WACŁAW URUSZCZAK (Kraków)

Władza książęca, wiece sądowe i prawo własności
na Śląsku w XIII w. w świetle Księgi henrykowskiej

I.1. Księga henrykowska. Oryginalny tytuł „Księgi henrykowskiej” brzmi „Liber fundationis Claustris Sanctae Marie Virginis in Heinrichow” czyli „Księga Założenia Klasztoru Najświętszej Panny Marii w Henrykowie”<fnref n="1" />. Klasztor ten, należący do Zakonu Cstersów, założył Mikołaj, naczelny notariusz kancelarii księcia Henryka Brodatego. Był synem średniozamożnego rycerza z ziemi krakowskiej o imieniu Polanin. Jak wielu rycerskich synów wstąpił na drogę kariery duchownej, która zawiodła go do godności kanonika kapituły katedralnej we Wrocławiu. Stąd był już tylko krok do książęcej kancelarii. Za wyświadczone księciu zasługi otrzymał od niego w darze liczne obszary ziemskie nad Oławą, które postanowił przeznaczyć na uposażenie dla nowego klasztoru. Ze względu na to, że przeznaczona dla klasztoru ziemia pozostawała w zwierzchnim władaniu władcy, fundacja otrzymała imię nie bezpośredniego założyciela Mikołaja, ale książęcego syna – Henryka Pobożnego. Pierwsi mnisi przybyli do Henrykowa 28 maja 1227 r. z Lubiąża, klasztoru matki dla wielu klasztorów cysterskich w Polsce. Za jego przykładem Cstersi henrykowscy z pierwszym opatem Henrykiem na czele podjęli akcję zagospodarowania swoich dóbr przez osadzanie w nich niemieckich kolonistów niemieckich.

Pisanie Księgi henrykowskiej rozpoczął Piotr, opat klasztoru w latach
1259-1269. Składa się ona z dwóch książ uzupełnionych o dodatek w posta-
ci najstarszego katalogu biskupów wrocławskich. Pisało ją sześciu różnych

<footnote n="1">¹ Zob. jej wydania: P. Bretschneider, *Das Gründungsbuch des Klosters Heinrichau, Wrocław 1927; Księga henrykowska. Z tekstu łacinskiego przetłumaczył i wstępem poprzedził Roman Grodecki, Poznań-Wrocław. Instytut Zachodni 1949* (cyt.: Grodecki); Liber Fundationis.... Księga henrykowska, wyd. 2, popr. i uzupełn., Wrocław 1991. W niniejszym opracowaniu korzystam z wydania R. Grodeckiego.</footnote>
pisarzy. Zasadniczym celem jej powstania było przedstawienie dziejów naby-
cia przez klasztor poszczególnych kompleksów nieruchomości
(wsi, źrebi,
gruntów) składających się na dobra klasztorne. Zamiarem autorów było stwo-
rzenie sui generis banku informacji, pozwalających w razie potrzeby obronić
klasztor przed próbami rewindykacji dóbr ze strony rozmaitych pretendentów.
Najczęściej chodziło o krewnych i spadkobierców poprzednich posiadaczy,
którzy powołując się na prawo bliższości rodowej usiłowali odzyskać dla sie-
bie utracone dobra ziemskie. Prawo bliższości polegało na uprawnieniu każ-
dego członka rodu zbywcy nieruchomości do jej odzyskania w razie, gdyby
akt zbycia odbywał się bez jego wiedzy i zgody. Prawo to pozwalało na wzru-
szenie aktów alienacji i tworzyło stan niepewności w sferze prawa własno-
ści. Rozpowszechniony wśród historyków pogląd upatruje genezę prawa bliż-
szości w instytucji współwłasności rodowej ziemi, która jako podstawa pozy-
cji rodu nie mogła ulec zbyciu, jeśli wszyscy członkowie rodu nie wyrazili
na to swojej zgody.

Własność ziemska klasztoru w Henrykowie powstawała wskutek rozmaitych aktów nabycia ziemi (darowizny, kupna, zamiany, zastawu). Instytucja bliższości krewnych stwarzała realne niebezpieczestwo dla klasztornego stanu posiadania ze względu na jej rzeczywistą siłę w stosunkach prawnych na Śląsku w XIII w. W celu jego obrony stworzono niezwykle dokładny opis dziejów nabywania poszczególnych fragmentów dóbr klasztornych. Księga I opisuje dzieje klasztoru od początku jego założenia (1227) do lat 1269-1273. Była ona dziełem wspomnianego wyżej Piotra, trzeciego opata henrykowskiego. Księga II, obejmująca ostatnie ćwierćwiecze XIII w. i początek XIV w., powstała po roku 1310. Na roku tym kończy się bowiem objęty księgą opis wydarzeń.

Księga oparta jest przede wszystkim na własnych wspomnieniach opata Piotra, jako świadka opisywanych faktów. Drugim źródłem wiadomości są relacje innych osób, gromadzone przez autora. Jako trzecie źródło posłużyły autorowi księgi dokumenty z archiwum klasztornego. Badacz i polski wydawca Księgi henrykowskiej Roman Grodecki podkreśla niezwyczajną wia rygodność zawartych w niej informacji. Jej autor – jego zdaniem – „kierował się dążeniem do prawdy, która miała przecież służyć praktycznie jako niezawodny środek prawnej obrony zagrożonych z zewnątrz interesów klasztoru”<fnref n="2" />.

I.2. Księga henrykowska jest rodzajem kroniki, a więc dziełem typowo narracyjnym, opowiadającym o zaistniałych wydarzeniach. Ich opis podany został zasadniczo w układzie chronologicznym, a więc z uwzględnieniem czasu zaistnienia danego wydarzenia. Narracja chronologiczna nie stanowi jednak wyłącznego kryterium układu, lecz doznaje modyfikacji na korzyść kry-

<footnote n="2">² R. Grodecki, Wstęp, w: Księga henrykowska... op.cit., s. 47.</footnote>
terium rzeczowego, którego osnową są dzieje poszczególnych części dóbr klasztornych. Księga opowiada o losach dóbr (wsi, części wsi, źrebi, lasów, łanów) i ludzi z nimi związanych. Bohaterami tej księgi są książęta śląscy, a potem wrocławscy, urzędnicy książęcy i dworzanie, biskupi, opaci klasztoru w Henrykowie, rycerze, zwykli duchowni, chłopi, mężczyźni i kobiety, dorośli i dzieci. Na jej kartach uwidacznia się w sposób wieloaspektowy przekrój społeczny XIII-wiecznego Śląska. Za jej pośrednictwem można śledzić także przemiany narodowościowe, zachodzące na skutek procesów osadniczych. Śląsk jawi się tutaj jako ziemia zamieszkała nie tylko przez Polaków, ale także Czechów, Żydów i Niemców. Ci ostatni przybywali bądź to jako duchowni, bądź rycerze, bądź wreszcie i najliczniej jako chłopi osadnicy kolonizujący prastarą puszczę śląską, aby przekształcić ją w uprawne pola.

