cognoscere Moysem et Heliam? Vis absque doctore sine expositore intelligere legem et prophetiam? Ascende in montem istum, disce cognoscere teipsum. Vis audire paterni secreti archanum? Ascende in montem istum. Disce cognoscere teipsum. De celo enim descendit illud, id est nosce teipsum.

Triplici studio ad huius cognitionis celsitudinem perdicimur: per studium operis, per studium meditationis, per studium orationis. Multa enim experimur operando, multa invenimus investigando, multa extorquemus orando. Innumera, siquidem que nec per experientiam operis, nec per investigationem rationis invenire valemus, per importunitatem orationis edoceri meremur ex revelatione divine inspirationis. Hiis tribus comitibus sibi adiunctis veritas in nobis proficit et in alta se attolit, et eo usque se per coctidiana incrementa exaltat donec predicti montis verticem tangat. O quam multos hodie videmus studiosos in lectione, desidiosos in opere, tepidos in oratione, presumentes tamen montis huius cacumina se posse apprehendere. Sed quando, queso, apprehendent qui Christum ducem non habent? Neque enim ducit eos Christus qui ascendere non vult, nisi cum discipulis tribus. Iungat ergo studio lectionis, studium operis et orationis qui Christum querit habere ducem itineris, ductorem ascensionis. Absque dubio sine ingenti exercitio, sine frequenti studio, sine ardenti desiderio ad perfectam scientie altitudinem mens non sublevatur qui Christi vestigia perfecte non sequitur, qui viam veritatis haut recte ingreditur. Sed nec hoc silendum quod multi montis huius iam se credunt apprehendisse suprema cum constet eos eius vix tetigisse extrema. Sit tibi certum signum, quia montis huius verticem minime apprehendisti, si Christum clarificatum nec dum videre meruisti. Richardus in libro *de duodecim patriarchis* circa medium.

## Nota de penitentia

(Edidit Edit Anna Lukács)

Vis evadere? Tene certum et dimitte incertum. Age penitentiam dum sanus es. Si sic agis, dico tibi quia securus es, quia penitentiam egisti eo tempore quo peccare potuisti; si vis agere penitentiam quo peccare non potuisti, peccata te dimiserunt, non tu illa. *De penitentia* distinctione 29.

## Nota de Sancto Thoma

(Edidit Edit Anna Lukács)

Frater Raymundus de Piperno qui totius vite eius meruit esse testis pro sui commendatione magistri et debito solvendo discipuli ac pro consolatione circumstantis populi qui dicti doctoris vite exspectabat ut audiret meritum, surgens in medium predicavit et dixit: Ego istius doctoris totius vite exterioris et conscientie testis sum et frequenter merui audire meritum eius tam evidens et nunc generalem eius confessionem audivi quem ita semper purum reperi sicut puerum quinque annorum qui nunquam sue carnis sensit contagium, nec habuit in aliqua pravitate consensum.

Summendo sacramentum in ultimis dixit: Summo te precium redemptionis anime mee. Summo viaticum peregrinacionis mee pro cuius amore studui, vigilavi, et docui, et nihil unquam contra te dixi.

Qualibet die lectionem unam sibi de collationibus patrum faciebat de quo in-
troitus dixit: Ego in hac lectione devotionem colligo ex qua facilius in speculationem

<footnote n="2">2 montem] monte ms. || 5 triplici] Triplici studio ad cognitionem celsitudinis perducimur add. in marg. dex. ms. || 9 importunitatem] inopportunitatem ms. || 12 studiosos] in oratione add. sed del. ms. || 15 nisi] d add. sed del. ms. || 19 haut] id est non glossa sup. l. ms. || 21 eius vix] tr. ms. || 24 penitentia] Nota de incertitudine finalis penitentie add. in marg. dex. ms. || 29 thoma] De sancto Thoma mortuus est anno Domini 1274 anno vero vite sue 50 inchoante add. in marg. dex. ms.; Thoma add. in marg. sin. ms. || 40 lectionem] add. in marg. sin. ms.</footnote>
consurgo, ut sic affectus habeat unde se in devotione diffundat et intellectus ex huius merito ad altiora conscendat. In hoc sui patris dominici imitatus exemplum qui in dicto libro legens frequentius magnum perfectionis aperitem apprehendit.

Tante pietatis dicitur fuisse in alios quod quidquid habere poterat pro necessariis sue persone modicis contenta in operibus misericordie effundebat. In se vero tante asperitatis fuisse dicitur ut magnam partem nocturni temporis aliis concessis ad otium durissimis disciplinis de una cathena ferrea se verberans sibi converterit in tormentum. Hec sunt dicta de sorore sua nomine Theodora sicut et matris.

Reverenter audiebatur a Deo quasi sua predicatio prodiret a Deo. Quod autem dicebat ore, implebat opere. Non enim audebat aliud dicere nisi quod Deus eum dedisset implere. Admirabatur autem plurimum ut ex eius ore frequentius est auditum quomodo aliud et precipue religiosi possent de alio nisi de Deo loqui aut de hiis que edificationi deserviunt animarum. Hec in legenda sua. ||

## Nota de triplici effectu sacramenti ipsum digne sumentibus

(Edidit Edit Anna Lukács)

143v

Nota quod per efficaciam sacramenti confirmatur homini nomen truimphale et victoriosum per quod de seipso et de omni defectu culpabili victoriose triumphat. Et quia istud donum non datur quibuslibet hoc sacramentum sumentibus, sed solum hiis in quibus consistit congrua dispositio ad huius doni receptionem. Ideo dicitur Apoc.: *Nemo scit nisi qui accipit*, id est qui effectum istius doni in seipso meretur experiri. Ad istum triumphum igitur consequendum tria requiruntur que aperte figurantur per illa tria, que circa illud sacramentum mirabiliter contingunt. Primum est quod mens devota per divini amoris efficaciam in Deum totaliter transformatur quod designatur per hoc quod hic una substantia in aliam miraculose convertitur. Secundum est quod eius voluntas divine voluntati sic per gratiam conformetur quod in omnibus agendibs, appetendis et diligendis, nichil ex arbitrio proprio operetur, sed in omnibus talibus secundum Dei nutum et divine voluntatis beneplacitum disponatur quod designatur per hoc quod hec accidentia non subsistunt virtute naturalis subiecti, quia substantia panis iam est conversus in corpus Christi, sed potius virtute divina mirabiliter sustentantur. Tertium est quod affectus hominis per vehementiam divini amoris tantum sit transformatus in Deum quod habeat solam apparentiam hominis cum existentia deitatis, et hoc signatur per accidentia renanentia, de quibus licet videatur exterioribus specibus quod eis subsistat substantia panis. Illa tamen per conversionem iam transiit et solum ibi existit vera substantia corporis et sanguinis Christi ut sic anima devota per amorem in Deum perfecte transformata propter necessitatem corporalis indigentie appareat quidem ducere vitam humanam, sed in spiritu et mente vere ducit et ducere debet vitam angelicam et divinam, ut vere possit dicere cum Apostolo: *Nostra conversatio in celis est*.

## Nota de passione Christi

(Edidit Edit Anna Lukács)

Queritur quare pradixerit passionis sue misterium ut altius insideat mentibus ipsorum frequentius repetitum, etiam quia omnis adversitas que subito advenit

<footnote n="4">4 tante] Nota de sorore sua *add. in marg. sin. ms.* ; Duo ultima de sorore sua sunt dicta scilicet Theodora. *add. in marg. dex. ms.* || 9 reverenter] De sancto Thoma *add. in marg. sin. ms.* || 14 sumentibus] *Et egressus est a filia Syon omnis decor eius.* Trene 1. *Peccatum peccavit Ierusalem, propterea instabilis facta est. Amartitudine plena* (sub *add. sed del. ms.*). *sum.* Trenorum 1. Seneca de beneficiis: Sunt quedam nocitura in petantibus que non dare, sed negare beneficium est. Existimabimus utique utilitatem potius quam voluntatem petentium. Nam exorari in pernitiem rogantium seva bonitas est. Hec ille. *add. in marg. ms.* || 22 transformatur] transformetur *add. in marg. ms.*</footnote>
omnibus extra spem, nimium gravis est quam vero ante cognoscimus et preparamur contra eam, dum supervenerit exspectantibus. Nobis levior invenitur quam esset futura si repentina venisset. Crisostomus omelia 28 *Super Mattheum in imperfecto*.

## Nota bene

(Edidit Edit Anna Lukács)

Frequenter patitur Dominus discipulos suos aliquid non recte aut dicere aut agere aut cogitare, ut ex illorum culpa occasiones inveniat docendi et exponendi regulam pietatis sciens quia et ipse error eorum non nocet presente magistro et non solum in presenti, sed etiam in futuro doctrina eius edificat. Item: Nos non debemus illud petere quod nos bonum iudicamus esse, sed orantes in potestate Dei ponamus ut ad illud nos exaudiat quod ipse nobis expedire cognoscit. Item, nos Christiani quando aliquid a Deo petimus et non inpetramus, non frangatur fiducia nostra, neque cadat spes nostra a Deo ut de cetero desperemus de misericordia eius. Qui enim si nobis non expedit accipere quod petimus? Quamvis autem puta te spiritalem rem petere secundum Deum et dignam impetrationem tamen si non impetraveris, graviter ferre non debes.

Non enim quod apud homines iustum vivatur iam et apud Deum similiter iustum est. Quanto maior est Deus homine, tanto profundiora sunt Dei iudicia quam hominis. Item: Da nobis auxilium gratie tue et non vincamur a malo, sed ipsi omne malum vincamus. Item: Nescientibus desiderabile est bellum. Item: Calix est passio, baptismum autem ipsa mors. Item: Qui voluerint inter vos esse primus, erit vester servus. Fructum humilitatis posuit primatum celestem ut quicumque desiderat primatum celestem, sequatur humilitatem celestem. Quicumque autem desiderat primatum in terra, inveniat confusionem in celo ut iam non sit inter servos Christi de primatu certamen, neque festinet unusquisque eorum quomodo aliis maior appareat, sed quomodo omnibus inferior videatur, quoniam non qui maior fuerit in honore, ille est iustior, sed qui iustior fuerit, ille est maior. Conversatio ergo melior est desideranda, non dignior gradus. Nam desiderium primatus ex iactantia nascitur cordis. Qui autem humilis est, et indigniorem se aliis arbitratur secundum apostolicum preceptum illud quod ait: Alter alterum estimans superiorem, nunquam desiderat superior apparere. Primatus enim fugientem se desiderat, desiderantem se horret. Scitis quod principes dominantur eorum, et qui maiores sunt, potestatem exercent in eos. Non ita erit inter vos, sed quicumque inter vos voluerit maior fieri, erit omnium minister, ait Crisostomus *super Mattheum in imperfecto* omelia 29 Omnis qui habet potestatem sed acceptam ab alio, illius vere est qui dedit. Ubi supra.

## Nota de cognitione ymaginis Dei in seipso

(Edidit Edit Anna Lukács)

Animus, qui in sui cognitione pleneque eruditus non est, ad Dei cognitionem non sustollitur. Frustra cordis celum dirigit ad videndum Deum qui nondum ydoneus est ad videndum seipsum. Prius distat homo cognoscere invisibilia sua quam presumat apprehendere invisibilia divina. Prius est ut cognoscas invisibilia spiritus tui quam possis esse ydoneus ad cognoscenda invisibilia Dei. Alioquin si non potes cognoscere te qua fronte presumis apprehendere ea que sunt supra te? Precipuum et principiale speculum ad videndum Deum animus rationalis absque dubio invenit

<footnote n="4">4 bene] Nota quare Dominus interdum permisit discipulos suos errare *add. in marg. ms.* ||
7 eorum] *add. in marg. ms.* || 8 item] Nota quomodo debeamus petere *add. in marg. ms.*
|| 20 item] Nota bene pro aliqua congregatione de primatum non appetendo *add. in marg. ms.*
|| 35 seipso] Richardus: Mens que se ad sui considerationem non sublevat quando ad ea que supra
eam sunt, penna contemplationis volat, hec ille quasi dicens nunquam *add. in marg. ms.*</footnote>
seipsum. Si enim invisibilia Dei per ea que facta sunt intellecta conspiciuntur, ubi, queso, quam in eius ymagine cognitionis vestigia expressius impressa reperientur? Aptius ergo speculum quam spiritum rationalem invenire non possumus. Tergat ergo speculum suum, mundet spiritum suum quisquis sicut sitit videre Deum suum. Hoc itaque speculum non desinit verus Ioseph tenere, tergere et indesinenter inspicere. Tenere ne deorsum corruens terre per amorem inherat, tergere ne ininium cogitationum pulvere sordescat. Inspicere ne ad inania studia intentionis sue oculum reflectat. Ex terso autem speculo et diu diligenter inspecto, incipit ei quedam divini luminis claritas interlucere et immensus quidam insolite visionis radius oculis eius apparere. Hoc lumen oculos eius irradiaverat qui dicebat: *Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine, dedisti letitiam in corde me.* Ex huius igitur luminis visione quam admiratur in se mirum immodum accenditur animus et et animatur ad videndum quod est supra se. Richardus in libro *De 12 patriarchis*.

## Nota quomodo debemus esse grati Deo

(Edidit Edit Anna Lukács)

Magnam spem salutis nostre prebet nobis quod ipse Dominus, qui est iudex noster, ipse nobis medicus fieri dignatur. Ipse pro nobis carnem suscepit humanam, ipse fragilitates nostras suscepit ut sanaret, dolores nostros sustinuivit ut ab eternis doloribus nos redimeret. Ipse suum sanguinem pro nobis fudit ut nos a dyaboli servitio || liberaret, et suam vitam pro nobis posuit ut eterne vite participes nos efficeret, et prius circa finem. Simus ergo grati beneficiorum Dei qui nos per suam misericordiam ad se convocavit. Diligamus Deum Patrem toto corde, tota anima qui nos in tantum dilexit ut proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum. Diligamus ipsum Filium Dei qui, equalis Deo Patri per omnia, factus est pro nobis hominis Filius ut nos redimeret et proprio sanguine lavaret nos a peccatis nostris. Diligamus et Spiritum Sanctum eiusdem Patris et Filii et Spiritus Sancti, cuius sanctificatione signati sumus in baptismo et filii Dei effecti, et cuius inspiratione anima bona facimus que facimus, et ipsi Deo optimi semper gratias agamus et semper eius misericordiam deprecemur, ut in presenti vita nos conservet et ad perpetuam perducat. Cui est honor et gloria in omnia secula seculorum Amen. Gregorius in *Omelia Petite et dabitur vobis*. In letania maiori.

## Nota de rependio beneficiorum

(Edidit Edit Anna Lukács)

Non referre gratiam beneficiis est turpe. Ideo de ingratis grati queruntur pluribusque memoriam tempus impositum subducit. Namque recentia viguerunt

<footnote n="19">19 || add. cedulam f. 143a, vide p. 646, ll. 16–24</footnote>

<footnote n="3">3 aptius | Speculum add. in marg. ms. || 13 patriarchis | Nota de recollectione sui ipsius. Ascendat homo ad cor altum si vult cognoscere que sunt supra sensum humanum. Ascendat per semetipsum supra semetipsum per cognitionem sui ad cognitionem Dei. Distat prius homo in Dei ymagine, distat in eius similitudine quid debeat de Deo cogitare. Mens igitur, que adhuc per varia desideria spergitur, que variis cogitationibus huc illucque distrahitur, quando puta hanc gratiam accipere merebitur? Que nondum potest in unum seipsam colligere que nec dum novit ad seipsam intrare, quando poterit ad ea que supra ipsam sunt, contemplatione ascendere? Dispersiones distat ergo Israhelis congregare, studeat evagiones mentis restringere, asuescat in mentis suis immorari. Exteriora omnia oblivisti qui ad celestium contemplationem anhelat, qui in divinorum notitiam aspirat, faciat ecclesiam non solum desideriorum, verum etiam cogitationum ut discat verum bonum solum amare, et ipsum solum indesinenter cogitare. Richardus ubi supra. add. in marg. ms. || 16 medicus | sup. l. ms. || 19 liberaret | Nota quod quidam non sunt immunes a peccatis, quia non ut debuit utitur, sed plus quam debuit delectantur. Denique habent alia causam boni, quare temporalibus affligantur malis, qualem Iob, ut sibi ipsi humanus animus sit probatus et cognitus, quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. Augustinus I *De civitate Dei* 8 et 9 capitulis. 38. add. in marg. ms. || 31 beneficiorum | Seneca de beneficiis libro 3. add. in marg. ms.</footnote>
apud illos, eo interiecto spatio obsolescunt. Multa sunt genera ingratorum ut furis homicidarum. Ingratus est qui beneficium se accepisse negat quod acceperit. Ingratus est qui dissimilat. Ingratus est qui non reddit. Ingratissimus omni qui obliterus est. Illi enim si non solvunt, tamen debent, et extat apud illos vestigium meritorum intra conscientiam inclusorum. Hic nunquam gratus fieri potest cui beneficium totum elapsum est. Apparet illum non sepe de reddendo cogitasse cui oppressit oblivio denique ad reddendam gratiam, et virtute opus est, et tempore, et facultate, et aspirante fortuna. Quid sit ingratus? Nulla lex monstrat. Sepe et qui reddit quod accepit, ingratus est, et qui non reddit, gratus. Turpissima vox est in beneficio redde. Item: Generosi animi est et magnifici iuvare prodesse. Qui dat beneficia, Deum imitatur; qui recipit, feneratores. Item: Refert cuius animi sit qui prant, non cuius status. Nulli preclausa virtus est, omnibus patet, omnes admittit, omnes invitat, et ingenuos et libertinos, servos, reges, exules. Non elegit domum, nec censum. Nudo honore contenta est. Item: Quidquid est quod servilis officii formulam excedit quod non ex imperio, sed voluntate prantur, beneficium est. Qui beneficium accipit quo magis eo indiget, magis accipit. Regnum est nolle regnare cum possis. Verba sunt Senece *De beneficiis* libro 3 in principio. Item: in fine secundi dicit: Vis reddere beneficium, benigne accipe. Retulisti gratiam, non ut solvisse reputes, sed ut securior debeas. Hec ille.

## Nota de virtute

(Edidit Edit Anna Lukács)

Nota quod homo non necessitatur in alteram partem sive boni, sive mali. Alioquin nec culpa, nec virtus possit asscribi, nec boni electio premium, ned declinatio mali supplicium mereretur, sed servatur ei in omnibus libertas arbitrii ut in quod voluerit, ipsa declinet, sicut scriptum est: *Ecce posui ante faciem vitam et mortem, ignem et aquam.* Vita ergo Christus est, et mors novissimus inimicus qui est dyabolus. Habet ergo in arbitrio suo anima si velit in vitam Christum aut in mortem dyabolum declinare.

Humiliat nos Deus per temptationem tribulationes ut agnoscamus quid suus ex nobis, ne extollamur ex eo quod a Deo accepimus vel accepisse putamus. De ipsis etiam bonis humiliamur videntes quod nostra non sunt, sed Dei. Quando et quantum voluit, dedit nobis ex gratia sua, non ex meritis. In libro de profectibus religiosorum prope principium ad tertia folia qui dicitur Reformatio mentis.

## Nota de passione Christi

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Christo in carne passo et vos eadem cogitatione armamini.* I Petr. 4., id est eius passionem recolite, parati pro eo similia pati. *Glossa:* Sicut ipse sponte et vos sponte, sicut ipse omnia tollerravit et nos tolleremus, et benedicit armamini, quia memoria dominice passionis contra insultus et temptationes dyaboli munit. Unde Bernardus: Tanta est virtus crucis Christi ut si in mente fideliter habeatur, nulla peccati prevalere possit invidia, sed continuo ad memoriam totius peccati et mortis fugatur exercitus. Unde Gregorius: Si passio Christi ad memoriam revocetur, nihil tam durum est quod non e contra animo tolleretur. Tren. 2: *Dabis eis scutum cordis laborem tuum.* Ideo: Et nos ex qua die audivimus, non cessamus pro vobis orantes et postulantes ut impleamini agnicione voluntatis eius in omni sapientia et intentu spiritali, ut ambuletis digne Deo per omnia placentes in omni opere bono fructificantes et

<footnote n="24">24 in] *sup. l. ms.* || 28 humiliat] Nota de temptatione *add. in marg. ms.* || 40 gregorius]
Gregorius *iter. in marg. ms.* || 42 ideo] Nota de ambulatione spirituali *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
crescentes in scientia Dei. *In ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare et per eum reconciliari anima in ipsum pacificans per sanguinem crucis eius sive qui in terris sive qui in celis sunt.* Col. 1.

## Nota de oblatione Christi

(Edidit Edit Anna Lukács)

Studeamus effici sicut parvulus iste. Distatus ab ipso, quia mittis est et humilis corde, ne magnus videlicet Deus sine causa sit factus homo parvus, ne gratis sit mortuus, ne in vacuum crucifixus. Distamus eius humilitatem, imitemur mansuetudinem, amplectemur dilectionem, coniuncemur passionibus, lavemur in sanguine eius, ipsum offeramus propiciationem pro peccatis nostris quoniam ad hoc ipsum natus est et datus est nobis. Bernhardus *super Missus est*, omelia 3 in fine.

Vere languores nostros ipse tulit et dolores nostros ipse portavit. Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attristus est propter scelera nostra. *Oblatus est quia ipse voluit, et non aperuit os suum. Iniquitates eorum ipse portavit, tradidit in mortem animam suam, et cum sceleratis reputatus est. Et ipse peccatum multorum tulit et pro transgressoribus oravit.* Is. 53: *O vos omnes, qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor, sicut est dolor meus.* Tren. 1.

*Recogitabo tibi omnes annos.* Is. 38. *Loquar in tribulatione spiritus mei, confabulor amaritudine anime mee.* Iob 7. *Gratiam fedeiussoris ne obliviscaris; dedit enim pro te animam suam.* Eccli. 29.

Retributione commanent propter quod et gratiarum sacrum prompte faciunt, ut retributio sit. Hoc enim proprium gratie. Refamulari enim oportet ei qui gratiam fecit, et rursus incipere ipsum facientem. 5 *Ethicorum* c. 7. Facit enim retributionem eam que secundum proportionalitatem, secundum dyametrum coniugatio. 5 *Ethicorum* c. 7. ||

## Nota de duplici desiderio

(Edidit Edit Anna Lukács)

Duplex est desiderium, scilicet spiritus et carnis. Desiderium spiritus est quando desiderat illud quod est pro salute anime ut sunt bona gratie et tale non differtur a Deo, sed statim datur quando homo indiget. Unde tali dicitur Num. 22: *Quidquid volueris, dabo tibi*. Sed desiderium carnis est quasi sitis mendosa que non provenit ex aliqua indigentia, sed potuis ex repletione nimia et in naturali concupiscentia, et ideo illud melius creatur per subtractionem illius quod desideratur quam cum sibi offertur quod desiderat. Nam sicut ille qui patitur sitim mendosam quanto plus biberit vespere, tanto plus mane sitit. Sic in proposito quando carni tribuitur quod desiderat, ipsum desiderium postea magis accenditur. Spiritus in uno bono desiderato adepto quietatur. Prov. 4: *Desiderium suum iustis dabitur*. Si autem desiderium carnis alicui tribuitur, signum est maxime ire et indignationis divine

144v

<footnote n="4">4 christi ] Nota de duplici oblatione Christi in sermone primo de purificatione Beate Virginis Bernhardus. *add. in marg. dex. ms.* || 11 vere ] Nota de passione Christi *add. in marg. ms.* || 17 38 ] 39 *a. c. ms.* || 20 retributione ] Nota de gratiarum retributione *add. in marg. ms.* || 23 dyametrum ] *dymetrum a. c. ms.* || 24 7 ] Non dormiamus totis noctibus, sed maximam partem earum lectioni et orationi deputemus. Unde katholikus plus vigila semper, (semper] *sup. l. ms.*) ne sompno deditus esto. *add. in marg. ms.* || 25 nota ] Avicenna primo *Canonis* dicit quod desiderium esurientis sive sitientis si est certum et verum desiderium, non est tardandum, nec differendum, cum ebullitur. Secus est de desiderio mendoso, quale est desiderium ebreorum quorum sitis non provenit ex indigentia aliqua nature, sed ex aliqua materia colerica. Nichil est medium inter possessionem et inobedientiam. Gal. *Ante tempus senectam adducent cogitatus*. Prov. 30. Boetius: Maxima nobis est indicta necessitas bene agendi, quia omnis agimus ante oculos iudicis cuncta cernentis. Gregorius: Cum luxuria semel mentem invaserit, nullum bonum cogitare permittit. *add. in marg. ms.*</footnote>
secundum illud Augustini *De verbis Domini*: Non est magnum exaudire a Deo ad voluntatem habente pro magno exaudire ad utilitatem. Aliunde Deus iratus dat quod petis et idem propitius negat quod petis. Et ideo dicit Ps.: *Desiderium eorum attulit eis, non sunt fraudati a desiderio suo*. Adhuc este eorum erant in ore ipsorum et ira Dei adscendit super eos.

Nota de voluntate divina

(Edidit Edit Anna Lukács)

Per omnia et in omnibus debemus nos conformare divine voluntati. Hec enim est regula directiva actuum nostrorum et exemplar ad quod debemus respicere. Hanc regulam petebat Ps. cum dixit: *Doce me facere voluntatem tuam*. Hec voluntas Dei est in sanctis sicut in obiecto volito, quia hec est tota voluntas Dei circa vos, ut simus sancti. Iuxta illud I Tim. 4: *Voluntas Dei sanctificatio vestra, vel sicud in signo vel in speculo, quia vita et conversatio sanctorum tota conformis est divine voluntati et in ipso tamquam in quodam speculo relucet omnis voluntas Dei quam ad precepta, consilia et desideria*. Sicut enim speculum mundum recipit distincte ymaginationem rei ad quam convertitur, sic iustitia iustorum cum sit totaliter conversa ad voluntatem Dei secundum illud Rom. 12: *Probetis que sit voluntas Dei beneplacens et perfecta*.

Secundum Philosophum: Unusquisque habet naturalem inclinationem et amorem ad locum in quo genitus est. Et ratio potest esse, quia in ipso recipit esse, et melius conservatur in illo loco quam in alio. Ambrosius in libro *De virginitate*: Discite in hoc mundo supra mundum esse.

