Kama Hawryszków
Wydawnictwo WAM (Kraków)

Recenzja płyty Missa est

Liturgia bowiem, jak i zresztą Objawienie chrześcijańskie, ma wewnętrz-
ny związek z pięknem: jest *veritatis splendor*, blaskiem prawdy. W liturgii
jaśnieje tajemnica paschalna, poprzez którą sam Chrystus pociąga nas do
siebie i wzywa do komunii<fnref n="1" />.

Benedykt XVI, *Sacramentum caritatis*

Płyta Missa est to efekt końcowy inicjatywy podjętej przez wykładowców i stu-
dentów Międzyuczelnianego Instytutu Muzyki Kościelnej w Krakowie pod prze-
wodnictwem prof. Wiesława Delimata, której celem było odtworzenie śpiewów
uroczystej mszy wykonywanej w kościele Świętego Marka w Krakowie przed II So-
borem Watykańskim. Projekt rozpoczął się w 2016 roku, samo zaś nagranie miało
miejsce w maju w 2017 roku, również w kościele Świętego Marka, który jest obec-
nie kościołem akademickim Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie.

W nagraniu płyty wzięli udział znani – związani z Krakowem – muzycy i dyry-
genci: ks. Robert Tyrała (śpiewy celebransa), o. Dawid Kusz OP (śpiewy diakona
i subdiakona oraz prowadzenie śpiewu wiernych), s. Susi Ferfoglia (organy i prowa-
dzenie scholi gregoriańskiej), Marek Pawełek (pozytyw organowy) oraz Witold Za-
lewski (organy i akompaniament liturgiczny). Ponadto w projekcie uczestniczyły dwa
zespoły: schola gregoriańska oraz chór Międzyuczelnianego Instytutu Muzyki Ko-
ścielnej w Krakowie. Całością dyrygowali Wiesław Delimat i Włodzimierz Siedlik.

Płyta zawiera nagranie mszy w rycie przedsoborowym przewidzianej według
formularza na szóstą niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego. W ramach liturgii
wykonana została *Msza polska* op. 38 mało znanego kompozytora Ottona Mie-
czysława Żukowskiego (1867–1942). Oprócz symulacji całej mszy realizatorzy
projektu dołączyli interesujący dodatek, mianowicie śpiewany fragment Ewange-

<footnote n="1">¹ Benedykt XVI, adhortacja apostolska *Sacramentum caritatis*, 35, 2007, http://w2.vatican.va/content/benedict-xvi/pl/apost_exhortations/documents/hf_ben-xvi_exh_20070222_sacramentum-caritatis.html (dostęp: 24.03.2018).</footnote>
lii według świętego Marka (Mk 8, 1–9) oraz *Mszę łacińską* Karola Studzińskiego na chór i organy.

Nagranie rozpoczyna msza katechumenów, na którą składają się trzy części. Pierwszą inicjują dzwon kościelny oraz dwzonek na wejście. Następnie wykonane zostaje dynamiczne i zarazem uroczyste w charakterze *Preludium B-dur* na organy Wincentego Rychlinga. Po preludium ma miejsce pokropienie wodą święconą, w trakcie którego słyszymy zaintonowaną przez celebransa i zaśpiewaną przez scholę gregoriańską łacińską antyfonę *Asperges me*. Część pierwszą kończy modlitwa po pokropieniu zaśpiewana przez celebransa. Drugą część mszy katechumenów rozpoczyna *Introit* – pieśń *Pod Twoją obręń* zaśpiewana przez chór i wiernych z towarzyszeniem organów. Zaraz po niej następują kolejno stałe części mszy: *Kyrie* i *Gloria* Ottona Mieczysława Żukowskiego. We fragmentie *Kyrie* kompozytor prosi Boga, aby „spojrzał na ludzki ucisk i trud” oraz by w szczególnych darach zSTART=0; LAYOUT=0; CSTART=0; HSTART=0; BSTART=0; MSTART=0; YSTART=0; KSTART=0; LAYOUT=1; CSTART=1; HSTART=1; YSTART=1; ZSTART=1; WSTART=1; WEND=0; KEND=1; LAYOUT=1; CEND=1; HEND=1; YEND=1; ZEND=1; WEND=0”.

Część drugą kończy oracja po łacinie (kolekta) zaśpiewana przez celebransa. Śpiewna recytacja subdiakona fragmentu z Listu do Rzymian (Rz 6, 3–11) w języku łacińskim inicjuje natomiast część trzecią. Po czytaniu wykonane zostaje melodyjne *Graduale* Żukowskiego rozpoczynające się od słów: „O Chryste Panie...”. Następnie diakon śpiewa Ewangelię według świętego Marka (Mk 8, 1–9). Finał tej części to spokojne, pieśniowe w charakterze *Credo* Żukowskiego.