Księga henrykowska stanowi niezwykle cenne i wiarygodne źródło poznania stosunków społecznych i gospodarczych występujących na Śląsku w XIII w. Pozwala śledzić ich kształt i rozwój. Od wielu lat jest ona obiektem zainteresowa historyków społecznych i gospodarczych. W oparciu o nią powstał szereg cennych opracowań. Zainteresowanie Księgą henrykowską przejawiała także nauka historii prawa. Dostrzeżono bowiem walory księgi jako źródła poznania najdawniejszego polskiego prawa zwyczajowego, w szczególności prawa prywatnego<fnref n="3" />. Księga ta nie jest jednak w żadnymypadku spisem (zbiorem) prawa zwyczajowego. Spisy takie to w istocie swej zbiory reguł prawnych, powstałe w celu ich utrwalenia na piśmie i tym samym ułatwienia ich znajomości i stosowania w praktyce. Księga henrykowska nie jest tego rodzaju utworem. Jej autorzy stworzyli ją w celach obrony stanu posiadania klasztoru przed zakusami wszystkich potencjalnych preten dentów. Miała być źródłem informacji, umożliwiającym tego rodzaju obronę w ewentualnych przyszłych procesach sądowych. Jej autorom nie chodziło więc o zapisanie treści polskiego prawa zwyczajowego. Pomimo tego księga ta stanowi kapitalne źródło poznawcze dla przeszłości polskiego prawa. Jest ona bowiem niezwykle wiarygodnym świadectwem faktycznej roli prawa jako instrumentu regulowania stosunków społecznych i gospodarczych w stosunkach polskich XIII w. Jest bezcennym źródłem poznania życia prawnego XIII-wiecznego Śląska w całym jego bogactwie.

II.1. Władza książęca. Osią porządku prawnego był książę panują-
cy. Był on stróżem prawa, pokoju i sprawiedliwości. Przyjmował skargi i spra-
wował sądy. Czynił to na wiecach, w których uczestniczył osobiście. W kon-
kretnej sprawie mógł wyręczyć się zastępcą – sędzią nadwornym.

Przed oblicze księcia mógł stanąć każdy, kto poszukiwał sprawiedliwości
i opieki książęcej. Do księcia udawali się więc zarówno można, jak też ubo-

<footnote n="3">³ Zob. prace: Kazimierza Kolańczyka, Józefa Matuszewskiego, Zygfryda Rymaszewskiego.</footnote>
dzy chłopi, świeccy, jak też duchowni<fnref n="4" />. Stroną w sprawie bywał też sam książe. Wówczas w składzie sądzącym zasiadał w jego miejsce w charakterze zastępcy wysoki urzędnik dworski. Z takim zastępcą ad hoc spotykamy się w 1247 r.<fnref n="5" />. Wśród świadków dokumentu z 1243 r. występował natomiast Piotr iudex curiae<fnref n="6" />.

Księga potwierdza także uprawnienia prawodawcze księcia. Między innymi informuje o statucie wydanym w 1266 r. przez księcia Władysława, syna Bolesława Pobożnego<fnref n="7" />, zatwierdzającego zbiorowo wszystkie nadania ziemskie poczynione przez książąt Henryka Brodatego i Henryka Pobożnego i ogłaszającego ich niewzruszalność<fnref n="8" />. Mowa jest też w Księdze henrykowskiej o statucie księcia Bolka z 1290/1291 r. o przymusowym ciążeniu dóbr rycerskich za odmowę służby<fnref n="9" />. Ciążenie to polegało na przymusowym zajęciu dóbr ziemskich i ogałacaniu ich z inwentarza i przychodów przez pewien okres czasu<fnref n="10" />.

Ośrodkiem władzy był dwór książęcy. Otoczenie księcia tworzyli jego urzędnicy,ordiny, rycerze zwani komesami, a także duchowni w tym biskupi. Wymieniani w dokumentach powołanych w Księdze urzędnicy to: komornicy, sędziowie nadworni, notariusze, kasztelanowie, później także wójtowie oraz sołtysi. Urzędnicy ci rekrutowali się nie tylko spośród miejscowego rycerstwa. Także przybysze z innych ziem dochodzili do wysokich stanowisk. Tak było w przypadku Mikołaja, fundatora klasztoru, który wywodził się z ziemi krakowskiej, a na Śląsku nie posiadał żadnego dziedzictwa. Pośród urzędników książęcych nie ma „komesa pałacowego” (comes palatinus) czyli wojewody, gdyż urząd ten na Śląsku nie występował<fnref n="11" />.

<footnote n="4">⁴ W księdze znajdujemy opis wiecu generalnego pod Wrocławiem na polach, na którym gromadziła się cała ziemia: *bogaci i ubodzy* (§ 106, s. 134).</footnote>

<footnote n="5">⁵ § 61, s. 98</footnote>

<footnote n="6">⁶ § 76, s. 109</footnote>

<footnote n="7">⁷ Chodzi o czwartego syna księcia Henryka Pobożnego, sprawującego rządy wespół z Henrykiem III w księstwie wrocławskim. Po śmierci Henryka III rządził w imieniu własnym oraz jako opiekun małoletniego Henryka IV. Dostąpił godności biskupa Passawy oraz arcybiskupa Salzburga. Zmarł w 1270 r. Zob. *Genealogia. Tablice*, opr. W. Dworzaczek, Warszawa 1959, tabl. 5.</footnote>

<footnote n="8">⁸ § 91, s. 123</footnote>

<footnote n="9">⁹ § 156, s. 178.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ Zob. J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, *Historia ustroju i prawa polskiego*, Warszawa 1993, s.175.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ O urzędzie wojewody (komesa pałacowego, comes palatinus) zob. A. Gieysztor, *Wojewoda, „Słownik Starożytności Słowiańskich” 6, 1980, s. 551; J. Spors, *Wojewodowie Polski dzielnicowej w XII i XIII wieku. Przegląd wojewodów w kontekście ewolucji urzędu od godności nadwornej do urzędu ziemskiego, „Przegląd Historyczny”, t. 82, 1991, 3-4, s. 353-370*; idem, *Ze studiów nad urzędami w Polsce XII i XIII w.* (wojewoda, komornik, podkomorzy), CPH 44, 1992, z.1-2, s. 25-53. Zob. też T. Kubicki, *„Kompetencje wojewody w średniowiecznej Polsce”* (Praca doktorska, Uniwersytet Łódzki – Wydział PiA 1999) i idem, *Palatinus – wojewoda. Łacińskie i polskie nazwy określające wojewodę w źródłach polskiego średniowiecza (do końca XV w.)*, „Studia z dziejów państwa i prawa polskiego”, IV, Łódź 1999, s. 79-87.</footnote>
Do podstawowych obowiązków księcia należało czuwanie nad porządkiem i pokojem publicznym. W tym celu ścigał on zwłaszcza sprawców rozbojów. Grono rycerzy rabusiów, o których opowiada nasza księga było spore. Należeli do niego: wypędzony później z kraju jeden z dwóch pierwszych dziedziców Henrykowa o imieniu Dobrogost<fnref n="12" />; dziedzice Bobolic (Przybysław, Boguchwał, Wojsław i Gostach)<fnref n="13" />, wnukowie Jana z Osiny, dziedzica Muszkowic<fnref n="14" />. Za rozbój groziły surowe kary, a mianowicie wywołanie (wygnanie) lub kara śmierci przez powieszenie albo ścięcie. Od kary można było się wykupić. Wykupienie jednak oznaczało całkowitą deklasację. Doświadczyli tego wspomniani dziedzice Bobolic, którzy oskarżeni przed księciem panem zostali następnie osądzeni w trybie pojedynku sądowego. W następstwie zostali wyrokiem księcia skazani na śmierć przez powieszenie. Ratunkiem stała się dla nich sprzedaż rodowych Bobolic i zapłacenie kary pieniężnej dla wykupienia gardel<fnref n="15" />. Tego rodzaju szczęścia nie mieli natomiast Andrzej i Jeszko, synowie rycerza Jana Osiny z Muszkowic. Za zabicie trzech mieszczan w Muensterbergu zostali na rozkaz księcia Bolka, sprawującego rządy opiekuńcze w księstwie wrocławskim w latach 1296-1300, pojmani i ścięci przez jednego i tego samego kata z wyroku sprawiedliwości<fnref n="16" />.

