordt binnenkort een kunstwerk van Nelson Louis geplaatst als eerbetoon aan de voormalige premier van het onafhankelijke Congo en aan zijn twee politieke medewerkers die op 17 januari 1961 vermoord werden²⁰. Het zijn indirecte toevoegingen aan het ruiterstandbeeld van Leopold II op het Troonplein 400 meter verderop. De Stad Brussel had in haar artistieke projectoproep uitdrukkelijk gevraagd om een kunstwerk dat “moet worden gezien in relatie tot de stedelijke context en meer in het bijzonder in relatie tot het standbeeld van Leopold II, als een tegenwicht”²¹.
<figure><img src="image_14.png" /><figcaption>Figuur 12. De Patrice Lumumbasquare op het grondgebied van de Stad Brussel, aan de ingang van de Matongewijk in Elsene</figcaption></figure>

© Iadine Degryse, 6 augustus 2020
<figure><img src="image_15.png" /><figcaption>Figuur 13. De Patrice Lumumbasquare op het grondgebied van de Stad Brussel, aan de ingang van de Matongewijk in Elsene</figcaption></figure>

Aangezien de gemeente Elsene weigerde om op haar grondgebied een ruimte vernoemd naar Lumumba te creëren, heeft de helft van de square die in Elsene gelegen is haar naam behouden, namelijk Bolwerksquare. De andere helft, die in de Stad Brussel gelegen is, wordt officieel Patrice Lumumbasquare genoemd.

© Iadine Degryse, 6 augustus 2020

1. Een belangrijk argument in het voordeel van deze strategie is in de eerste plaats het idee dat de indirecte toevoeging de stedelijke ruimte weer in evenwicht brengt (zie bijvoorbeeld omtrent de vervrouwelijking van de Striproute het persbericht van A. Pinxteren, 11.09.2021). Door elders in te grijpen met aanvullende inrichtingen, kan de algemene samenhang van de Brusselse openbare ruimte aangepast worden aan de waarden die onze samenleving wil promoten (althans volgens de personen die een machtspositie bekleden). Bij deze strategie worden geen omstreden symbolen verwijderd, maar worden nieuwe symbolen toegevoegd om de standpunten te vermeerderen, te diversifiëren en te relativeren. Dit argument werd ook verdedigd door Brusselse parlementsleden²².

2. Volgens sommige leden van de werkgroep rond de buste van Roger Nols zou een digitale indirecte toevoeging het mogelijk maken om meer mensen te bereiken, aangezien men niet langer per se vóór het omstreden voorwerp moet staan om meer informatie te krijgen over het protest tegen dit voorwerp. Afhankelijk van het formaat kan de indirecte toevoeging inclusiever zijn en zich richten tot scholen (bijvoorbeeld in de vorm van een pedagogisch dossier), bezoekers, buurtbewoners maar ook mensen die niet in Brussel verblijven.

3. Met deze strategie kunnen verschillende boodschappen gecombineerd worden, onder andere door toegang te bieden tot nieuwe informatie die een andere kijk op het symbool biedt met betrekking tot de context en evolutie van het voorwerp en het protest tegen dit voorwerp. De feiten en historische debatten worden op die manier gelijktijdig gepresenteerd, zoals auteur Bart Van Loo samenvat: “We moeten onze jongeren niet alleen de feiten toelichten maar hen ook duidelijk maken hoe er met de feiten omgegaan werd. Dat
is de echte geschiedenis: eerst weten en daarna begrijpen hoe anderen ermee omspringen.”²³

4. Tot slot kan met een indirecte toevoeging de grondslagen van een dialoog gelegd worden (zie ook strategie B). De indirecte toevoeging zou een eerste stap zijn die door andere ingrepen versterkt kan worden (de studie over Roger Nols diende als basis voor de oprichting van een werkgroep, het rapport van de werkgroep die Urban oprichtte over de koloniale sporen in Brussel diende op zijn beurt als basis voor de organisatie van de Heritage Days 2022 en voor de opstelling van het Brusselse actieplan voor dekolonisatie, enz.).

56 De verzamelde argumenten²⁴ tegen deze strategie opperen daarentegen dat een indirecte toevoeging onvoldoende zou kunnen zijn als reactie op protest en dat ze nauwelijks merkbaar riskeert te zijn voor voorbijgangers als ze geen extra uitleg krijgen over het omstreden symbool (voorbijgangers die voor het ruiterstandbeeld van Leopold II staan, bevinden zich te ver van de Patrice Lumumbasquare en zullen er niet van op de hoogte zijn). Bovendien zou deze strategie kunnen leiden tot haatspraak als er geopteerd wordt voor een digitale toevoeging waar men opmerkingen kan achterlaten (aangezien het moeilijk is om content te bewaken).

57 Tot slot vrezen sommige leden van de werkgroep over Roger Nols dat een deel van de bevolking moeilijk toegang zal hebben tot een dergelijke indirecte toevoeging, vooral indien gekozen wordt voor een digitale toevoeging gezien de digitale kloof (met name “diverse vormen van ongelijkheden als gevolg van de massale verspreiding en toe-eigening van digitale technologie in het dagelijks leven” [Brotcorne en Mariën, 2020: 12]). Vanuit die optiek zou een combinatie van informatiestategieën overwogen moeten worden om doelgroepen met uiteenlopende achtergronden te bereiken.

## 4.4. Strategie D: direct protest

58 Deze strategie bestaat er met name in om in te grijpen op het gedenkteken, op de kleur of de plaats ervan. In Brussel werden heel wat tags aangebracht op koloniale symbolen. De beelden van Leopold II, koning Boudewijn en generaal Storms waren al regelmatig het voorwerp van dergelijk direct protest, net als de monumenten ter ere van de “pioniers” van de Belgische kolonisatie.
<figure><img src="image_16.png" /><figcaption>Figuur 14. De buste van generaal Emile Storms op de Meeûssquare in Elsene</figcaption></figure>

De buste van generaal Emile Storms op de Meeûssquare in Elsene werd in juni 2020 beklad met rode verf. Burgemeester van Elsene Christos Doulkeridis had net aangekondigd dat de buste uit de openbare ruimte gehaald zou worden en naar een museum gebracht zou worden. De buste werd in juni 2022 verwijderd en is momenteel niet toegankelijk voor publiek.

© Iadine Degryse, 6 augustus 2020

59 Direct protest kan ook de vorm aannemen van een verplaatsing binnen de openbare ruimte. Zo heeft de werkgroep over dekolonisatie die Urban.brussels oprichtte, gepleit voor de oprichting van een “stortplaats” in openlucht in het Jubelpark, waar de koloniale gedenktekens in Brussel samengebracht zouden worden en die gratis toegankelijk zou zijn voor het publiek [Abrassart et al., 2022: 154].

60 Hoewel het voornamelijk activisten zijn die de standbeelden met tags besmeuren, nemen ook overheden het initiatief tot direct protest. Zo heeft burgemeester van Elsene Christos Doulkeridis niet gevraagd om de buste van generaal Storms schoon te maken, maar heeft hij het beeld iets meer dan een jaar lang beklad met rode verf gelaten (uiteindelijk hebben onbekenden de buste op een nacht in september 2021 schoongemaakt, interview met C. Doulkeridis, 15.12.2022). En in Schaarbeek hebben twee verkozenen de buste van voormalig burgemeester Roger Nols op 5 december 2023 omgedraaid. Het zijn dus niet alleen activisten die direct protesteren tegen gedenktekens.

1. De argumenten die aangehaald worden in het voordeel van deze strategie stellen dat op die manier het geweld dat het symbool uitdraagt, gecounterd kan worden met een evenredige reactie of zelfs legitiem verweer. De Association Citoyenne pour un Espace public Décolonial (ACED) heeft het protest tegen de buste van Leopold II in het Dudenpark opgeëist (de buste werd verwijderd en in de struiken gerold) door te stellen: “Wat is een betere manier om een deel van de nationale gemeenschap uit te sluiten dan de beulen van hun voorvaders te herdenken?”²⁵
2. Met zo'n ingreep kunnen opnieuw meerdere boodschappen gecombineerd worden. In Oostende heeft het collectief De Stoeten Ostendenoare in 2004 de hand afgezaagd van een Congolese figuur op het monument ter ere van Leopold II. Het collectief wilde de propagandistische boodschap die met het kunstwerk meegegeven werd bij de inhuldiging in 1931 veranderen en wijzen op het beleid van de afgehakte handen dat vroeger in de Onafhankelijke Congostaat gevoerd werd. Toen de stad Oostende vastgesteld had dat de hand van de Congolese figuur afgehakt was, vond ze dat de wijziging van het monument de voorbijgangers nuttige extra informatie gaf [Kesteloot, 2022]. De stad heeft het kunstwerk dus in die staat gelaten in plaats van te opteren voor de strategie van de status-quo (strategie A).

<figure><img src="image_17.png" /><figcaption>Figuur 15. Monument ter ere van Leopold II in Oostende</figcaption></figure>

Monument ter ere van Leopold II in Oostende, zicht op het linkerdeel dat het "dankbare Congolese volk" voorstelde en waarvan de Congolese figuur helemaal links met afgehakte hand weergegeven wordt.

© Iadine Degryse, 10 september 2023

61 Deze strategie wordt door tegenstanders (verkozenen, buurtbewoners, activisten die het erfgoed verdedigen...) echter soms bestempeld als vandalisme. Op die manier zouden kunstwerken beschadigd worden, zonder iets te veranderen aan het verleden. De term "vandalisme" is niet neutraal en kan gedefinieerd worden als een handeling door een persoon "die bewust, voor de lol of uit kwade wil kunstwerken, mooie of nuttige objecten beschadigt of vernietigt" of "die uit domheid, onwetendheid of door een gebrek aan smaak een plaats, landschap, kunstwerk, enzovoort onherstelbare schade toebrengt of beschadigt" [lexicaal portaal van het CNRTL - eigen vertaling].

62 Direct protest riskeert er ook toe te leiden dat de voor- en tegenstanders van het symbool elkaar zullen willen overtroeven als het protest niet gepaard gaat met een plan voor dialoog en uitwisseling. Dat zou de polarisatie binnen deze debatten alleen maar versterken. Zo hebben enkele verkozenen het gebrek aan democratische dialoog
aan de kaak gesteld toen activisten protesteerden tegen een voorwerp, vooral toen de buste van Leopold II op de Vorstsquare in Oudergem in juni 2020 losgeschroefd werd. Burgemeester van Oudergem Didier Gosuin (DéFI) en de voorzitter van MR, Georges-Louis Bouchez, hebben toen allebei verklaard dat deze handelingen het niet mogelijk maken om een democratisch debat op gang te brengen²⁶.

