GRZEGORZ SMYK (Lublin)

Rusyfikacja obsady personalnej organów zarządu gubernialnego Królestwa Polskiego w latach 1867–1915

I. Wybuch i klęska powstania styczniowego wywołały w Rosji wzrost na-
strojów antypolskich oraz spowodowały zasadniczą zmianę polityki władz car-
skich wobec Królestwa Polskiego. Po krótkim okresie ustępstw politycznych
Aleksandra II w czasie tak zwanej „odwilży po sewastopolskiej” i fiasku re-
form Aleksandra Wielopolskiego zmierzających do odbudowy autonomii Kró-
lestwa, w Petersburgu podjęto decyzje o konsekwentnym i ostatecznym znie-
sieniu wszystkich odrębności prawno-ustrojowych Królestwa i unifikacji tych
ziem z wewnętrznymi prowincjami Cesarstwa. Realizacja planów unifikacyj-
nych w praktyce przybrała formę bezwzględnych działań rusyfikacyjnych, któ-
rymi zostały objęte wszystkie dziedziny życia publicznego i społecznego Kró-
lestwa, w tym i aparat zarządu cywilnego. W okresie zaledwie dziesięciu lat
po upadku powstania styczniowego likwidacji uległy wszystkie centralne in-
stytucje administracyjne Królestwa, a zreorganizowaną według wzorów rosyj-
skich administrację terenową podporządkowano właściwym resortowo mini-
strom w Petersburgu<fnref n="1" />. W zamierzeniach władz carskich przekształceniom
ustrojowym w organach zarządu cywilnego Królestwa miała towarzyszyć rów-
noczesna wymiana całej miejscowej kadry urzędniczej. Polaków zajmujących

<footnote n="1">¹ A. Korobowicz, W. Witkowski, *Ustrój i prawo na ziemiach polskich. Od rozbiorów do odzyskania niepodległości*, Lublin 1994, s. 79-80; K. Grzybowski, *Historia państwa i prawa*, t. IV, Od uwłaszczenia do odrodzenia Państwa, Warszawa 1982, s. 62–67; S. Kutrzeba, *Historia ustroju Polski w zarysie*, Lwów 1920, t. III, s. 139–142; B. Winiarski, *Ustrój polityczny ziem polskich w XIX w.*, Poznań 1923, s. 135–139. Dążenie władz carskich do likwidacji odrębności administracyjnej Królestwa Polskiego pozostawało w ścisłym związku z procesami unifikacyjnymi wewnątrz imperium rosyjskiego. Objęły one także i te prowincje, które jak Wielkie Księstwo Finlandzkie nie przejawiały tendencji niepodległościowych czy choćby separatystycznych B. Szordykowska, *Rola języka rosyjskiego w planach unifikacji Finlandii z Rosją na przełomie XIX i XX w.*, Przegląd Humanistyczny (dalej PHum) 1990, nr I, s. 99–123; J. Kucharzewski, *Od białego do czerwonego caratu*, Warszawa 1990, s. 386–390.</footnote>
dotąd niemal wszystkie stanowiska służbowe w administracji cywilnej planowano szybko zastąpić lojalnymi wobec rządu urzędnikami pochodzenia rosyjskiego, sprowadzonymi do służby w Królestwie z wewnętrznych guberni Cessarstwa. Według władz carskich tylko urzędnicy pochodzenia rosyjskiego mogli skutecznie wprowadzić w życie nowy kształt ustroju administracyjnego w Królestwie. Zakładano także, że masowy napływ tych urzędników wraz z rodzinami wydatnie przyczyni się do upodobnienia tego kraju do jednej z wewnętrznych prowincji Imperium<fnref n="2" />.

Korpus urzędników cywilnych w Królestwie Polskim po powstaniu styczniowym nie był dotychczas przedmiotem kompleksowych badań naukowych. W literaturze historyczno-prawnej koncentrowano się przede wszystkim na analizie zagadnień związanych z organizacją i funkcjonowaniem organów administracji cywilnej oraz innych władz państwowych Rosji i Królestwa Polskiego<fnref n="3" />. Problematyka obsady personalnej była z reguły traktowana marginalnie lub wręcz pomijana. Wyjątek w tym względzie stanowią opublikowane w ostatnich latach dwa opracowania poświęcone tej tematyce. I. Ihnatowicz w artykule „Radcy i asesorzy w Piotrkowie Trybunalskim” podjął kwestię składu osobowego organów administracji rosyjskiej w guberni piotrkowskiej w latach 1887 i 1893⁴. J. Kozłowski natomiast, w opracowaniu „Wyżsi urzędnicy gubernialni i powiatowi w Królestwie Polskim w latach 1867-1875” przedstawił obsadę personalną stanowisk: gubernatorów, wicegubernatorów i naczelników powiatów w pierwszych siedmiu latach funkcjonowania nowego, rosyjskiego aparatu zarządu cywilnego w Królestwie Polskim<fnref n="5" />.

<footnote n="2">² K. Groniowski, *Walka Milutina z Bergiem. Spór o reorganizację Królestwa Polskiego po roku 1863*, Kwartalnik Historyczny (dalej KH) 1962, r. LXIX, nr 4, s. 892-899; S. Krzeminski, *Dwadzieścia pięć lat Rosji w Polsce* (1863-1888), Lwów 1892, s. 118-124; J.TGargowski, *Komitet Urządzający i jego ludzie*, Przegląd Historyczny (dalej PH) 1937, t. XIV, z. I, s. 11-18; W. Śliwowska, *Petersburg i społeczeństwo rosyjskie wobec kwestii polskiej w przededniu i w czasie powstania styczniowego*, [w:] Powstanie Styczniowe, Warszawa 1990, s. 541-566, P. Wandycz, *Pod zaborami*, Warszawa 1994, s. 217; J. Feldman, *Sprawa polska w latach 1864-1894*, [w:] Pamiętnik V powszechnego zjazdu historyków polskich w Warszawie, Lwów 1930, t. I, s. 440-441.</footnote>

<footnote n="3">³ A. Okolski, *Wykład prawa administracyjnego i prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskim*, Warszawa 1880, t. I; F. Kasparek, *Prawo polityczne ogólne*, z uwzględnieniem austriackiego wraz ze wstępną nauką ogólną o państwie, Kraków 1877-1881, t. II, S. Askenazy, *Sto lat zarządu w Królestwie Polskim* (1800-1900), Lwów 1901; H. Izdebski, *Historia administracji*, Warszawa 1984; C. Ohryzko-Włodarska, *Organizacja władz włościanskich w Królestwie Polskim i ich pozostałość aktowa*, Warszawa 1973; P. A. Zajonczkowskij, *Prawitielstwiennij apparat samodierżawnoj Rossiji w XIX w.*, Moskwa 1978; W.G. Czernucha, *Wnutriennaja politika carizma s sierediny 50-ch do naczała 80-ch g. XIX w.*, Leningrad 1978.</footnote>

<footnote n="4">⁴ I. Ihnatowicz, *Radcy i asesorzy w Piotrkowie Trybunalskim*, [w:] Losy Polaków w XIX-XX wieku. Studia ofiarowane Prof. S. Kieniewiczowi w osiemdziesiątą rocznicę Jego urodzin, Warszawa 1987, s. 615-621.</footnote>

<footnote n="5">⁵ J. Kozłowski, *Wyżsi urzędnicy gubernialni i powiatowi w Królestwie Polskim w latach 1867-1875*, PH 1996, t. LXXXVII, z. 4, s. 819-841.</footnote>
Wobec braku wyczerpujących analiz problematyki obsady personalnej organów administracji cywilnej Królestwa Polskiego drugiej połowy XIX wieku, celowe wydawało się podjęcie tego zagadnienia. Zamierzeniem moim było przedstawienie stosunków narodowościowych w korpusie urzędników cywilnych zatrudnianych w organach zarządu gubernialnego Królestwa w latach 1867-1915 oraz omówienie przebiegu rusyfikacji tego środowiska, w konsekwencji zaś weryfikacja, w szerszym niż to dotąd czyniono zakresie, utartych w doktrynie poglądów na ten temat. W historiografii XIX i pierwszej połowy XX wieku upowszechniło się bowiem nie poparte badaniami empirycznymi przekonanie, że władze carskie szybko i konsekwentnie doprowadziły do rusyfikacji całej obsady personalnej zarządu cywilnego Królestwa. Teza ta jest podtrzymywana również w literaturze współczesnej<fnref n="6" />.

Tymczasem już pobieżna lektura oficjalnych spisów urzędników administracji cywilnej, wskazywała, że przez cały okres funkcjonowania rosyjskiego zarządu cywilnego w Królestwie, znaczny procent w nim zatrudnionych stanowiły osoby polskiego pochodzenia. W pewnym zakresie zdawały się to potwierdzać również wyniki powołanych wyżej badań I. Ihnatowicza. Podobne ustalenia przyniosły też podjęte przez A. Korobowicza badania nad sądownictwem Królestwa Polskiego w okresie po reformie sądowej z 1876 r. Ustalił on, że rusyfikacja obsady personalnej sądownictwa napotykała wiele trudności i następowała znacznie wolniej niż wynikało to z pierwotnych zamierzeń władz carskich<fnref n="7" />. Podobne tendencje mogły przynajmniej częściowo doduczyć również administracji cywilnej.

Podstawę materiałową niniejszej pracy stanowiły przede wszystkim źródła rękopiśmienne. Zostały one zebrane podczas kwerendy w licznych zespołach akt znajdujących się w Archiwach Państwowych w Lublinie, Radomiu, Kielcach, Płocku, Łodzi, Białymstoku, Warszawie i Suwałkach. Wśród źródeł wykorzystanych w tej pracy znalazły się w szczególności sporządzane w każdej guberni spisy urzędników zawierające dane dotyczące ich wyznania, wykształcenia, daty objęcia stanowiska, stażu służby, klasy, rangi, wynagrodzenia i uposażenia, czasem także stanu cywilnego. Najbardziej istotne w tej grupie źródeł były jednak akta osobowe poszczególnych urzędników, tak zwane „formularnyje spiski o służbie”, czyli listy stanu służby. Ponadto korzystałem z zachowanych dość licznie wykazów urzędników poszczególnych władz gubernialnych z podziałem na prawosławnych, katolików i należących do innych wyznań. Ze względu na przedmiot tego opracowania

<footnote n="6">⁶ Kwestia ta w większości opracowań kwitowana jest jednym-dwoma zdaniami: „(...) nowa organizacja organów administracyjnych usuwała z nich Polaków, wprowadzając całkowicie rosyjski element biurokratyczny.”, J. Buszko, *Historia Polski 1864-1948*, Warszawa 1984, s. 73; „(...) Administracja obsadzana była przez przybyłych z cesarstwa Rosjan. Tylko w niektórych jej działach, na podrzędnych stanowiskach, pozostali urzędnicy polscy” K. Groniowski, J. Skóronek, *Historia Polski 1795-1914*, Warszawa 1987, s 180.</footnote>

<footnote n="7">⁷ A. Korobowicz, *Sądownictwo Królestwa Polskiego 1876-1915*, Lublin 1995.</footnote>
ogromne znaczenie miały, należące do źródeł drukowanych, wydawane co-
rocznie w każdej guberni Pamiatnyje Kniżki i Adres Kalendary.

Obsada personalna poszczególnych stanowisk służbowych omówiona zosta-
ła według ich miejsca w hierarchii urzędniczej. Dla zachowania większej przej-
rzystości obrazu, łącznie analizowane były stosunki narodowościowe w odpowia-
dających sobie organach wszystkich dziesięciu guberni Królestwa Polskiego.
Podkreślić w tym miejscu należy, iż badaniami objęci zostali tylko tak zwani
„urzędnicy klasowi”, pominięci zaś „urzędnicy do pisma”. Stosunki narodowo-
ściowe ustalane były przede wszystkim na podstawie danych dotyczących wy-
znania poszczególnych osób. W ślad za ustawodawstwem rosyjskim przyjąłem
bowiem założenie, iż wyznanie określa narodowość, według zasady: rzymski ka-
tolik to Polak, prawosławny - Rosjanin, ewangelik - Niemiec. Było to oczywi-
ście pewne uproszczenie, uzasadnione jednak wobec braku innych możliwości
określenia pochodzenia narodowego funkcjonariuszy zarządu gubernialnego,
zwłaszcza i ryzyko błędu wydawało się tu stosunkowo niewielkie. Drugie kry-
terium ustalenia narodowości urzędników cywilnych stanowiło miejsce ich uro-
dzenia i ukończenia szkoły. Istotne były tu również informacje dotyczące wcze-
śniejszego przebiegu służby poszczególnych urzędników oraz samo brzmienie ich
imion i nazwisk. Miały one jednak znaczenie wyłącznie pomocnicze, zwłaszcza
ostatnie z wymienionych kryteriów mogło być - jako zawodne - uwzględniane
tylko wtedy, gdy nie budziło wątpliwości w świetle innych ustaleń.