Rządy książęce miały charakter osobisty. Wszędzie tam, gdzie w grę wchodził interes prywatny księcia lub publiczny, ingerował on i decydował. Dostęp do panującego nie zawsze był łatwy. Nierzadko więc zachodziła potrzeba uciekania się do protekcji, czy pośrednictwa osób mających do monarchy bezpośredni dostęp. Dowodzi tego historia jednej z posiadłości klasztornych. Aby odzyskać utracone przez klasztor dawne wsie Budzów i Rudno, przemianowane na Schoenwalde i z kolei zagarnięte przez rycerza Piotra Stoszowica, opat henrykowski Bodo przez 5 lat wnosił przeciwko niemu skargi na wiecach generalnych. Nie odnosiły one żadnego skutku, aż do czasu, kiedy z książęcych notariuszy, Konrad z Drzeniowa, rozpoznał w mnichu Piotrze swego dawnego przyjaciela. Notariusz Konrad należał do grona najzaufańszych dworzan sprawującego wówczas rządy księcia Władysława z Opola. Znał nawet sekretne przejścia do komnat osobistych księcia. Przez takie ukryte przejście przeprowadzał kilkakrotnie opata Bodona, który przekonywał księcia do swojej sprawy. Finał tych starań miał miejsce na wiecu generalnym w 1244 r. Przed obecnym osobiście księciem Władysławem z Opola był się proces w wydanie wsi Schoenwalde, a w rzeczywistości w tamtym czasie 100 łanów wielkich lasu. Każda ze stron miała swego adwokata. W zastępstwie opata Bodona skargę przedstawił Albert z Brodą, zaś odpierał ją Stosz syn Leonarda w imieniu Piotra z Piotrowic. Proces rozstrzygnął dowód

<footnote n="12">¹² § 29, s. 84</footnote>

<footnote n="13">¹³ § 58, s. 96</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ § 129, s. 158.</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ § 61, s. 96.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ § 138, s. 165.</footnote>
z zezań książęcego komornika Pawła ze Słupowic, który za życia starych książąt i wówczas, gdy się to działało, wytyczał granice wielu posiadłości pod powagą książęcą<fnref n="17" />. Odpowiadając na pytanie księcia Władysława, który osobiście przewodniczył sądowi, Komu dat dziadek mój i ojciec czarną puszczę?, komornik Paweł oświadczył, że książęta Henryk Brodaty i Henryk Pobożny nadali sporny las klasztorowi z Henrykowa. W wydanym przez siebie wyroku książę Władysław nakazał pozwanemu Piotrowi pod groźbą utraty oczu zwrócić klasztorowi zabrany mu las<fnref n="18" />.

Wydane przez księcia wyroki dla swej skuteczności zaopatrywane były w dodatkową sankcję karną. Wspomniany wyżej wyrok na Piotra Stoszowica z Piotrowic sankcjonować miała kara oślepienia (obtentum oculorum), w razie jego niewykonania<fnref n="19" />. Sankcja ta nie była jednak dostatecznie skuteczna, aby komes Piotr mógł się jej na prawdę obawiać. Mimo książęcego wyroku odgrażał się tak dalece, że klasztor nie był w stanie zasiedlić odzy skanego majątku. Spór zakończyła dopiero prywatna ugoda, na mocy której klasztor wydzielił swemu adwersarzowi 14 łanów lasu, które on przyłączył do swoich Piotrowic<fnref n="20" />.

Pozycję księcia wyznaczała także książęca własność ziemska, która rozciągała się na większość terytorium kraju. Wszystko, co nie stanowiło własności innych osób, było własnością książęcą. Własność ta miała cechy własności zwierzchniej w stosunku do własności podległej, przysługującej innym osobom to jest rycerzom czy chłopom (wieśniakom książęcym). Przysługująca księciu własność ziemska miała wszelkie cechy własności prywatnej. Książę mógł nią dysponować względnie swobodnie, aczkolwiek nie całkowicie samodzielnie. We wszelkich podejmowanych rozporządzeniach współUCzesni-czyli komesi z jego najbliższego otoczenia.

Udzielanie nadań ziemskich stanowiło jeden z ważnych instrumentów rządzienia. Było zwyczajnym sposobem na wynagrodzanie zauszników i zasłużonych dla księcia. Poprzez nadania ziemskie książę mógł kształtować wokół siebie elitę władzy. Należy zwrócić uwagę, że w XIII w., ale dopiero po najeździe Tatarów, przedmiotem tych nadań były najczęściej terytoria leśne, z reguły części puszczy, na Śląsku znanej pod nazwą „Przesieki”. Wcześniej – jak informuje nasza Księga – Ta wspomniana przesieka za dawnych dni, a także i podówczas, gdy się to działało, otaczała całą ziemię śląską. Przeto starzy książęta nikomu wogóle nie pozwalali w tej przesiece wyrąbywać<fnref n="21" />. Nadania miały na celu zagospodarowywanie jej przez zakładanie nowych wsi,

<footnote n="17">¹⁷ § 106, s. 134.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ § 106, s. 134.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ § 106, s. 134 i 293.</footnote>

<footnote n="20">²⁰ § 108, s. 136.</footnote>

<footnote n="21">²¹ § 110, s. 138. O przesiece śląskiej zob. B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 1975, s. 106.</footnote>
przeważnie „na surowym korzeniu”, albo rozszerzanie i rozbudowywanie osad już istniejących. Nadania te przyczynały się do postępu ekonomicznego kraju, jak też wzrostu zamożności samego księcia. Nowozakładane osady wiejskie stanowiły potencjalne źródło dochodów skarbowych w przyszłości. Przyznawane osadnikom zwolnienie od świadczeń na rzecz skarbu książęca, tzw. wolnizna, było przecież ograniczone w czasie.

Książęta kontrolowali obrót ziemią. W ich obecności na wiecach dokonywano rezygnacji z prawa własności dziedzicznej i przeniesienia jej na nabywców. Analogicznie też dziedzice rezygnowali w obliczu księcia z prawa bliższości. Dopełnieniem jurysdykcji książęcej w dziedzinie własności było jego prawo do wytyczania granic dóbr ziemskich, o czym będzie jeszcze mowa poniżej.