## 4.5. Strategie E: indirect protest

Bij deze strategie gaat men ten aanzien van een omstreden gedenkteken een ander gedenkteken voorstellen op een andere plaats in de openbare ruimte (zoals bij de indirecte toevoeging). In deze variant gaat men echter uitdrukkelijk protesteren tegen het oorspronkelijke monument in plaats van gewoon informatie toe te voegen.

In Brussel werd een voorbeeld van indirect protest vastgesteld tijdens de Nuit Blanche van Brussel op 6 oktober 2018. Toen heeft kunstenares-activiste Laura Nsengiyumva haar kunstwerk PeoPl voorgesteld. Het ging meer bepaald om een replica van het ruiterstandbeeld van Leopold II, die helemaal van ijs gemaakt was en op de speelplaats van een school in de Marollen geplaatst werd. Het voetstuk, dat zich deze keer boven het standbeeld bevond, is de hele nacht lang weggesmolten voor de ogen van circa 2.800 toeschouwers²⁷. In dit voorbeeld heeft de kunstenaar een tegenobject (het standbeeld uit ijs) en een performance (het wegsmelten ervan tijdens een publiek event) gebruikt. Andere voorbeelden van indirect protest nemen de vorm aan van rondleidingen, zoals de dekoloniale en feministische rondleidingen die verschillende verenigingen organiseren in Brussel.
<figure><img src="image_18.png" /><figcaption>Figuur 16. Bank van Belgisch Congo</figcaption></figure>

Dekoloniale rondleiding georganiseerd door CIVA in samenwerking met het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika, hier met gids François Makanga voor de vroegere Bank van Belgisch Congo.

© Iadine Degryse, 15 april 2023

1. Het voornaamste argument in het voordeel van indirect protest is dat er met nieuw materiaal nieuwe narratieven opgebouwd kunnen worden. In die zin biedt indirect protest sociale groepen die zich uitgesloten voelen van de openbare ruimte de mogelijkheid om zich die ruimte deels weer toe te eigenen en zich vertegenwoordigd te voelen in de nieuwe stedelijke verhalen [Stoler, 2013]. Laura Nsengiyumva gaf de volgende toelichting bij haar werk PeoPL: "Smelten wil zeggen verdwijnen, maar het is ook een proces dat iets wat verborgen is, aan het licht kan brengen. In dit geval is dat uiteraard in figuurlijke zin. Men wil verhalen die men niet hoort, aan het licht brengen en de macht overnemen over de symbolen in onze omgeving [eigen vertaling]."²⁸

2. Bepaalde activiteiten die aansluiten bij deze strategie, zoals rondleidingen, maken het ook mogelijk om niet op één voorwerp of figuur te focussen, maar ook op de problemen die dat symbool vertegenwoordigt, door bijvoorbeeld de koloniale sporen in verband te brengen met de discriminatie waaronder mensen van Afrikaanse origine nog altijd te lijden hebben in Brussel [Demart et al., 2017], of door een thema binnen de stedelijke logica aan te kaarten (bijvoorbeeld de koloniale sporen in een specifieke gemeente of het genderaspect in het Brusselse stadscentrum).

65

Deze blik op het niveau van een wijk of gemeente staat echter centraal in het voornaamste argument tegen indirecte strategieën (C en E). Indirect protest, net als een indirecte toevoeging, riskeert immers niet opgemerkt te worden door voorbijgangers wanneer zij voor een gedenkteken staan waartegen op een ander ogenblik en op een andere plaats geprotesteerd wordt.
4.6. Strategie F: verwijdering

66

De laatste strategie die aan bod komt in geval van een omstreden gedenkteken is om te vragen dat het voorwerp heel eenvoudig uit de openbare ruimte gehaald wordt. Het kan vervolgens toevertrouwd worden aan een museum of culturele instelling, die al dan niet beslist om het toegankelijk te maken voor het publiek. Het gedenkteken kan ook gebracht worden naar een plaats die niet toegankelijk is voor het grote publiek, vernietigd worden of zelfs verdwijnen. Dat is bijvoorbeeld het geval met de Leopold II-tunnel, die omgedoopt werd tot de Annie Cordytunnel, of met een aantal MIVB-haltes, die een nieuwe, vrouwelijke naam kregen. In Elsene werd de buste van generaal Emile Storms uiteindelijk weggehaald door de gemeente op 30 juni 2022. In afwachting van een eventueel akkoord met het museum van Elsene, waar momenteel werkzaamheden aan de gang zijn, is de buste voorlopig niet meer toegankelijk voor het publiek. Deze strategie van verwijdering is dus niet enkel voorbehouden aan activisten. In Brussel werden de bustes van Leopold II op de Vorstsquare (Oudergem) en in het Dudenpark (Vorst) flink beschadigd en op de grond gezet. Het lijkt erop dat een poging ondernomen werd om ze te vernietigen.

<figure><img src="image_19.png" /><figcaption>Figuur 17. De Vorstsquare</figcaption></figure>

Het voetstuk van de buste van Leopold II op de Vorstsquare (Oudergem), dat sinds 12 juni 2020 leeg staat.

© D. Degryse, 25 oktober 2024

1. Een eerste argument in het voordeel van de strategie van het weghalen uit de openbare ruimte is dat de gevoelige herdenkingsopdracht gedelegeerd kan worden aan musea of culturele instellingen. Het voorwerp kan dan door deskundigen in de juiste context geplaatst worden. Dit argument werd bijvoorbeeld vastgesteld toen burgemeester van Elsene Christos Doulkeridis het volgende zei over de buste van generaal Storms: "De buste hoort in een museum, zodat de feiten beter in hun context geplaatst kunnen worden."²⁹
2. Een tweede argument in het voordeel van verwijdering is hetzelfde als het argument dat al aangehaald werd voor het indirecte protest: verwijdering is een manier om zich de narratieven die in het zicht van iedereen gepresenteerd worden opnieuw toe te eigenen. Dit argument is gebaseerd op het dynamische en evolutieve karakter van de openbare ruimte, dat gevormd wordt in overeenstemming met de waarden die de samenleving vandaag de dag wil uitdragen en die in schril contrast kunnen staan met de waarden ten tijde van de plaatsing van de betrokken symbolen. Dit betekent niet dat bepaalde verhalen “uitgewist” worden, maar dat ze eerder voorbehouden worden voor geschiktere ruimten dan de openbare ruimte, die zich – per definitie – opdringt aan de gebruikers. Een omstreden voorwerp in de openbare ruimte zou dus weggehaald kunnen worden zonder dat dit het debat over het betrokken thema compleet lamlegt, op voorwaarde dat er andere tastbare ankerpunten gekozen worden om een dialoog over het onderwerp tot stand te brengen (bijvoorbeeld een museum).

67 Dit sluit aan bij een argument dat door de tegenstanders van deze strategie aangehaald wordt: door een omstreden symbool te verwijderen, verliezen we een steunpilaar voor debat. In het geval van de buste van Roger Nols was de werkgroep dan ook van mening dat, in plaats van de buste weg te halen, het relevanter zou zijn om het voorwerp los te koppelen van zijn initiële intentie en er een nieuwe sensibiliserende en pedagogische boodschap aan te koppelen.

68 Een tweede argument dat regelmatig naar voren komt in de analyse van ons corpus³⁰ gaat uit van het principe dat wanneer een gedenkteken verwijderd wordt, een deel van de collectieve geschiedenis gewist dreigt te worden. Dit argument stelt dat het collectieve geheugen een deel van zijn geschiedenis kwijt zou raken als een symbool eenvoudigweg uit de openbare ruimte wordt gehaald. In dat opzicht hebben de leden van de werkgroep rond Roger Nols aangegeven dat het niet zozeer gaat om een onderbouwd argument (“we hebben geen standbeelden van Hitler nodig om les te geven over de Tweede Wereldoorlog” bijvoorbeeld), maar wel om een vrees (en dus een gevoel) ten aanzien van de ontwikkeling van de narratieven die in de openbare ruimte uitgedragen worden.

69 Een ander argument tegen de strategie van het verwijderen houdt verband met de verplaatsing van de betrokken voorwerpen naar musea. Musea hebben immers heel andere kenmerken dan de openbare ruimte: de toegang is betalend, het publiek is minder divers en bezoekers zijn meer geneigd om de tijd te nemen om over het voorwerp na te denken. Terwijl de openbare ruimte een doorgangsruimte is voor veel meer gediversifieerde groepen en uiteraard gratis is. Deze kenmerken hebben een invloed op het belang van het contextualiseren van een omstreden gedenkteken. Overigens staan musea en culturele instellingen soms huiverig tegenover het idee om omstreden symbolen uit de openbare ruimte over te nemen. Wanneer een symbool aan een museum toevertrouwd wordt, kan ten slotte niet worden gegarandeerd dat het symbool deel zal uitmaken van de permanente tentoonstelling van de instelling en dat er (degelijk) pedagogisch werk geleverd zal worden.

70 Een laatste argument ten slotte stelt dat de verwijdering van een omstreden gedenkteken gepaard moet gaan met de vervanging ervan door een nieuw gedenkteken dat een tegenperspectief aanneemt. Tijdens het seminarie dat het BSI organiseerde, werd de vervanging van de naam van de Leopold II-tunnel door de Annie Cordytunnel bijvoorbeeld fel aangevochten door dekoloniale verenigingen die hoopten dat de nieuwe naam het protest tegen de koloniale rol van de voormalige vorst zou weerspiegelen, bijvoorbeeld door middel van namen van personen die zich verzet
hebben tegen de kolonisatie. De verenigingen wezen ook op het gebruik van racistische stereotypen in bepaalde clips van de bekende zangeres Annie Cordy.

