Dic mihi queso anima mea quid est quod super omnia diligis. Ego scio quod vita tua dilectio est, et scio quod sine dilectione esse non potes, ut dicit Hugo *De arra anime*, capitulo 1. Convertere Domine, Psalmus, ad me gratiam conversionis mihi infundendo qui aversus eras a me per culpam, Deut. 32, *abscondam faciem meam ab eis*.

Bernardus: si quietem desideras, o anima mea, si securitatem affectas, si fecunditatem amas, assume pennas sicut columbe et vola et nidifica in vulneribus Ihesu Christi. Surge propera amica mea, speciosa mea, et veni columba mea in foraminibus petre, in caverna materie. Cant. 2 dicens: surgit anima cum a peccati perpetratione se erigit. Venit cum per bona opera desiderii sancti passibus sanctis ad celestia tendit. Sancta etenim mens dum preterite vite turpidudinem conspicit cum peccata sua enumerat que fecit mox secum in conscientia erubescit et quecumque in mundo dilexerat ad odium sibi transferens fletibus se punit et ipsa penitentia facta robustior ab omni inquinatione etiam exilit, et ab omni torpor negligentie se excutit, ut iam in infimis cogitationibus non iaceat se adpetenda invisibilia per sancta desideria se extendat. Per foramina autem petre vulnera manuum Christi in cruce pendentis libenter intellexerim. Cavernam vero materie vulnus lateris quod lancea factum est et bene dum in crucis recordatione pacientiam Christi imitatur, dum ipsa vulnera propter exemplum ad memoriam reducit, quasi columba in foramine, sic simplex anima in vulneribus nutrimentum quo qualescat, invenit. Gregorius. ||

## Nota de secunda feria post Iudica Domine

(Edidit Alexandra Anisie)

Duo mala fecit populus meus: me dereliquerunt fontem aque vive, et foderunt sibi cisternas dissipatas que continere non valent aquas, Ier. 2c. *Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum, et apparebo ante faciem Domini*, Ps., id est Ioh. 3: *cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est*. Cant.: *ostende mihi faciem tuam. Sitivit* tendens, scilicet, *in te, anima mea*, quam delectabile anime sitienti et ardenti invenire fontem vivacissimum et optimum offerentem se ad potum, Is. 55: *omnes sitientes, venite ad aquas, et qui non habetis argentum, properate, emite, et comedite: venite, emite absque argento et absque ulla commutatione vinum et lac*. Quam multipliciter, id est, valde multipliciter *sitiit* et *desiderat caro mea*, quia quantum pluribus affligitur et deficit, tanto ardentius ad Deum venire sitit. Caro enim subiecta spiritui est quasi uxor eius. Iustus quanto magis inpetitur, tanto magis festinat ad precium suum. Ideo dicit Ps.: *cucurri in siti*, id est, cum magno desiderio quasi omnia temporalia transilio hoc in yditum, unde Phil. 3: *que retro sunt obliviscens*, igitur. Cor. 9, *sic currite ut comprehendatis* ne syrene, id est temporalia et tribulationes, vos accursi retardent. *Anima mea desideravit te in nocte*, Is. 26, *qui edunt me, adhuc esurient, et qui bibunt me, adhuc sitient*. Ioh. 7: *si quis sitit, veniat ad me et bibat*.

Ecclesia cantat *Vexilla regis*, ut, si forte aliqui sunt lapsi, veniant ad vexillum quod omnes amaritudines facit dulces, quod sigificatum est per lignum proiectum in aquas Marath. Semper enim et maxime isto tempore debemus habere in memoria dominicam passionem, unde in Cantico: *fasciculus mirre dilectus meus mihi, inter*

132v

<footnote n="1">1 dic] Hugo *add. in marg. sin. ms.* || 6 *si¹]* Bernardus *add. in marg. sin. ms.* || 21 *domine]* obstupescite, celi, super hoc, et porte celi, desolamini, dicit Dominus; duo mala, etc., Ier. 2 *add. in marg. ms.* || 22 *duo]* Apud te est fons vite, Ps., fiet in eo fons aque vive salientis in vitam eternam, Ioh. *add. in marg. ms.* || 26 *tendens scilicet]* *in marg. ms.* || 27 *offerentem]* contra quos, conqueritur Dominus Ier. 2: derelinquerunt fontem aque vive *add. in marg. ms.* || 30 *valde]* Cant. 5: bibite, amici mei, et inebriamini, karissimi; *beati qui* esuriunt et *sitiunt iustitiam*, quoniam ipsi saturabuntur, Matth. 5 *add. in marg. ms.* || 36 *qui]* ediu *add. sed del. ms.* || 39 *ecclesia]* nota quod passionem Christi debemus iugiter habere in memoria *add. in marg. ms.* || 42 *fasciculus]* *p. c. ms.*</footnote>
ubera, id est affectiones et meditationes, *mea commorabitur*, quia memoria dominice passionis secum non patitur amaritudinem peccati. Bernardus, in persona peccatricis anime: “heu, heu, me miserum”, quia video Dominum meum Ihesum Christum omnia dira supplicia pro peccatis passum alienis, ego vero pro propriis delictis pati rennuo.

*Quid tibi in via Egypti, ut bibas aquam turbidam?* Ier. 2. Tabernaculum dicitur a taberna, Matth. 17: *faciamus hic tria tabernacula*. In taberna Patris venditur vinum forte, id est gratia corroborans, que habet animam in bono confirmare. In taberna Filii venditur vinum clarum, id est gratia illuminans, que habet animam in agendis dirigere et illuminare. In taberna Spiritus Sancti venditur vinum dulce, id est gratia dulcorans, que habet animam celesti dulcedine inplere.

Gregorius: “gustato Spiritu desipit omnis caro”.

Bernardus, in *Epistola ad Ianuensem*: “tolle perseverantiam, nec meritum habet obsequium, nec beneficium gratiam, nec laudem fortitudo.”

“Quod dulcedo Spiritus Sancti tormenta et supplicia vertat in dulcedinem patet in Stephano, cui lapides dulces fuerunt. In Andrea crucis supplicium vertit in gaudium, unde dixit gaudens ‘venio ad te’. In Laurentio ignis incendium vertit in refrigerium, ubi dixit Decio: ‘Disce miser, quia carbones tui mihi sunt in refrigerium, tibi autem parant eternum supplicium’. In Apostolis omnes contumelias vertit in gloriam, Act. 5: *ibant apostoli gaudentes*, etc.”

De isto fonte omnes debent bibere, activi ut amplius roborentur, contemplativi ut dulcius contemplentur, et omnes peccatores ut a suis sordibus emundentur.

Suavitas Spiritus Sancti extinguit amorem terrenum, domesticum, et proprium. Nam sicut dicitur Matth. 4, *vidit Ihesus Iacobum et Iohannem in navi cum Zebedeo patre eorum et vocavit eos*. Illi autem, mox ut senserunt gustum divine gratie, retia relinquerunt — hoc est amorem terrenum; et patrem dimisserunt in mari — et sic relinquerunt amorem domesticum, et secuti sunt Christum: non seipsos, nec proprias voluntates — et sic relinquerunt amorem proprium. Apoc. ultimo: ostendit mihi fluvium aque vive, splendidum tamquam cristallum, procedentem de sede Dei et Agni, et in medio platee Ierusalem.

## Nota epytafium ad Heliodorum episcopum

(Edidit Alexandra Anisie)

“Clericatum non honorem intelligens, sed onus.” “Nec virtutes, nec vicia parentum liberis inputantur.” “Stupet animus, manus tremit, caligant oculi, li(n)gua balbucit.” “En rerum in nobis ordo mutatus est, et in calamitatem nostram perdidit sua iura natura.” “Quid igitur faciam? Iungam tecum lacrimas? Sed Apostolus prohibet, Christianorum mortuos dormientes vocans. Et Dominus in Ewangelio: *Non est mortua puella, sed dormit*. Lazarus quoque, quia dormierat, suscitus est. Leter et gaudeam, quod *raptus sit ne malitia mutaret mentem eius*, quia *placuerat Deo anima illius*. Sed invito et repungnanti per genas lacrime fluunt, et inter precepta virtutum, resurrectionisque spem, credulam mentem, desiderii frangit affectus. O, mors amara que fratres dividis, et amore sociatos crudelis ac dura dissocias.” Ait Ieronimus in *Epitafio ad Heliodorum Episcopum*.

<footnote n="1">1 id est — meditationes] *add. in marg. ms.* || 6 *quid*] nota de triplici taberna Trinitatis, scilicet Patris et Filii et Spiritus Sancti *add. in marg. ms.* || 7 venditur] *veditur scr. ms.* || 10 dulce] io *add. sed del. ms.* || 15 quod] nota quod Spiritus Sanctus omnia dulcorat *add. in marg. ms.* || 21 de] nota quod triplices homines debent bibere de fonte Christi *add. in marg. ms.* || 23 *suavitas*] nota de triplici amore, scilicet terreno, domestico, et privato *add. in marg. ms.* || 31 *episcopum*] solum modica collecta ex eo *add. in marg. ms.* || 32 *clericatum*] epistula 14 *add. in marg. ms.* || 39 anima] eius *add. sed del. ms.* || precepta] preceperta *scr. ms.*</footnote>
Prov. 21: *Cor regis in manu Domini quocumque voluerit inclinabit illud*. Sursum, ad gaudia Paradysi; deorsum, ad supplicia Inferni; ante, mortem que imminet; retro, ad peccata vite preterite; dextrosum, ad proprietates mundi quam falaces; sinistrosum, ad adversitates quam utiles.

Nota de passione Christi

(Edidit Alexandra Anisie)

*Haurietis aquas in gaudio de fontibus salvatoris*, Is. 12. *Ascendet sicut virgultum coram eo*, Is. 43, quia natus est Dominus sine opere humano de Beata Virgine.

Item, sicut virgultum placet in vere, sed in hyeme conceptibile est, sic Christus in carne fuit floridus, sed in passione contemptus, cesus, et consputus. Sed oportet quod, qui vult Christum habere floridum, quod prius habeat eum crucifixum: *si enim conplantati facti sumus similitudini mortis eius, simul et resurrectionis erimus, Rom. 6*. Prov. 10: *desiderium suum iustis dabitur*. “Desideravimus eum despectum, id est talis erat nobis necessarius sicut terra dicitur sitire et desiderare ymbrem quando arida est, quia tunc esset ei ymber necessarius. Eo modo dicitur hic quia opus erat nobis quod Christus pateretur, et fluerent ab eo nobis fluvii ablutionis et redemptionis, scilicet aqua et sanguis, et etiam omnis copia gratiarum et scientia Scripturarum. Tunc enim *catharacte celi aperte sunt*, Gen. 7, tunc saccus pertusus ut effunderetur thesaurus precii nostri. De quo dicitur Prov. 7: *non est vir in domo sua abiit via longissima, sacculum peccunie secum tulit*. Tunc fons signatus disruptus est, ut omnes biberent, et ut omnes ex eo copiam sumerent. Puteus, qui altus, id est, profundus erat, nec habebamus in quo hauriremus, sursum ascundit, || ut ad omnes diffusius flueret, quia aqua tanto ad plures fluit quanto ab altiori descendit”. Bernardus: “Hoc est quod plus me movet, plus urget, plus accendit”. “Bone Ihesu, calix quem bibisti, opus nostre redemptionis”. Christus non solum exterius livores et vulnera, sed intus dolore compassionis siti nostre salutis urebatur, unde dixit *Sitio*, Ioh. 19. Et beatus Bernardus dicit quod in passione flevit, quod mors eius sufficiens omnibus, paucis salutem erat efficiens. *Unusquisque in viam suam declinavit*, Is. 53, a Deo recedens. Ier. 16: *unusquisque ambulat post pravitatem cordis sui*. *Oblatus est quia ipse voluit*, Is. 53, id est voluntarie fecit se hostiam pro peccatis nostris. Ps.: *voluntarie sacrificabo tibi bs*\* l\*, fecit se hominem propter nos. Ioh. 10: *potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam*. II Cor. 5: *eum, qui non noverat peccatum pro nobis fecit* Deus Pater *peccatum*, id est hostiam pro peccatis, ut efficeremur iustitia Dei in illo.

*Cum malediceretur, non maledicebat, cum pateretur, non comminabatur*, I Petr. 2. *Ipse vulneratus est* lancea et clanis *propter iniquitates nostras* delendas, *attritus est* flagellis *propter scelera nostra* purganda, et loquitur in persona cognoscentium. Et dicitur *iniquitates* propter minora, *scelera* propter maiora. Sequitur *disciplina operativa pacis super eum*. Gilbertus: Ille disciplinatus vel punitus, tu repropitiatus. Pater enim tenuit Filio suo capitulum in cruce, et disciplinavit eum propter peccata

5

10

15

20

25

30

35

133r

<footnote n="1">1 cor] nota: quomodo Deus convertit corda hominum *add. in marg. ms.* || 12 desideravimus — despectum] Is. 43 *add. in marg. ms.* || 20 omnes¹] bibereant *add. sed del. ms.* || 21 ascundit] sunt autem et alia multa que fecit Ihesus, que, si scribantur per singula, nec ipsum arbitror mundum capere eos qui scribendi sunt libros, Ioh. 21 et ultimo g *add. in marg. ms.* || ut] novissimum virorum, Is. 53, id est humilissimum et vilissimum virorum Iudeorum opinione, vel etiam crucis vilitate virum dolorum, hoc est conclusio que solet fieri in designatione laudis vel vituperii, ut in Ps. homo pacis mee, Thren. 1: O vos omnes (omnes] homnes *a. c. ms.* ) que transitis per viam, attendite et videte si est dolor sicut dolor meus *add. in marg. sup. ms.* ; Bernardus *add. in marg. sin. ms.* || 23 bernardus] Bernardus *add. in marg. ms.* || plus¹] maledictus est a Deo qui pendet in ligno, Deut. 21 g *add. in marg. ms.* || 31 iterum] sup *add. sed del. ms.* || 34 maledicebat *a. c. ms.* || 35 ipse] Is. 53 *add. in marg. ms.* || 38 ille] nota quod Deus Pater tenuit capitulum Filio suo in cruce *add. in marg. ms.*</footnote>
nostra. Miro itaque modo, catulo peccante, leo disciplinatur, cum econverso fieri
soleat. *Et livore eius*, scilicet virgarum et verberum, *sanati sumus*. Insano enim
membro competit facere cauterium, ut membra tota infirma sanentur, I Petr. 2:
*cuius livore sanati estis*.

## Bernardus in libro *De libero arbitrio*

(Edidit Andrei Marinca)

Quasi dii efficimur per bonam voluntatem. Dyabolo nostra nos mancipat voluntas, non ipsius potestas. Deo subicit eius gratia, non nostra voluntas. Nostra quippe voluntas bona quod fatendum est a bono Deo creata, perfecta tamen non erit quousque suo Creatori perfecte subiecta sit. Perfecta conversio est ad bonum ut nil libeat, nisi quod deceat vel liceat. Perfecta vero in bono confirmatio, ut nil desit iam quod libeat. Tunc demum perfecta erit voluntas, cum plene fuerit bona et bene plena. Habet siquidem in se duplex bonum ab inicio sui, unum quidem generale ex sola creatione quod a bona, scilicet Deo non potuit creari nisi bona, secundum quod *vidit Deus cuncta que fecit et erant valde bona*; alterum speciale ex libertate arbitrii, in qua ad ymaginem utique ipsius qui creavit est condita. Quod si hiis duobus bonis accedat et tertium, conversio ad Creatorem reputabitur non inmerito perfecte bona. Bona nimirum in universitate melior in suo genere, optima ex sui ordinatione. Est autem ordinatio omnimoda conversio voluntatis ad Deum et ex tota se voluntaria devotaque subiectio. Hec ille.

Deus in irrationalibus creaturis est ut tamen non capiatur ab ipsis. A rationalibus autem creaturis omnibus quidem capi potest per cognitionem, sed a bonis tantum capitur per amorem. In solis ergo bonis est ita ut etiam cum ipsis sit propter concordiam voluntatis, ait Bernardus *super Missus est*, omelia tertia, et in sermone eiusdem de Annuntiatione qui incipit: "Ave Maria gratia plena."

## <ANONYMUS>

### Nota de passione Christi

(Edidit Alexandra Anisie)

Ihesus est spiritus humanus, duo latrones caro et mundus, qui debent crucifigi cum spiritu, ut spiritus per obedientiam, caro per continentiam, mundus per paupertatem voluntariam crucifigatur. Quid sit vera dilectio docet Apostolus ad Eph. 5: *estote imitatores Dei sicut filii karissimi et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit vos et tradidit semet pro vobis oblationem et hostiam in odorem suavitatis*. Ecce vera dilectio: ut diligamus eum sicut ipse dilexit nos. Quomodo tradidit semet ipsum, ergo debemus nosmet nospos morti exponere si opus fuerit, alioquin non diligimus eum vere. Sed qui modo se levi penitentie subicere nolunt pro Deo vix tempore persecutoris exponerent se gladio. Unde beatus Gregorius in 11 omelia, scilicet “Simile est regnum celorum thezauro,” loquens de quadam virgine martire dicit: “neque enim sancta hec mori pro domino potuisset in corpore si prius a terrenis desideriis mortua non fuisset in mente.” Et subdit: “quid inter hec nos barbati et debiles dicimus? Qui ire ad regna celesta puellas per ferrum videmus, quos ira superat, superbia inflat, ambitio perturbat, luxuria inquinat? Qui si adipisti celestia regna per bella persecutionum non possumus, hoc ipsum nobis turpe sit quod Deum nolumus saltem per pacem sequi. Ecce nulli nostrum hoc tempore dicit Deus: pro me morere! Sed illicita in te tantummodo desideria occide! Qui ergo in pace subicere carnis desideria nolumus, quando in bello pro Deo ipsam carnem daremus?” Hec ille.

<footnote n="8">8 non] *sup. l. ms.* || 11 iam quod] *tr. a. c. ms.* || 16 hiis] *p. c. in marg. sin. ms.* ||</footnote>

<footnote n="20">20 deus] Nota in quibus creaturis Deus sit per amorem et cognitionem *add. in marg. dex. ms.* ||</footnote>

<footnote n="32">32 diligamus] *p. c. ms.* || 38 quid] *quidquid a. c. ms.* ||</footnote>
Qui ergo carnis desideria non occidunt, sed amant delicias, divitias et honores, quos Deus abhorrantur, quo ipsum vere diligunt? Diligamus ergo eum etiam sicut dilexit nos, et in tempore pacis simus imitatores dilectionis eius sicut dixit Apostolus, ita ut nosmet ipsos tradamus penitentie propter amorem eius cuius formam ipse dedit. Matth. 16: *si quis vult post me venire, abneget semet ipsum et tollat crucem suam et sequatur me*. Tria dicit: *semet ipsum*, homo enim in se habet corpus et spiritum; quantum ad corpus dicit *abneget semet ipsum*, scilicet relinquendo delicias et divitias. In spiritu autem sunt duo, scilicet intellectus et affectus. Intellectus iudicat et affectus appetit et vult. Debet ergo abnegare non solum se, sed semet ut spiritum abneget quantum ad propriam voluntatem que est in affectu. Sed et semet ipsum ut etiam abneget proprium sensum qui est in intellectu, et sic abnegans semet ipsum, *tollat crucem suam*, scilicet penitentiam et sequatur dominum. Hoc facere est ipsum sanctificare ut sit sanctus et diligat Deum. Dicitur enim diligenti dominum omnes sancti, et non dicit sancti simpliciter, sed addidit eius II Tim. 2, *novit Dominus qui sunt eius*, et ille est bene sanctus, id est sine terra, qui relinquit pro Domino terram corporis quantum ad amorem privatum, et terram cordis quantum ad alia duo, scilicet quantum ad voluntatem propriam et proprium sensum. Et hoc est vere diligere Deum, quia hoc est *diligere ex toto corde et ex tota anima et ex tota fortitudine*, Deut. 6, quod sic exponit beatus Bernardus: "*diliges Dominum Deum tuum ex toto corde*, id est dulciter, *ex toto anima*, id est prudenter, *et ex tota fortitudine*, id est fortiter; dulciter amat Deum qui eius dulcedinem preponit deliciis carnis et diviciis temporalibus, prudenter qui proprium sensum relinquit propter ipsum, I Cor. 3, *si quis videtur inter vos esse sapiens in hoc seculo, stultus fiat ut sit sapiens*; fortiter diligit eum qui a voluntate propria se avertit ut dicat ei, sicut ipse dixit pro eo: non sicut ego volo sed sicut tu. Amor Dei otiosus non est, operatur enim magna si est; si autem operari renuntiat, amor non est". Item, probatio dilectionis exhibitio est operis, I Ioh. 3, *non diligamus verbo neque lingua, sed opere et veritate*. || *Si quis vult post me venire, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me*, Matth. 16g. Ioh., sponsa nesciens eius domicilium querebat. Cant. 1, *indica mihi ubi pascas, ubi cubes in meridie*. Sed posset ei responderi quod fuit *reclinatus in presepio* in neccesitate, Luc. 2. *In cruce, in passione, quando inclinato capite emisit spiritum*, Ioh. 19. *In sepulcro, in triduo mortis sue*, Ioh. 19. In dextera Patris, in ascensione hoc potest dici reclinatorium aureum, Cant. 3. *Morte turpissima condemnepus eum*, Sap. 2, *gravis est nobis etiam ad videndum, quoniam dissimilis est aliis vita illius, et in veritate sunt vie eius*. Si enim est verius Filius Dei, suscipiet illum et liberabit illum de manibus contrariorum, Sap. 2. *Reconciliati sumus Deo per mortem Filii eius*, Rom. 3.

*Exemplum dedi vobis*, Ioh. 13. Exemplum: *Christus passus est pro nobis*, I Petr. 2f. *Posuit me in exemplum coram eis*, Iob 17.

*Si quis vult venire post me*, per affectum interiorem, per imitationem exteriorem ad patriam superiorem, et bene dicit *vult*, quia neminem cogit ut servicium sit gratius Domino, et premium sit gratius Domino; *abneget semet ipsum*, id est proprium sensum, propriam voluntatem, unde *abneget*, id est abiectum neget, se in omnibus quorum ipse est causa, quia vel vana sunt vel mala. *Et tollat crucem*

<footnote n="6">6 me] g add. in marg. sin. ms. || corpus] sensum sive add. sed del. ms. || 8 affectus] p. c. ms. || 9 semet] ipsa add. sed del. ms. || 15 pro] p. c. ms. || 22 proprium] p. c. ms. || 23 esse] sup. l. ms. || 25 non] Gregorius add. in marg. sin. ms. || 27 veritate] Nota: Osculo oro te (oro te] tr. a. c. ms.) patrem meum et matrem meam, et sic sequar te, III Reg. 19. *Sequar te Domine*, Luc. (Luc.] Matth. a. c. ms.) 9. *Si Dominus est Deus, sequimini eum*, III Reg. 18. Bernardus: Circu(m)ire possum celum et terram, mare et aridam, et nusquam te invenio, bone Ihesu, nisi in cruce ibi pascis, ibi cubas in meridie. add. in marg. inf. ms. || 27-37 si quis — 3] in marg. sup. ms. || 31 luc.] Matth. a. c. ms. || 34 etiam] sup. l. ms. || 39 exemplum — 17] in marg. sin. ms.</footnote>
suam, id est cruciatum qui eum pro peccati mortificatione vel carnis castitatem proportionaliter contingit; *et sequatur me*, perfecta virtutum imitatione. Bernardus: o, quam pauci post te volunt ire Domine, cum tamen pervenire ad te nemo est qui nolit, cum regnare cupiunt. Sed non compati, non curant querere, quem tamen desiderant invenire, cupiunt te consequi, sed nolunt sequi, optant extrema iustorum non curantes principia eorum. *Tollat crucem suam*, per mortificationem sui, per compassionem proximi, per sustinentiam martirii si necesse fuerit, Gal. 5 mihi absit glossari. Excluditur diminuta penitentia, que est quando homo dat sua Deo et se mundo, contra quod dicit *abneget seipsum*. Prov., *fili prebe mihi cor tuum*. Secunda excluditur delicata, quia sic volunt aliqui facere penitentiam, ut nullam sentiant afflictionem, contra quod dicit *tollat crucem suam*. Gal. 5, *qui autem Christi sunt carnem suam* etc. Crisostomus: *suam* dicit non meam, ne putes crucem Christi sufficere sine tua. Gal. 5, *qui Christi sunt* etc. Tollere est aliquid sponte sursum levare, ergo *tollat*, id est spontaneus accipiat, non pertinet invitus, sicut Symon Cyreneus, de quo dicitur Matth. 27, quod angariaverunt eum ut tollat crucem Christi.

Item, debet esse afflictoria in hoc quod dicitur crucem, II Cor. 4, *super mortificationem Ihesu in corpore nostro circumferentes, non solum in mente*. Ps. 43: *quoniam propter te mortificamur tota die*, et Rom. 8, *in corpore nostro, non solum in mente*, Gal. ultimo, *stigmata Domini nostri Ihesu Christi in corpore meo porto*. *Qui autem Christi sunt*, quos necesse est sequi spiritum, *crucifixerunt*, id est maceraverunt *carnem suam*, pugnantes *cum viciis* operum et *concupiscentiis* desideriorum.