Książę był strażnikiem prawa cywilnego, w szczególności własności dziedzicznej. Można zauważyć, że prawo dziedzictwa było przez księcia respektowane. To właśnie od księcia domagano się ochrony tego prawa, które było nienaruszalne bez wyraźnej woli uprawnionych. Skuteczność tej ochrony stanowiła zapewne główny powód, dla którego mnisi henrykowscy zdecydowali się sporządzić swoją Liber fundationis.

II.2. Wiece. W świetle Księgi henrykowskiej stałą instytucją w państwie były wiece (colloquia), odbywane w takich miejscowościach jak Wrocław, czy Leśnica<fnref n="22" />. Skądinąd wiadomo, że odbywały się także gdzie indziej. Wice, o których mowa jest w naszej kronice, to wiece o charakterze powszechnych zgromadzeń. Księga określa je jako generalis et solempnis colloquia<fnref n="23" />. Takim był wspomniany wyżej wiec generalny pod Wrocławiem w 1244 r., gdzie, jak czytamy w Księdze zgromadziła się cała ziemia: bogaci i uboży<fnref n="24" />. Można jednak wątpić, aby poza kręgiem urzędniczo-możnowładczym z księciem na czele pozostali obecni na wiecu, w szczególności owi ubodzy uczestniczyli w naradach i podejmowaniu decyzji.

Wiece sprawowały w pierwszym rzędzie funkcje sądowe. W dniu 29 kwietnia 1247 r. w Leśnicy Sieciesław i Witosław, bracia z Bobolic ze wszystkim krewniakami oskarżyli opata z Henrykowa o niesłuszne dzierżenie ich posiadłości. W odpowiedzi opat przedstawił przywilej księcia Bolesława z 1239 r., potwierdzający sprzedaż Bobolic przez dziedziców za 19 grzywien srebra na wieczność. Na wiecach oprócz procesów sądowych toczone były sprawy, które dziś określamy mianem niespornych czy też nieprocesowych. Chodzi tu o rozporządzenia dobrami ziemskimi połączone z rezygnacją z praw dziedzicznych.

<footnote n="22">²² K. Orzechowski, *Ogólnośląskie zgromadzenia stanowe*, Warszawa – Wrocław 1979, s. 77 i n.</footnote>

<footnote n="23">²³ § 106, s. 292.</footnote>

<footnote n="24">²⁴ § 106, s. 134.</footnote>
Skądinąd wiadomo, że w XIII w. wiece jako zgromadzenia księcia i urzędników księstwa stanowiły w swej istocie radę państwa, deliberującą nad wszystkimi ważniejszymi jego aktualnymi problemami<fnref n="25" />. Śladem tego jest wzmianka o tym, że na wiecu wrocławskim w czerwcu 1254 r. radzono nad oswobodzeniem komesa Mroczka i wydawano zarządzenia w sprawie budowy grodów<fnref n="26" />.

Brak jest w Księdze obszerniejszych informacji, które pozwoliłyby dokładniej ustalić w sposób dokładny i całościowy reguły postępowania stosowane na wiecach sądowych. W procesie posługiwano się przynajmniej w czasach Henryka Brodatego ordaliami. O „zwyciężeniu w pojedynku sądowym” mowa jest we wspomnianym wyżej opisie losów dziedziców Bobolic<fnref n="27" />. Dostrzegane w Księdze henrykowskiej przez Jerzego Falenciaka „ślady praktyki i doktryny procesu rzymsko-kanonicznego” stanowią w większości przedstawionych przypadków przykład wątpliwej w swej wartości poznawczej amplifikacji semantycznej tekstu źródłowego. Wywody tego autora nie przekonują, aby w czasach objętych tą Księgą zasady procesu rzymsko-kanonicznego znajdowały zastosowanie w sądach prawa polskiego<fnref n="28" />.

Uzyskanie pozytywnego wyroku księcia na wiecu nie dawało jeszcze pełnej gwarancji odzyskania utraconych dóbr. Przegrywający nie zawsze podporządkowywali się wyrokowi księcia. Nierzadko wstępowali na drogę przestępstwa, albo poprzez przeróżne szykany czynili klasztorowi szkody. Dla zapewnienia więc spokoju Klasztor proponował ugodę, w której obie strony godziły się na ustępstwa. Tak było w przypadku ugodzenia się z Piotrem Stożowicem (s. 136), czy Janem synem Stefana, współdziedzicem Skalic (s. 106).

Dochodzenie prawa nie było przedsięwzięciem ani łatwym, ani tanim. Wasperdyscyplinierung der Rechtswissenschaften in der Polizei und im Landesamt für Justiz in Hessen, Hessen, s. 115.

<footnote n="25">²⁵ O wiecach w Polsce XIII w. zob. F. Bujak, *O wiecach w Polsce do końca wieku XIII*, w: Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, t. I, Kraków 1938, s. 71; S. Russocki, *Zgromadzenia przedstanowe środkowej Europy. Wstępna analiza porównawcza*, CPH t. 25, 1973, s. 8 i n.</footnote>

<footnote n="26">²⁶ § 81, s. 115.</footnote>

<footnote n="27">²⁷ Por. też „Najdawniejszy zwód prawa polskiego” [Księga Elbląska], § 23.10. Zob. Najstarszy Zwód Prawa Polskiego, wyd. i opr. J. Matuszewski i J. Matuszewski, Łódź 1995, s. 90.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ Z całą péwençią z podanej w Księdze charakterystyki Jana syna Stefana, iż był zwykły i niemajętny (exiguus et rebus modicus) nie można w żadnym razie wnosić, że w procesie polskim obowiązywały znane procesowi rzymsko-kanonicznemu zasady przedstawienia poręczenia sądowego (kaucji) przez powoda. Wniosek taki wykracza poza dozwolone granice rozumowania i tym samym odbiera wywodom autora waloru naukowego. Niekiedy swoboda interpretacji tekstu źródła prowadziła tego autora szczególnie daleko, jak pokazuje następujący fragment jego pióra: „Łatwo sobie wyobrazić bytność Jana w klasztorze, z pretensją bliższości do ojcowizny, jako pierwsze i ostatnie odwiedziny u opata. Za następnym razem w henrykowskiej bramie oczekiwałyby dworskie psy na dokuczliwego petenta” (!). (J. Falenciak, *Ze studiów nad prawem... op.cit.*, s. 13).</footnote>
II.3. Prawo własności. Księga henrykowska stanowi źródło pozwalające na prześledzenie procesu powstawania i rozwoju polskiego prawa cywilnego, jako prawa dającego ochronę różnorodnym formom władania dobrami nieruchomymi, a w szczególności ziemią przez osoby prywatne.