Conclusies

71 Protest tegen gedenktekens is geen recent fenomeen. Dat bleek ook al in het 19de eeuwse Brussel met de protestacties tegen standbeelden van de liberale meerderheid en er zijn zelfs nog oudere bewegingen die verband houden met de Franse Revolutie, de Beeldenstorm en de machtswisselingen onder het Romeinse Rijk [KNAW, 2023]. Ook wordt er uiteraard niet alleen in Brussel geprotesteerd. Deze debatten doen zich voor in tal van steden, zowel in België als in het buitenland [Gensburger en Wustenberg, 2023].

72 De moord op de Afro-Amerikaanse Georges Floyd door een blanke politieagent in 2020 in de Verenigde Staten en de uitbreiding van de *Black Lives Matter*-beweging zorgden in Brussel voor *momentum* en een ongezien protest tegen koloniale sporen in de openbare ruimte [Kesteloot, 2022]. Er werden heel veel initiatieven ondernomen door Brusselse beleidsmakers op diverse bestuursniveaus (gemeenten, gewest, gemeenschappen en federaal). Deze veelheid aan actoren en initiatieven zou kunnen leiden tot een gebrek aan samenhang of zelfs tegenstrijdigheden, maar het kan ook kansen bieden om de dialoog te verruimen naar andere gezichtspunten. Deze kansen worden echter bijna nooit benut. Beleidsmakers worden onder druk gezet om snelle en onaangename beslissingen te nemen, wat soms leidt tot nieuw protest en nog meer polarisatie.

73 Dergelijke protestacties zullen zich wellicht nog regelmatig voordoen. De vernietiging van het standbeeld van de arbeider als onderdeel van het monument ter ere van John Cockerill op het Luxemburgplein, maar ook de oprichting van een bushalte ter herdenking van Mehdi Bouddha, die op zeventienjarige leeftijd overleed nadat hij door een politiewagen aangereden was, terwijl het proces tegen de aangeklaagde politieagenten nog niet afgelopen was, zijn recente voorbeelden van nieuwe protestacties en van de uitdagingen die zich voordoen om hiermee om te gaan.

74 In een kosmopolitische stad als Brussel kunnen internationale gebeurtenissen ook plots debatten weer aanwakkeren. Onlangs werden bijvoorbeeld antisemitische tags aangebracht op een bord in het Ter Kamerenbos ter nagedachtenis van drie verzetsstrijders van de Tweede Wereldoorlog. Het conflict in Gaza leidt immers regelmatig tot een toename van de antisemitische daden in België [Jacobs et al., 2011].

75 Wanneer we de debatten in Brussel over dit onderwerp onderzoeken, valt op dat ze vaak neerkomen op een binair spanningsveld: ten aanzien van een omstreden symbool lijkt de keuze beperkt te zijn tot het verwijderen van het betrokken gedenkteken of het toevoegen van een bordje met meer uitleg. Diepgaander onderzoek brengt echter een fijner kader aan het licht, dat beïnvloed wordt door voorstellen van diverse actoren. Daarvan zijn heel wat voorbeelden terug te vinden in Brussel. De verschillende strategieën sluiten elkaar niet noodzakelijk uit. Afhankelijk van de doelstellingen kunnen zij dus gecombineerd worden. Vanuit die optiek levert onze inductieve benadering een bijkomende cruciale parameter op, namelijk de bereidheid van de beleidsmakers om een dialoog aan te gaan over de personen, gebeurtenissen en boodschappen gekoppeld aan de gedenktekens.
76

Bij dergelijke historische debatten moet er met verschillende perspectieven rekening worden gehouden. Ten eerste, mogen deze debatten zich niet beperken tot één enkel item, maar moeten ze alle bijbehorende objecten omvatten. Een gebeurtenis wordt vaak immers door meerdere gedenktekens herdacht: standbeelden, straatnamen, vieringen... Het is belangrijk om gedenktekens niet individueel en ad hoc te beschouwen om zo een geïntegreerde benadering op te bouwen (die overigens ook betrekking heeft op potentieel protest, ofwel gedenktekens die nu nog niet het voorwerp van protest lijken te zijn, maar dat wel elk moment zouden kunnen zijn). Daarvoor moet er ruimte zijn voor het programmeren van initiatieven op langere termijn (door bijvoorbeeld scholen en musea in te schakelen).

77

Ten tweede benadrukten sommige geïnterviewden het risico van het toevoegen van nieuwe elementen met een hedendaagse betekenis aan louter perifere delen van de stad, dus los van centrale en drukke openbare plekken in het centrum. Zo'n aanpak zou precies de centrale zichtbaarheid van omstreden gedenktekens behouden (bijvoorbeeld stripmuren die beschuldigd worden van seksisme en racisme in de Vijfhoek, terwijl de muurschilderingen van vrouwelijke kunstenaars zich in Haren, Laken en Neder-over-Heembeek bevinden). Er moet dus een totaalaanpak gehanteerd worden om de openbare ruimte in vraag te stellen, maar ook het beleid dat geleid heeft tot segregatie, discriminatie en de uitsluiting van bepaalde sociale groepen (racisme, seksisme, antisemitisme, enz.). In dat opzicht werden onlangs tal van initiatieven – zij het op een ongecoördineerde manier – ondernomen, zoals de cartografie Equal Street Names³¹ die de Brusselse straatnamen indeelt volgens gender en die de Brusselse beleidsmakers namen aanreikt die “de diversiteit van het Brusselse gewest op vlak van gender, migratie, identiteit en geaardheid weerspiegelen”. De werkgroep die door staatssecretaris Pascal Smet in september 2020 opgericht werd “met als opdracht een studie te maken van de koloniale symbolen die in de openbare ruimte in het Brussels Gewest aanwezig zijn”³² en die op 17 februari 2022 zijn verslag overhandigd heeft, sluit eveneens aan op die logica. Het leidde tot de goedkeuring van een actieplan voor de dekolonisatie van de openbare ruimte door de Brusselse gewestregering in mei 2023. Ook hebben enkele gemeenten op verschillende niveaus denkprocessen opgestart over het herinneringslandschap op hun grondgebied (bijvoorbeeld in Etterbeek met een gemengde participatieve commissie, in Koekelberg met vier nieuwe straatnamen van vrouwen, ingehuldigd tussen maart en juni 2024, in Elsene met de oprichting van een adviescommissie voor toponymie, enz.). Tegelijkertijd worden deze gedenktekens te vaak louter thematisch benaderd (met een specifieke focus), terwijl het zeer uitgebreide herinneringslandschap van Brussel in zijn geheel geanalyseerd zou moeten worden.

78

Ten derde vormen de personen die betrokken zijn bij de besluitvormingsprocessen en de acties die daarmee gepaard gaan een belangrijk aandachtspunt. Aangezien het herinneringslandschap de visie weerspiegelt van beleidsmakers die ingrijpen in de openbare ruimte [Dobruszkes, 2010], is het van cruciaal belang om andere sociale groepen, actoren en organisaties (beleidsmakers, experts, buurtbewoners, activisten...) te betrekken bij de denk- en besluitvormingsprocessen voor de wijziging van de openbare ruimte. Dankzij de meervoudigheid en meerstemmigheid van herinneringen is een beter evenwicht tussen de machtsverhoudingen mogelijk bij de bepaling van een nieuwe, inclusievere openbare ruimte.
79

Op die manier kunnen omstreden symbolen (eventueel) een springplank zijn naar een democratische dialoog, waarbij komaf gemaakt kan worden met vooroordelen en onjuiste informatie en waarbij verschillende actoren van de Brusselse bevolking kunnen deelnemen aan de productie van nieuwe kennis, bijvoorbeeld tijdens participatieve workshops. Daarbij is het belangrijk om niet geblokkeerd te zitten in de beperkende visie van een groep die het “slachtoffer” vormt, of van een “slechte” persoon, waarbij geen rekening gehouden wordt met (overheids-, culturele, financiële, museale...) instellingen, organisaties of denkrichtingen die deze machtsverhoudingen hebben doen verdwijnen of juist versterkt hebben.

80

Uiteindelijk is de geschiedenis altijd een problematische en onvolledige interpretatie van het verleden [Nora, 1984]. Herinnering en geschiedenis zouden dus dynamisch en evolutief moeten blijven of zelfs rotatiecycli moeten volgen om verschillende standpunten over een historisch debat te presenteren, en dan vooral de standpunten van de groepen die in het verleden uitgesloten werden van dat debat.

81

Deze synthese wil aantonen hoe belangrijk het is om komaf te maken met debatten die zich beperken tot de verwijdering of hercontextualisering van een omstreden symbool. Eerder is er nood om een totaalaanpak uit te werken voor de voorstellingen van het verleden in de openbare ruimte, de rollen van deze voorstellingen, de acties ten aanzien van het protest en de voornaamste aspecten van het debat die men voor ogen moet houden wanneer er beslissingen en keuzes gemaakt moeten worden. Het rapport van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen dat we aan het begin van deze nota citeerden, stelt dan ook: “Vrijheid van meningsuiting, óók over omstreden monumenten, hoort bij de Nederlandse democratie. Monumenten helpen mensen om een visie op zichzelf en de wereld te ontwikkelen. Discussies, demonstraties, petities en protest zorgen voor onrust, maar houden het verleden ook levend en voorkomen dat een samenleving haar geheugen verliest. Sterker nog, de commotie over publieke monumenten creëert met vallen en opstaan een nieuwe geschiedenis van Nederland” [KNAW, 2023: 11].

82

De protestacties tegen gedenktekens in Brussel bieden dus kansen om een inclusivere en democratischere samenleving op te bouwen, op voorwaarde dat beleidsmakers ruimtes maken voor uitwisselingen met diverse sociale groepen die het pluralisme van de samenleving reflecteren.

*We danken alle deelnemers aan het seminarie op 14 juni 2022, maar ook I. Goddeeris, C. Kesteloot, L. Licata en C. Loir voor hun proeflezen en suggesties met betrekking tot het artikel.*

## BIBLIOGRAPHIE

ABRASSART, Gia, CATHERINE, Lucas, CEUPPENS, Bambi, CHEVALIER, Alexandre, COLARD, Sandrine, DE CLIPPELE, Marie-Sophie, DIBUA MBOMBO, Georgine, EKOFO, Sandrine, LAKAMA, Dieudoné, LIEFOOGHE, Maarten, LUYCKFASSEEL, Margot, NSENGIYUMVA, Laura, YSEBAERT, Salomé en ZIAN, Yasmina, 2022. *Voor de dekolonisering van de openbare ruimte in het Brussels*
Hoofdstedelijk Gewest: een reflectiekader en aanbevelingen. Rapport van de werkgroep [online]. Urban Brussels. Beschikbaar op: https://cloud.urban.brussels/s/aiCpR5pw4j2E9rR

AGULHON, Maurice, 1978. La « statuomanie » et l'histoire. In: *Ethnologie française*. 1978. Vol. 8, nr. 2/3, pp. 145-172.