II. Ukazem z 19./31. XII. 1866 r. została wprowadzona w Królestwie
nowa, wzorowana na rosyjskiej, ustawa o zarządzie gubernialnym i powiato-
wym⁸. Zniosła ona dotychczasowy podział terytorialny kraju oraz zmieniła or-
ganizację pośrednich władz cywilnych, dostosowując je do modelu admini-
stracji terenowej w Cesarstwie. Z dniem 1. / 13. I. 1867 r. Królestwo zosta-
ło podzielone na dziesięć guberni: warszawską, lubelską, radomską, kielecką,
kaliską, piotrkowską, płocką, łomżyńską, suwalską i siedlecką<fnref n="9" />. W 1912 r. na
skutek wydzielenia z generał – gubernatorstwa warszawskiego guberni chełm-
skiej i podporządkowania jej w części spraw generał – gubernatorowi kijow-
skiemu, zaś w części bezpośrednio ministrowi spraw wewnętrznych w Peters-
burgu, likwidacji uległa gubernia siedlecka, a ogólna liczba guberni w Kró-
lestwie zmniejszyła się do dziewięciu<fnref n="10" />.

<footnote>ª Ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym w guberniach Królestwa Polskiego (dalej Ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym), Dziennik Praw (dalej DPKP), t. 66, s. 115–193, art. 1–131.</footnote>

<footnote n="9">⁹ Tamże, s. 119, art. 1.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ Ustawa o utworzeniu guberni chełmskiej z 23. VI. / 6. VII. 1912 r. (Ob obrazowanii iz wostocznych czastiej Liublinskoj i Siedleckoj gubernij osoboj Chołmskoj guberni, s izjatijem jej- ja iz uprawlenija Warszawskogo generał – gubernatora), Sobranije Uzakonienij i Rasporiażenij Prawitielstwa (dalej SUiRP) 1912, nr 128, s. 1120. Problematyka wydzielenia guberni chełm- skiej z Królestwa Polskiego została szczegółowo przedstawiona w pracy A. Wrzyszcza, *Gubernia chełmska*. *Zarys ustrojowy*, Lublin 1997.</footnote>
Zarząd guberniami ustawa powierzyła rządom gubernialnym, kierowanym jednoosobowo przez gubernatorów. Do 1868 r. rządy gubernialne w zakresie administracji ogólnej podlegały zwierzchnictwu Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, a po jej likwidacji rosyjskiemu Ministerstwu Spraw We-wnętrznych. W pozostałych sprawach podporządkowane były właściwym re-sortowo ministerstwom w Petersburgu. Ogólny nadzór nad działalnością rzą-dów gubernialnych sprawował namiestnik, a od 1874 r. generał – gubernator warszawski<fnref n="11" />. Organami guberni byli: gubernator, wicegubernator i rząd gu-bernialny. Kompetencje własne tych trzech ośrodków władzy w guberni zo-stały przez ustawę szczególnie wymienione i ściśle rozgraniczone. Zwierzch-nikiem guberni był gubernator. W ramach przyznanych mu wyłącznie upraw-nień, gubernator działał albo bezpośrednio przez podległe mu organy, albo za pośrednictwem rządu gubernialnego. Stąd też gubernator i rząd gubernialny posiadali oddzielne kancelarie. Pomocnikiem i zastępcą gubernatora w zarzą-dzie gubernią był wicegubernator. Organem kolegialnym guberni był rząd gu-bernialny. Jego prezydium stanowili: gubernator, wicegubernator oraz radcy i asesorzy kierujący wydziałami. Według ustawy z 1866 r. rządy gubernial-ne składały się z kancelarii prezydialnej rządu, nazywanej również wydział-łem ogólnym, którą kierował sekretarz gubernialny oraz siedmiu wydziałów: administracyjnego, wojskowo – policyjnego, skarbowego, dóbr rządowych, prawnego, lekarskiego i ubezpieczeniowego pod kierunkiem radców i aseso-rów. Ponadto przy każdym rządzie gubernialnym istniały: archiwum, drukar-nia i redakcja dziennika gubernialnego<fnref n="12" />. W późniejszym okresie liczba wy-działów ulegała zmianom. Po likwidacji Rady Budowniczej w 1867 r., w na-stępnych latach w rządach gubernialnych powołano wydziały budownicze<fnref n="13" />. Utworzone w 1869 r. w każdej guberni Królestwa izby skarbowe przejęły kompetencje wydziałów skarbowego i dóbr rządowych<fnref n="14" />. W 1901 r., w związk-u z reformą ubezpieczeń, zniesione zostały wydziały ubezpieczeniowe rzą-dów gubernialnych, a ich kompetencje przeszły na Warszawski Zarząd Wza-jemnych Ubezpieczeń Budynków od Ognia<fnref n="15" />.

<footnote n="11">¹¹ Dodatkowe przepisy do Najwyżej Zatwierdzonej 19. / 31. grudnia 1866 r. ustawy o za-rządzie gubernialnym i powiatowym w guberniach Królestwa Polskiego z 29. II. / 12. III. 1868 r., DPKP, t. 68, s. 27; A. Okolski, op. cit., s. 227-228; J. Zaborowska, *Ustrój, dzieje i akta kancelarii gubernatora warszawskiego z lat 1866-1917*, Archeion 1969, r. LI, s. 144; A. Kopiczyńska, *Kancelaria gubernatora łomżyńskiego w latach 1867-1918 – Funkcje i procesy aktotworcze*, Archeion 1988, r. LXXXIV, s. 38-39; K. Grzybowski, op. cit., s. 75.</footnote>

<footnote n="12">¹² Ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym, s. 119-135, art. 3-33; A. Okolski, op. cit., s. 228; J. Godlewska, *Rząd Gubernialny Lubelski 1867-1918*, Warszawa 1978, s. 5-7; A. Nikiforuk, *Kancelaria rządu gubernialnego łomżyńskiego z lat 1867-1918*, Archeion 1984, r. LXXVIII, s. 196-198.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Ukaz z 20. VII. / 1. VIII. 1867 r., DPKP, t. 67, s. 229, art. 6-9; J. Godlewska, op. cit., s. 6.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Ukaz z 26. III. / 7. IV. 1869 r., DPKP, t. 69, s. 199-201, art. 8 i 9.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ Ukaz z 10. / 22. VI. 1900 r., SUiRP 1900, nr 163, s. 5597-6000; J. Godlewska, op. cit., s. 8.</footnote>
III. 1. Najwyższymi przedstawicielami cywilnych władz administracyjnych w guberniach Królestwa Polskiego po 1866 r. byli gubernatorzy i wicegubernatorzy. W hierarchii stanowisk służbowych należeli oni do wysokich IV i V klasy urzędów, których obsada personalna zależała od bezpośredniej nominacji cesarskiej<fnref n="16" />. Gubernatorzy jako reprezentanci rządu w podległych im guberniach sprawowali ogólne kierownictwo i zwierzchni nadzór nad prawidłowym funkcjonowaniem urzędów gubernialnych, powiatowych i gminnych. Przewodniczyli obradom rządów gubernialnych, w których wraz z kierownikami wydziałów kolegialnie podejmowali decyzje, głównie w sprawach administracyjnych, gospodarczych i społecznych powierzonych im guberni. Ponadto, ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym z 1866 r. wyposażała gubernatorów w szerokie kompetencje własne, w zakresie których podejmowali oni decyzje jednoosobowo. Dotyczyły one przede wszystkim spraw politycznych i policyjnych, związanych z utrzymaniem porządku i bezpieczeństwa wewnętrznego guberni, z natury objętych tajemnicą państwową i wymagających szybkich decyzji i egzekutywy<fnref n="17" />. Zastępcami gubernatorów, a zazem ich najbliższymi współpracownikami byli wicegubernatorzy. W razie choroby, śmierci lub nieobecności gubernatorów wicegubernatorzy przejmowali przejściowo wszystkie ich uprawnienia i obowiązki służbowe na terenie guberni. Oprócz tego ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym przyznała im, wzorem gubernatorów, szczegółowe kompetencje własne. Do najważniejszych obowiązków wicegubernatorów należał bezpośredni nadzór nad bieżącym funkcjonowaniem i kierunkiem prac rządów gubernialnych oraz kontrola prawidłowego wykonywania decyzji podejmowanych przez gubernatorów i rządy gubernialne<fnref n="18" />.

Polityczno-policyjny charakter stanowisk gubernatorów i wicegubernatorów przesądził o tym, że po stłumieniu powstania styczniowego posady te z założenia stały się niedostępne dla Polaków. Był to niewątpliwie jeden z pierwszych przejawów represyjnej polityki władz carskich wobec odrębnego dotąd od rosyjskiego korpusu urzędników cywilnych Królestwa Polskiego. W okresie międzypowstaniowym, poza urzędem namiestnika, stanowiska dyrektorów głównych w komisjach rządowych oraz prezesów komisji wojewódzkich, a po 1837 r. gubernatorów cywilnych zajmowali niemal bez wyjątku urzędnicy polskiego pochodzenia<fnref n="19" />. Po wybuchu powstania styczniowego stan ten uległ gwałtownej zmianie. Do marca 1864 r., a więc w ciągu jednego roku, wszyscy Polacy zajmujący takie posady zostali zdymisjonowani.

<footnote n="16">¹⁶ Etaty zarządów gubernialnych i powiatowych w guberniach Królestwa Polskiego (dalej Etaty zarządów gubernialnych i powiatowych) z 19. / 31. XII. 1866 r., DPKP, t. 66, s. 225; Ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym, s. 121, art. 7.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ Ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym, s. 121–127, art. 6–19.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Tamże, s. 127–133, art. 20–29.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ I. Ihnatowicz, *Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku*, Warszawa 1971, t. II, s. 171–177</footnote>
Ich miejsce zajęli Rosjanie przenoszeni często do zarządu cywilnego wprost ze służby wojskowej<fnref n="20" />. Po reformie zarządu gubernialnego w 1866 r. wszystkie stanowiska gubernatorów i wicegubernatorów do końca istnienia Królestwa Polskiego zajmowali wyłącznie urzędnicy pochodzenia rosyjskiego. W ten sposób już od połowy lat sześćdziesiątych władze carskie zapewniły sobie pełną kontrolę i zwierzchni nadzór nad całym aparatem zarządu gubernialnego w Królestwie<fnref n="21" />.

2. Kancelarie gubernatorów stanowiły aparat pomocniczy i wykonawczy powołany do załatwiania spraw powierzonych gubernatorom do ich osobiste-go rozporządzenia bez udziału rządów gubernialnych, a więc spraw o charak-terze politycznym i policyjno-wojskowym. Według dołączonego do ustawy etatu, każda kancelaria miała składać się z pięciu urzędników merytorycznych, to jest: zarządzającego kancelarią (prawitiel kancelarii) i jego pomoc-nika (pomoszcznik prawitiela kancelarii), należących do VII i VIII klasy urzę-dów, urzędnika do specjalnych poruczeń VIII klasy (czinownik osobych po-ruczenij), oficera sztabowego – inspektora straży ziemskiej VI klasy i ofice-ra zapasowego straży ziemskiej VIII klasy. Personel kancelarii uzupełniało 3 – 4 urzędników kancelaryjnych<fnref n="22" />. W związku z tym, że kancelarie stanowiły organy pomocnicze gubernatorów w zakresie wykonywania przez nich kom-petencji własnych, urzędnicy kancelarii podlegali służbowo bezpośrednio gu-bernatorom, tym ostatnim zaś pozostawiono dużą swobodę w dobieraniu współpracowników. Tylko oficerowie straży ziemskiej byli powoływani od-górnie, przez ministra spraw wewnętrznych, i w żadnym wypadku nie mogli być krewnymi gubernatorów<fnref n="23" />.