Rozwój prawa własności w Polsce w historiografii polskiej przedstawia-
ny jest jak dotąd w sposób daleki od ścisłości. Na ogół panuje przekonanie
o istnieniu prawa własności równolegle z powstaniem państwa, a więc już
w czasach wczesnopiastowskich (feudalnych)<fnref n="29" />. Tymczasem nie można utoż-
samiać faktów i prawa. Są to dwie różne sfery. Z jednej strony jest to byt
realny (Sein), z drugiej zaś powinność prawna (Sollen). Celem prawa jest
regulowanie ludzkich zachowań, za czym idzie kształtowanie stosunków spo-
łecznych. Prawo rodzi się, gdy istnieje potrzeba powołania do życia i ochro-
ny danych stosunków społecznych. Właściwości jest prawo zapewniające oso-
bie lub grupie osób pełne (nieograniczone) władztwo nad rzeczą, obejmujące
uprawnienia do posiadania, użytkowania i dysponowania przedmiotem prawa.
Do treści prawa własności należy także możliwość ochrony tego władztwa
oraz jego przywrócenia w razie utrąty. Istota prawa zawsze polega na żada-
niu od innych osób określonych zachowań. W przypadku prawa własności
uprawniony może żadać od wszystkich innych osób poszanowania jego peł-
nego władztwa nad rzeczą. Żądanie to stanowi przejaw prawa, a więc podle-
ga ochronie realizowanej w formie prywatnej (na drodze samopomocy) lub
publicznej (z pomocą całej zbiorowości lub stojącej na jej czele władzy).

Prawo własności rzeczy ruchomych z pewnością powstało wcześniej niż
właść nieruchomości. Jest rzeczą swoście naturalną, że rękodzieła, zdo-
bycz wojenna lub przedmioty nabyte uważane są za własność prywatną da-
nej osoby. Prawo własności prywatnej rzeczy ruchomych ma więc bardzo od-
legły rodowód, sięgający czasów przedhistorycznych. Na ziemiach polskich
jego istnienie potwierdza relacja Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów
słowiańskich w przekazie Al-Bekriego o drużynnikach Mieszka, którym ksią-
że dawał „odzież, konie, broń i wszystko, czego tylko potrzebują”. Wśród da-
rowywanego książęcym wojom dóbr nie było jednak mienia nieruchomościgo<fnref n="30" />.

Całkowicie inaczej przedstawiało się prawo własności w odniesieniu do
nieruchomości, w szczególności ziemi. Powstanie i rozwój własności ziemi
pozostawał w ścisłym związku z jej gospodarczym przeznaczeniem. Ziemia
wykorzystywana wyłącznie jako miejsce czasowego pobytu, czy jako teren
łowiectwa nie interesowała jako przedmiot własności poszczególnych jedno-
stek. Co najwyżej prawo do władztwa nad nią przysługiwało większym zbio-

<footnote n="29">²⁹ Por. J. Bardach, *Historia państwa i prawa Polski*, t. I: *Do połowy XV wieku*, wyd. 2, Warszawa 1964, s. 78, 289 i n.; S. Płaza, *Historia prawa w Polsce na tle porównawczym*, Cz. I: X-XVIII w., Kraków 1997, s. 14–15, 263 i n.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ Zob. Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego, opr. J. Sawicki, t. I, cz. 1, Warszawa 1952, s. 10.</footnote>
rowościom takim, jak plemię czy ród. Między tego rodzaju władztwem a prawem własności nie można stawiać znaku równości. Plemię, jako zbiorowy właściciel było w rzeczywistości tylko faktycznym posiadaczem i użytkownikiem danego terytorium czy terenu. Dla władania nim i korzystania z niego nie potrzebowało prawa, a jedynie siły dla obrony przed innymi plemionami czy rodami. Tworzenie związków plemiennych, a następnie większych organizmów politycznych pod władzą jednego księcia, rodziło naturalną potrzebę ustalenia reguł władania także ziemią. Był to jednak proces długotrwały i powiązany z przemianami gospodarczymi i społecznymi. Dlatego twierdzę, że w Polsce wczesnopiastowskiej (IX-XI w.) prawo własności prywatnej ziemi jako takie nie występowało. Istniało natomiast władanie ziemią jako fakt. Jako prawo własności można by co najwyżej kwalifikować władanie nią przez rody lub wielkie rodziny, choć i tutaj trudno oddzielić jest sferę prawa od stanu faktycznego władania. Pojedyncze rodziny czy jednostki korzystały najprawdopodobniej z czasowego użytkowania pewnych areałów ziemi przyznawanych im w drodze losowania. Śladem tego jest starożytna nazwa większego ziemskiego obszaru – źreb, łac. *sors* czyli los.

Trudno jednoznacznie powiedzieć, kiedy na ziemiach polskich władanie ziemią a więc własność ziemi jako fakt stała się prawem własności. Niewątpliwie w wykształcaniu się norm prawnych w tym zakresie wielką rolę odegrał Kościół, który po reformie gregoriańskiej domagał się dla siebie uznania pełnej autonomiczności także w sferze majątkowej<fnref n="31" />. Równolegle potrzeby umacniania władzy politycznej skłaniały rządzących Piastów do badań ziemskich na rzecz popierających ich rządy dworzan i wojów (rycerzy). Respektowanie istniejącego stanu władania nie. Musiało być od razu przejawem prawa, lecz kwestią czysto faktyczną, a w szczególności funkcją zdolności danego rodu do obrony jego władztwa nad ziemią.

Powszechna dostępność pewnego typu dóbr nie rodzi potrzeby tworzenia prawa zabezpieczającego stan posiadania. W obliczu praktycznej łatwości pozyskiwania nowych gruntów pod uprawę, co miało miejsce z pewnością w czasach przedpiastowskich, a także za pierwszych Piastów, istnienie reguł prawa własności w odniesieniu do ziemi było zbędne. Potrzeba powstania prawa własności ziemi narodziła się w następstwie z jednej strony rozwoju rollnictwa i związaną z nim kolonizacją dawnej puszczy, a z drugiej strony była skutkiem kresu faktycznej nieograniczoności dóbr ziemskich. W obliczu rosnącego zainteresowania nowymi terenami pod uprawę, trud i koszt włożony w zagospodarowanie lasu wymagał gwarancji prawnych zapewniających trwałość i nienaruszałność władania. Jak się wydaje na ziemiach polskich te-

<footnote n="31">³¹ Por. K. Kolańczyk, *Studia nad reliktami wspólnej własności ziemi w najdawniejszej Polsce*, Poznań 1950, s. 46 i n...; A. Vetulani, *Przemiany w urządzeniach i życiu prawnym społeczeństwa w początkach państwa polskiego*, w: Z badań nad kulturą prawniczą w Polsce piastowskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 31.</footnote>
go rodzaju przemiany zaszły dopiero w XII i XIII w. i dopiero wówczas można mówić o narodzinach polskiego prawa własności ziemi.

Najdawniejszego polskiego prawa własności nikt nie dekretował. Powstało ono spontanicznie, z naturalnej potrzeby na drodze powszechnego uznania jego reguł. Najstarszą postacią prawa własności było posiadanie dziedziczne. Dziedziczenie ziemi, która wcześniej pozostawała w rękach ojca czy dziadka, legitymizowało jej posiadanie. Ziemia taka była ojcowizną (*patrimonium*), a posiadanie jej było prawe, jeśli znajdowało się w rękach członków danego rodu. Legitymacja tego rodzaju władania ziemią, czyli uznanie go za prawe była oparta na powszechnej społecznej zgodzie, u źródła której tkwiła z całą pewnością reguła wzajemności i rozpowszechnione przekonanie, że tego rodzaju władanie wynika z naturalnego porządku rzeczy.