Quod si *spiritu ducimini, non estis sub lege*, Gal. 5. Augustinus in sermone de Quadragesima: “Congruit enim nostre devotioni ut qui Domini crucifixi passionem celebramus, reprimendarum carnalium voluptatum crucem nobis faciamus.” “In hac quidem cruce semper in hac vita debet pendere Christianus, ut sit fixus clavis, id est preceptis iustitie ut Christus in cruce clavis confixus fuit,” hec glossa. *Si spiritu vivimus, spiritu et ambulemus*, Gal. 5. *Ignis autem in altari semper ardebit, quem nutriet sacerdos subiciens ligna mane per singulos dies et imposito holocausto desuper adolesbit adipes pacificorum. *Ignis enim iste perpetuus qui numquam deficiet in altari*, Deut. 6c, quia post hanc vitam in mentibus sanctorum fervor caritatis accrescit. Hoc est enim super ignem caritatis accessum se holocaustum ponere, scilicet omnia vicia in se consumere. Ad nutriendum ignem caritatis in nobis ligna mane et vespere subicimus, dum ea que mane et vespere in passione Christi gesta sunt ad memoriam reducimus. Nichil enim ignem caritatis sic nutrit in nobis sicut memoria dominice passionis, glossa mane. *Qui dilexit nos et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo, et fecit nos regnum et sacerdotes Deo et Patri suo*, Apoc. 1; Christus passus est pro nobis, vobis relinquis exemplum ut sequamini eius, I Petr. 2f; Christo passo in carne et vos eadem cogitatione armamini, I Petr. 4a. Hoc enim sentite in vobis quod et in Christo Ihesu, Phil. 3a. Ihesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum extra portam passus est. Exeamus igitur ad eum extra castra improperium eius portantes, Hebr. 12. Per ipsum ergo offeramus hostiam laudis semper Deo, Hebr. 12. Christus semel oblatus est ad multorum exhaurienda peccata, Hebr. 10. Debuit per omnia fratribus assimilari ut misericors fieret et fidelis pontifex ad Deum, ut propiciaret delicta populi. In eo in quo passus est ipse et temptatus potens est, et eis qui temptantur auxilari, Hebr. 3g. Torcular calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum. Circumspexi et non erat auxiliator, quesivi et non fuit

<footnote n="5">5 invenire] sed *add. sed del. ms.* || 18 43] *sup. l. ms.* || 20 sunt] Gal. 5 *add. in marg. dex. ms.* || 23-24 quod — *quadragesima*] *in marg. sin. ms.* || 26 cruce] crucem *a. c. ms.* || 30 adipes] inpugnatio nove vite pacem nobis cum Deo facit et odorem suavissimum reddit *add. in marg. sin. ms.* ; Augustinus: o amor qui semper ardes et numquam extingueris, Deus meus, accende totum me *add. in marg. sin. ms.* || 31 *altari*] cordis *add. sup. l. ms.*</footnote>
qui adiuvaret, Is. Non est species ei neque decor, et vidimus eum et non erat aspectus, unde nec reputavimus eum. *Vere languores nostros ipse tulit et dolores nostros ipse portavit.* Et nos reputavimus eum quasi leprosum et percussum a Deo et humiliatum, ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra. Disciplina pacis nostre super eum, et livore eius sanati sumus. Omnes nos quasi oves erravimus, unusquisque in viam suam declinavit, et Dominus posuit in eo iniquitatem omnium nostrum. Oblatus est quia ipse voluit, et non aperuit os suum. Propter scelus populi mei percussi eum, eo quod iniquitatem non fecerit, nec dolus fuerit in ore eius, et Dominus voluit conterere eum in infirmitate. Tradidit in mortem animam suam et cum sceleratus reputatus est. Et ipse peccata multorum tulit et pro transgressoribus oravit, ut non perirent, Is. 50. Semper mortificationem Ihesu Christi in corpore nostro conferentes, ut et vita Ihesu in corporibus nostris manifestetur. Semper enim nos qui vivimus in mortem tradimur propter Ihesum, ut et vita Ihesu manifestetur in carne nostra mortali, II Cor. 4. Scientes quoniam dum sumus in hoc corpore peregrinamur a Domino, per fidem enim ambulamus et non per speciem. Audemus autem et bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore et presentes esse ad Deum. Et ideo contendimus, sive absentes, sive presentes, placere illi. Obsecramus vos pro Christo reconciliamini Deo eum qui non noverat peccatum Deus Pater pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur iustitia Dei in ipso, II Cor. 5. Eamus et nos ut moriamur cum eo, Ioh. 11. O, Thomas, dixit, vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor sicut dolor meus, Thren. 1. Non est qui consoletur me, plauserunt super te manibus omnes transeuntes per viam. Sibilaverunt et moverunt caput suum, Thren. 2d.

Heu ille qui factus est nobis sapientia, iustitia, sanctificatio et redemptio a nobis
tam turpiter est dehonestatus, factus est dico vobis, id est ad nostram utilitatem
factus est per corporis assumptionem nobis sapientia in docendo, Matth. 11, *discite
a me*. Factus est nobis iustitia exemplum vite dando, Ioh. 13. Exemplum dedi
vobis, et Matth. 16 et Luc. 9, *qui vult venire post me* factus est sanctificatio, id
est mundatio spiritum effundendo, Cor. *abluti estis et sanctificati estis*. Factus
est redemptio in cruce paciendo, II Petr. 2, pretioso sanguine redempti estis. Si
ergo Christus fuit sapientia non debuit illudi tamquam stultitia. Si iustitia non
debuit tradi ut malitia. Si sanctificatio, id est munditia ergo non debuit conspui
ut turpitudo. Si redemptor non debuit crucifigi ut malefactor. Sed, proch dolor,
sapientia illuditur, iustitia traditur, sanctificatio conspuitur, redemptio crucifigitur.
Si sic, Pater misericordiarum percussit pro peccatoribus baculum senectutis et lumen
oculorum, quid faciet de nobis peccatoribus si tantam neglexerimus salutem, et
ideo curramus ad propositum nobis certamen aspicientes in remuneratorem, id

<footnote n="7">7 et ] Elongaverunt se et ambulaverunt post vanitatem cordis sui, Ieremie 2 *add. in marg. sin. ms.*
|| 20 thomas dixit ] *add. in marg. dex. ms.* || 22 me ] audierunt quia in gemisto ego, et non est
qui consoletur me, Thren. I, multi enim genitus mei, Thren. 1 *add. in marg. sin. ms.* || 27 13 ] *sup.*
*l. ms.* || 35 pater ] nota quod passio Christi est liber intus et foris scriptus *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
est Christum. Aspicientes || dico tamquam in librum vite, qui fuit scriptus intus et foris. Intus per ineffabilem sapientiam, foris per tribulationes. Fuit autem hic liber scriptus foris nigris literris flagellorum et capitalibus litteris, videlicet vulnerum. Et sicut pueris solet affigi carta ad asserem ut plenius aspiciant, sic et Christus clavis affixus est tablem crucis. Legant ergo in hoc libro novicii ipsum traditum ad illudendum, siquidem et noviciis principes tenebrarum plurimum illudunt. Legant proficientes traditum ad flagellandum, siquidem et ipsi multis tribulationibus flagellantur. Legant contemplativi traditum ad crucicandum, quibus mundus crucifixus est et ipsi mundo. Legant omnes premium sue consolationis, quia tertia die resurrexit, ut nos consedere faceret in celestibus.

Bernardus: En, fratres karissimi! libertas captivorum traditur, gloria angelorum illuditur, Deus omnium flagellatur, speculum sine macula et candor lucis eterne conspuitur, vita hominum occiditur. Bernardus: devotus miles vulnera sua non sentit, dum pii ducis vulnera intuetur.

*Traditur homo a seipso in recordatione peccati, Is. 38. Recogitabo tibi omnes.*

Illudetur in sui denudatione, que fit per confessionem, Ez. 23, denudavit fornicationes suas, discooperuit ignorantiam suam. Unde David denudavit se coram archa Domini, id est peccator coram sacerdote, qui fideliter que ei dicuntur servare debet. Flagellatur in satisfactione, Ps. fui flagellatus tota die. Conspuitur in sui humiliatione, Ps., elegi abiectus esse. Crucifigitur in penitentie susceptione, Luc. 9, si quis vult poste me venire. Occiditur perseverando in hiis usque ad mortem, Gal. bonum facientes non deficiamus, Matth. 26, etiam si oportuerit mori tecum, Ps. 43, quoniam mortificamur propter te etc.

Traditur a symoniacis, illuditur ab recidivantibus, sed illusores ipse deludet. Flagellatur ab avaris et maxime usurariis, Ps. multiplicata sunt super me flagella. Conspuitur a luxurioris, et maxime sodomitis, Iob 30, faciem meam non verentur conspuere. Occiditur vero ab hereticis qui aufferunt ab eo potentiam, sapientiam et bonitatem. Generaliter loquendo, traditur a peccatore per pravam cogitationem, illuditur per perversam locutionem, flagellatur in malo opere, conspuitur per

<footnote n="1">1 aspicientes] *Domine, omnes qui te derelinquunt confundantur, recedentes a te in terra scriberentur, quoniam dereliquerunt venam aquarum viventium Dominum, Ier. Dominus Ihesus Christus in gloria est Dei Patris, Phil. 2, id est eadem gloriam habens cum Patre secundum divinam naturam, quod negat Arrius. Ex *Horologio sapientie*. Discipulur: scire cupio, dilectissime Ihesu, utrum caro passa ex divinitatis influxu aliquam tunc senserit alleviationem tanti doloris. Sapientia: Nota valde de hac questione quod merito ex intimis te movere debeat ad compassionem. In illa hora, cum pertuli mortis supplicium horrendum, anima perfecte fruebatur, et tamen divinitas permisit carni agere et pati que propria; et quia vires inferiores sibi ipsis relinquebantur passibiles valde reddebantur. Attende nunc gloriam totius orbis in cruce suspensum et miseris ultra modum angustiatum. Pendebam in patibulo, crucis immobiliter confixus, desolatus et omni adiutorio humano privatus. Sed et Pater meus celestis me quodammodo reliquisse videbatur, cum non iuvabat quem iuvare poterat, magnalia opera ostendendo etc. Orantem maledicebant, tacentem deridebant, pacienter sustinentem blasphemabant, et cum me sic undique dolores mortis circumdedissent, clamavi ad Patrem dicens: *Deus (da add. sed del. ms.) meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me?* Et tamen voluntas pendentis Filii semper fuit conformis paterne voluntati. Ex *Horologio sapientie*. add. in marg. inf. ms. || dico] *Inspice et fac secundum exemplar quod tibi in monte monstratum est*, Ex. 25. Christus est tamquam liber exemplaris ad cuius exemplar totam vitam nostram debemus deducere et ipsam corrigere. Signum tue dilectionis sit exhibitio operis. Heri exhortabaris te velle mori pro me corporaliter. Nunc venit hora tua. Accurre, festina et recipe mortem pro me spiritualiter. O, quantum de tali filio qui crucem hanc recipit, Pater celestis gloriabitur. O, quantum de tali discipulo, magister magistrorum iocundabitur. Ex *Horologio sapientie*. Sanctus Thomas in postilla super Ioh. dixit: Christus fuit simul viator et comprehensor. Viator quidem quantum ad nature humane passibilitatem, et ad omnia que ad ea pertinent. Comprehensor vero quantum ad divinitatem, scilicet qua Deo perfectissime fruebatur. Hec ille. *add. in marg. sup. ms.* || 2 fuit] unde Augustinus: Scribe Domine etc. Descripsi te in manibus meis, Is. 49. *add. in marg. dex. ms.* || 11 bernardus] Bernardus *add. in marg. dex. ms.* || 14 intuetur] Bernardus *add. in marg. dex. ms.* || 16 denudatione] nota de spirituali compassione Christi *add. in marg. dex. ms.* || 24 traditur] nota quod Christus a malis adhuc crucifigitur *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
malam consuetudinem, sed occiditur per finalem inpenitentiam, Os. 5, non dabunt cogitationes suas.

Hoc sentite in vobis quod et in Christo Ihesu, Phil. 2, acribitatem dolorum debemus sentire in nobis tripliciter. Primo, in corde per frequentem meditationem, Thren. 3, recordare paupertatis mee, I Petr. 4, Christo passo in carne et vos eadem cogitatione armamini.

Secundo, in ore per iugem locutionem, Cant. 2, sub umbra illius quem desiderabam sedi, id est sub cruce Christi et fructus eius, id est pene illius fructuose dulcis gutturi meo ad loquendum, Cor., volo in Ecclesia 5 verba, id est quinque Christi vulnera sensu meo loqui, ut et alios instrumenta.

Tertio, in opere per imitationem, I Petr. 2, Christus passus, Cant. 8, pone me ut signum super cor tuum; per recordationem, super brachium tuum per imitationem, Ioh. 16, unus militum lancea latus eius aperuit, ut tibi cor suum daret, in quo docet quod tu cor tuum des Deo ut cogites que Dei sunt.

Ecclesia considerat salutem suam in cruce tripliciter, scilicet in amore quem nobis Dominus ostendit in cruce, et in imitatione crucis, et in salute nobis data per crucem. Ideo dicit in introitu: nos autem gloriari oportet in cruce Domini nostri Ihesu Christi, Gal. ultimo, mittamus lignum in panem eius, Ieremie 11, id est ipsum qui se dicit panem in ligno crucis. Audierant enim quod ipse dixerat quod dixerat: *Ego sum panis, vinus qui de celo descendi*, Ioh. Et hoc erat dictum per lignum crucis, *destruamus ipsum vel doctrinam eius*, Reg., induebar cilitio, id est non ostendebam eis deitatem, sed asperitatem humanitatis, et hoc fuit humilitas et sapientia. *Humi-liabam in ieiunio animam meam, sed non reddendo malum pro malo, sed etiam pro eis orabam, et oratio mea in sino meo convertetur, supple, ex quo eis non prodest, quia non sunt digni.* Non est obediens in tribulatione nisi qui pacienter tollerat.

Penitentia debet esse continua quod notatur in hoc quod dicitur cottidie, Ps., *quoniam propter te mortificamur de tota die*. Hoc enim sentite, id est experimento cognoscite in vobis membris, membra enim debent sentire capitis passiones, quia cui caput infirmum, cetera membra dolent, quod et in Christo Ihesu fuit. Gorra.

Ego non obliviscar tui. Ecce, in manibus meis descripsi te, Is. 49. Revertere ad me, quoniam redemi te, Is. 44. Vulnerasti cor meum, soror mea, Cant. 4. Ceperunt quidam conspuere eum, et velare faciem eius, *et colaphis eum cedere, et dicere ei: prophetiza! et ministri alapis eum cedebant*. Milites autem duxerunt eum intro in atrium pretorii et convocant totam cohortem. Et induunt eum purpura, et imponunt ei plectentes spineam coronam, et ceperunt salutare: *Ave, rex Iudeorum!* Et percutiebant caput eius harundine et conspuebant eum. Et ponentes genua adorabant eum, et postquam illuserunt ei, exuereunt illum purpura, et induerunt eum vestitis suis, et educunt illum ut crucifigerent eum, Marc.

Et pretereuntes blasphemabant eum moventes capita sua et dicentes: vah, qui destruis templum Dei et in tribus diebus reedificas! Salvum fac temet ipsum, descendens de cruce. Similiter, et summi sacerdotes illudentes ad alterutrum cum scribis dicebant: alios salvos fecit, seipsum non potest salvum facere. Christus rex Israel descendat nunc de cruce, ut videamus et credamus, Marc.

Egressus ibat secundum consuetudinem in montem olivarum, secuti sunt autem illum et discipuli. Et cum pervenissent ad locum, dixit eis: orate ne intretis in temptationem. Et ipse avulsus est ab eis quantum iactus est lapidis et positis genibus orabat dicens: *Pater, si vis transfer calicem istum a me; verumptamen non mea voluntas, sed tua fiat.* Apparuit autem illi angelus de celo confortans eum, et factus est sudor eius, sicut gutte sanguinis decurrentis in terram, Luc. 22.

<footnote n="3">3 hoc] nota de compassione Christi *add. in marg. dex. ms.*</footnote>

<footnote>|| 11 ut] sicut *a. c. ms.*</footnote>

<footnote>||</footnote>

<footnote n="15">15 ecclesia] nota de feria tertia post palmarum *add. in marg. dex. ms.*</footnote>

<footnote>|| 31 me] te *a. c. ms.*</footnote>
Hylarius: quid altius et quid melius Deus dare nobis potuit quam se, qui se pro nobis passibile exhibuit?

Gregorius in benedictione cerei pascalis: o, inestimabilis tue circa nos caritatis dilectio, ut servum redimeres Filium tradidisti.

Anshelmus: intuere, o homo, humilitatis et mansuetudinis speculum Dominum nostrum universe creature factorem! Tremende iudicem vivorum et mortuorum ante pedes hominis, etiam tradorium super genua incurrantem! Disce, quia mitis est et humilis corde, et confundere in superbia tua! Erubesce impatientiam tuam! Adhuc extento collo ambulas terra et cinis. Adhuc superbia tua te supra te elevat. Adhuc te impatientia exagitat. Intuere, o homo! Ubi Anshelmus in sermone de cena Domini et parasceve, “Ihesum Nazarenum.”

Item, non est hic homo a Deo in principe demoniorum eicit demonia demonum habet, seducit turbas, vorax est, potator est vini, amicus publicanorum et peccatorum. Quid fles, quid suspiras homo dum sustines verborum iniurias. Non audis quanta propter te in Dominum Deum tuum ceciderunt obprobria? Hec Anshelmus.

Si patrem familias Beelzebub vocaverunt, quanto magis domesticos eius? Et hec quidem similia blasphemantes et aliquotiens te impetentes Ihesu bone patienter sustinuisti, et factus es coram eis, *sicut homo non audiens et non habens in corde suo redargutiones*. Ambrosius super Lucem: Christus enim ad hoc venit ut opus creationis, scilicet hominem deformatum repararet. ||

Nota de sacramento eukaristie

(Edidit Andrei Marinca)

134v

Peto, ut doceas qualiter te digne valeam suscipere, ita ut sit ad gloriam tuam et salutem anime mee, ut sit digne introducere valeam te in domum meam et in cubiculum cordis mei.

Sapientia: *Cum ad reverendum altare accedis sive ascendis, sacrum Dei tui corpus et sanguinem fidei oculis respice, sic videlicet, ut certissime et sine omni hesitatione toto corde credas et ore confitearis, quod illa hostia consecrata sit verus Dei Filius ex Virgine natus et omnia interiora tua eum esse Dominum confiteantur, et omnia ossa tua idipsum proclament. Deinde cum reverentia debita et honore precipuo occurens Deo tuo, devotione quadam humili mirare, quod tantus Dominus ad tantillum servum et tanta nobilitas ad miserum vermiculum, et maiestas tanta ad vilem leprosum dignatur venire; et dic cum metu et reverentia: "Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum, sed confisus de tua pietate et clementia accedo infirmus ad medicum vite, sitiens ad fontem misericordie, egenus ad Dominum celi, desolatus ad pium consolatorem." Postea ardentissimo desiderio, manu cordis, haustu interiori, tam preclarum suscipe sponsum, eius presentia dulcissima delectatus. Et hoc est, quod super omnia deberet movere animum amorosum, cum scilicet cogitat se presentem habere ipsum suum dilectum amicum pro cuius amore huic mundo cottidie moritur et omnem terrenum amorem execratur. En huius mundi stulti

<footnote n="1">1 hylarius] iter. in marg. dex. ms. || 3 gregorius] iter. in marg. dex. ms. || 5 anshelmus] iter. in marg. dex. ms. || 20 ambrosius] iter. in marg. dex. ms. || 22 nota] tenui eum nec dimittam eum donec introducam eum in domum matris mee et in cubiculum genitricis mee, Cant. 3. Custos Domini sui glorificabitur. 2 Tym. 1, bonum depositum custodi. Oculus meus depredatus est animam meam, Thren. 3. Antequam comedam suspiro, Iob. Gratiam fideiussoris tui ne obliviscaris, dedit enim pro te animam suam, Eccle. Matth. 11, venite ad me omnes [omnis ms.] qui laborati et honerati estis, et ego reficiam vos. Qui manduat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo, Ioh. 6. Sap. 6, altissimus de terra, id est de Beata Virgine, creavit medicinam, scilicet sacramentum corporis et sanguinis sui. Cor fatui quasi confractum, et non tenebit omnem sapientiam, Eccle. 21. add. in marg. sup. ms. || 23 peto] ex horologia sapientie add. in marg. sin. ms. || 33 et2] sup. l. ms.</footnote>
amatores, quacumque die solummodo viderint domum ubi dilectum suum esse meminerint, tota illa die amplius gaudent et letiores redduntur. Perpende ergo ex hoc quam digne gaudebit qui non creaturam vilem sed omnium Creatorem, Dei scilicet sapientiam humanatam recipit sub hac visibili forma.

## SANCTUS THOMAS in quarto *Scripti*, distinctione 12
Utrum qualibet die sit communicandum

(Edidit Andrei Marinca)

In recipiente hoc sacramentum duo requiruntur, scilicet desiderium coniunctio-
nis ad Christum, quod facit amor, et secundo requiritur reverentia sacramenti, que
ad donum timoris pertinet. Primum incitat ad frequentationem huius sacramenti
cottidianum, secundum retrahit. Ideo, si aliquis experimentaliter cognosceret ex
cottidiana sumptione fervorem amoris augeri et reverentiam non minui, talis deberet
cottidie communicare. Si autem sentiat reverentiam minui et fervorem non multum
augeri, debet interdum abstinere ut cum maiori reverentia et devotione postmodum
accederet. Unde quantum ad hoc, unusquisque relinquendus est iudicio suo.
Eukaristia est sacramentum et modo communi cum aliis sacramentis, scilicet
sanctificando causando sanctitatem, et modo speciali, scilicet continendo totius
sanctitatis auctorem. Propter hoc excellentissimum est omnium sacramentorum.
Sanctus Thomas: proprius effectus eukaristie est conversio hominis in Christum, ut
dicat cum Apostolo: *vivo ego, iam non ego, vivit vero in me Christus*, Gal. 6, et ad hoc
secuuntur duo effectus, scilicet augmentum virtutum et restauratio deperditorum,
scilicet per peccata venialia vel alios precedentes defectus.

Eukaristia excedit alia sacramenta ratione dignitatis et sanctitatis, *De consecratio-ne*, distinctione 2, “Nichil”. Hostia hic Deo Patri c/r>ebris est mi<ni>steriis offerenda, quia creber casus crebrum expetit auxilium resurgendi, nec maius est auxilium quam predicta hostia, ideo est crebris casis opponenda. 15: Deus alio modo potuit humanum genus competenter redemisse.

Item, libro 4 *De sacramentis Ecclesie*, propositione 3, Eukaristie causam scrutare: Homo per penitentiam et fidem de peccato resurgens efficaci remedio indigebat, quod gratiam perseverandi in bono conferret. Sed nulla efficacior erat quam caro Christi, ergo necessarium fuit homini carnem Christi communicare, que sub specie panis et vini, sicut instituit ipse Christus, a dignis assumpta ad corporis et anime salutem proficiens Christi membra efficit assumentes. Et ne redundet in nobis malitia, hec hostia crebris est mi<ni>steriis offerenda. II Reg. 6, Oza a Deo percussus est, quod archam Dei manibus tetigit immundis. Et Iudei assignat rationem, quia nocte precedenti cum muliere iacuit. Augustinus: in hoc sacramento sumitur ille totus qui est fons et origo totius bonitatis et gratie, qui, si digne sumitur, a malo liberat, in bono confortat, venialia delet, mortalia cavet, et omnem gratiarum dulcedine inebriat. Sanctus Thomas: yma summis coniunguntur, celestia terrenis sociantur, divina humanis copulantur, per quod anima virtutibus ditatur.

Humanitas Christi est via ad eius divinitatem. Unde Augustinus exponens illud *ego sum via*, Ioh. 14, dicit: “Verbum assumens humanitatem factum est via. Ambula per hominem et venies ad Deum,” scilicet personam Verbi, in quo sunt absconditi omnes thezauri sapientie et scientie Dei, Col. 2, Ioh. 14: *ego sum hostium ovium, per me si quis introierit, salvabitur, et ingredietur et egredietur et pascua inveniet*. Ego

<footnote n="6">6 utrum | Sanctus Thomas *add. in marg. sin. ms.* || 12 reverentiam | fervorem ms. || 14 hoc |
nota de excellentia eukaristie *add. in marg. sin. ms.* || 22 eukaristia | Alanus *De articulis* (*articulis* |
*p. c. ms.*) *fidei*, libro 3, propositione 13. *add. in marg. sin. ms.* || 27 eukaristie | eukaristiam ms. ||
35 augustinus | Augustinus in libro *De sacramentis Ecclesie*. *add. in marg. sin. ms.* || 38 dulcedine |
dulcedinem *a. c. ms.* || sanctus thomas | *iter. in marg. sin. ms.* || 40 divinitatem | *a. c. ms.*</footnote>
sum hostium intellectui per fidem reseratum. Is. 7, *nisi credideritis non intelligetis*. Ego sum hostium voluntati per caritatem apertum. Caritas enim non vult scire medium inter se et dilectum, ymmo ut dicit Hugo: amor suo active penetrat, donec ad dilectum et in dilectum veniat. Per me igitur hostium, si quis introieret fide et caritate meam absconditam divinitatem, salvabitur sive ingrediatur ad meam divinitatem contemplandam, sive egrediatur ad meam humanitatem imitandam. Pascua utrobique inveniet eterne salutis, et de pascuis humanitatis intratur ad pascua deitatis, ut ostendit Hugo *Super angelicam ierarchiam* in prologo, ubi sic dicit: propterea illuc carnem assumptam nobis in edulium proposuit, ut per cibum carnis ad gustum nos invitaret divinitatis, hec in libro *De itineribus eternitatis*, capitulo 1.

Augustinus: tria ibi discreta proponuntur: species videlicet visibilis, veritas corporis, et virtus gratie spiritualis.

Item, cum visibiliter secundum sacramenti speciem et corporaliter secundum carnis et sanguinis Christi veritatem, Christum in altari sumimus sacramentum est, et ymago qua eundem ipsumque invisibiliter et spiritualiter secundum gratie infusionem, et spiritus sui participationem in corde sumere debemus. Quodadmodum illic species cernitur cuius res vel substantia ibi esse non creditur, sic res ibi veraciter et substantialiter presens creditur, cuius species non cernitur. Videtur etiam species panis et vini, substantia panis et vini non creditur, sed creditur substantia corporis et sanguinis Christi, et tamen species non cernitur.

Item, voluit sapientia Dei que se per visibilia manifestat ostendere, quoniam animarum cibus et refectio est, et propterea carnem assumptam in edulium proposuit, ut per cibum carnis ad gustum invitaret divinitatis.

Item, hoc quod sacramentum visibiliter percipimus, signum est quod ei specialiter uniri debemus. Ipsa autem eukaristia, id est bona gratia, ipsa scilicet hostia divinissima vocatur, quoniam divinos facit et participes divinitatis eos qui se digne preparant. Et quia ipsa signum est et veritas in qua vera caro Christi sub specie panis sumitur, et in carne eius digne sumpta ipsius etiam divinitatis susceptio et participatio et consortium donatur.

Item, ne humana infirmitas contactum carnis in assumptione horreret, consueti et principalis edulii speciem illam sic sumendam proposuit, ut sensus in uno hoveretur, et fides in altero edificaretur. Fovetur enim sensus in uno dum solita tantum et consueta percipit. Edificatur autem fides in || altero, dum in eo quod videt quale sit illud quod non videt, agnoscit. Preponitur igitur species panis et vini,

5

10

15

20

25

30

135r

<footnote n="4">4 introieret] meam *add. sed del. ms.* || 33 in I ] Bernardus: tres res ego timeo. Prima, quando egressura est anima de corpore meo. Secunda, quando occursura (occursura] *p. c. ms.*) est (est] sum *ms.*) Deo. Tertia, quando contra me proferenda est sententia. Panem de celo prescititis eis, Sap. 16. Mortem Domini pro vobis factam annuntiabitis, id est representabitis, I Cor. 11. Voluit enim Dominus tantum beneficium non oblivisci, secundum illud Eccle. 29, *gratiam fideiussorum tui ne obliviscaris, dedit enim pro te animam suam. Annuntiabitis*, inquam, *donec veniat Dominus ad iudicium*. Matth. ultimo, *ecce, ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consumationem seculi*. Probet seipsum homo et sic de pane illo edat, I Cor. 11. *Cum sederis ut comedas coram principe, diligenter attende que sunt posita ante faciem tuam, Prov. 23a*. Henricus de Hassia: (Henricus de Hassia] *iter. in marg. sin. ms.*) eukaristia est sacramentum dignissimum commemorationis passionis Filii Dei qua redempti sumus, et est sacramentum divine laudis potissimum, totius devotionis igniculum, vegetatio virtutum, ablutio scelerum, fortitudo fragilium, salus vivorum, consolatio mortuorum et vita mundi, Ioh. 6. Est cibus et potus spiritualiter vivificans totum corpus Ecclesie Christi, et est quasi (quasi] *p. c. in marg. sin. ms.*) anima eius, qua ablata, corpus illus desineret spiritualiter vivere. Unde clarum est quod, ablato hoc vitali sacrificio, Ecclesia quasi inanimis et mortua remaneret, carens fomento igni divini amoris et nutrimento conservativo spiritualis sanitatis. Henricus de Hassia. Non omnis venter idem sapit. Alius sic, alius vero sic. *add. in marg. inf. ms.* || altero] *Crisostomus*: quali honoratus es honore, quali potiris mensa, quod angeli videntes horrescunt nec sine timore respicere audent. In essentia habuit se Christus. In ratione magistri, et sic in docendo. In ratione ministri, lavando pedes. In ratione cibi, corpus suum dando. In ratione domini, cibum et potum more patrifamilias discipulis distribuendo. Omnia diligenda, et magister utilis, minister humilis, cibus delectabilis et dominus liberalis. De hiis omnibus, Ioh. 13: *si ego dominus et magister vester, lavi pedes vestros* etc. *add. in marg. ms.* || 34 quale] quid *add. sed del. ms.*</footnote>
ut doceatur plena et perfecta hec refectio esse corporis et sanguinis in sumptione Christi ex divinitate Christi. Hec Augustinus.