Seneca: Omnem diem ultimum cogita. Non enim Deus nobis promittere longam vitam de qua incerti sumus. Nihil enim certius morte, et nihil incertius hora, quia promisit tibi peccatorum tuorum veniam. Non promisit tibi diem crastinam, sic- cut dicit Augustinus. Ideo omne tempus nostrum debemus estimare diem ultimum vite nostre, et illud utiliter expendere operando, quia nulli dubium est, nec debet esse, nisi quod oportebit de eo nos reddere rationem. Et tanto debemus maiorem diligen- tiam de ipso habere inquantum breve est et faciliter transit. Est enim tempus velud umbra. Sap. 2: *Umbre transitus est tempus*. Iob: *Dies mei sicut umbra transierunt*.

Gregorius: Breve est omne quod transit, et ad exemplum iudicium sine intermissione nolentes volentesque properamus. I Cor. 7: *Tempus enim breve est*; et ideo: Non debemus ammittere rem tam preciosam sicut est tempus, dicit Bernhardus in *Sermone ad scolares*. Nichil preciosius tempore et heu hodie nichil vilius invenitur. Transeunt dies salutis et nemo recogitat in corde suo, nemo sibi perire diem nunquam rediturum causatur. Sed sicud nec capillus de capite, sic nec momentum peribit de tempore, dicit Avicenna *De remediis*. Sero medicina paratur, cum mala prolongas, convaluere moras, sed propera nec te venturas differt in horas, qui non est hodie cras, minus aptus erit. Et ideo teneamus consilium Salomonis Eccli. 11. *Mane semina semen tuum, et ad vespera non cessat manus tua*. Non vult aliud dicere nisi quod tempestive incipiamus et indeficienter perseveramus. Secundum sententiam Philosophi, mundus coctidie transit. I Ioh. 2: *Transit mundus et concupiscentia eius*. Locus naturalis rei est iste ad quem naturaliter movetur. Eodem modo locus anime voluntarius est ad quem voluntarie movetur quia igitur viri iusti voluntate et desiderio ad celum coctidie moventur, locus eorum est celum et non mundus, in quo iusti sicut advene peregrinantur.

<footnote n="1">1 non] Nota de conformitate voluntatis nostre ad divinam. Quomodo Deus omnia in omnibus erit, si in homine de homine quidquam supererit. In *Speculo* Vincentii libro 28, capitulo 40 in fine capituli. *add. in marg. ms.* || 18 secundum] Nota de brevitate vite et incertitudine mortis *add. in marg. ms.* || 42 locus] Nota de loco anime *add. in marg. ms.*</footnote>
Nota quomodo ignis caritatis debet accendi in nobis

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Ascendit fumus*, scilicet lacrimose compunctionis a corde ad oculos, et nota quod fumus est ex igne et signum ignis, sed ex igne cum aqua, id est ex igne caritatis et mixta aqua timoris vel doloris, et est signum caritatis non tamen perfecte, sed imperfecte que mixta est cum caritate. Perfecta enim caritas foris mittit timorem. Ioh. 4 *Fumus*, inquam, *ascendit*, et hoc in ira eius, id est pro timore ire eius. Ps.: *Tange montes et fumigabunt. Ignis*, scilicet clarus sine fumo, id est motus pure caritatis *exarsit a facie*, id est a cognitione eius. Facies enim Dei dicitur cognitio. Iob 33: *Videbis faciem eius in iubilo*. Nec dicit, tamen arsit, sed exarsit in cognitione divinitatis. Intra exarsit in cognitione humanitatis, id est, extra arsit carbones qui extincti erant, id est, illi qui erant prius in mortali peccato mortui et denigrati. Tren. 4: *Denigrata est super carbones facies eorum*. Nah. 2: *Facies eorum sicut nigredo olle*. Succensi sunt ab eo igne vel Deo, qui dicitur ignis. Deut. 9 et ad Hebr. ultimo: *Deus noster ignis consumens est*. Item: Debent attendere magnitudinem peccatorum suorum et severitatem ire Dei. Post confisi de venia non tam sua peccata quam Christi beneficia, nec tam Christum iratum quam benignum respiciunt, et sic ignis pure dilectionis sine fumo doloris in cordibus eorum ascenditur, et sicut dicitur Tob. 3: *Dominus post tempestatem contritionis tranquillum facit devotionis, et post lacrimationem et fletum exultationem* infundit a facie eius provenit, id est a ventu misericordie eius que facies dicitur. Bernhardus: Tria insunt unguenta sponse Christi, scilicet unguentum contritionis, devotionis et compassionis. Unde dicit: Bonum est unguentum contritionis quod fit de recordatione peccatorum. Melius est unguentum devotionis quod fit de recordatione beneficiorum, sed utrumque superat unguentum compassionis quod fit de respectu miserorum.

*Ascendit super cherubim* qui est penultimus ordo, quia ultra seraphin non est nisi gyrothesia, id est sacra ordo Trinitatis, et dicitur super cherubim, quia nulla scientia attingere valet ad ipsum. Ps.: *Mirabilis facta est scientia tua*, etc. Et Eccli. 7: *Dixi sapiens efficiar et longius recessit a me*.

Item: *Cor meum conturbatum est*, id est omnino turbatum in me non in Deo, in quo pax habetur. Ioh. 16: *Ut in me pacem habeatis*. Ps.: *Ad meipsum anima mea conturbatum est*. Gregorius: Iustum est ut in se semper merores inveniat qui relicto vero gaudio in se gaudia querebat. *Derelinquit me virtus mea*, sed non Domini. Nam penitentem non dereliquit virtus altitudini, unde Marie que interpretatur amarum mare et significat penitentem. Dicit angelus Luc. 1: *Spiritus Sanctus super et virtus altissimi obumbrabit tibi. Et qui iuxta me erant*, id est michi iuncti per amititiam, *de longe steterunt*, separati rupto vinculo amoris. Iob 19: *Fratres meos longe fecit a me*; et post: *Abhominati sunt me quondam consiliarii mei et quem maxime diligebam, adversatus est me*. Talis amicus non erat. Beatus* Bernhardus qui dicit *ad Eugenium*

<footnote n="1">1 nota] Nota quomodo accendi debeat ignis devotionis. Habes* Bernhardi *Super Canticum* sermo-ne 33 ante medium *add. in marg. ms.* || 6 4 | p. c. ms. || 18 3 | p. c. ms. || 20 dicitur | *Recordare paupertatis mee*. Trene 3. *add. in marg. ms.* || 22 de ] red *add. sed del. ms.* || 35 erant ] *Cum ab eis recessissem, detrahebant michi*. Iob 19. *add. in marg. ms.* || 36–37 meos longe — abhominati ] *add. in marg. ms.*</footnote>
145r

papam. Olim michi invisceratus es, non michi tam facille a medullis || extraheris, ascende in celum, descende in abyssum. Non recedes a me, sequar te quocumque ieris. *Et vim faciebant*, sic multotiens faciunt aliqui agentibus premiam, cogunt eos infringere ieiunia et omittere orationes et huiusmodi, *qui querebant animam meam* non sibi, sed dyabolo. Sibi enim querunt temporale emolimentum, sed dyabolo venantur animam. Canes enim venatici sunt ipsius dyaboli et quando ceperunt bestiam, dyabolus dat eis pellem, id est, exterioria; interiora autem sibi retinet.

*Corrupte sunt a facie insipientie mee*, id est, propter insipientiam meam, id est, propter insipientiam meam, scilicet quia non sentiebam amaritudinem peccati et dolorem vulnerum meorum, quia si sapiens fuissem et saporassem amaritudinem peccatorum, non ita dimisissem vulnera putrefieri, sed medico ostendissem et medicinam recepissem. Ambrosius: Periculosissime egrotat qui se egrotare ignorat. Is. 5: *Populus meus captivus ductus est quia non habuit scientiam*. Bar. 3: *Quoniam non habuerunt sapientiam, perierunt propter suam insipientiam*. Deut. 32: *Gens absque consilio et sine prudentia utinam intelligerent, saperent et ac novissima providerent*. Saperent amaritudinem peccatorum, intelligerent vanitatem presentium rerum, novissima providerent scilicet penam eternam.

Gregorius supra Gen. 19: Cum bona que vident accusare, nequeunt mala que non vident ad accusationem trahunt. Ez. 3: *Linguam meam adherere faciam palato meo et ero mutus tanquam mutus* Ier. Si ad patriam tendimus, cantus syrenarum non audiamus. Syrene sunt adu latores.

*In meditatione mea exardescit ignis*, Ps. 38, quasi dicens et si non possum dilectionem cordis producere ad effectum, intus tamen servabo affectum et bene non ardebit, sed exardescit quod est inchoatum, quia caritas sicut nunquam excidit, ita non veterescit, sed semper iuvenescit. Ioh. 13. *Mandatum novum do vobis*, ut dicit ibidem Rom. 13: *Nemini quidquam debeat is, nisi ut invicem diligatis*. Ibi dicit *Glossa* quod caritas cum redditur non ammittitur, sed reddendo multiplicat. *Et dolor meus renovatus est* de peccatis preteritis, sed coctidie innovatur pro incolatu huius miserie. Ps.: *Heu michi quia incolatus meus prolongatus est, renovatur autem pro dilatione patrie*. Rom. 6: *Infelix ego homo quis liberabit de corpore mortis huius?*, ut scilicet anima libere possit evolare ad celum. *Concaluit cor meum*, id est, simul

<footnote n="1">1 medullis] ex add. sed del. ms. ; *Dolor meus renovatus est*. Ps. 38. Si locutus fuero, non quiescit dolor meus, et si tacuero, non recedit a me. Innovavit me dolor meus. *Plenitudo legis dilectio*. Rom. 13. *Qui ad iustitiam erudiunt, multos fulgebunt quasi stelle in perpetuas eternitates*. (Is. add. sed del. ms.) Dan. 12. Gregorius in Pastorali: Qui magnis muneribus ditati parere utilitati proximorum in predicione refugiunt, si districti iudicentur ex tantis proculdubio rei sunt quantis ad (ps add. sed del. ms.) publicum venientes prodire potuerunt. Hec ille. Item, Gregorius: Officium predicationis assumere non debet, qui caritatem ad proximum non habet. II Cor. 8: *Scitis gratiam Domini nostri Iehsu Christi quoniam propter nos egenus factus est, cum essent dives.* ¶ *Langui et egrotavi per dies plurimos*. Dan. 8 g. Est amicus socius mense et non permanet in die necessitam. *Amicus fortis fidelis protectio*. Eccli. 6. add. in marg. ms. || *extraheris*] detraheris, ascende ad celum add. sed del. ms. ; Quidam sunt ita molles et effeminati quod nolunt agonizare, sed permittunt sibi vim fieri. add. in marg. dex. ms. ; *Non alliges duplicia peccata*. Eccli. 7 *Duplicia peccata aligit qui in se peccat et peccantibus consentit*. Eccles. 5. *Non adicias peccatum super peccatum*. Is. 5 Ve, qui dicitis bonum malum et malum bonum! *Ve qui potentes estis ad bibendum vinum, ve qui sapientes estis in oculis vestris et coram vobismetipsis prudentes*. Clamavit ut leo super speculam Domini. Is. 21 [21] 31 a. c. ms.) Oblationem noluisti. Augustinus. Nunquam in odoribus sacrificiorum delectatus est Dominus, nisi in fide et desiderio offerentis? Seneca: Nondum felix es, nisi tota te turba deriserit. Ier. Facile comtepnavit omnia qui se semper cogitat moriturum. 39. add. in marg. sup. ms. || **8** corrupte] *Non ventiles te in omnem ventum, et non eas in omnem viam*. Eccli. 5. add. in marg. ms. || **11** dimisissem] ita add. sed del. ms. || **15 32**] add. sup. l. ms. || **15-16** saperent — providerent] add. in marg. ms. || **20** ier.] *Ego dormio et cor meum vigilat*. Cant. 5 a. *Audi popule stulte qui non habes cor*. Ier. 5. Matth. *Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt*. Prov. 20: *Quis potest dicere nondum in cor meum. add. in marg. dex. ms.* ; adulationes add. in marg. sin. ms. || **25** non] veterascit add. sed del. ms. || **31** concaluit] *Scio opera tua: quia neque frigidus neque calidus es, utinam frigidus esses aut calidus, sed quia tepidus es, et nec frigidus, nec calidus, incipiam te evomere ex ore meo*. Apoc. 3 f. add. in marg. ms.</footnote>
caluit quasi nulla pars frigida vel tepida remansit. Apoc. 3. *Utinam calidus esses aut frigidus, sed quia tepidus es, incipam te evomere ex ore meo.* Sed non pretermitendum est quod dicit: *intra me.* Multi enim sunt qui non habent cor intra se, sed extra ad mundana et temporalia quecumque. Ps. *Cor meum dereliquit me, et hiis flat frigidus ventus aquilo, nec possunt calefieri, et inde est quod refrigescit caritas multorum.* Sed boni qui omnia exteriora contempnunt et obliviscunt, cor habent intra se, et ideo calefiunt. Ier. 20: *Factus est in corde meo quasi ignis estuans, claususque in ossibus meis.* Tren. 1: *De excelso misit ignem in ossibus meis.* Hec est bona gutta inossata vel arthetica. Talis enim dicitur incurabilis. Sic est de amore Dei, quando sic cordi infigitur. Cant. 8: *Aque multe non potuerunt extingere.* Et Cant. 5: *Amore langueo.* Rom. 8: *Quis nos separabit a caritate Christi?* Boni autem religiosi qui semper meditantur de bonitate Dei hunc ignem mitterunt. Unde addit: *Et in meditatione mea exardescit ignis, id est meditatio mea faciet eum exardescere inchoative, ita quod nunquam cessabit ardere.* Lev. 6: *Ignis in altari meo semper ardebit quem nutriet sacerdos subiciens lingna* mane et vespere. Altare cor est, sacerdos religiosus vir, lingna Christi beneficia et sanctorum exempla vel sacerdos est Christus secundum ordinem Melchisedech, ligna sunt inspirationes.

Cor meum dereliquit me, Ps. 39, quasi dicens non sine Dominus cordis mei, sed dereliquit me. Unde Augustinus: Nichil corde fugacius. Ideo dicitur Eccli. 30: *Contine et congrega cor tuum in sanctitate, contine ne effluat, et si effluere ceperit, congrega ne penitus dereliquit te.* Cor enim iusti debet esse quasi bonus claustralis, et continere se in celo quod est claustrum anime. Phil. 3: *Conversatio nostra in celis est, et si cor nostrum dereliquit nos, insequamur illud et reducamus ad claustrum.* Bene ostendit David quod cor suum dereliquerat eum, et erat quasi perditum, cum dixit III Reg. 7: *Invenit servus tuus cor suum ut oraret te, nisi prius perditum fuisset non dixisset, invenit, vel contine, id est, continue te a malo tenere.* Et *congrega cor tuum, ne per noxias et vanas concupians dividatur, quia Os. 10 dicitur: *Divisum est cor eorum, nunc interibunt in sanctitate eius, id est, in confirmatione Dei vel cordis, collige te in constanti proposito ad bene operandum, non sicut *piger qui vult et non vult*. Prov. 12.

Exultabunt sancti in gloria, letabuntur in cubilibus suis, Ps., quia enim illam futuram eternam letitiam habere non possumus, ne interim deficiamus, dat Deus aliunde letitiam in cordibus nostris que est quasi quedam pregustatio future, de qua in Ps.: *Dedisti letitiam in corde meo*.

Iustitia, id est penitentia per quam homo punit se, *et iudicium*, id est discretio, *correctio sedis tue*, id est tibi preparat sedem, et si quid indignum vel inmmundum inveniunt, corrigunt, ut eo corde Dominus regnet. *Ignis, scilicet caritatis, ante ipsum precedet, id est faciet ei locum.* De hoc igne Luc. 12: *Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur? Iustitia et iudicium cor se eius, scilicet cordis hominis in quo sedet Deus.* Necesse est enim ut cum surgit in corde mala cogitatio vel prava concupiscentia, corrigatur, alioquin expellet Dominum* de illo loco.* Et *iudicium, ut scilicet dum tempus habemus iustitias nostras, iudicemus cum Dominus acceperit tempus iustitias iudicabit, scilicet illas que non fuerint hic a nobis iudicate et discusse.* I Cor. 11: *Si nosimetipsos diuudicaremus, non utique iudicaremur. Ignis ante ipsum precedet, id est ferventis desiderii ardor et amor proximi.* Bernhardus: Oportet ut sancti desiderii ardor preveniat faciem eius ad omnem animam, ad quam est ipse venturus qui consumat rubeginem vitiorum. Hanc consumit desiderium Dei et

<footnote n="1">1 remansit] remmansit a. c. ms. || 7 ossibus] p. c. ms. ; Loquimini ad cor Ierusalem et advocate cam. Is. 50. Prebe michi fili cor tuum. add. in marg. ms. || 18 cor] Splendidum cor bonum in epulis. Eccli. 30. Ego dormio et cor meum vigilat. Cant. 5. Note add. in marg. dex. ms. || 22 3] Deficit caro mea et cor meum, Deus cordis mei et pars mea, Deus in eternum. Ps. 72. Effunde cor tuum. Trene 2. add. in marg. ms. || 34 meo] Ps. 196. add. in marg. ms.</footnote>
amor proximi. Prov. 10: *Universa delicta operit caritas*. Iste ergo ignis ante ipsum precedit, quia ubi iste ignis accensus est, Dominus venit. Ioh. 14: *Ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus*.

*Nubes et caligo inter eius*. Per nubem que aquam portat et pluit significatur compunctio vel devotio. III Reg. 18: *Ecce nubecula parva ascendebat de mari*, id est de cordis amaritudine; per caliginem conturbatio animi pro suis peccatis. De hiis duobus: *Laboravi in gemitu meo*: ecce caligo; *Lavabo per singulas noctes lectum meum*: *lacrимis meis stratum meum rigabo*: ecce nubes. Hec duo sunt in circuitu Domini quasi servantia eum in corde hominis, ne superveniat peccatum et expellat eum de loco suo. Quando vero aliquod nascitur in corde malum, statim amputari debet, ne crescens oculos Domini offendat.

*Et non recessit retro cor nostrum*. Ps. 43. *Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus*. Ps. 63. *Quia inflammatum est cor meum et renes mei commutati sunt, et ego ad nichilum redactus sum et nescivi*. Ps. 72. *Cor autem ipsorum non erat rectum cum eo*. Ps. 77.

*Ignis iste perpetuus, qui nunquam deficiet in altari meo*. Lev. 6, quia post istam vitam fervor caritatis in mentibus sanctorum acrescit. *Glossa* interlinearis. ||

Nota quod Deus non exaudit hominem propter sex (motiva)

(Edidit Edit Anna Lukács)

Primo propter petentis indiscretionem, Matth. 20: *Nescitis quid petatis*.

Secundo propter petentis dubitationem Iac. 1: *Postulet in fide nichil hesitans*.

Tertio propter eius pro quo petit indignitatem, Ier. 15: *Si steterit Moyses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum*. I Reg. 16: *Dixit Dominus ad Samuelem: Usquoque tu luges Saulem, cum ego proiecerim eum ne regnet super Israel?*

Quarto propter petentis indignitatem, Is. 1: *Cum multiplicaveritis orationem vestram, non exaudiam: manus enim vestre plene sunt sangine*.

Quinto propter inutilitatem eius quod petitur; unde *Paulus: Non est exauditus de amotione stimuli*, II Cor. 12. Augustinus: Multa bona prestantur invitis, quando eorum consulitur utilitate, non voluntati.

Sexto propter hoc quod petitur malum, ut quando quis petit forariam vel vindictam; de tali dicit Ps.: *Oratio eius fiat in peccatum*. Unde Gregorius: O clamantem me, nocte continuo, non exaudis, quia unde me in temporali tribulatione quasi deserit, inde ad eternam sapientiam plus erudis.

145v

16 altari] cordis add. sup. l. ms. || meo] cordis add. sup. l. ms. || 17 interlinearis] Periit sanctus de terra, et rectus in hominibus non est. Qui dormit in sinu tuo custodi claustra oris tui. Cum sedero in tenebris: Dominus lux mea est. Mich. 7. Averte oculos tuos a me, quia ipsi me avolare fecerunt. Cant. 6. In novissimis diebus instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes (seipsos amantes] tr. a. c. ms.), elati, superbi, etc., incontinentes, immites, etc.; voluptatum amatores magis quam Dei. Habentes speciem quidem (speciem add. sed del. ms.) pietatis, virtutem autem eius abnegantes. Et hos devita. II Tim. 3a. Consurge, lauda in nocte, in principio vigiliarum. Trene 2. Paratum cor meum, Deus. Ps. Dupliciter aliquid dicitur parari. Primo, quando aliqua immunditia amovetur ab eo, secundo quando aliquid pulchrum et honestum ei apponatur, sicut templum paratur quando cortine et panni serici tenduntur in eo ad ornatum. Hiis duobus modis debet cor nostrum parari, videlicet ut ostenderet immundam cogitationem. Ammoveamus et ut ornamenta virtutum et bonorum operum quam in nobis est, supponamus cordibus nostris, et sic poterimus dicere: *Paratum cor meum, Deus*, id est, ab omni immunditia purgatum. *Paratum cor meum*, id est omni virtute et bono opere ornatum. Et in tali corde est gaudium in Spiritu Sancto et melodia. Unde addit: *Cantabo et psalmum dicam*. Eph.: *Cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino*. Non tantum ore, sicut Is. 29, *populus huius labiis*, etc. add. in marg. inf. ms. || 18 nota] Testamentum patris nostri Domenici, ut semper cum Deo vel de Deo loquamur libro 4 Vite sue, capitulo penultimo, scilicet 11 et capitulo 9: *Quidam clericus (clericus] p. c. ms.*) audiens eum peroptime predicantem quesivit ab ipso, quorum librorum studio tam sublimia didicisset. Cui benigna sanctus respondit: Filii, in libro caritatis plus quam in aliis studui. Hic enim liber de omnibus docet. *add. in marg. sup. ms.* || 31 nocte continuo] *in marg. sin. ms.*
Nota quod Deus aliquibus modis derelinquit exponendo pene, Is. 54: *Ad punctum in modico dereliqui te*. Item: Non apponendo gratiam, sed subtrahendo eam, Is. 50: *Dimisi eam, suspendendo flagella*, Ez. 16: *Auferetur zelus meus a te et quiescam, nec irascar amplius*.

Nota de igne caritatis

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Ignis in altari semper ardebit, quem nutriet sacerdos* subiciens lingna mane per singulos dies. Lev. 6. Ad nutriendum ignem caritatis in nobis, ligna mane et vespere subicimus, dum ea que mane et vespere in passione Christi gesta sunt ad memoriam reducimus. Nichil enim ignem caritatis sic nutrit in nobis sicut memoria dominice passionis. *Glossa Mane*.

Nota de caritate

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Scio opera tua quia nomen habes quod vivas et mortuus es*. Apoc. 3: *Caritatem tuam primam reliquisti. Memor esto itaque unde excideris, et age penitentiam, et prima opera fac*. Apoc. 2a: *Ecce venio cito: tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam. Ego quos arguo et castigo. Ego sto ad hostium et pulso. Si quis audierit vocem meam et aperuerit ianuam, intrabo ad illum, et cenabo cum illo, et ipse mecum*. Apoc. 3g.

*Nescit homo utrum amore an odio dignus sit, sed omnia in futurum servantur incerta eo quod universa eveniant iusto et impio, bono et malo, mundo et immundo. Eccli. 9a: Vade ergo, et commede in letitia panem tuum, et bibe cum gaudio vinum tuum, quia Deo placent opera tua. Omni tempore sint vestimenta tua candida et oleum de capite tuo non deficiat. Eccli. 9c: Quem enim diligit Dominus, castigat; flagellat autem omnem filium quem recipit. Quis enim filius quem non corripiat pater*. Ad Hebr. 12: *Advocatum habemus apud Patrem, Iehsum Christum iustum, et ipse est propiciatio pro peccatis nostris; I Ioh. 2a. Delicie mee esse cum filiis hominum Prov. 8d. Ego sapientia habito in consilio et eruditis intersum cogitationibus. Ego diligentes me diligo, et qui mane vigilaverint ad me, invenient me*. Prov. 8.

Nota quod usus gratie formatur secundum applicationem ad id quod desiderat ut si quis se applicat ad patientiam, magis datur ei usus in illa et sic de aliis secundum *Glossam* interlinearem boni dispensatores multiforis gratie Dei I Petr. 4.

<ANONYMUS>

In festo Pentecoste et quod Spiritus Sanctus aliquid
operatur in nobis secundum distinctionem dierum

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Emitte spiritum tuum et creabuntur*. Ps. 103. Id est, spiritum sanctum tuum qui creat novos. Considerandum est quid Spiritus Sanctus in eis ad quos mittitur operatur per creationem, quia facit de nichilo aliquid. Homo enim peccando nichil

<footnote n="1">1 nota] Nota quod Deus dereliquit tribus modis *add. in marg. sin. ms.* || 5 nota — caritatis] Nota de igne caritatis ex Leviticus 6 *add. in marg. sin. ms.* || 6 *altari*] cordis *sup. l. ms.* || *ardebit*] igne Spiritus Sancti Christus vel quilibet predicator fidelis membrum viri sacerdotis quo iudicatus est sanctorum exempla et scripture testimonia, fugata nocte cecitatis. *sup. l. ms.* || 11 caritate] Nota: *Quem enim Deus diligit, corripit*. Prov. 3. *sup. l. ms.* || 15 *ego²*] iter. ms. || et²] pil add. sed *del. ms.* || 18 nescit] Nota de incertitudine bonorum operum. *Quem enim Deus diligit, corripit*. Prov. 3. *add. in marg. sin. ms.* || 28 nota] Nota de gratia *add. in marg. sin. ms.* || 33 dierum] *Emitte spiritum tuum* de celo in apostolos. Act. 1: *F Actus est repente de celo sonus tamquam advenientis spiritus vehementis*. Ioel 2: *Effundam spiritum meum super omnem carnem et prophetabunt filii vestri et filie vestre, scilicet Beata Virgo et alie mulieres de quibus legitur Act. 1 et creabuntur de piscatoribus facti predicatores*. *add. in marg. sin. ms.* || 34–35 id est — novos] *sup. l. ms.*</footnote>
fit, quia a vero bono se avertit et ad terrena se convertit que nichil sunt. Ps.: Ad nichilum deductus est in conspectu eius malignus, licet enim in conspectu hominum aliquid esse videatur, et non in conspectu Dei nichil reputatur. Ideo peccatori dicitur: Ecce nichil factus es; et II Cor. 13: *Si caritatem non habuero, nichil sum.* Creatur de novo peccator cum gratia Spiritus Sancti ei infunditur. Apostolus: *Gratia Dei sum id quod sum.* Nota autem quod sicut Deus a principio septem dierum mundum creavit, ita specialiter Deus minorem mundum, id est hominem per septem opera dyaboli redactum ad nichilum septem donis Spiritus Sancti recreat.