Rozwój prawa własności ma niewątpliwy związek z nadaniami ziemi przez władców. Pierwsze nadania miały z pewnością charakter prekaryjny (z łaski i do odwołania). Były wzruszalne, zwłaszcza przez następców panującego. Nie mogły one wystarczać, ani na dłuższą metę satysfakcjonować posiadaczy, dlatego niemal równolegle pojawiły się nadania dożywotnie, albo wieczyste czyli dziedziczne, które można uznać za zbliżone do własności. Do formowania prawa własności w Polsce przyczynił się w istotny sposób Kościół. Od czasu reformy gregoriańskiej dążył do uzyskania pełnej niezależności także materialnej, a to oznaczało uznanie go za właściciela użytkowanego mienia. O własności Kościoła na ziemiach polskich można mówić jednak dopiero od XII w., czego dobitnym świadectwem jest bulla Innocentego II z 1136 r. dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, czy bulla papieża Hadriana IV z 1155 r. dla biskupstwa wrocławskiego. W tej ostatniej bulli zawarto następującą klauzulę deklarującą nieruszalność praw biskupów wrocławskich do ich ziemskich posiadłości: Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum licentat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut eas possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere aut aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnibus profutura, salva in omnibus apostolicae sedis auctoritate<fnref n="32" />.

Nie można mieć wątpliwości, że prawo własności ziemi występowało w czasach Księgi henrykowskiej, a więc w XIII w. Znajduje to potwierdzenie w zawartych w niej relacjach. Dowodem istnienia własności jako prawa są w szczególności przypadki ochrony tego prawa przed aktami bezprawia. Można było bowiem wykazawszy przed sądem swoje prawo odzyskać przedmiot własności. Przekonuje o tym choćby przykład Jana z Osiny, który odzyskał w sądzie od swoich wnuków wieś Muszkowice, dowodząc bezprawności ich władania<fnref n="33" />.

<footnote n="32">³² Codex diplomaticus nec non epistolaris Silesiae, t. I (971-1204), ed. K. Maleczyński, Wrocław 1956, nr 35, s. 84.</footnote>

<footnote n="33">³³ § 129, s. 158.</footnote>
Terminologia Księgi dla określenia własności nie jest jednolita. Posługi-
wano się następującymi terminami: *proprietas*<fnref n="34" />, *dominium*<fnref n="35" />, *perpetua po-
sessio*<fnref n="36" />, *iure haereditario perpetua possessio*<fnref n="37" />. Odzwierciedlało to zapew-
ne stan zróżnicowania w zakresie własności, która nie miała jednej postaci.
Istniały bowiem różne rodzaje własności zależnie od przedmiotu, podmiotu,
sposobów nabycia, zakresu obciążeń. Każdy z wymienionych czynników de-
terminował w istotnym zakresie treść prawa własności. Występujące na kar-
tach Księgi rodzaje własności to: książęca, rycerska, duchowna (biskupia,
klasztorna), wieśniacza. Dodatkowe odmiany to własność kobiet i małolet-
nich. Ze względu na przedmiot własność dzieliła się na własność gruntową
i własność ruchomą.

Szczególnie ważnym kryterium kreującym różne rodzaje własności był
sposób jej nabycia. Nabycie w drodze dziedziczenia było źródłem dziedzicz-
nego posiadania albo dziedzictwa (haereditas). Tego rodzaju własność dawa-
ła nasilniejsze prawo do ziemi, w zasadzie niewzruszalne. Innym rodzajem
była własność zakupna czyli nabyta poprzez czynność prawną taką jak sprze-
daż, zamiana, zastaw, darowizna. Jeżeli własność ta należała do dziedzictwa
sprzedawcy, była ona ograniczona prawami bliższości krewnych pierwotnego
zbywcy (prawem piewokupu lub odkupu), chyba że aktowi zbycia towarzy-
szyła całkowita rezygnacja z tych praw przez jego krewnych po mieczu. Zwy-
kle więc w aktach sprzedaży brali udział wszyscy żyjący dziedzice. Natomiast
krewni sprzedawcy nie mieli praw bliższości do własności nie należącej do
ich dziedzictwa, a więc nabytej przez niego za jego życia na innej drodze niż
dziedziczenie. To rozróżnienie znajduje na kartach Księgi henrykowskiej
szczegółowe objaśnienie w formie obszemej wypowiedzi prepozyta Wincen-
tego: „wiedzieć powinniecie panie opacie, że u pradziadów naszych i ojców
z dawna ustanowione zostało, iż jeżeli ktoś z rodu Polaków sprzedaży jaką-
kolwiek swoją ojcowiznę, to jego dziedzice będą mogli później odkupić. Lecz
może wy Niemcy niezupełnie rozumiecie, co to jest ojcowizna? Byście prze-
to w zupełnieści zrozumieli, wytłumaczę wam to: Jeżeli cośkolwiek posia-
dam, co dziadek mój i ojciec zostawili mi w posiadanie, to jest moja praw-
dziwa ojcowizna. Jeżeli ją komuś sprzedam, dziedzice moi mają wedle pra-
wa naszego możność zażądania zwrotu. Lecz jakąkolwiek posiadłość nadał
mi książę pan za moją służbę lub z łaski, to ją sprzedaję – także wbrew wo-
li moich krewnych – komukolwiek zechcę, bo dziedzice moi nie mają pra-
wa żądania zwrotu odnośnie do takiej posiadłości”<fnref n="38" />.

<footnote n="34">³⁴ cum dominus Nycolaus nostram provinciam primo intravit, nihil in ea proprietatis habuit (§ 8, s. 244).</footnote>

<footnote n="35">³⁵ § 150, s. 328; § 191, s. 363.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ totum territorium de Ceplowod in possessionem perpetuam possideret (§ 46, s. 256).</footnote>

<footnote n="37">³⁷ sprzedaż na posiadanie prawem dziedzicznym (vendidit iure hereditario possidendam) (§ 70, s. 104, 267).</footnote>

<footnote n="38">³⁸ § 856, s. 120.</footnote>
Prawo bliższości w Księdze henrykowskiej pojmowane jest jako prawo przedmiotowe (obiektywne). Potwierdza to wyżej przytoczona wypowiedź prepozyta Wincentego, iż prawo to *u pradziadów naszych i ojców ustano-wione zostało*<fnref n="39" />. Skuteczność prawa bliższości dowodzi historia lasu Głębowic<fnref n="40" />. Las ten został odebrany klasztorowi przez księcia i wydany książęcym wieśniakom. Wystąpili oni do księcia ze skargą, iż las ten został zabrany ich przodkom gwałtem przez przemoc przez notariusza Mikołaja. Powoływali się na swoje prawo dziedziczne, argumentując, że stary Głąb był rodzonym bratem naszego dziadka Pirosza<fnref n="41" />.

Kwestia genezy prawa bliższości krewnych zrodziła szereg kontrowersji w nauce polskiej<fnref n="42" />. Część uczonych upatrywała w nim formę reliktową pierwotnej współwłasności rodowej (O. Balzer, Z. Wojciechowski, K. Kolańczyk). Według innych prawo to powstało w związku z rozwojem prawa spadkowego w XII w. i nie ma związku z dawną współwłasnością rodową ziemi (R. Hube, S. Arnold, K. Koranyi, B. Lesiński). Jednym z argumentów, jakie według Arnolda przemawiają za wymienioną tezą jest przytoczona wyżej wypowiedź prepozyta Wincentego z Księgi henrykowskiej<fnref n="43" />. Z kolei Juliusz Bzdach, Józef Matuszewski, Władysław Sobociński, Zygfryd Rymaszewski doszukują się genezy prawa bliższości w okresie indywidualizacji własności w celu ochrony warstw feudalnych, a jego powstanie datują na początek epoki feudalnej. Ten ostatni pogląd podzielają autorzy podręczników i synteza historii państwa i prawa.