Quid per tuam presentiam conferas homini te devote in sacramento suscipienti? Sapientia: quid melius, quid utilius, quidve pretiosius habeo memet ipso? Qui habet hoc, quod noscitur amare, quid ulterius debet hic desiderare? Qui seipsum totum dedit amico, quid queso ei negavit? En in sacramento me ipsum tibi tribuo, te tibi ipsi aufero, et te in me ipsum converto. *Non enim tu me mutabis in te sicut cibum carnis tue, sed tu mutaberis in me.*

Marc.: *sumite, hoc est corpus meus*, non angeli, non archangeli, neque cherubin, neque seraphin, nec patriarche, nec prophete, neque hominis quantumcumque boni vel sancti, sed meum, scilicet Filii Dei summi, qui verus et idem Deus et equalis Deo Patri.

Luc. 26: *hoc est corpus meum, quod pro vobis* tradetur, quia hic datur verus et mundus pro immundo, sanctissima anima, scilicet Christi, pro anima polluta, scilicet peccatorum. Hic datur ipsa divinitas pro vili humanitate, quia in isto sacramento tota divinitas inclinatur ut hominem a peccato purificet, viribus illustret, ac perpetuo salvet. Luc. 26: *hoc facite, scilicet sumentes in meam commemorationem, scilicet tunc memorantes amorem meum precipuum quem ostendi vobis* dando me ipsum pro vobis, et me totum vobis ut me super omnia diligatis, et amor meus in cordibus vestris ferveat. Matth. 24: *vigilate et orate ut non intretis in temptationem*. Vigilare intelligitur sollicita custodia, et vere debet sollicite custodiri hoc sacramentum, quia Prov. 28, *custos Domini glorificabitur*, II Tim. 1, *bonum depositum custodi*, quod autem melius depositum esse poterit isto sacramento, in quo, sicut dicit doctor communis, yma summis coniunguntur, terrenis celestia sociantur etc. Sed volens custodire thezaurum non solum debet portam, sed et fenestram claudere, ne fur per fenestram thezaurum extrahat. Sic ad custodiam huius sacramenti in quo sunt omnes thezauri sapientie et scientie Dei absconditi, non solum est porta claudenda, id est voluntas peccandi, sed etiam fenestre, id est omnes sensus corporis claudi debent contra omnem occasionem peccati.

Communicans debet habere cor mundum in quo suscipiat ipsum. Qui, cum sit splendor glorie et speculum sine macula, non habitat nisi in mente pura. Sap. 7, in animas sanctas se transfert. Cant. 2, *qui pascitur inter lilia*, id est inter corda pura. Avarus proicit ipsum in terram, qui habet cor terrenum, terrena amando. Luxuriorus proicit ipsum in lutum, quia habet cor immundiciis plenum. Superbus in ventum, quia habet cor ventosum, id est superbia et ambitione plenum et repletum.

In libro Pascasii dicitur quod quicumque indigne communicat nisi bonitas Dei gladio ab angelis ad hoc positis perimeretur. Unde Ambrosius super illo *reus erit corporis et sanguinis Domini*, I Cor. 12, dicit: mors Christi penas dabit ac si Christum occidisset punietur. Animam nostram debemus preparare occurrendo Deo per desiderium, Amos 4, *preparare in occursum Dei tui*.

<footnote n="3">3 quid] in horologio *add. in marg. dex. ms.* || 9 marc.] Matth. *ms.*; commendatio sacramenti *add. in marg. dex. ms.* || 13 luc.] fructus sive virtus *add. in marg. dex. ms.* || 17 luc.] modus recipiendi *ms.* || 18 amorem] *p. c. ms.* || 21 custodia] quomodo custodiri debeat *add. in marg. dex. ms.* || 22 custodi] panem celesti dedid eis etc. Ps. 77. *add. in marg. dex. ms.* || 26 sacramenti] *p. c. ms.* || 30 communicans] in cuius figura Ioseph recipiens corpus Ihesu de cruce revoluit in syndone munda. *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
(ANONYMUS)

Nota quomodo aliquis potest coniecturari esse absque peccato

(Edidit Andrei Marinca)

Quicumque cum conscientia peccati mortalis ad communionem accepit, peccat mortaliter, I Cor. 11, qui manducat indigne iudicium sibi manducat, et hoc ipsum ponit Thomas in 4, distinctione 12 et addit sic: quod aliquis sit a peccato omnino immunis non potest per aliquam certitudinem sciri; I Cor. 3, nichil michi conscius sum, sed non in hoc institutus sum, et Eccle. 9, *nemo scit utrum dignus odio vel amore*. Sed potest tamen de hoc haberi aliqua coniectura precipue per quattuor signa, sicut Bernardus dicit.

Primum, cum quis devote verbum Dei audit, Ioh. 8, *qui ex Deo est verba Dei audit*.

Secundum, cum quis se promptum ad bene operandum invenit, quia probatio dilectionis est exhibitio operis, ut dicit Gregorius.

Tertium, cum quis a peccatis abstinedi in futurum propositum habet.

Quartum, cum de preteritis dolet, quia in hiis vera penitentia, secundum Gregorium, consistit. Unde si aliquis per huiusmodi signa facta diligenti discussione sue conscientie, quamvis forte non sufficienti ad communionem devote accedat, aliquo peccato mortali in ipso remanente, quod eius cognitionem preterfugiat, non peccat, ymmo magis ex vi sacramenti peccati remissionem consequitur. Hec in *Summa* Bisani sub ly “Communicare, id est corpus Christi sumere.”

Item, ut dicit sanctus Thomas, 4, distinctione 9, ad hoc ut homo digne ad sacramentum eukaristie accedat, tria requiruntur. Primo, munditia conscientie, que non nisi per peccatum mortale tollitur. Secundo, elevatio mentis ad Deum per actualem devotionem, et hec interdum sine peccato ammittitur. Tertio, munditia corporalis, unde et celebrantes vel etiam tractaturi aliquod sacramentum propter reverentiam lavant manus. Hec Bisanus, etiam ubi subra sub eodem termino, scilicet “communicare, id est corpus Christi sumere.”

Desiderio desideravi hoc pascha manducare vultum, Luc. 22. Institutum autem fuit sacramentum dominici corporis et sanguinis. Primo, in recordationem dominice passionis, *hoc facite in meam commemorationem*, Luc. 22, id est passionis mee, I Cor. 11, *quotienscumque manducabitis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat*.

Secundo, in signum precipue dilectionis, magnus amor dare sua maior suos, maximus dare seipsum, et hic sunt iterum gradus. Magnus amor dare se in fratrem et socium quod fecit in incarnatione, adhuc maior dare se in exemplum quod fecit in conversatione, sed longe maior dare se in pretium quod fecit in passione. Sed videtur summus dare se in cibum, quia cibus datur ad unitatem. Nam ex cibo et cibante efficitur unum. Inde est quod amantes qui volunt exprimere affectum amoris ad invicem, dicunt: ego darem ei ad commedendum de corpore meo et sanguine. Item, cum dedit se in incarantione factus est Deus homo, sed in hoc sacramento homo efficitur deiformis, qui commedens mutatur in cibum, homo in Christum secundum quod dictum est Augustino: non tu me mutabis in te sicut cibum carnis tue, sed tu mutaberis in me.

Tertio, in robur confirmationis. Nam sicut panis corpus, sic eukaristia animam confirmat.

<footnote n="3">3 quicumque] nota de signis dilectionis add. in marg. sin. ms. || 4 manducat²] nota bene add. in marg. dex. ms. || 7 9] in marg. dex. ms. || 19 ymmo] p. c. in marg. dex. ms. || 22 requiruntur] nota quod tria requiruntur ad sumendum digne sacramentum add. in marg. ms. || 28 institutum] nota quare institutum fuerit sacramentum dominici corporis et sanguinis. add. in marg. dex. ms.</footnote>
Quarto, in nutrimentum vite spiritualis, Ioh. 6, *nisi manducaveritis (carnem) Fili hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis*.

Quinto, in viaticum presentis peregrinationis, quod significatur in pane quo
refectus Helyas ivit *usque ad montem Dei Oreb*, III Reg. 19.

Sexto, in pignus et arram habende hereditatis, Matth., *ecce, ego vobiscum sum* etc.

Septimo, in remedium et satisfactionem pro peccatis. Hec Gorra in postila super Lucam, super illo verbo Luc. 22, *hoc facite in meam commemorationem. Euntes parate nobis pascha ut manducemus*, super quo verbo Luc. 22 dicit predictus doctor in postillis: modus parandi et manducandi determinatur Ex. 12, ubi determinantur multa que requirebantur ad esum agni typici, et adhuc requiruntur specialiter ad esum veri agni. Debet enim commedi verus agnus, scilicet Christus.

Primo, a circumcisis per veteris convesationis depositione, I Cor. 5, *epulemur non in fermento veteri*.

Secundo, *cum lactucis agrestibus per amaram cordis contritionem*. Iob 3, *antequam comedam suspiro*.

Tertio, cum panibus azimis, per conscientie sinceritatem, 1 Cor. 5, *in azimis sinceritatis et veritatis*.

Quarto, renibus accinctis per castitatem, I Reg. 21, *si mundi sunt pueri a mulieribus* etc.

Quinto, pedibus calciatis per affectionum a terrenis elongationem, in cuius
signum potest esse quod Dominus prius lavit pedes discipulorum quam daret eis
hoc sacramentum.

Sexto, cum baculis in manibus per suiipsius diligentem custodiam, Is. 22,
*comedentes et bibentes surgite principes, arripite dipeum*.

Septimo, quod debet esse assus igni per devotionis fervorem precedentem.

Octavo, quod festinanter per spiritualem aviditatem et delectationem
concomitantem.

Nono, quod totaliter per fidei integritatem vorando caput cum pedibus, scilicet
commedendo divinitatem Christi et humanitate.

Decimo, quod a convicis per fraternam concordiam et amorem, Cant. 5,
commedite amici et inebriamini karissimi. ||

Ve qui dicitis malum bonum et bonum malum. Bonum quidem malum et malum bonum dicunt, qui celestis despiciunt et terrena sectantur. Amarum quidem dulce dicunt qui in voluptatibus vivunt, quarum appetitus semper anxietatem habet. Sacietas vero plena est penitentie. Dulce quidem amarum dicunt, quia vicia sue canis mortificare nolunt, cuius etsi sit inicium aliquantulum asperum, habet tamen in se absconditum inestimabile gaudium. Per contrarium, enim virtus respondet vicio. In vicio enim iocundus introitus videtur. Sed experientia replet amaritudinem sive amaritudine. In virtute asper estimatur, sed ad modicum probato animo consolatio ineffabilis occurit, sicut scriptum est, *misericordia et veritas obviaverunt sibi*.

Item, *quam magna multitudo dulcedinis tue, Domine* etc. Dulcedo quidem timentibus absconditur, quia si quis audire tantum Dei voluerit voluntatem, et non facere, ille suavitatem divine gratie non sentiet. Sed si quis timuerit Deum quia qui timet nichil negligit, id est quem timor ad voluntatem Dei faciendam perducerit ei

5

10

15

20

25

30

35

40

135v

<footnote n="1">1 nutrimentum] iter. ms. || 2 et — sanguinem] in marg. sin. ms. || 4 refectus] est add. sed del. ms. || 8 manducemus] nota quomodo debeat manducari sacramentum et modus manducandi. add. in marg. dex. ms. || 16 1] ?? add. in marg. sin. ms. || 32 ve] Bernardus in quadam epistula: sicut absentia rei desiderate contristat et affligit, sic eius presentia delectat et allicit. Gen. penultimo dicitur ad Ruben: *effusus es sicut aqua, non crescas*. Augustinus, 2 libro *Confessionum*: ab uno te aversus in multa evanui. Exarsi enim aliquando saciari inferius in adolescentia et silvescere ausus sum variis et umbrosis amoribus. Henricus de Hassia: hoc humana infirmitas habet quod dum res etiam preciosa nimis frequentatur aut habundat, vilescit et minus curatur, et econtra paucitas aut raritas res et communes caras reddit et preciosas facit haberi. add. in marg. sup. ms.</footnote>
multitudinem sue dulcedinis in abscondito aperit, pro cuius fide suam propriam voluntatem postposuit.

Item, si solum Dei Filius preceptum daret caritatis sue et ad implendum nullum preberet auxilium, ita langueret mens humana sub precepto Ewangelii sicut prius faciebat sub Testamento Veteri.

Item, qui spiritum Christi habet non homo tantum, sed et Deus est.

## Nota de contemplatione

(Edidit Alexandra Anisie)

Quidam philosophus quesivit a divinorum contemplatore de perfectione sue vite, et respondit: labore plena est, quia quanto vicinius Deo accedo, tanto remotiorem me ab eo invenio et attingere despero; quanto plus cognosco, tanto plus deficio.

Item, dixit: quesivi simile a divinorum amatore, et respondit mihi: vita mea plena est timore, quia quanto Deum magis amo, tanto magis eum perdere timeo, tanto magis sollicitum me invenio; quanto enim magis Deum diligo, tanto eum meliorem et me defectiorem sentio. Unde dubio utrum odio vel amore dignus sim.

Quesivi ergo a purificatore cordis sive a cordis puritate quomodo viveret, et respondit quod semper in pace esset, quia divine voluntati semper se conformaret, eo quod sciret quod, quicquid Deus ageret, optimum esset. Iudicavi ego in hoc mundo nihil melius et iocundius esse quam puritati cordis intendere, et divine voluntati in omnibus se conformare.

Nota: Deus est ultra omnem naturam creatam, et libertas anime mee potest transcendere omnem creaturam, et ideo, licet Deus sit infinitus, quia tamen anima est ad ymaginem Dei, ideo Dei capax est, et per consequens hoc est ei proprium, scilicet soli bono infinito, quod Deus est, vacare et intendere, et supra omnia que infra Deum sunt per affectionem et desiderium se elevare.

Magister veritatis, doce me agnoscere te, et magister omnis perfectionis, doce me dimittere omnia propter te et solum sequi te.

Sanctus Thomas super illo verbo Ioh. 4, *post duos autem dies exiit inde*, dicit: deducta conversatio cum hominibus et nimia familiaritas reverentiam minuit et contemptum parit, et ideo quos familiares magis habemus, minus reveri consuevimus, et quos familiares habere non possumus, magis reputamus, cuius contrarium contingit de Deo. Nam, quanto quis Deo per amorem et contemplationem familiarior efficitur, tanto eum excellentiorem reputans magis reveretur, et seipsum minorem reputat. Iob ultimo: *auditu auris audivi te, nunc autem oculus meus videt te idcirco ipse me reprehendo*.

Hec Glossa: “hiis verbis indicat quia quanto visus est superior auditu, tanto differt ab eo quod prius existit, hoc quod postmodum per flagella profecit. Et quia veritatis lumen magis conspexerat, humanitatis sue tenebras diiudicat plus videbat. Unde sequitur: *idcirco ipse me reprehendo*. Quanto se quisque minus videt, tanto sibi minus displicet, et quanto maioris gratie lumen percipit, tanto amplius reprehensibilem se cognoscit.” Usque huc Glossa. Huius ratio est quia in homine, cum sit infirme et fragilis nature, quando cum alio diu conversatur, cognoscit in eo aliqua infirma, et ex hoc diminuitur reverentia eius ad eum. Sed, cum Deus sit perfectionis immense, quanto plus homo in cognitione eius proficit, tanto

<footnote n="14">14 quanto ] p. c. ms. || 16 quesivi ] de hoc nota exemplum infra cum signo tali ‘...? add. in marg. ms. || 28 sanctus ] nota modum quomodo nimia familiaritas generet contemptum add. in marg. ms. ; propheta in patria sua honorem non habet, Ioh. 4 add. in marg. ms. ; nota add. in marg. ms. || 36 hec glossa ] add. in marg. ms. || 39 ipse ] p. c. ms.</footnote>
magis perfectionis eius excellentiam admiratur, et ex hoc magis eum reveretur. Sed numquid Christus fuit propheta.

Super illo verbo Ioh. 4, *qui biberit ex hac aqua quam ego dabo ei non siciet in eternum*, dicit Sanctus Thomas in postilla. Dicit: res temporalis habita causat quidem sitim non sui ipsius, sed alterius rei, spiritualis vero tollit sitim alterius rei, et causat sui ipsius sitim. Cuius ratio est quia res temporalis, antequam habeatur, estimatur magni precii et sufficiens. Sed postquam habetur, quia nec tanta, nec sufficiens ad quietandum desiderium invenitur, ideo non saciat desiderium quando ad aliud habendum moveatur. Res vero spiritualis non cognoscitur nisi cum habetur, Apoc. 3: *nemo novit nisi qui accipit*. Et ideo non habita non movet desiderium. Sed, cum habetur et cognoscitur, tunc delectat affectum et movet desiderium, non quidem ad aliud habendum, sed, quia imperfecte percipitur propter recipientis imperfectionem, movet ut ipsa perfecte habeatur. Et de hac siti dicitur in Ps.: *sitivit anima mea ad Deum fontem vivum*. Sed hec sitis, in mundo isto usquequaque non tollitur, quia bona spiritualia perfecte in vita ista percipere non possumus, et ideo qui bibet ex hac aqua adhuc quidem siciet eius perfectionem, sed non siciet iterum quasi ipsa aqua deficiat, quia hoc dicitur in Ps.: *inebriabuntur ab ubertate domus tue*. In vita autem glorie, ubi beati perfecte bibunt aquam divine gratie, non siciunt in eternum, Matth. 5: *beati qui esuriunt et siciunt iustitiam hic scilicet in mundo isto, quia saturabuntur in vita glorie*. Hec Sanctus Thomas, ubi supra.

## Nota pulcra exempla

(Edidit Alexandra Anisie)

⟨...⟩ Voluntas boni hominis semper est concors cum divina voluntate. Cum quidam pater multum oraret, quesivit discipulus ab eo utrum frequenter exaudiretur a Deo. Respondit: numquam. Discipulus: quid igitur petis? Respondit pater: hoc peto ut in hac vita numquam exaudiar totum quod in hoc mundo est. Adeo defectivum est, quod nulla quies in eo est. Item, adeo modicum, quod insufficiens est. Sed in illa eterna patria dies una est super millia, et ideo rogo Deum meum ut totum premium meum usque ibi differat. Discipulus ait: petis ne aliquid aliud a Deo? Pater respondit: rogo Deum ut faciat quod tamen facit. Discipulus: quare? Pater respondit: quia scio quod quicquid Deus facit, hoc melius est, et ideo scio quod quicquid mihi facit, melius est. Discipulus: si Deus facit hoc quod tamen facit, quare eum pro hoc rogas? Pater: ut voluntatem meam voluntati divine conformem, quo nihil est delectabilius. Si wult dare, volo accipere. Si wult aufferre, volo dimittere. Si wult interficere, volo mori. Si est fortuitum, grates refero. Si infortunium, pro peccatis meis sustinere volo. Faciat ergo quicquid velit, me a se separare non poterit.

Quidam comes cum quadam vite sederet in mensa. Quesivisset que esset melior vita super terram, et audita diversa sententia diversorum, tandem dixit: nullam vitam meliorem reputo quam illam quam religiosi habent boni. Et subdit: religiosus enim, si respicit celum, gaudet, quia erit sibi in premium. Si cogitat Deum, letatur, quia ab eo liberabitur. Si cogitat labores quos sustinet, tripudiat. Ego vero, si cogito celum, turbor, quia ipsum amisi. Si Deum, terror, quia ipsum offendi. Si Infernum, turbor, quia scio, si sic morior, quod eternaliter ibi dampnabor. Si meipsum respicio, horreo, quia plenus sum vicio et peccato. Si bona opera mea attendo, tristor, quia si in uno peccato mortali mortuus fuero, omnia opera mea bona sunt mortua et inutilia. Vide quomodo religiosus bonus de malo gaudet quod sustinet, ego etiam turbor de bono quod ago. Unde *diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum*, Rom. 8

<footnote n="3">3 super] nota de siti spirituali anime add. in marg. ms. || 22 voluntas] nota pulcra exempla
add. in marg. ms. || 24 quid] add. in marg. ms.; que a. c. ms. || 25 quod] quam a. c. ms.</footnote>
De quodam monacho qui, cum in seculo esset, numquam visus est ridere, in monasterio vero ridebat semper. Et cum ille frater ab abbate reprehenderetur, respondit quod sollicitudo secularis honoris, remorsus peccati mortalis, timor pene infernalis, que semper habui in seculo, in mente abstulerunt mihi omnem cordis letitiam, nunc autem in monasterio sum sine huius remorsu mortalis culpe, et semper in spe vite eterne, et ideo semper gaudeo. ||

Prov. Ire catenatus nescit canis inveteratus.

Christus in verbis habuit contradictores, in factis observatores, et in tormentis irrisores, ... 20.

Saltem misericordiam et pacientiam eius debemus erubescere si eius iustitiam noluimus formidare. *Non gloriaretur sapiens in sapientia sua et non glorietur fortis in fortitudine sua et non glorietur dives in divitiis suis. Sed in hoc glorietur qui gloriatur: scire et nosse me, quia ego sum Dominus qui facio misericordiam et iudicium et iustitiam in terra*, Ier. 9, g.

136r

### <ANONYMUS>
Utrum theologia existens scientia practica sit in omnibus aliis scientiis consona

(Edidit Ioana Curut)

Conclusio prima: quamvis processus theologicus non sit vere demonstrativus, tamen est et dici potest scientificus.

Patet, cum ipse non sit ex primis et immediatis, nec etiam ex reducentibus in illa in lumine naturali.

Secunda pars patet auctoritatibus sanctorum et probatur, quia omnis processus talis quo per viam artis ex premissis seu principiis tanta certitudine concluduntur conclusiones quantam de communi lege capere potest viator circa materiam subiectam est vere scientificus.

Sed sic est de processu theologice veritatis, igitur.

Corollarium primum: in theologia multiplex invenitur processus requirens notitiam fide simplicium altiorem.

Secundum: ex multis propositionibus sacre Scripture potest theologus plures conclusiones vere scire sive inferre quam nec philosophus in naturali lumine ex eis posset elicere, nec aliquis ex sola fide.

Tertium: ex studio theologico non solum acquiritur ultra fidem simplicium habitus fidei declarativus, sed etiam sine formidine adhesivus.

Secunda conclusio: licet aliqua notitia theologica unius veritatis theologice sit speculativa et aliqua practica, totalis tamen theologia dici debet practica scientia.

Prima pars patet de speculativo habitu illius 'Deus est trinus et unus'. Sed de practico patet de habitu illius 'Deus est cultu latrie venerandus'.

Secunda pars probatur, quia quilibet totalis habitus includens aliquos habitus practicos y aliquos speculativos, ex quorum speculativorum propositionibus tamquam ex principiis propositiones practicorum secuntur, convenienter denominatur practicus. Sed sic est de totali habitu theologicali, igitur illa pars vera.

Corollarium primum: non quilibet habitus practicus a quolibet habitu speculativo distinguitur subiecto.

Secundum: quilibet practicus habitus a quolibet speculativo distinguitur obiecto.

Tertium: quilibet habitus practicus a quolibet speculativo proprio fine distinguitur.

<footnote n="1">1 de quodam] nota de quodam religioso *add. in marg. ms.* || 4 abstulerunt ] m *add. sed del.* ms.</footnote>
Tertia conclusio: nulla veritas theologica est alicui alteri scientie dissona. Patet, “cum omnes scientie sint verorum et omne verum vero consonat”, *1 Ethicorum*.

Corollarium primum: principia naturalia dicta et tamen fidei repungnantia non sunt naturalis luminis principia.

Secundum: argumentationes Aristotelis *8 Physicorum* de eternitate mundi non sunt processus demonstrativi.

### <ANONYMUS>

Utrum omnis error veritati katholice oppositus sit censendus hereticus

(Edidit Ioana Curut)

Conclusio prima: non est in potestate intellectus humani concurrente voluntatis imperio respectu cuiuslibet obiecti in se causare assensum verum vel erroneum.

Probatur: intellectus precise ex se etiam adiuncto imperio voluntatis non potest assentire cuilibet propositioni sibi proposito, igitur. Consequentia nota et antecedens patet de illis ‘rex seder’, ‘Deus est incarnatus’.

Corollarium primum: nulla ratio sufficienter potest movere intellectum infidelis ad assentiendum fidei articulis seu veritatibus katholicis. Patet, quia tunc infidelis ad assensum articulorum fidei posset cogi. Consequens falsum, et contra beatum Augustinum dicentem: “Cetera potest homo nolens credere aut non nisi volens”. Et *omelia 26 super Ioh.*: “Intrare potest Ecclesiam nolens.”

Secundum: Etsi queratur aliqua apparentia cum imperio voluntatis ad assentiendum articulis seu veritatibus katholicis, non tamen ex assensu vel dissensu articulorum etc. quis dicitur fidelis vel infidelis.

Prima pars patet, quia intellectus cum voluntate non sufficiunt, quod probatur, quia non sufficiunt in se causare opinionem, igitur a fortiori nec fidem. Antecedens patet, quia proposita propositione dubia intellectus numquam assentiet nisi aliqua apparentia moveatur etc.

Secunda pars patet, quia quis dicitur fidelis a fide, sicut album ab albedine. Sed infidelis potest assentire articulis, sicut fidelis dissentire eisdem, igitur.

Tertium: non quilibet assensus erroneus respectu cuiuscumque obiecti est intellectui humano ad culpam imputandus. Patet per Augustinum in *Enchiridion* dicentem: “In multis errare quidem nullum est peccatum.” Secundo, quia stat intellectum invincibiliter errare, igitur.

Conclusio secunda: etsi aliquis periculose erret, si non credit sicut Ecclesia in hiis que sunt in fide explicite determinata et ad salutem neccesaria, in casu tamen stat ipsum non errare periculose si crederit non sicut credit Ecclesia.