Primo ergo die fecit Deus lucem, id est, quandam nubeculam lucidam, Gen. 1: *Dixit Dominus 'Fiat lux', et facta est lux.* Et hos est primum opus quod facit Spiritus Sanctus in anima. Ante siquidem adventum Spiritus Sancti tenebre erant in anima super faciem abissi, id est, id est, cordis humani unde de peccatoribus Sap. 7 una cathena tenebrarum Omnes erant colligate eo quod peccatores faciunt cathenam de suis peccatis: de peccato cogitationis in peccatum assensus, de consensu in locutio-nem, de locutione in operationem, de operatione in consuetudinem et tandem in contemptum. Sed per adventum Spiritus Sanctus ista cathena dissolvitur, et nova lux introducitur. Hoc autem facit Spiritus Sanctus per primum donum timoris quod est fundamentum omnis boni spiritualis, quia timor animam illuminat ad cognitionem proprie fragilitatis, vilitatis peccati et severitatis iudicii. Eccli.: *Qui timetis Deum, diligite illum et illuminabuntur corda vestra.* Per hoc opus Spiritus Sancti destruitur primum opus dyaboli, scilicet superbia. Mens enim illuminata ex cognitione et consideratione fragilitatis proprie et vilitatis culpe et potentie divine humiliatur Eccli. 2. *Timor Domini expellit peccatum*, quia radix omnis peccati est superbia.

Secundo die fecit Dominus firmamentum, Gen.: *Fiat firmamentum*, et hoc est secundum quod facit Spiritus Sanctus in anima. Ante enim adventum Spiritus Sancti in anima, anima instabilis est, et adversus ventis movetur, et circumfertur sicut gallus in campanili, modo adversitatibus deprimitur, modo prosperitatibus elevatur. Trene 1: *Peccatum peccavit Ierusalem, propterea instabilis facta est.* Sed Spiritus Sanc-tus superveniens ipsam stabilivit et confirmat. Hebr. 11: *Optimum est gratia stabilire cor.* Hoc petebat propheta dicens: *Spiritu principali confirma cor meum Deus*; et iterum: *Confirma hoc Deus quod operatus es in nobis.* Hoc etiam opus secundum facit Spiritus Sanctus per secundum donum, scilicet pietatis quod consistit in dilectione Dei et proximi, et non solum ad proximum, ymmo ad seipsum, Eccli.: *Miserere ani-me tue placens Deo.* Qui enim sibi nequam cui bonus? Et illi moventur motu amoris in Deum, quia sunt benigni et pacientes flavuit, scilicet tuus et fluent aque, scilicet compassionis. Per hoc opus dissolvit secundum opus dyaboli, scilicet invidiam que gaudet de alienis malis et dolet de alienis bonis. Et ideo reducet eam Dominus ad Infernum, ad iustam naturam ubi malum crucabitur et bono privabitur.

Tertia die produxit Dominus herbam virentem, et sic est tertium opus quod facit Spiritus Sanctus in anima. Ante enim adventum Spiritus Sancti anima est quasi arbor mortua et arida sine humore gratie et per consequens sine fructu. Sed adveniente Spiritu Sancto vivificante redditur ei humor gratie. Is. 44: *Effundam Spiritum meum super semen tuum, et sic anima fit arbor fructifera cuius folia sunt verba, flores bona proposita, fructus bona opera.* Talis arbor erat qui dixit: Ego autem sicut oliva fructifera. Oliva in se pinguis est et aliis medicinalis. Sic anima in se debet

<footnote n="4">4 ecce] peccatori oi add. sed del. ms. || 9 primo] Primus (primus] p. c. ms.) dies add. in marg. sin. ms. || 12 humani] *In pulverem suum revertentur*, id est, recognoscent se pulverem esse et viles sicut Abraham Gen. 28: *Loquar ad dominum michi cum sim cinis et pulvis*, et Mich. 1: *In domum pulveris pulvere vos spargite. add. in marg. sin. ms.* || 13 tenebrarum] auferes spiritum eorum add. in marg. sin. ms. || 24 secundo] Secunda dies add. in marg. sin. ms. || 29 hebr. ] 12 add. sed del. ms. || 39 tertia] iter. in marg. sin. ms. || 44 erat] Paulus add. sed del. ms.</footnote>
habere pinguedinem devotionis et alios satiare || verbis et exemplis ut sint folia, id est, verba in medicinam et fructus in sustentationem. Hoc autem tertium opus facit Spiritus Sanctus per tertium donum, scilicet scientie que docet hominem bene cognoscere conversari in medio nationis prave et perverse et se amabilem exhibere et irreprehensibilem per mansuetudinem et patientiam. Gal. 5: *Fructus autem spiritus est caritas*, etc., mansuetudo, etc. Per hoc tertium opus dissolvit tertium opus dyaboli, scilicet iram que hominem impedit ne in aliis per bonum exemplum fructificet conversationem eius odilem reddendo. Prov. 18: *Spiritum ad irascendum facilem quis poterit sustinere? Ymo ardorem iracundie refrigerabit vos gratie*. Gal. 5: *Vos qui spirituales estis huius iustruite in spiritu lenitatis*.

146r

Quarto die fecit Dominus luminaria, scilicet solem, lunam et stellas. Et hoc est quartum opus quod facitus Spiritus Sanctus in anima per solem animam et stellas que indecise et continue cursum suum perficiunt intelligitur perseverantia in bono. Ante enim adventum Spiritus Sancti, licet homo aliquando bonum propositum concipiat et aliqua opera de genere bonorum faciat, tamen statim et inflatur ad modicum temptationis ictum et ad modicum impulsum reddit se victum. Sed adveniente Spiritu Sancto fortificatur et roboratur et que prius erant ei importabilia, ei levia videntur. Exemplum in Petro qui ante Spiritus Sancti receptionem ad verbum ancille Dominum negavit qui postquam indutus est veritate exalto crucifigi pro Christo leve reputavit, nec aliqua tribulatione a bono averti potuit. Iud. 5: *Stelle manentes in ordine in cursu suo*. Hoc autem opus facit Spiritus Sanctus infundendo fortitudinem. Qui enim sperant in Domino, mutabunt fortitudinem carnalem et spiritualalem, et current et non laborabunt, nec deficient. Eccl. 5: *Ne sequaris in fortitudine tua concupiscentias cordis tui*. Hoc quartum opus Spiritus Sancti destruit quartum opus dyaboli, scilicet accidiam que enumerat vires hominis et fingit laborem in precepto.

Quinto die fecit de volatilia, scilicet aves, et pisces. Per aves que mediantibus alis se elevant significantur viri perfecti qui duabus, scilicet desiderio eternorum et contemptu terrenorum a terrenis se elevant. Per pisces qui mediantibus pinnulis in aquis natant et non sumerguntur significantur boni divites qui licet sint in aqua temporalis affluentie, in ea tamen non submerguntur per nimium amorem. Ps.: *Divitie si affluant, nolite cor apponere*. Licet enim non sparentur a talibus corpore, separantur tamen corde. Hoc est ergo quintum opus quod facit Spiritus Sanctus in anima. Ante enim adventum Spiritus Sancti cor ad terrena deprimebatur

<footnote n="1">1 satiare] Hugo in Postilla *Spiritum rectum innova in visceribus meis*. Ps. 50 quasi dicens Spiritum meum inveteravi per peccatum et ad carnalem voluptatem incuravi. Bar. 3: *Quid est Israel quod in terra inimicorum es, inveterasti in terra aliena?* Ps.: *Inveteravi inter omnes inimicos meos, sed tu fac eum novum et rectum, ut rectus et celestia dirigatur et novus gratiam tuam recipiat*. Matth. 9: *Nemo mittit vinum novum in utres veteres*. Ez. 11: *Dabo eius cor novum et spiritum novum in visceribus corum*. Rectum dicit non sicut in Iob 16 dicitur: *Effundit in terra viscera mea*, id est, in terrenis. Vel de spiritu increato dicitur: *Spiritum rectum innova in visceribus meis*, id est, Spiritum sanctum infunde cordi meo qui dicitur novus et rectus ab effectu, quia innovat et rectificat, sicut dicitur demonium mutum Luc. 11. / De innovatione: Ps.: *Emitte spiritum tuum et creabuntur*. / De rectificatione dicit Augustinus: Spiritus rectus est quo fit ut anima in veritate querenda deviare atque errare non possit. Unde in ymno: Ductore sic (sic] *sup. l. ms*) te previo, vitemus omne noxium. *add. in marg. ms.* || verbis] Gorrà in postilla *Emitte spiritum tuum*, (id est, Sanctum, cum creabuntur *add. sup. l. ms*) *add. in marg. sup. dex. ms.* ; Dum sanctificatus fuero in vobis, etc., dabo vobis spiritum novum, spiritum in nova rectum in visceribus meis. Ps. 50. Hic ostenditur magnificentia Dei in operibus gratie, et primo in missione Spiritus Sancti, secundo in effectibus Spiritus missi, ibi *et creabuntur Emitte spiritum tuum* ad instruendum incsios, (incsios] *iter. ms*) ad iustificendum impios, Sap. 9: *Sensum tuum quis novit, nisi tu* [40] *dederis sapientiam et miseris Spiritum Sanctum tuum de altitudinis et creabuntur illi* in quos mittes Spiritum Sanctum de nichilo aliquid facti in esse meritorio. Audith ultimo: *Misisti spiritum* (*sanctum add. sed del. ms*) *tuum et creata sunt*. Ps.: *Cor mundum crea in me Deus. add. ms.* || 10 *spirituales*] *spiritales ms.* || 11 *quarto*] quarta *add. in marg. dex. ms.* || 20 *tribulatione*] *ab add. sed del. ms.* || 23 *spiritualem*] *spiritalem ms.* || 27 *quinto*] 5 *add. in marg. dex. ms.* ; de aqua aves etc. *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
per nimium amorem, unde de peccatoribus dicitur in Ps.: *Oculos suos statuerunt declinare in terram*. Et alibi: *Oculi stultorum in finibus terre*. Ubi enim amor, ibi oculus. Sed adveniente Spiritu Sancto a terrenis ad celestia elevatur. Ez. 1. *Ubi erat impetus, Spiritus ibi ducebantur*. Cum elevatis a terra, scilicet cherubin, id est angeli, elevabantur pariter et rote. Hoc est viri perfecti volubiles per promptitudinem obedientie ad modum rotarum et Apostolus qui confidenter dixit: *Nos autem spiritum Dei habemus*. Dicebat alibi: *Conversatio nostra in celis est*. Iob 29: *Nunquid ad preceptum tuum renovabitur aquila*, id est cor nobile et doctum. Hoc autem opus facit Spiritus Sanctus per donum consilii. Consilium enim est: *Vade et vende omnia*. Per hoc autem opus destruitur opus dyaboli, scilicet avaritia que est ydolorum servitus. *Ubi enim Spiritus Domini, ibi libertas*. II Cor. 15.

Sexto die fecit Deus hominem rationalem ad ymaginem et similitudinem suam exprimit, ad eternorum contemplationem se convertit. Hoc autem est sextum opus quod facit Spiritus Sanctus in anima. Elevat enim ipsam animam ad contemplationem eternorum, et sic per donum intellectus. Intellectus enim secundum donum est de eternis sive superioribus, I Cor. 11: *Qui oculus non vider, nec auris audit, nec in cor hominis ascendit que preparavit Deus dilingentis se que nobis revelavit Deus per Spiritum Sanctum*. Spiritus enim omnia scrutatur et facit scrutari etiam profunda Dei. Et II Cor. 3: *Nos revelata facie gloriam Domini speculantes in eandem ymaginem transformamur a claritate in claritatem tanquam a Domini spiritu*. Per hoc autem opus destruitur sextum opus dyaboli, scilicet luxuria que maxime in homine ymaginem Dei deturpat. Peccatum enim illud assimilat hominem brutis sine intellectu. Ps. Homo cum in honore esset non intellexit, scilicet quia ad ymaginem Dei factus est. Contra tales dicitur: Nolite fieri sicut equus et mulus quibus non est intellectus.

Septimo requievit Dominus ab omni opere quod patrarat hoc consumato post laborem preteritorum. Ex hoc enim septem que facit Spiritus Sanctus in anima post laborem actionis vocat ad contemplationem quietis. Apoc. 13: *Ammodo iam dicit Spiritus ut requiescant a laboribus suis*. Hec autem requies habetur per donum sapientie, in quo iam pregustatur celestia eterne beatitudinis, ibi erit requies opulenta. Is. 32. *Huiusmodi autem cene dulcedinem facit sentire Spiritus*. Etc.

## Nota de septem actibus prudentie

(Edidit Edit Anna Lukács)

Prudentia septem habet actus. Habet enim unum et principalem respectu finis, scilicet finem ad quem unumquodque ordinatur ostendere. Tres autem actus habet respectu eorum que ad finem impediunt. Hoc est respectu malorum, scilicet preterita mala corrigere, presentia sive instantia deliberare et futura precavere et previdere. Tres autem actus habet respectu eorum, scilicet que ad finem expediunt, acquisita conservare et acquisitis et conservatis bene uti, id est ad finem debitum ordinare.

## De sacerdotibus

(Edidit Edit Anna Lukács)

Vende omnia que habes et veni sequere me. Verba vertis in opera et nudam crucem nudus sequens expeditior ascendis scalam Iacob et levior. Tunicam mutas cum animo. Item: Chrates ille Thebanus homo quondam ditissimus, cum ad philosophandum Athenas pergeret, magnum pondus auri abiecit, nec putabat se posse et virtutes simul et divitias possidere. Item: Plenus venter facile de ieiuniis

<footnote n="13">13 autem] p. c. ms. || 26 septimo] Septima add. in marg. dex. ms. || 32 prudentie] Nota de septem actibus prudentie add. in marg. dex. ms. || 39 sacerdotibus] p. c. ms. ; De sacerdotibus add. in marg. dex. ms. || 44 divitias] p. c. in marg. sin. ms. ; divinas a. c. ms.</footnote>
disputat. Non Ierusaleme fuisse, sed Ierusalemis bene vixisse, laudande est sive laundandum est. Item: Quomodo possumus aliena fideliter distribuere qui nostra timide reservamus. Item: Transibunt omnia que terrena sunt. Et crucis igitur et resurrectionis loca hiis prosunt qui portant crucem suam et cum Christo resurgunt coctidie quid dignos se tanto exhibent habitaculo. Vos templum estis Domini et spiritus Dei habitat in vobis. Item: Sui autem cupis esse quod diceris monachus, id est solus, quid facis in uribus que utique non solorium sunt habitacula, sed multorum. Item: Episcopi et presbiteri habeant exemplum apostolos et apostolicos viros quorum honorem possidentes habere nitantur et meritum. Item: Multitudines hominum et officia et salutationes convivia veluti quasdam cathenas fugias voluptatum. Sit vilis et vespertinus cibus holera et legumina. Interdumque piscinculos pro summis ducas deliciis. Qui Christi pane vestitur et illum cibum desiderat, non querit magnopere quam de preciosis cibis strictus conficiat. Quidquid post gulam non sentitur, idem tibi sit quod panis et legumina. Semper in manu tua sit sacra lectio. Frequenter orandum et flexo corpore mens erigenda ad Dominum, crebre vigilie et ventre vacuo sepius dormiendum. Rumusculos et gloriolas et palpantes adulatores quasi hostes fuge. Rara est in hominibus fides. Secularium maxime potentum consortia fuge. Quid tibi necesse est ea videre crebrius quorum contemptu monachus esse cepisti. Item: Verum Christi templum anima credentis est. Illam exorna, illam vesti, illi offer donaria in illa Christum suscipe. Que utilitas parietes fulgere gemmis et Christum in paupere fame mori. Iam non sunt tua que possides, dispensatio tibi credita est. Audi ergo mi conserve || amice germane ausculta paulisper quo in Scripturis sacris callide gradiaris. Totum quod legimus in divinis libris nitet quidem et fulget etiam in cortice, sed dulcius in medulla est. Qui edere vult nucleum, frangit nucem. Revela, inquit, David, oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Si tantus propheta tenebras ignorantie confitetur qua nos puta parvulos et pene lactantes in scientie nocte circumdari. Hoc autem velamen non solum in facie Moysi, sed in evangelistis et apostolis positum est.

Item: Capite quippe sano omnes sensus vigent. Accingere queso te accingere. Nichil sine magno vita labore dedit mortalibus. Ieronymus in *epistola ad presbiterum Paulinum de institutione clericorum vel monachorum* xi.

Nota contra avaritiam

(Edidit Edit Anna Lukács)

Antiquum dictum est: Avaro tam deesse quod habet quam quod non habet. Credenti totus mundus divitiarum est, infidelis autem etiam obolo indiget. Sic vivamus quasi nichil habentes et omnia possidentes. Victus atque vestitus divitie Christianorum sunt. Totum Deo dedit qui seipsum obtulit. Facile contempnit omnia qui se semper cogitat moriturum. Ieronimus in fine *epistole ad Paulinum presbiterum de omnibus divinis hystoriarum libris 10a Frater Ambrosius tua michi munuscula perferens detulit et preponitur Biblie qui dicitur Prologus Galeatus*.

1 non ] rr. add. sed del. ms. || laudande ] p. c. ms. || 4 crucem ] in marg. dex. ms. ; loca add. sed del. ms. || 6 item ] Scimus monachi officium non docere esse, sed lugere. Bernhardus Super Canticum sermone 65b. add. in marg. dex. ms. || 16 sepius ] dorerandum add. sed del. ms. || 18 videre ] crebius add. sed del. ms. || 22 amice ] Nota: *Et fui flagellatus tota die et castigatio mea in matutinis*. Ps. 72. Ambrosius: O quantum et quam magnum malum est peccatum per quod spiritualibus bonis homo privatur, gratiis exspoliatur, natura debilitatur, caritas refrigeratur, fervor ardoris divini infrigidatur, et anima a celestibus separatur. Nota: Gregorius: Plus vidi sequi exempla malorum ad tormenta quam imitari exempla bonorum ad gaudia. add. in marg. sup. ms. || 28 in² ] eul. add. sed del. ms. || 31 xi ] ex xª epistola add. in marg. dex. ms. || 32 avaritiam ] Nota bene de paupertate add. in marg. sin. ms. || 33 tam ] sup. l. ms. || 36 contempnit ] p. c. ms. || 37 omnia ] contempnit omnia iter. in marg. ms.
Cleros grece latine 'sors' appellatur. Propterea vocantur clerici vel quia de sorte sunt Domini vel quia Dominus ipse 'sors', id est pars clericorum est. Qui autem vel ipse pars Domini est vel Dominum partem habet, talem se exhibere debet, ut et possideat Dominum, et ipse possideatur a Domino. Qui possidet Dominum, et cum propheta ait: 'Pars mea Dominus', nichil extra Dominum habere potest, quod, si quippiam aliud habuerit preter Dominum, pars eius non erit Dominus, verbi grati: Si aurum, si argentum, si possessiones, si variam suppellectilem cum istis partibus Dominus pars eius fieri non dignatur. Si autem ego pars Domini sum et funiculus hereditatis eius, nec accipio partem inter tribus ceteras, sed quasi levita et sacerdos vivo de decimis et altari deserviens. Altaris oblatione sustentor habens victum et vestimentum hiis contentus ero, et nudam crucus nudus sequor. Obsecro itaque te, et repetens iterum iterumque movebo ne officium clericatus genus antique milicie putes, id est, ne lucra seculi in Christi queras milicia, ne plus habeas quam cum clericus esse cepisti. Et dicatur tibi: Clerici eorum non proderunt eis. Mensulam tuam pauperes et peregrini. Et cum illis Christus convivia noverit. Corrumpunt mores bonos, confabulationes pessime. Hospiciolum tuum aut raro aut numquam pedes mulierum terant. Omnes puellas et virgines Christi aut equaliter ignora aut equaliter dilige. Ne sub eodem tecto manseris, et ne in preteritate castitate confidas. Nec David sanctior, nec Salomone potes esse sapientior, nec Samsone fortior. Memento semper quod paradisi colonum de possessione sua mulier eiecerit. Egrotanti tibi sanctus quilibet frater assistat et germana, vel mater, et probate quelibet apud omnes fidei. Quod si huiuscemodi non fuerint consanguinitatis castimonieque persone, multas annus nutrit Ecclesia que et officium prebeant, et beneficium accipiant ministrantium ut infirmitas quoque tua fructum habeat elemosyne. Scio quosdam convaluisse corpore et animo egrotare cepisse, periculose tibi ministrat, cuius vultum frequenter attendis et consideras. Si propter officium clericatus aut vidua visitatur, aut virgo, nunquam donum solus introeas talesque habeto socios quorum contubernio non infameris.

Si acolitus, si lector, si psalmista te sequitur, non ornetur veste, sed moribus; nec calamistro crispent comas suas, sed pudicitiam habitu polliceantur. Solus cum sola secreto et absque arbitre vel teste non sedeas. Si familiarius est aliquid loquendum habet nutricem, maiorem domus virginem, viduam vel maritam. Non est tam inhumana ut nullam preter te habeat cui se credere debeat. Caveto omnes suspiciones et quidquid probabiliter fingi potest, ne fingatur ante devita. Crebra munuscula et sudoriola et fastiolas et vestes oblatas et degustatos cibos dulcesque et blandas litteras sanctus amor non habet.

Item: Nec de lege conqueror, sed doleo; cur meruimus hanc legem? Cavertium bonum est, sed quo michi vulnus ut cauterio indigeam. Provida servaque est legis cautio, et tamen nec sic refrenatur avaritia.

Item: Glossa: Episcopi est pauperum operibus providere. Ignominia sacerdotis est propriis studere divitiis. Natus in paupere domo et in tugurio rusticano qui vix milio et cibario pane rugientem satiare ventrem poteram, nunc similam et mella fastidio. Novi et genera et nomina piscium quo littore collecta sint calleo, saporibus avium discerno provincias et ciborum me raritas ac novissime dampna ipsa delectant.

Item: Ornatus et sordes vestium pari modo fugienda sunt, quia alterum delicias, alterum redolet gloriam.

Item: Non omnia possumus omnes; alius in Ecclesia oculus est, alius lingua, alius manus, alius pes, auris, venter, et cetera.

<footnote n="1">1 cleros] 9ª add. in marg. dex. ms. ; Clericus: qui Christi servit Ecclesie. Interpretetur (interpretetur] p. c. ms.) primo vocabulum suum et nominis diffinitione prelata; nitatur esse quod dicitur si enim cleros grece. add. in marg. sin. ms. || 7 si²] sup. l. ms. || 15 christus] p. c. ms. || 21 vel] p. c. ms. || 22 fuerint] confi add. sed del. ms. || 28 socios] iter. in marg. dex. ms. || non] infama add. sed del. ms.</footnote>
Item: Olim approbantur ornatus templorum, nunc vero cum paupertatem domus sue pauper dominus dedicaverit. Cogitemus crucem eius qui portare debemus et divitias lutum putabimus.

Item: Lepra corporis anime vitiis preferatur.

Item: Nunquam vinum redoleas, ne audias illud philosophi: Hoc non est osculum porrigere, sed propinare. Vinolentos sacerdotes et Apostolus damnat et vetus lex prohibet. Qui altari deserviunt, vinum et siceram non bibant. Sicera omnis potio hebreo sermone nuncupatur qua inebriari potest sive illa que fermento conficitur sive pomorum suco aut favi deccquitur in dulcem et barbaram potionem, aut palmarum fructus exprimuntur in liquorem coctisque frugibus aqua pinguior coloratur. Quicquid inebriat et statum mentis evertit. Fuge similiter ut vinum.

Item: Pinguis venter gignit sensum tenuem. Tantum tibi ieiuniorum impone quantum ferre potest, sicut tibi ieiunia pura, casta, simplicia, moderata et superstitiosa. Fortissimum enim ieiunium est panis et aqua. Dum delicias sectamur, a regno celorum subtrahimur.

Item: Procuratores atque dispensatores domorum alienarum atque villarum, quomodo possunt esse clerici qui proprias iubentur contempnere facultates? Amico rapere quippiam furtum est, Ecclesiam fraudare sacrilegium est.

Item: Nolo sine occasione mea, sacculus tuus plenus sit. Nemo melius me, mea potest servare. Ipse est optimus dispensator qui nichil sibi reservat. Non enim ut adversarios aversariis, sed ut amicis scripsimus, nec invecti sumus in eos qui peccant, sed ne || peccent, admonuimus. Neque in illos tantum, sed et in nosipsos severi indices fuimus volentesque festucam de oculo alterius tollere, nostram prius trabem eiecimus. Nullum lesi, nullius nomen de mea scriptura signatum est, neminem specialiter meus significatur sermo 'Pulsavit', generaliter de vitiis disputatio est. Si qui michi irasci voluerit, prius ipse de se quod talis est confitebitur. Ieronymus ad Nepotianum presbiterum de institutione clericatus 9 epistola.

Item, in eadem: Disce quod doceas. Delicatus magister est qui pleno ventro de ieiunio disputat. Accusare avaritiam et latro potest. Sacerdotis Christi os cum mente concordet.