ALEN, André en MUYLLE, Koen, 2011. *Handboek van het Belgisch staatsrecht*. Kluwer. Mechelen: Kluwer.

ANDERSON, Benedict R. O'G, 2006. *Imagined communities: reflections on the origin and spread of nationalism*. Revised ed. Londen: Verso. ISBN 978-1-84467-086-4.

ARIESE, Csilla E., 2020. Amplifying Voices: Engaging and Disengaging with Colonial Pasts in Amsterdam. In: *Heritage & Society*. 3 mei 2020. Vol. 13, nr. 1-2, pp. 117-142. DOI: 10.1080/2159032X. 2021.1901335.

BADARIOTTI, Dominique, 2002. Les noms de rue en géographie. Plaidoyer pour une recherche sur les odonymes / Street names, an argument for a geographic research. In: *Annales de géographie*. 2002. Vol. 111, nr. 625, pp. 285-302. DOI: 10.3406/geo.2002.1658.

BAWIN, Julie, 2024. *Art public & controverses: XIXe-XXIe siècle*. Parijs: CNRS Editions. ISBN 978-2-271-15000-4.

BEN FREDJ, Mohamed en FANNI, Anna, 2019. Mobilisations associatives contre les politiques de R. Nols à Schaerbeek. In: *Dynamiques. Histoire sociale en revue* [online]. septembre 2019. Nr. 10. Beschikbaar op: http://www.carhop.be/revuescarhop/index.php/2019/09/26/mobilisations-associatives-contre-les-politiques-de-r-nols-a-schaerbeek/

BERNAERTS, Aimé en KERVYNDE DE MARCKE TEN DRIESSCHE, Roger, 1951. *Le nom des rues à Bruxelles. Leur histoire, leur signification, leur sort*. Brussel: De Visscher.

BERTRAND, David, 2018. L'essor du féminisme en ligne. Symptôme de l'émergence d'une quatrième vague féministe ? In: *Réseaux*. 2018. Vol. 208-209, nr. 2-3, pp. 232-257. DOI: 10.3917/res. 208.0229.

BILLIG, Michael S., 2010. *Banal nationalism*. Repr. Los Angeles, CA: Sage. ISBN 978-0-8039-7525-5.

BLAKE, Raymond Benjamin en HAYDAY, Matthew (ed.), 2018. *Celebrating Canada: Commemorations, anniversaries, and national symbols*. Toronto; Buffalo; Londen: University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-4980-4.

BOCHART, Eugène, 1981. *Dictionnaire historique des rues, places... de Bruxelles*. Culture et Civilisation.

BRAGARD, Véronique en LAMBERT, Alicia, 2021. (Un)drawing Belgium's colonial monuments: Comics' engagement with decolonial debates. In: *Memory Studies*. 2021. Vol. 14, p. 1185.

BRAGARD, Véronique, PARENT, Sabrina en AMURI MAPALA-LUTEBELE, Maurice, 2020. Entre évitement et ressassement : le spectre colonial belge dans les productions littéraires, artistiques et culturelles. Numéro thématique consacré au Passé colonial belge dans la littérature, les arts et la culture de l'extrême contemporain. In: *Revue Belge de Philologie et d'Histoire* [online]. 2020. Vol. 97. Beschikbaar op: https://dial.uclouvain.be/pr/boreal/object/boreal:236320

BUKOWIECKI, Łukasz, WAWRZYNIAK, Joanna en WRÓBLEWSKA, Magdalena, 2020. Duality of Decolonizing: Artists' Memory Activism in Warsaw. In: *Heritage & Society*. 3 mei 2020. Vol. 13, nr. 1-2, pp. 32-52. DOI: 10.1080/2159032X.2021.1898076.

BURCH-BROWN, Joanna, 2022. Should Slavery's Statues Be Preserved? On Transitional Justice and Contested Heritage. In: *Journal of Applied Philosophy*. 2022. Vol. 39, nr. 5, pp. 807-824. DOI: 10.1111/japp.12485.
BURGOS-VIGNA, Diana en ZARIFIAN, Julien, 2023. États et sociétés des Amériques face aux blessures de l'histoire. Des politiques nationales aux réponses locales. In: Cahiers du MIMMOC. 2023. Nr. 30. DOI: https://doi.org/10.4000/mimmoc.11633.

BURGOS-VIGNA, Diana en ZARIFIAN, Julien, 2023. Introduction. Mémoire(s), politique et sociétés dans les Amériques. In: *Mémoire(s), identité(s), marginalité(s) dans le monde occidental contemporain. Cahiers du MIMMOC* [online]. 20 december 2023. Nr. 30. [Geraadpleegd op 9 februari 2024]. DOI: 10.4000/mimmoc.11644. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/mimmoc/11644

CAPANEMA, Silvia en RUOSO, Carolina, 2023. Les musées face à une autre histoire du Brésil : la muséologie sociale et l'émergence de nouvelles représentations et actions populaires. In: *Mémoire(s), identité(s), marginalité(s) dans le monde occidental contemporain. Cahiers du MIMMOC* [online]. 20 december 2023. Nr. 30. [Geraadpleegd op 9 februari 2024]. DOI: 10.4000/mimmoc.11966. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/mimmoc/11966

CATHERINE, Lucas, 2006. *Wandelen naar Kongo* [online]. In: *EPO*. [Geraadpleegd op 18 augustus 2023]. Beschikbaar op: https://www.fr.fnac.be/a8725587/Lucas-Catherine-Wandelen-naar-Kongo

CAUMARTIN, Anne, GOYETTE, Julien, HÉBERT, Karine en LAPOINTE, Martine-Emmanuelle, 2021. *Je me souviens, j'imagine: essais historiques et littéraires sur la culture québécoise*. Montréal: Les Presses de l'Université de Montréal. Champ libre. ISBN 978-2-7606-4431-1.

CHINE-LEHMANN, Dalila, 2023. Gráfica del 68 : une esthétique pratique, des objets mémoriels. In: *Mémoire(s), identité(s), marginalité(s) dans le monde occidental contemporain*. In: *Cahiers du MIMMOC* [online]. 20 december 2023. Nr. 30. [Geraadpleegd op 9 februari 2024]. DOI: 10.4000/mimmoc.12109. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/mimmoc/12109

CHUVA, Márcia en PEIXOTO, Paulo, 2020. The Water that Washes the Past: New Urban Configurations in Post-Colonial Lisbon and Rio de Janeiro. In: *Heritage & Society*. 3 mei 2020. Vol. 13, nr. 1-2, pp. 98-116. DOI: 10.1080/2159032X.2021.1915081.

CLERBOIS, Sébastien, 2022. La sculpture publique bruxelloise au 19e siècle : ville, pouvoir, idéologie. ULB [online]. 2022. Beschikbaar op: https://dipot.ulb.be/dspace/bitstream/2013/334825/3/Sculpturepublique.pdf

COLE, Tim, 2023. After the fall, where?: Relocating the Colston statue in Bristol, from 2020 to imaginary futures. In: *Journal of Historical Geography*. 1 oktober 2023. Vol. 82, p. 156-168. DOI: 10.1016/j.jhg.2023.03.001.

COLIN, Philippe, 2023. *Pensées décoloniales: une introduction aux théories critiques d'Amérique latine*. Parijs: Zones. ISBN 978-2-35522-153-8.

COHEN, William, 1989. Symbols of Power: Statues in Nineteenth-Century Provincial France. In: *Comparative Studies in Society and History*. 1989. Vol. 31, nr. 3, pp. 491-513.

CORDONNIER, Aline, ROSOUX, Valérie, GIJS, Anne-Sophie en LUMINET, Olivier, 2022. Collective memory: An hourglass between the collective and the individual. In: *Memory, Mind, & Media* [en ligne]. 2022. Vol. 1. [Geraadpleegd op 14 februari 2024]. Beschikbaar op: https://dial.uclouvain.be/pr/boreal/object/boreal:259347

DE KAMER [ed.]. *Bijzondere Commissie Koloniaal verleden. Inleiding en Vaststellingen van de experten. Voorlopige vertaling uit het Frans*. Online: https://www.dekamer.be/kvvcr/pdf sections/pri/congo/20221122%20Vaststellingen%20Experten%20(003).pdf

DE SCHAEPDRIJVER, Sophie, 2013. *De Groote Oorlog* [online]. Standaard Boekhandel. [Geraadpleegd op 7 februari 2024]. Beschikbaar op: https://www.standaardboekhandel.be/p/de-groote-oorlog-9789089242617
DEGRYSE, Iadine, JAUMAIN, Serge en VAESEN, Joost, 2022. *Verslag over de conclusies van de werkgroep "Buste van Roger Nols" (13 oktober - 6 december 2022)* [online]. Brussels Studies Institute.
Beschikbaar op: https://bsi.brussels/wp-content/uploads/sites/2/2022/09/GT-Roger-Nols_Conclusies.pdf

DEMART, Sarah, SCHOUMAKER, Bruno, GODIN, Marie en ADAM, Ilke, 2017. *Des citoyens aux racines africaines : un portrait des Belgo-Congolais, Belgo-Rwandais et Belgo-Burundais* [online]. Koning Boudewijnstichting. Beschikbaar op: https://media.kbs-frb.be/fr/media/7528/20171121_CF.pdf

DE REU, Stijn, DE BRUYN, Tom en MUTITHI, Mutihi, 2020. *Omgaan met koloniale verwijzingen in de publieke ruimte. Handreiking voor lokale besturen*. Agentschap Integratie en Inburgering. Brussel.

DE SCHAEPDRIJVER, Sophie, 1993. 'De stenen spreken tot de geest': stedenbouwkundig ingrijpen in Brussel en Belgische identiteit 1850-1970. In: *Leidschrift*. 9.2. 1993. pp. 83-104.

