Na podkreślenie zaśluguje ujęcie przez Autorkę publicystyki lat 1788-1792 jako środowki politycznej. Takie podejście do zagadnienia wniosło istotne nowości do wcześniejszych badań, które nie eksponowały lub pomijały to, do kogo adresowano ówczesną literaturę publicystyczną i co chciano przez jej wydanie osiągnąć. Autorka dobrze wywiązała się z postawionego sobie zadania i na tle argumentów rzeczowych niejednokrotnie przedstawiła środki wyrazu, styl i nie-k które cechy formalne omawianych dzieł. Walorem recenzowanej pracy jest także to, iż sporo miejsca poświęcono twórczości publicystycznej mniej znanej, która niejednokrotnie lepiej od ów-czesnych dzieł, oddaje klimat i sposób prowadzenia polemik politycznych tamtej doby.

Autorka dobrze panuje nad licznymi wątkami, przedstawia zagadnienie syntetycznie. W wie-lu przypadkach nie tylko uzupełnia i prostuje wcześniejsze ustalenia literatury przedmiotu, ale dokonuje nowych, w tym także co do autorstwa i czasu powstania niektórych anonimowych pism. Podstawa materiałowa badań jest imponująca. Stanowiły ją głównie pisma polityczne z lat 1788-1792, z których wykorzystano ponad 420. Dla historyka ustroju i prawa książka ma duże zna-czenie. Co prawda, nie ma w niej szerszych analiz właściwych dla metody historycznoprawnej, jednak liczne spostrzeżenia, sugestie czy uogólnienia mogą wzbogacić dotychczasowe ustalenia i stanowić inspirację dla tej części nauk historycznych.

Dzieło Anny Grześkowiak-Krwawicz z całą péwnością stanowi duży krok w kierunku za-kończenia prac podjętych przez R. Pilata, a kontynuowanych przez W. Konopczyńskiego, T. Kostkiewiczową, E. Rostworowskiego oraz Z. Zielińską nad zagadnieniem literatury politycznej Sejmu Czteroletniego.

Wojciech Organiściak (Katowice)

Antoine Agostini, *La pensée politique de Jacques-René Hébert (1790-1794)*, (= Coll. d. 'Histoire des Idées Politiques dirigé par Michel Ganzin), Presses Universitaires d'Aix-Marseille 1999, s. 227.