Prima pars probatur, quia quicumque non credit illa que sunt credenda et necessaria ad salutem errat periculose, igitur.

Secunda pars probatur, quia ad credendum sicut credit Ecclesia requiritur habitus infusus a Deo. Sed ille non est in potestate credentis, igitur non tenetur sic credere. Tenet consequentia, quia nullus errat periculose non credendo taliter qualiter credere non est in sua potestate, igitur.

Corollarium primum: Ecclesia non obligat nec obligare intendit omnem fidelem ad credendum sicut ipsa credit, quia hoc non est in potestate credentis.

Secundum: extra fidem Ecclesie non est fides sufficiens ad salutem. Patet, quia fides Ecclesie est de hiis que sunt necessaria ad salutem, igitur.

Tertium: probabiliter aliquis ex culpa sua tenetur credere aliter quam credit Ecclesia. Patet, quia Ecclesia tenetur credere quod existens in peccato mortali est

<footnote n="34">34 si] p. c. ms. || crederit] crediderit a. c. ms. || credit ecclesia] tr. a. c. ms.</footnote>
extra gratiam et ille tenetur credere quod sit in gratia, igitur. Illud corollarium ponitur ab aliquibus etc.

Tertia conclusio: licet quilibet assensus erroneus in hiis que sunt necessaria ad salutem repungnet alicui veritati catholice explicite vel implicite, non tamen quilibet talis dicendus est heresis sive hereticus proprie.

Prima pars patet, cum veritas katholica sufficienter continetur omnes veritates ad salutem necessarias, igitur prima pars vera.

Secunda pars patet, etc.

Corollarium primum: omne dogma perversum contrarium fidei orthodoxe potest dici heresis licet minus proprie. Patet, quia sic capit Ieronimus heresim super *Epistolam ad Gal.*, ut ponatur illud argumentum in forma ante oppositum. Sic enim dicit Ieronimus ubi supra: inter heresim et scisma hoc arbitrio quod heresis perversum dogma habet scisma vero ab Ecclesia pariter separat.

Secundum: licet generaliter quilibet ab Ecclesia et eius communione opere vel fide divisus posset dici hereticus, proprie tamen et solum ille qui falsam credulitatem pertinaciter tenet in hiis que per se sunt de fide religionis Christiane.

Prima pars patet ex conclusione.

Secunda pars similiter, quia heresis proprie importat corruptionem fidei Christiane directe vel indirecte, explicite vel implicite.

Tertium: questio ut proponitur est falsa loquendo de heresi proprie dicta.

### 〈ANONYMUS〉

Utrum in divinis sit aliquid prius vel posterius, maius aut minus, superius vel inferius

(Edidit Ioana Curut)

Arguitur (quod) sic per illud Ioh. 6, *Pater maior me est*, igitur.

In oppositum arguitur per illud Athanasii: “et in hac Trinitate nichil prius aut posterius, nichil maius” usque “coeterne sibi sunt et coequales” inclusive.

Conclusio prima: licet Filius in divinis sit a Patre per generationem, tamen Filius non est minor aut posterior eo in essentiali perfectione. Prima pars patet per illud *Symbolsi Athanasii*: Filius a Patre solo est. Secunda pars patet, quia si non, tunc non essent per omnia equales persone in divinis, quod est contra *Symbolsum* || Athanasii.

Ex prima parte sequitur quod ly ‘a’ non dicit in divinis circumstantiam cause. Patet, cum nulla personarum in divinis sit causa alterius.

Secundum corollarium sequitur ex secunda parte conclusionis, quod generare adintra sicut nec spirare dicit perfectionem simpliciter in divinis. Patet, quia alias una persona esset perfectior alia.

Secunda conclusio: licet Filius Dei sit homo factus per assumptionem

<footnote n="24">24 pater] Apparet michi quod magister Henricus de Hassia formaverit tytulum collative. *add. in marg. dex. ms.* || 30 *symbolum*] ¶ Nota quomodo debemus Christum sequi ¶ *Confitentur se nosse Deum, factis autem negant*, Tit. 1.¶ Christus in corpore portavit nobis vulnera et nos debemus pro ipso portare in mente, quod facilius est. ¶ Scienti bonum facere et non facienti peccatum est illi, Iac. 4g. Melius esset eis viam veritatis non cognovisse quam post agnitionem recedere, II Petr. 2f. ¶ Diversa itinere ambulat, si gaudia delectationesque appetit, cui dux suus viam amaritudinis ostendit, Gregorius omelia secunda, parte prima Luce 18, (luce 18] *in marg. sin. ms.*) *ecce ascendimus Ierosolimam, vidit et sequebatur illum*. Videt et sequitur qui bonum quidem intelligit et bene operatur. Videt et non sequitur qui bonum quidem intelligit, sed bene operari contempnit, ubi supra. ¶ Item, quia rerum corporalium (corporalium] *p. c. ms.*) delectatione a gaudio eterno cecidimus cum qua amaritudine illuc redeatur, ostendit. Quid itaque homo pro se pati debet si tanta Deus pro hominibus pertulit, ubi supra. ¶ Nosse te consumata est (est] *sup. l. ms.*) iustitia, (est *add. sed del. ms.*) Sap. 15. Qui dicit se nosse Deum et mandata eius non custodit, mendax et in eo veritas non est, I Ioh. 2b *add. in marg. inf. ms.* || athanasii] Augustinus: animam Dei capacem nichil repleri potest preter Deum. *add. in marg. sup. ms.* || 32 cum] *sup. l. ms.*</footnote>
humanitatis, tamen per eam in nullo est minoratus. Prima pars est articulus Incarnationis. Secunda pars patet ex secunda parte conclusionis prime.

Ex conclusione sequitur quod hec consequentia non valet: Filius in divinis est homo et Pater non est homo, igitur Filius in divinis est minor Patre. Patet ex conclusione.

Secundo sequitur quod Filius in divinis ratione assumptionis humane nature in nullo est indignificatus plusquam Pater.

Tertia conclusio: licet in divinis nulla sit superioritas aut inferioritas perfectione excedenter, tamen in divina essentia, ut videtur, est superioritas et inferioritas quantum ad modum cognoscendi equipollenter. Prima pars patet ex precedentibus. Secunda pars patet, quia Deus est formale representativum omnium rerum omni modo qua res complexe aut incomplexe sunt significabiles, igitur.

Ex secunda parte conclusionis sequitur quod essentia divina est una simplex cognitio omnibus predicamentorum cognitionibus equipollens. Patet.

Secundo sequitur quod eadem cognitio est genus generalissimum, genus subalterum, species specialissima et conceptus singularis.

Tertio sequitur quod ita cognitio divina est perfectissima arbor predicamentalis equipollenter. Ex conclusionibus simul combinatis sequitur quod questio est falsa.

### 〈ANONYMUS〉

Utrum voluntas utendo et fruendo necessario feratur in cognitum

(Edidit Alexandra Baneu)

Conclusio prima: nulla voluntas creata respectu cuiuscumque obiecti cogniti ad actum suum proprium necessitatur. Patet, quia alias non esset potentia libera intrinsece.

Corollarium: licet voluntas divina necessario fruatur se ipsa, nulla tamen voluntas creata necessario fruitur Deo quantumcumque clare apprehenso.

Secundum: licet voluntas Dei respectu productorum ad intra non sit contradictorie libera, tamen quelibet voluntas creata respectu sui proprii actus est libera.

Conclusio secunda: quod non est de ratione potentie appetitive ut sit ferri in obiectum mediante previa cognitione. Patet, quia tunc conveniret cuilibet potentie appetitive.

Corollarium: quod voluntas ut est appetitus non necessario tendit in cognitum.

Tertia conclusio: impossibile est voluntatem creatam ut est potentia libera usu vel fruitione dilectione ferri in simpliciter non cognitum. Patet, quia illa potentia creata est contradictorie libera que cognitive et volitive est sui actus contingenter productiva etc.

Corollarium primum: licet aliquid possit cognosci et non amari, nichil tamen potest amari nisi fuerit cognitum.

Secundum: quod questio in secundo sensu est vera. Pone sensum.

### 〈ANONYMUS〉

Utrum in Scriptura Sacra sit aliqua propositio de virtute sermonis falsa

(Edidit Ioana Curuț)

Conclusio prima: licet in diversis passibus ab auctoribus Scripture Sacre multa ponantur recitative, in istis tamen sola illa que ab eisdem sunt assertive posita secundum sensus secundum quos asseruntur censenda sunt Scriptura Sacra.

Patet prima pars, quia Moyses, Gen. 3, ponit tantum recitative dictum serpentis

<footnote n="24">24 licet ] p. c. in marg. ms. || 44 secundum¹] sunt a. c. ms.</footnote>
quod dixit Eve: *nequaquam moriemini*. Et ita de consimilibus que sepius in Scriptura Sacra inveniuntur.

Secunda pars patet, quia illa que sunt ab eis ibi solum recitative posita multotiens sunt falsa, et etiam illa que sunt ibi assertive posita habent aliquando sensus ex significatione gramaticali vocum primaria falsos, quare ista et etiam illa secundum tales sensus non debent dici Scriptura Sacra, igitur conclusio pro ambabus partibus vera.

Corollarium primum: non cuiuslibet partis in Penthateuco posite Moyses dicendus est auctor proprie. Patet, quia alicuius est tantum recitator, igitur istius non est proprie auctor.

Secundum: alicuius partiuncule in libris Scripture sacre posite nullus est auctor proprie.

Secunda conclusio: cuiuslibet propositionis Scripture Sacre sensus est litteralis vel misticus.

Et voco sensum litteralem sensum a Spiritu Sancto auctore principali Scripture sacre intentum, qui ex ipsa vocum significatione clarius potest apparere vel qui ex forma Scripture et circumstanciis eius et comparatione habitudinum rerum significatarum potest haberi aut ex eis probari attentis modis et significationibus locutionum humanarum communibus quibus conformis debet esse sensus litteralis.

Sed sensus misticus est sensus a Spiritu Sancto intentus qui non apparet primarie ex forma Scripture nec ex circumstanciis eius et rerum significatarum habitudine, nec ex eis probari potest nisi una cum auctoritate exponentis.

Tunc probatur conclusio, quia Apostolus in istis locis specialiter ubi expressit sensus Sacrarum Scripturarum, ut nos sufficienter instrueret cui sensui principalius esset innitendum, tantum predicta duo genera sensuum nobis explicavit, igitur conclusio vera. Tenet consequentia, quia alias sua doctrina quoad hoc fuisset insufficiens. Antecedens probatur, quia ad Rom. 7 probat quod *nos sumus iam absoluti a lege ita ut serviamus Deo in novitate Spiritus* — ecce spiritualis sensus — *et non in vestutate littere* — ecce litteralis.

Item, II Cor. 3: *Qui et ydoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, non littera, sed spiritu.*

Item, potest probari ratione quia omnis sensus Scripture vel est ille qui primarie ex forma Scripture potest apparere et ex eius circumstantiis et ex eis potest probari vel non. Si primum, est litteralis. Si secundum, est misticus.

Corollarium primum: omnis sensus Sacrarum Scripturarum et modi exponendi a diversis doctoribus positi sunt illa duo genera sensuum vel ad alterum ipsorum reducendi. Patet ex conclusione.

Secundum: non omnis methaphoricus vel occultus sensus debet dici misticus.

Tertia conclusio: quamvis sint multe propositiones in Scriptura Sacra assertive posite que apparent prima facie false, confitendum tamen est quamlibet propositionem Scripture Sacre assertive positam in sensu in quo ipsa asseritur tam litterali quam mistico esse veram. Prima pars patet de illa propositione Ion. 3: *Adhuc 40 dies et Ninive subvertetur* et de illa Iud. 9: *Ierunt lingna silvarum, ut ungerent regem supra se*. Secunda pars patet ex hoc quia cuiuslibet partis Scripture Sacre quam ipsa asserit tam litteralis quam misticus sensus a Spiritu Sancto auctore et assertore est etc. ||

Corollarium: multotiens diversi auctores primarius et secundarius eandem Scripturarum ad diversos sensus ab eis intentos primarie posuerunt assertive. Patet per se.

137r

<footnote n="4">4 posita] multotiens sunt falsa add. sed del. ms. || 5 square] quere ms. || 46 corollarium] Castigatio mea in matutinis, Ps. 72. Laudibus ubi de nocte surgentes et vigilantes viri sancti, castigant corpus suum. Eccli. 31: *Vigilia honestatis tabefaciet carnes*. Augustinus: “si paleam sequeris palea efficieris.” add. in marg. sup. ms.</footnote>
### (ANONYMUS)

Utrum fides sit medium inter scientiam et opinionem

(Edidit Ioana Curut)

Conclusio prima: licet scientia, fides et opinio sint eiusdem speciei specialissime essentialis, ut videtur, tamen idem complexum propositionale simul adequate credere, scire et opinari est impossibile. Prima pars probatur, quia si opinio non esset eiusdem speciei cum ipsis, hoc est propter formidinem annexam. Sed propter hoc non: vel quia formido dicit actum voluntatis vel carentiam aliquorum graduum, vel assensum de opposito. Ultimum non est dicendum. Si secundum, dicitur: tunc illi gradus existentes iam in intellectu possunt intendi, ita ut sufficient denominare. Si primum, tunc actus ille voluntatis potest desinere esse manente adhuc actu intellectus sicut prius.

Corollarium primum: licet quem impossibile sit simul adequate, idem complexum propositionale scire, credere et opinari, tamen quem idem scibile propinquum simul scire et credere non est impossibile. Prima pars patet ex secunda parte conclusionis. Secunda pars patet, quia nec credere dicit formidinem nec scire dicit formidinem.

Secundum: demonstratio, persuasio et auctoritas possunt causare assensus eiusdem speciei specialissime essentialis. Patet ex prima parte conclusionis.

Secunda conclusio: licet multi habitus fidei acquisiti non sunt sine formidine habituali, habitus tamen fidei catholice infusus est sine formidine actuali et habituali.

Corollarium primum: fides catholica quocumque alio habitu fidei ex apparentiis acquisito est firmior.

Secundum: quod quantumcumque habitus fidei acquisitus in aliquo firmetur, tamen numquam habebit ita firmam adhesionem sicut per habitum fidei infusum. Patet.

Tertia conclusio: licet aliquis habitus fidei acquisitus infra scientiam non sit, multi tamen habitus acquisiti stant infra opinionem. Patet.

Corollarium primum: aliqua est fides supra opinionem, aliqua infra opinionem.

Secundum: questio ut proponitur est vera.

### (ANONYMUS)

Utrum studium theologicum sit ceteris studiis magis meritorium

(Edidit Alexander Baumgarten)

Conclusio prima. Sicut nullus anime actus est de se meritorius, sic per nullum talem homo est absolute Deo carus. Prima pars patet, quia quocumque anime actu dato sibi accidit esse meritorium, etiam si a caritate procedat vel quod Deus acceptet eum ad meritum, etiamsi a caritate procedat. Secunda pars patet, quia hominem esse carum Deo dependet a libera acceptatione divina modo quocumque actu inexistente Deus acceptat illum libere caritative.

Corollarium primum: nullum studium est de se altero magis meritorium. Patet ex prima parte conclusionis, quia nullum studium est de se meritorium.

Secundum. Hominem esse Deo carum non infert in eius anima esse habitum vel caritatis actum. Patet, quia homo potest fieri Deo carus per specialem Dei acceptationem sine aliquo accidente anime.

Tertium. Stat hominem de non caro carum fieri et tamen nichil in eo corrumpi aut generari. Patet de illo cuius actus caritatis a Deo acceptatur et prius non acceptabatur, vel de illo qui fieret sibi carus sine actu vel habitu.

Secunda conclusio. Quodlibet studium ab Ecclesia permissum de communi lege

<footnote n="17">17 et] in marg. dex. ms. || 23 habitus] in aliquo add. sed del. ms. || 34 etiam] sa add. sed del. ms.</footnote>
potest esse eterne vite meritorium. Patet: quilibet actus a caritate procedens est vite eterne meritorius. Sed sic potest esse de quolibet studio permisso ab Ecclesia, igitur.

Corrolarium primum. Non solum actus voluntatis ut sic est eterne vite meritorius. Patet, quia studium etiam quod est actus intellectus est eterne vite meritorium.

Secundum. Actus meritorius intellectus non addidit bonitatem vel meritum super voluntatis actum. Patet per Venerabilem Hugonem dicentem quod totum meritum est a voluntate, etiam stat quod unus qui non potest exteriores actus imperatos exercere, quod tantum precise mereatur sicut alter qui huiusmodi actus exteriores exercet.

Tertium. Licet actus intellectus et voluntatis sint duo merita, tamen eis non correspondent distincta premia. Prima pars patet ex primo corrolario et secunda ex secundo.

Tertia conclusio. Ceteris paribus studium theologicum est plus aliis vite eterne meritorium. Probatur, nam inter studia meritoria illud est magis meritorium quod immediatius coniungit ultimo fini, quia in eius adeptionem ordinatur meritum. Sed studium theologicum est huiusmodi, ut patet per processum theologie et aliarum scientiarum, quia quidquid queritur ad salutem invenitur in ea, prout dicit Chrisostomus super Mattheum.

Corrolarium primum. Non semper duo actus ex equali caritate procedentes sunt equaliter meritorii. Patet ex conclusione.

Secundum. Ceteris paribus studium theologicum est plus aliis appetendum. Patet ex dictis.

Tertium quod questio est vera.

### (ANONYMUS)
Utrum theologia in regimine Ecclesie sit precipua
(Edidit Alexander Baumgarten)

Conclusio prima. Licet Ecclesia a Spiritu Sancto principaliter regatur, tamen ad regimen Ecclesie studium humanum multum cooperatur. Prima pars nota est communiter per doctores. Secunda patet per illud Ioh. 15, *Paraclitus autem Spiritus Sanctus quem mittet Pater in nomine meo ille vos do omnia*, et Ioh. 16, *multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo, cum autem venerit Spiritus ille veritatis docebit vos omnem veritatem*. Secunda pars patet: propter hoc Ecclesia disposuit scientiarum studia.

Corrolarium primum: Ecclesia in hiis que sunt de necessitate salutis non errat, quia impossibile est eius rectorem principalem errare.

Secundum: sicut Ecclesia regebatur a Spiritu Sancto quando non habuit possessiones bonorum temporalium, sic etiam modo dum habet.

Tertium: licet omne studium scientiarum possit conferre ad regimen Ecclesie, tamen illud magis quod regimine Spiritus Sancti est conformius.

Secunda conclusio. Quamvis rectores ecclesiarum principalius debeant esse intenti circa bona spiritualia, tamen non debent esse negligentes circa ecclesiarum bona temporalia. Prima pars patet (per) illud Matth. 6, *primum querite regnum Dei*. Secunda patet, quia sunt || bona pauperum et ministrorum Ecclesie quibus debent sustentari, igitur fideliter tenentur ea respicere et dispensare.

5

10

15

20

25

30

35

40

137v

<footnote n="6">6 secundum] secunda ms. || 43 sunt] Is. 28 *Ve flori decidenti glorie exaltationis eius*. Ps.: *sicut fenum velociter arescent*. Gregorius: quid sunt homines in hoc mundo nisi flores in campo, vita in carne, flores est in (preno seno add. *sed del. ms.*) feno? *add. in marg. sup. ms.* || bona] Carentia visionis Dei maior pena est quam gehenna. Iero(nimus): omnis qui (exemplo apostolorum sive *add. sed del. ms.*) ad exemplum apostolorum sua relinquerunt pro Christo iudicabunt cum eo *add. in marg. ms*.</footnote>
Corrolarium primum. Rectores ecclesiarum pervertunt rectum ordinem qui spiritualia expedient per alios, per seipsos autem temporalia, quia magis debet fieri econverso supposito tamen quod ipsi sufficient ad hoc.

Secundum. Ceteris paribus bonus spiritualis magis ydoneus est pro regimine Ecclesie quam bonus temporalis et literatius minus literato.

Tertium. Male disponens de temporalibus bonis ecclesiarum fraudem in pauperes commitit.

Tertia conclusio. Etsi theologia sufficiat pro regimine Ecclesie se sola expeditius, tamen Ecclesia per eam regitur scientia iuris adiuncta. Prima pars patet, quia ipsa sola sciuntur ad vitam eternam necessaria, igitur. Antecedens patet per illud Tim. 3, quia ab infantia sacras litteras nosci que te possunt instruere ad salutem per fidem que est in Christo Ihesu; et subditur ibidem: omnis scientia divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corrigendum, ad erudiendum iniustitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum. Item, Augustinus 14 *De Trinitate*, "huic scientie attribuitur illud tantummodo quo fides saluberrima gignitur, nutritur, roboratur et defenditur". Item, spiritualis homo per eam omnia possit diiudicare. Glossa: que ad iustitiam et vitam sufficiunt. Secunda pars patet in scientia iuris multi casus particulares sunt practici ex quibus statim consimiles casus in Ecclesia emergentes possunt expediri sine longa deliberatione et sine magna scripturis transcursione, igitur.

Corrolarium primum. Ecclesia melius regitur per theologum et iuristam simul quam per nudum theologum vel iuristam.

Secundum. Licet ius canonicum et ius civile multum conferant ad regimen Ecclesie, theologia tamen originaliter et precipue.

### (ANONYMUS)

Utrum principia theologice veritatis repugnent principiis naturalis luminis

(Edidit Alexander Baumgarten)

Conclusio prima: est una prima veritas ad quam finaliter quelibet alia ordinatur. Patet conclusio, sic enim Salvator dicit de seipso *Ego sum via, veritas et vita*.

Corrolarium primum. Impossibile est aliquas duas veritates sibi invicem repugnare. Patet, quia alias ex vero sequeretur falsum.

Secundum. Principia naturalis luminis et theologice veritatis habent eandem originem prime veritatis. Patet ex premissis.

Secunda conclusio. Articuli fidei sive principia veritatis catholice non sunt eque primo alicuius eiusdem habitus theologice efficaciter causativi. Patet, cum virtute eorum non contingat scire omnes conclusiones theologice eque primo.

Corollaria propositio. Propositiones probabiles non sunt alicuius habitus theologici generative seu productive. Patet propositio, cum tales nec sunt principia veritatis theologice, nec conclusiones quare etc.

Secunda propositio. Sicut scientiis humanitus adinventis sunt supponenda sine probatione aliqua principia, sic et in theologia. Patet, quia alias non essent illius scientie sive veritatis theologice principia.

Tertium. Propositiones deducte ex principiis theologicis sciuntur scientifice, nulla principia scientiarum sibi invicem repugnant. Patet ex prima conclusione.

Corrolarium primum. Omnes argumentationes facte vel contra principia naturalis luminis vel theologice veritatis sunt defectuose in materia vel in forma peccantes.

<footnote n="35">35 scire] p. c. ms.</footnote>
Secundum. Impossibile est esse aliquam veritatem naturalis luminis que repugnet fidei articulis. Patet ex premissis.

Tertium. Questio est falsa.

Nota de remissione peccati

(Edidit Andrei Marinca)

Nota quod in datione Spiritus Sancti dicitur: *quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt.* Libet intueri illi discipuli ad tanta onera humilitatis vocati ad quantum culmem glorie sunt perducti. Ecce, non solum de semetipsis securi fiunt, sed etiam aliene obligationis potestatem relaxationis accipiunt. Principatum superni iudicii sortiuntur, ut vice Dei quibusdam peccata retineant, quibusdam relaxent. Sic eos a Deo decebat erigi, qui tantum pro Deo consenserant humiliari. Ecce qui districtum Dei iudicium metuunt, animarum iudices fiunt; et alios dampnant vel liberant. Qui semetipsos dampnari metuebant, horum profecto locum nunc in Ecclesia tenent episcopi. Solvendi atque ligandi auctoritatem suscipiunt, qui gradum regiminis sortiuntur. Grandis honor, sed grave pondus istius honoris. Durum quippe est ut qui nescit habere moderamina vite sue, iudex fiat vite aliene. Et plerumque contingit, ut hunc iudicii locus teneat, cui ad locum vita minime concordat, ac sepe agitur ut vel dampni immeritos vel alios ipse ligatus absolvat. Sepe in solvendis ac ligandis subditis sue voluntatis motus, non autem causarum merita sequitur. Unde fit ut ipsa ligandi et solvendi potestate se privet, qui hanc pro suis voluntatibus et non pro subditorium moribus exercet. Sepe fit ut erga quemlibet proximum odio vel gratia moveatur pastor. Iudicare autem digne de subditis nequeunt, qui in subditorum causis sua vel odia vel gratiam secuuntur. Unde recte per Prophetam dicitur: *mortificabant animas que non moriuntur et vivificabant animas que non vivunt.* Non morientem quippe mortificat, qui iustum dampnat, et non victurum vivificare nititur, qui reum a supplicio solvere conatur. Cause ergo pensande sunt, et tunc ligandi atque solvendi potestas exercenda. Videndum que culpa aut que sit penitentia secuta post culpam, ut quos omnipotens Deus per compunctionis gratiam visitat, illos pastoris sententia absolvat. Tunc enim vera est absolutio presidentis, cum interni sequitur arbitrium iudicis. Quod bene quadriduani mortui resuscitatio illa significat, que videlicet demonstrat quia prius Dominus mortuum vocavit, et vivificavit dicens: *Lazare, veni foras, et postmodum is qui vivus egressus fuerat a discipulis est solutus, sicut scriptum est: cumque egressus esset qui fuerat ligatus institis, tunc dixit discipulis: solvite eum et sinite abire.* Ecce illum discipuli iam viventem solvunt, quem magister resuscitaverat mortuum. Si enim discipuli || Lazarum mortuum solverent, fetorem magis ostenderent quam virtutem. Ex qua consideratione intuendum est quod illos nos debemus per pastoralem auctoritatem absolvere, quos auctorem nostrum cognoscimus per suscitantem gratiam vivificare, que nimirum vivificatio ante operationem rectitudinis in ipsa iam cognoscitur confessione peccati. Unde et ipsi huic mortuo Lazaro nequaquam dicitur “revivisce”, sed “veni foras.” Omnis quippe peccator, dum culpam suam intra conscientiam abscondit, introrsus latet, in suis penetralibus occultatur. Sed mortuus venit foras, cum peccator nequitias suas sponte confitetur.