Wydaje mi się, że w dyskusji nad genezą prawa bliższości Księga henrykowska może dostarczyć nieco więcej danych, niż przytoczona wyżej wypowiedź prepozyta Wincentego. Z zawartych w Księdze opisów wynika, że prawo bliższości nie służyło wyłącznie interesom warstw feudalnych, lecz wszystkich posiadaczy ziemi, a więc także warstwie chłopskiej. Dowodzi tego przedstawiona w Księdze historia Głębowic<fnref n="44" />. Wypada też zwrócić uwagę na fakt, że we wskazanych w Księdze przypadkach sporów z krewnymi zbywcy na tle prawa bliższości ich koniec następował dopiero, gdy dochodziło do rzeczywistego zadośćuczynienia materialnego uprawnionych. Klasztor henrykowski czynił tak, pomimo wygranych nawet procesów. W ten sposób zakończył się konflikt z Piotrem Stoszowicem o posiadanie lasu Schoenwalde (108), a także inne. Piotr Stoszowic – czytamy w Księdze – „odgrażał się tak dalece, że nikt z ramienia klasztoru nie śmiał tam zamieszkać”. Z ko-

<footnote n="39">³⁹ apud *attavos nostros et patres ex antiquo statutum est* (§ 86, s. 280).</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ § 85, s. 118.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ § 85, s. 118.</footnote>

<footnote n="42">⁴² Przegląd wypowiadanych w tym zakresie poglądów przedstawił Z. Rymaszewski, *Prawo bliższości krewnych... op.cit.*, s. 164 i n.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ S. Arnold, *Możnowładztwo polskie w XI-XII wieku, „Przegląd Historyczny”*, t. 25, 1925, s. 6.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Por. § 85, s. 118.</footnote>
lei w opowieści o Muszkowicach występuje wzmianka o podpałeniu przez Burharda syna Jeszka, jednego z dziedziców zbywcy, owczarni w Muszkowicach. Natomiast Andrzej i Jeszek, synowie Jana Osiny, który sprzedał Muszkowice jeszcze za życia ojca miotali ciężkie groźby przeciwko temu klasztorowi z powodu Muszkowic<fnref n="45" />. Przykłady powyższe jednoznacznie wskazują, że krewni (dziedzice) zbywcy manifestowali subiektywne poczucie krzywdy z powodu utraty ojcowizny. Prowadziło ich to do aktów zemsty w stosunku do klasztoru. Były to jednak gesty rozpaczy i bezsilności, a nie wykonywania prawa. Owo zagrożenie pokoju społecznego w obliczu aktów zbycia nieruchomości, będące rezultatem subiektywnego poczucia krzywdy u dziedziców zbywcy stanowiło jednak okoliczność istotną w genezie prawa bliższości we wczesnośredniowiecznej Polsce. Jego reguły powstały spontanicznie jako prawo zwyczajowe z potrzeby zagwarantowania pokoju społecznego. Tak więc prawo to mogło powstać dopiero w okresie wykształconego prawa spadkowego, w czasach powstania własności indywidualnej.

Własność ziemska z jaką spotykamy się w Księdze henrykowskiej podlegała obciążeniom. Były to w pierwszej kolejności rozmaite posługi, a zapewne daniny na rzecz księcia, które wchodziły w zakres tradycyjnego ius ducale. Obciążenia te obejmowały zarówno własność rycerską, jak też wieśniaczą. Dodatkowo na własności wieśniaczej (chłopskiej) ciążyła dziesięcina na rzecz biskupa, proboszcza czy jakiegoś instytutu kościelnego.

Wraz ze wsiami lokowanymi na prawie niemieckim pojawiła się własność sołtysia i kmieca. Ta pierwsza miała wszystkie cechy własności lennej, w szczególności przez to, że sołtysi byli zobowiązani do służby wojskowej na rzecz księcia. Znalazło to także potwierdzenie na kartach naszej księgi w opowieści o sołtysie Zygfrydzie Rindfleisch, który starał się być usłużny rycerzom tej ziemi, a ponadto samemu księciu Bolesławowi, własną wiedziany wolą, zaczął służyć z jednym wierzchowcem i w swej pysze trwał tak długo, że pan opat nie mógł więcej tego znosić, lecz go – chociaż z trudnociami – wykupił ze sołectwa<fnref n="46" />. Skupienie sołectwa przez klasztor nie oznaczało automatycznego anulowania obowiązku służby wojennej na rzecz księcia. [...] ponieważ to sołectwo – czytamy w naszej kronice – Zygfryd obciążał obowiązkiem służby z jednym koniem, wypadło panu opatowi wykupić tego konia u księcia za 40 grzywien i w ten sposób przywrócił to sołectwo do dawnej wolności<fnref n="47" />.

W XIII w. książęta rezygnowali z ius ducale na drodze immunitetów (przywilejów immunitetowych). Korzystali z nich zarówno rycerze, jak i Kościół. Z reguły zwolnienie obejmowało ludność zamieszkałą w dobrach rycerskich lub kościelnych. Księga henrykowska dostarcza wiele przykładów takiego uwalniania dóbr z obciążeń na rzecz panującego księcia. Źródłem

<footnote n="45">⁴⁵ § 138, s. 165.</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ § 160, s. 184-185.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ § 160, s. 185.</footnote>
tego były książęce przywileje. Należy zwrócić uwagę, że uwolnienia poddanych od ciężarów prawa książęcego było dla księcia aktem roztropnym. Wiązało się z jednoczesnym przereorganizowaniem podstaw materialnych funkcjonowania państwa, którego finanse oparto przede wszystkim na czynszach pieniężnych pobieranych od chłopów w dobrach książęcych i podatkach od pozostałej ludności. Immunitety były w ogólności instrumentem postępu społecznego i gospodarczego. Niwelując dotkliwe posługi osobiste i daniny w naturze, promowały inicjatywę prywatną i gwarantowały konieczną wolność w sferze ekonomicznej.

Na kartach naszego źródła spotykamy charakterystyczny dla wieków średnich podział własności na zwierzchnią i podległą. Właściwością podległą mogła być zarówno własność rycerska, jak też własność chłopska. Właścicielem podległym wszystkich swoich nabytych na Śląsku dóbr ziemskich był wspomniany już fundator klasztoru – Mikołaj. Przekazanie przez niego na własność klasztoru jego dóbr ziemskich wymagało dla swej ważności zgody księcia, o którą nie było bynajmniej łatwo. Mikołaj uzyskał ją urządziwszy dla księcia i członków jego dworu biesiadę w swoim dworze w Henrykowie. Skorzystał z pośrednictwa obecnych na biesiadzie trzech biskupów, których prosił ażeby wybrali stosowną chwilę, w której będą mogli w tej sprawie wyjednać zgodę księcia<fnref n="48" />.