DEROM, Patrick, VAN LENNEP, Jacques, LECLERCQ, Catherine en EVERAERTS DE VELP, Vincent, 2000. *Les sculptures de Bruxelles* [online]. Pandora. [Geraadpleegd op 26 april 2023]. Beschikbaar op: https://catalogue.civa.brussels/index.php/Detail/objects/76309

DIERKENS, Alain, 1995. La statuaire publique. In: *Stiennon, J., Duchesne, J.-P., Randaxhe, Alexandre, S. (éds.), L'architecture, la sculpture et l'art des jardins à Bruxelles et en Wallonie*. La Renaissance du livre. pp. 246-250.

DOBRUSZKES, Frédéric, 2010. Baptiser un grand équipement urbain: pratiques et enjeux autour du nom des stations de métro à Bruxelles. In: *BELGEO (Leuven)*. 2010. pp. 229-240. DOI: 10.4000/belgeo.7103.

ELST, Martin Vander en CLETTE-GAKUBA, Véronique, 2018. Une tentative de décolonisation de la statue de Léopold II. *Bruxelles en mouvement* [online]. Inter-Environnement Bruxelles. 2018. [Geraadpleegd op 7 februari 2024]. Beschikbaar op: https://www.ieb.be/Une-tentative-de-decolonisation-de-la-statue-de-Leopold-II

ERLL, Astrid, 2011. Travelling Memory. In: *Parallax*. 1 november 2011. Vol. 17, nr. 4, pp. 4-18. DOI: 10,1080/13534645.2011.605570.

FEINDT, Gregor, KRAWATZEK, Félix, MEHLER, Daniela, PESTEL, Friedemann en TRIMCEV, Rieke, 2014. Entangled memory: Toward a third wave in memory studies. In: *History and Theory*. 1 februari 2014. Vol. 53. DOI: 10.1111/hith.10693.

FRAITURE, Pierre-Philippe, 2022. Performative Challenges to Belgium's Colonial Amnesia: Mobilising Archives and Resonant Spaces. In: *Unfinished Histories: Empire and Postcolonial Resonance in Central Africa and Belgium* [online]. Leuven University Press. pp. 121-142. [Geraadpleegd op 10 april 2024]. ISBN 978-94-6166-492-1. Beschikbaar op: https://muse.jhu.edu/pub/258/oa_edited_volume/chapter/3265880

FREEMAN, Joseph F., 1990. The Social Meaning of Civic Space: Studying Political Authority through Architecture. By Charles T. Goodsell. Lawrence: University Press of Kansas, 1988. 254p. $25.00. In: *American Political Science Review*. maart 1990. Vol. 84, nr. 1, pp. 305-306. DOI: 10,2307/1963670.

GENSBURGER, Sarah en WÜSTENBERG, Jenny (éd.), 2023. *Dé-commémoration: quand le monde déboulonne des statues et renomme des rues*. Parijs: Fayard. Divers Histoire. ISBN 978-2-213-72205-4.

GENTRY, Kynan en SMITH, Laurajane, 2019. Critical heritage studies and the legacies of the late-twentieth century heritage canon. In: *International Journal of Heritage Studies*. 2 februari 2019. Vol. 25, p. 1-21. DOI: 10.1080/13527258.2019.1570964.
GIRAUT, Frédéric, HOUSSAY-HOLZSCHUCH, Myriam en GUYOT, Sylvain, 2008. Au nom des territoires ! Enjeux géographiques de la toponymie. In: *L'Espace géographique*. 2008. Vol. 37, nr. 2, pp. 97-105. DOI: 10.3917/eg.372.0097.

GODDEERIS, Idesbald, 2015. Postcolonial Belgium: The Memory of the Congo. In: *Interventions* (London, England). 2015. Vol. 17, nr. 3, pp. 434-451. DOI: 10.1080/1369801X.2014.998253.

GODDEERIS, Idesbald, 2016. Square de Léopoldville of Place Lumumba?: De Belgische (post)koloniale herinnering in de publieke ruimte. In: *Tijdschrift voor Geschiedenis*. 1 augustus 2016. Vol. 129, nr. 3, pp. 349-372. DOI: 10.5117/TVGESCH2016.3.GODD.

GODDEERIS, Idesbald, 2020. Mapping the Colonial Past in the Public Space. A Comparison between Belgium and the Netherlands. In: *BMGN - Low Countries Historical Review*. 26 maart 2020. Vol. 135, nr. 1, pp. 70-94. DOI: 10.18352/bmgn-lchr.10783.

GODDEERIS, Idesbald, 2021. *Missionarissen: geschiedenis, herinnering, dekolonisering*. Leuven, België: LannooCampus. ISBN 978-94-014-7662-1.

GODDEERIS, Idesbald, LAURO, Amandine en VANTHEMSCHE, Guy, 2020. *Le Congo colonial: une histoire en questions*. Waterloo: Renaissance du livre. ISBN 978-2-507-05689-6.

GODDEERIS, Idesbald, 2019. The Nazi and the Colonizers: Flemish debates on street names in 2017. In: *Zeitgeschichte*, vol. 49, nr. 1, pp. 61-82.

GODDEERIS, Idesbald, 2023. The Decolonization of Belgian Society. In: *Memoria e Ricerca*, a. XXXI, no 73, issue 2, pp. 237-254.

GORDON, Alan, 2001. *Making public pasts: the contested terrain of Montréal's public memories, 1891-1930*. Montreal; Ithaca: McGill-Queen's University Press. ISBN 978-0-7735-2254-1.

GOSSELIN, Janie en OUELLETTE-VÉZINA, Henri, 2020. La statue de John A. Macdonald déboulonnée à Montréal. In: *La Presse* [online]. 29 augustus 2020. [Geraadpleegd op 21 augustus 2023]. Beschikbaar op: https://www.lapresse.ca/actualites/grand-montreal/2020-08-29/la-statue-de-john-a-macdonald-deboulonnee-a-montreal.php

GREVER, Maria, 2023. Historical consciousness and controversial statues in a postcolonial world: the case of Missionary Peerke Donders (1809-1887). In: *History of Education*, vol. 52 (6), pp. 1000-1014, DOI: 10.1080/0046760X.2023.2226666

GUBIN, Eliane, 1999. Du politique au politique. Parcours du féminisme belge (1830-1914). In: *Revue belge de Philologie et d'Histoire*. 1999. Vol. 77, nr. 2, pp. 370-382. DOI: 10.3406/rbph.1999.4363.

GUBIN, Eliane, 2006. Bruxelles et les Bruxelloises aux XIXe et XXe siècles. Croiser l'histoire des femmes et l'histoire des villes. In: *JAUMAIN, Serge. en LINTEAU, Paul-André (eds)*, *Vivre en ville. Bruxelles et Montréal aux XIXe et XXe siècles*. Brussels: Peter Lang, pp. 99-111.

GUILLAUME, Tom, 2022, 17 februari. Fondre la statue équestre de Léopold II ? Les experts bruxellois ne sont pas contre. In: *La Libre Belgique*.

GUILLOREL, Hervé, 2009. *Toponymie et politique: les marqueurs linguistiques du territoire*. Brussel: Bruylant. Droits, territoires, cultures. ISBN 978-2-8027-2622-7.

HA VAN, Véronique, 2017. Sculpteurs d'une cause perdue : statues et causes d'une perte ? In: *Transatlantica. Revue d'études américaines*. American Studies Journal [online]. 30 december 2017. Nr. 1. [Geraadpleegd op 21 november 2023]. DOI: 10.4000/transatlantica.9018. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/transatlantica/9018?lang=en
HALBWACHS, Maurice, 1925. *Les cadres sociaux de la mémoire* [online]. Presses Universitaires de France. [Geraadpleegd op 21 augustus 2024]. ISBN x². Beschikbaar op: http://classiques.uqac.ca/classiques/Halbwachs_maurice/cadres_soc_memoire/cadres_soc_memoire.html

HOUSSAY-HOLZSCHUCH, Myriam, 2008. Nomen est omem. Lectures des changements toponymiques. In: *L'Espace géographique*. 2008. Vol. 37, nr. 2, pp. 153-159. DOI: 10.3917/eg.372.0153.

HUTCHISON, Yvette, 2015. Between word, image and movement: performative critiques of colonial ethnography. In: *Témoigner. Entre histoire et mémoire. Revue pluridisciplinaire de la Fondation Auschwitz*. 1 oktober 2015. Nr. 121, pp. 121-132. DOI: 10.4000/temoigner.3449.

IFVERSEN, Jan en POZZI, Laura, 2020. European Colonial Heritage in Shanghai: Conflicting Practices. In: *Heritage & Society*. 3 mei 2020. Vol. 13, nr. 1-2, pp. 143-163. DOI: 10.1080/2159032X.2021.1909405.

JACOBS, Dirk, VENY, Yoann, CALLIER, Louise, HERMAN, Barbara en DESCAMPS, Aurélie, 2011. The impact of the conflict in Gaza on antisemitism in Belgium. In: *Patterns of Prejudice*. September 2011. Vol. 45, nr. 4, pp. 341-360. DOI: 10.1080/0031322X.2011.605845.

JACOBS, Thibault, 2018. Empreintes du Congo belge dans l'espace public bruxellois. In: *Bruxelles en mouvement* [online]. IEB. 2018. [Geraadpleegd op 7 februari 2024]. Beschikbaar op: https://www.ieb.be/Empreintes-du-Congo-belge-dans-l-espace-public-bruxellois

JACOBS, Thibault, 2021. Bruxelles ville congolaise : introduction. In: *Bruxelles en mouvement* [online]. Inter-Environnement Bruxelles. 2021. [Geraadpleegd op 7 februari 2024]. Beschikbaar op: https://www.ieb.be/Bruxelles-ville-congolaise-introduction

JALABERT, Laurent en GRANDHOMME, Jean-Noël (ed.), 2019. *Les marqueurs mémoriels de la guerre et de l'armée : La construction d'un espace du souvenir dans l'Est de la France* [online]. Villeneuve d'Ascq: Presses universitaires du Septentrion. War Studies. ISBN 978-2-7574-3543-4. Beschikbaar op: https://books.openedition.org/septentrion/140159

JAUMAIN, Serge, 2013. *Dictionnaire d'histoire de Bruxelles*. Prosopon. Brussel.