## Nota de clericis

(Edidit Edit Anna Lukács)

Timeant clerici, timeant ministri Ecclesie qui in terris sanctorum quas possident tam iniqua gerunt ut stipendiis que sufficere debeant minime contenti, superflua quibus egeni sustentandi forent, impie sacrilegeque sibi retineant, et in usus sue

5

10

15

20

25

30

147r

<footnote n="22">22 || add. cedulam f. 146a, vide p. 646, l. 25 – p. 648, l. 32</footnote>

<footnote n="6">6 vinolentos ] p. c. et iter. in marg. ms. || 8 inebriari ] in marg. dex. ms. ; inebrare add. sed del. ms. || 18 quippiam ] fru add. sed del. ms. || 21 amicis ] p. c. ms. || 22 ne ] Nota de magnanimitate ex 4 *Ethicorum* capitulo 8. Videbitur esse magnanimam quod in una quaque virtute magnum. Et nequaquam utique congruit magnanimo fugere commoventem, neque iniusta facere. Cuius enim gratia operabitur turpia, cui nichil magnum. Virtutis enim premium honor, et attribuitur bonis. Videtur igitur magnanimitas ut ornatus quidam esse virtutum. Maiores enim ipsas facit et non fit sine illis. Propter hoc difficile secundum veritatem magnanimam esse. Non enim possibile sine bonitate; virtuti enim perfecte non utique fieret dignus honor, sed et hoc recipiet in non habendo ipsos maiora ipsi tribuere. Secundum veritatem autem bonus solus, (bonus solus] tr. a. c. ms.) honorandus (est add. sed del. ms.) cui autem ambo existunt: magis dignus fit honore, scilicet divitie et potentatus et nobilitas. Nobiles enim dignificantur honore et potentes vel ditantes. Superexcellentia enim. Secundum veritatem autem bonus solus honorandus. (4 *Ethicorum* add. sed del. ms.) Cui autem ambo existunt, magis dignus fit honore. 4 *Ethicorum* capitulo 8 de magnanimitate add. in marg. inf. ms. || peccent ] Quemadmodum enim puerum oportet secundum preceptum pedagogi vivere, sic et concupiscibile consonare rationi. Intentio enim ambobus bonum et concupiscit temperatus que oportet et ut oportet, et quando. Ita enim ordinavit ratio. 3 *Ethicorum* capitulo ultimo, ymmo precise in fine. Gregorius: Pro qualitate audientium formari debet sermo doctorum. 41. add. in marg. ms. || 28 pleno ] ventre de ieie add. sed del. ms.</footnote>
superbie atque luxuriam victum pauperum consumere non vereantur. Duplici profecto iniquitate peccantes quod et aliena diripiunt et sacris in suis vanitatibus et turpitudinibus abutuntur. Bernhardus *super Canticum sermone 23º* post medium.

## Nota de timore Domini

(Edidit Edit Anna Lukács)

Bene initium sapientie timor Domini, quia tunc primum Deus anime sapit cum eam afficit ad timendum, non cum instruit ad sciendum. Times Dei iustitiam, times et potentiam, et sapit tibi iustus et potens Deus, quia timor sapor est. Porro sapor sapientem facit, sicut scientia scientem, sicut divitie divitem. Preparatio rerum cognitio est. Verum hanc facillime sequitur elationis timor, si non reprimat timor ut merito dicatur. Initium sapientie qui se pesti insipientie primus opponit. Ibi itaque quidam accessus est ad sapientiam, hic et ingressus. Bernhardus *super Canticum sermone 23º* post medium.

Item, in eodem: Omnis qui natus est ex Deo, non peccat, quia generatio celestis servat eum. Generatio celestis eterna predestinatio est qua electos suos Deus dilexit et gratificavit in dilecto Filio suo ante mundi constitutionem. Hec Bernardus ubi supra.

Item: Felix qui dicere potest: *Particeps ego sum omnium timentium te et custodientium mandata tua.* Stat propositum Dei, stat sententia pacis super timentes eum ipsorum et dissimulans mala, et remunerans bona, ut miro modo. Non modo eis bona, sed et mala cooperentur in bonum. Bernhardus *super Canticum prefato*, scilicet 23º post medium.

## Nota de refrigeratione mentis

(Edidit Edit Anna Lukács)

Sunt qui in studiis spiritalibus fatigati, et versi in teporem atque in defectu quodam spiritus positi, ambulant tristes vias Domini, corde arente et tedente accedunt ad quem iuncta, frequenter murmurant. Longos dies, longas queruntur et noctes, loquentes cum sancto Iob: *Si dormiero, dico quando surgam? Et rursum exspectabo vesperam.* Ergo ubi contingit tale aliquid pati, si misertus Dominus appropiet nobis in via qua ambulamus, et incipiet loqui de celo qui de celo est, nec non favorabile quippiam cantare nobis de canticis Syon, narrare etiam de civitate Dei, de pace civitatis, de eternitate pacis, de statu eternitatis. Dico vobis, erit pro vehiculo anime pigritanti et dormitanti leta narratio, ita ut pellat omne fastidium ab animo audientis, et a corpore fatigationem. An tibi vel aliud pati, vel petere ille videtur, qui ait: Dormitavit anima mea pretedio, confirma me in verbis tuis? Bernardus *super Canticum sermone 33º* ante medium. Et multa bona in eodem sermone.

## Nota de rebus sacerdotum

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Beatus qui intelligit super egenum.* Ps. Ideo: Iohannes elemosinarius omnes pauperes civitatis sue Alexandrie habebat scriptos. Sic prelati debent esse memores paperum qui sunt in suis locis, ut communicent eis bona ecclesiastica. *Prosper.* Nichil aliud res Ecclesie, nisi vota fidelium, patientia peccatorum, patrimonia pauperum. Ieronymus. Quicquid habent clerici, pauperum est. Bernhardus *ad Fulconem*:

3 23º] 33º add. sed del. ms. ; 23º add. in marg. ms. || 12 23º] 33º add. sed del. ms. ; 23º add. in marg. ms. || 13 item] Nota quid sit nasci ex Deo add. in marg. ms. || 20 23º] 33º add. sed del. ms. ; 23º add. in marg. ms. || 25 dico] in marg. ms. ; dicam add. sed del. ms. || 26 ergo] iter. sed del. ms. || 31 et] acor add. sed del. ms. || 33 sermone²] Nota bene eundem sermonem et 65m add. in marg. ms.
Quicquid de altari preter necessarium victum et simplicem vestitum tibi retines,
tuum non est; furtum est, rapina est, sacrilegium est.

Eccli. 10. *Qualis rector civitatis, tales inhabitantes in ea.* Gregorius: Culpa in exemplum latius trahitur, cum pro reverentia ordinis peccator honoratur.

Nota de iudicio iusto

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Recte iudicate filii hominum.* Ps. 57. Ad recte iudicandum multa sunt necessaria.

Primo: ut quod precipiunt, ipsi faciant, I Petr. 4: *Iustum est ut iudicium incipiat a domo Dei.* Non sic multi faciunt, de quibus Matth. 23: *Qui alligant honora gravia et importabilia, et imponunt super humeros hominum: digito autem suo nolunt ea movere.* Oportet etiam quod ex caritate faciant iustitiam. Sap. 1: *Diligite iustitiam qui iudicatis terram.*

Secundo: ut ordinem iuris non pretermittant. Deut. 27: *Postquam sederit in solio regni sui, describet sibi deuteronomium.* Et sequitur: Ut non declinet in partem dexteram vel sinistram.

Tertio, ut veritatem cause plene investigent. Iob 29: *Causam quam nesciebam, diligenter investigabam.*

Quarto: ut personam non accipient. Prov. 28: *Qui cognoscit in iudicio faciem non bene facit.*

Quinto: ut non cedant clamori vel favori multorum. Ex. 23: *Ne sequaris turbam ad faciendum malum, nec in iudicio plurimorum acquiesces sententie, ut a vero devies.*

Sexto: ut propter timorem non declinet a rectitudine iudicii. Eccli. 7: *Noli querere fieri iudex, nisi valeas virtute irrumpere iniquitates: ne forte extimescas faciem potentis.*

Septimo: Ut non plus debito conpicantur. Ex. 23: *Pauperis in iudicio non misereberis in iudicio.*

Octavo: Ut munera non accipient. Ex. 23: *Ne accipias munera que excecant etiam prudentes et subvertunt verba iustorum.*

Nono: Ut nullas preces in preiudicium adverse partis admittat. Unde beatus Bernhardus: Consilio non prece gerendum est. Hec ergo sunt necessaria ad recte iudicandum, ergo: *Recte iudicate, sed nonne Pater omne iudicium dedit Filio? Ioh. 5 ita. Sed iudices et prelati sunt vicarii Christi. Unde necesse est eis ut recte iudicent et caute, cum tanti et tam iusti iudicis vices gerant. II Par. 19: *Videte quid faciatis. Non enim hominis exercetis iudicium || sed Dei, et quodcumque iudicaveritis in vos redundabit.* Negligentia: Ier. 48: *Maledictus qui opus Dei facit negligenter. Ignorantia: Ier. 4: Tenentes legem nescierunt me timore pellis, possessionis, infamie vel*

147v

1 simplicem] vestia* add. sed del. ms. || 3 inhabitantes] inhabitares* ms. || 8 honora] honerora a. c. ms. || 26 23] iter. sed del. ms. || 33 iudicium] Nota de Beata Virgine (virgine] in marg. dex. ms.) Deut. 33: *Inter humeros illius requiescet.* Deut. 32: *Portavit cum in humeris suis.* Iohannes in cena recubuit supra pectus Domini. Gregorius: In pectore Domini recumbimus cum sapientiam evangelicam meditamur. Posteria posteriora Domini cernunt cum Moyse, qui rectroactas prophetias considerant. *Replebimur:* Si hic nos evacuerimus a terrenorum cupiditate, et privato amore a proprio sensu et a propria voluntate. IV Reg. 4: *Vasa vacua replevit Helyseus. Replebimur in bonis domus tue, scilicet Virginis Marie. Ipsa quidem est domus, in qua habitavit plenitudo divinitatis corporaliter,* Col. 2, id est, Dei Filius. Prov. 9: *Sapientia edificavit sibi domum.* In bonis huiusmodi domus replebimur quia (est add. sed del. ms.) ea effunduntur nobis dona gratiarum multa. *add. in marg. ms.* || *sed*] Propter voluptatem quidem enim operamur mala. Propter tristitiam autem a bonis recedimus. 2º *Ethicorum* c. 4. Ier. 3: *Vide ubi nunc profecta fis, quia tu scientiam repulisti, repellam et te, ne sacerdocio fungaris michi.* Os. 4: *Sagitte Deum in me sunt.* Iob 6: *Ubi maius periculum in prelio, maior gloria in triumpho.* Gregorius: Declinarverunt oculos suos ut non viderent (solem add. sed del. ms.) celum. Dan. 13: *Sol intelligentie non illuxit nobis.* Sap. 4: *Timor Domini fons vite.* Prov. 14. add. ms. || 34 vos] re add. sed del. ms.
*parentum*. Munere: Mich. 3: *Principes eius muneribus iudicabant*. Hugo cardinalis in *postilla super Psalterium*.

Nota de dormitione sanctorum per contemplationem

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Ego dormio et cor meum vigilat*. Cant. 5. Sancti viri dum terrena omnia despiciunt, nequaquam ut torpori*\* vacant, ea dimittunt, sed interius laborantes, que sint illa ad que facta sunt in corde, aspicere contendunt. Neque ut torpeant, dormiunt, sed ut liberius eterna contemplentur a transitoriis rebus quiescunt. Hec Gregorius. *Ego dormio*. Ac si aperte mens sancta loqueretur dicens: dum a mundanis tumultibus exterius dormio, in interiori cogitatione, que sint celestia, vigilans penso. Hec Gregorius.

Nota de fide

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Sine fide impossibile est quemquam placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit*. Hebr. 9 Ad hoc quod aliquis placeat Deo oportet quod accedat ad ipsum. Iste autem accessus est per fidem. In omni autem motu et accessu mobile intendit duo, scilicet terminum motus et causam quare movetur. In accessu non ad Deum, qui est per fidem, terminus est ipse Deus. Ideo dicit: Credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est unus Deus et eternus. Causa quare homo per fidem movetur ad Deum est spes remunerationis ad eterna et quantum ad hoc dicit: Et inquirentibus se remunerator fit. Ista enim duo credere, scilicet Dei unitatem et eius remunerationem eternam fuit necessarium ad salutem semper apud omnes. Hec magister Nicolaus de Lyra in *Epistola ad Hebreos* super illo verbo Credere enim oportet accedentem. Item: Christus in gloria perfectissimus est in aliis causa glorie inquantum Deus per modum principalis effectivi et inquantum homo per modum merentis et instrumenti convincti cum virtute suppositi. Alii autem sancti solum per modum instrumenti separati, sicut manus artificis aliter est instrumentum eius, aliter securus eius. Item: Sacerdotium Christi non consistit in oblatione brutorum alium, sicut consistebat sacerdotium leviticum, sed in oblatione cordis et sanguinis Iehsu Christi sub speciebus panis et vini, sicut Melchisedech qui erat sacerdos Dei altissimi qui optuluit panem et vinum, ut habetur Gen. 14 capitulo. Hec Magistri Nicolaus de Lyra *Ad Hebreos* 5 capitulo.

Quies aliquando accipitur prout opponitur motui in spiritualibus quo movetur spiritus ad aliud per amorem et desiderium. Sic enim movetur amoribus sicut corpora ponderibus secundum quod dicit Augustinus in libro *Confessionum*: Amor meus pondus meum feror quocumque feror et sic quies beatorum consistit in hoc quod appetitus eorum formaliter quietatur per adeptionem summi boni potentis quietare appetitum propter quod dicit Augustinus in libro *Confessionum*: Inquietum est, Domine, cor nostrum, donec requiescat in te. Ex quibus patet quod eadem est quies realiter Dei et beatorum, si tamen recipiatur quies obiective quia idem est obiectum beatitudinis utriusque. Si autem accipiatur formaliter differenter sicut creatum et increatum. Hic precedens.

<footnote n="3">3 nota — contemplationem] *in marg. sin. ms.* || 23 glorie] Causa salutis eterne Hebr. 5 *add. in marg. dex. ms.* || 27 christi] *add. in marg. ms.* || 31 quies] Quies aliquando opponitur motui vel lassitudini corporali *add. in marg. sin. ms.* || 32 spiritus] *in marg. dex. ms.* || 34 pondus — quocumque] *add. in marg. sin. ms.*</footnote>
## Nota de misterio sancte crucis

(Edidit Edit Anna Lukács)

Christus noluit alia morte mori nisi morte crucis. Crux enim magnum misterium habet in se. Se crux in terra proiciatur per quatuor eius corma quatuor mundi partes demonstrantur et in hoc volut Dominus innuere quia non velit unam tantum partem mundi, sed totum genus humanum redimere. Si vero sursum crux erigatur, simul demonstrat celestia et terrena sive terrestria. Unde Apostolus pacificans per sanguinem crucis eius sive que in celis sive que in terrenis sunt.

Item, et in alio misterium, unde et Apostolus auditoribus suis dicit: Orate ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis que sit longitudo, latitudo, sublimitas et profundum. Sublimitas crucis est ea pars que super capud eminet, unde designatur spes futurorum bonorum. Paulus: Sub spec eniem sancti sumus, latitudo crucis est transversum lignum, ubi brachia extenduntur. Unde dicitur in Evangelio: Diligete amicum in Deum et inimicum propter Deum. Et propheta dicit: Latum mandatum tuum nimis. Et Iac. Caritas operit multitudinem peccatorum, longitudo cruics est ea pars que eminet a terra usque ad transversum lignum, unde desginatur perseverari in omnibus bonis. Et ideo dicitur in Evangelio: Qui perseveravit usque in finem, hic salvus erit. Profundum est ea pars crucis qui sub terra latet, per quam designatur occulta Dei iudicio. Unde Apostolus: *O altitudo divitiarum sapientie et scientie Dei, et aliis aut quis consiliarius eius fuit quando dicit nullus.*

Christus tertia die resurgere voluit propter misterium sancte Trinitatis et quia primus homo tribus gradibus cecidit in peccatum, scilicet suggestione, delectatione, consensu, ut sicut Adam per hos tres gradus lapsus servat, ita et Dominus noster Iehsus Christus tertia die resurgere voluit ut ostenderet quod ab ipsa morte nos redemit in qua lapsi eramus propter peccatum primi hominisi.

Scientia consistit in duobus scilicet que expediunt proposito et eis que inpediunt propositum exemplum de medicina que docet sanara hominem et que docet cavere ab illis que inpediunt sanitatem. Non enim fugimus malum nisi cognitum.

Quicquid habes meriti, preventrix gratia donat. Nil Deus in nobis preter sua dona coronat.

## Nota de modis temptationis

(Edidit Edit Anna Lukács)

Sciendum nobis est quod tribus modis temptatio agitur: suggestione, delectatione et consensu. Et nos cum temptamur plerumque in delectation aut etiam in consensu labimur, quia ex carnis peccati propagati in nobis ipsis gerimus, unde certamina tolleramus. Deus vero qui in utero Virginis incarnatus in mundum sine peccato venerat, nichil contradictions in semetipso tollerabat. Temptari ergo per suggestionem potuit, sed eius mentem peccati delectatio non momorduit atque ideo omni ailla dyabolica temptatio foris, non intus fuit. Verba sunt beati Gregorii *super Evangelium omelia II Ductus est Iehsus in desertum*.

## Nota de historia

(Edidit Edit Anna Lukács)

Iacob egressus de Bersabee, pergebat Aran. Cumque venisset ad quemdam locum et vellet in eo requiescere post solis occubitum, tulit de lapidibus qui

<footnote n="2">2 christus] Tunc cum Christo morimur quando infans sub aqua mergitur et tunc cum Christo resurgimus quando infans de aqua substravitur. *add. in marg. sin. ms.* || 20 christus] Quare Christus tertia (die?) resurrexit *add. in marg. sin. ms.* || 32 temptamur] cum temptamur *sup. l. ms.* || plerumque] cum in temptatione *add. sed del. ms.* || 40 pergebat] Airan *add. sed del. ms.*</footnote>
iacebant et supponens capiti suo, dormunt in eodem loco. Viditque in sompnis scalam stantem super terram, et cacumen illius tangens celum, et angelos quoque ascendentes et descendentes per eam et Dominum innuxum scale. Gen. 28 cap. ||

Omelia MAGISTRI HENRICI DE HASSIA
(de festo lancee et clavorum Christi)

(Edidit Edit Anna Lukács)

In illo tempore *rogaverunt Iudei Pylatum. Unus militum lancea latus eius aperuit et continuo exivit sanguis et aqua.* Vigilanti animo evangelista usus ut non diceretur, ‘latus eius percussit’ aut ‘vulneraverit’ aut quid aliud; sed aperuit, ut illuc quoddamodo vitem hostium panderetur, unde sacramenta manaverunt, sine quibus ad vitam, que vera est, non intratur. Ille sanguis, qui fusus est, in remissionem fusus est peccatorum. Aqua ille salutare temperat poculum; hoc lavacrum parat et potum. Hoc pronuntiabat quod Noe in latere arche hostium facere facere iussus est, quo intrarent animalia, que non erant diluvio peritura, quibus figuratur, propter hoc prima mulier facta est de latere viri dormientis, et appellata est vita materque vivorum. Magnum quippe significavit bonum aut magnum prevaricationis malum. Et secundus Adam inclinato capite in cruce dormivit, ut formaretur ei coniunx, quod de latere dormientis efluxit. O mors, unde mortui reviviscunt! Quid isto sanguine mundius? Quid vulnere isto salubrius? *Facta sunt enim hec, inquit, ut Scriptura impleretur: Os non comminuetis ex eo. Iterum, alia Scriptura dicit: Videbunt in quem transfixerunt.* Duo testimonia narravit, nam quia dixerat: *Ad Iesum autem cum venissent, ut sic viderunt eum iam mortuum, non fragerunt eius crura, ad hoc pertinet testimonium: Os non comminuites ex eo, quod preceptum est eis, qui celebrare Pasca iussi sunt ovis imolationis in veteri lege, que dominice passionis umbra precesserat. Unde: Pasca nostrum immolatus est Christus, de quo et Ysayas propheta dixerat: *Sicut ovis ad occisionem ductus est.* Item, quia subiunxerat dicens: *Sed unus militum lancea latus eius aperuit, ad hoc pertinet aliud testimonium: Videbunt in quem transfixerunt, ubi promissus est Christus in ea, qua crucifixus est, carne venturus.*

Ex positioni lectionis evangelice secundum Augustinum quem audivit dilectio vestra, quedam consequenter additurum, prout apostolica presentis festivitatis exposcit institutio repetendo dicamus inductum prophete testimonium: *Videbunt in quem transfixerunt.* Ubi fratres karissimi dicente lateris apertura ictu lancee et manuum pedumque fixuris clavorum penetratu luculenter designatis promittitur Christus in ea, qua crucifixus est, carne venturus in gloria, iudex vivorum et mortuorum, quoniam Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio, quia Filius hominis est, ergo et iudicium in valle Iosaphat exercendum sub humana effigie cicaticum fulgente stigmatibus vulnemrum quinque principalium lancee et clavorum ictibus illatorum, ubi adductis angelico ministerio in signum victorie, etiam clavis et lancea ceterisque armis instrumentis plagativis* ut credi potest, quibus Christus pugnans et triumphans fideliter est invasus. Plagent omnes pectatores terre, passionis || Christi armis a demonibus non defensi, eorum aspectu sedulo

148r

148v

<footnote n="3">3 cap.] Nota bene ex 1 *Elenchorum* capitulo 1 *add. in marg. sin. ms.* ; Quibusdam magis opere pretium videri esse sapientes quam esse et non videri. Est enim sophistica apparens scientia non existens et sophistica copiosus ab apparente sapientia, (sapientia iter. sed del. ms.) sed non existente, et sapientis opus videtur facere, magis quam facere et non videri. Qui nomini sunt virtutis, ignari paralogizantur. Oportet enim credere eum qui discit. 1º *Elenchorum* capitulo 1. Est autem, ut ad virum sit, differentie. In unioque opus scientis non mentiri quidem eum de quibus novit mentientem, autem manifestare posse. 1º *Elenchorum* capitulo primo *add. in marg. sup. ms.* || **13** figuratur ] etiam *add. sed del. ms.* || **30** quedam ] quendam *a. c. ms.* || **37** cicaticrum ] *p. c. ms.* || **38** signum ] vie *add. sed del. ms.*</footnote>
ad compunctionem non provocati. Tunc gaudebunt fideles, intimi misteriorum
crucis inspectores et reliquiarum victoriose passionis Christi devoti veneratores. Qui
horum iugi memoratu et profunda meditatione inardescentes mundum calcaverunt,
spiritui carnem subiecerunt. Qui Christo compassi a peccatis mundati sunt, ad
compunctionem producti sunt, a demonibus defensi sunt, damnationem evaserunt,
de celestibus securi.

Ecce armorum signacula que demones contremiscunt, nempe Ieronimo teste: Cum signum crucis in fronte demon inspexerit, contremiscit. Qui enim aurata capi colla non timent, qui contempnunt sceptra regalia et imperialium armorum stigmata non verentur Christiane humilitatis signacula, crucem, clavos et lanceam pertimescunt. Igitur demonum callidas evadere volentes insidias hiis Christiane militie armis muniamur hiis parietes fenestras vestarum mansionum ceteraque nostris assidue abicienda aspectibus depingamus, etiam* parietes non maculemus vanis nostre nobilitatis aut presidentie signis, mundialis glorie, non spiritualis theorie iudiciis Christi et sanctorum spretis ymaginibus. Vide arma salutis: crucem, lanceam et clavos. Videte caracteres victorie, quorum contemplatu vincitur mundus, caro conpescitur, scrinitur demonium. Sed et videte hic qualem caritatem ostendit nobis Deus qui unigenito suo non pepercit pro nobis incarnato, sed crucis patibulo clavis assignendum, lancea confodiendum, spinis coronandum tradidit pro nobis illum.

O caritas, quanta est vis tua que sola Deum trahere potuisti de celo ad terras!

O quam forte est vinculum tuum quo et Dominus ligari potuit, et homo ligatus
vincula inquitatis disrupit!

Nescio si quid maius de te dici possit quam ut Deum de celo ad terram trahens et hominem de terra miris modis ad celum elevares. Magna utique virtus tua ut per te usque ad hoc humiliaretur Deus, ut pro liberando hominem cederetur flagellis, coronaretur spinis, conspiraretur, lancearetur, et clavis crucis patibulo affigeretur. Cur ista pati dignatus sit? Si causam querimus, aliam preter solam caritatem non invenimus.

O caritas, si tantum invaluisci erga Deum, quanto magis erga homines?

Si Deus propter hominem tanta pertulit, quid homo propter Deum tollerare recusabit? Sed fortasse facilius vincis Deum quam hominem, citius prevalere potes Deo quam homini, quia quo magis est beatus, eo magis Deo debitum a te superari. Hoc optime tu noveras que, ut facilius nos vinceres et in carne mortificares, prius illum vulnerasti adhuc rebelles nos habuisti quando illum obedientem tibi de sede paterne maiestatis usque ad infirma nostre mortalitatis suscipienda descendere coegisti. Adduxisti nobis illum vinculis tuis alligatum, adduxisti nobis illum sagittis tuis lancea et clavis vulneratum, ut amplius puderet hominem tibi resistere, cum te videret, etiam in Deum triumphasse.

Vulnerasti impassibilem,
ligasti insuperabilem,
traxisti incommutabilem,
eternum fecisti mortalem.

Hec omnia fecisti, ut dura corda nostra emollires et insen||sibiles affectus
compungeres, ut se a corpore suo resolverent et ea facilius tue sagitte penetrarent;
nec incassum hoc fecisti. Multi enim sic a te superati sunt, multi iam tibi manus
dederunt, multi iam in suis precordiis sagitas tuas infixas portant, et altius adhuc
eas infigi desiderant. Delectabiliter enim et suaviter vulnerati sunt, et plagas tuas se
percepisse, nec dolent, nec erubescunt.

<footnote n="1">1 compunctionem] compunctonem ms. || 12 muniamur] munamur ms. || 17 demonium]
Exclamatio add. in marg. sin. ms. || 22 disrupit] sup. l. ms. ; destruxit a. c. ms. || 24 miris]
de celo add. sed del. ms. || 30 si] Nota bene add. in marg. sin. ms. || 34 adhuc] nos add. sed
del. ms. || 46 portant] p. c. ms. ; protant a. c. ms.</footnote>
Si itaque fortis ut mors dilectio, si tanta vis amoris, si ut gentilis dixit philosophus, amicus est alter ego, utique nullus est Christi verus reamator, nullus crucifixi amicus qui non crucifigatur, cuius cor lancea dominice passionis non vulneret, cuius carnes clavi non configant. Et hoc aut in re veraciter, ut viro seraphico beato Francisco per excessumcontemplationis clavorum lancee et vulnerum Christi legitur accidisse aut certe doloris intrinsecus affectu quomodo in matrem divini amoris nexu Christi passio redundavit, ut Symeon iustus predixit: *Nam et tui ipsius animam pertransibit gladius*. Hoc est: Tu visura dilecti filii clavis cruci affixionem, lancea confessionem, filio parem vel fortasse maiorem vim senties doloris. Ita saltem servus crucifigatur Domino, cor eius lancea Domini pertranseat, manus et pedes hoc modo clavi configant; et si non quodam* perfectissimorum est hiis exterior homo, vulneretur.