Źródła archiwalne jak i oficjalne wykazy urzędników państwowych pu-blikowane corocznie w „Pamiatnych Kniżkach” poszczególnych guberni po-zwalają stwierdzić, że posady zarządzających w kancelariach gubernatorów przez cały blisko pięćdziesięcioletni okres ich funkcjonowania zajmowali wy-łącznie urzędnicy pochodzenia rosyjskiego<fnref n="24" />. Stan ten można tłumaczyć za-

<footnote n="20">²⁰ Rocznik Urzędowy Królestwa Polskiego, Warszawa 1865, s. 139–537.</footnote>

<footnote n="21">²¹ I. Ihnatowicz, *Vademecum*, s. 172–180; S. Krzemiński, op. cit., s. 130–132; S. Askenazy, op. cit., s. 51–57.</footnote>

<footnote n="22">²² Etaty zarządów gubernialnych i powiatowych, s. 224–237; J. Zaborowska, op. cit., s. 146–148; A. Kopiczyńska, op. cit., s. 37–50.</footnote>

<footnote n="23">²³ A. Kopiczyńska, op. cit., s. 41–42; J. Zaborowska, op. cit., s. 146; J. Tomczyk, *Przewodnik po zespole akt kancelarii gubernatora lubelskiego z lat 1866–1917*, Warszawa 1966, s. XIV–XV.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Wykazy urzędników cywilnych zatrudnionych w latach 1867–1915 w organach zarządu gubernialnego: lubelskiego – Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej APL), Rząd Gubernialny Lubelski (dalej RGL), nr: 1867: 185, n.fol.; 1869: 271, n.fol.; 1870: 235, k. 2–24; 1871: 36, n.fol.; 1872: 60, n.fol.; 1873: 4, k. 2–24; 1874: 88, n.fol.; 1875: 31, n.fol.; 1876: 36, n.fol.; 1877: 13, k. 3–25; 1878: 1, n.fol.; 1879: 3, n.fol.; 1880: 45, n.fol.; 1881: 58, n.fol.; 1883: 143, n.fol.; 1886: 12, k. 137–154; 1887: 15, n.fol.; 1888: 216a I–V, n.fol.; 1889: 7, n.fol.; 1890: 6, k. 33–70; 1891: 3, k. 20–38; 1892: 2, k. 4–26; 1893: 6, n.fol.; 1894: 9, n.fol.; 1895: 44, k. 4–26; 1897:</footnote>
równo politycznym charakterem urzędu, w którym byli zatrudnieni, jak i tym,
że ze względu na swoje obowiązki służbowe zarządzający byli najbliższymi
współpracownikami gubernatorów, dobieranymi przez nich starannie spośród
osób im znanych i cieszących się ich zaufaniem. Wydaje się to potwierdzać
zauważalna w wielu wypadkach zbieżność nominacji gubernatora ze zmianą
osoby zarządzającego jego kancelarią. Podobnie stanowiska pomocników za-
rządzających kancelariami gubernatorów sprawowali przeważnie urzędnicy
pochodzenia rosyjskiego<fnref n="25" />. Sporadycznie tylko zdarzały się odstępstwa od tej
reguły: w latach 1879-1885 pomocnikiem zarządzającego kancelarią guber-
natora lubelskiego był Adam Stefanowski<fnref n="26" />, a w latach 1884-1888 funkcję ta-
ką w kancelarii gubernatora kieleckiego sprawował Julian Wilczyński<fnref n="27" />. Obaj

11, k. 2-24; 1898: 5, k. 7-29; 1899: 34, k. 3-25; 1900: 36, k. 14-32; 1901: 148, n.fol.; 1902: 26, n.fol.; 1903: 12, n.fol.; 1904: 116, n.fol.; 1905: 104, n.fol.; 1906: 77, n.fol.; 1907: 143, n.fol.; 1908: 22, k. 2-24; 1909: 104, n.fol.; 1911: 152, n.fol.; 1912: 32, n.fol.; 1913: 67, n.fol.; 1914: 69, n.fol.; 1915: 21, n.fol.; kieleckiego - Archiwum Państwowe w Kielcach (dalej APKiel), Rząd Gubernialny Kielecki (dalej RGKiel), nr: 835-851, n.fol.; 1204, n.fol.; 1253, n.fol.; 1289, n.fol.; 1300, n.fol; 2197, n.fol.; 2212, n.fol.; 2937, n.fol.; 3003, n.fol.; 3038, n.fol.; 3780, n.fol.; 4700- n.fol.; 4850, n.fol.; piotrkowskiego - Archiwum Państwowe w Łodzi (dalej APŁ), Rząd Gubernialny Piotrkowski (dalej RGPIotr), nr: 624a, n.fol.; 2694, n.fol.; 4781, n.fol.; 4883, n.fol.; 5028, n.fol.; 5256, n.fol.; 6322, n.fol; 6906, n.fol.; 7107, n.fol.; 7478, n.fol.; 7958, n.fol.; 8165, n.fol.; 8765, n.fol.; kaliskiego - APŁ, Rząd Gubernialny Kaliski (dalej RGKali), nr: 165, n.fol.; 1144, n.fol.; 1146, n.fol.; 1960, n.fol.; 2050, n.fol.; 2206a, n.fol.; 2218, n.fol.; 8415-8430, n.fol.; radomskiego - Archiwum Państwowe w Radomiu (dalej APR), Rząd Gubernialny Radomski (dalej RGR), nr: 1482, n.fol.; 1495, n.fol.; 1738, n.fol.; 1830, n.fol.; 1846, n.fol; 1857, n.fol.; 2142, n.fol.; 2228, n.fol.; 2230, n.fol. oraz Pamiatnaja Kniżka Radomskoj Guberni (dalej Pam. Kn. Radomskoj Gub.): 1870, s.19-60; 1875, s. 34-46; 1885, s. 5-18; 1890, s. 11-18; 1894, s. 17-24; 1899, s. 34-41; 1905, s. 30-37; płockiego - Archiwum Państwowe w Płocku (dalej APPI), Rząd Gubernialny Płocki (dalej RGPi), nr: 17, n.fol.; 41, n.fol.; 542, n.fol. oraz Pamiatnaja Kniżka Płockoj Guberni (dalej Pam. Kn. Płockoj Gub.): 1874, s. 5-19; 1877, s. 5-19; 1884, s. 9-16; 1888, s. 31-42; 1889, s. 37-53; 1891, s. 6-17; 1893, s. 9-26; 2189, s. 7-43; 1901, s. 8-21; 1907, s. 3-18; 1911, s. 12-23; 1913, s. 4-15; łomżyńskiego - Archiwum Państwowe w Białymstoku (dalej APB), Rząd Gubernialny Łomżyński (dalej RGŁom), nr: 114, n.fol.; 400, n.fol.; 461, n.fol.; 505, n.fol.; 514, n.fol.; 522, n.fol.; 3068, n.fol.; 3287, n.fol. oraz Pamiatnaja Kniżka Łomżinskoj Guberni (dalej Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.): 1885, s. 30-45; 1891, s. 51-63; 1895, s. 51-63; 1900, s. 97-109; 1904, s. 75-90; siedleckiego-APL, Rząd Gubernialny Siedlecki (dalej RGSiedl), nr: 22, n.fol.; 124, n.fol.; 1472, n.fol. oraz Pamiatnaja Kniżka Siedleckoj Guberni (dalej Pam. Kn. Siedleckoj Gub.): 1875, s. 38-51; 1879, s. 31-46; 1885, s. 19-34; 1890, s. 35-51; 1896, s. 38-51; 1900, s. 41-56; 1905, s. 61-72; 1911, s. 68-83; 1913, s. 70-83; suwalskiego - Pamiatnaja Kniżka Suwalskoj Guberni (dalej Pam. Kn. Suwalskoj Gub.): 1872, s. 40-52; 1877, s. 6-18; 1880, s. 6-18; 1886, s. 6-18; 1892, s. 27-41; 1898, s. 62-73; 1903, s. 64-74; 1907, s. 64-74; 1912, s. 64-74; 1913, s. 66-77; warszawskiego - Pamiatnaja Kniżka Warszawskoj Guberni (dalej Pam. Kn. Warszawskoj Gub.): 1874, s. 39-51; 1896, s. 50-70; Adres Kalendar Goroda Warszawy i Gubernii Carstwa Polskogo (dalej Adres Kalendar): 1877, s. 78-87; 1881, s. 38-54; 1885/86, s. 58-72; 1888, s. 68-82; 1891, s. 94-118; 1895, s. 131-154; 1900, s. 69-83; 1904, s.65-81; 1910, s. 84-102; 1914, s. 82-102.

<footnote n="25">²⁵ Tamże.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ APL, RGL, nr 1879: 3, n.fol.; Pamiatnaja Kniżka Lublinskoj Guberni (dalej Pam. Kn. Lublinskoj Gub.) na 1879 god, Lublin 1879, s. 1; 1885, s. 7.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ APKiel, RGKiel, nr 835, n.fol; Pamiatnaja Kniżka Kieleckoj Guberni (dalej Pam. Kn. Kieleckoj Gub.), 1886, s. 1.</footnote>
byli wyznania rzymskokatolickiego, a więc także według przyjętych w Rosji kryteriów byli urzędnikami polskiego pochodzenia.

Równie szybka i konsekwentna była rusyfikacja obsady personalnej po-
zostałych stanowisk służbowych w kancelariach gubernatorów. Na posadach urzędników do specjalnych poruczeń osoby polskiego pochodzenia pojawia-
ły się rzadko i nie później niż do początku lat osiemdziesiątych XIX wieku.
W niektórych kancelariach, jak na przykład w kancelarii gubernatora lubel-
skiego, radomskiego i piotrkowskiego, Polacy nie piastowali takich posad przez cały czas ich funkcjonowania<fnref n="28" />. Ze względu na wojskowo – policyjny charakter stanowisk oficerów sztabowych i oficerów zapasowych straży ziem-
skiej również i te stanowiska były z założenia niedostępne dla Polaków. Nie sprawowali oni takiej funkcji w żadnej z kancelarii<fnref n="29" />.

3. W strukturze wewnętrznej rządów gubernialnych kancelarie miały sta-
tus jednego z ich wydziałów. Stąd też w oficjalnej nomenklaturze obok na-
zwy „kancelaria rządu gubernialnego” (kancelarija gubernskago prawlenija) często występowały jako „wydział ogólny” (obszczeje otdielenije). W porównaniu z kompetencjami kancelarii gubernatorów zakres spraw załatwianych w kancelariach rządów gubernialnych był o wiele węzszy. Do kancelarii tych należało przede wszystkim prowadzenie protokołów z posiedzeń rządów gubernialnych, sporządzanie wykazów spraw załatwionych i oczekujących na wykonanie przez rząd i jego wydziały, a więc sprawy o ściśle kancelaryjnym charakterze. Ponadto kancelarie prowadziły księgi genealogiczne i wydawały zaświadczenia o szlachectwie. Przy każdej kancelarii funkcjonowała redakcja „Wiadomości Gubernialnych”, archiwum i biblioteka<fnref n="30" />.

Personel merytoryczny kancelarii rządu gubernialnego był stosunkowo nieliczny i zwykle składał się z 7-9 urzędników. Stanowili go: sekretarz za-rządzający kancelarią, redaktor „Wiadomości Gubernialnych”, tłumacz (pie-rewodczik), a zarazem pomocnik sekretarza, dziennikarz – ekspedytor oraz archiwista i dwóch jego pomocników. Sporadicznie, jak na przykład w kan-celarii rządu gubernialnego radomskiego, tworzono dodatkowo etaty dla urzędnika do spraw skarbowych i jego pomocnika. Do pomocy w czynno-ściach biurowych zatrudniano w każdej kancelarii od 3 do 5 urzędników kan-celaryjnych. Poza sekretarzem, redaktorem „Wiadomości Gubernialnych” i ar-chiwistą, których stanowiska służbowe należały do VIII i IX klasy, pozosta-li urzędnicy kancelarii zajmowali posady zaliczane do trzech najniższych klas urzędów, to jest do X, XII i XIV klasy<fnref n="31" />.

<footnote n="28">²⁸ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Tamże.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ A. Nikiforuk, op. cit., s. 198; J. Godlewska, op. cit., s. 6; A. Okolski, op. cit., s. 243.</footnote>

<footnote n="31">³¹ Etaty zarządów gubernialnych i powiatowych, s. 225.</footnote>
Pod względem przynależności narodowej i wyznaniowej urzędników kancelarie rządów gubernialnych różniły się od zrusyfikowanych od początku kancelarii gubernatorów. W kancelariach większości rządów gubernialnych na początku ich funkcjonowania stanowisko sekretarza zajmowali urzędnicy polskiego pochodzenia. Zastępowano ich stopniowo urzędnikami innej narodowości lub innego niż rzymskokatolickie wyznania, tak że w 1914 r. żaden katolik nie piastował już takiej posady<fnref n="32" />. Proces rusyfikacji tych stanowisk przebiegał jednak nierównomiernie w kancelariach poszczególnych rządów gubernialnych. Najkrócej funkcję sekretarza Polacy sprawowali w kancelariach rządów gubernialnych: radomskiego - od 1867 r. do 1873 r. Adolf Zentkowski<fnref n="33" /> i lubelskiego - od 1867 r. do 1877 r. Feliks Szymański<fnref n="34" />. Do połowy lat osiemdziesiątych urzędnicy polskiego pochodzenia zajmowali takie stanowisko w Płocku, Siedlcach i Suwałkach, a do końca XIX wieku utrzymali się w Kielcach i Łomży<fnref n="35" />. W Kaliszu urzędnicy wyznania rzymskokatolickiego zajmowali posadę sekretarza nieprzerwanie do 1910 r.<fnref n="36" />, natomiast w kancelarii Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego tylko w latach 1889-1896 funkcję sekretarza sprawował katolik Edmund Frize<fnref n="37" />. Przed nim i po nim sekretarzami w tej kancelarii byli wyłącznie urzędnicy wyznania prawosławnego. Stanowisko tłumacza - pomocnika sekretarza w większości kancelarii urzędnicy polskiego pochodzenia zajmowali do końca XIX wieku, a w Płocku aż do 1913 r.<fnref n="38" /> Natomiast w kancelarii Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego, za wyjątkiem katolika Józefa Pawłowskiego, który był pomocnikiem sekretarza do 1872 r., funkcję tę pełniły wyłącznie osoby wyznania prawosławnego<fnref n="39" />.