JAUMAIN, Serge en VAESEN, Joost, 2022. Roger Nols: een (on)aantastbare burgemeester? In: *Brussels Studies* [online]. 1 mei 2022. [Geraadpleegd op 22 augustus 2023]. DOI: 10.4000/brussels.6069. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/6069

JAUMAIN, Serge, VAESEN, Joost, BENVINDO, Bruno, BOUCHAT, Pierre, BOUSMAR, Eric, DEGRYSE, Iadine, KESTELOOT, Chantal, KLEIN, Olivier et VANRAEPENBUSCH, Karla, 2017. Gekruiste blikken op een honderdste verjaardag. Een eerste balans van de herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog in Brussel. In: *Brussels Studies* [online]. 2017. Nr. 116. DOI: 10.4000/brussels.1582. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/1582

JOFFE, Daniela Franca en SHEPHERD, Nick, 2020. Specters of Cape Town: Heritage, Memory, and Restitution in Contemporary South African Art, Architecture, and Museum Practice. In: *Heritage & Society*. 3 mei 2020. Vol. 13, nr. 1-2, pp. 75-97. DOI: 10.1080/2159032X.2021.1888400.

JOUTARD, Philippe, 2013. *Histoire et mémoires, conflits et alliance*. Parijs: La Découverte. Collection Écritures de l'histoire. ISBN 978-2-7071-7345-4.

KERREMANS, Richard, 1990. Les monuments publics à Bruxelles et en Wallonie. In: VAN LENNEP, Jacques (dir.), *La sculpture belge au 19e siècle*. Brussel: Général de Banque. pp. 155-161.

KESTELOOT, Chantal, 2022. Léopold II et les autres. Des statues controversées dans l'espace public en Belgique. In: *Politika* [online]. 2022. [Geraadpleegd op 27 november 2023]. Beschikbaar op:
https://www.politika.io/index.php/fr/article/leopold-ii-autres-statues-controversees-lespace-public-belgique

KESTELOOT, Chantal, 2012. Toponymie et mémoire de la Seconde Guerre mondiale. In: *Journal of Belgian History / Revue Belge d'Histoire Contemporaine*. 2012. Vol. 42, nr. 2/3, pp. 108.

KESTELOOT, Chantal en YPERSELE, Laurence Van, 2016. Pour une analyse du phénomène commémoratif. In: *Journal of Belgian History*. 2016. Vol. 46, nr. 3/4, pp. 211-226.

KESTELOOT, Chantal, 2024. L'histoire au bout de la rue. Le passé dans l'espace public bruxellois. In: *Politika* [online]. Beschikbaar op: https://www.politika.io/fr/article/lhistoire-au-bout-rue-passe-lespace-public-bruxellois

KNAW, 2023. *Wankele sokkels - Omstreden monumenten in de openbare ruimte* [online]. Amsterdam: KNAW. Beschikbaar op: https://knaw.nl/publicaties/wankele-sokkels-omstreden-monumenten-de-openbare-ruimte

KNUDSEN, Britta Timm en KØLVRAA, Christoffer, 2020. Affective Infrastructures of Re-emergence? Exploring Modalities of Heritage Practices in Nantes. In: *Heritage & Society*. 3 mei 2020. Vol. 13, nr. 1-2, pp. 10-31. DOI: 10.1080/2159032X.2021.1883981.

KØLVRAA, Christoffer en KNUDSEN, Britta Timm, 2020. Decolonizing European Colonial Heritage in Urban Spaces – An Introduction to the Special Issue. In: *Heritage & Society*. 3 mei 2020. Vol. 13, nr. 1-2, pp. 1-9. DOI: 10.1080/2159032X.2021.1888370.

LALLI HILLS, Adrienne en MIDDLETON, Margaret, 2023. Resisting the Colonial Imagination: The Role of Exhibition Design in the Decolonial Project. In: *American Alliance of Museums*. 26 oktober 2023. Beschikbaar op: https://www.aam-us.org/2023/10/26/resisting-the-colonial-imagination-the-role-of-exhibition-design-in-the-decolonial-project/

LALOUETTE, Jacqueline, 2021. *Les statues de la discorde*. Parijs: Passés composés. ISBN 978-2-37933-640-9.

LEBOUC, Georges, 2008a. *Des rues et des hommes à Bruxelles*. Racine.

LEBOUC, Georges, 2008b. *Histoire insolite des rues de Bruxelles*. Racine.

LEERSSEN, Joep, 2013. Notes toward a Definition of Romantic Nationalism. In: *Romantik: Journal for the Study of Romanticisms*. 3 februari 2013. Vol. 2, nr. 1, pp. 9-35. DOI: 10.7146/rom.v2i1.20191.

LEWIS, Nicholas, 2022. *Colonial tales, trails and traces : a critical guide to understanding Belgium's colonisation of Congo and how it continues to reinforce racist stereotypes*. 1e editie. Antwerpen: Uitgeverij Luster. ISBN 978-94-6058-318-6.

LIBERAS, 2021. Liberale standbeelden in Brussel. In: *Liberas* [online]. 10 maart 2021. [Geraadpleegd op 21 november 2021]. Beschikbaar op: https://www.liberas.eu/liberale-standbeelden-in-brussel/

LOIR, Christophe, 2022. La corniche royale. Repères géographiques & chronologiques. In: *Bruxelles Patrimoines*. 2022. Vol. 36, p. 8-11.

MACDONALD, Sharon, 2013. *Memorylands: Heritage and Identity in Europe Today*. Londen: Routledge. ISBN 978-0-203-55333-6.

MAROGA, Kopano, 2018, 2 december. PeoPL: Colonial Haunting and Decolonial Dreams. In: *Rekto Verso*. [Geraadpleegd op 5 november 2023]. Beschikbaar op: https://www.rektoverso.be/artikel/peopl-colonial-haunting-and-decolonial-dreams
MCGONIGLE LEYH, Brianne, 2020. Imperatives of the Present: Black Lives Matter and the politics of memory and memorialization. In: *Netherlands Quarterly of Human Rights*. December 2020. Vol. 38, nr. 4, pp. 239-245. DOI: 10,1177/0924051920967541.

MIN, Eric, 2016. *Op stap tussen tekens. Een literaire en artistieke wandeling in de Onze-Lieve-Vrouw-ter-Sneeuwwijk*. Brussel, Vlaams Parlement, 52 p.

MOSSE, George L., 2023. *UW Press: The Nationalization of the Masses*. University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-34204-3.

NORA, Pierre, 1984. *Les lieux de mémoire*. 1. Parijs: Gallimard. Quarto. ISBN 978-2-07-074902-7.

OOSTINDIE, Gert (ed.), 2020. *Het koloniale verleden van Rotterdam*. Amsterdam: Boom. ISBN 978-90-244-3225-7.

OSTA, Jean d', 1979. *Les rues disparues de Bruxelles*. Rossel.

OSTA, Jean d', 1986. *Dictionnaire historique et anecdotique des rues de Bruxelles*. Brussel: Legrain.

OUALI, Nouria, 2015. Les rapports de domination au sein du mouvement des femmes à Bruxelles : critiques et résistances des féministes minoritaires. In: *Nouvelles Questions Féministes*. 2015. Vol. 34, nr. 1.

OUALI, Nouria, LANNOY, Pierre, DESAMOURY, Virginie, GUILLEAUME, Sandrine, MAYNÉ, Fanny, MERVILLE, Sophie, ODIER, Charlotte en THÉBAUX, Adèle, 2021. Vrouwen in de Brusselse straatnamen. Topografie van een minorisering. In: *Brussels Studies* [online]. 7 maart 2021. Nr. 154. [Geraadpleegd op 18 april 2023]. DOI: 10.4000/brussels.5431. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/5431

PEVERELLI, Tymen, 2019. *De stad als vaderland: Brugge, Leeuwarden en Maastricht in de eeuw van de natiestaat – 1815-1914*. Nijmegen: Vantilt. ISBN 978-94-6004-453-3.

PHELPS, Jess R. en OWLEY, Jessica, 2023. *Confederate Heritage Organizations and Confederate Monument Removal* [online]. SSRN Scholarly Paper. 31 juli 2023. Rochester, NY. 4527224. [Geraadpleegd op 21 november 2023]. Beschikbaar op: https://papers.ssrn.com/abstract=4527224

PINOJA, Letizia Gaja, 2023. L'art de décoloniser un pays sans colonies. In: *The Conversation* [online]. 26 juni 2023. [Geraadpleegd op 22 september 2023]. Beschikbaar op: http://theconversation.com/lart-de-decoloniser-un-pays-sans-colonies-200770

PIRET, Bérengère, 2023. *Sous les cartons, l'émancipation : plongée dans les archives coloniales belges* [online]. 5 juni 2023. [Geraadpleegd op 7 juni 2023]. Beschikbaar op: https://open.spotify.com/episode/6UiCfNwYI0cakKh89ysZpV

PIRON, Pascale, 2022. La décolonisation de l'espace public belge. In: *Commission Justice & Paix - Belgique francophone* [online]. 28 oktober 2022. [Geraadpleegd op 10 mei 2023]. Beschikbaar op: https://www.justicepaix.be/la-decolonisation-de-lespace-public-belge/

PSALTIS, Charis, CARRETERO, Mario en ČEHAJIĆ-CLANCY, Sabina, 2017. Conflict transformation and history teaching: Social psychological theory and its contributions. In: PSALTIS, Charis, CARRETERO, Mario en ČEHAJIĆ-CLANCY, Sabina, *History education and conflict transformation: Social psychological theories, history teaching and reconciliation* [online]. Palgrave Macmillan/Springer Nature. pp. 1-34. Beschikbaar op: https://doi.org/10.1007/978-3-319-54681-0_1

RICŒUR, Paul, 2003. *La mémoire, l'histoire, l'oubli*. Parijs: Ed. du Seuil. Points Série essais, 494. ISBN 978-2-02-056332-1.
REID, Donald Malcolm, 2019. *Contesting Antiquity in Egypt: Archaeologies, Museums, and the Struggle for Identities from World War I to Nasser*. The American University in Cairo Press.
ISBN 978-977-416-938-0. Beschikbaar op: https://www.jstor.org/stable/j.ctv2ks70j9

RENES, Hans, 2022. Erfgoed moet schuren. In: *AGORA Magazine* [online]. 22 juli 2022. Vol. 37, nr. 2.
DOI: 10.21825/agora.85128. Beschikbaar op: https://openjournals.ugent.be/agora/article/id/85128/

RIGNEY, Ann, 2022. Toxic Monuments and Mnemonic Regime Change. In: *Studies on National Movements* [online]. 2 augustus 2022. Vol. 9, nr. 1. [Geraadpleegd op 21 november 2023].
DOI: 10.21825/snm.85270. Beschikbaar op: https://openjournals.ugent.be/snm/article/id/85270/

ROSOUX, Valérie, 2015. Après-guerre : mémoire versus réconciliation. In: *Revue Internationale de Politique Comparée*. 2015. Vol. 22, p. 469-476.