138r

<footnote n="1">1 secundum] tertium a. c. ms. || 4 nota] in omelia octave Pasche add. in marg. sin. ms. || 13 episcopi] in marg. sin. ms. || 14 suscipiunt] p. c. ms. || 35 discipuli] amor ex dono generatur, iuxta illud exemplum Symoni quia cui plus donavit, ubi enim est maior Domini largitio, ibi est maioris amoris inflammatio. Sed inter omnia dona que a Deo recepimus, illud est potissimum quod per mortem suam solvit redemptionis humane precium, et hoc dicit Bernardus: (bernardus] em. ms.) super omnia te michi reddit amabilem, bone Ihesu, calix quem libisti opus nostre redemptionis. add. in marg. inf. ms. || 135 lazarum] Multiply sunt infirmitates eorum, post acceleraverunt, Ps. Inple facies ignominia et querent nomen tuum, Domine, Ps. 82. add. in marg. sup. ms. || 37 nostrum] p. c. ms. || 39 ipsi] p. c. in marg. sin. ms.</footnote>
Lazaro ergo dicitur “veni foras”, acsi aperte cuilibet mortuo in culpa diceretur: “cur reatum tuum intra conscientiam abscondis, foras iam per confessionem egredere, qui apud te interius per negationem iaces.” Veniat itaque foras mortuus, id est culpam confiteatur peccator; venientem vero foras solvant discipuli ut pastores Ecclesie, ei penam debeant admonere quam meruit, qui non erubuit confiteri quod fecit. Hec de solutionis ordine breviter dixerim, ut sub magno moderamine pastores Ecclesie vel solvere studeant, vel ligare. Sed utrum iuste an iniuste obliget pastor, pastoris tamen sententia gregi timenda est, ne is qui subest, et cum iniuste fortassan ligatur ipsam obligationis sue sententiam, ex alia culpa mereatur. Pastor ergo vel absolvere indiscrete timeat, vel ligare. Is autem qui sub manu pastoris est, ligari metuat vel iniuste ne pastoris sui iudicium temere reprehendat, ne si et iniuste ligatus est, ex ipsa tumide reprehensionis superbia culpa que non erat fiat. Verba sunt beati Gregorii *super Evangelia*, omelia 26, “Cum esset sero die illa.”

## Nota de misericordia Dei

(Edidit Andrei Marinca)

Ubique nobis occurit superna medicina, quia et dedit homini precepta ne peccet, et tamen peccanti dedit remedia ne desperet. Adest testis divine misericordie hec ipsa de qua loquimur Maria, de qua Phariseus dum pietatis fontem vellet obstruere dicebat: hic si propheta esset, sciret utique que et qualis est mulier que tangit eum, quia peccatrix est. Sed lavit lacrimis maculas cordis et corporis, redemptoris sui vestigia tetigit, que sua itinera prava dereliquit. Tantumque apud eum locum gratie invenit, ut hunc quoque apostolis eius, videlicet nunciis, ipsa nunciaret. Quid itaque, fratres, quid in hac re debemus aspicere, nisi immensam misericordiam conditoris, qui nobis velut in signo ad exemplum penitentie posuit eos quos per penitentiam vivere post lapsum fecit? Perpendo etenim Petrum, considero latronem, aspicio Zacheum, intueor Mariam et nichil in hiis aliud video, nisi ante oculos nostros posita spei et penitentie exempla. Fortasse enim in fide lapsus est aliquis,aspiciat Petrum, qui amare flevit, quod timide negavit. Alius contra proximum suum in malitia crudelitatis exarsit. Aspiciat latronem qui et in ipso mortis articulo ad vite premia penitendo pervenit. Alius avaritie estibus anhelans aliena diripuit. Aspiciat Zacheum, qui si quid alteri abstulit, quadruplum reddidit. Alius libidine igne succensus, carnis munditiam perdidit. Aspiciat Mariam, que in se amorem carnis igne divini amoris exarsit. Ecce omnipotens Deus ubique oculis nostris, quos imitari debeamus obcigit, ubique exempla sue misericordie opponit. Mala ergo iam displicent vel experta. Libenter obliviscitur omnipotens Deus quod nocentes paratus est penitentiam nostram nobis ad innocentiam deputare. Inquinati post aquas salutis, renascamur ex lacrimis. Itaque sicut modo genite infantes lac concupiscite. Verba sunt beati Gregorii *super Ewangelia*, omelia 25 in fine, “Maria stabat ad monumentum foris plorans.”

Quidquid sibi turpiter exhibuerat, hoc iam Deo laudabiliter offerebat. Oculis terrena concupierat, sed hos iam per penitentiam conterens flebat. Capillos ad compositionem vultus exhibuerat, sed iam capillis lacrimas tergebat. Ore superba dixerat, sed pedes Domini osculans, hec in redemptoris sui vestigia figebat. Quot ergo habuit in se oblectamenta, tot de se invenit holocausta. Convertit ad virtutum numerum, numerum criminum, ut totum Deo serviret in penitentia, quidquid in se Deum con-

<footnote n="1">1 in culpa] in peccato a. c. ms. || 8 ne] hec add. sed del. ms. || 14 nota] feria quinta pasche in fine omelie. add. in marg. dex. ms. || 15 precepta] preceptum sup. l. ms. || 23 exemplum] nota exempla divine bonitatis provocantia ad penitentiam. add. in marg. dex. ms. || 38 quidquid] nota de vera penitentia add. in marg. dex. ms.</footnote>
temperat in culpa. Verba sunt beati Gregorii *super Ewangelia*, omelia 33, “Rogabat Ihesum quidam Phariseus ut manducaret cum illo.” De sancta Maria Magdalena.

Nota quomodo verbum Dei est ubique

(Edidit Andrei Marinca)

Non enim pars unigeniti venit in corpore, nec se ipse divisit, ut dimidius apud
Patrem et dimidius esset in Virgine, sed totus apud Patrem et totus in Virgine, totus
in sinu Patris, totus in humano corpore, non relinquens superiora, venit querere
terrena, que in celis sunt conservans et que in terra sunt salvans. Ubique omnipotens,
inscissus, indivisus, hic sanctus unigenitus Deus. Sicut enim hoc verbum humanum
et corporale immissum in auribus plurimorum non dividitur per singulos ut pars
sit in alio et pars sit iterum in alio, sed in omnibus integrum et plenum habetur, ut
in uno quoque totum sit quanto magis verbum Dei unigenitus ubique totus est in
celo et in terra, apud Patrem et in Virgine? Et non dividitur ut dictum est, neque
scinditur, neque in partes efficitur, sed totus totum tenet, totum implet, totum
illustrat et possidet. Verba sunt ad Gregorium super “Cum esset desponsata.”

Nota (de temptatione)

(Edidit Andrei Marinca)

Lassati sumus in via iniquitatis et perditionis, et ambulavimus vias difficiles.
Viam autem Domini ignoravimus. Quid nobis profuit superbia aut diviciarum
iactantia quid contulit nobis. *Transierunt omnia illa tamquam umbra et tamquam
nuncius percurrens, et tamquam navis que pertransit fluctuantem aquam, cuius cum
preterierit non est vestigium invenire*, Sap. 5.

Vasa figuli probat fornax, et homines iustos temptationis tribulationis, Eccles. 27.
Bona est oratio cum ieiunio et elemosina magis quam thezauros auri condere, quo-
niam elemosina a morte liberat, et ipsa est que purgat peccata et facit invenire vitam
eternam. Quia acceptus eras Deo, necesse fuit ut temptationis probaret te, Tob. 12. ||

*Vigilate et orate ut non intretis in temptationem. Spiritus quidem promptus est. Caro autem infirma. Matth. 26: *Ductus est illuc in desertum a spiritu ut temptaretur a dyabolo*. Matth. 4 a: *Et ne nos inducas in temptationem*. Matth. 6 b: *Fili, accedens*

138v

2 ihesum ] in marg. sin. ms. || 8 inscissus ] p. c. ms. || 15 nota ] si secundum carnem vixeritis, morte moriemini. Si autem Spiritu facta carnis mortificatis vivetis, Rom. 8. add. in marg. sin. ms. || 16 lassati ] quem fructum humanitatis tunc in illis in quibus nunc erubescitis, Rom. 6, sicut exhibeatis membra vestra, Rom. 6. add. in marg. dex. ms. || 17 ignoravimus ] si non in timore Domini tenueris te instanter, cito subvertetur domus tua, Eccles. 27. add. in marg. dex. ms. || 21 vasa ] nota de temptatione add. in marg. dex. ms. || 24 12 ] quoniam propter te mortificamur, tota die estimati sumus sicut oves occisionis, Ps. 43. Rom. 8f, prudentia carnis mors est. Prudentia autem spiritus vita et pax, quoniam sapientia carnis inimica est Deo, legi enim Dei non est subiecta, nec enim potest. Qui autem in carne sunt Deo placere non possunt, Rom. 8: sicut exhibuistis membra vestra servire mundicie (mundicie] in marg. sin. ms.) iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibebo membra vestra servire iustitie in sanctificationem, Rom. 6f. Qui tribulant me exultabunt si motus fuero, Ps. 12. Quoniam in te eripiar a temptatione et in Deo meo transgrediar murum, Ps. 17. Ieronimus: Cinis et cilicium arma sunt penitentium. add. in marg. inf. ms. || 25 vigilate ] Ne accesseris ad illum duplici corde, Eccli. 1, scilicet Deum. Augustinus: Non cordis passibus, sed mentis affectibus et vite moribus duplici corde accessus est bonus terminus optimus, sed modus malus. Duplici corde accedit qui non propter Deum, sed propter temporalia accedit. Matth. 7: *Non potestis Deo servire et mammone. Ve duplici corde*. Eccli. 2. Item: Duplici corde accedit cum extra profitetur quod corde non credit. Trene 1. Confetur se nosse Deum, factis autem negant quod facit ficta fides. Item: Duplici corde accedit qui cum proposito recedendi accedit. Iac. 1: *Vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis*. Gorrà. Bernhardus: Nos dormitamus, Domine, te pro nobis orante. Excita nos ut vigilemus ne in temptationes intremus. Si quis spiritum Christi non habet, hic non est eius. Si autem in vobis Christus est, corpus quidem mortuum est propter peccatum. *Spiritus vero vivit propter iustificationem*. Rom. 8. add. in marg. sup. ms. ; Quicumque enim *spiritum Dei aguntur, hii filii Dei sunt*. Rom. 8. Cui regni detur hereditas, quia *si filius, et heres per Deum*. Gal. 4. *Spiritus adiuvat infirmitatem nostram*. Rom. 8. add. in marg. sin. ms. || 27 b ] iter. in marg. sin. ms.
ad servitutem Dei, per quam detur hereditas, quia Deo servire regnare est. Eccli. 2: *Sta in iustitia*, id est, constans esto in iustitia ut sis servus fidelis. *Et timore*, ut sis servus humilitatis ne ammittatur hereditas, quia Eccli. 27: *Si non in timore Domini tenueris te*, etc. Felix copula timor et iustitia, quia iustitia sine timore surgitur in elationem, timor sine iustitia cadit in desperationem. Timor cum iustitia servat equitatem. Necesse enim habemus esse constantes, quia *temptatio est vita hominis super terram*. Iob Et quia multiplicem habemus, temptaret. Ideo dicit: *Et prepara animam tuam ad temptationem*, id est sollicite. Previde anime tue ne succumbat in temptatione. Matth. 26: *Vigilate et orate*, etc. Et bene supposito servitio preparat ad temptationem quia sicut militare non convenit nisi nebilibus, sic nec temptatio nisi Deus acceptis. Tob. 12: *quia acceptus eras Deo*, etc. Gregorius: Eos pulsare dyabolus negligit quos quiete viro possidere se sentit. Sed e contra, pharao contemptus surgit in scandala.

## Nota quomodo mors possit appeti

(Edidit Edit Anna Lukács)

Phil. 1: *Cupio dissolvi et esse cum Christo.*

Respondetur: Mors potest appeti propter desiderium patrie, sed non propter tedium presentis vite. Sed contra: Helias petiit mortem propter tedium presentis miserie III Reg. 19, et Ionas Ione: *Tolle, queso, animam meam*. Responsio: Helias et Ionas voluntate naturali volebant a miseria liberari, et hoc licet dum tamen sine disperatione. Hec Gorra Eccli. 2.

## Nota de tribulatione

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Sustine*, id est, sub te tene. *Sustentationes Dei*, id est tribulationes a Deo illatas que dicuntur sustentationes, quia Dominus per huiusmodi sustentat, per flagella enim erudit rationalem, reprimit concupiscibilem, humiliat irascibilem, protegit totum hominem. Unde Ps.: *Anima nostra sustinet Dominum*; Is. 25: Salvabit nos, Dominus, et sustinuimus eum. Et si solus sustinere non potes, *coniungere Deo* per amorem, et sic sustinere poteris. Unde Iob 17: *Libera me, Domine, et pone me*, etc. *Et sustine ut crescat in novissimo vita tua*, id est, ut augeatur tibi meritum vite eterne. Bene crescit vita quando a miseria transitur ad iocunditatem. Gorra. Augustinus: Quod flagellum grano, quod fornax auro, quod lima fero, hoc tribulatio iusto.

## Nota de timore Domini

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Serva timorem illius* tanquam thesaurus sapientie; Is. 33: *Timor Domini ipse est thesaurus eius*. Quidam habent timorem inter adversa, sed non servant inter prospera. Isti sunt qui non timent Deum, nisi quando tonat. *Et in illo veterasce*, id est permane usque in finem; Prov. 28: *Beatus homo qui semper est pavidus. Metuentes Dominum, sustinete misericordiam eius*, id est, expectate patienter misericordiam eius qui liberavit vos. Ps.: *Oculi Domini super timentes eum, et in eis qui sperant super misericordiam eius, ut eruat a morte animas eorum*. Et non deflectatis ab

<footnote n="1">1 eccli. 2] *add. in marg. dex. ms.* || 8 *sollicite*] subditur necessitas constantie *add. in marg. dex. ms.* || *previde*] *Timor Domini expellit peccatum*. Eccli. 1 *add. in marg. sin. ms.* || 12 *pharao*] *pharoo ms.* || 14 *appeti*] Ratio fuit advocata spiritualitas in Christo, quando dixit: *Non sic ego, sed sicut tu vis Pater. add. in marg. sin. ms.* || 21 *tribulatione*] *Peccata* hominum *in tribulatione dimittis*. Tob. 3 *add. iuxta titulum ms.* || 22 *sustine*] Eccli. 2 *sup. l. ms.* || 25 *unde*] *Venite ad me omnes qui laboratis*, etc. Matth. 11. Eccli. 2: *Ve qui derelinquerunt vias rectas et diverterunt in vias pravas. add. in marg. ms.* || 32 *illius*] Eccli. 2 *add. sup. l. ms.*</footnote>
illo per impatientiam, per inconstantiam, per desperationem, ut vobis possit dici illud Luc. 22: *Vos estis qui permansistis mecum in temptatione mea ne cadatis*. In Deo enim est perfecta stabilitas, extra ipsum est mobilitas, ideo qui ab ipso deflectit, necesse habet cadere. Ier. 17: *Recedentes a te, in terra scribentur. Qui timetis Dominum, diligete illum*, quia vero timentibus non sufficit credere, nec sperare, nisi assit dilectio. Latera enim civitatis oportet equalia esse, ut dicitur Apoc. 21, *Et illuminabuntur corda vestra*, quia hec duo necessaria sunt in bonis simul: amore sine timore presumit, timor sine amore affligit. Ez. 1: *Hec erat visio discurrens in medio animalium*, splendor ignis quoad dilectionem, et de igne fulgetur egrediens quoad timorem.

Nota de multitudine inimicorum invisibilium

(Edidit Edit Anna Lukács)

Dyabolus apparuit cuidam sancto patri in specie medici portans diversas pixides, qui, cum quereret ab eo ad quid sibi tot pixides, volens uti elevationem* porrigam sibi statim aliam, id est si vicerit unam temptationem, statim immittam sibi aliam. Homo tot habet inimicos quot crines in capite.

Nota de temptatione

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Vos estis qui permansistis mecum in temptationibus meis. Orate ne intretis in temptationem. Et ipse avulsus est ab eis quantum iactus est lapidis, et positis genibus orabat dicens: Pater, si vis transfer calicem istum a me. Verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat. Apparuit autem illi angelus de celo confortans eum. Et factus est sudor eius sicut gutte sanguinis decurrentis in terram. Et cum surrexisset ab oratione et cum venisset ad discipulos suos, invenit eos dormientes pre tristitia. Et ait illis: Quare dormitis? Surgite et orate, ne intretis in temptationem. Luc. 22. Temptatio vos non apprehendat nisi humana. Fidelis autem Deus est, qui non patietur vos temptari super illud quod potestis, sed faciet cum temptatione etiam proventum ut possitis sustinere. I Cor. 10. Non temptabis Dominum Deum tuum. Deut. 6. Et Matth. 4. Proba me, Domine, et tempta me, ore renes meos et cor meum. Ps. 25. Noli esse quasi homo qui temptat Deum. Eccli. 8. Temptavit Deus Abraham. Gen. 22.*

*Fidelis Deus*, id est verax in promissis. Ps.: *Fidelis Dominus in omnibus verbis suis. Qui non patietur vos temptari supra id quod potestis*, quod utique posset dyabolus si permitteretur, quia non est potestas super terram que ei comparetur. Iob 40: *Sed faciet cum temptatione etiam proventum*, id est virtutis augmentum. Is. 40: *Dat lasso virtutem*. Augustinus: Qui dat temptanti dyabolo licentiam? Ipse dat temptatis misericordiam, proventum inquam ita ut possitis sustinere ne deficiatis in luctu, sed vincatis quod fit per humilitatem, ut dicit Augustinus: Illi enim non crepant in fornace, qui non habent ventum superbie.

Unde Thomas ait Ioh. 11: *Eamus et nos et moriamur cum illo*. Et Petrus Ioh. 6: *Domine, ad quem ibimus? Verba vite eterne habes*. Ad evitandum temptationem recurrendum est ad orationem, de qua Matth. 6, Pater noster: *Et ne nos inducas*

<footnote n="1">1 illo] *Ad tempus credunt et in tempore temptationis recedunt*. Luc. 8. *add. in marg. ms.* || 6 dilectio] Fidei est illuminare, caritatis inflammare. Gorra. Hier. Avis sine plumis volare nititur. *add. in marg. ms.* || 15 capite] Non interioribus, sed exterioribus, quas suscipit a Iudeis. *add. sub l. ms.* || 23 dormitis] Augustinus: Propter Christum pati humana temptatio est. *add. in marg. ms.* || 22] De temptatione interiori mala, et tunc est permissio, quasi dicat: nulla peccati delectatio vos apprehendat, nisi forte venialis, sine qua vita humana non ducitur. *Non enim est homo semper qui faciat bonum, et non pecet*. IV Reg. 6. *add. in marg. ms.* || 32 augmentum] sed contra quod fit de licentia, licite fit, ergo licet dyabolo temptare. Respondetur: lincentia acciditur hic pro permissione, non pro concessione. Gorra. *add. in marg. ms.*</footnote>
in temptationem. Sicut enim fur audito clamore fugit, et vicini veniunt ad succursum, ita clamor orationis dyabolum fugit, sanctos ad succurrendum excitat. Unde qui in temptatione positus non orat, socius videtur furoris, id est dyaboli et proditor Domini, cum videat hostem Domini sui parare insidias ad capiendum castrum eius, et non clamat. Temptationis initium est suggestio, medium consensus in delectationem vel in opus, consummatio est ipsum opus. Non dixit: Non temptemini. Impossibile est enim hominem temptari, sed: *Ne intretis in temptationem*, id est ne vos temptatio superet et teneat irretitos sicut pescis tenetur quando intrat nassam. ||

Nota de temptatione

(Edidit Edit Anna Lukács)

Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos. Argumentum est hic quod quid non est conversus, non potest alios confirmare. Eccli. 34: *Ab immundo, quis mundatur?* In hoc etiam innuitur quod surrecturus erat firmior omnibus. Unde patet impletum in eo, illud quod dicitur Rom. 8: *Scimus quoniam diligentibus Deum oportet cooperantur in bonum*. Utile enim est viris sanctis temptari propter multa. Primo, ut suam infirmitatem experiantur, et inde humilientur, et cautiores reddantur. Eccli. 24: *Qui non est temptatus, qualia scit?* Secundo, ut alienis infirmitatibus compatiantur. Hebr. 3: *Temptatum per omnia pro similitudine absque peccato*. Non enim habemus pontificem qui non possit compati infirmibus nostris. Hebr. 4. Tertio, ut eternam coronam habere mereantur que probatis promittitur. Iac. 1: *Beatus vir qui suffert temptationem: quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam* etc.

Nota quod quatuor modis retrahi solet aliquis a mali perpetuatione, scilicet timore, pudore, amicabili sermone, beneficii exhibitione.

<ANONYMUS>

Nota pulchrum sermonem de quadragesima in prima dominica

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Ductus est Iesus in desertum*. Matth. 4 a. Quis est ille Iehsus, nisi homo bonus existens in gratia divina qui optime dicitur Iehsus? Iehsus dicitur sicut dixit angelus ad Beatam Virginem: *Vocabis nomen eius Iehsum*. Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Sed bonus homo potest vocari salvator vel contentor, quia non solum salvat vel continet genus humanum, sed totum mundum. Probo secundum Dionysium: Universum est sicut cathena, in qua sunt multi circuli, quorum unus continet alium. Sic est etiam in universo quod superior creatura continet quidquid inferior, et adhuc plus quod potest exemplariter patere, quia planta continet lapidem, et adhuc plus. Lapis enim habet quod etiam habent planta,

5

10

15

20

25

30

35

<footnote n="9">9 nassam] Nota quod Dominus non inducit in temptationem causaliter, sed permissive vel deserendo, non efficiendo, et ita ne nos inducas in temptationem, id est ne nos permittas labi in consensum et delectationem sive opus. Aliud est temptari quod fit quando homo simpliciter pulsatur, aliud incidere in temptationes quod fit quando impulsus resistendo pungnat. Et hec duo sunt materia veritatis: aliud induci quod fit quando consentit et delectatur; aliud subduci quod fit quando decipitur, et hec sunt mala. *add. in marg. ms.* || 10 nota] 33 *add. in marg. sup. ms.* || 12 34] Nota quod utile est bonis viris ut temptentur. *add. in marg. ms.* || 19-20 pontificem — hebr. 4] *add. in marg. ms.* || 23 nota] *Non apparebis* (vacuus *add. sed del. ms.*) *ante conspectum Domini vacuus*. Eccli. 35. *add. in marg. dex. ms.* ; Nota bene *add. in marg. sin. ms.* || 24 exhibitione] *St Spirituvi ducimini, non estis sub lege. add. ms.* || 26 dominica] Bernhardus: Desertum dicitur quasi derelictum a virtutum administratione, cum earum conventus, habundat iniquitate. *add. in marg. sin. ms.* ; Intemperatus concupiscit delectabilia omnia vel que maxime, et ducitur a concupiscentia ut pre aliis hec elitag. Propter quod tristatur non adipiscens; cum tristitia enim concupiscentia. Incontinenti enim assimilatur propter delectationem tristari. 1 *Ethicorum* capitulo ultimo de temperantia. *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
et adhuc plus, scilicet vivere quod non habet lapis; etc. Ista autem cathena aurea in esse dependet a Deo mediante bono homine qui est in gratia, quia gratia est super naturam et nobilior tota natura, et circulus quo totus mundus vel universum connectitur Deo. Est bonus homo existens in gratia, et ideo bonus homo, cum contineat vel salvet totum mundum, optime dicitur salvator talis homo. Ille autem Iehsus vel homo ducitur a spiritu tribus ductibus vel gradibus in desertum; quorum primus vocatur abiectio sui, secundus mortificatio carnis, tertius contempus mundane prosperitatis. Isti enim sunt tres gradus quibus itur ad perfectionem, super quos fundatur omnis vita perfecta et omnis ordo. Quicumque enim dicitur esse perfectus, oportet quod semetipsum abiciat. Unde Dominus in Evangelio: *Nisi granum frumenti candens in terra mortuum fuerit, ipsum solum manet. Si autem mortuum fuerit, multum fructum affert*, cuius ratio naturalis est 1 *De generatione*: Generatio enim unius est corruptio alterius, et econverso. Quando enim materia recipit unam formam, oportet quod ammitat aliam, et ideo quamdiu homo vixerit vita alibi, nunquam poterit habere vitam supernaturalem, et sic quicumque voluerit perficere debet seipsum primo abicere.

Secundo debet carnem suam mortificare, quia secundum Apostolum: *Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem; et sibi muto contrariantur*. Contraria autem non possunt simul inesse uno subiecto 10 *Metaphysice*; immo mu- tuo se expellunt. Et ideo dicit Apostolus: *Si spiritu vixeritis*, desideria carnis non per- ficietis; quia nullus potest duobus dominis contrariis et non subalternatis servire; aut enim unum diliget, et alterum odio habebit, vel econverso. Et ideo: Si aliquis voluit supernaturaliter vivere, oportet ipsum carnem suam cum suis desideriis mortificare.

Tertio debet totum mundum et ea que in mundo sunt contempnere, si cum Christo voluerit in perpetuum vivere, cuius ratio est: Ubicumque enim deficit consolatio mundana, ibi incipit consolatio divina. Et sic potest patere exemplariter in elementis: Ubi enim terra desinit, ibi incipit aqua; et ubi aqua, ibi aer; et ubi aer, ibi ignis; et ubi ignis, ibi celum. Et sic patet quod quicumque dimittit totum mundum et ea que mundi sunt, quod celum sibi recipit, ubi est terminus istorum trium graduum.

Isti enim tres gradus tanguntur in Evangelio Luc. 9: *Quicumque vult venire post me, abneget semetipsum quoad primum; et tollat crucem suam quoad secundum; et sequatur me* quoad tertium, non mundum. Et sic bonus homo ducitur a Spiritu Sanc- to hiis gradibus in desertum. Ubi sciendum quod desertum nichil aliud est quam solitudo mentis, unde dicitur Os. 2: *Ducam eam*, id est mentem, *in solitudinem*.

Triplex autem est in nobis ista solitudo sive desertum.

<footnote n="1">1 autem] cah add. sed del. ms. || aurea] add. in marg. ms. ; Plato dixit armoniam et ordinem entium cathenam auream de celo ad terram expansam. add. in marg. ms. || 10 abiciat] *Hec est dies boni nuntii*. Reg. *Et repulit tabernaculum Sylo, tabernaculum suum, ubi habitavit in hominibus*. Ps. 77 add. in marg. ms. || 15 supernaturalem] *Quia animalis homo non percipit ea que Dei sunt*. I Cor. 3. add. in marg. ms. || 18 contrariantur] Gal. 5 add. in marg. ms. || 19 10] Nota de annuntiatione omne virginis add. in marg. ms. || 21 potest] *In quo sunt omnes thesauri sapientie et scientie Dei absconditi*. Col. 2 a. *Christus vero tamquam filius in domo sua: que domus sumus nos*. Hebr. 3 b. *Adeamus ergo cum fiducia ad thronum gratie eius, ut misericoridam consequamur, et gratiam inveniamus in auxilio opportuno*. Hebr. 4 g. *Egredietur virga*, scilicet discipline, *de radice Yesse*, id est incendio caritatis. Is. 11. *Vox exultationis et salutis in tabernaculis iustorum*. *Hec est dies quam fecit Dominus; exsultemus et letamur in ea*. Ps. 117. *Quam pulchra tabernacula tua, Iacob!* Num. 24 Soph. *Letare et exulta in omni corde tuo*. *Hec est*, etc. Licet omnem diem fecerit Dominus, tamen hanc specialiter fecisse dicitur propter specialem gratiam in ipsa exhibitam. I Reg. 11. *Hodie fecit Dominus salutem in Israel*. II Cor. 6. *Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis*. Et ideo: *Exultamus extra, et letamur* intra, sicut et ea que Dei sunt etiam postea. Ita egri in die sanationis, captivi in die fas sue redemptionis, prosperes in die sue ditationis Soph. 3. *Exulta et lethare Israel*. Ex. 3 a. *Sanctum est templum tuum, mirabile in equitate*. Ps. 64. *Qui creavit me, requievit in tabernaculo meo*. Eccli. 24. *In me gratia omnis vite et veritatis, in me omnis spes vite et veritatis*. Eccli. 24. add. in marg. ms. || 27 et²] p. c. ms.</footnote>
Prima est que est vacua ab habitatione omnium carnalium voluptatum, quando homo non sequitur suos sensus et passiones, et ista est principium omnis virtutis moralis. Secundum desertum est quando homo non solum transgreditur sensibilia exteriora, sed etiam interiora, videlicet imaginationes, cogitationes et affectiones. Tertium est quando homo non solum transit sensibilia exteriora et interiora, sed etiam omnia naturaliter mutabilia, et lumine sui intellectus solum Deum et celestia contemplatur et speculatur.