Ważny, bo opiniotwórczy, charakter posady redaktora powodował zapewnione, że w większości kancelarii stanowisko to bardzo szybko zaczęto obsadzać osobami wyznania prawosławnego, na przykład w Piotrkowie i w Płocku już od 1874 r.<fnref n="40" /> Tym niemniej w kancelariach rządów gubernialnych w Lublinie i Kielcach katolicy piastowali nieprzerwanie posady redaktorów od 1867 r.

<footnote n="32">³² Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="33">³³ APR, RGR, nr 1495, n.fol.; Pam. Kn. Radomskoj Gub.: 1870, s. 52; 1872, s. 36; 1873, s. 36.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ APL, RGL, nr: 1867: 185, n.fol.; 1877: 13, k. 5.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 6; 1884, s. 10; Pam. Kn. Siedleckoj Gub.: 1875, s. 39; 1877, s. 30; 1882, s. 53; 1885, s. 20; Pam. Kn. Suwalskoj Gub.: 1872, s. 41; 1877, s. 7; 1886, s. 6; 1887, s. 6; APKiel, RGKiel, nr: 1253, n.fol.; 1300, n.fol.; 2197, n.fol.; 2937, n.fol.; 835-840, n.fol.; Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1885, s. 31; 1891, s. 52; 1895, s. 52; 1897, s. 90.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ APL, RGKal, nr 8415-8427, n.fol.</footnote>

<footnote n="37">³⁷ APL, RGPIotr, nr: 2694, n.fol.; 5256, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1889, s. 5; 1896, s. 58.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ Patrz przypis 24, a w szczególności APPI, RGPI, nr 542, n.fol.; Pam. Kn. Płockoj Gub. 1913, s. 5.</footnote>

<footnote n="39">³⁹ APL, RGPIotr, nr 624a, n.fol.; Pamiatnaja Kniżka Petrokowskoj Guberni (dalej Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.) 1872, s. 11.</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ Patrz przypis 24, a w szczególności APŁ, RGPIotr, nr 624a, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub. 1874, s. 31; Pam. Kn. Płockoj Gub. 1874, s. 6.</footnote>
Wysoka ranga posady radcy, samodzielnie zarządzającego wydziałem rządu gubernialnego, może sugerować, że było to stanowisko niedostępne dla Polaków. Z zachowanych materiałów archiwalnych oraz oficjalnych wykazów urzędników cywilnych wynika jednak, że urzędnicy wyznania rzymskokatolickiego, a więc z pewnością polskiego pochodzenia, zajmowali je w zdecydowanej większości rządów gubernialnych od początku ich funkcjonowania co najmniej do połowy lat osiemdziesiątych, a nierzadko niemal do końca XIX wieku, zanim zostali zastąpieni przez osoby wyznania prawosławnego<fnref n="46" />. Wydziałem administracyjnym w Rządzie Gubernialnym Lubelskim od 1867 r. do 1886 r. zarządzał katolik Mikołaj Okołowicz. Jego pięciu kolejnych następców było już wyznania prawosławnego<fnref n="47" />. Funkcję taką sprawowali początkowo urzędnicy wyznania rzymskokatolickiego również w Piotrkowie – Tomasz Libicki od 1867 do 1887 r.<fnref n="48" />, w Kielcach – Henryk Skierski od 1867 do 1883 r.<fnref n="49" />, w Płocku – Józef Slupecki od 1867 do 1884 r.<fnref n="50" /> i w Suwałkach – Józef Bortnowski od 1867 r. do 1885 r.<fnref n="51" /> Także w Warszawie wydziałem administracyjnym tamtejszego rządu gubernialnego kierowali, jak się wydaje, aż do początku lat osiemdziesiątych urzędnicy polskiego pochodzenia: do 1877 r. – Julian Paszkowski i do 1881 r. – Karol Puchalski<fnref n="52" />. Jeszcze dłużej, bo do połowy lat dziewięćdziesiątych, stanowisko to Polacy utrzymali w Radomiu: od 1867 do 1881 r. – Karol Krassusski i od 1887 do 1894 r. – Józef Kuczyński<fnref n="53" />. Aż do pierwszych lat XX wieku urzędnicy polskiego pochodzenia zarządzali nieprzerwanie wydziałem administracyjnym Rządu Gubernialnego Łomżyńskiego. Byli to: do 1881 r. – Mikołaj Porczyński, a od 1883 r. do 1902 r. – Alfons Skroboński (w 1882 r. stanowisko to nie było obsadzone)<fnref n="54" />. Zupełnie inaczej sytuacja przedstawiała się w Siedlcach. Wydziałem administracyjnym tamtejszego rządu gubernialnego kierowali przez cały czas jego funkcjonowania wyłącznie urzędnicy wyznania prawosławnego<fnref n="55" />.

Referenci i buchalterzy kierowali poszczególnymi referatami wydziału administracyjnego każdego rządu gubernialnego. Byli urzędnikami pozbawionymi prawa samodzielnego podejmowania decyzji w sprawach należących do

<footnote n="46">⁴⁶ patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ Tamże, Rząd Gubernialny Lubelski, a w szczególności APL, RGL, nr 1867: 185, n. fol.; Pam. Kn. Lublinskoj Gub. 1885, s. 7.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ APL, RGPIotr, nr 2694, n.fol.; 624a, n.fol.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ APKiel, RGKiel, nr: 1289, n.fol.; 1300, n.fol.; 2212, n.fol.; 3038, n.fol.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 7; 1884, s. 11; 1893, s. 13.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ Pam. Kn. Suwałskoj Gub.: 1872, s. 42; 1884, s. 7</footnote>

<footnote n="52">⁵² Pam. Kn. Warszawskoj Gub. 1874, s. 39; Adres Kalendar 1877, s. 79; 1881, s. 38.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ APR, RGR, nr: 1482, n.fol.; 1495, n.fol.; Pam. Kn. Radomskoj Gub.: 1870, s. 53; 1887, s. 6; 1894, s. 18.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ Adres Kalendar 1881, s. 117; Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1885, s. 32; 1902, s. 99.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ Byli to: do 1875 r.–Aleksiej Jegorowicz Preobrażenskij, do 1904 r.–Iwan Sierciejewicz Bogdanow i do 1912 r. Sierciej Daniłowicz Kaszinskij, patrz przypis 24, Rząd Gubernialny SieGLECKI.</footnote>
kompetencji ich referatów. Stanowili jedynie bezpośredni aparat pomocniczy radcy wydziału i wykonawczy rządu gubernialnego<fnref n="56" />.

Pod względem pochodzenia i wyznania urzędników, posady referentów i buchalterów do końca XIX wieku były zdominowane przez osoby wyznania rzymskokatolickiego, a więc polskiego pochodzenia. W wydziałach administracyjnych poszczególnych rządów gubernialnych proces rusyfikacji tych stanowisk urzędniczych nie przebiegał jednak równomiernie. I tak: w Lublinie i w Łomży do połowy lat osiemdziesiątych wszystkie posady referentów i buchalterów zajmowali Polacy<fnref n="57" />. Nieco dłużej sytuacja taka utrzymała się w Suwałkach do 1892 r.<fnref n="58" /> i w Piotrkowie – do 1898 r.<fnref n="59" />, zaś w Kaliszu i Kielcach – aż do 1913 r.<fnref n="60" /> W guberniach: płockiej, radomskiej i siedleckiej już w połowie lat siedemdziesiątych na stanowiska te wprowadzani byli Rosjańie, ale poza Płockiem, urzędnicy polskiego pochodzenia dominowali tu aż do końca funkcjonowania rządów gubernialnych<fnref n="61" />.

Pomocnicy referentów i dziennikarze stanowili personel pomocniczy w stosunku do referentów i buchalterów kierujących poszczególnymi referatami. Podobnie jak w przypadku tych ostatnich, również na posadach pomocników referentów i dziennikarzy urzędnicy polskiego pochodzenia przeważali niemal do końca XIX wieku<fnref n="62" />. Na przykład w Kielcach do 1900 r. posady takie sprawowali wyłącznie urzędnicy wyznania rzymskokatoliciego, ale w 1913 r. spośród pięciu pomocników referentów i dziennikarzy już tylko dwóch było polskiego pochodzenia<fnref n="63" />. W Piotrkowie Polacy zajmowali wszystkie te stanowiska nieco krócej, bo do połowy lat dziewięćdziesiątych, później zaś zostali częściowo zastąpieni przez Rosjan, z reguły jednak zachowując przewagę liczbową<fnref n="64" />. Stopniowo rusyfikowano omawiane posady także w innych guberniach, choć z różnym nasileniem – w Suwał-

<footnote n="56">⁵⁶ Ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym, s. 165–167, art. 76–80; A. Nikiforuk, op. cit., s. 200–201.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ APL, RGL, nr: 1867: 187, n.fol.; 1870: 235, k. 10; 1880: 45, n.fol.; 1886: 12, k. 142–144; Adres Kalender 1877, s. 155; 1881, s. 117; Pam. Kn. Łomżanskoj Gub. 1885, s. 32–33.</footnote>

<footnote n="58">⁵⁸ Pam. Kn. Suwalskoj Gub.: 1872, s. 42; 1880, s. 7; 1886, s. 8; 1892, s. 30.</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ APŁ, RGPIotr, nr: 2694, n.fol.; 624a, n.fol.; 4883, n.fol.; 5256, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1874, s. 33; 1886, s. 7; 1890, s. 6–7; 1895, s. 58; 1898, s. 45.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ Patrz przypis 24, Rząd Gubernialny Kaliski i Kielecki, a w szczególności APŁ, RGKal, nr: 8415–8430, n.fol. oraz APKiel, RGKiel, nr: 1253, n.fol; 1300, n.fol.; 2212, n.fol; 835–851, n.fol.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 8; 1889, s. 42–43; 1891, s. 8; 1913, s. 5–6; APR, RGR, nr: 1482, n.fol.; 1495, n.fol.; Pam. Kn. Radomskoj Gub.: 1870, s. 53; 1885, s. 6; 1910, s. 28–29; Pam. Kn. Siedleckoj Gub.: 1875, s. 40; 1885, s. 20–21; 1896, s. 39; 1900, s. 45.</footnote>

<footnote n="62">⁶² Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ APKiel, RGKiel, nr: 1289, n.fol.; 1300, n.fol.; 2197, n.fol.; 835–851, n.fol.; Pam. Kn. Kieleckoj Gub. 1913, s. 72–74.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ APŁ, RGPIotr, nr: 624a, n.fol.; 2694, n.fol.; 4781, n.fol.; 5256, n.fol.; 6322, n.fol.; 8165, n.fol.; 8765, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1872, s. 13–14; 1883, s. 7–8; 1890, s. 7; 1900, s. 41–42; 1910, s. 30; 1914, s. 33–34.</footnote>
kach katolicy zajmowali większość tych stanowisk aż do 1913 r.<fnref n="65" />, w Lublinie pod koniec funkcjonowania rządu gubernialnego przeważali na nich już Rosjanie<fnref n="66" />.