Vulnerum tamen Domini doloribus homo interior conformiter torqueatur, ut configuratus taliter passionibus ipsius in morte configeretur et glorie impassibilitatis in resurrectione. Durum cor valde, ymmo saxeum, quod tante acerbitatis puncturas Domini sui non sentit, quod tot vulnera ipsius non vulnerant, que quinque milia quadringinta et septuaginta quinque fuisse, refermitur. Cor, inquam, quod tam flammea caritas in re amante non crucifigit, quod tot monitis salutaribus non emol-litur, tot penarum comminationibus non terretur, tot bonorum promissionibus magnificis ad Deum suum non inflammatur. Vere inexcusabilis es omnis homo, quia etiam revera, si asinina quis torperet desidia, tot utique penetrabilissimis aculeis ad currendum in via mandatorum Dei compelleretur. Utique et demonum morsu venenato vulneratus et semivivus relictus vi aspectus efficacissimi tot vulnerum, totque instrumentorum doloris, scilicet lancee, clavorum, flagellorum aliorumque, quibus Deum pro servo, redemptorem pro peccatore, factorem pro factura tam dire conspicit. Plagatum sanatur, et cogitur sanus, et alater viam salutis arripere.

Si enim aspectus et contemplatio umbre et figure olim tantum valuit, ut eas aspicentes a morsibus serpentium quante pusias efficacie erit intuitus, figurati Christi redemptoris in erecto ligno ad clavos dependentis. Audi Ysidorum super illud Num.: *Fac serpentem eneum pro signo qui percussus aspexerit eum, vivet*. Morsus, inquit, serpentum exaltato, et respecto eneo serpente, sanabantur, quia Christus antiquum serpentem in patibulo triumphavit et venena eius conclusit, ut qui vere expressequse imaginem Filii Dei et passionem eius conspexerit, sanetur. Et eneus serpens in || ligno suspenditur, quia es est ceterus metallis durabilius, et Christus per humanitatem in serpente mortuus, vivit per divinitatem quasi eneus. Vis ergo mortem evadere? Respice huc. Vis mundum spernere et carnem vincere? Respice huc. Vis damnationem effugere? Aspice huc. Vis a venenosis serpentium morsibus, idem a demonum suasionibus, quibus te pectantis ad mortem usque vulneraverunt cito sanari? Respice huc, et sanaberis.

Ceterum si in premissis etiam morum libeat gustare dulcedinem, crux nil aliud quam penitentiam seu penitendi statum mundum seque abnegantem nobis designat, de qua quidem cruce salvatorem adimus dicentem: *Qui vult venire post me, abneget semetipsum et tollat crucem suam, et sequatur me*. Duo docuit: crucem tollendam, et vestigii crucifixi amplexandam, ut quemadmodum ille nostri eterna miseratus caritate pro delendis iniquitatibus crucem humeris suis imponi elegit, et impositam cora subsanante se populo portare voluit, extra civitatem, ibidem cruci clavo, et reor, triplici affigendus et lancea perforandus, ita quilibet mundi contemptor verus

5

10

15

20

25

30

35

40

45

149v

<footnote n="1">1 si¹] Nota bene add. in marg. dex. ms. || 2 ego] Cicero ms. || 8 visura] p. c. ms. || 11 et] quod add. sed del. ms. || 15 sentit] in marg. sin. ms. ; Nota numerum vulnerum Domini Iesu Christi add. in marg. dex. ms. || milia] que add. sed del. ms. || 18 terretur] p. c. sup. l. ms. || 22 semivivus] seminus a. c. ms. || 25 plagatum] plangatum a. c. ms. || 27 serpentium] om. ms. || 43 ille] ille nostri add. sed del. et add. in marg. sin. ms. || 45 cora] add. sup. l. ms. ; coronam add. sed del. ms.</footnote>
Christi discipulus, exemplo edoctus magistri, pro suis et aliorum deflendis stelleribus tollat crucem suam, hoc est, mestum et abiectum penitentie statum humeris caritatis impulsu libens imponat, et per medium deridentis se multitudinis mundanorum constanter deferat extra urbem, extra homini frequentiam veniat in locum calvarie, fugiat in solitudinem, ibi tribus clavis, qui sunt timor Dei, horror peccati, terror Inferni, cruci affigatur. Ibi vita carnis mortificetur et exspiret, ibi postremo sursum in aera levati cor carneum spiritualis lanceola, que est amor celestis patrie, transfigendo penitus mortificet, ut amplius quasi non vivat in carne, sed in spiritu Christi, et de se verum fiat Apostoli dictum: *Vivo iam non ego, sed vivit in me Christus*.

Hiis itaque atque alys saluberrimis vite spiritualis iuvamentis que devote meditantibus circa dominice passionis reliquias venerandas occurrunt, sancte commonitus Innocentius VI, nec non Karoli, Romanorum et Bohemie regis illustris, lancea et clavi custodia gratulantis, devotis supplicationibus inclinatus, considerans quod lancea et clavi dominice passionis reliquie potiores veneratione yperdulie essent dignissime. Lancea aqua equidem et sanguine lateris Christi dedicata, que nobis thesaurum preciosum de profundo cordis Dei effodit, que fontem gratiarum clausum effluere fecit, que sponsam de latere sponsi formavit, que cor vulneravit redemptoris, ut cor sanaretur peccatoris. Clavi siquidem sanguine Christi pretioso consecrati, quibus redemptionis hostia are salutis affigebatur; qui Deum cruci alligabant, ut sic ligatiolveremur, manus redemptoris extenderunt, ut amplexarentur; qui pedes Iesu strinxerunt, ut nostri libere gradarentur; qui manus Christi santiarunt, ut nostre sanius operentur. Quibus omnibus prefatus summus pontifex persuasus et de vacatione salubri accensus dignum duxit in laudem Dei et gloriam Salvatoris nostri atque sui passionis venerationem gloriosam statuendum et statuendo || mandandi, ut festum proprium lancee et clavorium sexta feria post octavas resurrectionis dominice annis singulis Alamanie et Bohemie partibus solemniter perpetue habeatur celebritati. Etenim dignum erat in passione sacratissima Iehsu Christi Salvatoris nostri, per quem salvati et liberati sumus, has amplius gloriari nationes singulariusque eiusdem passionis misteria discutere, merita percipere et arma venerari, que ipsius reliquias tenere noscuntur digniores. Gratulare Almania, Bohemia gaude hiis victoribus honorate summi imperatoris signaculis, quibus mundum vicit, homines redemit, tartareas prostravit potestates; ergo quis regum gentilium, qui teges dixerim, Cesarem vincent arma victoriosa Christi tenentem, atque ea fervide devotionis absequio venerantem? Que gens Almaniorum et Bohemie nationes superabit invictis victoris omni armis protectas, atque eorum de-votissima veneratione in omnibus pro Christo, pro veritate, pro iustitia conflictibus, indubie ut victoria patiantur adiuvandas? Igitur tantis horum freti armorum auxiliis estote viri, estote robusti, valde harum nationum incliti Cesares, reges et presides. Surgite in adversarios Christi, extrahite gladium in conturbatores pacis, erigite hastam, vibrate lanceam defensuri Ecclesiam que de Christi latere efluxit lancea perforati, effundite iram vestram non invicem, non in subiectos Christianos, sed in gentes qui Christum non noverunt et in regna que nomen eius non invocaverunt, usque quo arma Christi detinetis otiosa, usque quo splendorem fulgurantis haste triumphalis Iehsu Christi rubiginare permititis, que singulari divino nutu Cesari tradita est veneranda, et contra inimicos crucifixi intrepide vibranda.

Ex hoc Cesar agnoscat, se in terris supremum Dei Christi passionis victoriose di-gnioribus se intelligit honoratum, reliquiis et armis eiusdem inimicum invictissimis

<footnote n="5">5 ibi] Cassiodori *add. in marg. ms.* || 6 affigatur] Tres clavi *add. in marg. sin. ms.* || 17 sponsi] sponse *a. c. ms.* || 18 sanaretur] salvaretur *a. c. ms.* || 23 de] rectioni *add. sed del. ms.* || 27 solemniter] solemniter *ms.* || 44 nutu] *p. c. ms.* || 46 dei] ministrum in gladio et lancea servicio Chrisit pre cunctis adstrictum et cum *om. ms.* || 47 inimicum] *p. c. sup. l. ms.*</footnote>
Christiane religionis dominio mundum laboret subicere universum, ut Deo *omni
genu flectatur et omnis lingua confiteatur*, quia Dominus Iehsus Christus surrexit a
mortuis et sedet ad dexteram Dei Patris in excelsis, ut autem ob hoc et ampliorem
salutis effectum predictarum celebritas reliquarum devotiori peraguntur officio
atque copiosiori frequentia honoraretur Christi fidelium qui amplius confluere
solent, ubi largius dono celestis gratie se conspexerint relevandos, omnibus confessis
et contritis Ecclesiam pro reliquis lanceam et clavos habentem devote visitantibus,
tres annos et tres quadragenas singulis ipsius festi diebus, pariterque eis qui canonicis
horis et misse in penitentia imperatoris divis interfuerint de iniunctis eis penitentiis.
Idem Innocentius duxit misericorditer relaxandos.

Hic silentium verbis imperarem, nisi obesset, quodam estimo, et vere ni fallar, di-
ligentem precedentium pensatorem variis questiunculis agitari et curiosa iniquisitio-
nis scrupulis non tam sane quam vane inquietari utpote: An Christus tribus vel qua-
tuor clavis cruci fuerat affixus; An in iudicio omnium plagarum et vulnerum suorum
stigmata sit ostensurus; Utrum ibi in testimonium || adducentur res omnes, quibus
in sua passione ictus suscepit et despectus; Quis plus doluit, vel Christus patiens, vel
Virgo mater patientem conspiciens; Nunquid excessus amoris Christi et contempla-
tio vulnerum eius quempiam realiter sibi concrucifigere possit; An lancea et clavi sint
reliquie cruce et corona digniores; An veneratione latrie sint adorande vel quomodo
aliter; An sint numero et forma eedem que sanguine Christi fuerint consecrate; Si
quam virtutem et actionem reliquie passionis Christi habeant specialem?

Et quamvis istis curiosorum curiosis quam proficuis questionibus vel investi-
gationibus indignum duxerim respondendum, verumtamen quia ad predictorum
enucleationem ampliorem et quia ex omnibus etiam minimis est salubris contem-
plationis occasionem invenire, ad promotas questiunculas perfunctorie et breviter
secundum ordinem rursurus*. Primum hoc censeo supponendum, ut quidquid
dolorosius atque contumeliosus cuiquam infligendum crucifigendo inveniri poterat,
Iudei perfidi in Christo per eorum libito voluntatis crucifigendo fieri iusserunt. Quis
autem nisi forte insensibilis non sentiat molestius contemptibiliusque fore, crura
ita contorqueri, ut uno clavo ambo latiori vulnere perforentur, pedes acerbiori
molente concussionis et constrictionis frangendi dolore quam diro perforationis
vulnere. Quam iterum verisimile est auctorem pudicicie nudum dorsatenus cruci
superiectum non extendisse, sed secreta celando nature convoluisse crura pedibus
complicatis atque sic coaptatos pedes festinantes crucifixores uno clavo perforasse,
quinymmo nullo subiecto appodimento pedibus, eos usque ad rectum columpne
crucis crudelissime contorsisse. Et si placet, teste adhibe picturas et crucifix imagines
invenies et Anselmum. Invenies et quendam alium devotum dominice passionis
contemplatorem qui in persona loquens incarnate sapientie, ait: Vide manus meas
pulchras clavis acerrime perfossas, brachia atrociter extensa, pedes perforatos, crura
admodum fessa violenta quadam cautellatione constricta. Etiam quis eum quem
iustitia, caritas, misericordia pro nobis in cruce suspendit, congruentius quatuor
clavis quam tribus affixim audebit afferere. Iterum, quid duo pedes Christi, nisi duo
affectus, quibus graditur Christianus, rationalis videlicet et animalis, uno caritatis

<footnote n="5">5 copiosiori] copiosori ms. || 6 conspexerint ] in marg. dex. ms. ; conplexerint add. sed del. ms.
|| 11 hic ] Hic movet 9 questiones. add. sup. text. ms. || 13 an] prima add. in marg. sin. ms. ; 1,2
add. in marg. dex. ms. || 14 an] secunda sup. l. ms. ; iter. in marg. ms. || 15 utrum ] tertia add.
in marg. dex. ms. ; 3 add. in marg. dex. ms. || 16 quis ] 4 add. in marg. ms. || 17 nunquid ]
5 add. in marg. dex. ms. || 18 an] 6 add. in marg. sin. ms. || 19 an] 7 add. in marg. dex.
ms. || 20 an] 8 add. sup. l. ms. || si ] 9 add. sup. l. ms. || 22 et ] Solutio prime questionis.
add. in marg. sin. ms. || 24 etiam ] munis add. sed del. ms. ; minimis add. in marg. sin. ms. ||
26 rursurus* ] p. c. ms. || 35 rectum ] p. c. sup. l. ms. || 37 et¹ ] al add. sed del. ms.</footnote>
vinculo cruciatui penitentie affigendi, dextro superposito sinistro, idem rationali appetitui passionis Christi intuitu vulnerato appetitu sub acto sensuali.

Nunc de stigmatibus Christi in iudicio apparituris aliquid a Chrisostomo audiamus. Quidam, inquit, putant crucem Christi ostendendam est in celo. Verius autem ipsum Christum habentem in corpore suo testimonia passionis, vulnerum lancee et clavorum, ut verificetur: *Videbunt, in quem transfixerunt*. Et si necesse non sit in Christo iudice vulnerum cicatrices relucere in testimonium sue crucifixionis, sicut nec Thomam de resurrectione certificare per lateris ostensionem, cum aliter potuerit. Congruum tamen est et decens, ut mortalis soliti sensibilium contuitu ad spiritualium agnitionem manuduci, oculari intuitu cicatricum discernant illum esse Iehsum Filium Dei, quem Apostoli predicabant, pro homine incarnatum, crucifixum, et nimia ex caritate sic vulneratum. Et ut rebus loquentibus iusti agnoscant, non ex operibus, que fecerunt ipsi, sed ex ineffabili misericordia Dei se ad gloriam assumendos. Impii vero tantis sue redemptionis beneficiis ingrati, propria iudice conscientia || intelligant, quam iuste et quam merito condemnentur. Igitur sane pensantem talis apparitionis stigmatum fines, quis pie credere prohybeat, potius omnium plagarum, quam quinque vulnerum solum cicatrices apparituras, cum par ratio horum videatur et omnium. Et cum, iuxta quendam Bernardi devotionis intuitum pro peccatoribus Deum Patrem placaturi mater Filio ostendat verba, et Filius Patri vulnera amore glorie sue suscepta ut intuitu amarissime passionis fiat misericorida hiis, qui Deum invocant. Quis ergo prohybebit putantem in iudicio potius omnium plagarum quam paucarum solum vestigia denudanda, nisi forsitan aliquis sordentem quandam speciem, et Christo in gloria iudicaturo indecentem deformitatem ex tot cicatricum livoribus abhorreat consurgere?

O, cave quicumque talis est, ne sordens tibi appareat species plena immensi amoris signaculis. Species undique victoriosis fulgens insigniis, species conformis ei, qui plagis innumeris et vulneribus tamquam quibusdam amoris sigillis tam multipliciter consignatus fuit, ut non inveniretur quasi nec unius puncti in suo corpore spatium, quod singulari non reluceret dilectionis signaculo. Ergo non horreas, sed ingemiscas, si Christum primo egressu ad iudicium, ad tempus sub similitudine dispositionis ex in mani passionis acerbitate contracte appariturum contempleris, quoniam species hoc amoris est expressiva, et habentis in nullo deformativa, sed malorum confusiva et bonorum consolativa.

Iam ex hiis quidem respondendum sit sequenti questioni, satis poteris colligere, cum ad eosdem tendant fines, et stigmatum apparitio et instrumentorum dominice plagationis demonstratio, quam Scriptura designans ait: *Tunc apparebit signum Filii hominis in celo*, id est, crux apparebit sole lucidior existens, ut non sit necessitas, cum viderunt crucem redemptoris. Alii vero hic crucem intelligi volunt, ut iudicandi videant, iuxta Matheum et Iohanem, in quem compungxerunt aut intelligi vexillum quoddam victore triumphalis, vexillum quidem, cuius hurdle non incongrue dum talis lancea credi potest velumque ipsius sanguineo tinctum colorem, tribus in medio spinose corone insignitis clavis nigris, et quod talem scutum et vexillum appropriate victori Christo, luce clarius sua passio demonstrat. Nunc igitur sciens apparitionis talium armorum fines esse, tales quales predixi, cur illa estimabit arma in iudicio adducenda, et non ratione pari alia quelibet, ut pote clavos, flagella, statuam, spongiam et purpuram et alia, quibus Christus in sua propria

5

10

15

20

25

30

35

40

45

151r

<footnote n="2">2 appetitui] *p. c. ms.* || 3 nunc] Solutio secunde questionis *add. in marg. sin. ms.* || 4 est] esse *a. c. ms.* || 10 ad] specialium *add. sed del. ms.* ; spiritualium *add. in marg. sin. ms.* || 13 ex²] inex *add. sed del. ms.* || 18 bernardi] Exemplum Bernardi *add. in marg. dex. ms.* || 26 insigniis] insignis *a. c. ms.* || 34 iam] Tercie questionis solcio *add. in marg. sin. ms.* ; ex hiis *add. in marg. dex. ms.* || poteris] satis ex hiis *add. sed del. ms.* || 41 credi [*p. c. ms.* ; cti *add. sed del. ms.* || 46 propria] *pp. add. sed del. ms.*</footnote>
passione obprobia suscepit et dolores, credit in iudicio demonstrandas. Quinymo quis prohybendum iudicabit pie oppinari volentem, etiam Caypham, Pylatum et Herodem, aliosque Christi tortores, ibi compelli ad altissone clamandum in testimonium coram omnium iudicandorum turba. Quoniam hic est Iehsus, quem oculi nostri videbant, quem ora nostra conspuerunt, manus nostre flagellis et alapis ceciderunt, et crucis patibulo affixerunt. De comparatione vero dolorum loquens Virginis astantis et Christi filii sui patient, Virginem minus doluisse asserturus dicere compellatur. Quid prohibeat nonnunquam matrem plus doloribus amaritatam filio, qui strenuitate virtutum animante in salutem || rei publice morti dolorose se exposuit et passioni dedit contumeliose? Ubi filium virtutis premium delectabat, et laudis preconium confortabat. Et matrem innata patiendi conditioni in extasim producebat, ubi fortis ratione convincente et misericorida compellente dolores sponte subibat. Et mater fragilis natura preveniente nulla consideratione dolorem mitigabat huius ad instar similitudinis Christus, Virginis Filius pro redimendo hominum genere ignominiosa passione mortuus dolorem sentiebat livorum et vulnerum in passione, et obprobiorum et contumeliarum ineictione, et turbatione matris et discipulorum, et cecitate gentilium, et Iudeorum, et perversitate futura pereuntium Christianorum. In hiis quinque exasperantia dolores erant patientis, innocentia omnimoda atque eiusdem complexio optima et vivacitas tenerrima. Sed confortabatur certitudine resurrectionis quam mox imminere sciebat gloria et honore Dei Patris quem querebat, magnitudine amor, quo patiebatur plenitudine virtutis, qua replebatur.

Nolo adicere quod Dei clara visio et beatifica delectatio anime Christi tempore passionis non subtrahebatur, quia beatitudinis redundantia in vires corporis et anime sic penitus erat suspensa, quod Christus non minus omnium predictorum tristabilium intuitu dolebat, quam si tunc beatus secundum animam non fuisset. Hiis predictis et aliis inductus dolorum refregeriis et passionum alleviamentis quidam doctorum legitur in hec verba prorupisse. Unigenitus Deus hominem verum secundum similitudinem nostri hominis non deficiens a se deo assumpsit, in quo quamvis aut ictus incideret, aut vulnus descenderet, aut nodi concurrerent, aut suspensio elevaret. Afferrent quidem impetum passionis, non tamen dolorem inferrunt passionis, ut telum aliquod aquam perforans aut aera vulnerans, dividit quidem, sed dolorem non ingerit rebus incapacibus. Affero fidenter non sentiendum iuxta horum et similium superficiem verborum, sed iuxta Prophetarum, Apostolorum et Evangelistarum testimonia fatendum, quod Christus vere et realiter in corpore et anima dolorum pertulit amaritudines, seu quod secundum utrumque appetitum sensualem videlicet et intellectualem sensit tristitias. Et hoc modo extensive filius plus doluit matre dolente intuente. Similiter quantum ad experimentalem totiplicum livorum et vulnerum perceptionem.

Iterum, quantum ad numerosiorem tristabilium obiectionem, utrum autem intensive pensa ex predictis, adiecto quod dolorem exacerbabant in Virgine naturale fedus matris ad prolem immense dilectionis nexus ad Filium unigenitum divinitus conceptum, miraculose genitum, et Filium Dei creditum. Itemque nimium compassiva virginee teneritatis conditio que natura quasi opprimente et nimia

151v

<footnote n="6">6 de] Solucio quarte questionis add. in marg. dex. ms. || 9 virtutum] amatem a. c. ms. || 10 et] ut a. c. ms. || delectabat] primim dilectabat add. sed del. ms. ; premium delectabat add. in marg. ms. || 12 convincente] coniuctute a. c. ms. || 13 sponte] sponse a. c. ms. || subibat] p. c. et iter. in marg. sin. ms. ; imbibat a. c. ms. || fragilis] frangilis a. c. ms. || 14 similitudinis] Nota quinque add. in marg. inf. sin. ms. || 20 quam] quem ms. || 23 nolo] Nota quod fruitio Christo non subtrahebatur tempore passionis sue. add. in marg. sin. ms. || 35 testimonia] testioma ms. || 42 fedus] vetus add. sed del. ms.</footnote>
dilectione perurgente, nulla consolari meditatione potuit quando unici filii tam miserabilis crucifixio peragabatur.

Iam questio de virtute vulnerativa flammee contemplationis crucifixi solutionem flagitans, cogit advertere, quod vim magnam et mirificam fortitudini ymaginationis humane olim phylosophi ascripssere, qui de fascinationibus et variis rerum transmutationibus locuti sunt, solius ymaginationis virtute, ut estimaverunt peractis. Quibus qui consentire voluerit || poterit congruenter excessive et ardentis contemplationis supernaturaliter immisse efficacia beati Francissi et aliorum, realem stigmatum dominice passionis impressionem factam estimare, et maiorem effectum tali virtute fieri posse, si etiam carnalis amor insaniens qui hereos dicitur corpus amantis reali egritudine cruciat, sic quod in mortem urgent medicorum auxilio non adiutum, qualis puta et quantus erit et esse possit effectus redundantie divinitus illapsi amoris, cui etiam vulneracionis effectum quasi proprium divina Scriptura modo loquendi suo crebrius reperitur assignare. Vel crede pocius quod dignitate hominis superheroice elevati hoc merente, Spiritus Sanctus immediate, nullo coefficiente ministerio angeli vel alterius creature adhibito, satis facturus perfectissimo desiderio viri sanctissimi atque ferventissimi dilectoris Ihesu Christi ipsum per se talibus excellentissimi amoris consignaverit stigmatibus et in re participem eum fecerit eorum, quos pro redimendo homine Christus pertulit dolorum. Hoc itaque modo conformando se passioni Christi pertracto est, et alius in eo servus Dei, cuius magis et ardens dominice crucifixionis meditatio sic manus ligat, ut aliena non rapiant; ita pedes figit ut non vagentur et vana non agrediantur; cuius cor sic afficit, ut cogitaciones pravas non admittat, et omnia membra atque corporeas vires sic fregit et domit, ut spiritui non repugnent, et nullam illecebram patrare possint, et postremo, quem huiuscemodi meditatio totum sursum levat, ut quasi iam non tangat terrene fecis inquinamenta; cuius corpus undique flagella penitentie castigant, lectiscernia aspera pungunt, et cogunt vigilare diluculo ad Christum qui redemit illum.

Pro solutione questionis octave non tam me quam hystorias interroga, cronicas imperiales require, et omnem dubietatis scrupulum ammonebunt. In hystoria inventionis sancte crucis habes ita claves, sicut et crucem sancte Helene miraculoso iudicio demonstratos, que circa victorias filii sui Constantini sollicita instinctu Spiritus Sancti edocta, iussit inventos clavos fieri salviare* in freno equi regis adversarios Christi expungantim, ut essent arma inexpungnabilia contra omnes adversarios et victoria regum et pax belli, et ut impleretur prophetale vaticinium, *et erit in die illo*, quod est, in freno equi, *sanctum Domini vocabitur*. Hoc ibi fortasse queris, an clavi similes post de salviaribus fabricati, reliquiarum perdiderint dignitatem, quia res dignitatem ex consecratione sortita, si formam mutaverit, dignitas cessat, nec rem similis forme, licet ex eadem penitus materia factam consequitur. Fateor hoc verum non de consecratione qualibet, sed in ea tantum, que fieri solet secundum iustitias ecclesiastice hierarchie cerimonias, qua utique excellentius infixiusque sanguinis Christi aspersio clavos et lanceam consecrasse, puto rationaliter estimandum. Ita ut equalem reliquiarum dignitatem habeat lancee et clavorum ferrum in quamlibet formam deductum quam informa recepit premitam*.