In primo deserto clamat Iohannes, in quo est gratia, quia primum desertum est principium omnis virtutis que consistit in medio, quia in isto deserto mensuratur et ponit metas omnibus concupiscibilibus et operibus mundanis quod si, tunc tantum et taliter condendum, dormiendum* et vigilandum sit.

Ad secundum desertum ducit Christus discipulos orare. Matth. 6. Venite in desertum seorsum, requiescite; quia in isto deserto nichil imaginationum, cogitationum, affectionum, voluptatum studiorum est, cui mens vel ratio non ponat metas sapientie.

In tertio deserto, scilicet in interioribus intrat Moyses, et visiones Dei magnas videt, quia in isto deserto mens divino lumine illuminatur, et eius amore inflammatur, ut nichil aliud sciat nisi solum Deum: *Nichil iudicavi me scire inter vos, nisi Iehsum Christum et hunc crucifixum.*

Tria dixi vobis per ordinem. Primo, quis sit iste Iehsus qui sic ducitur, et dixi quod Iehsus est bonus homo existens in gratia. Secundo dixi quod ducitur tribus ducibus, etc. Tertio dixi quod triplex est in nobis solitudo seu desertum. Modo dicas, a quo ducitur? Dico quod a Spiritu Sancto, ubi notandum quod tria sunt opera Spiritus Sancti, videlicet agere, ducere et expellere. Ista prosequire prout poteris.

*Cumque Moyses minasset gregem ad interiora deserti, venit ad montem Dei Oreb. Apparuit ei Dominus in flamma ignis de medio rubi, et videbat quod rubus arderet et non comburetur. Dixit ergo Moyses: Vadam et videbo visionem hanc magnam, quare non comburatur rubus. Cernens quod pergeret ad videndum, vocavit eum de medio rubi, et ait: Moyses, Moyses. Qui respondit: Assum. Ait ille: Ne appropies, inquit, huc. Solve calceamentum de pedibus tuis: locus enim, in quo stas, terra sancta est. Et ait: Ego sum Deus patris tui, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Iacob. Abscondit Moyses faciem suam, non enim audebat aspicere contra Deum.* Ex. 3a.

*Temptat Deus ut exerceat, Deut. 13: Temptat vos Deus vester, ut palam fiat, utrum diligatis eum an non. Item: Ut posteris det exemplum, Tob. 2. Hanc temptationem ideo permisit venire illi, ut posteris daretur exemplum patientie illius. Item: Ut probet, Gen. 22: Temptavit Deus Abraham; et sic temptatus est Iob. Item: Ut purget. Sap. 3. Temptavit illos, et invenit eos dignos se.*

*Item: Ut declarret superbiam cordis. II Par. 32. Dereliquit eam Dominus ut temptaretur. Item: Ut doceat: Eccli. 34: Quicumque temptatus non est, quid scit; quasi dicit, nichil.*

De gula: Matth. 4: *Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant.* De luxuria: I Cor. 7: *Ne temptet vos Sathanas.* De patientia: Gal. 6: *Considerans teipsum, ne et tu tempteris.* De omni creatura: Sap. 14: *Creature Dei facte sunt in odium et in temptationem.* De concupiscentia: Iac. 1: *Unusquisque temptatur a propria*

<footnote n="17">17 deserto] q\* add. sed del. ms. || 25 cumque] Nota huiusmodi add. in marg. ms. ||</footnote>

<footnote n="29">29 appropies] p. c. ms. || 33 temptat¹] Nota quare Deus temptet add. in marg. ms. || 39 non]
p. c. ms. || 41 de¹] dyabolus temptat add. in marg. ms.</footnote>
*concupiscentia*. De pigritia: Matth. 26: *Vigilate et orate, ne intretis in temptationem*. De amore vite: Iob 7: *Temptatio est vita hominis super terram*. ||

Leo in sermone

(Edidit Edit Anna Lukács)

139v

Nemo de corde sui puritate confidat cum pervigil ille temptator actoribus pulset insidiis quos maxime viderit abstinere peccatis. Nam a quo dolor suos contineat qui ipsum quoque dominum maiestatis ausus est attemptare? Quia ergo hostis antiquos laqueos peccati ubique pretendere non desinit, et maxime cum sacratiora sunt celebranda misteria, merito spiritus imbuit populum Christianum, ut ad paschale festum se per 40 dierum continentiam prepararet. In hiis ergo diebus pietatis opera habundantius exequamur.

In olimpiadibus non optimi et fortissimi coronantur, sed agonizantes. 1 *Ethicorum* capitulo xi. Unumquodque bene secundum propriam virtutem perfecitur. Si autem humanum bonum anime operatio sit secundum virtutem, si autem secundum plures virtutes, secundum perfectissim et optimam, amplius autem in vita perfecta. Una enim yrundo ver non facit, nec una dies. Ita utique nec beatum et felicem una dies, neque paucum tempus 1 *Ethicorum* capitulo 9. Pro iustitia agonizare pro anima tua, et usque ad mortem certa pro iustitia, Eccli.

Nota de temptatione Gregorii in omelia 16

*Ductus est Iesus in desertum*. Matth. 4a

(Edidit Edit Anna Lukács)

Non est indignum redemptori nostro quod voluit temptari qui venerat occidi. Iustum quippe erat, ut sic temptationes nostras suis temptationibus vinceret, sicut mortem nostram venerat sua morte superare. Sed sciendum nobis est quod tribus modis temptatio agitur: suggestione, delectatione, consensu. Et nos cum temptamur, plerumque in delectatione aut etiam in consensu labimur, quia ex carnis peccato propagati in nobis ipsis gerimus, unde certamina tolleramus. Deus vero qui in

1 26] 27 a. c. ms. || 2 terram] *Militia est vita hominis super terram. Quapropter et ego non parcam ori meo: loquar in tribulatione spiritus mei; confabulabor cum amaritudine anime mee. Numquid etc.* ¶ *Quam ob rem elegit suspendium anima mea, et mortem ossa mea. Desperavi; nequaquam ultra iam vivam. Iob 7. Timenti Dominum non occurrent mala: sed in temptatione Deus illum conservabit et liberabit a malis.* Eccli. 33 a. ¶ *Licet occasio temptationis immittatur a dyabolo, tamen vis temptationis sine concupiscentia non completur, sicut flatu ligna, nisi ignis presens fuerit, non accenduntur. Accipiet coronam vite.* Iac. 1; id est vitam perpetuam que non finitur, sicut oritur corona que dabitur victoribus in signum victori. Apoc. 2. *Esto fidelis usque ad mortem*; et dicitur vite ad differentiam corone mortis qua coronantur mali. Deus non immittit mala in cogitationes; sic enim fit temptatio ab hoste et carne. *Unusquisque temptatur* temptatione seducente interiori *a concupiscentia sua*, id est a fomite originatur, *abstractus a bono, Glossa* 1. Recto itinere *et illectus, Glossa*, ad malum duos terminos motus defectivi, qui est peccatum vel abstractus a bono incommutabili, illectus ad bonum commutabile. Peccatum enim est sumpto incommutabili bono, bono commutabili adherere secundum Augustinum. *Deinde* etc., ponit gradus temptationis, scilicet in delectatione qua homo allicitur; in consensu quo peccatum concipitur; in opere quo peragimus; in consuetudine qua conservatur. *Deinde concupiscentia* illecta, scilicet per amorem boni commutabili *cum conceperit* per conspectum operis aut morose delectationis quod est occulta formatio. Verte. *add. in marg. ms.* || 3 leo] (...} maligni fetus. Conceptio vero huius est ex dyabolo tamquam patre agente et semen immittante ex concupiscentia tamquam matre consentiente vel suscipiente. Ioh. 8: *Vos ex patre dyabolo estis*. Parit peccatum, *Glossa*: perducit ad actum manifestum. Hic est partus de quo in Ps.: *Concepte dolorem et peperit iniquitatem*. Peccatum vero cum consummatum fuerit, id est, per actum in consuetudinem prave vite perductum. Generat mortem reatus et damnationis eterne, Rom. 6: *Stipendia peccati mors*. ¶ *Culpa non potest redimi nisi per penam.* ¶ *Quoniam in te cripiar a temptatione*. Ps. 17. *Impulsus eversus sum, ut caderem, et Dominus suscepit me*. Ps. 117. *add. in marg. sup. ms.* || 11–17 in — eccli.] Nota: Ex 1 *Ethicorum* capitulo 9 quod solum viriliter certantes contra vitia coronantur. *add. in marg. ms.* || 17 et ] p. c. ms. || 20 non] Suggere, id est iudicare, dicere, suadere, quasi latenter aliquid alicui consulere et proprie causa decipiendi et ei incommodum dandi, et, ut dicitur, intimat ad mentem, sed fero suggero spectat ad aurem. *Katholicon*. *add. in marg. ms.* || 22 sed] Nota *add. in marg. ms.*
utero Virginis incarnatus in mundum sine peccato venerat, nichil contradictionis in semetipso tollerabat. Temptari ergo per suggestionem potuit, sed eius mentem peccati delectatio non momordit atque ideo omnis illa dyabolica temptatio foris non intus fuit. Hec Gregorius *Super Evangelium*, Omelia 16: *Ductus est Iesus in desertum a spiritu*, Matth. 4.

Ex profectu avaritie temptavit, cum diceret: *scientes bonum et malum*. Avaritia non solum pecunie est, sed etiam altitudinis. Recte enim avaritia dicitur, cum supra modum sublimitas ambitur. Si enim non ad avaritiam, honoris rapina pertineret, nequaquam Paulus de unigenito Filio diceret: *Non rapinam arbitratus est, esse se equalem Deo*. In hoc ergo dyabolus parentem nostrum ad superbiam traxit quod eum ad avaritiam sublimitatis excitavit. Sed quibus modis primum hominem stravit, eisdem modis secundo homini temptato succubuit. Gregorius ubi supra.

## Nota de cultu Dei

(Edidit Edit Anna Lukács)

Nota quod quamdiu filii Israel steterunt in cultu unius veri Dei, possiderunt pacifice terram promissionis sibi collatam, et quando declinaverunt ad ydolatriam, fuerunt ab aliis impungnati et deiecti, sicut patet in libris Iudicum et Regum et aliunde. Quando malitia eorum nimis habundavit, fuerint eiecti et captivati de terra illa, primo per Nabuchodnosor, regem Babylonis.

Nota quod cultus Dei principaliter est in actibus interioribus mentis secundum quod dicit beatus Augustinus in *Enchiridion*: Fide, spe et caritate colitur Deus.

Verumptamen cum hoc cultu interiori requiritur cultus exterior, qui est quasi quedam protestatio interioris cultus.

Talis autem cultus fuit in veteri lege per sacrificia Deo oblata. Nicolaus de Lyra, *Super Genesim*, capitulum 15, super illo verbo *Unde scire possum? Et respondet Dominus*. Item, prope finem capituli 14 dicit quod Melchisedech erat Sem primogenitus filius Noe, et habes solutionem Apostoli Ad Hebr. 7 de Melchisedech.

## Nota quod dyabolus habet suos in omni facto

(Edidit Edit Anna Lukács)

Omnes enim iustitie, quas habunt servi Dei in veritate, possunt et servi dyaboli habere in simulatione. Habet enim dyabolus et mansuetos et humiles, habet castos et elimosinarios et ieiunos et omnem speciem boni quam creavit Deus ad salutem hominum. Ipsam speciem et dyabolus introduxit ad seductionem, ut inter bonum verum et bonum simulatum confusio fiat, ut simplices homines qui veri et boni simulati differentem intelligere caute non possunt, dum querant bonos Dei veros, incurrant in seductiones dyaboli. Solam autem caritatem Sancti Spiritus non potest immundus spiritus imitari. Omnis ergo species iustitie in impostoribus invenitur. Sola vere caritatis gratia non invenitur, nisi in servis Dei. Ideo ergo hanc privatam speciem caritatis sibi soli servavit Spiritus Sanctus, ut per nullius iustitiam et testimonium sic cognoscatur, ubi est Spiritus Sanctus quemadmodum per gratiam caritatis.

Chrysostomus *Super Mattheum* in imperfecto, omelia 6 prope finem.

<footnote n="1">1 utero] virginali *add. sed del. ms.* || 6 ex] Nota quod avaritia non solum est pecunie, sed etiam altitudinis. *add. in marg. ms.* || 12 succubuit] Olim in olimpiadibus non optimi et fortissimi coronantur, sed agonizantes. 1 *Ethicorum* capitulo xi. *add. in marg. ms.* || 19 nota] nota de duplici cultu Dei *add. in marg. sin. ms.* || 25 item] nota quod Melchisedech erat Sem primogenitus Noe *add. in marg. sin. ms.* || 28 omnes] Gregorius: Ubi maius periculum in prelio, maior gloria in triumpho. *add. in marg. ms.*</footnote>
Nota de temptatione
Chrysostomus *Super Mattheum* in imperfecto, omelia 7

(Edidit Edit Anna Lukács)

Non solum Christus ductus est in desertum a spiritu, sed et omnes filii Dei habentes Spiritum Sanctum ducuntur a spiritu in desertum, ut et ipsi temptentur a dyabolo. Qui enim habent spiritum Dei, non sunt contenti sedere otiosi, quia ipse spiritus, qui est in eis, urget eos ad aliquod opus apprehendere magnum cui dyabolus adversatur quod est in deserto.

Item: *Vade retro me, Sathanas*, ut ne progrediaris ulterius temptans. Dyabolus autem sicut est rationis intelligere non quasi obediens ad preceptum recessit, sed aut ipsius Christi divinitas, aut Spiritus Sancti, qui erat in eo excussit, inde dyabolum quod ad nostram consolationem profecit magnam, quia non tamdiu homines Dei dyabolus temptat, quamdiu vult, sed quamdiu Christus eum permittit, vel Spiritus Sanctus qui est in eis. Dyabolus enim quantum ad se nunquam cessat temptans, neque enim habet alium actum. Non manducat, non dormivit, non opus aliud aliquod operatur, nisi ut temptet, ut fallat, ut subvertat. Hoc est cibus illius; hoc honor et gaudium. Propterea infatigabilis est in malo, sed misericordia Dei repellit eum. Et si mittit eum Pauli semper temptare propter fidem probandam, tamen repellit eum propter infirmam naturam. Chrysostomus *Super Mattheum Omelia 7: Tunc Iesus ductus a spiritu in desertum* Matth. 4a.

Item: *Et accedentes angeli ministrabant ei.* Non dixit, ‘et descendentes angeli ministrabant ei’, ut ostendat quia sicut angeli ad ministerium eius erant in terra, sed tunc precipite Domino angeli recesserunt ab eo, ut locus dyabolo adversus Christum daretur, ne forte videns angelos circa eum non appropinquaret ad eum. Sic enim invisibiliter fit omni homini Christiano. Duo enim sunt angeli permanentes in hominibus: bonus et malus, quamdiu enim circa nos est angelus bonus, numquam nos in temptationem potest impellere angelus malus.

Angelus Domini. Daniel 10 habetur de principe persarum, et ibi dicitur: Ecce Michael, unus de principibus primis, venit in adiutorium mihi; *immittit in circuitu*, Cant. 4: Invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem. 4 Regum 6: Plures sunt nobis quam cum illis Bernardus Benignus es Domine Iesu, qui non es contentus nostrorum fragilitate murorum, sed ipsis hominum custodibus angelorum custodiam superponis.

Raro enim vel numquam dyabolus in propria specie aggressus est quemquam, sed ut fur et latro semper aliena specie tectus latenter insidiatus est. Dico in propria specie, id est, in corporali apparentia deformi et horribili vitiosis suis passionibus seu morali deformitate eius per omnia proportionata, quemadmodum boni pictores dyaboli effigiem malitie eius horribili monstruositate conformem pingere debent, licet hoc sit difficile. Si enim in aliqua tali specie appareret dum temptat, aut si faceretur se esse qualis est, scilicet dyabolum, incaute faceret valde dando occasionem mox repellendi se aut fugiendi, et ergo apparere in proprie specie vel fateri se esse qualis est, repugnant sue latent fallacie et insidiose calliditati. Henricus de Hassia. ||

Secundum autem dispositionem Dei recedit aliquantulum angelus bonus; magis

140r

<footnote n="41">41 || add. cedulam f. 139a, vide p. 644, l. 1 – p. 646, l. 15</footnote>

<footnote n="3">3 non] nota qua Spiritus Sanctus urget ad bonum agendum *add. in marg. sin. ms.* || 11 tamdiu ] diu *a. c. ms.* || 12 permittit ] nota quod Dominus non permittit dyabolo temptare hominem quem vult *add. in marg. stn. ms.* || 20 item ] nota quod quilibet homo habet duos angelos, scilicet bonum et malum *add. in marg. sin. ms.* || 42 secundum ] 34 *add. in marg. sup. ms.* ; Nota. I Petr. 6: (6) 4 *a. c. ms.*) *Si iustus vix salvabitur, inpius et peccator ubi parebunt.* Et Ier.: *Quid faciet virgula deserti, ubi concititur cedrus Libani? Citharizare quidem cithariste. Studiosi autem bene. Úna yrundo ver non facit, nec una dies. Ita utique nec beatum et felicem una dies, neque paucum tempus. 1 *Ethicorum* c. 8. Natura civilis homo. 1 *Ethicorum* c. 7. *add. in marg. sup. ms.*</footnote>
autem non recedit, sed abscondit se invisibilem se reddens ante dyabolum quando voluerit. Angelus bonus a dyabolo non videtur; subtrahit ergo se ut det dyabolo licentiam temptandi, et stans exspectat temptationis eventum.

Quando ergo aliqua concupiscentia male rei ascenderit super cor tuum, et pulsat alioquod genus peccati, non est circa te angelus bonus, sed dyabolus loquens in corde tuo temptat te pariter et compellit. Si tu ergo permanseris confringens cor tuum, magis autem dyabolum in corde tuo confringes. Cum non te poterit superare, recedit a te. Quando recedente concupiscentia incipit cor tuum insultare, quia evasisti impetum illum malum, et quasi quidam spiritus in te te tacente latatur et gratias agit Deo, cognosce, quia a te recessit dyabolus et post temptationis victoriam accedens angelus ministrat tibi, et ille loquitur in te, et gaudium operatur. Hec in fine omelie.

## Nota de adventu Christi ad iudicium

(Edidit Edit Anna Lukács)

Castitas non est magna sine bono opere, nec opus bonum est aliquid sine castitate. *Ut cum venerit et pulsaverit, confestim aperiant ei.* Venit quippe Dominus, cum ad iudicium properat. Pulsat vero cum iam per egritudinis molestias esse mortem vicinam designat, cui confestim aperimus si hunc cum amore suscipimus. Aperire enim iudici pulsanti non vult, qui exire de corpore trepidat, et videre eum quem contempsisse se meminit, iudicem formidat. Qui autem de sua spe et operatione securus est, pulsanti confestim aperit, quia letus iudicem sustinet et cum tempus propinque mortis agnoverit, de gloria retributionis hylarescit. Unde et protinus subditur: *Beati sunt servi illi quos cum venerit Dominus invenerit vigilantes.* Vigilat qui ad aspectum veri luminis mentis oculos apertos tenet. Vigilat qui servat operando quod credit. Vigilat qui servat operando qui credit. Vigilat qui a se torporis et negligentie tenebras repellit. Pensate fratres karissimi quia conclusit Dei pietas duritiam nostram. Non est iam quod homo excusationis inveniat, Deus despicitur et exspectat. Contempni se videt et revocat et iniuriam de contemptu suo suscipit, et tamen quandoque revertentibus etiam premia promittit. Sed nemo hanc eius longanimitatem negligat quia tanto districtiorem iustitiam in iudicio exhibet quanto longiorem patientiam ante iudicium prerogavit. Hinc Paulus dicit: *Ignoras quia benignitas Dei ad penitentiam te adducit.* Hinc Ps. ait: *Deus iudex, iustus, fortis et longanimis.* Dicturus quippe longanimem, premisit iustum ut quem vides peccata delinquentium diu patienter ferre. Scias hunc quandoque etiam districte iudicare. Hinc per quemdam sapientem dicitur: *Altissimus est enim patiens redditor. Patiens enim redditor dicitur quia peccata hominum et patitur et reddit. Nam quos diu ut convertantur, tollerat, non conversos durius dampnat.*

Item: Horam ultimam Dominus noster idcirco voluit, nobis voluit esse incognitam, ut semper posset esse suspecta ut dum illam previdere non possumus ad illam sine intermissione preparemur. Proinde fratres karissimi in conditione mortalitatis nostre mentis oculos figite, venienti iudici per fletus coctidie et lamenta preparate. Cum certa mors maneat omnibus, nolite de temporalis vite providentia incerta cogitare, terrenarum rerum vos cura non aggravet. Quantislibet enim auri et argenti molibus circumdetur, quibuslibet preciosis vestibus induatur, caro quid est aliud nisi caro? Nolite ergo attendere quid habetis, sed quid estis. Vultis audire quid

<footnote n="15">15 pulsat] Nota qualiter Dominus venit et pulsat. *add. in marg. dex. ms.* || 19 *securus*)] p. c. ms.
|| 21 *beati*)] Nota quis recte vigilet *add. in marg. dex. ms.* || 25 *non*)] Nota quod inexcusabilis est homo *add. in marg. dex. ms.* || 29 *hinc*)] Nota de patientia Dei *add. in marg. dex. ms.* ||
30 *iudex*)] p. c. ms. || 36 *item*)] Nota quare Dominus nobis diem iudicii vult esse ignotum *add. in marg. dex. ms.* || 38 *intermissione*)] properemur *add. sed del. ms.* || *proinde*)] p. c. ms. ;
Nota de morte *add. in marg. sin. ms.* ; Exhortatio contra avaritiam sumpta ex consideratione fragilitatis hominis *add. in marg. dex. ms.* || 40 *mors maneat*)] tr. p. c. ms.</footnote>
estis? Propheta indicat dicens: *Vere fenum est populus. Gregorius Super Evangelium pars 1ª omelia 13 Sint lumbi vestri precincti, et lucerne ardentes in manibus vestris.*

Nota de perseverantia in bonis operibus

(Edidit Edit Anna Lukács)

Virtus boni operis perseverantia est, et voce veritatis dicitur: *Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.* Et precepto legis cauda hostie in sacrificio iubetur offeri. In cauda quippe finis est corporis, et ille bene ymolat qui sacrificium boni operis usque ad finem debite perducit actionis. Hinc Ioseph inter reliquos fratres talarem tunicam habuisse describitur. Tunica quippe usque ad talum est opus bonum usque ad consummationem.

Item: Amoris sui igne succensa Iehsum querebat. Amanti semel aspexisse non sufficit quia vis amoris intensionem multiplicat inquisitionis*. Cum paululum per-transimus, invenimus quem diligimus, quia redemptor, et si humanitate homo inter homines, divinitate tamen super homines fuit. Cum ergo transeunt vigiles, dilectus invenitur, quia cum prophetas et apostolos infra ipsum esse conspicimus, illum qui natura Deus est, esse supra hominem consideramus. Prius ergo non inveniendus queritur ut post inventus strictius teneatur. Sancta enim desideria dilatione crescunt. Si autem dilatione deficiunt, desideria non fuerunt. Hoc amore arsit, quisquis ad veritatem pertingere potuit. Hinc namque David ait: *Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum.* Hinc nos admonet dicens: *Querite faciem eius semper.* Hinc in Cantica ei Ecclesia dicit: *Vulnerata caritate ego sum.* Iustum quippe est, ut ex visione medici pertingat ad salutem que per estum eius desiderii vulnus amoris portat in pectore. Hinc rursus ait: *Anima mea liquefacta est ut locutus est.* Mens namque hominis conditoris sui speciem inquirentis male dura est, quia in semetipsa remanet frigida. At si ardere iam ex desiderio ceperit ad sequendum quem diligit, liquefacta per ignem amoris currit. Fit mens desiderio anxia, vilescunt in seculo cuncta que placebant, nichil est quod extra conditorem libeat et que prius delectabant animum, fiunt post-modum vehementer onerosa. Nil eius nescientiam consolatur quoadisque adhuc qui desideratur, non aspicitur. Meret mens, lux ipsa fastidio est; taleque igne in mente decoquitur rubigo culpe et succensus animus quasi auri more quod per usum speciem perdidit, per incendium clarescit. Verba sunt beati Gregorii *Super Evangelium omelia 25. Maria stabat ad monumentum foris plorans*, et legitur feria 5ª Pasche.