Msza wiernych również składa się z trzech części. W ramach pierwszej słyszymy trzyminutowe, delikatne w brzmieniu *Offertorium* na chór i organy Ottona Mieczysława Żukowskiego, po czym następuje *Prefacja o Trójcy Przenajświętszej śpiewana przez celebransa*. Następnie chór wykonuje *Sanctus* i *Benedictus* z Mszy polskiej i znaną powszechnie pieśń *Pan zSTART=0; LAYOUT=0; CSTART=0; HSTART=0; BSTART=0; MSTART=0; YSTART=0; KSTART=0; LAYOUT=1; CEND=1; HEND=1; YEND=1; ZEND=1; WEND=0; KEND=1; LAYOUT=1; CEND=1; HEND=1; YEND=1; ZEND=1; WEND=0*.

Następnie podkreślić – poprzedzają subtelne dzwonki informujące słuchacza, że ma miejsce podniesienie. Trzecia część mszy wiernych jest bardzo rozbudowana. Następują tu kolejno: *Pater noster* – śpiewane solo przez celebransa, *Agnus Dei* Żukowskiego rozpoczynające się przejmującym zawołaniem „Oto Baranek...”, *Meditation* na organy Stefana Surzyńskiego, które poprzedza dwzonek obwieszczający komunię, a w następnej kolejności: pieśń na komunię *U drzwi Twoich stoję*, *Panie śpiewaną* przez wiernych z akompaniamentem organów. Ostatnie elementy tej części to: *Postcomunio* i *Ite missa est śpiewane przez diakona* i powtórzone przez wiernych

<footnote n="2">² R. Kaczorowski, *Zachowane msze Ottona Mieczysława Żukowskiego jako przejaw troski o polskość. Zagadnienia semantyczne i muzyczne*, „Studia Gdańskie” 38 (2016), s. 106.</footnote>
z towarzyszeniem organów oraz *Benedictio Żukowskiego* i pieśń *Boże, którego dobroć z udziałem chóru, wiernych i organów*. Na zakończenie słyszymy dynamiczną *Toccatę F-dur* na organy Wincentego Rychlinga. Koniec mszy, podobnie jak początek, obwieszcza bicie dzwonu.

Dopełnieniem nagrania są, wspomniane już: fragment Ewangelii według świętego Marka (Mk 8, 1–9) śpiewany w języku polskim oraz *Msza łacińska*. Karola Studzińskiego (1828–1883) na chór i organy. Kompozycja Studzińskiego wyróżnia się prostotą faktury, której jednak nie można odmówić elegancji. Skontrastowane nastrojowo, metrycznie i dynamicznie części poruszające *Graduale*, poprowadzone w niskich rejestrach *Credo*, w którym skoczne fragmenty płynnie przechodzą w kandylenę, świadczą o dobrym warsztacie kompozytora i trafnym wyczuciu na-strojowości liturgii. Dodatkowo krakowscy muzycy śpiewają kolejne części z dużą lekkością i swobodą. Całość składa się na satysfakcjonujące przeżycie muzyczne.

Warto wspomnieć, że podobnie jak Otton Mieczysław Żukowski<fnref n="3" /> również Studziński należy do grona kompozytorów mało znanych. Tymczasem obydwie te postaci wywarły istotny wpływ na kształtowanie się polskiej kultury muzycznej i życia religijnego w naszym kraju. Żukowski, poza działalnością kompozytorską, angażował się w pracę pedagogiczno-muzyczną jako pianista i dyrygent chóru, a jego aktywność znacząco wpływała na upowszechnienie wiedzy historycznej oraz umocnienie więzi patriotycznych i religijnych w społeczeństwie<fnref n="4" />. Z kolei Studziński – kompozytor i profesor Instytutu Muzycznego w Warszawie – znany był między innymi jako twórca pierwszego w Polsce podwójnego wokalnego, a także inicjator wielu przedsięwzięć muzycznych, które ożywiały życie kulturalne i społeczne Warszawy<fnref n="5" />. Możliwość przypomnienia życia i twórczości tych dwóch postaci zwiększa niewątpliwie wartości poznawcze projektu.

Materiał muzyczny zamieszczony na płycie jest bardzo różnorodny tak od strony konstrukcyjnej, jak i wykonawczej. Recytatywy, partie chóralne unisono i w podziale na głosy realizowane są z dużą starannością. Zdarzają się jednak momenty – zwłaszcza w przypadku *Mszy polskiej* – w których brakuje precyzji tekstowej. Szkoda o tyle, że słowa w języku polskim pomagają odbiorcy w lepszym zrozumieniu warstwy treściowej i tym samym mogłyby przysłużyć się głębszemu przeżyciu warstwy duchowo-religijnej dzieła. Być może rozwiązaniem byłoby dołączenie do płyty również tekstów mszy i pieśni.