5

10

15

20

25

30

35

40

152r

<footnote n="3">3 iam] Nota solutionem tenet add. sed del. quinte questionis. *add. in marg. sin. ms.* || 7 poterit] Quod sexta questio affirmat dubium non habet, etc. Septima vero questionis solucio triplicem venerationis etc., ubi supra. *add. in marg. sup. ms.* || **10 insaniens**] iter. sup. l. ms. ; Nota *add. in marg. dex. ms.* || **15 merentes**] *add. in marg. dex. ms.* ; veriente *add. sed del. ms.* || **22 vagentur**] fagentur *a. c. ms.* ; a sup. l. ms. ; va *add. in marg. ms.* || **27 illum**] Hic debent inponi due questiones superius posite de veneratione. *add. in marg. ms.* || **28 pro**] Solutio octave questionis. *add. in marg. dex. ms.* || **me**] *sup. l. ms.* || **30 helene**] Hylene *a. c. ms.* || **35 hoc**] Nota *add. in marg. dex. ms.* || **38 materia**] materiam *a. c. ms.* || **40 cerimonias**] qua *add. sed del. ms.*</footnote>
Iam ultime questioni respondendo non puto estimandum quod quemadmodum inest || stellis, herbis et lapidibus virtus mirifica, ita et reliquiis passionis dominice insit aliqua undecumque contracta vis, qua quasi participatione divinitatis venerande sint, et qua mortuos suscitare possint, egritudines sanare et adversarios Christi examinare. Sed talium effectuum virtutem habere dicuntur eo quod ad ipsarum requisitam applicationem divina virtus ex pacto huiuscemodi effectus tempore et loco pro dispositione recipientium et intentione applicantium operari consuevit, reliquiis non concausantibus, sed solum quandam rationem cause sine qua non participantibus. Oppinabile verum est satis quandam vim reliquias individualis esse conservatam supernaturaliter impressam retinere. Quomodo enim iunctus marinus in corona conflexus. Iam usque ad millesimum trecentesimum et octagesimum secundum (1382) annum Deum naturali virtute, qualicumque etiam adhibita custodiendi diligentia ab incineracione conservari potuisset. Et ita ligni crucis et aliorum consimilium conservacio tam diuturna virtutem meem arguit supernaturalem, de virtute vero et efficacia obiectiva reliquiarum harum saluberrima et ceteris earum preferenda virtutibus auditum est, ubi de serpente eneo sermo precessit quo ostensum est, quanta efficacia earum intuitus ad devotionem compellat, ad compunctionem moveat, et vulnera peccatorum sanct. Iste est effectus, propter quem potissime Ecclesia reliquias servat, picturas admittit et ymagines, quare ad hunc movens virtus reliquiarum est potissima.

152v

Audistis itaque has questiones, audistis et earum que occurrerunt solutiones, absque temeritate pro antedictorum explanatione adiectas atque ab hiis, que lecturi sunt, non curiose, sed fructuose contemplationis affectu amplexandas, ne forte verum fiat, quod diligenciores simus dominice passionis scrutatores quam imitatores. Et quod affectivus in ea moveamus questiones quam senciamus dolores. Et ne cum de lancea et clavis et vulneribus Christi plus sapere quam opportet nititur vicibus* et erroribus, ipsi saciemur. Atque curiose inquisitionis dubia abscindere presumentes periculosius dubitemus et gemamus, si inquisicio curiosa fructum evacuet, quem passionis contemplatio affere debebat, audituri a Christo aliquando: Ecce ego, qui pro vobis flagellatus sive lanceatus, sive clavis confossus, sive omnia considerastis, sed non doluistis aspexistis, sed compuncti non estis. Ubi est tantarum penarum fructus? Ecce precium sanguinis quod dedi pro redemptione animarum vestrarum, non appreciastis, nec salutem eo comparastis. Alii vero, qui non solum vulnerum Christi consideratores fuerunt, sed passionis ipsius diligentes, imitatores audient: Ecce ego baculus clementie, dux et legifer pietatis qui abissum misericordie omnibus creatis, spiribus aperui, et quia agnoscitis vultum passionis mee, et similem induistis, et opere ostendiscis. Quod ego pauper fui, ut vos dicarem quod dolores vestros pertavi ut gauderetis. Quod clavis cruci affixus mortem pertuli, ut vivificaremini. Ergo sto mediator Dei et hominum, reservata habens lancee et clavorium stigmata interposite ipsa districto iudicio eterni Patris et peccatis vestris || ut salvetemini. Quid ergo gratius retribuemus Domino pro hiis immense pietatis beneficiis in hac solemnitate nobis commemoratis, nisi configurationem passioni ipsius. Nemo

5

10

15

20

25

30

35

40

153r

<footnote n="1">1 iam] Nota solucionem none questionis. *add. in marg. dex. ms.* ; Differentia inter duliam et latriam consistit in duobus. Primo in hoc quod sunt quedam cerimonie reverentiales soli deo exhibende. Secundo consistit in relacione honoris. Si enim honor refertur ultimate in id quod honoratur latria est, quia honorans sibi id constituit deum. Si vero honor non sistit in eo quo honoratur, sed refertur finaliter in deum actu vel habitu, dulia est. In cultu sanctorum exercenda in quo latria omnino est cavenda. Henricus de Hassia. *add. in marg. inf. ms.* || 5 dicuntur ] eorum *add. sed del. ms.* || 11 iunctus ] vincus *a. c. ms.* || 15 obiectiva ] obietiva *a. c. ms.* || 17 quo ] quod *a. c. ms.* || 19 ecclesia ] ecclesias *a. c. ms.* || 21 et ] a *add. sed del. ms.* || 22 antedictorum ] *add. in marg. sin. ms.* ; pro ante ditorum *add. sed del. ms.* || 25 moveamus ] *p. c. sup. l. ms.* ; maneamus *a. c. ms.* || 26 vicibus* ] vicibius *ms.* || 31 compuncti ] *compunctim a. c. ms.* || 32 ecce ] Nota *add. in marg. sin. ms.* || 41 quid ] Nota quomodo debeamus deo rependere vices pro sua passione. *add. in marg. dex. ms.*</footnote>
autem melius passioni Christi rependit vices, quam qui non solum cogitatu et
verbis, sed et factis ipsam prosequitur, et qui stigmata, id est crucis opera iugiter
in suo corde, portat se humiliter Christi conformando vestigiis, prospera queque
calcans, adversa non formidans, qui ardenti semper desiderio ad culmen tendit vite
spiritualis. Retribuamus Domino et illud quod ipse prophetam nobis commendavit
dicens: *Sacrificium laudis honorificabit me, et iterum: Sacrificent sacrificium laudis,
et annuntient opera eius in exultacione.*

Ideoque scientes hodierna declarante solemnitate, armis dominice passionis
prefatis nos a tirannica demonum potestate liberatos, et ab eadem quamdiu presentis
fragilem presentis mortalitatis vitam duxerimus defendendas, corde volentes, et
animo magno precipue in hac festivitate, cantemus letabundi victricem illam cum
angelicis spiritibus laudem, Alleluia. Quam quidem vocem superne exultationis
huic festo singularius competentem Iohannes in Apocalypsi testatur se post
interfectionem meretricis magne ab angelis sepius iteratam in celo audisse. Hec
meretrix fuit Babilon civitas mundane et carnaliter viventium, quam Christus
sua passione vicit et carismata gratiarum mortalibus infundi meruit, quibus
carne mortificata spiritu viveremus et mundo contempta ad celestia respiraremus.
Videamus ergo, quid de interfectione et deiectione huius meretricis crucifixione
Christi facta angeli cecinerint exultantes. Ioh. dicit: *Audivi vocem quasi vocem
turbarum multarum in celo, dicentium: Alleluia, laus, et gloria, et virtus Deo nostro,
quia vera et iusta iudicia eius, et reliqua. Et iterum dixerunt: Alleluia, et ceciderunt
viginti quatuor seniores et quatuor animalia in facies suas, et adoraverunt Deum
sedentem super thronum dicentem, Alleluia, et vox de trono exivit, dicens: Laudem
dicite Deo nostre omnes servi eius, et qui timetis cum pusilli et magni. Et audivi vocem
sicut tonitruorum magnorum dicentium: Alleluia, quoniam regnavit Deus noster
omnipotens, gaudiamus et exultemus, demus gloriam nomini eius, quoniam venerunt
nuptie agni et uxor eius preparavit se. Uxor hec Ecclesia est, Christo per ipsius
incarnationem et crucifixionem desponsata. Hec sponsa tunc perfecte gaudebit,
cum sponso suo in talamo regni celestis associabitur, tunc amplius frequentabitur,
hoc canticum victoriose letitie, Alleluia. Tunc plene laudabitur sponsus, qui sue
sponse victoriam contulit, mundi, carnis et demoni. Tunc dicetur: Dignus est
agnus qui lanceatus est, qui clavis confossus est, qui occisus est accipere virtutem et
divinitatem, sapientiam, honorem et gloriam in secula seculorum. Amen.*

Nota pro divisione thematis

Que quidem verba possem multipliciter curiose et fantastice secundum morem
quorundam dividere, sed talibus obmissis volo potius ea varie litteraliter exponere, et
ex eorum expositionibus aliqua documenta doctrinalia aut moralia elicere, et illa ad
edificationem proposse deducere. Est ergo dicere *Non est similis et in diis, Domine*
quasi dixerit propheta, inter eos qui dii dicuntur, non est similis tibi, qui sit de tuis
seu ad te pertineat, quia illa dictio similis cum requirit genitivum videtur aliquid
plus connotare quam quando requirit dativum. Unde mali spiritus similes altissimo
esse voluerunt, licet sint ad ymaginem et similitudinem Dei facti in naturalibus,
tamen aliquo modo non sunt ipsius Dei, id est, non sunt Deo accepti. ||

<footnote n="8">8 ideoque | p. c. ms. || 10 fragilem | frangilem a. c. ms. || presentis | iter. in marg. dex. ms.</footnote>

<footnote>|| 11 magno | mangno ms. || 33 seculorum | laudetur Dominus benedictus add. sed del. ms.</footnote>
Tractatus reverendi MAGISTRI HENRICI DE HASSIA
De dici de omni in theologia

(Edidit Edit Anna Lukács)

1<sup>m</sup> Capitulum

Inquisiturus de dici de omni secundum intentionem Aristotelis et philosophorum, an videlicet sufficiat generaliter catholicis ad sylogisandum in divinis tamque necessarium in sequentibus dinoscenda diversitatem suppositionis et distributionis terminorum in materia Trinitatis.

Premitto in primis quod hoc genus distinctio prima sua divisione dividitur in distinctionem, cuius extrema sunt a parte rei, in quam cadit, et in eam distinctionem, ubi extrema solum sunt inter conceptus et terminos specifice distinctos, ubi eadem res continetur, et ista vocatur distinctio rationis secundum quam intellectus divinus et voluntas distingui dicuntur modo denominationis extrinsece. Distinctio vero, cuius extrema se tenent a parte rei preter conceptus et terminos, dividitur in realem et formalem non realem.

Distinctio realis non formalis est solum ubi licet extrema de se invicem
verificentur. Tamen contradictorie vere aliquid affirmatur de uno extremo, et vere
negatur de reliquo. Et hoc solum reperitur de divina essentia et personis, quia
quamvis hec sit vera Pater est divina essentia; tamen hec est falsa divina essentia
generat. Et hec vera Pater generat, quod inymaginabile videtur nisi sit aliquis modus
divisionis ex parte rei se tenentis, que distinctio non sufficiat negativam verificare
simpliciter de extremis simpliciter, et ideo non est realis. Verum est quod aliquis
posset dicere quod de A et de B verificantur contradictoria, igitur inter A et B in
propria forma est aliqua distinctio ex natura rei vel ex parte modi essendi in re, sed
sufficit ad huiusmodi verificationem quod A distinguatur realiter a B aut quo quod
est ibi, quod pro nunc non curo reprobare.

Distinctio vero realis iterum subdividitur in distinctionem realem essentialem et in distinctionem realem non essentialem. Ad distinctionem realem essentialem requiruntur tria: primum quod utrumque extremorum sit; secundum quod unum istorum non sit aliud; tertium quod nulla natura vel res sit utrumque istorum diversim. Ad distinctionem vero realem non essentialem requiruntur etiam prima duo predicta, que in omni distinctione requiruntur, et tertium, quod aliqua essentia vel res sit quodlibet istorum.

2<sup>m</sup> Capitulum

Iterum, magis appropinquando materie proposite suppono quod aliquis sit
pure conceptus universalis qui nullum suppositorum eius singulariter representat,
nec vage, nec determinate singulariter. Iterum, quod est dare conceptus pure
essentialiter singulariter representans rem determinate singulariter precise secundum
ea que essentialiter specie insunt. Si non sunt essentiales differentie individuorum,
ut volunt aliqui, si hoc non esset verum, nulli essent conceptus singulares de
predicamento substantie, quod non videtur, quia eque difficile vel difficilius videtur
esse conceptibile sic purum et universalem et confusum ut dictum est, sicut
aliquem conceptum apud intellectum humanum pure naturaliter representative

<footnote n="3">3 1<sup>m</sup> capitulum] *in marg. ms.* || 8 primis] Nota quod hoc genus distinctio dividitur in duas species. *add. in marg. ms.* || 9 sunt] vel *add. sed del. ms.* || 12 distinctio] Alia distinctio *add. in marg. ms.* || 16 aliquid] *add. sup. l. ms.* || 18 hec sit] *tr. a. c. ms.* || 19 nisi] *suc add. sed del. ms.* || 22 de a et de b] *iter. sup. l. ms.* || 24 b] 3<sup>a</sup> distinctio *add. in marg. ms.* || 26 essentialem] et in distinctionem non essentialem *add. in marg. ms.* ; et in distinctionem essentialem non realem *add. sed del. ms.* || 29 non] cum *a. c. ms.* || 30 etiam] tria *add. sed del. ms.* || 33 2<sup>m</sup> capitulum] Capitulum 2<sup>m</sup> ms. || 2<sup>m</sup>] *iter. in marg. ms.* || 40 videtur<sup>2</sup>] *add. sup. l. ms.*</footnote>
singularem. Si aliquis conceptus universalis simul idem numero quodlibet suppositorum eius determinate representaret, precise essentialiter secundum ea que precise essentialiter insunt generi vel speciei, qualismodi sunt conceptus universales in aliquibus separatarum substantiarum. Similiter si quis conceptus universalis representaret quodlibet suppositorum eius singulariter secundum accidentales differentias individuales, adhuc mentalis enuntiatio, in qua unus huiusmodi universalis apprehensio subieceretur respectu alicuius predicati, non esset kathegorematica universalis de subiecto distributo. Ratio quia || staret quod singulariter apprehenderent omnes homines utpote si solum tres essent in mundo, et simul enuntiarem hanc homo currit precise, in quo enim certum est quod sum pluri, non enuntiarem quod omnis homo curreret. Et eodem modo esse videtur si universalis conceptus esset tali modo sicut dictum est et per actualem apprehensionem adequate sumptum a conceptu vel specie puro universaliter confuse representante denominatur intellectus cognoscere vel apprehendere esse suppositum istius universalis, quia qua ratione ab habente unum suppositorum cognoscitur tali modo universalem cognitionem et quodlibet. Nichil oportet concedi quod ab habente talem cognitionem universalem omnino et separate ab alia cognitione, in intellectu nichil cognosceretur, nec apprehenderetur, quia nec res universalis, nec singularis; quod nullus diceret. Intellectus enuntians de subiecto universali primo vel secundo vel tertio modo sumpto aliquod predicatum enuntiat illud indifferenter de quolibet suppositorum illius, sive attribuit illud cuilibet suppositorum illius indifferenter, quia universalis oportet quod nec dicatur vel de aliquo enuntiari vel de quolibet, ut faciliter deduceretur.

Unde apparet quod omnis habens actualem apprehensionem propositionalem precise secundum hanc faciliter deduceretur vocalem. Animal est homo denominat apprehendens quodlibet animal esse hominem, et non potest dari quare magis denominetur apprehendens cum apprehensione complexa unum animal esse hominem quam aliud, igitur vel denominabitur nullum animal esse hominem vel quodlibet, et si hoc, illud est dupliciter vel copulative, et si sic, talis precisa complexione mentalis, cuius subiectum precise est conceptus unius universalis sive pluri universalem, quia talis complexio eodem modo denominaret apprehendentem. Propositionalis copulativa correspondens isti vocali omne animal est homo, si vero hoc fuit inconiunctim sic quod hiis talem apprehensionem complexam denominatur hoc apprehendens hoc animal esse hominem, hoc animal esse hominem, hoc animal esse hominem, talis modo complexa apprehensio de sui natura et secundum se sumpta nec est vera, nec falsa, cum non sit propositio, sed oratio plures. Et adhuc esset vicinior copulative apprehensioni quam disiunctive vel saltem non magis determinata et limitata ad disiunctivam apprehensionem quam copulativa, quia videtur esse prius disiunctione, igitur talis modo apprehensio complexa, ubi

<footnote n="8">8 quia ] Nota quod ista propositio nulla essentia divina generat, non bene convertitur, igitur nullum generas est essentia divina, sed si debet converti bene, tunc oportet quod in predicta conversione subiectis converse et convertentis additur vel quod est, tunc erit formalis conversio ut dicendo sic nichil quod est essentia divina est generans, igitur nichil quod est generans est essentia divina. Additur autem ly quod est subiectis talium propositionum ad denominandum talem subiectum capi secundum (divistributionem add. sed del. ms.) distributionem in termino et extra terminum sic quod capitur pro quolibet subsumibili sub tali subiecto; etiam quia signa distinctiva cum tali additione distribuunt terminum pro quolibet supposito cui ipse unifice tentus natus est convenire. Nota quod hoc totum omne quod est probatur loco unius signi quod signum natum est distribuere terminum propositioni significato sive personali sive essentiali pro quo natum est supponere. Sed hoc signum omne vel omnis non distinguit terminum pro omni significato pro quo natus est supponere, sed si terminus supponit pro essentia, distinguit ipsum solum pro essentia, sed si pro persona, solum distinguit ipsum pro persona, igitur. add. in marg. ms. || 13 sumptum ] suptum ms. || 18 apprehenderetur ] cognoscere add. sed del. ms. || 22 nec ] sup. l. ms. || 24 unde ] quasi add. sed del. ms. || 27 apprehensione ] complexi add. sed del. ms.</footnote>
subiceretur terminus universalis de sui natura, magis debet ab humano intellectu resolui copulative quam disiunctive. Cui etiam consonat quod indefinita valet universalem et non particularem, quare signum particulare sit nota disiunctionis. Concluditur ergo quod universalisatio dicit aliquid ultra subiectam precisam termini universalis in mentali enuntiatione quod sint in isto capitulo inquirendum.

### 3<sup>m</sup> Capitulum

Non est aliquod sinkategorema naturaliter significans quod tamquam determinatio advenens conceptui universali ipsum distribuit ita quod hoc sit ipsum distribui cum signo determinari. Patet hoc, quia ex dictis de natura propositionis, in qua subicitur talis terminus universalis precise, non est quod significat copulative predicatum de quolibet, pro quo supponit subiectum. Igitur si propter adventum alicuius talis modi conceptus sinkategorematici determinatim qualiscumque termini universalis copulative significaretur, tunc ista significatio esset precise ex parte illius conceptus sinkategorematici et per consequens huiusmodi conceptus sinkategorematicus equipolleret isti copulative iste homo currit, et iste homo currit, igitur significaret copulative yppostatice, igitur esset propositio, quia omnis conceptus complexus vel incomplexus signo enuntiative || in rei veritate est propositio. Si dicatur quod illud sinkategorema equipollenter isti complexioni iste homo etc., et per consequens esset terminus natus supponere in propositione mentali ut illud complexum universalis sicut illud copulatum iste homo et iste homo currit non est sinkategorema, sed kategorema.

Item, queritur de isto conceptu terminative, cuius rei vel quarum rerum sit naturalis similitudo. Ex hoc enim precise significat per terminus mentalis quod est similitudo rei vel termini vel habitudinis eorum et quarumcumque significabit si non significaret propositionaliter ipse significatione sumptus, potest* esse per se subiectum propositionis. Unde videtur quod omnis mentalis conceptus sive complexus vel incomplexus naturaliter significans est propositio vel kategorematicus et per se natus subici vel predicari in propositione, quia de omni termino pro omni quod representat vel ad quem intellectum terminat, aliquod predicatum potest enuntiari. Patet ergo ex hys conclusio intenta, videlicet quod huiusmodi terminis vocalibus omnis, nullus, vel illud complexum Sor vel Plato et Cicero non enim videtur copulativa ista iste homo est animal et iste homo est animal esse eius significatum adequatum, nec aliquis conceptus simplex determinativus conceptus universalis in mente et partim ut predicatum sunt. Si dicatur quod ly omnis inpositum est ad significandum quando additur subiecto communi alicuius propositionis vocalis quod intellectus debeat concipere vel enuntiare predicatum propositionis mentalis de singularibus subiecti eiusdem copulative.

Respondetur quod hoc esset hoc significationis vocale significare formaliter copulative in intellectu, in cuius partibus copulative predicetur illud predicatum, et subiciutur isti singulares ipsius termini communis qui subicitur, et per consequens proprium significatum ipsius, adhuc est una copulativa supra dicto modo sub propositione, cuius subiecto adderetur tale signum omnis. Universalis potest dici forsan quod non sequitur. Significat quod cuiuscumque propositionis subiecto additur, sic de hoc verificatur eque probabile universalis magis quod significatum huius signi omnis sit copulatum ex singularibus ut predictum est. Et confirmatur

5

10

15

20

25

30

35

40

45

154v

<footnote n="6">6 3<sup>m</sup> capitulum ] *in marg. ms.* || 7 non ] *iter. in marg. ms.* || 11 predicatum ] *p. add. sed del. ms.* || 17 enuntiative ] Henricus de Hassia: Licet divine persone distinguantur realiter sic quod verum sit dicere quod una non est alia, tamen non distinguntur essentialiter, id est, sic quod una ex toto non sit alia, ita quod nulla res sit utraque. Hoc non est distinctio essentialiter. Ad differentiam essentialem requiritur quod unum distinctarum negetur de altero et quod nulla res sit ipsa distincta et quodlibet eorum, ut patet ex quid nominis distinctionis essentialis. *add. in marg. ms.* || 28 omni ] *i. add. sed del. ms.*</footnote>
hoc quia audiens hoc vocem precise omnis homo et animal hanc precise extensius apprehendit quam secundum, et non videtur quomodo aliter quam equipollenter istius complexo iste homo et iste homo, ymmo experimur quod ad talem apprehensionem intellectus in mente prorumpit audita ista voce omnis homo, et propter adventum copule et predicati non videtur quare significatio eius imitaretur.

Item, in propositione prima ratio a priori cogens predicatum propositionis universalis disiunctim staret pro suis suppositis et confuse, tamen est copulativa sumptio a parte subiecti. Non enim ymaginandum est, ut parvi dicunt, quod hoc faciat aliquis terminus vel conceptus habens talem naturam additus subiecto et a posteriori istis propositionibus quod dixi ego et tu bibimus vinum, hodie et hieri sint pluvia, etc., igitur in ista omnis homo est animal videtur fieri in mente et primarie quedam copulativa conceptio stet singularium subiecti ratione cuius predicatum stat disiunctim vel copulate, tamen ita quod primarie illi universali correspondeat hoc de copulato extremo iste homo et iste homo, etc., est animal, vel ista et Sor et Plato et Cicero est animal vel sunt animal, in qua iste terminus animal stat confuse, tamen sicut in predictis propositionibus de totis subiectis. Et ergo est vera quia disiunctum predicati vere predicatur de qualibet parte copulati in subiecto ut iste homo est hoc animal vel hoc animal. Et quantumque universalis est vera, talis modi propositio de copulato subiecto subsumpta est vera, et similiter copulativa subsumpta, et valet e converso. Et ergo videtur talis ordo esse apud intellectum quod una propositio de copulato subiecto ex singularibus communis termini primarie subsumatur tanquam magis confusa, et consequenter ista resolvatur in copulativam tanquam de articulante vel terminante confusionem et generalitatem termini universalis que subicitur. Est enim || naturalis processus intellectus a magis confusa ad propria.

Ex istis sequitur: sine formatione singularium conceptuum talis termini communis vel minus communi istius subiecti non est distributio apud intellectum humanum. Patet satis advertenti predicta. Et dixi notanter intellectum humanum, quia forte unus conceptus in angelis equipollet multis in nobis. Elicitur secundo ex dictis quod distributio alicuius termini respectu alicuius predicati, nichil aliud est quam copulativa enuntiatio predicati de subiecto copulato ex omnibus singularibus terminis inferioribus subiecto. Ex quibus ulterius deducitur quod non sunt nisi due species absolute universaliter distributorum, quoniam ex iam dictis descriptionibus non est rationabiliter ymaginabile quod plures species distributionis nichil esse possent, nisi una affirmativa distributio et una negativa, quarum affirmativa denotatur per ly omnis vel aliud signum equivalens, et negativam que denotatur per ly nulla vel aliquod consimile ad plurimum signans.

Et probatur ex alio communi termini distribuibiles, ut in proposito sufficit, sunt in triplici differentia. Primi sunt termini communes simplices kategorematici ut homo animal. Secundi sunt termini complexi ut sunt isti termini complexi res, que est homo, ens quod est animal, res que est essentia divina est Pater, Filius vel Deus. Tertii sunt complexi ex aliquo simplicium distribuibilium cum termino communiori vel minus communi, simplici vel complexo sumpto in pluri numero mediante ly que sunt ut sunt isti termini res que sunt homo, persone que sunt essentia, Pater et Filius que sunt Deus. Modo certum est quod omne tale distribuibile sufficienter distribuitur vel denotatur distribui per hoc quod additur ly omnis in

155r

<footnote n="3">3 talem] exi *add. sed del. ms.* || 24 enim] Henricus de Hassia: Certum est quod si A aut quidquid est A, realiter est B, et tunc C predicatum inest ipsi A quod non inest ipsi B, sicut est de Patre in divinis et eius essentia que non generat et ipse generat. Non valet syllogismus ille in dysamis qualitercumque universaliter maior: Pater divinus generat, omnis Pater divinus est essentia divina, igitur essentia divina generat. Henricus de Hassia: Unde in talibus recurrentum est maxime ad perfectam distributionem in termino et extra terminum, et ad perfectam universalisationem. *add. in marg. inf. ms.* || 41 distribuibilium] distribuilibium *ms.*</footnote>
singulari vel plurali vel hoc sinkategorema nullus ut omnis res que sunt essentia divina sunt Pater. Si ergo talis terminus distribuibilis cuiuscunque modi aut specie fierunt, universalis duabus speciebus sinkategorematum distribuitur. Vietatum est ponere quod propter positionem fidei Christiane novas species sinkategorematum et distributionum necesse sit inveniri quas naturalis luminis investigatio non consideravit, nec intellexit.