ROSSIGNOL, Marie-Jeanne, 2017. Les statues des confédérés dans l'espace public aux États-Unis : pourra-t-on en finir avec une « mauvaise cause » ? In: *Transatlantica. Revue d'études américaines. American Studies Journal* [online]. 30 décembre 2017. Nr. 1. [Geraadpleegd op 21 novembre 2023].
DOI: 10.4000/transatlantica.8973. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/transatlantica/8973

ROTTGER, Rik, 2006. Capitol and capital. Het « moment Anspach » in de Brusselse urbanisatie en liberale politieke cultuur (1860-1880). In: *Stadsgeschiedenis (Hilversum)*. 1 april 2006. Vol. 1, nr. 1, pp. 27-51.

ROUSSO, Henry, 1987. *Le syndrome de Vichy (1944-1987)*. Le Seuil.

SCHUITEMA, Jaap, RADSTAKE, Hester, VAN DE POL, Janneke en VEUGELERS, Wiel, 2018. Guiding classroom discussions for democratic citizenship education. In: *Educational Studies*. 8 augustus 2018. Vol. 44, nr. 4, pp. 377-407. DOI: https://doi.org/10.1080/03055698.2017.1373629.

SCHÜTZ, Marine, 2020. Rewriting Colonial Heritage in Bristol and Marseille: Contemporary Artworks as Decolonial Interventions. In: *Heritage & Society*. 3 mei 2020. Vol. 13, nr. 1-2, pp. 53-74.
DOI: 10.1080/2159032X.2021.1914298.

SCOHIER, Thibaut, 6 maart 2023. Quelle place pour les femmes dans l'espace public ? Interview de Apolline Vranken. In: *Revue Politique*. [Geraadpleegd op 10 april 2024]. Beschikbaar op: https://www.revuepolitique.be/quelle-place-pour-les-femmes-dans-lespace-public/

SMITH, Laurajane, 2006. *Uses of heritage*. Londen; New York: Routledge, Taylor & Francis Group.
ISBN 978-0-415-31831-0.

SNOEYS, Jasper, 2023. Gedenksteen voor slachtoffers van kolonialisme onthuld in Borgerhout : "Dialoog belangrijk, geschiedenis niet vergeten". In: VRT Nws, 21 mei 2023. [Geraadpleegd op 10/04/2024]. Beschikbaar op: https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2023/05/21/gedenksteen-kolonialisme-borgerhout/

SOLOMIANSKI, Alejandro, 2019. Edificaciones reveladoras. Monumentos y « lugares de memoria » : configuraciones urbanas de conflictos latinoamericanos del siglo XXI. In: *Babel. Littératures plurielles*. 1 juni 2019. Nr. 39, pp. 86-112. DOI: 10.4000/babel.6804.

SORTIR DU COLONIALISME GIRONDE [collectief], 2020. *Guide du Bordeaux colonial et de la métropole bordelaise*. Parijs, Éditions Syllepse.

SPIEGELEER, Christoph De, 2020. *Le suprême hommage: De omgang met de dood van koninklijke en politieke elites in België tussen 1830 en 1940*. Asp / Vubpress / Upa. ISBN 978-90-5718-912-8.
STANARD, Matthew G., 2011. *Selling the Congo: a history of European pro-empire propaganda and the making of Belgian imperialism*. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-3777-3.

STANARD, Matthew G., 2019. *The Leopard, the lion and the cock: colonial memories and monuments in Belgium*. Leuven: Leuven University Press. ISBN 978-94-6270-179-3.

STEFFENS, Sven, 2007. Volksnamen in de stad gisteren en vandaag In: *Brussels Studies* [online]. 1 oktober 2007. [Geraadpleegd op 18 april 2023]. DOI: 10.4000/brussels.447. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/447

STERCKX, Marjan, 2009. Inside out: sculptures by women in the metropolitan public space (Paris, London, Brussels, 1750-1950). In: GOGGIN, Maureen Daly en TOBIN, Beth Fowkes (Eds.), *Women and things: gendered material practices*, 1750-1950 (pp. 189-204). Aldershot, UK: Ashgate Publishing.

STOLER, Ann Laura, 2013. Introduction “The Rot Remains”: From Ruins to Ruination. In: *Introduction “The Rot Remains”: From Ruins to Ruination* [online]. Duke University Press. pp. 1-36. [Geraadpleegd op 10 april 2024]. ISBN 978-0-8223-9585-0. Beschikbaar op: https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9780822395850-002/html

TARTAKOWSKY, Danielle [dir.], 2022. *Histoire de la rue: de l'Antiquité à nos jours*. Parijs: Tallandier. ISBN 979-10-210-4115-8.

TILLIER, Bertrand, 2022. *La disgrâce des statues: essai sur les conflits de mémoire, de la Révolution française à Black Lives Matter*. Parijs: Éditions Payot & Rivages. Histoire Payot. ISBN 978-2-228-93162-5.

TSEHAYE, Rachel Solomon en VIEILLE-GROSJEAN, Henri, 2018. Colonialité et occidentalocentrisme : quels enjeux pour la production des savoirs ? In: *Recherches en éducation* [online]. 1 maart 2018. Nr. 32. [Geraadpleegd op 10 mei 2023]. DOI: 10.4000/ree.2323. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/ree/2323

TYSSENS, Jeffrey, 2022. Funerary Culture, Secularity and Symbolised Violence in Nineteenth-Century Belgium. In: *Pakistan Journal of Historical Studies*, vol. 2, pp. 62 - 88.

VAN DAMME, Marthe en JACOBS, Dirk, 2022. UNESCO's intangible cultural heritage and its polarising nature: A case study on Aalst Carnival. In: *International Journal of Intangible Heritage*. 1 augustus 2022. Vol. 17, p. 116-121.

VAN HASSEL, Marte, 2017. HET KOLONIALE MO(NU)MENT. Richting een Hedendaags Alternatief voor het Belgische Koloniale Erfgoed /.. 2017.

VANNIEUWENHUYZE, Karen, 2018. *Aangedaan van statuomanie. Het Antwerpse stadsbestuur en zijn politieke greep op de stedelijke ruimte (1830-1914)*. Antwerpen: Universiteit Antwerpen, doctoraatsthesis.

WANSINK, Bjorn, AKKERMAN, Sanne, ZUIKER, Itzél en WUBBELS, Theo, 2018. Where Does Teaching Multiperspectivity in History Education Begin and End? An Analysis of the Uses of Temporality. In: *Theory & Research in Social Education*. 2 oktober 2018. Vol. 46, nr. 4, pp. 495-527. DOI: 10.1080/00933104.2018.1480439.

YPERSELE, Laurence Van, DEBRUYNE, Emmanuel en KESTELOOT, Chantal, 2015. *Bruxelles, la mémoire et la guerre (1914-2014)*. Renaissance du livre. ISBN 978-2-507-05321-5.
NOTES

1. CALENDA, 2015. The memorial markers of the army and war: the construction of a space for memory in the EastLes marqueurs mémoriels de l'armée et de la guerre : la construction d'un espace du souvenir dans l'Est de la France (XVIe siècle à nos jours) [online]. [text/html]. 25 november 2015. OpenEdition. [Geraadpleegd op 23 mei 2024]. Beschikbaar op: https://calenda.org/347945

2. Uitgevoerd op basis van de gegevens van EBRU en de inventarissen van het Brussels erfgoed van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

3. Uitgevoerd op basis van de Urbis-databank.

4. Georganiseerd op 14 juni 2022 door het BSI in het kader van het project om de muurschilderingen van de Striproute van de Stad Brussel in een nieuwe context te plaatsen.

5. Urban, Inventaris van het bouwkundig erfgoed, “Regentlaan” (https://monument.heritage.brussels/nl).

6. https://www.armencom.be/fr/communaute/communiques/2386-profanation-du-monument-au-g%C3%A9nocide-des-arm%C3%A9niens-%C3%A0-ixelles, 26 april 2022.

7. https://loudordesign.be/en/products/Brussels_Mobility/Installation/Road_victims_memorial/

8. De beschrijvende en verkennende aanpak die hier voorgesteld wordt, vereist meer diepgaand onderzoek naar de dialectiek tussen deze actoren – die niet (noodzakelijk) op gelijke voet staan – om de dynamiek van acties en reacties in het kader van dergelijk protest volledig te begrijpen aan de hand van een diachrone aanpak. Het zal meer inzicht bieden in de evolutie van het protest tegen het Brusselse herinneringslandschap, de reacties ten aanzien van dit protest naargelang de verschillende actoren, maar ook de afwezigheid van protest.

9. Brussels Hoofdstedelijk Parlement, Commissie voor de Territoriale Ontwikkeling van 13 juli 2020 betreffende de koloniale sporen.

10. Seminarie over de hercontextualisering van omstreden symbolen in de Brusselse openbare ruimte, georganiseerd op 14 juni 2022 door het Brussels Studies Institute in het kader van het project om de muurschilderingen van de Striproute van de Stad Brussel in een nieuwe context te plaatsen.

11. YouTube-kanaal “TV Nation”, video’s van 9 juni, 16 juni, 21 oktober en 30 november 2020.

12. Petities in 2020 en 2021: https://www.petitionenligne.be/pour-leopold-2; https://www.petitionenligne.be/pour_le_maintien_des_statues_de_leopold_ii; https://www.change.org/p/la-ville-de-bruxelles-pour-le-maintien-des-statues-du-roi-leopold-ii

13. Verslag van de vergadering van de werkgroep “Buste Roger Nols”, 13 oktober 2022, Brussels Studies Institute [niet uitgegeven].

14. PESESSE, Jean-Christophe, DEQUEKER, Camille en DE KNOP, Thibault, 2022. Faut-il déboulonner le buste de Roger Nols, ancien bourgmestre de Schaerbeek ?. In: BX1, 02 mei 2022.