Nota: Quicumque ad fidei agonem veniunt, luctamen contra malignos spiritus sumunt. Nichil autem maligni spiritus in hoc mundo proprium possident. Nudi ergo cum nudis luctari debemus. Nam si vestitus quisque cum nudo || luctatur, citius ad terram deicitur, quia habet unde teneatur. Quid enim sunt terrena omnia nisi quedam corporis indumenta? Qui ergo contra dyabolum ad certamen properat, vestimenta abiciat, ne succumbat. Nichil in hoc mundo amando possideat, nullas rerum labentium delectationes requirat, ne unde ad votum tegitur, ad casum inde teneatur. Nec tamen sufficit nostra relinquere, nisi relinquamus et nos. Quid est quod dicimus: Relinquamus et nos? Si enim nos ipsos relinquimus, quo ibimus

5

10

15

20

25

30

35

40

140v

<footnote n="5">5 sacrificio ] p. c. ms. || 11 inquisitionis* ] p. c. ms. || 14 prophetas ] p. c. ms. || 22 anima ] Anima querens Deum omnia fastidit in hoc mundo add. in marg. dex. ms. || 32 nota ] Nota de lucta contra dyabolos add. in marg. dex. ms. || 34 nudo ] Crisostomus Super Mattheum omelia 13 Quid miserius natura humana? Omne animal potest amare quod sibi intelligit bonum et odire quod intelligit malum. Solus homo quod intelligit malum, amare cogitur, et odire quod intelligit bonum, quia duas habet in se adversantes naturas. Quod carni placet, anime displicet, ut ait Iob: *Ut omnis vita nostra temptatio sit.* Et si omnis vita nostra temptatio est, omnis vita nostra et lucrum est. add. in marg. inf. ms. || luctatur ] Quemadmodum enim puerum oportet secundum preceptum pedagogi vivere, sic et concupiscibile consonare rationi 3 Ethicorum capitulo ultimo in fine de temperantia. In mundo pressuram habebitis, sed confidite, ego vici mundum. Ioh. 17a. add. in marg. sup. ms. || 39 nisi ] et add. sed del. ms.</footnote>
extra nos? Vel quis est qui vadat, si se deserit? Sed aliud sumus per peccatum lapsi, aliud per naturam conditi, aliud quod fecimus, aliud quod facti sumus. Ecce etenim qui superbus fuit, si conversus ad Christum humilis factus est, semetipsum reliquit. Si luxuriosus quisque ad continentiam vitam mutavit, abnegavit utique quod fuit. Si avarus quisque ambire iam desiit, et largiri didicit propria, proculdubio semetipsum relinquit. Ipse quidem est per naturam, sed non est ipse per malitiam. Hinc enim scriptum est: *Verte inpios et non erunt.* Conversi namque peccatores non erunt, non quia omnino non erunt in essentia, sed scilicet non erunt in impietatis culpa. Tunc ergo nosmetipsos relinquimus, tunc nosmetipsos abnegamus cum vitamus quod per vetustatem fuimus, et ad hoc nitimur quod per novitatem vocamur. Pensemus quomodo se Paulus abnegaverat qui dicebat: *Vivo autem iam non ego.* Extinctus quippe fuerat senus ille persecutor, et vivere ceperat pius predicator. Si enim ipse esset primo pius, profecto non esset. Sed qui vivere se denegat, dicit: *Vivit vero in me Christus.* Ac si aperte dicat: Ego quidem a memetipso extinctus sum, quia carnaliter non vivo, sed tamen essentialiter mortuus non sum, quia in Christo spiritualiter vivo. Dicat ergo Veritas: *Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, quia nisi quisque a semetipso deficiat ad eum qui super ipsum est non appropinquat, nec valet apprehendere quod ultra ipsum est, si nescierit mactare quod est. Sic olerum plante transponuntur ut proficienti, atque ut ita dixerim: Eradicantur ut crescant; sic rerum semina in terre admixtione deficiunt, et in reparatione sui generis uberius assurgunt. Unde enim videntur perdidisse quod erant, inde incipiunt apparere hoc quod non erant. Sed iam qui se a vitiis abnegat, exquirende ei virtutes sunt in quibus crescat. Nam cum dictum est: *Qui vult venire, etc.; protinus additur: *Et tollat crucem suam cotidie, et sequatur me.* Duobus modis crux tollitur, etc. Verba sunt beati Gregorii *super Evangelium* omelia 32ª *Si quis vult venire post me, abneget, etc.*

Item: Ipsi virtutibus quedam vitia iuxta sunt. E vicino namque abstinentiam carnis nonnunquam vana gloria obsidet, quia dum pallor in vultu, dum tenuitas in corpore respicitur. Virtus patefacta laudatur et tanto se celerius foris fundit, quanto ad humanos oculus per ostensum pallorem exit. Et plerumque fit ut quod causa Dei agi creditur, pro solis humanis favoribus agatur. Quod bene Symon ille significat qui inventus in itinere crucem dominicam in angariam portat. Aliena quippe onera in angaria portantur quando per vanitatis studium aliquid geritur. Qui ergo per Symonem designatur, nisi abstinentes et arrogantes, qui per abstinentiam quidem carnem afficiunt, sed fructum abstinentie interius non requirunt? *Crucem ergo Domini*, etc.

Item: Compassionem animi plerumque latenter obsidet pietas falsa ut hanc nonnunquam usque ad condescendendum vitiis pertrahat, dum ad culpas quisque non debeat compassionem exercere, sed zelum. Compassio quippe homini et rectitudo vitiis debetur, ut in uno eodemque homine et diligamus bonum quod factum est, et persequimur mala que fecit, nedum culpas incaute remittimus. Non iam per caritatem compati, sed per negligentiam condescendisse videamur.

Item: Frumentum si servas, perdes; si seminas, renovas.

Item: Incassum multum portatur cum iuxta est quo pergitur. Gregorius supra.

8 tunc] Nota quando nos abnegemus et quomodo hoc fiat in nobis *add. in marg. sin. ms.* ||
10 *per†*] *sup. l. ms.* || 26 item] Item, Gregorius in omelia 32ª *Cum persecutio ab adversariis deest, vigilantius cor custodiendum est. add. in marg. sin. ms.* || 36 item] Nota quomodo debeamus proximis compati *add. in marg. sin. ms.*
Nota de patientia Christi

(Edidit Edit Anna Lukács)

Deus dyabolum, temptatorem suum mergere in abyssum poterat et virtutem potentie sue non ostendit, quatenus nobis patientie sue preberet exemplum, ut quotiens a pravis hominibus aliquid patimur, ad doctrinam excitemur potius quam ad vindictam. Pensate quanta est patientia Dei, quanta inpatientia nostra. Nos si iniuriis aut aliqua lesione provocamur, furore perm⟨o⟩ti aut quantum possumus nosmetipsos ulciscimur, aut quod non possumus facere minamur. Ecce adversitatem dyaboli Dominus pertulit, et nichil ei nisi mansuetudinis verba respondit. Portat quem punire poterat ut hoc in laude eius altius cresceret, si hostem suum non extinguendo, sed interim paciendo tolleraret. Gregorius *super Evangelium* omelia 16 *Ductus est Iehsus in desertum a spiritu*. Matth. 4a.

Nota bene de matrimonio

(Edidit Edit Anna Lukács)

Nota quod in primordio mundi quod unus habuit plures uxores non peccaverit, quia peccatum illud caritatis hominum necessitas excusabat. Nunc autem postquam venit plenitudo temporis et senuit mundus, scimus quale est consilium Dei et quid vult et quid est placitum coram illo, sed ausi non sumus dicere propter homines continentes, in quorum corpore anima nichil agit, sed in toto illos possidet sanguis. Denique commendavit angelus Thobie in nuptiis eius ut conveniret ad illam secundum consuetudinem humanam surgeret prius oraret et sic diceret: Domine tu scis, quia non propter libidinem accepi uxorem, sed propter liberos procreandos quia si aliter orasset, oratio eius non fuerat Deo placitura. Vide ergo quam opus illud carnis filiorum tam excusat. Nunc multitudo seculo creandorum hominum ratio est extincta. Iam Deum non multitudo hominum, sed caritas sanctorum delectat. Crisostomus super Mattheum in Imperfecto omelia 2ª *Cum esset desponsata mater eius Maria Ioseph*.

Nam nulla res sic castitatem mulieris viro commendat, sicut vita eius disciplinata. Ubi enim timor Dei est, ibi et castitas est. Ubi autem non est timor Dei, ibi nec castitas est. Caro enim urget securitas mulieris adiuvat carnem. Si timor Dei non fuerit, qui resistat, quis eam teneat indagatam? O inestimabilis laus Marie! Magis credebat castitati eius quam utero eius, et plus gratie quam nature. Conceptionem manifeste videbat et fornicationem sufficiar non poterat. Possibilius esse credebat mulierem sine viro posse concipere quam Mariam posse peccare. Et quod maius est vide, ut sponsus de sponsa sua, sic haberet apud se. Frequenter enim viri, etiam leviter si viderunt mulieres suas aspicientes in alterum, mox excitantur in zelum et quod non est, illud suspicantur quia ex magno amore nascitur zelus. Crisostomus ubi supra. ||

<footnote n="1">1 nota — christi] *Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo, sicut et ego vici et sedi cum patre meo in throno eius*. Apoc. 3g. *add. in marg. sin. ms.* || 6 *permoti*] *p. c. ms.* || 19 *secundum*] *p. c. ms.* || 23 *iam*] *non add. sed del. ms.* || 26 *nam*] *Laus Marie add. in marg. sin. ms.* || 35 *supra*] *Dominica in passione Domini: Ego demonium non habeo*. In quibus verbis quid aliud nisi superbia nostra confunditur? Que si exagitata vel leviter, (fuerit *add. sed del. ms.*) atrociores iniurias reddit quam acceperat. Facit mala que potest, minatur et que facere non potest. Ecce iniuriam suscipiens Dominus non irascitur, non contumeliosa verba respondit: Qui si eisdem ista dicentibus respondere voluisset, demonium vos habetis. Verum profecto diceret. Sed accepta iniuria etiam quod verum erat dicere veritas noluit, ne non dixisse veritatem, sed provocatus contumeliam reddidisse videretur. Ex qua re quid nobis innuitur, nisi ut eo tempore quo a proximis ex falsitate contumelias accipimus, eorum vera mala etiam taceamus, ne ministerium iuste correctionis in arma vertamus furoris? Sed quia quisquis Dei zelo utitur, a pravis hominibus dehonestatur, in semetipso nobis Dominus patientie prebuit exemplum qui ait: *Sed honorifico Patrem mecum et vos inhonorastis me*. Gregorius *super Evangelium* omelia 18. *Quis ex vobis arguet me de peccato. add. in marg. ms.*</footnote>
Crisostomus de temptatione

(Edidit Edit Anna Lukács)

Baptismum signaculum est fidei. Numquid miles post militiam signatur ut sedeat et requiescat? Sed magis ante militiam ut militet, postmodum et laboret. Nam et athleta ante certamen ungitur ut luctetur, sic et spiritalis homo ideo oleo crismatis ungitur, ut contra dyabolum quasi spiritalis athleta luctetur. Sed quia multi cum temptati fuerint, vincuntur, illi tales non a Spiritu ducuntur ad temptationem suscipiendam, nec sunt filii Dei: *Quoniam qui spiritu Dei aguntur, hii filii Dei sunt*, sed a peccatis expelluntur propriis. Qui autem spiritu Dei ducuntur ad temptationem, non superantur.

Item: Quando dyabolus Dei sibi presumpsit honorem dicens: *Hec omnia tibi dabo si prosternando adoraveris me*, et hoc quesivit sibi fieri a Christo quod Deo soli fieri debebatur, exasperatus est, iratus est, et increpavit eum et repulit dicens: *Vade retro Sathanas. Scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies*. Ut nos illius discamus exemplo nostras quidem iniurias illatas ab impiis sive in dicto sive in facto magnanimiter sustinere Dei autem iniurias et contemptum, nec usque ad auditum sufferre. Quoniam in propriis iniuriis esse quempiam pacientem laudabile est, iniurias autem Dei dissimulare nimis est impium.

Item: Difficile suspicatur aliquem malum qui ipse bonus est, sic difficile suspicatur aliquem bonum qui ipse malus est.

Item: *Quomodo mali homines nunquam periclitantur, sed semper boni?* Scito quoniam qui filii Dei sunt hii tantummodo in temptationibus baptizantur in igne. Veniat tibi in mente quod te docuit Apostolus dicens: *Et omnes volentes pie vivere persecutionem patiuntur*. Ille enim mundatur in quo est aliquid boni quod mundetur, ut puta bonus homo si carnalibus vitiis fuerit sordidatus, temptatus temptatur ut illud bonum eius mundetur. In illo autem quid mundandum est, in quo nichil est boni?

Item: Scire debemus quod filii Dei temptari non possunt a dyabolo nisi in deserto exierint. Hoc est nisi proposuerint aliquas studere virtutes. Nota quod duplex est desertum. Est enim desertum secundum Deum, et est desertum secundum dyabolum. Natura carnalis domus dyaboli est, et omnis iniustitia epulatio eius est. Quantum autem ad Deum desertum est quoniam non est in ea iustitia Dei. Spiritus autem domus Dei est, et omnis iustitia epulatio est ipsius. Quantum autem ad dyabolum desertum est quia in iustitia non est in eo qua dyabolus delectatur. Et quare natura carnis domus dyaboli est? Quia omne malum nitus in carne est, quia secundum voluntatem carnis est et intus in mundo, quia secundum voluntatem mundi est. Omne autem bonum foris est extra carnem, quia non est secundum voluntatem carnis, et foris est extra mundum, quia non est secundum voluntatem mundi. Vides ergo quia omnis res spiritalis extra fines carnis est foris, et quasi in deserto est, et extra fines mundi est foras. Unde qui secundum Dei mandatum

<footnote n="1">1 crisostomus] 35 add. in marg. sup. dex. ms. ; Eam quam non invenit humilem, veritas fugit mentem. Ymitatione Dei gloriosius est iniuriam tacendo fugere quam respondendo superare. Gregorius Omelia (19 del. ms.) 18. *Quis ex vobis arguet me de peccato*, etc. Sed contra hoc superbia dicit in corde: Turpe est ut accepta contumelia taceas. Quisquis conspicit quia contumelias accipis et taces, non putat quia patientiam exhibes, sed crimen agnoscis. Sed unde vox ista in corde nostro nascitur, nisi quia in ymis cogitationem fiximus, et dum in terra gloriam querimus, placere ei qui nos de celo conspicit, non curamus? Accepta ergo contumelia meditemur in opere vocem Dei. *Ego non quero gloriam meam, est qui querat et iudicet*. Gregorius ubi supra. Sicut bonis necesse est ut meliores etiam per contumelias existant, ita semper reprobi de beneficio peiores fiunt. Gregorii supra. add. in marg. sup. ms. || 7 dei¹ sup. l. ms. || 8 filii dei] tr. a. c. ms. || 10 item] Nota quod nullus debet iniurias Dei sustinere, ymmo nec audire exemplo Christi add. in marg. dex. ms. || 11 quesivit] p. c. ms. || 12 et¹] increpab. add. sed del. ms. || 18 difficile¹ — sic difficile] etc. add. in marg. dex. ms. || 28 nota] Nota de duplici deserto add. in marg. dex. ms. || 32 est²] ipsius sive add. sed del. ms. || 33 est²] in ea add. sed del. ms.</footnote>
vivunt, exisse dicuntur de mundo in corpore, sed conversatione exisse dicuntur de carne et in spiritu esse. Domus autem Dei spiritus est, quia omne bonum intus in spiritu est, quia secundum voluntatem spiritus est. Omne autem malum foris extra spiritum est, quia non est secundum voluntatem spiritus. Vides ergo quia omnis res carnalis foris extra fines spiritus est, et in deserto est.

Dico* quantum ad Deum, desertum est natura carnalis, ubi non est via iustitie, in qua non invenitur aqua Spiritus Sancti, et est vituperabile desertum de quo et propheta dixit: *In terra deserta, in invia et in inaquosa*. Quantum ad dyabolum autem desertum est omnis res spiritalis, et est laudabile desertum. De tali deserto dicebat Deus ad pharaonem: *Dimitte populum meum ut serviat michi in deserto*. In tali deserto vult Deus omnes sibi servire. Ad tale desertum omnes filii Dei qui habent Spiritum Sanctum exeunt ut temptentur; ut puta, proposuisti non ducere uxorem, duxit te Spiritus Sanctus in desertum, id est, eiecit te extra fines carnis et mundi ut tempteris a concupiscentia carnis, quia non habet castitas in se ut delecteris in ea secundum carnem. Si autem nitus eras in carne et mundo, id est, secundum naturam carnis et mundi habeas uxorem, non temptaberis. Quomodo enim temptetur libidine qui coctidie est cum uxore?

Item: Proponis humilitatem servare, existi in desertum ut tempteris a spiritu superbie, quia caro et mundus in humilitate non delectantur. Exsurget aliquis dyaboli angelus qui te conculcet et irritet humilitatem servasse dum vides, quia in hoc seculo humilitas contempnitur et superbia honoratur. Et cum hos omnes spiritus viceris, novissime temptaris a spiritu vane glorie. Incipis enim gloriari quia vicisti, quia spiritus vane glorie precipue a sanctitate nutritur.

Item: Deus que hominis sunt agere potest, homo autem que sunt Dei agere non potest. Sed formosam dicis, Moyses et Helyas quadraginta diebus ieunaverunt, et homines erant. Sed illi ieunantes esuriebant et sustinebant; erte autem quadraginta diebus non esuriit. Hec Crisostomus super Mattheum omelia 7ª *Tunc ductus est Iehsus in desertum a spiritu* Matth. 4.

Nota de progressu virtutum

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Ibunt de virtute in virtutem progrediendo*. Psalmus sicut apes de flore in florem ut mellificent, sed cum omnes virtutes gratuite simul infundantur, quomodo itur de una in aliam? Respondetur: Hoc intelligitur quantum ad virtutum actus, non quantum ad habitus. Unde iustus modo punit ex iustitia, modo parcit ex misericordia, modo patientia utitur in adversus, modo temperantia in prosperis. Prov. 4: *Iustorum semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectam diem. Non revertebantur cum incederent, sed unumquodque ante faciem suam gradiebatur. Et unumquodque coram facie sua ambulabat, ubi erat impetus, spiritus illuc gradiebantur, nec revertebantur cum ambularent. Euntes ibant, et non revertebantur cum ambularent*. Ez. 1. *Ascensiones in corde suo disposuit*, scilicet gradus vel scalam per quam ad domum illam celestem ascendat. Beatus Benedictus docuit discipulos suos scalam humilitatis per quam apud seipsos descendentes, apud Deum ascenderent secundum regulam Domini. Luc. 18: *Qui se humiliat exaltabitur*, et in scala illa assignat beatus Benedictus 12 gradus humilitatis: primus est timor Domini, secundus renuntiatio proprie voluntatis vel non amare propriam voluntatem, tertius

<footnote n="11">11 omnes²] p. c. ms. || 19 exsurget] *Pinguescent speciosa deserti*. Ps. 64. *add. in marg. dex. ms.* || 29 nota — virtutum] Omne magisterium in examine caritatis approbatur. Gregorius. *add. in marg. dex. ms.* || 30 progrediendo psalmus] progrediendo *add. in marg. sin. ms.* ; Psalmus *add. sup. l. ms.* || 39 ez. 1] Ascensio est contemplatio in qua aggregatione creature ascendit homo ad cognitionem creatoris *add. in marg. dex. ms.* || 43 humilitatis] Nota 12 gradus humilitatis *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
obedientia, quartus patientia, quintus confessio peccatorum, sextus contemptus sui, septimus preferre alios sibi, octavus nil singulariter agere, nonus tacere usque ad interrogationem, decimus non esse facilem ad ridendum, undecimus pauca et rationabilia loqui, duodecimus statu et habitu humilitatem pretendere.

Versus: Qui timet et nil vult, parens patiensque fatetur. Se tempnit, prefert alios, nil singulus audet. Absque loqui risuque gravis, stat pronus ubique. Gregorius Super Ez. omelia 3. *Unumquodque eorum coram facie*, scilicet *ambulabat coram* in presenti dicimus. Aliud est ante faciem ambulare et aliud coram, id est in presenti. Ante faciem enim ambulare est anteriora petere, coram facie ambulare est sibimetipsi absentem non esse. Ante faciem quippe ambulare est anteriora petere. In presenti vero ambulare est sibimetipsi absentem non esse. Omnis etenim iustus qui vitam suam sollicitus aspicit et diligenter considerat quantum coctidie in bonis crescat aut fortasse quantum a bonis decrescat iste, quia se ante se ponit, coram se ambulat. Quippe qui vigilanter videt utrum surgat an defluat. Quisquis vero vite sue custodiam negligit, discutere que agit que loquitur, que cogitat aut despicit aut nescit, coram se iste non ambulat quia, qualis sit in suis moribus vel actibus, ignorat; nec sibimetipsi presens est, qui semetipsum coctidie exquirere atque cognoscere sollicitus non est. Ille autem veraciter se ante se ponit, sibique in presenti est qui se in suis actibus tanquam alium attendit. Nam sunt multa peccata que comittimus, sed idcirco nobis gravia non videntur, quia privato nos amore diligentes clausis nobis oculis in nostra deceptione blandimur. Unde fit plerumque ut et nostra gravia leviter et proximorum mala levia graviter iudicemus. *Scriptum quippe est: Erunt homines seipsos amantes*. Et scimus, quia vehementer claudit oculos cordis amor privatus. Ex quo fit ut hoc quod nos agimus et non grave esse estimamus plerumque agatur et proximo, et nimis nobis detestabile esse videatur. Sed quare hoc quod nobis vile videbatur in nobis, grave videtur in proximo nisi quia nec nos sicut proximum, nec proximum conspicimus sicut et nos? Si enim nos sicut proximum aspiceremus, nostra reprehensibilia districti videremus. Et rursum: Si proximum aspiceremus ut nos, numquam nobis eius actio appareret intollerabilis quia sepe fortasse talia egimus, et nil nos proximo intollerabile fecisse putabamus. Gregorius super Ezechielem omelia tertia.

Item: *Coram facie* scilicet non ambulant, quia ea que agunt, nunquam considerant. Hec ille. ||

Gregorius: “non sufficit mala non agere nisi etiam quisque bonis operibus studeat insudare”. “Virtutis enim magis benefacere quam benepati et bene operari magis quam turpia non operari”, 4 *Ethicorum*, c. 1, De liberalitate. “Minor qui patitur bene eo qui facit”, eiusdem, c. 8, *De magnanimitate*.

141v

## MAGISTRI IOHANNI BERWARDI

Utrum a pluribus causis totalibus eundem effectum in numero produci sit sustinabile sine contradictione apparente

(Edidit Ioana Curut)

In oppositum: quia si sic, tunc staret idem bis produci, quod videtur contradictionem claudere.

<footnote n="5">5 versus] Gregorius super Ez. Omelia 2: Ante faciem suam ambulabant sancta animalia quia ad temporalia que requirunt nullo iam appetitu respiciunt, et in eternis que appetunt sub contemplationis sue oculo boni operis pedem figunt. *add. in marg. dex. ms.* || 6 *gregorius*] *sup. l. ms.* || 14 *quisquis*] Nota de cognitione sui ipsius *add. in marg. dex. ms.* || 24 *amor*] Bernardus super Canticum sermone 33: Tria ista curiosa anima non cessat inquirere: iustitiam et iudicium et locum habitationis glorie sponsi tamquam viam in qua ambulet et ad quam ambulet mansionem. *add. in marg. inf. ms.* || 24–33 *privatus* — hec ille] *in marg. inf. ms.* || 24 *non grave*] *tr. a. c. ms.* || 26 *hoc*] *scr. sed del. et add. in marg. sin. ms.* || 27 *enim*] *sup. l. ms.* || 30 *sepe fortasse*] *tr. a. c. ms.* || 35 *insudare*] *p. c. ms.*</footnote>
Primo noto quod per causam totalem in proposito intelligo totale aggregatum ex omnibus causis per se ad effectus productionem concurrentibus vel causam que per se sive alterius per se cause ad effectus productionem concurrit.

Secundum addo propter hoc. Si aliquis effectus ab una sola causa produceretur etc.

Secundo nota quod A effectum a B causa produci est ipsum A actualiter capere suum esse ab ipso B vel ipsum B actualiter ipsi A esse communicare.

Propositio annexa: non est de ratione effectus producti quod ipse incipiat vel inceperit esse. Patet si prima causa ab eterno produxisset aliquam intelligentiam sicut absolute non includit repugnantiam, tunc ipsa esset producta et tamen non incepisset esse, igitur etc.

Conclusio prima: licet nullus effectus produci possit sine concursu prime cause, nobis tamen non videtur evidenter contradictionem implicare causam secundam suum effectum posse efficere prima non conproducente.

Prima pars conclusionis est philosophorum et teologorum communiter. Sed secunda declaratur, quia non videtur nobis evidenter implicare cause secunde aliquid productivitatis ratione intrinsece perfectionis posse convenire sine conproductione ipsius prime, igitur etc.

Prime parti conclusionis annecto hanc propositionem: absolute est possibile eundem effectum numero a pluribus causis totalibus produci. Patet, quia si causa effectus aliquid producitur a prima causa cum concursu secundarum causarum, tunc staret etiam eundem effectum immediate a sola prima causa produci, igitur propositio vera.

Confirmatur: si iam producitur ignis a causis universalibus et igne particulari staret eundem ignem productum fuisse sine concursu substantialis forme illius particularis ignis, igitur etc.

Secunde parti conclusionis annecto hanc propositionem 'hec consequentia non est evidens: prima causa efficaciter vult hoc esse, igitur prima causa producit.' Hoc patet, quia si esset evidens cum iam de facto quemlibet effectum prima causa produceret et non staret ipsam aliquem conservare quin illud produceret, quod non videtur evidens.

Confirmatur: si consequentia esset evidens, tunc evidenter implicaret aliquid a secunda causa posse produci sine conproductione prime, quod est contra secundam partem conclusionis, igitur etc.

Propositio secunda: nec hec consequentia est evidens: prima causa efficaciter vult hoc primo esse, igitur producit illum effectum, quia videtur quod dici posset quod sine contradictione apparente esset sustinabile ipsam primam causam illum effectum velle habere esse ab aliqua causa et non a se ipsa, igitur etc.

Tertia: non evidenter implicat contradictionem nullam causarum esse essential-lem subordinationem. Patet, quia data quacumque causa secunda que cum prima concurrit ad effectus productionem, tunc non implicat evidenter illum effectum posse produci sine conproductione prime cause, igitur etc.

Quarta: non implicat nobis evidenter aliquem effectum posse esse, et nec productive nec conservative ipsum a prima causa dependere, quia si non implicat evidenter nobis secundam causam posse effectum producere sine prime cause conproductione, tunc minus videtur implicare nobis illam secundam causam etiam illum effectum conservare posse sine prime cause respectu illius effectus conservatione.

Quinta: non implicat nobis evidenter aliquem effectum esse, et ipsum non esse productum a prima causa et ipsum ipso manente a prima causa produci sine prime

<footnote n="1">1 noto] nota quid intelligatur per causam totalem. *add. in marg. sin. ms.* || 22 tunc] sa *add. sed del. ms.*</footnote>
cause mutatione. Patet, quia talis effectus posset desinere produci a secunda causa et immediate produci ipso manente ab ipsa prima, igitur etc.

Secunda conclusio: aliquam causam esse alicuius effectibilis productivam absolute est ipsam illius esse contentivam virtualiter perfectissime. Patet conclusio, nam ex eo absolute prima causa cuius effectibilis est productiva, quia quorumlibet talium virtualiter perfectissime contentiva, igitur etc.

Propositio prima: materia prima absolute potest quodlibet accidens producere. Patet, quia cuiuslibet talis est perfectissime virtualiter contentiva, ut suppono, igitur etc.

Secunda: non repugnat absolute asinum produci ab homine et eundem ab intelligentia produci potuisse. Patet cum homo et intelligentia perfectissime contineant asinum.

Tertia: quelibet substantialis forma est absolute materie prime de non esse ad esse productiva. Patet ex eodem fundamento.

Quarta: non repugnat evidenter nobis effectum suam causam tempore precessisse. Patet, si asinus fuisset productus ab asino et post hoc inciperet produci a Socrate producto post ipsum. Hoc enim non est impossibile cum Socrates possit asino esse ipsius asini communicare actualiter ex quo contineret ipsum perfectissime virtualiter.

Quinta: non est absolute Socratem suam materiam que est eius pars essentialis producere. Patet cum ipsam virtualiter contineat perfectissime.

Sexta: absolute est possibile quod A producat B effectum, et postea non producat, et post hoc iterum producat, ambobus tamen manentibus. Patet ex precedentibus.