5. Do kompetencji wydziału wojskowo – policyjnego (Wojenno-Policeje-skoje Otdielenije) każdego rządu gubernialnego należały sprawy dotyczące ewidencji i poboru rekrutów, zakwaterowania i aprowizacji oddziałów wojskowych stacjonujących w miastach i miasteczkach guberni, nadzór nad aresz-tami i więzieniami. Wydziały te zajmowały się także ewidencją ludności guberni i sprawami paszportowymi oraz sprawowały kontrolę nad funkcjonowa-niem straży ziemskiej. Dla realizacji tych zadań w każdym wydziale wojsko-wo-policyjnym tworzono cztery referaty: wojskowy, buchalteryjny, więzien-ny i ogólny<fnref n="67" />. Stanowiska służbowe, jak i obowiązki urzędników zatrudnio-nych w tych wydziałach były podobne jak w omówionych wyżej wydziałach administracyjnych. Kadrę urzędniczą wydziału wojskowo – policyjnego sta-nowili więc: radca zarządzający wydziałem – członek prezydium rządu gu-bernialnego, trzech starszych i młodszych referentów oraz jeden buchalter kie-rujący referatami, 6–9 pomocników referentów, dziennikarz oraz 4–5 urzęd-ników kancelaryjnych<fnref n="68" />.

Od 1867 r. przez dwa dziesięciolecia funkcjonowania rządów gubernial-nych wydziałami wojskowo – policyjnymi zarządzali urzędnicy polskiego po-chodzenia. Proces zastępowania ich przez urzędników wyznania prawosław-nego był niezwykle powolny i zakończył się dopiero u schyłku XIX wieku<fnref n="69" />. Najdłużej Polacy zajmowali stanowisko radcy w wydziale wojskowo-policyj-nym w Kielcach: od 1867 r. do 1880 r. – Jan Kredik, a od 1881 r. do 1899 r. – Konstanty Parczewski<fnref n="70" />. Do końca lat osiemdziesiątych posadę taką urzęd-nicy polskiego pochodzenia utrzymali w Piotrkowie: od 1867 r. do 1886 r. – Sylwester Smolechowski i do 1890 r. Albert Czajkowski<fnref n="71" /> oraz w Łomży: do 1889 r. – Edward Skibiński<fnref n="72" />, zaś do połowy lat osiemdziesiątych – w Rado-miu: do 1874 r. – Michał Świrski, do 1881 r. – Mikołaj Makowski i do 1885 r. – Lucjan Orłowski<fnref n="73" /> oraz w Suwałkach: do 1884 r. – Aleksander Janiszew-

<footnote n="65">⁶⁵ Pam. Kn. Suwalskoj Gub.: 1886, s. 8, 1898, s. 65; 1907, s. 66–67; 1913, s. 68–69.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ APL, RGL, nr: 1905: 104, n.fol.; 1914: 69, n.fol.; Pam. Kn. Lublinskoj Gub.: 1905, s. 70–71; 1914, s. 57–58.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ Ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym, s. 139, 143 i 155, art. 34, 35 i 57; J.Godlewska, op. cit., s. 6–7; A. Nikiforuk, op. cit., s. 196–197; A. Okolski, op. cit., s. 233–234, 236–237, 239.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ Etaty zarządów gubernialnych i powiatowych, s. 227.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ APKiel, RGKiel, nr: 1289, n.fol.; 2212, n.fol.; 835–851, n.fol.; Pam. Kn. Kieleckoj Gub.: 1889, s. 34; 1902, s. 57.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ APŁ, RGPIotr, nr: 624a, n.fol.; 5256, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1872, s. 14; 1886, s. 7; 1890, s. 7.</footnote>

<footnote n="72">⁷² Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1885, s. 33; 1888, s. 33; 1891, s. 54.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ APR, RGR, nr: 1482, n.fol.; 1495, n.fol., Pam. Kn. Radomskoj Gub.: 1870, s. 54; 1874, s. 36; 1885, s. 70.</footnote>
ski i do 1887 r. – Władysław Majchrowski<fnref n="74" />. Najkrócej posadę radcy zarzą-
dzającego wydziałem wojskowo – policyjnym zajmowali urzędnicy polskie-
go pochodzenia w Warszawie – Karol Puchalski do 1880 r.<fnref n="75" /> i w Lublinie –
Gustaw Mejer, który kierował tym wydziałem w latach 1867 – 1877⁷⁶. Nie-
co inaczej sytuacja przedstawiała się w najszybciej rusyfikowanym Rządzie
Gubernialnym Płockim. Do początku 1881 r. wydziałem wojskowo – policyj-
nym zarządzał tam Rosjanin Nikołaj Nikołajewicz Kirikow, urzędnik wyzna-
nia prawosławnego, ale od końca marca 1884 r. do 1898 r. zastąpił go na tym
stanowisku Polak, katolik Edward Pociejowski<fnref n="77" />.

Podobnie jak w wydziałach administracyjnych urzędnicy polskiego pocho-
dzenia zdecydowanie dominowali na posadach referentów i buchalterów
w wydziałach wojskowo -policyjnych do końca XIX wieku, a nierzadko prze-
ważali liczebnie nawet przez cały czas funkcjonowania rządów gubernial-
nych<fnref n="78" />. W Kielcach i Kaliszu aż do pierwszych lat XX wieku posady te peł-
nili wyłącznie katolicy<fnref n="79" />. Dziesięć lat krócej Polacy utrzymali w swoich rę-
kach wszystkie te stanowiska w guberniach: radomskiej, suwalskiej i piotr-
kowskiej, następnie zaś w rządach gubernialnych radomskim i suwalskim
stopniowo je utracili, jedynie w Piotrkowie po 1910 r. trzy spośród czterech
posad referentów i buchalterów objęli ponownie katolicy<fnref n="80" />. Najszybciej rugo-
wano Polaków z tych posad w Siedlcach i Płocku, gdzie już w połowie lat
siedemdziesiątych zaczęto zatrudniać na nich urzędników rosyjskich. O ile
jednak w Rządzie Gubernialnym Płockim stanowiska te zrusyfikowano dość
konsekwentnie, o tyle w Siedlcach połowę z nich do 1913 r. zajmowały oso-
by polskiego pochodzenia<fnref n="81" />.

Polacy długo utrzymali się w wydziałach wojskowo – policyjnych także
na stanowiskach pomocników referentów i dziennikarzy – stanowili tu co naj-
mniej połowę obsady personalnej aż do przełomu XIX i XX wieku<fnref n="82" />. Tytu-
łem przykładu można wskazać, że w rządach gubernialnych lubelskim i łom-

<footnote n="74">⁷⁴ Pam. Kn. Suwalskoj Gub.: 1872, s. 43; 1884, s. 7; 1887, s. 7.</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ Pam. Kn. Warszawskoj Gub.: 1874, s. 40; Adres Kalendar 1877, s. 79; 1881, s. 60.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ APL, RGL, nr: 1867: 185, n.fol.; 1877: 13, k. 11.</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 9; 1877, s. 8; 1884, s. 1 l; 1893, s. 15; 1899, s. 12.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ APKiel, RGKiel, nr: 1289, n.fol.; 1300, n.fol.; 2212, n.fol.; 835-851, n.fol.; Pam. Kn. Kie-
leckoj Gub.: 1902, s. 57; 1907, s. 86-88; 1911, s. 86-88; 1913, s. 74-76; APŁ, RGKal, nr:
8415-8430, n.fol.; Pamiatnaja Kniżka Kaliszskoj Guberni (dalej Pam. Kn. Kaliszskoj Gub.): 1901,
s. 40-41; 1910, s. 74-75; 1914, s. 84.</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ APR, RGR, nr: 1482, n.fol.; 2142, n.fol.; 2228, n.fol.; Pam. Kn. Radomskoj Gub: 1870,
s. 54; 1885, s. 7; 1890, s. 13; 1899, s. 36; 1905, s. 32; 1910, s. 29-30; 1914, s. 31; Pam. Kn.
Suwalskoj Gub.: 1872, s. 43; 1880, s. 8; 1892, s. 31; 1903, s. 67; 1913, s. 67; APŁ, RGPiotr,
nr: 624a, n. fol.; 2694, n. fol., 5256, n. fol; 7107, n. fol; 8165, n. fol; Pam. Kn. Petrokowskoj
Gub.; 1910, s. 30; 1912, s. 30; 1914, s. 34.</footnote>

<footnote n="81">⁸¹ Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 10; 1877, s. 9; 1884, s. 12; 1891, s. 8; 1901, s. 11; 1913,
s. 7; Pam. Kn. Siedleckoj Gub.: 1875, s. 41; 1877, s. 31-32; 1887, s. 33; 1900, s. 46; 1905, s.
64; 1913, s. 78.</footnote>

<footnote n="82">⁸² Patrz przypis 24.</footnote>
żyńskim posady te do 1885 r. sprawowali wyłącznie urzędnicy polskiego pochodzenia. W Lublinie zostali oni później konsekwentnie wyrugowani przez Rosjan, natomiast w guberni łomżyńskiej Polacy utrzymali się na czterech z tych posad aż do końca funkcjonowania rządu gubernialnego<fnref n="83" />. Najdłużej, bo aż do 1900 r., tylko urzędnicy polskiego pochodzenia piastowali te urzędy w Kielcach<fnref n="84" />.

6. Ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym powołała w każdym rządzie gubernialnym wydział ubezpieczeniowy (Strachowoje Otdielenije), kierowany przez asesora zrównanego w prawach z radcą wydziału rządu gubernialnego<fnref n="85" />. Wydziały ubezpieczeniowe zajmowały się działalnością asekracyjną ograniczoną jedynie do ubezpieczeń obowiązkowych, których wartość przekraczała 1000 rubli. W każdym takim wydziale ustanowiono dwa referaty: ogólny, nadzorujący prawidłowe zawieranie umów ubezpieczeniowych i obrachunkowy, zajmujący się likwidacją szkód i pokrywaniem niedoborów w kasach oszczędnościowo – pożyczkowych<fnref n="86" />. Obsadę personalną wydziału ubezpieczeniowego każdego rządu gubernialnego stanowili: asesor zarządzący wydziałem – urzędnik VII klasy, członek kolegium rządu gubernialnego z głosem stanowczym w sprawach ubezpieczeń, inspektor ubezpieczeń VIII klasy, delegowany do kontroli czynności ubezpieczeniowych w zarządach powiatowych, starszy i młodszy referent, odpowiednio VIII i IX klasy, kierujący referatami wydziału, dwóch ich pomocników X klasy, dziennikarz XII klasy oraz 2–3 urzędników kancelaryjnych<fnref n="87" />.

Stanowisko asesora kierującego wydziałem ubezpieczeniowym wymagało od osoby sprawującej taką funkcję pewnej wiedzy specjalistycznej. Być może z tego powodu posada ta była jedną z najbardziej stabilnych wśród zarządzających wydziałami rządów gubernialnych. W większości z nich przez cały okres istnienia wydziałów ubezpieczeniowych stanowisko asesora zajmowały trzy lub cztery osoby. W znacznej liczbie byli to urzędnicy polskiego pochodzenia<fnref n="88" />. Wydziałem ubezpieczeniowym w Warszawie kierowali wyłącznie Polacy: do 1881 r. – Ignacy Świętochowski i do 1900 r. Wacław Dobrowolski<fnref n="89" />. Przez niemal cały czas funkcjonowania wydziałów ubezpieczeniowych urzędnicy polskiego pochodzenia zarządzali nimi również w Lubli-

<footnote n="83">⁸³ APL, RGL, nr: 1867: 185, n.fol.; 1883: 143, n.fol.; 1886: 12, n.fol.; 1890: 6, k. 42; 1900: 36, k. 24; 1914: 69, n.fol.; Pam. Kn. Lublinskoj Gub.: 1885, s. 8; 1914, s. 58; APB, RGŁom, nr: 114, n.fol.; 400, n.fol.; 466, n.fol.; Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1885, s. 34; 1914, s. 47.</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ APKiel, RGKiel, nr 1289, n.fol.; 1300, n.fol.; 2197, n.fol.; 835–851, n.fol.; Pam. Kn. Kieleckoj Gub.: 1902, s. 57; 1907, s. 88; 1913, s. 76.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ DPKP, t. 66, s. 133, art. 30.</footnote>

<footnote n="86">⁸⁶ Tamże, s. 147, art. 35; J. Godlewska, op. cit.; s. 6 i 7; A. Nikiforuk, op. cit., s. 197.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ Etaty zarządów gubernialnych i powiatowych, s. 231.</footnote>

<footnote n="88">⁸⁸ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="89">⁸⁹ Pam. Kn. Warszawskoj Gub.: 1874, s. 40; 1896, s. 52; Adres Kalendar 1877, s. 80; 1881, s. 40; 1885/86, s. 60; 1888, s. 70; 1892, s. 61; 1900, s. 70.</footnote>
nie i Piotrkowie. Asesorami ubezpieczeń w Lublinie byli kolejno: do 1877 r. – Jan Trzciński, do 1898 r. – Feliks Szymański, obaj wyznania rzymskokatolickiego, i od 1898 r. do 1901 r. – Chrysanf Fiodorowicz Gorbaczewicz, prawosławny<fnref n="90" />. W Piotrkowie na czele wydziału ubezpieczeniowego stali: do 1872 r. – Józef Rogaczewski, katolik, od 1872 r. do 1874 r. – Nikita Nikiticz Fedjaj, prawosławny, od 1875 r. do 1890 r. – Edmund Wolf i do 1901 r. – Florian Dudziński, katolicy<fnref n="91" />. Natomiast w Siedlcach, Płocku i Radomiu Polacy kierowali wydziałami ubezpieczeniowymi tylko w pierwszym okresie ich istnienia<fnref n="92" />. W Kielcach i Suwałkach urzędnicy polskiego pochodzenia objęli posady asesorów ubezpieczeniowych dopiero od początku lat osiemdziesiątych<fnref n="93" />. W Łomży, wśród czterech osób zajmujących kolejno posadę asesora w wydziale ubezpieczeniowym tamtejszego rządu gubernialnego, tylko jeden urzędnik Karol Bruszewski, który funkcję tę pełnił od 1885 do 1888 r., był wyznania rzymskokatolickiego<fnref n="94" />.