<footnote n="3">³ Por. Otton Mieczysław Żukowski – nieznane fakty z życia kompozytora i jego rodziny. Z wnuczką kompozytora Zofią Bajdą rozmawia Robert Kaczorowski, „Muzyka 21” R. 16 (2015) nr 1 (174), s. 36–37; R. Kaczorowski, *Zachowane...*, dz. cyt., s. 101–121.</footnote>

<footnote n="4">⁴ Por. dodatek tekstowy do płyty Missa est, MKK CD 104 2017, s. 18.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Dodatek tekstowy do płyty Missa est, s. 20.</footnote>
Wykonawcy – co z pewnością nie należało do rzeczy łatwych – nie ulegają chęci wyeksponowania walorów muzycznych. Umiejętnie opierają się pokusie skupienia uwagi wyłącznie na warstwie artystyczno-wykonawczej. Dzięki temu zachowany zostaje skromny i zarazem uroczysty charakter utworów. Muzycy oddają ponadto modlitewny nastrój i atmosferę liturgii.

Szczególną uwagę zwraca swoista dosłowność nagrania, która pozwala słuchaczowi całkowicie przenieść się w przestrzeń eucharystyczną. Towarzyszące liturgii elementy, na które często nie zwracamy uwagi, jak chociażby dzwon na rozpoczęcie i zakończenie oraz dzwonki w trakcie trwania obrządku, wprowadzają w rzeczywistość mszy, jakby się odbywała tu i teraz. Ten zabieg sprawia, że wykonywanie utwory nie podlegają wyłącznie refleksji muzycznej, ale pozwalają włączyć się w duchowe przeżycie liturgii. Tym samym pojawiające się momentami drobne przesunięcia rytmiczne w partiach chóralnych czy niedociągnięcia intonacyjne nie powodują dyskomfortu podczas słuchania. Wręcz przeciwnie – sprzyjają nastrojowi, oddają realizm zdarzenia, jakim jest msza z całą jej naturalnością.

Na koniec warto wspomnieć o tekstowym dodatku dołączonym do płyty. Jest nim artykuł ks. prof. Andrzeja Zająca pt. *Msze polskie w tradycji i praktyce liturgicznej Kościoła w Polsce do czasu reformy liturgii Vaticanum Secundum*. Autor przedstawia historię mszy polskich w tradycji i praktyce liturgicznej Kościoła w Polsce do czasów reformy liturgii Drugiego Soboru Watykańskiego, podaje noty biograficzne kompozytorów, opisuje ideę podjętego projektu, krótką historię kościoła świętego Marka i znajdujących się w nim organów. Bez tych informacji odbiór dzieła byłby z pewnością dużo uboższy. Poprzez wspomniany zarys tła historycznego otrzymujemy spójną całość muzyczną oraz treściową świadczącą o dobrym przygotowaniu projektu i profesjonalizmie autorów.

W *Duchu liturgii* kardynał Ratzinger zwraca uwagę na niepokojący fakt, że obecnie liturgia staje się:

> poligonem doświadczalnym dla ćwiczeń w inkulturacji. Mówiąc o inkulturacji, myślimy prawie i wyłącznie o liturgii, często poddawanej w tym procesie smutnym zniekształceniom, które zwykle wywołują jęk w uczestnikach, chociaż właśnie ze względu na nich mają miejsce. Inkulturacja, faktycznie polegająca jedynie na zmianie zewnętrznej formy, nie jest w istocie inkulturacją, lecz jej błędnym zrozumieniem. Pojmowana w ten sposób, często obraża ona wspólnoty kulturowe i religijne, od których zbyt powierzchownie i zewnętrznie zapożycza formy liturgiczne<fnref n="6" />.

<footnote n="6">⁶ J. Ratzinger, *Duch liturgii*, tłum. E. Pieciul-Karmińska, Poznań 2002, s. 178.</footnote>
Wydaje się, że projekt zainicjowany przez prof. Wiesława Delimata jest odpo-
wiedzią na potrzebę pamięci o tradycji, a co się z tym wiąże, potrzebą swoistego
porządku i troski o kształt obrzędu mszy świętej. Świetna obsada, widoczna dba-
łość o zgodność historyczną, staranne wykonanie utworów, wreszcie zaangażo-
wanie twórcze i emocjonalne wykonawców przypominają i zwracają uwagę na
istotny wpływ muzycznego kształtu mszy na pełne przeżycie duchowe liturgii.

Płyta Missa est nie jest zatem wyłącznie kolejnym nagraniem muzyki sakralnej. To ważne przedsięwzięcie muzyczne, które przypomina, jak ważną rolę w myśle-niu o liturgii odgrywa tradycja, a także poziom utworów muzycznych wykonywa-nych podczas mszy świętej. Mówiąc o współistnieniu muzyki i liturgii, Ratzinger podkreślał: „Gdzie człowiek spotyka Boga, tam samo słowo już nie wystarcza. Spotkanie to ożywia różne obszary ludzkiego życia i sprawia, iż stają się one po-chwalną pieśnią”<fnref n="7" />. W naszej zabieganej rzeczywistości, w której na wszystko bra-kuje czasu, trudno sobie wyobrazić tak dopracowaną i uroczystą oprawę co nie-dzielnej mszy świętej. Projekt Missa est niewątpliwie inspiruje do zastanowienia się nad tą kwestią.

<footnote n="7">7 J. Ratzinger, *Duch liturgii*, dz. cyt., s. 123.</footnote>