Septima: stat idem in numero bis vel ter vel quater produci. Patet cum hoc nullam claudat repugnantiam. Patet, si Deus etc.

Octava: questio ut proponitur est vera.

Primo noto quod appetitio est inclinatio rei in bonum vel apparens bonum et sic appetitus est potentia nata inclinari in bonum vel apparens bonum.

Secundo noto quod appetitus est duplex, quidam naturalis, alter animalis. Naturalis appetitus est inclinatio rei in bonum sine hoc quod talis potentia tale bonum precognoscat. Appetitus animalis est inclinatio potentie in bonum vel apparens bonum secundum quod tale bonum per talem potentiam per modum boni est cognitum.

Tertio noto: animalis appetitus est duplex, quidam sensitivus, alter intellectivus. Sensitivus appetitus est potentia nata inclinari in bonum vel apparens bonum, ut tale obiectum per talem potentiam sensitive est apprehensum. Sed intellectivus appetitus est potentia nata inclinari in bonum vel apparens bonum etc. est intellective apprehensum.

Circa ista notabilia pono aliquas propositiones.

Prima, quod nullus appetitus fertur in rem sine cognitione. Patet, quia oportet vel quod illa resmet cognoscat vel quod ab alio cognoscente dirigatur.

Secunda propositio: quilibet naturalis appetitus a cognoscente dirigitur. Patet ex dictis, cum de se ut sic non cognoscat.

Tertia: Deus nichil appetit proprie naturaliter. Patet, cum talis appetitus non dirigatur ab alio cognoscente, et si Deusmet precognoscit, tunc appetitus intellectivus quelibet alia res naturaliter.

<footnote n="1">1 desinere] dependere a. c. ms. || 3 secunda conclusio] iter. in marg. sin. ms. || 8-9 igitur etc.] in marg. dex. ms. || 28 noto] nota quid sit appetitio add. in marg. sin. ms. || 30 noto] duplex est appetitus add. in marg. sin. ms. || 47 naturaliter] quelibet alia res naturaliter add. in marg. sin. ms.</footnote>
Quarta: si voluntas esset potentia realiter distincta ab intelligentia et de se ceca, ipsa esset appetitus naturalis et non animalis, ut hic describitur. Patet, cum talis non ferretur secundum suam cognitionem nisi diceretur quod fertur secundum cognitionem intellectus, et sic tunc quilibet naturalis esset animalis etc.

Quinta: si intellectus realiter distingueretur a voluntate, tunc intellectus esset appetitus naturalis et non animalis, quia non actuaret se appetitive secundum suas cognitiones.

Sexta: quod idem bene est appetitus naturalis et animalis, iam in nobis patet de nostra anima.

Septima: in tali sunt due appetitiones realiter distincte. Patet: una naturalis que est met illa res, alia animalis que est actus superadditus.

Octava: in creaturis iam existentibus semper est appetitio animalis per actum superadditum potentie. Sed appetitio naturalis non. Patet.

Nona: primum || ens appetit animaliter, licet ipsa illa appetitio sit ipsum realiter. 142r
Patet ex dictis.

Decima: non est sufficiens differentia inter appetitum naturalem et animalem, quia unus per actum superadditum et alter non etc. Patet.

Undecima: si per rationalem appetitum illum qui potest in utrumque etc. non oportet absolute omnem rationalem esse animalem. Patet, si voluntas esset distincta ab intellectu.

Duodecima: non sequitur: A est appetitus intellectivus respectu B, igitur A respectu B est appetitus rationalis sic sumendo appetitum.

Tredecima: non est de ratione appetitus rationalis quod in utrumque oppositorum respectu cuiuscumque obiecti. Patet de Deo respectu sui ipsius, igitur.

Quattuordecima: Deus respectu sui est appetitus irrationalis, quia non in utrumque oppositorum potest ceteris omnibus eodemmodo se habentibus, sed si naturalis distingueretur contra rationalem tunc aliter dicendum, etc.

Quarto noto quod obiectum appetitus est bonum vel apparens bonum, et sic quoad prosecutionem et malum vel apparens malum quoad fugam.

Prima propositio: appetitus naturalis qui non appetit per actum superadditum numquam errat ut sic. Patet, quia dirigitur ab agente infallibili modo appetitus numquam errat nisi iudicium quod ipse sequitur sit erroneum.

Secunda: stat appetitum sensitivum vel etiam quemlibet creatum intellectivum errare. Patet cum iudicium secundum quod natus est se actuare possit esse erroneum.

Tertia: non stat aliquem appetituum ferri appetitive in malum sub ratione mali. Patet, quia hoc esset contra naturalem conditionem appetitus, igitur.

Quinto notandum quod appetitus rationalis in nobis non est actuabilis
prosecutive nisi ad notitiam apprehensivam, adhesivam et assensivam
propositionalem, alias staret intellectus iudicium previum iudicare, hoc non esse
bonum illi et appetitum hoc prosequi, quod non videtur verum. Sed de sensitivo,
cum sit multo imperfector, videtur quod etiam nisi sic fiat nisi propositionaliter,
igitur. Sed naturalis iam existens actuatur secundum directionem agentis infallibilis
quod est cognitio illimitata, igitur.

<footnote n="14">14 primum] Augustinus: proice te in Deum non ita crudelis est ut se subtrahat et te cadere permittat Adam, quia noluit obedire Deo, ideo amisit dominium quod super animalia habebat et etiam super suam carnem, sicut dicit Gregorius: qui auctori suo subditus esse noluit vis carnis sue quam regebat amisit. *add. in marg. inf. ms.* || *ens*] Oportet in hac vita manentes conformari celestibus mansionibus per aliquam imitationem qui volunt ascendere ad illas, ut dicit Hugo 4 libro de claustro anime, capítulo 24, et etiam in principio super illo ‘an* air*’. *add. in marg. sup. ms.* || 26 *sed*] si *a. c. ms.* || 28 *noto*] nota quid sit obiectum appetitus *add. in marg. dex. ms.* || 35 *appetitive*] *p. c. ms.* || 36 *igitur*] ergo *add. ms.* || 37 *notandum*] nota quomodo actuetur appetitus noster *add. in marg. dex. ms.* || 38 *adhesivam*] *add. in marg. dex. ms.* || 39 *non*] *sup. l. ms.*</footnote>
Sexto notandum quod appetituum quidem liber libertate oppositionis, alter autem non sic liber, liber libertate oppositionis adhuc ymaginabilis est dupliciter, puta liber contrarie et liber contradictorie.

Circa illud notabile pono aliquas propositiones.

Prima propositio: appetitus non dicitur liber libertate contradictionis vel contrarietatis formaliter, quia potest in utrumque oppositorum ceteris omnibus etc. Patet, quia non alias ignis esset liber libertate contradictionis et etiam libertate contrarietatis, quia Deus potest secun concurrer ad productionem caliditatis et etiam frigiditatis ceteris omnibus eodemmodo se habentibus.

Secunda: non dicitur potentia libera contradictorie essentialiter pro tanto, quia ceteris omnibus eodemmodo se habentibus sive actuet se sive non, sive sic vel quare conformiter se habet sue respectu nature. Patet iterum de igne qui sive agat sive non. Dummodo Deo sic placet semper conformiter se habet sue nature, cum sic in potentia obedientiali respectu prime cause, igitur.

Tertia: nec ex hoc quia stante communi cursu nature et Dei comuni influxu potest in utrumque oppositorum etc. Patet, cum ille cursus nature et Dei communis influxus accidentaliter habeant se ad res, igitur etc.

Quarta: ex hoc libera creata essentialiter, quia si contradictionem* Deus solum conservaret, ipsa secundum suam essentiam omnibus eodemmodo se habentibus potest in utrumque oppositorum. Patet, quia propter aliquam causam et non propter aliam nisi propter illam etc.

Quinta: sine contradictione apparente sustinabile quodlibet creatum solum esse liberum ex conditione sue nature vel secundum naturalem cursum nunc existentem, nec obstat quod tunc nichil meremur quia adhuc etc.

Sexta: licet aliquem appetitum naturalem esse liberum libertate oppositionis absolute sit possibile, nullus tamen talis de facto ut sic est liber contradictorie. Prima pars patet, quia potest creari una potentia non cognitiva per species suorum obiectorum complacenter vel displicenter immutabilis que potest se actuare stante complacentia vel non actuare, igitur etc. Secunda pars patet inductive in omnibus.

Septima: licet esset sine contradictione apparente nobis probabiliter sustinabile aliquid libertatis oppositionis in bestiis existere, ipsas tamen ex hoc mereri vel demereri non est vere affirmabile. Prima pars declaratur de cane cui obiecta essent presentata etc. et per duas vias eque bonas posset prosequi unum et alterum per aliam viam etc. Secunda pars patet, quia istis sic stantibus non possunt totaliter suspendere actus suos, nec imperare potentie ut discurrat circa obiectum, igitur etc.

Octava: quamvis voluntas humana sit contradictorie libera, tamen respectu nullius obiecti potest ceteris omnibus eodem modo se habentibus in contraria. Patet prima pars. Sed secunda declaratur, quia non posset acceptare minus bonum quando maius et minus incompossibilia sic se haberent, quod minus ut 4 et maius ut 10, quia privat tanto vel aliter quia non fertur nisi secundum complacentiam vel displicentiam etc.

Quoad secundum articulum, conclusio prima: quod divinus appetitus maxime appetit divinum esse. Patet, quia divinus intellectus non errée in iudicando iudicat illud esse divinum esse obiectum optimum, delectabilissimum et maxime appetendum, igitur divinus appetitus sic appetit. Consequentia bona. Et antecedens notum, cum divinus intellectus de quolibet vero habeat evidentissimum iudicium etc.

<footnote n="1">1 notandum] nota distinctionem appetituum *add. in marg. dex. ms.* || 7 libertate¹] p. c. ms.</footnote>

<footnote>|| 12 respectu] p. c. ms. || 15 quia] quare a. c. ms. || 17 accidentaliter] se *add. sed del. ms.*</footnote>

<footnote>|| 24 etc.] creatum est essentialiter liberum *add. in marg. sin. ms.* || 25 sexta] quinta ms. ||</footnote>

<footnote n="28">28 immutabilis] p. c. ms. || 39 haberent] quot *add. sed del. ms.* || 44 et] api *add. sed del. ms.*</footnote>
Secunda conclusio: quelibet res citra primam suum esse appetit secundum naturalem sui inclinationem. Probatur, cum quelibet res sit sui ipsius essentialis perfectio inquantum inclinative dirigitur a primo si etiam tale seipsum non cognosceret, igitur etc.

Tertia conclusio: nulla res appetit suum esse appetitu animali, sensitivo, ut sic. Probatur, cum esse rei ut sic non cadat sub obiecto appetitus sensitivi ut sic, igitur non fertur in ipsum illomodo appetitive.

Quarta conclusio: non oportet appetitum intellectivum creatum appetere esse suum animaliter intellective. Patet, quia stat ipsum totaliter non actuari appetitive intellectualiter, igitur etc.

Quinta conclusio: absolute est possibile aliquem appetitum intellectualiter appetere non esse. Patet, quia stat quod errone⟨e⟩ iudicat sibi hoc esse bonum et per consequens quod sic appetat, igitur etc.

Propositio annexa: non oportet res perfectiores appetitu intellectuali universali-
ter plus suum esse appetere. Patet ex iam dictis.

Secunda: stat aliquem aliquid appetitu naturali appetere et animali appetitu
oppositum desiderare. Patet ex dictis etc.

Conclusio sexta: quod quelibet res perfectiores essentialiter citra primam plus quam minus perfecte essentialiter appetunt appetitu naturali suum esse vel suam essentiam. Probatur, cum quodlibet tale esse perfectius, sic obiectum melius quod tali appetitui naturaliter appetenti a cognoscente infallibili per modum melioris appetentis presentatur, igitur. Ex quo patet quid sit dicendum ad questionem si de appetitu naturali non est universaliter verum, si de animali iterum non. Sed de etc.

Nota de proportionibus

(Edidit Edit Anna Lukács)

Omnis Proportio vel est communiter dicta vel proprie dicta. Communiter dicta est duarum respectu comparatorum ad invicem habendo; propria dicta est duarum respectu eiusdem generis habendo ad invicem. Proportio proprie dicta est dicitur duobus modis, scilicet rationalis et irrationalis. Rationalis est que immediate denominatur ab aliquo numero, ut duplum a duabus. Irrationalis est que non immediate || denominatur ab aliquo numero ut medietas Proportionis duple.

Quantitates commutantes, commensurabiles seu rationales sunt, quarum una est mensura communis quodlibet istarum primo mensurans, sicut bipedalis, tripedalis, quorum utraque pedali mensurantur.

Quantitates non commutantes incommensurabiles seu irrationales sunt, quibus non est una ratio communis qualibet illarum prius mensurans sicut diameter et costa quadrati.

Unde diametres quadrati est linea quadrati protacta de uno angelo ad alium
angelum illi oppositum.

Quadratum est una figura cuius omnes coste sunt equales que est Proportio
equalitatis contra medietatis. Proportio equalitatis est duarum quantum equalium
ad invicem habendo, ut 4 ad 4. Proportio inequalitatis est duarum quantum melium
ad invicem habendo ut 4 ad 2.

Proportio inequalitatis dicitur duobus modis, que maioris inequalitatis,
que minoris inequalitatis. Proportio maioris inequalitatis est quando maius
comparatur ad minus ut 4 ad 2. Proportio minoris inequalitatis quando minus
comparatur ad maius ut 2 ad 4. Proportio maioris inequalitatis dicitur quinque
modis. Multiplex supertertiens, superpartiens, multiplex superpartiens, multiplex

<footnote n="2">2 essentialis] p. c. ms. || 6 sub] p. c. ms. || 30 immediate] *Karissimi nolite peregrinari in fervore qui ad temptationem vobis sit*, I Petr. 4 f. add. in marg. inf. ms. || 38 angelum] in marg. ms.</footnote>
superciens. Multiplex vero proportioni est habitudo maioris quantitatis ad minore ipsa multotiens continentem, ut 4 ad 2, vel 6 ad 2. Supertertiens est quando maius continet minus et aliquam partem aliquotam ultra ut 3 ad 2, vel 5 ad 4. Superpartiens est quando maius continet minus et aliquas partes aliquotas ultra ex quibus non sit una pars aliquota respectu minoris numeri vel quantitatis, ut 5 ad 2 vel 9 ad 7. Multiplex superpartiens quando maius multotiens continet minus et aliqua eius partem aliquotam utlra, ut 9 ad 4 vel 7 ad 3. 2 sunt pars aliquota respectu 6, sed 2. non sunt pars aliquota respectu 5. Pars aliquota est que aliquotiens sumpta reddit equaliter suum totum. Pars non aliquota est que multotiens non reddit equaliter suum totum. Multiplex suppositioris est quando maius multotiens continet minus et aliquas partes aliquotas ultra ex quibus non sit una pars aliquota respectu minoris quantitatis, ut ii ad 3 vel 13 ad 5.

Pro denominatione proportionum est sciendum quod proportioni r¹a, quando antecedens minoris continet consequens 3¹a, quando ter 4¹a quando quinta, et in sic in infinitum.

Antecedens est primus terminus proportionis et consequens secundus. Sesterqualria proportioni est quando maius semel continet minus et eius medietatem ultra ut 3 ad 2 2¹a, sesterquor altera est quando maius minoris continet minus et eius medietatem ultra ut 5 ad 2, et sic in infinitum ascendendo. Sesquertertia est quando maius semel continet minus et eius tertiam partem ultra ut 4 ad 3 2¹a sequentia est quando maius minoris continet minus et eius tertiam partem ultra ut 7 ad 3, et sic in infinitum ascendendo. Et omnes ille proportiones sunt in specie suppositionis.

Que est differentia inter proportionem et proportionalitatem? Unde proportion dicitur duobus modis, unde dictum est proportionalitas est ordo proportionum, et dicitur tribus modis: proportionalitas arithmetica, geometrica et armonica. Arithmetica est quando sunt multi termini et equalis excessus inter primum et secundum, sicut inter secundum et tertium, et ceteris excessum, ut 6.5.4. Geometrica est quando sunt multi termini et equalis est proportionio inter 1. et 2., sicut inter 2. et 3, et ceteris excessum 8.4.2.1. Armonica est quando sunt tertius termini et equalis est proportionio inter 1. et 2., sicut excessus inter 1. et 2. Se habet ad excessum inter 2. et 3. excessum 6.8.3.

Permanenti proportionalia sunt quando sicut se habet antecedens minus ad antecedens alterius, sicut se habet consequens unius ad consequens alterius ut 8.4.2.1. Eque proportionalitas est quando sicut duo minimi* in utroque sicut tertius termini et sicut se habet primus terminus primi numeri ad suum secundum, sicut se habet primus terminus secundi numeri ad suum secundum, et sicut se habet primus terminus primi numeri ad suum tertium, sicut se habet primus terminus secundi numero ad suum tertium, ut 8.4.2 et 4.2.1.

Et tantum de proportionibus.

## Nota de transitu virtutum

(Edidit Edit Anna Lukács)

Sancti a terrenis actibus ad spiritualia transeunt ut ad ea que relinquerunt, ulterius nullatenus reflectantur quasi enim per quandam viam incedere eis est mente ire semper ad meliora. Ergo* contra de reprobis dicitur: *Quia reversi sunt corde in Egiptum.* Unumquodque ante faciem suam gradiebatur. Ante nos enim eterna sunt, post nos temporalia, quia et illa pergentes invenimus, et ista recedentes quasi post dorsum relinquimus. Unde et magnum illud pennatum animal dicebat quod usque ad tertii celi secreta volaverat. Unum vero, que retro oblitus, in ea que sunt ante

<footnote n="2">2 ut 4 ad 2 vel 6 ad 2] in marg. ms.</footnote>
extendens me, sequor ad palmam superne vocationis. Verba sunt beati Gregorii
*Super Ezechielem Omelia secunda* ante finem paucum.

Augustinus 7 *De civitate Dei* capitulo 14: Ambulantes tendimus ad ipsum qui factus est nobis via temporalis per humanitatem, que mansio nobis eterna est per divinitatem. Lev. 26. *Si in preceptis meis ambulaveritis*, etc., quasi dicens, non sufficit homini stare in preceptis divinis, sed ambulare et proficere ad maiorem perfectionem propter quod Gen. 15: *Dixit Dominus Abrahe: Ego Dominus omnipotens ambula coram me et esto perfectus*. Quomodo autem perficere poterimus in ambulando? Docet Augustinus sermone 9. Dicit Salvator: *Ego sum via*, Ioh. 14. Habes, inquit, viam, ambula, sollicite doma iumentum tuum, carnem tuam; ipsi enim insidet anima tua. Non enim ad Deum passibus, sed affectibus ambulamus. Augustinus.

Nota de ambulantibus ad patriam

(Edidit Edit Anna Lukács)

Ambulare cupientes ad patriam septem debent habere necessaria sibi ad
similitudinem ambulationis corporalis.

Primo lumen ut via et patria quoquo modo cognoscatur quod habetur per fidem. Ioh. 14: *Si quis ambulaverit in die, non offendit quia lumen huius mundi videt*. Ioh. 6: *Ambulate dum lucem habetis*. II Cor. 5: *Per fidem ambulamus et non per speciem*. E contra de infidelibus dicitur: *Nescierunt neque intellexerunt*. Ps. 82.

Secundo confidentia ut ad patriam veniamur que habetur per spem. Is.: *Qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem*. Non sic ambulavit Iudas, ideo potuit dicere: *In via hac qua ambulabam*.

Tertio amor patrie quod habetur per caritatem. Ioh.: *Maiorem non habeo gratiam quam ut audiam filios meos in veritate ambulare*. Eph. 4: *Rectitudo vie ne ab ea deviet quod habetur per prudentiam*. Prov.: *Relinquite infantiam et in veritate ambulate per vias prudentie*.

Quarto sobrietas sive parsimonia, ne viator gravetur quod habetur per temperantiam. Gal.: *Spiritu ambulemus, et desideria carnis*. Gal. 5. Ps.: *Ambulans in via in maculis*.

Sexto vigor persone ne in via deficiat, quod habetur per fortitudinem. IV Reg. 19. *Ambulavit Elyas in fortitudine cibis*. Ez. 1: *Non revertebantur cum ambularent*.

Septimo decor iustitie ut unicuique quod debitum est faciat. Os. 14: *Recte vie Domini iusti ambulant in eis*. Mal. 2: *In pace et equitate ambulavit*. Etc. Prov. 8: *In viis iustitie ambulant*.

Quidam ambulant secundum carnem. Eph. 3. *Multi ambulant de quibus dicebam vobis et adhuc flens dico inimicos crucis*. I Cor. 3: *Cum inter vos sit zelus et contentio, nonne carnales estis et secundum carnem ambulatis?* Gal. 6: *Si spiritu vivimus, spiritu et ambulemus*. Ad lumen eius ambulabam in tenebris. Iob 29. *Lumen appellat ipsam veritatem, tenebras concupiscientiarum perplexitatem. Domine, in lumine vultus tui ambulabunt*. Ps. 88. *Iustitia ante eum ambulabit*. Ps. 84. ||

3 augustinus] iter. in marg. sin. ms. || 7 gen.] dix a. c. ms. || 12 patriam] Dum lucem habetis, credite in lucem. Ioh. 12. add. in marg. dex. ms. || 13 ambulare] Debemus ambulare in lucem veritatis, ideo scribitur etc.: Ut filii lucis ambulate, Eph. 5. *Qui sequitur me, non ambulat in tenebris*. Ioh. 12. add. in marg. sin. ms. || 18 ps. 82] add. in marg. dex. ms. || 26 quarto] I Petr. 2: *Post carnem in concupiscentia immunditie ambulant. Post concupiscentias tuas non eas*. Eccli. 17. *Iuxta proprias concupiscentias ambulantes*. II Petr. 3. add. in marg. sin. ms. || 35 3] *Non privabit bonis eos qui ambulant innocentia*. Ps. 83. *Beati immaculati in via qui ambulant in lege Domini*. Ps. 118. add. in marg. sin. ms. || 39 84] *Perambulabam in innocentia in medio domus mee. Ambulans in via immaculata, hic michi ministrat*. Ps. 100. Sermones secundum materiam sunt expetendi. 2º *Ethicorum* capitulo 2: Ad virtutes scientie quidem parum aut nichil protest. 2 *Ethicorum* capitulo 5: Res iuste et temperate dicuntur quando (fin add. sed del. ms.) fiunt tales quales iustus et temperatus operabitur. 2 *Ethicorum* capitulo 5. *In domo Dei ambulavimus cum conspectu*. Ps. add. in marg. sup. ms.
Nota de ambulatione spirituali

(Edidit Edit Anna Lukács)

Sicut ergo accepistis Dominum nostrum Iesum Christum, in ipso ambulate, radicati, et superedificati in ipso, et confirmati in fide. *In quo sunt omnes thesauri sapientie et scientie absconditi. Quia in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter et estis in illo repleti qui est capud omnis principatus et potestatis.* Col. 2.

Estote imitatores Dei sicut fratres karissimi et ambulate in dilectione sicut et Christus dilexit vos et tradidit semetipsum pro nobis, oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis. Fornicatio autem et omnis immunditia aut avaritia, nec nominetur in vobis, sicud decet sanctos; aut turpitudo aut stultiloquium aut sterilitas que ad rem non pertinent, sed magis gratiarum actio.

Eratis enim aliquando tenebre, nunc autem lux in Domino, ut filii lucis ambulate. Fructus enim lucis est in omni bonitate et iustitia et sanctitate et veritate. Probantes quid sit beneplacitum Domino: *Videte itaque fratres quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes, sed ut sapientes.* Eph. 5. Augustinus in libro *De cognitione vere vite* dicit: Dominus Iehsus est via in qua imus veritas ad quem venimus, vita in que permanebimus quia ipse est anima, patria et habitatio, ut dicitur in libro *De spiritu et anima*. Divina persona in humanitate Christi est abscodita ut dicit Augustinus *Super septem angelorum ierarchiam*: Ita quod Christi humanitas est via ad eius humanitatem. Unde exponens illud: *Ego sum via*, Ioh. 14, dicit: Verbum assumens humanitatem factum est via. Ambula per hominem et venies ad Deum, scilicet personam Verbi. In quo omnis thesaurus, etc. Ioh. 10: *Ego sum hostium, per me si quis introerit, salvabitur et egredietur et pascua inveniet.* Ego sum hostium intellectui per fidem reseratum Is. 7: *Nisi credideritis, non intellegeretis.* Ego sum hostium voluntati per caritatem apertum. Caritas enim non vult scire medium inter se et dilectum, ymmo, ut dicit Hugo *Super septem angelorum ierarchiam*: Amor sive caritas sua actione presentatur donec ad dilectum et in dilectum veniat.

In libro de 12 *patriarchis*. Ascendat homo ad cor altum et exaltatur Deus. Disce, homo, cogitare, disce cognoscere teipsum et ascendisti ad cor altum. Quantum cottidie in tui cognitione proficis, tantum ad altiora semper tendis. Ideo si philosophi gentiles seipsos plene cognovissent, numquam ydola coluissent, numquam credere collum inclinassent, numquam contra creatorem cervicem erexissent. Domine, quis habitabit in tabernaculo? Quid, tu dicis, doctor bone, doctor Christe, quid est veritas? *Ego sum*, inquit, *via, veritas et vita*. Sequatur ergo veritatem qui vult ascendere in montem. Sequere Christum quicumque cupis ascendere in montem istum. Via ardua, via secreta et multis incognita que ducit ad montis huius fastigia. Illi soli, ut arbitror, sine errore currunt; illi soli sine impedimento perveniunt qui Christum secuntur, qui a veritate ducuntur. Quisquis ad alta properas, securus eas si te precedit veritas. Nam sine ipsa frustra laboras. Tam non vult fallere quam non valet falli veritas. Christum ergo sequere si non vis errare. Sed ne perterreat labor intineris vel retrahat difficultas ascensionis, audi et attende. Quis sit fructus preventionis? In ipso montis cacumine illuc transfiguratur. In ipso Moyses cum Helia videtur et sine indice uterque cognoscitur, in ipso vox Patris ad Filium auditur. Quid horum non mirabile, quid horum non desiderabile. Vis videre transfiguratum Christum? Ascende in montem istum, disce cognoscere teipsum. Vis videre et absque ullo indice

<footnote n="1">1 nota ] 37 *add. in marg. sup. ms.* || *spirituali* ] In tribus placitum est spiritui meo que sunt probata coram Deo et hominibus: concordia fratrum, amor proximorum, et vir et mulier sibi bene conssentientes. Tres species odivit anima mea et aggravor valde anime illorum: *pauperem superbum, divitem mendacem, senem fatuum et inssensatum*, Eccli. 25. Si quis auditor est verbi et non factor, hic comparabitur viro consideranti vultum maiestatis sue in speculo. Consideravit enim se et abiit et statim oblitus est qualis fuerit. Iac. capítulo 1. *add. in marg. sup. ms.* || 7 vos ] *p. c. sup. l. ms.* ; nos *a. c. ms.* || 27 *patriarchis* ] De cognitione sui *add. in marg. dex. ms.*</footnote>