### (4<sup>m</sup> Capitulum)

Ut plenius notescat intentio philosophica de dici de omni videre oportet quid sit suppositio termini, quia distributio solum est pro illis, pro que potest promicti quod terminum supplere in propositione mentali nichil aliud est quam per ipsum representari aliquid in ordine ad illud taliter quod posterius vel eque primo apprehenditur recto representato. Et e contra pari terminum est per ipsum aliud vel aliqualiter representari de aliquo per alium conceptum representato prius vel eque primo. Ex quo bene intellecto elici potest quod suppositio nichil aliud est quam subiectio vel predicatio termini pro eo quod per ipsum importatur, vel pro eis que per ipsum apprehenduntur, et hoc potest esse ipsemet terminus aut alii termini vel res non signa, non oportet declarere hoc, tamen magis stando in descriptione communi. Suppositio est acceptatio termini pro eo vel pro eis de cuius vel de quorum terminis singularibus propriis mediante copula propositionis vere enuntiatur ad bonum intellectum. Et secundum istam descriptionem Pater non est Filius, Pater non supponit pro Filio, quia hec est falsa Iste Filius est Pater, licet hec sic vera Hec essentia est Pater demonstrata re que est Filius. Et ergo dicitur in descriptione de singularibus propriis et ponitur hec ad differentiam istius termini Hec essentia que est Filius, de quo bene || verificatur Pater. Et secundum istam descriptionem suppono quodammodo quod suppositio potest dividi in duas species, videlicet in suppositionem formalem et propriam, et in suppositonem realem communem. Formalis et propria est acceptatio alicuius termini in propositione pro omni eo vel eis, de quorum propriis conceptibus singularibus iste terminus vere enuntiatur mediante copula istius propositionis determinata per ly formaliter. Et secundum istam speciem suppositionis iste terminus essentia divina non supponit in aliqua propositione pro Patre vel Filio, etc. Et quia ex premissis in primo capitulo omnes iste sunt false Pater vel iste Pater est formaliter essentia, Filius est formaliter essentia, quia iste propositiones denotant quod Pater et essentia non distinguantur formaliter. Adhuc suppositio formalis dividitur in suppositionem formalem essentialem et formalem materialem.

Suppositio formalis essentialis est solum terminorum essentialium in divinis et terminorum qui communiter verificantur de tribus personis ut bonitas, eternitas, voluntas, intellectus. Suppositio vero formalis materialis est terminorum vocalium vel personalium ut sunt isti qui non de omnibus personis verificantur. Suppositio vero realis communis est acceptio termini pro omni eo de eius vel de quorum et conceptibus singularibus non propriis mediante copula propositionis non determinata per ly formaliter verificatur, vel ipsa suppositio in genere vocetur realis communis in quantum est acceptio termini pro omnibus, et terminis singularibus, et in propriis, vel quibuscumque mediante copula propositionis verificatur non

155v

<footnote n="14">14 vel] e quia *add. sed del. ms.* || 24 bene] Dici de omni est quando nichil est subsumere sub subiecto de quo non dicatur predicatum. Intelligitur sic: dici de omni est quando nichil est subsumere sub subiecto, quando predicatum per propositionem (per propositionem) *sup. l. ms.* denotetur de eo vere affirmari ut Omnis homo est animal. Sed dici de nullo est quando nichil est sumere sub subiecto de quo predicatum non removetur, id est, de quo (ppp *add. sed del. ms.*) per propositionem predicatum non denotetur, vere negari. Hee due descriptiones possunt planis verbis comprehendere sic dicendo dici de omni vel dici de nullo non est aliud quam predicatum predicari de subiecto distributo sive affirmative sive negative. *add. in marg. ms.*</footnote>
determinata per ly formaliter. Ex isto potest vidi quomodo ista propositio Omnis essentia divina est Pater secundum formalem suppositionem et propriam est vera, et secundum realem communem est falsa.

Sequitur ulterius quod sola distributio non sufficit ad formaliter sylogisandum in omni materia. Manifestum est hoc si dicatur secundum quam istarum suppositionum magis de virtute sermonis ly essentia debet dici supponere et distribui. In illa propositione et consimilibus potest dici quod secundum suppositionem formalem, tamen quia doctores communiter istam universalem concesserunt, et non potest secundum suppositionem realem communem, quia secundum istam est manifeste falsa, quia iste singulares eius Iste filius qui est essentia, est pater, Ista res Spiritu Sancto demonstrato est Pater, cum primo sit descensus sub termino distributo ad singularia propria determinata vel vaga, ut communis usus ostendit satis et pro quibus terminus primo distribuitur, etiam pro quo debet dici supponere. Tamen quia non stat quod aliquis terminus representet aliquam rem, quoniam sit verum quod representat quemlibet rem que est ista, et sic omnis accipiens terminum aliquem pro re aliqua denominatur accipiens istum pro qualibet re et pro quibuscumque rebus que sunt ista res, sicut omnis videns aliquam rem dicitur videns quodqucm rem que est ista res. Hoc enim faciliter concluditur exponitorie.

Hic est quod in omni universali oportet intelligi distributionem fieri secundum suppositionem realem communem que includat simul formalem et non formalem. Et distributio secundum istam suppositonem est distributio simpliciter de omni necessario requisita secundum philosophos ad formaliter sylogisandum. Secundum phylosophicam doctrinam requiritur quod sit triplex distribuibile predicatum. In capitulo distribuatur ex parte termini qui subicitur. Patet quia in predicta enuntiatione universali denotatur secundum philosophos quod de quocumque et de quibuscumque verificatur subiectum || verificetur predicatum, igitur necesse est quodlibet istorum termini distribuibilium distributum intelligi sub termino cui additur signum universale. Hoc enim inportat apud Aristotelem dici de omni et dici de nullo.

156r

### 5<sup>m</sup> (Capitulum)

Terminus singularis numeri universalis distribuitur per quatuor manens singularium. Primo pro singularibus propriis vagis ut sunt iste homo et iste homo. Secundo pro singularibus propriis determinatis, quia sub quolibet termino communi sunt possibiles conceptus singulares essentiales ut patuit 2 capitulo. Tertio distribuitur pro singularibus predictis adiunctis eis quibusdam determinationibus ut iste homo qui est materia et forma. Quarto distribuitur pro singularibus vagis sumptis sub quocumque termino communi adiuncto termino qui distribuebatur tamquam determinatione, cuiusmodi sunt isti termini singulares hec res que est homo, hec dualitas que est homo, iste Sor et Plato qui sunt homo, hec animal album quod est homo, etc. Et ad istos quatuor manentes singularium fit descensus sub termino distributo secundum suppositionem realem communem vel suppositi suppositione reali communi.

### 6<sup>m</sup> (Capitulum)

Terminus pluris numeri solum distribuitur pro multitudinibus suppositorum termini numeri singularis qui distribuitur. Supponit pro quibuscumque pluribus suppositis sui termini singularis numeri ut notum est in istis et consimilibus: omnes homines viventes sunt, omnes homines currunt, omnes divine persone sunt due vel tres.
Iterum, si distribuentur pro supposito, iste syllogismus esset bonus: ‘Omnes res producte in Domino sunt due persone, Filius est res producta in Domino, igitur Filius est due persone.’

## 7<sup>m</sup> (Capitulum)

Et ratione sinkategorematis singularis numeri non est distribuere pro pluralibus suppositorum termini universalis cui additur, quia tunc ubique ita distribueretur, quia alicubi in tali enuntiatione omne A est B distribuitur et pro complexo copulantis ex terminis singularibus ipsius A ut pro hoc A et pro hoc A, et non poterit dari ratio, quare etiam non hic Omnis homo est animal, igitur. Ista consequentia semper erit ubique bona: Omnis homo est animal, Sor et Plato sunt, igitur Sor et Plato sunt animal.

Item, ad veritatem universalis affirmative requiritur quod predicatum verificetur de omni pro quo distribuitur subiectum, et e converso, de ratione eorum pro quibus distribuitur subiectum, ut de quelibet illorum verificetur predicatum propositionis universalis. Si ipsa fuerit vera, modo certum est quod ad veritatem huius universalis Omnis homo est animal, omnino requiritur quod de Sor et Platone verificentur esse animal, quia hec existente falsa secundum suppositionem disiunctivam predicati universalis nichilominus esset vera.

Item, complexa copulativa ex terminis singularibus alicuius termini universalis singularis numeri sunt propria termini communis pluris numeri ut visum est in precedenti conclusione, igitur non verum esse posset singularia termini communis singularis numeri alias in aliqua materia equivalentur universalis de subiecto singulari universali de subiecto pluri ut iste propositiones Omnis homo est animal, Omnes homines sunt animal, vel saltem ad primam sequeretur secunda. Et esto quod Plato concessisset istam, non tamen concessisset propter hoc in prima ly homo distribuitur pro pluralitatibus vel complexio copulatis singularium ly homo, quia si hoc esset de virtute || et ratione distributionis termini singularis numeri oportet hoc ubique concedi ut hic Omnis singularis homo est Sor vel Plato vel Cicero, sunt non plures in mundo, ubi tamen hec est falsa: Omnes singulares homines sunt Sor, Plato vel Cicero.

## 8<sup>m</sup> (Capitulum)

Omnis communis terminus singularis numeri distributus distribuitur solum pro omni termino minus communi singulari vel pluri, complexo vel incomplexo, qui vere enuntiatur de aliquo eius singulari predicto. Patet, quia distributio loycalis non est pro rebus, sed est ubi resolutio copulativa terminorum communiorum in terminos minus communes, ut sunt singulares termini eius vel species vel pars in modo respectu distributi termini, et non est resolutio vel distributio alicuius termini in res, ut huius termini ‘animal’ in vaccam et leonem. Item, distributio est totius loycalis in partes de illo copulativa modo termini singulares et species et accidentalia inferiora termino distributo se habent ut pars ad totum ambitum coniunctis termini qui distribuitur, igitur, etc. Item, manifestum est quod in ista universali Omne animal est animal non solum distribuitur pro singularibus termini,

<footnote n="4">4 7<sup>m</sup>] *in marg. ms.* || 7 pro ] x *add. sed del. ms.* || 8 copulantis] *coplantis ms.* || 14 distribuitur] *predicatum add. sed del. ms.* || 27 et] Nota quod una res est talis res realiter distincte et quelibet earum quibus sigillatim multa communiter predicata que non conveniunt essentie ipsius communi. Ista consequentia est neganda: Pater est non generans, igitur Pater non est generans, quia antecedens valet hanc: Pater est res que non generat, ad quem non sequitur, igitur Pater non est generans, cum illa valeat hanc: Pater non generat. In creaturis autem, ubi non repereritur dictus modus (*modus*] *sup. l. ms.*) essendi, bene valet consequentia illa. (bene — illa] *add. sed del.? ms.*) Item, religio catholica habet negare hanc conclusionem sillogisticam ex supposito predicto: Hec essentia est tres persone, hec essentia est Pater, igitur Pater est tres persone. Henricus de Hassia. *add. in marg. ms.* || 31 8<sup>m</sup>] *in marg. ms.*</footnote>
sed etiam speciebus. Alias non valeret sylogismus subsumendo tales terminos, nec istud fuit unquam cuiquam dubium.

### 9<sup>m</sup> (Capitulum)

Propositio affirmativa de ly omnis denotat apud Aristotelem et apud philosophos omni termino complexo vel incomplexo in esse predicatum quod verificatur de aliquo singulari termino subiecti vel de quo termino verificatur subiectum quod idem est, quia de quocumque termino communi superiori vel inferiori terminus communis aliquis verificatur et ille verificabitur de necessario, de aliquo singulari termino communi qui etiam verificatur de alio.

### 10<sup>m</sup> (Capitulum)

Signum distributivum universale non pro omni distribuit subiectum, de quo in enuntiatione universalis denotatur enuntiari predicatum. Patet manifeste ex predicti propositione, quia proprie ut ibi probatum est, distributio est sola resolutio termini communis in terminos minus communes, sed enuntiatio nichil denotat virtute signi distributivi predicatum in esse omni incomplexo vel complexo, superiori vel inferiori illud termini distributi qui de aliquo singulari subiecto distributi verificatur. Et ita in ista: Omnis homo est animal denotatur predicari animal de ly substantia quasi terminus non est sumptus sub distributione istius termini homo, sed bene sumitur sub denotatione dici de omni, et ergo denominatio dici de omni est maioris ambiti quam distributio modo proprie sumpta. Sequitur ergo quod aliquis est bonus sylogismus, ubi non sit sumptio sub termino distributo, quia ly substantia non subsumitur sub ly homo, sed e contra. Et tamen iste est bonus sylogismus: Omnis homo est animal, substantia est homo, igitur. Verum est quod semper oportet subsumptionem esse, sub quantum ad minorem extremitatem vel in propria forma vel quantum ad eius aliquod singolare.

### 11<sup>m</sup> Capitulum

Non equivalet descendere sub distributo termino ad singularia etiam modi quarti. Patet aliqualiter in ista universali Omnis homo est naturaliter corporalis, ubi descendendo ad singularia istius termini homo primorum terminum modorum omnes eius singulares sunt vere, ut notum est, hoc de primis duobus modis intelligendo de homine viatore. Similiter de tertio modo. Manifestum est quod iste singulares omnes sunt vere: Iste homo qui est dualitas materie et forme est naturaliter corporalis, Sor qui est calidus et sedus est naturaliter corporalis descendendo vere ad singularia quarti modi multem singulares. ||

Item, hoc patet quia hec est falsa ista dualitas materie et anime que est homo est naturaliter corporalis, iste binarius numerus qui est homo est naturaliter corporalis, quod quelibet sit falsa videtur ex eo quod quelibet istarum unitatum est perpetua. Et maxime apparet eius falsitas posito quod materia sit essentialiter indivisibilis quemadmodum aliqui oppinates angelos ex essentialibus partibus compositos ponunt.

Item, istam concessisset Plato homo est quilibet plurimum hominum, quia singulares eius fuissent ei vere de primo et tertio modo, puta ista universalis homo est communis pluribus; et iste universalis homo, qui est Sor, est communis pluribus. Et tamen descendendo ad singularia iuxta quartum modum manifeste singulares essent false, puta ista omnis res que est homo vel homo est plures homines, et ista et ista res, demonstratis Sor et Plato. Similiter iste due essent false isti homines qui sunt universalis homo sunt quilibet plurimum hominum, ista dualitas que est universalis homo est quilibet plurimum hominum.

<footnote n="3">3 9<sup>m</sup>] in marg. ms. || 10 10<sup>m</sup>] in marg. ms. || 26 <sup>m</sup>] in marg. ms.</footnote>

<footnote>157r</footnote>
Item, de ratione distributionis universalis est ut sub distributione ad huiusmodi
singularia descendatur copulative, tunc sequitur quod remoto signo distributivo sub
subiecto debeat fieri descensus distinctive eque extensus ad omnia singularia, quia
notum est quod ad quecumque singularia descenditur sub distinctione copulativa,
ad eadem descenditur sub subiecto eadem remota distributione disiunctive. Falsitas
patet, quia tunc hec esset vera homo viator naturaliter est perpetuus. Patet, quia
disiunctiva esset per ista singularia iste numeris qui est homo, est naturaliter
perpetuus, et quidquid sit de dictis exemplis oportet catholicos istam concedere
essentia divina producit, si universaliter de ratione distributionis est descendere ad
singulares de quarto modo. Patet, quia ista indefinita haberet multas singulares tales
veras istas ista res que est essentia divina producit, iste filius qui est essentia divina
producit, etc., igitur cum ad veritatem indefinite sufficiat viris unius eius singularis,
sequitur, cum huiusmodi propositiones sunt eius singulares, quia ipsa absolute est
concedenda, quod non est verum, igitur.

Sequitur corollarie quod de forma distributionis est ut fiat descensus sub ea
ad singulares de tribus primis modis, quia regulantur in istis tribus modis in
omni materia quelibet singularis est vera universali existente vera, et nulla erit
vera indefinita existente falsa. Et secundum hoc quelibet singularis istius indefinite
essentia divina produci, est falsa, quia ista ista essentia A producit, hec essentia
que est pater, hec essentia que est Trinitas, producit, etc. Item, hec propositio hec
res que est essentia divina producit non est singularis, aut quomodo istius omnis
res que est essentia divina producit, sed istius omnis res que est essentia divina
producit, sed bene iste terminus singularis complexus hec res que est essentia divina.
Et ex hoc non sequitur quod sit eius singularis que requiratur ad verificationem
propositionis universalis, quia plurimi termini verificantur bene de singulari termini
communis, quorum nullus est terminus singularis ut ly animal de ly iste homo, sed
est singularis eius quod est dici de omni universali requisiti ad hoc ut sylogismi fiant
formales. Ut enim formaliter silogisetur, oportet denotari predicatum, verificari de
omni termino singulari vel communi, complexo || vel incomplexo que enuntiatur
de aliquo singulari distributis propositionis universalis ut magis inferius videbatur,
quia per nichil aliud probatur iste sylogismus esse formalis omne A est B, C est A,
igitur C est B, nisi pro hoc quod per primam denotatur quod omni termino cui
inest vel de quo enuntiatur A, enuntiatur B. Pro hoc enim quod ita ibi denotatur,
sequitur formaliter si C est A quod C est D. Ex quo sequitur quod hec est falsa de
dici de omni syllogistico omnis essentia est Pater, quia non est ita, sicut per eam
denotatur, quia de ly Trinitas verificatur ly essentia et tamen non ly pater, igitur.

Sequitur ulterius quod terminus communis distributus non distribuitur pro
omni eo, de quo denotatur in propositione universalis predicatum verificari, quia
ut apponit, denotatur verificari indifferenter pro communiori eo et aliis. Terminus
enim distributus bene verificatur de communiori se ut homo de subiecta. Sequitur
tertio quod ad veritatem universalis non sufficit quamlibet singularem eius proprie
dictam esse veram, quia alias hec esset vera omnis essentia divina est pater, sed oportet
quod nullus terminus verificetur de singulari aliquo subiecti eius quando de eodem
verificatur predicatum eius.

12<sup>m</sup> (Capitulum)

Ad salvandum sylogismos in divinis non oportet aliquod novum sinkategore-
mata poni, nec inveniri, nec aliquas universalisationes quas Aristoteles non posuit.
Patet, quia ex premissis debet esse notum cuilibet quod propositio affirmativa ut de
ly omnis sive pluri denotat omni termino, etc., ut dictum est. Item, apud Aristotelem

<footnote n="8">8 perpetuus] quia quia disiunctiva add. sed del. ms. || 41 ad] elem. add. sed del. ms. ||
45 12m] in marg. ms.</footnote>
et omnes philosophos dici de omni ut predictum est de dici de nullo sufficienter denotabatur pro ista sinkategoremata omnis, nullus, et illud ad formam B in esse omni termino complexo vel incomplexo, inferiori vel superiori respectu quidam aut quo singulari ipsius A verificetur universalis de aliquo significatione sumpto verificaretur ipse terminus A. Et ergo si Aristoteles fuisset factus Christianus sine variatione suorum sinkategorematum et minorum univerzalizationis quos posuit, concessisset istos syllogismos omnis Deus est una persona, pater et filius sunt Deus, ergo Pater et Filius sunt una persona, sed negasset maiorem. Similiter negasset istam omnis essentia est Patris vel Trinitatis, ratio quia denotasset sibi terminis sensum suum dici de omni predictum quod de omni termino complexo vel incomplexo verificetur ly Trinitas, de quo verificaretur ly essentia divina, et per consequens representasset sibi quod Pater et Filius fuissent Trinitas.

Item, notum est quod concessisset istum sylogismum omnis homo est animal, Sor et Plato sunt homo, igitur Sor et Plat sunt animal virtute sue dici de omni, scilicet quod denotabat illud quod dictum est, videlicet predicatum universalis enuntiari de omni complexo vel incomplexo, de quo enuntiatur subiectum, quia virtute nullius alterius potuit dicere ibi conclusionem ex premissis sequi, igitur. Et certum est quod si ipse fuisset de una secta que negasset conclusionem et concessisset minorem istius sylogismi, ipse negasset secundum previa sua rationabiliter maiorem propter denotationem dici de omni ibi, igitur. Similiter Aristoteles concesisset istum sylogismum omnis homo est naturaliter corporalis materie et anime intellective, nichil addidisset in conclusione ly res vel aliquid huiusmodi sic inferendo, igitur dualitas est naturaliter corporalis et hoc rationabiliter, quia subiectum maioris solum verificatur ex eo de subiecto minoris quod aliqua res est dualitas materie et anime que res est homo, quia si nulla res esset ista dualitas, minor esset falsa, et universaliter modibus talibus propositionibus Sor et etiam Plato sunt homo. Deus et dyabolus sunt denotatur manifeste aliqua res esse Deus et dyabolus || quod iste propostiones omnino equivalent: ‘Sor et Plato sunt homo’, et ‘res que est Sor et Plato est homo’, et ideo de eis est idem iudicium in syllogisando. Modo ponendo secundam loco prime nullum inconveniens sequitur in aliqua materia. Apparet ergo quod propter adventum fidei katholice non cogitur katolikus invenire sinkategoremata et alios modos universalizationis quem Aristoteles et alii usi sunt. Et si ita, possumus salvare et defendere ea que fidei sunt; non debemus fingere talia superflua, quibus magis derideamus ab aliis qui sunt quam defensemur. Etc.

158r

## (ANONYMUS)

Nota de ultima cena post resurrectionem Christi
Nota etiam qui sint possessores hereditatis Dei

(Edidit Edit Anna Lukács)

Queritur quare ultimum convivium Dominus cum septem discipulis habuerit, nisi quod eos tantummodo qui septiformis gratia Spiritus Sancti pleni sunt futuros secum in eterna refectione denuntiat. Illi ergo ultimo convivio de presentia veritatis epulantur qui nunc perfectionis studio terrena transcendunt quos mundi huius amor non ligat, quibus et si ut cumque per temptamenta obstrepit, cepta tamen eorum desideria non retundit. Apostoli beati qui ad cenam agni nupciarum vocati sunt, quia illos tunc interna reflectio reparat, qui pleni nunc septiformi gratia, in amore Spiritus anhelant. Pensate, fratres, si hoc spiritu pleni estis et nostis si ad illud convivium pervenire valeatis. Quisquis namque ille est quam nec spiritus iste

<footnote n="27">27 sunt] substantia add. sed del. ms. || 28 et³] ph add. sed del. ms. || 36 christi] Ante ascensionem et post ressurectionem add. in marg. ms.</footnote>
non reparat, perfectio ab illa eterni convivii refectione ieiunat. Mementote quid de eodem spiritu Paulus dicat: *Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est eius*, quasi quidam tytulus divine possessionis est iste spiritus amoris. Nunquid nam spiritum Christi habet is, eius mente odia dissipant, elacio inflat, ira usque ad divisionem mentis exasperat, avaritia cruciat, luxuria enervat? Pensate quis sit iste spiritus Christi. Profecto ille est, qui facit amicos et inimicos diligi, terrena despici, pro celestibus estuari, carnem propter vicia conteri, mentem a concupisciis refrenari. Si ergo vultis ius cognoscere huius possessionis Dei, personam perpendite possessoris. Unde: Ecce enim quod diximus voce veridica Paulus clamat: *Si quis spiritum Christi non habet, hic non est eius*. Verba sunt Gregorii in omelia *Manifestavit se iterum* que est 24ª.

## Nota de impetratione gratie

(Edidit Edit Anna Lukács)

*Scio namque, Domine, quod non est sponsa laus in ore peccatoris.* Eccli. 15. Quia tamen salvator es, Domine rex, utique ad salvandum venisti et asilum misericorde tue preparasti, ubi rei et profugi salventur intemeratam inquam davitice stirpis electam Virginem Mariam, de cuius ventro virginali tanquam sponsus de thalamo procedere voluisti. Ad te ideo matrem misericordie rei confugimus tuoque interventu veniam postimus et ad promerendum laudes tante festisti dignas opere tuam suppliciter deprecamur pro qua obtinenda angelicum Ave offerimus dicens Ave Maria.

## Nota de proprietate personali

(Edidit Edit Anna Lukács)

Nota quod proprietas persone uno modo capitur pro persona, alio modo accipitur pro eo quod vere convenit alicui rei et soli eodem modo quo dicimus quod posse ridere est proprium hominis, et sic proprium est Patri genuisse Filium et Filium genitum esse et Spiritum Sanctum processisse. Et sic proprietates personarum non sunt persone, sed propria personarum etiam transitive loquendo, quia generare Filium cum sit quoddam complexe significabile non est aliquod, sed aliquid producere vere cum convenit Patri quod generet, sicut sibi proprium et sic etiam proprium est Patri quod sit Pater, et sic de consimilibus. Ex talibus autem proprietatibus innontescit et arguitur personarum distinctio.

Nota quod eadem infinite et eodem modo quo essentia divina est formaliter infinita, scilicet non solum potentialiter vel virtualiter, sed in se, sic etiam et persona et proprietas. Etiam sciendum quod cum dicitur essentia divina vel persona est formaliter infinita, ly formaliter non potest stare pro persone primo modo eo quod vel ly infinitum negative importat suum significatum, sicut isti termini ‘immortale’, ‘eternum’, ‘simplex’, ‘invisibile’ et similia. Terminus autem negativus vel privativus non dicitur persone primo modo nisi de termino negativo vel privativo.

Nota: nullus potest frui una persona secundum divinitatem nisi fruendo quamlibet, nec diligere unam nisi diligendo quamlibet. Hec probatur per Augustinum 1 *De Trinitate* cap. 10. II Ioh. *Philippe, qui videt*, etc., et confirmatur, quia arguitur posset una persona sina alia adorari vel coli quia dilectio fruitiva est summus Dei cultus. Falsitas patet per Damascenus libro 1, cap.8 et alios sanctos. ||

<footnote n="1">1 mementote] Nota quod Spiritus Sanctus est tytulus possessionis divine. add. in marg. ms. || 14 intemeratam] utique add. sed del. ms. || 22 quo] p. c. sup. l. ms. || 26 sed] iter. sed del. ms. || 27 quod] sit Pater. add. sed del. ms. || 35 vel] privativuis add. sed del. ms. || 37 nota] Nota quod una persona non potest frui sine aliam. add. in marg. ms. || 41 sanctos] Corporalium sensuum atque omnium* applausu tam devoto quam continuo. Pro nostro n**dulo facultatis add. in marg. ms.</footnote>
⟨ANONYMUS⟩

Utrum quodlibet genus sit divisibile in duas species sibi immediatas

(Edidit Edit Anna Lukács)

Et arguitur primo quod non. Nam idem genus substantia non est divisibile in duas species immediate sub eo contentas, igitur questio falsa. Consequentia tenet ex terminis. Argumentum probatur, quia si esset divisibile in aliquas, maxime essent due species ad quas contraheretur per istas duas differentias corporeum et incorporeum. Sed iste non sunt species eius immediate, igitur argumentum pro prima parte notum est. Pro secunda parte probatur, quia tunc una species esset unus terminus qui absolute omnem substantiam compositam ex materia et forma significaret; alia esset terminus omnem substantiam incompositam, scilicet simplicem absolute significaret. Modo hoc non est possibile, quia certum est quod alique substantie simplices habent maiorem convenientiam essentialem, cum aliquibus substantiis compositis quam quelibet simplex habeat cum qualibet simplici. Similiter aliqua substantia composita habet maiorem convenientiam essentialem cum aliqua simplici quam cum aliqua creatura composita, igitur. Assumptum: Nam anima humana essentialiter magis convenit cum composito cuius est anima quam cum lapide, et plus convenit cum homine quam cum aliqua creatura intelligentia data. Argumentum patet, quia forma et totum compositum sunt essentialiter eque perfecta.