W ciągu trzydziestu pięciu lat funkcjonowania wydziałów ubezpieczeniowych posady inspektorów i referentów sprawowali w większości guberni prawie wyłącznie urzędnicy polskiego pochodzenia. W rządach gubernialnych kieleckim, suwalskim i, o ile pozwalają to ocenić zachowane źródła, również warszawskim na stanowiska te w ogóle nie wprowadzono Rosjan aż do 1901 r.<fnref n="95" /> W Piotrkowie i Kaliszu tylko wyjątkowo i na krótki czas, w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku, na urzędach inspektorów i referentów pojawiły się pojedyncze osoby wyznania prawosławnego<fnref n="96" />. Nieco dłużej rosyjscy urzędnicy sprawowali te stanowiska w Siedlcach, Radomiu i Łomży, choć Polacy zachowywali zwykle przewagę liczebną<fnref n="97" />. Nietypowo na tym tle przedstawiały się stosunki narodowościowe w obsadzie stanowisk inspektorów i referentów w wydziałach ubezpieczeniowych rządów gubernialnych lubelskiego i płockiego. W Płocku bardzo wcześnie, bo już od 1874 r., urzędy te zaczęli zajmować urzędnicy wyznania prawosławnego, choć dopiero w 1899 r. uzyskali oni przewagę liczebną nad Polakami<fnref n="98" />. W Lublinie zaś

<footnote n="90">⁹⁰ APL, RGL, nr: 1867: 185, n.fol.; 1877: 13, k. 9; 1898: S, k. 10; 1900: 36, k. 20; Pam. Kn. Lublinskoj Gub. 1901, s. 48.</footnote>

<footnote n="91">⁹¹ APŁ, RGPIotr, nr: 624a, n.fol.; 4781; n.fol.; 5028, n.fol.; 5256, n.fol.; 6322, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1872, s. 16; 1874, s. 36; 1890, s. 9; 1901, s. 44.</footnote>

<footnote n="92">⁹² Pam. Kn. Siedleckoj Gub.: 1875, s. 42; 1883, s. 49; Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 11; 1877, s. 10; 1884, s. 12; APR, RGR, nr: 1482, n.fol.; 1495, n.fol.; Pam. Kn. Radomskoj Gub.: 1870, s. 54; 1875, s. 39.</footnote>

<footnote n="93">⁹³ APKiel, RGKiel, nr: 1289, n.fol.; 1300, n.fol.; 2212, n.fol.; 835-840; n.fol.; Pam. Kn. Kieleckoj Gub.: 1877, s. 8; 1883, s. 9; 1896, s. 70; Pam. Kn. Suwalskoj Gub.: 1872, s. 45; 1877, s. 10; 1880, s. 8; 1881, s. 8; 1898, s. 67; Adres Kalendar 1900, s. 130</footnote>

<footnote n="94">⁹⁴ Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1885, s. 35; 1888, s. 35.</footnote>

<footnote n="95">⁹⁵ patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="96">⁹⁶ APŁ, RGPIotr, nr: 5028, n.fol.; 5256, n.fol.; APŁ, RGKiel, nr: 8417-8420, n.fol.</footnote>

<footnote n="97">⁹⁷ Pam. Kn. Siedleckoj Gub.: 1890, s. 38; 1896, s. 41; APR, RGR, nr: 1738, n.fol.; 1830, n.fol.; 1857, n.fol; Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1897, s. 93-94; 1898, s. 98; 1900, s. 101-102.</footnote>

<footnote n="98">⁹⁸ Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 12; 1899, s. 16; 1901, s. 13.</footnote>
proces rusyfikacji tych stanowisk rozpoczął się w latach dziewięćdziesiątych i został przeprowadzony wyjątkowo konsekwentnie – w 1900 r. wszystkie omawiane posady zajmowali już Rosjanie<fnref n="99" />.

Podobnie długo jak na posadach inspektorów i referentów Polacy utrzy-
mali się w wydziałach ubezpieczeniowych na stanowiskach pomocników re-
ferentów i dziennikarzy. W Kielcach, Siedlcach i, jak można przypuszczać,
w Warszawie przez cały okres funkcjonowania wydziałów ubezpieczeniowych
wszyscy pomocnicy referentów i dziennikarze byli polskiego pochodzenia<fnref n="100" />.
W innych guberniach, na przykład lubelskiej i piotrkowskiej, urzędy te peł-
nili również urzędnicy prawosławni, zdecydowanie jednak przeważali katoli-
cy<fnref n="101" />. Najbardziej zrusyfikowane były urzędy pomocników referentów i dzien-
nikarzy w Łomży i Płocku<fnref n="102" />.

7. Wydziałem prawnym (Juridiczeskije Otdielenije) każdego rządu gubernialnego kierował radca prawny (juridiczeskij sowietnik) członek prezydium rządu gubernialnego z głosem stanowczym, urzędnik VII klasy<fnref n="103" />. Do jego obowiązków należało zapewnienie kompleksowej obsługi prawnej rządu gubernialnego i podległych mu służb administracyjnych<fnref n="104" />. W większości wydziałów prawnych funkcjonowały dwa referaty: sądowy (sudnoje diełoproizowodstwo), zarządzany bezpośrednio przez radcę i finansowy (finansowoje diełoproizwodstwo), kierowany przez referenta należącego do VIII klasy urzędów, któremu stosownie do potrzeb przydzielano jednego lub dwóch pomocników referenta X klasy. Personel wydziału uzupełniało zwykle dwóch urzędników kancelaryjnych<fnref n="105" />.

Brak odpowiednio wykwalifikowanej kadry może tłumaczyć to, że w pierwszym okresie po reorganizacji administracji gubernialnej w Królestwie posady radców prawnych zajmowali urzędnicy polskiego pochodzenia, którzy dopiero z biegiem lat zostali zastąpieni przez Rosjan<fnref n="106" />. Najkrócej, bo tylko do 1874 r., posady radców prawnych Polacy sprawowali w rządach gubernialnych radomskim – Ludwik Jełowiecki<fnref n="107" /> i w warszawskim – Władysław Wittman<fnref n="108" />. W innych rządach gubernialnych urzędnicy polskiego po-

<footnote n="99">⁹⁹ APL, RGL, nr 1900: 36, k. 25; Pam. Kn. Lublinskoj Gub.: 1900, s. 48; 1901, s. 48.</footnote>

<footnote n="100">¹⁰⁰ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="101">¹⁰¹ APL, RGL, nr: 1867: 185, n.fol.; 1879: 3, n.fol.; 1888: 216a II, n.fol.; 1895: 44, k. 20; 1900: 36, k. 26; Pam. Kn. Lublinskoj Gub.: 1885, s. 8; 1895, s. 48; 1900, s. 48; 1901, s. 49; APŁ, RGPIotr, nr: 624a, n.fol.; 5028, n.fol.; 5256, n.fol.; 6906, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1872, s. 17; 1886, s. 9; 1890, s. 9; 1893, s. 62; 1895, s. 64; 1900, s. 44; 1901, s. 44.</footnote>

<footnote n="102">¹⁰² Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1885, s. 35; 1895, s. 56; 1900, s. 102; Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 12; 1889, s. 47; 1891, s. 9; 1893, s. 18; 1899, s. 16; 1901, s. 13</footnote>

<footnote n="103">¹⁰³ Ustawa o zarządzie gubernialnym i powiatowym, s. 133, art. 30;</footnote>

<footnote n="104">¹⁰⁴ Tamże, s. 133, art. 27.</footnote>

<footnote n="105">¹⁰⁵ J. Godlewska, op. cit., s. 6–7.</footnote>

<footnote n="106">¹⁰⁶ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="107">¹⁰⁷ APR, RGR, nr 1482, n.fol.; Pam. Kn. Radomskoj Gub.: 1870, s. 55, 1874, s. 39.</footnote>

<footnote n="108">¹⁰⁸ Pam. Kn. Warszawskoj Gub. 1874, s. 40; Adres Kalender 1877, s. 80.</footnote>
chodzenia utrzymali się na posadach radców prawnych co najmniej do poło-
wy lat osiemdziesiątych XIX wieku, na przykład w Piotrkowie stanowisko
radcy prawnego zajmowali: do 1881 r. – Adolf Heinrich i do 1883 r. – Filip
Wójcic<fnref n="109" />, zaś w Lublinie: do 1885 r. – Hieronim Świerzyński<fnref n="110" /> Podobnie by-
ło w Suwałkach, Płocku i Kielcach. Radcami prawnymi byli: w Suwałkach –
do 1883 r. Walenty Korcisz, do 1887 r. Michał Walicki;<fnref n="111" /> w Płocku – do
1888 r. Ludwik Stokowski i do 1889 r. Konrad Willenek;<fnref n="112" /> w Kielcach – do
1877 r. Jan Kredik, do 1883 r. Włodzimierz Waryński i do 1888 r. Wincen-
ty Markowski<fnref n="113" />. Do pierwszych lat XX wieku Polacy zarządzali wydziałem
prawnym w Siedlcach: do 1877 r. Witold Kossowicz i następnie do 1903 r.
– Witold Raczkiewicz<fnref n="114" />. Inaczej sytuacja przedstawiała się w wydziale praw-
nym w Łomży. Urzędnicy polskiego pochodzenia i wyznania rzymskokato-
lickiego zarządzali nim jedynie sporadycznie – w latach 1885 – 1892 radcą
prawnym był tam Hieronim Olszewski i od 1909 r. do 1914 r. Jan Kotna-
rowski<fnref n="115" />.

Stanowiska referentów i ich pomocników w wydziałach prawnych rządów gubernialnych w zdecydowanej wysokości zajmowali urzędnicy polskiego pochodzenia. Na przykład w guberni suwalskiej i kaliskiej Rosjanie w ogóle nie sprawowali tych posad, a w Piotrkowie i Kielcach osoby wyznania prawosławnego były zatrudniane jako referenci i pomocnicy referentów w wydziałach prawnych tylko w ostatnim okresie funkcjonowania rządów gubernialnych<fnref n="116" />. Jednakże w Płocku już od końca lat osiemdziesiątych XIX wieku posady te sprawowali zawsze Polak i Rosjanin, w Lublinie zaś od 1905 r. wszystkie te stanowiska objęli Rosjanie<fnref n="117" />.

8. Do kompetencji wydziałów budowniczych (Stroitielnyje Otdielenija) należał ogólny nadzór nad wszystkimi sprawami związanymi z budownictwem publicznym, prywatnym i sakralnym na terenie guberni. W etacie tych wydziałów przewidziano stanowiska: gubernialnego inżyniera – architekta (gubernskij inżenier – architektor), urzędnika VII klasy, członka prezydium rzą-

<footnote n="109">¹⁰⁹ APŁ, RGPIotr, nr: 624a, n.fol.; 5028, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1872, s. 16; 1883, s. 8.</footnote>

<footnote n="110">¹¹⁰ APL, RGL, nr: 1867; 185, n.fol.; 1879: 3, n.fol.; Pam. Kn. Lublinskoj Gub. 1885, s. 8.</footnote>

<footnote n="111">¹¹¹ Pam. Kn. Suwalskoj Gub.: 1872, s. 44; 1883, s. 8; 1884, s. 8; 1887, s. 8.</footnote>

<footnote n="112">¹¹² Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 11; 1877, s. 9; 1884, s. 12; 1889, s. 46.</footnote>

<footnote n="113">¹¹³ APKiel, RGKiel, nr: 1300, n.fol.; 2197, n.fol.; Pam. Kn. Kieleckoj Gub.: 1883, s. 9; 1889, s. 37.</footnote>

<footnote n="114">¹¹⁴ Pam. Kn. Siedleckoj Gub.: 1875, s. 43; 1877, s. 32; 1903, s. 50. Witold Kossowicz od-
szedł ze służby cywilnej do sądownictwa i w latach 1879-1904 był sędią Sądu Okręgowego
w Łomży, A. Korobowicz, op. cit, s. 94 i 98.</footnote>

<footnote n="115">¹¹⁵ APB, RGŁom, nr: 114, n.fol.; 400, n.fol.; 505, n.fol.; Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1885, s. 36; 1892, s. 59; 1909, s. 48; 1914, s. 48.</footnote>

<footnote n="116">¹¹⁶ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="117">¹¹⁷ Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1888, s. 39; 1891, s. 9; 1899, s. 15; 1907, s. 9; 1913, s. 7; Pam. Kn. Lublinskoj Gub.: 1905, s. 74, 1910, s. 58; 1914, s. 58.</footnote>
du gubernialnego z głosem stanowczym w sprawách budowniczych, oraz je-
go pomocnika (pomoszcznik gubernskago inżeniera – architektora), zajmu-
jącego posadę VIII klasy<fnref n="118" />.