15. ZANA EMBALA, Mathieu, 2017. Een volk zonder geschiedenis. In: De Standaard, 14 december 2017 [online].

16. Verslag van de vergadering van de werkgroep “Buste Roger Nols”, 13 oktober 2022, Brussels Studies Institute [niet uitgegeven].

17. RTBF, 2018. « Le buste de Léopold II au parc Duden "déboulonné" par des militants anti-coloniaux ». In: Rtfb.be, 11 januari 2018 [online].

18. LA LIBRE BELGIQUE, 2024. Un artiste belge accroche une œuvre d'art à la statue de Léopold II à Bruxelles et crée la controverse : « Une métaphore visuelle puissante ». In: La Libre, 15 april 2024 [online].

19. Hoewel hij in het Nederlands door een spijtige fout voorgesteld wordt als premier van de Onafhankelijke Congostaat, ofwel precies tijdens de kolonisatie door Leopold II [Goddeeris, 2021: 161].
20. Dit kunstwerk met als naam “Les isolés” zal Patrice Lumumba, Maurice Mpolo en Joseph Okito voorstellen, drie Congolese politici die op 17 januari 1961 gefolterd en vermoord werden door Katangese onafhankelijkheidsstrijders, met de steun van de Verenigde Staten en België. Het kunstwerk wordt in 2024 ingehuldigd (zie persbericht van Ans Persoons op 18 januari 2023 [online].

21. STAD BRUSSEL, 2022. Lumumbasquare, oproep voor een artistiek project, maart 2022. Deze klemtoon werd eveneens gelegd in de projectoproep.

22. Brussels Hoofdstedelijk Parlement, Commissie voor de Territoriale Ontwikkeling - Zitting 2019-2020, pp.74-90 [online].

23. BIERMÉ, Maxime, 2023. Bart Van Loo: “Notre regard n’est jamais neutre”. In: Le Soir. 2 februari 2023. Beschikbaar op: https://www.lesoir.be/492929/article/2023-02-02/bart-van-loo-notre-regard-nest-jamais-neutre

24. Verslag van de vergadering van de werkgroep “Buste Roger Nols”, 13 oktober 2022, Brussels Studies Institute [niet uitgegeven].

25. RTBF, 2018. Le buste de Léopold II au parc Duden « déboulonné » par des militants anti-coloniaux. In: Rtfb.be, 11 januari 2018 [online].

26. LA LIBRE BELGIQUE, 2020. Un buste de Léopold II déboulonné à Auderghem : « Cela fait des années qu'on essaie de se faire entendre ». In: La Libre Belgique, 12 juni 2020 [online].

27. LIBÉRATION, 2020. Interview Laura Nsengiyumva: « On devrait pouvoir vandaliser ces monuments avec poésie ». In: Libération, 8 juli 2020 [online].

28. LIBÉRATION, 2020. Interview Laura Nsengiyumva: On devrait pouvoir vandaliser ces monuments avec poésie. In: Libération, 08.07.2020 [online].

29. RTBF, 2020. Accord de principe pour déplacer la statue du « Général Storms » vers l'Africa Museum. In: Rtfb.be, 28 mei 2020 [online].

30. Zie bijvoorbeeld de verklaring van Brussels parlementslid Gladys Kazadi op BX1, 2020. Décolonisation : les politiques bruxellois prennent position face au passé colonial. In: BX1.be, 24 juni 2020 [online].

31. https://equalstreetnames.brussels/nl/, een initiatief van Open Knowledge Belgium en het collectief Noms Peut-Être.

32. https://urban.brussels/nl/news/vers-la-decolonisation-de-l-espace-public-en-region-de-bruxelles-capitale

## RÉSUMÉS

Gedenktekens (standbeelden, straatnamen, monumenten, herdenkingen...) zijn niet weg te denken in Brussel. Ze weerspiegelen de ideologische en politieke waarden die destijds heersten. De toe-eigening van gedenktekens is logischerwijs geëvolueerd met de tijd en heeft vaak geleid tot protest. Tegenwoordig houdt dergelijk protest meestal verband met kolonialistische, racistische of seksistische voorstellingen die de gedenktekens uitdragen in de openbare ruimte. Deze synthesenota presenteert de belangrijkste kenmerken van het Brusselse herinneringslandschap sinds 1830 en stelt een typologie van de strategieën ten aanzien van omstreden gedenktekens voor aan de hand van twee criteria: de plaats van de ingreep bij wijze van protest en de zichtbaarheid van het protest. Op basis van de analyse van diverse verklaringen (interviews, werkgroep en seminarie) en de pers identificeert deze typologie zes
strategieën, gaande van status-quo tot verwijdering van het gedenkteken. De analyse van elk van deze strategieën wordt geïllustreerd met voorbeelden en argumenten uit het Brusselse corpus. Het onderzoek richt zich tot zowel onderzoekers in het kader van herinneringsstudies als beleidsmakers in het kader van het beheer van een omstreden gedenkteken.

Omniprésents à Bruxelles, les marqueurs mémoriels, (statues, noms de rues, monuments, commémorations...), reflètent les valeurs idéologiques et politiques de leur époque. Leur appropriation qui a logiquement évolué avec le temps a souvent débouché sur des contestations. Aujourd'hui, celles-ci portent principalement sur les représentations colonialistes, racistes ou sexistes que ces marqueurs véhiculent dans l'espace public. Cette note de synthèse présente les principales caractéristiques du paysage mémoriel bruxellois depuis 1830 et propose une typologie des stratégies d'intervention face aux marqueurs contestés, en suivant deux axes : le lieu d'intervention et la visibilité accordée à la contestation. Basée sur l'analyse des discours (entretiens, groupe de travail, séminaire) et de la presse, cette typologie identifie six stratégies qui vont du statu quo à la suppression du marqueur. L'analyse de chacune d'entre-elles est illustrée par des exemples et arguments tirés du corpus bruxellois. L'étude s'adresse tant aux chercheurs en études mémorielles qu'aux décideurs politiques confrontés à la gestion d'un marqueur contesté.

Memorial markers (statues, street names, monuments, commemorations, etc.) are everywhere in Brussels, and reflect the ideological and political values of their time. Their acceptance – which has naturally evolved over time – has often led to protests. Today, these protests focus mainly on the colonialist, racist or sexist representations conveyed by these markers in the public space. This synopsis presents the main features of the memorial landscape in Brussels since 1830 and proposes a typology of intervention strategies in the face of controversial markers, according to two main lines: the place of intervention and the visibility given to the protest. Based on an analysis of interviews, focus groups, seminars and the press, this typology identifies six strategies, ranging from maintaining the status quo to the removal of the marker. The analysis of each is illustrated by examples and arguments drawn from the body of information regarding Brussels. The study is aimed both at researchers in the field of memorial studies and political decision-makers faced with the management of a controversial marker.

## INDEX

**Mots-clés** : action public, espace public, histoire, patrimoine, toponymie

**Keywords** : public action, public space, history, heritage, toponymy

**Trefwoorden** overheidsoptreden, openbare ruimte, geschiedenis, erfgoed, toponymie

**Thèmes** : 1. histoire – culture – patrimoine

## AUTEURS

### JOOST VAESEN

Joost Vaesen is professor hedendaagse geschiedenis aan de Vrije Universiteit Brussel, verbonden aan het Multidisciplinair Instituut Lerarenopleiding en de opleiding geschiedenis. Hij is coauteur van publicaties over onder meer herdenkingsactiviteiten rond Wereldoorlog I in Brussel en de canon in geschiedenisonderwijs. Recent volgde een boekhoofdstuk over de pedagogisch-didactische aanpak van gecontesteerde monumenten in het geschiedenisonderwijs ("Sleutels tot
historisch denken", Owl Press).

joost.vaesen[at]vub.be

## SERGE JAUMAIN

Serge Jaumain is docent hedendaagse geschiedenis aan de ULB en gespecialiseerd in de geschiedenis van België en Noord-Amerika. Hij was tien jaar lang voorzitter van het Brussels Studies Institute en leidde onder andere het Dictionnaire d'Histoire de Bruxelles (Prosopon, 2013). Hij is de eerste auteur van twee artikelen die in *Brussels Studies* verschenen over de herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog.

serge.jaumain[at]ulb.be

## IADINE DEGRYSE

Iadine Degryse behaalde een master in Amerikaanse geschiedenis (UCM) en in bevolkings- en ontwikkelingswetenschappen (ULB). Ze werkt momenteel als onderzoekster bij het Brussels Studies Institute. Haar onderzoek spitst zich toe op de voorstellingen van de geschiedenis in de openbare ruimte en het beheer van protest tegen gedenktekens sinds de Tweede Wereldoorlog. Ze focust vooral op toponymie, de Striproute en de buste van Roger Nols en ze is lid van het wetenschappelijk comité van het Museum van de Stad Brussel.

iadine.degryse[at]ulb.be

## DIRK JACOBS

Dirk Jacobs (1971) is hoogleraar sociologie aan de Université libre de Bruxelles (ULB). Hij is verbonden aan de Groupe de recherche sur les Relations Ethniques, les Migrations et l'Egalité (GERME) van het Institut de Sociologie van de ULB en hij is voorzitter van het Brussels Studies Institute (BSI). Zijn specialisaties liggen bij onderzoek naar het migratie- en integratiebeleid, maar ook bij onderwijssociologie en stadssociologie.

dirk.jacobs[at]ulb.be

## BENJAMIN WAYENS

Benjamin Wayens is geograaf en coördineert het multidisciplinaire netwerk voor Brusselse studies (EBxI) van de Université libre de Bruxelles (ULB), het OpenLab van de Usquare-site van de ULB-VUB en de master in stadsstudies van de ULB-VUB. Hij gaat erg breed in zijn onderzoek naar Brussel maar ontwikkelde niettemin een grondige expertise in kwantitatieve stadsobservatie en de analyse van de logica's voor de lokalisatie van activiteiten. Hij is docent toegepaste aardrijkskunde en geomarketing en voert al twintig jaar onderzoek in dit domein, met de detailhandel en de schoolsystemen in Brussel en België als voornaamste onderzoeksgebieden. Hij heeft ook bijgedragen aan meerdere publicaties over stedelijke landschappen en de ontwikkeling daarvan.

benjamin.wayens[at]ulb.be