Omawiana rozprawa ukazała się w ramach aktywnego od kilku lat Centre d'Etudes et de Recherche d'Histoire des Idées et des Institutions Politiques działającego na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Aix-en-Provence-Marseille. Teksty J.R. Héberta publicysty i polityka Rewolucji Francuskiej, były do tej pory studiowane jako element walki politycznej epoki, zwłaszcza okresu lat 1792-1794, kiedy to głosił on politykę rewolucyjnego ekstremizmu i pochwały terroru jako jedynej metody rozwiązywania problemów politycznych. Autor podjął szczegółową analizę twórczości publicystycznej Héberta celem ustalenia jego poglądów politycznych, jak i ich pewnej ewolucji w toku wydarzeń rewolucyjnych od 1790 do 1794. Stąd takie kwestie jak niejasny życiorys Héberta przed 1790, jak i problem kontekstu ściśle aktualizującego, który określał gros tekstów Héberta, zostały, niekoniecznie słusznie, na marginesie rozważań, które autor podzielił na dwie części: pierwsza, zatytułowana *Hébert, un patriote avancé*, obejmowała pierwszy okres jego publicystycznej działalności aż po sierpień 1792, druga, pt. *Hébert, un républicain extremiste* okres terroru aż po śmierć bohatera zgilotynowango zgodnie ze spiralą terroru robespierrowskiego, który to terror Hébert nie tylko stale popierał, ale i dążył do jego zaostrzenia. Niewątpliwie, analizy szczegółowe autora są pożyteczne, ukazują ponad bieżącymi wydarzeniami pewne zasadnicze koncepcje socjalne i polityczne Héberta. Należy tu wspomnieć, iż Hébert, także z uwagi na specyficzny styl jego gazety Le Pére Duchèsne, pisywanej manierą świadomych wulgaryzmów językowych, co miało
trafiać do szerokiego kręgu sankiulotów, poza wąskim nurtem aprobaty w skrajnie rewolucyjnej historiografii, należał zawsze do postaci generalnie ostro ocenianych w historiografii Rewolucji Francuskiej, także z uwagi na dość niejasną moralnie sylwetkę. Autor podejmuje próbę obrony bohatera, wskazuje na jego zażługi rewolucjonisty, postawę republikańską, wielki sukces jego dziennikarskiej propagandy wśród sankiulotów Paryża. Czyni to przecież z dość dziś przebrzmiałej w historiografii pozycji swego rodzaju identyfikowania się z nurtem rewolucyjnego terroru i radykalizmu socjalnego, obrony rewolucyjnej republiki zgodnej z utopijnymi aspiracjami sankiulotów. Stąd, dość paradoksalnie, zarzuca Hébertowi, iż w epoce Wielkiego Terroru Robespierre'a, na wiosnę 1794 roku, tenże nie podjął obrony roli sankiulotów, aprobował przez długi czas politykę Robespierre'a eliminującą opozycję z prawa (Danton, Desmoulins), by sam następnie paść ofiarą krwawej likwidacji opozycji lewicowej, którą utożsamiał od pewnego momentu, choć nie bez wielu niekonsekwencji. Czy jednak ewentualne wystąpienie Héberta wraz z radykalnymi sankiulotami przeciw Robespierrowi dla dalszego zaostrzenia polityki rewolucyjnej miałoby szanse na sukces, mogłoby ustabilizować ład rewolucyjny? – Można w to zdecydowanie wątpić. Stąd konkluzja autora zupełnie nie przekonuje, ma charakter utopijnego wyznania wiary tj. Héberta i jego zwolenników: Leur action qui témoigne d'un grand patriotisme et d'une constance admirable dans l'engagement révolutionnaire, fut tout entier tendue vers un but unique: assurer la victoire définitive de la Révolution (s. 212). Czy dziś po pracach François Furet i tyłu innych autorów, którzy odeszli od uproszczonego, w istocie idealistycznego a quasi marksistowskiego spojrzenia na Wielki Terror, można dalej uważać iż droga zaostrzenia terroru i polityki egalitaryzmu w momencie, kiedy rząd rewolucyjny osiągnął sukcesy wojenne i mógł przystąpić do stabilizacji kraju, była drogą realną? Héberta można zaliczyć do tych utopijnych sylwetek historycznych, których pragnienie realizacji ich utopii socjalnej czy politycznej, religijnej czy rasowej, kończyło się z reguły fiaskiem drogo opłaconym, przez dane społeczeństwo. Autor nb. słusznie podkreślił, iż proces Héberta przed paryskim Trybunałem Rewolucyjnym był typową pokazową parodią wymiaru sprawiedliwości. Trudno jednak w tym momencie nie przypomnieć, iż to właśnie z inicjatywy Héberta i z jego gromkim aplauzem takich skandalicznych procesów były już wcześniej w l. 1793-1794 dziesiątki i to on w ogromnej mierze ponosi odpowiedzialność moralną za krwawy terror rewolucyjny.

Stanisław Salmonowicz (Toruń)

Peter Collin, „Wächter der Gesetze” oder „Organ der Staatsregierung”? Konzipierung, Einrichtung und Anleitung der Staatsgewaltschaft durch das preußische Justizministerium von den Anfängen bis 1860, Vittorio Klostermann, Frankfurt / M 2000, ss. XII, 452.

Trzecie ćwierćwiecze XIX stulecia do niedawna jeszcze uchodziło za epokę, w której przeważało uznanie prawa karnego za prawo „liberalne”, realizujące w najpełniejszym stopniu zasadę praworządności. W końcu to Prusy były ojczyzną kontynentalnego pozytywizmu prawniczego. Również wprowadzenie – w połowie stulecia – instytucji prokuratury traktowano jako akt liberalizującego się państwa prawnego. Większość badaczy reprezentowała pogląd, iż prokuratura już w kołysce była synonimem praworządności, którą z ochotą respektuje ustawodawca, najwyższy „stróż ustaw” (Gesetzeswächter).

Tę tezę, stanowiącą nota bene podstawowy punkt odniesienia w ocenie ustroju Prus, poddaje autor konsekwentnej krytyce. Gruntowna egzegeza źródłowych przekazów, którymi są przede