Wśród wszystkich wydziałów rządów gubernialnych proces rusyfikacji personelu urzędniczego w najmniejszym stopniu zaznaczył się w wydziałach budowniczych<fnref n="119" />. W guberniach płockiej, kieleckiej, Łomżyńskiej, radomskiej i warszawskiej posady gubernialnych inżynierów – architektów zajmowali wyłącznie Polacy<fnref n="120" />. Nieliczni urzędniczy rosyjskiego pochodzenia obejmowali takie stanowiska w Kaliszu, Suwałkach i Siedlcach i to zwykle dopiero w ostatnich latach XIX lub na początku XX wieku<fnref n="121" />. Natomiast w Piotrkowie stanowisko gubernialnego inżyniera – architekta zajmowali początkowo Rosjanie: do 1870 r. – Nikołaj Iwanowicz Bystrow i do 1882 r. Fiodor Filipowicz Tuchtiejew, których zastąpili następnie Polacy<fnref n="122" />. Najkrócej, od 1867 r. do 1887 r. gubernialnym inżynierem – architektem był w Lublinie katolik Ludwik Szamota. Jego trzech następców na tej posadzie było już wyznania prawosławnego<fnref n="123" />.

Również stanowisko pomocnika gubernialnego inżyniera – architekta w Lublinie, Kielcach, Radomiu, Kaliszu, Warszawie i Płocku przez cały czas do 1914 r. zajmowali nieprzerwanie Polacy<fnref n="124" />. W pozostałych rządach gubernialnych tylko sporadycznie byli oni zastępowani przez Rosjan: w Siedlcach od 1893 r. funkcję tę przez dwa lata pełnił Ilja Josifowicz Sidorskij<fnref n="125" />, w Łomży od 1894 do 1896 r. – Nikołaj Nikołajewicz Jakowlewskij<fnref n="126" />. W Suwałkach urzędnik pochodzenia rosyjskiego Stiepan Antonowicz Byszewskij, stanowisko takie objął dopiero w 1906 r.<fnref n="127" />, zaś w Piotrkowie, tylko w latach 1886–

<footnote n="118">¹¹⁸ Etaty zarządów gubernialnych i powiatowych, s. 225.</footnote>

<footnote n="119">¹¹⁹ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="120">¹²⁰ APŁ, RGPI, nr: 17, n.fol.; 41, n.fol.; 542, n.fol.; Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 7, 1893, s. 20; 1899, s. 18; Adres Kalendar 1913, s. 8; APKiel, RGKiel, nr: 835 851, n.fol.; 1289, n.fol.; 3780, n.fol.; Pam. Kn. Kieleckoj Gub.: 1902, s. 58; 1907, s. 94; 1913, s. 80; APB, RGŁom, nr: 114, n.fol.; 3068, n.fol.; 3287, n.fol.; Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1885, s. 31; 1893, s. 54; 1894, s. 112; 1914, s. 46; APR, RGR, nr: 1495, n.fol.; 1857, n.fol.; 2228, n.fol.; Pam. Kn. Radomskoj Gub.: 1870, s. 53; 1874, s. 34; 1885, s. 7; 1899, s. 35; 1905, s. 31; 1910, s. 28; 1914, s. 30; Pam. Kn. Warszawskoj Gub.: 1874, s. 40; 1896, s. 52; Adres Kalendar 1877, s. 81; 1904, s. 67; 1914, s. 84.</footnote>

<footnote n="121">¹²¹ APŁ, RGKal, nr: 8415-8430, n.fol.; 2218, n.fol.; Pam. Kn. Kaliszskoj Gub.: 1903, s. 47; 1910, s. 73; 1914, s. 85; Pam. Kn. Suwalskoj. Gub.: 1872, s. 41; 1892, s. 29; Pam. Kn. Siedleckoj Gub.: 1875, s. 43; 1877, s. 31; 1902, s. 68.</footnote>

<footnote n="122">¹²² APŁ, RGPIotr, nr: 624a, n.fol.; 5028, n.fol.; 5256, n.fol.; 6322, n.fol.; 8765, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1872, s. 12; 1874, s. 32; 1883, s. 7; 1886, s. 6; 1891, s. 6.</footnote>

<footnote n="123">¹²³ APL, RGL, nr. 1867: 185, n.fol.; 1886: 12, k. 142; Pam. Kn. Lublinskoj Gub.: 1885, s. 9; 1886, s. 9; 1899, s. 38; 1907, s. 57; 1914, s. 57.</footnote>

<footnote n="124">¹²⁴ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="125">¹²⁵ Pam. Kn. Siedleckoj Gub.: 1875, s. 43; 1893, s. 35; 1896, s. 40; 1902, s. 48; 1911, s. 74.</footnote>

<footnote n="126">¹²⁶ Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1885, s. 32; 1891, s. 52; 1894, s. 112; 1896, s. 48; 1897, s. 91; 1900, s. 99; 1914, s. 48.</footnote>

<footnote n="127">¹²⁷ Pam. Kn. Suwalskoj Gub. 1907, s. 66.</footnote>
–1892 zajmował je Rosjanin Nikołaj Iwanowicz Prokofiew<fnref n="128" />. Pozostałe osoby zajmujące stanowisko pomocnika gubernialnego inżyniera – architekta w tych guberniach były polskiego pochodzenia.

9. W wydziałach lekarskich (Wraczebnyje Otdielenija) skoncentrowano wszystkie sprawy administracji gubernialnej służby medycznej, farmaceutycznej i weterynaryjnej. Personel wydziału stanowili: gubernialny inspektor lekarski (gubernskij medicinskij inspektor), doktor medycyny, zarządzający wydziałem urzędnik VII klasy, członek prezydium rządu gubernialnego z głosem stanowczym w sprawach medycznych, asesor farmacji (farmacewticzeskij assesor), weterynarz gubernialny (gubernskij weterinar) – obaj zajmujący stanowiska VIII klasy oraz sekretarz X klasy. Ponadto od początku lat siedemdziesiątych XIX wieku w większości rządów gubernialnych utworzono stanowisko pomocnika gubernialnego inspektora lekarskiego (pomoszcznik gubernskago medicinskago inspektora) VIII klasy, którym z reguły był naczelny lekarz miasta gubernialnego<fnref n="129" />. Poza sekretarzem, wszyscy urzędnicy zajmujący posady w wydziale lekarskim musieli legitymować się odpowiednim do sprawowanej funkcji wykształceniem. W takiej postaci wydziały lekarskie istniały do początku 1898 r. Na mocy ukazu z 17. / 29.IV.1897 r. wydzielono z nich części weterynaryjne, z których utworzono samodzielne jednoosobowe wydziały weterynaryjne (weterinarskoje otdielenije), kierowane przez gubernialnych weterynarzy<fnref n="130" />.

W pierwszym dwudziestoleciu funkcjonowania wydziałów lekarskich stanowiska gubernialnych inspektorów lekarskich w prawie wszystkich rządach gubernialnych zajmowali wyłącznie urzędnicy polskiego pochodzenia. Dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku byli oni konsekwentnie zastępowani przez urzędników rosyjskich wyznania prawosławnego, tak że w 1914 r. żaden Polak nie zajmował już takiej posady<fnref n="131" />. Przed objęciem urzędu gubernialnego inspektora lekarskiego przez Rosjan wydziałem lekarskim w Lublinie kierował od 1867 r. do 1892 r. Julian Kwaśniewski<fnref n="132" />, a w Płocku od 1872 r. do 1890 r. Władysław Ostrowski<fnref n="133" />. Podobnie w Kielcach, Suwałkach, Łomży, Radomiu i Kaliszu do końca lat osiemdziesiątych stanowiska te pełnili wyłącznie Polacy<fnref n="134" />. Najkrócej katolicy zajmowali stanowisko

<footnote n="128">¹²⁸ APŁ, RGPiotr, nr: 5256, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1887, s. 6; 1891, s. 6; 1893, s. 56.</footnote>

<footnote n="129">¹²⁹ Etaty zarządów gubernialnych i powiatowych, s. 229.</footnote>

<footnote n="130">¹³⁰ Zbiór Praw Cesarstwa Rosyjskiego 1900, t. XVII, s. 144; J. Godlewska, op. cit., s. 7.</footnote>

<footnote n="131">¹³¹ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="132">¹³² APL, RGL, nr: 1867: 185, n.fol.; 1892: 2, k. 21; Pam. Kn. Lublinskoj Gub.: 1891, s. 41; 1894, s. 46.</footnote>

<footnote n="133">¹³³ Pam. Kn. Płockoj Gub.: 1874, s. 12; 1889, s. 47; 1891, s. 9.</footnote>

<footnote n="134">¹³⁴ APKiel, RGKiel, nr: 1289, n.fol.; 1300, n.fol.; 2212, n.fol.; 2937, n.fol.; Pam. Kn. Kieleckoj Gub.: 1886, s. 5; 1889, s. 35; Pam. Kn. Suwalskoj Gub.: 1872, s. 44; 1881, s. 8; 1887, s. 8; Pam. Kn. Łomżinskoj Gub.: 1887, s. 34; 1891, s. 56; APR, RGR, nr: 1482, n.fol.; Pam. Kn. Radomskoj Gub.: 1870, s. 55; 1887, s. 7; 1889, s. 6; APŁ, RGKal, nr: 8415-8419, n.fol.; Pam. Kn. Kaliszskoj Gub. 1891, s. 38.</footnote>
gubernialnego inspektora lekarskiego w Siedlcach – do 1877 r. Antoni Czopowski i do 1879 r. Żelisław Zawadzki,<fnref n="135" /> a najdłużej w Piotrkowie – do 1888 r. Ksawery Mianowski i do 1902 r. Tadeusz Dobrzelewski.<fnref n="136" /> Natomiast posady pomocników gubernialnych inspektorów lekarskich, które utworzono tylko w Warszawie, Kaliszu, Suwałkach, Piotrkowie, Łomży i Lublinie, zajmowali przez cały czas Polacy, lekarze miejscy miast – siedzib rządów gubernialnych<fnref n="137" />.

We wszystkich rządach gubernialnych poza suwalskim, aż do czasu wyodrębnienia z wydziałów lekarskich samodzielnych wydziałów weterynaryjnych wszystkie posady gubernialnych weterynarzy zajmowały nieprzerwanie osoby polskiego pochodzenia. Dopiero po 1897 r. pojawili się na tych stanzowiskach Rosjanie, ale prawie połową wydziałów weterynaryjnych aż do 1914 r. kierowali nadal Polacy<fnref n="138" />. Posady asesorów farmaceutycznych we wszystkich wydziałach lekarskich przez cały czas ich funkcjonowania zajmowali wyłącznie Polacy<fnref n="139" />. Natomiast urzędnicy pochodzenia rosyjskiego sporadycznie zajmowali posady sekretarzy kierujących referatami ogólnymi wydziałów lekarskich. W Płocku urzędnicy tacy pojawili się już w 1877 r., w Lublinie i Piotrkowie dopiero w 1899 r., a w Kielcach Rosjanie w ogóle nie obejmowali takiego stanowiska<fnref n="140" />.

#### IV. Przedstawiony wyżej przegląd stanowisk urzędniczych oraz ich obsada personalna, pozwalają na odtworzenie polityki kadrowej, prowadzonej przez władze carskie w organach zarządu gubernialnego Królestwa Polskiego, w okresie od 1867 do 1915 r.