Secundo arguitur ad idem: Si illud genus substantia esset divisibile in distinctas species immediate sub eo contentas, hoc maxime esset quod unus terminus qui absolute omnem substantiam independentem significaret, et aliter qui absolute omnem substantiam dependentem significaret. Hoc tamen est falsum, quia multe substantie dependentes plus conveniunt essentialiter cum substantia independenti quam aliqua creatura dependens conveniat cum aliqua creatura dependenti. Argumentum probatur, quia, si non, maxime esset quia substantia independens infinite distaret in perfectione a dependente. Illo stante arguitur sic: quia vel intelligunt sic infinite distare, quia inter quaslibet substantias datas possunt infinite mediare, et sic x non, nam sic convenit etiam cum substantia dependenti. Vel sic: quod non sit aliqua creatura producibilis que conveniat plus cum illa substantia dependenti quam alia, et sic non, quia hoc esset fictitium.

Tertio ad idem: Si illud genus substantia esset divisibile in distinctas species immediate sub eo contentas, hoc esset maxime quod unus istorum terminorum omnem substantiam per se existentem significaret absolute, et alius omnem substantiam alteri innitentem ut subiecto vel ut forme vel toto significaret. Sed hoc iterum est falsum, quia si sic, tunc pars quantitativa alicuius hominis ista deberet poni sub una specie, et tamen totus homo deberet poni sub alia specie.

Oppositum arguitur auctoritate Philosophi 4 *Topicorum* qui dicit: Quidquid participat rationem generis participat rationem alicuius suarum specierum preter species primas et immediatas. Confirmatur auctoritate Porphyrii qui differentias divisivas immediatas ipsius substantie posuit corporeum et incorporeum, et si sunt differentie immediate divisive, tunc nate sunt genus contrahere ad species immediatas sub eo contentas.

Pro decisione huius dubii primo modo supponenda est diffinitio generis que talis est: universale altero universali quidditative superius. Secundo supponenda

<footnote n="2">2 immediatas] Multi Iehsus dici poterant, non tamen substantialiter, sed nuncupative. Gregorius in Omelia Maria Magdalena et Maria Iacobi que est 21ª *add. in marg. sup. ms.* ; Questio *add. in marg. sin. ms.* || 16 *assumptum* ] *sup. l. ms.* || 20 *secundo* ] 2º *add. in marg. sin. ms.* || 21 species ] *p. c. ms.* || 30 cum ] alia *add. sed del. ms.* || 32 tertio ] 3º *add. in marg. sin. ms.* || 38 *oppositum* ] *iter. in marg. sin. ms.* || 44 huius ] *p. c. ms.*</footnote>
est diffinitio speciei que est universale altero universali quidditative inferius. Cum ergo duplex est species: quedam specialissima et quedam subalterna, tunc species specialissima sic describitur: est universale nullo universali quidditative superius.

Prima conclusio: Quod si A esset terminus omnes substantias corporeas absolute representans, et B esset terminus omnes substantias incorporeas absolute representans, tunc tales termini non essent species immediate illius termini substantia. Probatur quia quilibet istorum esset equivocus, igitur assumptum probatur, quia non est possibile eundem conceptum univoce et absolute representare omnes substantias corporeas. Similiter non est possibile eundem conceptum absolute representare omnes substantias incorporeas. Assumptum patet, quia talis conceptus abstraheretur a convenientiis essentialibus talium rerum. Modo certum est quod alique substantie corporee plus conveniunt essentialiter cum aliquibus substantiis incorporeis et e converso; igitur quicumque conceptus abstrahitur ab eis, indifferenter omnes representaret.

Secunda conclusio: Si A inponitur ad significandum omnem substantiam dependentem absolute, et B inponatur ad significandum omnem substantiam independentem absolute, tales termini non sunt species immediate illius termini substantia. Patet, quia certum est quod multe sunt substantie dependentes que sunt essentialiter similiores substantie independenti quam ipse sint aliquibus substantiis dependentibus, igitur assumptum patet inspiciendo a posteriori penes predicata perfectionis simpliciter. Unde certum est quod aliqua est substantia intellectualis quod ipsa est intellectiva, volitiva, inextensa, etc., ymo ex propriis operationibus plurium rerum apparet maior convenientia inter dependentem substantiam et independentem quam dependentes et pendentes.

Dubitatur autem circa istam conclusionem, tamen Deus infinite distat a qualibet creatura et quelibet creatura ab alia distat solum finite, igitur quelibet creatura cum alia plus essentialiter quam aliqua earum conveniat cum Deo.

Dicitur quod Deum distare infinite a qualibet creatura alia intelligitur multipliciter. Uno modo quod distat in perfectione sine proportione a qualibet alia creatura isto modo, tunc quelibet creatura superioris speciei infinite distat ab alia inferioris speciei.

Alio modo intelligitur sic, id est, quod inter ipsum et quamlibet creaturam infinite alie sunt producibiles et si isto modo intelligitur, tunc negandum est quod quelibet creatura ab alia solum distat finite.

Tertio modo intelligitur sic, id est, quod nulla creatura producibilis potest attingere eius perfectionem essentialem, et sic etiam dico quod quelibet creatura speciei superioris infinite distat a qualibet creatura speciei inferioris.

Quarto modo intelligitur sic, id est, quod nulla creatura dabilis sit que sit sibi ita similis sicut una creatura alteri, tunc negatur hoc.

Pro quo notandum ulterius quod erat una probabilis opinio multorum quod possibile sit esse creaturam in essentialibus ita perfectam sicut est creator, ita quod ista independentia vel eternitas non excludit ipsum Deum infinite esse, quod nulla posset ei esse similis ut supposito quod modo prima fuisset eterna, ista eternitas modicum conferet sibi ad perfectionem, quia adhuc forma esset essentialiter perfector ipsa materia prima.

Tertia conclusio: Quod si iste terminus A inponeretur ad significandum absolute omnem substantiam vitaliter operativam, et iste terminus B inponeretur

<footnote n="4">4 prima] conclusio prima *add. in marg. sin. ms.* || 7 equivocus] *iter. ms.* || 8 et] univoce et *add. in marg. sin. ms.* || 9 corporeas] incorporeas *a. c. ms.* || 11 quia] *s add. sed del. ms.* || 15 secunda conclusio] *iter. in marg. sin. ms.* || 17 tales] *talis add. sed del. ms.* || 20 assumptum] probatur *add. sed del. ms.* || 46 tertia conclusio] *iter. in marg. ms.*</footnote>
ad significandum omnem substantiam non vitaliter operativam, isti duo termini essent immediate species istius termini substantia. Patet quia quelibet substantia vitaliter operativa habet maiorem convenientiam essentialem cum qualibet alia quam aliqua talis habeat cum aliqua non vitaliter operativa. Assumptum patet inspiciendo operationes illorum.

Sequitur corollarie quod ipse Deus et intelligentie et anime intellective, || anime sensitive, anime vegetative, homines, animalia, plante: omnia talia ponuntur in uno latere, et sic alia ponerentur in alio latere, ut materia prima supposito quod sit eiusdem rationis secundum omnes partes sui, etc.

159r

## Nota quod Iohannes evangelista fuit martir

(Edidit Edit Anna Lukács)

Nota quod Zebedei filii, id est Iacobus et Iohannes, non uterque per martirium occubuit, et tamen quod uterque biberet calicem audivit. Iohannes namque nequaquam per martirium finivit, sed tamen martir exstitit, quia passionem quam non suscepit in corpore, servavit in mente. Et nos ergo hoc exemplo sine ferro martires esse possumus, si patientiam veraciter in animo custodiamus. Non ab re arbitror, fratres karissimi, si unum vobis exemplum servande patientie ad edificationem loquamur, etc.

Nota quod tribus modis virtus patientie exerceri solet: alia namque sunt que a Deo, alia que ab antiquo adversario, alia que a proximo sustinemus. A proximo namque persecutiones, dampna et contumelias; ab antiquo autem adversario temptamenta, a Deo vero flagella tolleramus. Sed in hiis omnibus tribus modis vigilanti oculo semetipsam debet mens circumspicere, ne contra mala proximi pertrahatur in retributionem mali, ne contra temptamenta adversarii seducatur ad delectationem vel consensum delicti, ne contra flagella opicifis ad excessum proruat murmurationis. Perfecte adversarius vincitur quando mens nostra et inter temptamenta eius a delectatione atque consensu et inter cuntumelias proximi custoditur ab odio et inter flagella Dei conpescitur a murmuratione. Verba sunt Gregorii in Omelia *Cum audieritis prelia et seductiones* que est 35ª.

## Nota de ineffabilitate incarnationis Christi

(Edidit Edit Anna Lukács)

Incarnationis misterium humanus oculus penetrare non sufficit. Investigari enim nullatenus potest quomodo incorporatur verbum, qumodo summus et vivificator spiritus intra uterum Virginis animatur, qumodo is qui initium non habet existit et concipitur. Corrigia vero calcimenti est causa huius nostris sensibus obligata misterii. Iohannes itaque solvere corrigiam calcamenti eius non valet, quia incarnationis eius misterium nec ipse investigare sufficit, qui hanc per prophetie spiritum agnovit. Verba sunt beati Gregorii in Omelia *Miserunt Iudei ab Ierosolymis* que est septima.

## Nota unam considerationem pro conservatione humilitatis

(Edidit Edit Anna Lukács)

Sancti viri, ut humilitatis in se virtutem custodiant, cum quedam mirabiliter sciunt, illud ante oculos mentis student revocare quod nesciunt, ut dum ex parte

<footnote n="2">2 essent] inmete *add. sed del. ms.* || 5 operationes] omni *add. sed del. ms.* || 10 nota — martir] *in marg. dex. ms.* || 18 nota] Nota tribus modis virtus patientie exercetur *add. in marg. dex. ms.* || 18–19 sunt que a] *text. corrupt., suppl. ms.* || 20 autem] *sup. l. ms.* ; uo *add. sed del. ms.* || 22 ne] p *add. sed del. ms.* || 29 nota — christi] *in marg. dex. ms.* || 38 nota — humilitatis] *in marg. dex. ms.*</footnote>
alia infirmitatem suam considerant, ex ea parte qua perfectus est eorum animus se non extollat. Scientia enim virtus est, humilitas etiam custos huius virtutis est. Verba sunt beati Gregorii ubi supra.

Nota quid sit petere in nomine Ihesu

(Edidit Edit Anna Lukács)

Iehsus salvator vel etiam salutaris dicitur. Ille ergo in nomine Salvatoris petit qui illud petit quod ad veram salutem pertinet. Nam si illud quod non expediat, petitur, non in nomine Iehsu petitur Pater. Ait Gregorius in *Omelia 27ª*.

Nota de conservatione virtutum

(Edidit Edit Anna Lukács)

Dum foris invicti esse volumus, intus graviter ferimur, et dum foris parva defendimus, intus amittimus maxima, quia dum rem diligimus temporalem, veram amittimus dilectionem. Et post. Qui in tranquilitatis tempore non dat pro Deo tunicam suam, quando in persecutione daturus est animam suam? Virtus ergo caritatis ut invicta sit in perturbatione, nutriatur per misericordiam in tranquillitate, quatenus omnipotenti Deo distat primo inpendere sua postmodum se. Verba sunt excerpta ex *Omelia* beati Gregorii 27. *Hoc est preceptum meum, ut diligatis invicem sicut dilexi vos.* Ioh. 15.

Nota quod pretiositas vestium est peccatum

(Edidit Edit Anna Lukács)

Aliqui sunt qui cultum subtilium pretiosarumque vestium non putant esse peccatum. Quod si videt culpa non esset, nequaquam sermo Dei tam vigilanter exprimeret quod dives qui torquebatur apud inferos bisso et purpura indutus fuisset. Nemo quippe vestimenta pretiosa nisi ad inanem gloriam querit videt ut honorabilior ceteris habeatur sive esse videatur. Nam quia pro sola inani gloria vestimentum pretiosius queritur, res ipsa testatur quod nemo vult ibi pretiosis vestibus indui, ubi ab aliis non possit videri. Quam culpam melius possumus etiam ex diverso colligere quia si abiectio vilis indumenti non esset virtus evangelica tam vigilanter de Iohanne non diceret: Erat indutus pilis camelorum. Verba sunt beati Gregorii in omelia *Homo quidam erat dives et induebatur purpura* que in ordine est 40ª.

Nota quare Deus permiserit Petrum cadere

(Edidit Edit Anna Lukács)

Queritur: Cur omnipotens Deus eum quem cuncte Ecclesia preferre disposuerat, ancille vocem pertimescere et seipsum negare permisit? Quod nimirum magne actum pietatis dispensatione cognoscimus, ut is qui futurus erat pastor Ecclesie, in sua culpa disceret, qualiter aliis misereri debuisset. Prius itaque eum ostendit sibi et tunc preposuit ceteris ut ex sua culpa cognosceret quam misericorditer aliena infirma tolleraret. Verba sunt Gregorii sancti in *Omelia Maria Magdalena et Maria Iacobi* que est 21ª.

Si quis spiritum Dei non habet, hic non est eius. Ac si aperte dicat: Qui nunc Deo inhabitante non regitur de divine claritatis specie postmodum non letatur. Ait Gregorius in *Omelia Manifestavit se iterum* que est 24ª. ||

<footnote n="4">4 nota — ihesu] *in marg. dex. ms.* || 8 nota — virtutum] *in marg. dex. ms.* ; Nota bene originale *add. in marg. sin. ms.* || 15 excerpta] excepta *ms.* || omelia — 27] Dum audita celestia amamus, amata iam novimus, quia amor ipse* notitia est, ait Gregorius Omelia 27. *add. in marg. sup. ms.* || 17 nota — peccatum] *in marg. dex. ms.* || 28 nota — cadere] *in marg. dex. ms.*</footnote>
HENRICUS DE HASSIA

Nota quare Christus voluit differre incarnationem suam

(Edidit Edit Anna Lukács)

Apostolus Ad Gal. 4: *Ubi venit plenitudo temporis*, etc.; ubi *Glossa*: Plenitudo temporis est quod prefinitum fuit a Deo Patre quando mitteret Filium suum, sed Deus Pater omnia disposuit sua divina sapientia iuxta illud Ps.: *Omnia in sapientia fecisti*. Fuit ergo perfecta et consumata congruentia temporis Christus natus est, sic non fuit conveniens quod a humani generis Deus innovetur. Respondetur: Et ideo notanter per Apostolum *plenitudo temporis* appellatur.

159v

Sed forte diceret hic aliquis: Videtur quod congruentius fuisset Salvatorem nasci statim a principio humani generis vel post peccatum hominis. Incarnationis enim opus ex immensitate divine caritatis processit, secundum illud Eph. 2: *Deus qui dives est in misericordia propter nimiam caritatem suam, qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, vivificavit nos in Christo*, etc. Sed caritas non tardat subvenire amico suo dilecto necessitatem patienti secundum illud Prov. 3: *Ne dicas amico tuo vadere et <re>verte re et cras dabo tibi cum statim possis dare*, ergo Deus Pater Christi nativitatem non debuit tanto tempore <differ>re, sed statim a principio vel post peccatum humani generis salvatorem mittere.

10

Respondetur secundum sanctum Thomam in ultima parte q. 1 ar. 5: Quod non fuit conveniens a principio humani generis Deum incarnari vel nasci, quia opus incarnationis ordinatum est ad reparationem humane nature, sed ante peccatum non indiguit reparationem iuxta illud Matth. 9, ubi Christus dicit: *Non est opus valentibus medicus, sed male habentibus; non enim veni vocare iustos, sed peccatores.* Sed nec statim post peccatum fuit conveniens Deum incarnari et nasci, et sic propter quatuor.

20

Primo propter conditionem humani peccati quod ex superbia provenerat, et ideo eo modo liberandus erat homo ut humiliatus recognosceret se liberatore indigere. Unde super illud Gal. 3: *Ordinata per angelos in manu mediatoris; dicit Glossa*: Magno Dei consilio factum est, ut post hominis casum non subito Dei Filius mitteretur. Reliquit enim prius Deus hominem in libertate arbitrii, in lege naturali, ut sic vires nature sue cognosceret. Ubi cum deficeret, legem accepit. Qua data, invaluit morbus; non legis, sed nature vitio, ut ita cognita sua infirmitate clamaret ad medicum et gratie quereret auxilium.

25

Secundo, propter ordinem promotionis in bonum, secundum quem ab imperfecto ad perfectum proceditur. Unde Apostolus dicit I Cor. 15: *Non prius spirituale, sed quod animale, deine quod spirituale. Primus homo de terra, terrenus; secundus de celo, celestis.*

30

Tertio, propter dignitatem ipsius verbi incarnati, quia super illud Gal. 4: *Ubi venit plenitudo*, dicit *Glossa*: Quanto maior iudex veniebat, tanto preconum series longior precedere debebat.

35

Quarto, ne fervor fidei temporis prolixitate tepesteret, quia circa finem mundi

40

1-2 henricus — suam ] in marg. sin. ms. || 3 apostolus ] (Regula): In omni consequentia bona scita esse bona; si aliquid est dubium, consequens non <est> negandum. Regula: Dubitato antecedente in consequentia bona scita esse bona, consequens non <est> negandum. Regula*: Copulativa cuius una pars est dubitanda, ipsa tota copulativa est dubitanda. Regula: Disiunctiva inp(possibilis est) cuius ambe partes sunt inpossibiles. add. in marg. sup. ms. || 6 temporis ] quo add. sed del. ms. || 6-7 sic — respondetur ] add. in marg. ms. || 9 videtur ] sup. l. ms. || 12-13 propter — in christo ] add. in marg. sup. ms. ; qui* voluit quasi* mittere Filium add. sed del. ms. || 15 et² ] creas. add. sed del. ms. || 17 mittere ] Notandum est quod dicitur Gal. 4 ... plenitudo temporis, misit Deus Filium ex muliere, ubi dicit *Glossa** 3* etc., supra. add. in marg. sin. ms. || 22 peccatores ] Luc. 19: *Venit enim querere salVM facere quod perierat.* Sed nec etc. add. sed del. in marg. ms. || 25 primo ] 1 add. in marg. ms. || 32 auxilium ] Et beatus Thomas alibi. add. in marg. ms. || 33 secundo ] 2 add. in marg. ms. || 37 tertio ] 3 add. in marg. ms. || 40 quarto ] 4 add. in marg. ms.
*refrigescet caritas multorum, Matth. 24; et Luc. 18 dicitur: Filius hominis veniens
putasne inveniet fidem in terra?*

Hic iam, fratres karissimi, diligenter libeat attendere an ne ista nostris impleantur
temporibus. Nam utique moderni temporis hominum dispositio patenter ostendit
quantum in respectu ad eos, que erant in primitiva Ecclesia, caritas refriguit, tunc
enim caritate conglutinante multitudinis crendentium erat *cor unum et anima una*,
Act. 4. Nunc vero tali glutino deficiente facta est, et in universali Ecclesia, et ita ut
nunc videantur advenisse illa tempora, de quibus ait Apostolus II Tim. 3: *Hoc autem
scito, quod in novissimis diebus instabunt tempora periculosa: et erunt homines seipsos
amantes, cupidi, elati, superbi, blashemi, parentibus non obedientes, ingrati, scelesti,
sine affectione, sine benignitate, sine pace, voluptatum amatores magis quam Dei, ha-
bentes quidem speciem pietatis, virtutem autem eius abnegantes*. Per tales autem fiunt
contentiones et scismata, et perturbatur Ecclesia, et videt* contra tales nunc exurgeret
miles strenuus qui ascenderet ex adverso, et opponeret murum pro domo Israel, que
est Ecclesia Dei viventis, et staret in prelio in domo Domini. Henricus de Hassia.

Nota de cognitione divinarum personarum

(Edidit Edit Anna Lukács)

Nota quod nulla cognitione abstractiva individuali vel specifica precise habente
divinitatem vel personam pro obiecto, que nata est causari, aggregatione intuitiva
previa Dei cognosci potest una persona alia non cognita. Probatur, quia tales
abstractive sive sint individuales sive specifice habent omnis eadem et precise eadem
pro obiectis, que habent ipse intuitive eis correspondentes secundum naturam
previe. Sed quelibet talis intuitiva habens unam personam pro obiecto habet
et quamlibet, quia impossibile est ut aliquid per novam visionem videatur per
se, quin ipsum concauset active tamquam obiectum visionem illam. Sed nichil
aliud a Deo supplere potest activitatem Dei obiectivam respectu visionis eandem,
igitur ad hoc quod Deus de novo videatur, requiritur necessario quod Deus ipse
tamquam obiectum concauset illam visionem. Sed opera trium personarum ad
extra dividi non possunt, igitur si aliqua persona divina causet aliquem actum
visionis cognitionis intuitive active per motum obiecti, oportet eo ipso quod quelibet
persona divina visionem illam causet sicut obiectum causat visionem sui. Quod
autem causat visionem sui sicut obiectum in potentia visiva, hoc per istam videtur,
igitur impossibile est personam aliquam divinam videri quin quelibet videatur.
Et dixi notanter de illo quod videtur per se propter hoc quod solum videtur per
accidens, scilicet quia est subiectum illius quod per se videtur, vel quia inest illi quod
per se videtur. Hec Adam in questionibus suis. ||

<footnote n="2">2 terra] ...desperarent ... etc... Non venit medicus * omnes fuimus ... add. in marg. ms. ; Ad argumentum dicitur quod caritas non differt amico subvenire, salva tamen negotiorum opportunitate et personarum conditione. Si enim medicus a principio egretudinis medicinam daret infirmo, minus proficeret vel magis lederet quam iuvaret. Et ideo, etiam Dominus non subito incarnationis remedium humano generi exhibuit, ne illud contempneret ex superbia, si prius suam infirmitatem non cognosceret. add. in marg. inf. ms. || 8 tim. ] Cor. add. sed del. ms.</footnote>
CEDULE

(MAGISTER PAULUS)

(Continuatio ab ‘Divina sapientia omnia factibilia’)

(Edidit Alexandra Baneu)

10ar

Antecedens patet ex conclusione tertia precedentis articuli et corollariis eius.

Corollarium primum: licet capiendo communissime ly ‘ydea’ secundum descriptionem predictam in divinis essent duo ydeati et duo ydeantes, non tamen propter hoc ibi essent due ydee notionales.

Prima pars probatur, quia non videtur ratio quare potius aliquid debeat dici ydea alicuius propter hoc quod continet ipsum factive quam propter hoc quod continet ipsum plene productive. Sed propter primum aliquid dicitur ydea alterius, ut patet ex dictis doctorum communiter. Igitur.

Secunda pars patet, quia data parte prima Pater et Filius essent una ratio exemplaris seu ydea Spiritus Sancti, eo quod sunt vis spirativa que primo et per se esset illa ydealis vel exemplaris ratio notionalis secundum quam Spiritus Sanctus producitur. Igitur ipsa esset Pater, et per consequens ipsa etiam esset ydea secundum quam Filius producitur.

Corollarium secundum: quidquid divina sapientia — patet in quatrolio.

Corollarium quartum: licet mensum et immensum, creatum et increatum, et huiusmodi sint conditiones opposite, tamen possunt se habere sicut imitans et imitabile. Prima pars patet, quia non possunt simul eidem inesse. Secunda pars patet ex corollario precedendi.

Quintum: non minus divina sapientia est ydea leonis inquantum leo et inquantum animal ferox seu irascibile quantum secundum hoc quod potest esse et vivere. Patet ex dictis.

Sextum: quamvis infinite denominationes — patet in quatrolio.

Corollarium quartum secunde conclusionis: quamvis nulla intellectiva potentia sit nobilior volitiva nec econverso, omnis tamen anime humane nobilitas ex hoc nobis plus innotescit quod cognoscitur esse volitiva quam ex hoc quod cognoscitur esse intellectiva.

Prima pars probatur, quia omnis potentia intellectiva est volitiva, a qua non distinguitur realiter, nec formaliter, nec ex natura rei aliqualiter, igitur etc. Antecedens ad presens non deduco, quia nolo pro nunc insistere materie de distinctione potentiarum anime, cum sit satis ventilata.

Secunda pars probatur. Primo sic: inter species actuum anime nobis notas suprema species actuum valde nobilior est suprema specie actuum intelligendi, igitur etc. Consequentia patet ex corollariis secundo et tertio precedentibus, cum isto addito quod bonitas vel nobilitas potentie non attenditur penes quodlibet quod ipsa potest, sed penes exemplum virtutis sue, scilicet maximum in quod potest vel minimum in quod non etc., de quo 1 Celi. Antecedens probatur: suprema species actuum volendi est species actuum diligendi Deum. Suprema vero species actuum intelligendi est species actuum Deum speculandi, ut nunc suppono. Sed prima nobilior est secunda, quia procedit ex nobiliori habitu, scilicet caritate, que est nobilior sapientia a qua procedit alia species, ut patet per Apostolum I Cor. 13 dicentem *si linguis* etc. et *si habuero prophetiam et omnem scientiam, caritatem autem non habuero nichil sum*.

Secundo sic: anima per actum diligendi nobilius coniungitur Deo quam per aliquem actum intelligendi, igitur consequentia tenet ex dictis in conclusione et corollario eius primo. Antecedens probatur, quia amans Deum per amorem

<footnote n="16">16 in] cedula add. sed del. ms. || quatrolio] em. || 22 potest] p. c. ms.</footnote>