Według planów unifikacyjnych wymianą kadry urzędniczej miały zostać objęte wszystkie posady urzędnicze w każdym pionie i na każdym szczeblu nowego ustroju organów zarządu cywilnego Królestwa, a więc przeszło 10 tysięcy stanowisk urzędniczych, w tym blisko 2 tysiące w organach administracji ogólnej. Realizacja tak ogromnego przedsięwzięcia w ciągu kilku lat, czy nawet dekady, nie mogła nastąpić bez ryzyka, że spowoduje ona zakłócenie sprawnego funkcjonowania aparatu administracyjnego Cesarstwa. Szybka wymiana całej kadry urzędniczej w Królestwie spowodowałaby konieczność odejścia ze służby w Cesarstwie znacznej liczby wyklafikowanych i doświadczonych urzędników, legitymujących się długoletnim stażem pracy, którzy mogliby objąć posady w nowo organizowanej ad-

<footnote n="135">¹³⁵ Pam. Kn. Siedlekoj Gub.: 1875, s. 42; 1877, s. 32; 1879, s. 34.</footnote>

<footnote n="136">¹³⁶ APŁ, RGPIotr, nr: 624a, n.fol.; 4883, n.fol.; 5028, n.fol.; 5256, n.fol.; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub.: 1872, s. 17; 1890, s. 10; 1891, s. 10; 1902, s. 44.</footnote>

<footnote n="137">¹³⁷ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="138">¹³⁸ Tamże.</footnote>

<footnote n="139">¹³⁹ Tamże.</footnote>

<footnote n="140">¹⁴⁰ Pam. Kn. Płockoj Gub. 1877, s. 11; Pam. Kn. Lublinskoj Gub. 1899, s. 48; Pam. Kn. Petrokowskoj Gub. 1899, s. 45.</footnote>
ministracji cywilnej w guberniach Królestwa Polskiego. Ponadto przeniesienie w krótkim czasie do służby w Królestwie tak dużej grupy urzędników, którym tylko z tego tytułu należało wypłacać liczne dodatki służbowe oraz zapewnić godziwe warunki egzystencji w nowym miejscu pracy (np. mieszkanie), stanowiłoby poważne obciążenie dla budżetu państwa rosyjskiego i tak oszczędnego w wydatkach na utrzymanie administracji. W końcu pod uwagę należało brać także ewentualną niechęć wielu urzędników rosyjskich, zwłaszcza starszych stażem, o już ustabilizowanej pozycji w hierarchii służbowej, do porzucenia dotychczasowego miejsca pracy oraz środowiska i podjęcia służby w nowym otoczeniu, w obcym i wrogim kraju. Względy te przesądziły najprawdopodobniej o tym, że realizacja rusyfikacyjnej polityki władz carskich wobec personelu urzędniczego administracji cywilnej w Królestwie Polskim po powstaniu styczniowym w praktyce daleko odbiegała od pierwotnych założeń przyjętych w połowie lat sześćdziesiątych. Wymiana polskiej kadry urzędniczej w poszczególnych organach zarządu gubernialnego trwała z różnym natężeniem przez cały pięćdziesięcioletni okres do wybuchu I wojny światowej, ale nigdy nie została zakończona. Proces usuwania Polaków z zajmowanych posad i zastępowania ich urzędnikami pochodzenia rosyjskiego przebiegał nierównomiernie i różnił się w zależności od charakteru i kategorii poszczególnych stanowisk służbowych.

Ze względów politycznych najszyciej odsunięto Polaków od sprawowania naczelnych stanowisk służbowych, tj. gubernatorów i wicegubernatorów. Było to zadanie stosunkowo łatwe do przeprowadzenia w krótkim czasie, gdyż dotyczyło tylko 20 stanowisk służbowych. Znacznie więcej czasu zajęło władzom carskim wprowadzenie urzędników pochodzenia rosyjskiego na kierownicze stanowiska w poszczególnych komórkach wewnętrznych organów zarządu gubernialnego, to jest tych, z którymi wiązały się samodzielne kompetencje decyzyjne. Do tej kategorii stanowisk służbowych należały posady zarządzających kancelariami gubernatorów oraz radców, asesorów, sekretarzy i innych urzędników samodzielnie kierujących wydziałami rządów gubernialnych – w sumie 80 stanowisk urzędniczych. Szybką i konsekwentną rusyfikacją objęto jedynie stanowiska zarządzających kancelariami gubernatorów. Posady te od czasu reorganizacji zarządu gubernialnego w 1866 r. przez cały okres funkcjonowania administracji rosyjskiej w Królestwie Polskim były zajmowane wyłącznie przez Rosjan. Natomiast w wydziałach rządów gubernialnych Polacy byli zatrudniani na stanowiskach kierowniczych do końca XIX wieku choć z upływem lat w coraz mniejszej liczbie. Uwagę zwraca fakt, że do połowy lat osiemdziesiątych urzędnicy polskiego pochodzenia stanowiли zdecydowaną większość wśród wszystkich radców i asesorów stojących na czele wydziałów rządów gubernialnych, a w niektórych rządach gubernalnych wydziałami prawnymi, budowniczymi i weterynaryjnymi zarządzali nieprzerwanie do wybuchu I wojny światowej i ewakuacji władz cywilnych z Kró-
lestwa w sierpniu 1915 r.<fnref n="141" /> Gwałtowne zmniejszenie ich liczby nastąpiło dopiero w końcu XIX wieku. Można to przypisać wzmożonym wysiłkom rusyfikacyjnym wynikającym z powrotu do reakcyjnego kursu polityki władz carskich wobec Królestwa Polskiego w czasach panowania cara Aleksandra III i rządów gen. Hurki w Warszawie.

Pozostałe posady urzędnicze należy zaliczyć do kategorii stanowisk wykonawczych. W każdej kancelarii, wydziale i referacie zajmowała je liczna rzesza referentów, buchalterów, sekretarzy, archiwistów, dziennikarzy i ich pomocników. Byli to urzędniccy pozbawieni kompetencji władzych. Podlegali bezpośrednio zarządzającym kancelariami czy radcom lub asesorom działałów i zobowiązani byli do ścisłego wykonywania ich poleceń służbowych. Nie mieli zatem wpływu na kierunek prac prowadzonych w ich urzędach. Zapewne ze względu na niską rangę tej kategorii stanowisk służbowych, tak w wydziałach jak i w kancelariach rządów gubernialnych Polacy aż do drugiej połowy lat osiemdziesiątych stanowili podstawowy personel urzędniczy sprawujący funkcje wykonawcze. Dopiero z nadejściem lat dziewięćdziesiątych utracili przewagę liczebną nad Rosjanami zatrudnianymi coraz powszechnej na takich posadach. Jednakże aż do 1915 r. Polacy utrzymali się na blisko jednej trzeciej wszystkich stanowisk wykonawczych. Jedynie w kancelariach gubernatorów przez cały czas ich istnienia stanowiska takie powierzańo niemal bez wyjątku urzędnikom rosyjskim<fnref n="142" />.

W rezultacie ilościowy udział urzędników polskiego pochodzenia w obsadzie wszystkich stanowisk służbowych w organach zarządu gubernialnego w okresie pięćdziesięciu lat funkcjonowania rosyjskiego zarządu cywilnego w Królestwie Polskim po powstaniu styczniowym był znaczny i wynosił od 80% w pierwszej dekadzie po 1866 r. do 50 % u schyłku XIX wieku. Nie była to sytuacja pożądana przez władze carskie, o czym świadczą liczne zwłaszcza na przełomie XIX i XX wieku zalecenia płynące z kancelarii generał – gubernatora i z kancelarii jego pomocnika do spraw policyjnych, wzywające poszczególnych gubernatorów do przyspieszenia wymiany podległych im urzędników wyznania rzymskokatolickiego na osoby wyłącznie rosyjskiego pochodzenia (iskluczitełno russkago proischożdienija). Tym niemniej Polacy nadal byli zatrudniani w administracji cywilnej, choć z biegiem lat w raz mniejzej liczbie i na coraz niższych posadach. W przededniu wybuchu I wojny światowej zajmowali oni jeszcze blisko jedną czwartą wszystkich stanowisk służbowych. Nie można zatem zgodzić się z utrwalonym w powszechnej opinii twierdzeniem, że po powstaniu styczniowym Polacy zostali konsekwentnie odsunięci od sprawowania stanowisk urzędniczych w organach nowego ustroju zarządu cywilnego Królestwa. Niezależnie od oficjalnych deklaracji i wysiłków władz carskich Polacy byli zatrudniani w administracji po-

<footnote n="141">¹⁴¹ Patrz przypis 24.</footnote>

<footnote n="142">¹⁴² Tamże.</footnote>
powstaniowej i to w zdumiewająco dużej liczbie, choć z biegiem lat na co-
raz mniej znaczących stanowiskach służbowych. W konsekwencji zmian po-
litycznych po 1863 r. utracili co prawda możliwość obejmowania najwyż-
szych posad urzędniczych, a więc nie mogli kontrolować poszczególnych
urzędów, ale na pozostałych stanowiskach służbowych w większości organów
zarządu cywilnego utrzymali liczebną przewagę nad Rosjanami niemal do
końca XIX wieku. Pomimo licznych zachęt ze strony władz carskich, przede
wszystkim finansowych, przez długi czas stosunkowo niewielu urzędników
pochodzenia rosyjskiego decydowało się przejść do służby cywilnej w Kró-
lestwie Polskim. Po 1866 r. przez dwie dekady wystarczało ich jedynie na
obsadzenie kluczowych stanowisk. Należy jednak stwierdzić, że zajmując tyl-
ko ważniejsze posady Rosjanie mogli, ze względu na potęge stojącego za ni-
mi aparatu „samodzierżawia”, panować nad funkcjonowaniem instytucji,
w których przez długi czas stanowili mniejszość. Natomiast o umiejętnościach
urzędników polskiego pochodzenia świadczy to, że potrafili oni wykonywać
swoją pracę dostosowując się do nowych warunków. Do podjęcia pracy w zru-
syfikowanym aparacie administracyjnym Królestwa zmuszały Polaków czę-
sto okoliczności życiowe, o pracę w owych czasach było trudno, a posiada-
ne wykształcenie oraz kwalifikacje stanowiły w wielu wypadkach jedyny ka-
pitał, jakim dysponowali. Jednakże urzędując i pisząc po rosyjsku towarzy-
szyli swoim rosyjskim zwierzchnikom w ich pracy zmierzającej do przebu-
dowy ustrojowej Królestwa i do silniejszego powiązania go z imperium ro-
syjskim.

LA RUSSIFICATION DU PERSONNELL DES ORGANES DES GOUVERNEMENTS
PROVINCIAUX DANS LE ROYAUME DE POLOGNE (1867-1915)

Résumé

Apres la dhute de l'insurrection de janvier 1863 les autorités tsaristes ont entrepris de met-
tre fin aux particularités du régime et du droit dans le Royaume de Pologne (Royaume du Con-
gres) qui le differenciait de la Russie. A partir du 1/13 janvier 1867 on introduisit dans le Roy-
aume une nouvelle organisation de l'administration provinciale copiée sur l'administration rus-
se. Selon les intentions des autorites tsaristes cette transformation de l'administration provincia-
le devait être accompagnée d'un échange de tout les fonctionnaires locaux. On avait l'intention
de remplacer les Polonais qui occupaient presque tous les postes dans les gouvernements pro-
vinciaux par des fonctionnaires d'origine russe qu'on devait amener des gouvernements provin-
ciaux de l'intérieur de l'Empire. Mais la réalisation de ces projets était loin de suivre les regle-
ments primitifs. Le remplacement du personnel polonais par les Russes dans les organes gouver-
nementaux respectifs se poursuivit avec plus ou moins d'intensité jusqu' au déclenchement de
la première guerre mondiale., et n'a jamais abouti à sa fin. Pour des raisons politiques les Polo-
nais n'étaient pas admis, en tant que fonctionnaires, aux postes supérieurs c'est-a-dire de gou-
verneurs ou de vice-gouverneurs. Pour les mêmes raisons vite et avec un esprit de suite prononcé a été soumis à la russification le personnel des bureaux des gouverneurs. Par contre dans les départements et les bureaux de l'executif gouvernemental les Polonais jusqu'aux années quatre-vingt du XIXe s. restaient comme personnel de base. La supériorite numérique des Polonais disposut seulement au début des années quatrevingtdix, néamoins jusqu' à 1915 les Polonais ont conservé près d'un quart de tous les postes de fonctionnaires. En fin de compte la part des fonctionnaires d'origine polonaise dans le personnel de tous les postes aux gouvernements provinciaux pendant le 50, annees du fonctionnement de l'administration civile russe dans le Royaume de Pologne, après l'insurrection de janvier 1863, a été considerable – vers 80 p.c. dans la première decade apres 1866 et jusqu'au 50 p.c. à la fin du XIXe s.