Podległa własność przynależała także wieśniakom książęcym (rustici proprii ducis)<fnref n="49" />. Potwierdza to zapis o Kołaczowie, założonym przez starego wieśniaka książęcego Kołacza. Jego dziedziców, którzy byli w niedostatku, usunął z dobrą ich wolą, dawszy im podarki wspomniany wyżej Mikołaj<fnref n="50" />. Inny tego rodzaju przykład to wspomniane wyżej Głębowice, będące pierwotnie lasem nadanym przez księcia Bolesława Wysokiego (+ 1201) wieśniakowi imieniem Głąb do wykarczowania. W kilkanaście lat potem, Piroszowice, jego stryjeczni wnukowie domagali się od księcia wydania tego lasu powołując się na swoje prawo dziedzictwa<fnref n="51" />.

Szczególną postać własności ziemskiej w dawnej Polsce stanowiły niedziały rodzinne czyli współwłasność rodzinnego majątku przysługująca najblizszym krewnym. Istota niedziału polegała na wspólnocie uprawnień w stosunku do całego majątku, przysługująca jego uczestnikom. Była to w swej istocie współwłasność, którą współcześnie określa się jako współwłasność łączną albo współwłasność do niepodzielnej ręki<fnref n="52" />. O takim niedziale opo-

<footnote n="48">⁴⁸ § 6, s. 70.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ § 32, s. 252; s. 276, 277, 282, 297</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ § 38, s. 87.</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ § 82-85, s. 116-118.</footnote>

<footnote n="52">⁵² S. Płaza, *Historia prawa w Polsce... cześć 1*, s. 271. O niedziałach w dawnej Polsce czyt.: B. Waldo, *Niedział rodzinny w polskim prawie ziemskim do końca XV stulecia*, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967. Zob. też: J. Bardach, *Niedział w statutach litewskich na tle praktyki*, w: *tegoż, Studia z ustroju i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVII w.*, Warszawa 1970, s. 132.</footnote>
wiada Księga henrykowska przedstawiając koleje nabycia Raczyc. Wieś ta
pierwotnie należała do czterech braci, Polaków, komorników książęcych. Je-
den z nich o imieniu Żupczy, oddzielił się od braci i wziął czwartą część po-
siadłości dla siebie. Pozostali trzej mieszkali w *jednej chacie i na wspólnym
chlebie*. Istnienie niedziału miało istotne konsekwencje spadkowe. W razie
bezdzietnej śmierci, któregoś z członków niedziału, jego udział w niedziale
przypadał pozostałym. Wyłączony od dziedziczenia po nim, był natomiast
krewny wydzielony. Tak było właśnie w przypadku Raczyc. Wskutek bezpoś-
tomnej śmierci dwóch braci, ich udziały przypadły trzeciemu, to jest Gniew-
kowi Wodzie. Tym samym stał się on samodzielnym dziedzicem trzech czwart-
tych tej wsi, podczas gdy wcześniej wydzielony Żupczy posiadał tylko jedną
czwartą<fnref n="53" />.

W drugiej połowie XIII w. wystąpiła na Śląsku recepcja prawa lennego.
Przejawy tego procesu odzwierciedla w Księdze henrykowskiej dalsza hi-
storia wspomnianych już Raczyc. Za panowania księcia Bolka (pod koniec
XIII w.) prawo własności Raczyc przysługujące dotychczasowym dziedzi-
com zostało zakwestionowane przez starszych rycerzy dokonujących po-
działu kraju. Najprawdopodobniej dziedzice ci nie potrafili udowodnić pra-
wa do dziedzicznego i wieczystego posiadania swojego majątku. Książę za-
mierzał ich z dóbr tych usunąć, ale ostatecznie zgodził się pozostawić je
w ich władaniu w charakterze lenna. Dziedzice Raczyc jako lennicy księcia
zobowiązali się do służby ze swej posiadłości na rzecz księcia na jednym
koniu<fnref n="54" />. Prawo książęce z lenna mogło być przez księcia darowane czy
sprzedane. W pocz. XIV w. swoje zwierzchnie prawo do Raczyc książę da-
rował tytułem wynagrodzenia szkód poniesionych w wyprawie wojennej ry-
cerzowi Rudegerowi z Hugowic. Nabycie tego prawa zostało uznane za pra-
wo kupna<fnref n="55" />. Z kolei wszyscy, zarówno senior Rudeger z Hugowic, jak też
jego lennicy, których określono w Księdze terminem wszyscy razem żyjący
dziedzice, dokonali sprzedaży wsi w całości na rzecz klasztoru. Dokument
rezygnacji z prawa wystawił rycerz Rudeger w dniu św. Małgorzaty (12 lip-
ca) 1305 r.<fnref n="56" />.

Recepcja prawa lennego połączona została z uporządkowaniem obowiąz-
ków, jakie ciążyły na właścicielach dóbr rycerskich w stosunku do księcia.
Przejawem tego były specjalne rejestry skarbowe prowadzone na dworach,
w których notowano, na kim i z jakiego tytułu ciąży obowiązek służby ksią-
żecej. O tego rodzaju rejestrze wzmiankował dokument z 1309 r. przytoczo-
ny w naszej Księdze<fnref n="57" />.

<footnote n="53">53 § 166, s. 189.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ § 165-167, s. 189-190.</footnote>

<footnote n="55">55 § 168, s. 191.</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ § 170, s. 192-194.</footnote>

<footnote n="57">57 § 183, s. 205.</footnote>
II.4. Obrót prawny. Księga henrykowska daje niezwykle wyrazisty obraz czynności prawnych, których przedmiotem były dobra ziemskie. Były to rozmaite czynności, jak sprzedaż, zamiana, darowizny między żyjącymi i na wypadek śmierci, testament, zastaw<fnref n="58" />.

Wymogiem skuteczności prawnej rozporządzeń dobrami ziemskimi było dokonywanie ich przed księciem i baronami, a więc na wiecu. Na przykład w 1229 r. rycerz Albert z Brodą z Ciepłowody przed udaniem się na krucjatę do Prus wobec księcia pana i baronów darował klasztorowi henrykowskemu całe swoje dobra „w wieczyste posiadanie” w razie, gdyby nie wrócił z wyprawy<fnref n="59" />. Dokonywanie czynności prawnych na wiecach sądowych miało na celu zapewnienie danej transakcji jawności i tym samym legalności. Uczestnicy wiecu byli jednocześnie świadkami czynności prawnej, którzy w razie sporu mogli zaświadczyć o dokonaniu danego aktu prawnego. Pewne znaczenie mogło mieć także i to, że poprzez rezygnację z dóbr wobec baronów i księcia, ten ostatni dowiadywał się na kogo przeszły obowiązki z tytułu ius ducale, a później obowiązki lenne. Nie odnosilo się to rzecz jasna do dóbr immunizowanych.

Badane źródło śląskie pozwala prześledzić rozwój istytucji pisemnego dokumentu i praktykę jego użycia w obrocie cywilnoprawnym. Pierwotnie nie sporządzano żadnego pisemnego dokumentu potwierdzającego dokonanie danej czynności prawnej. Rozporządzenie wspomnianego wyżej Alberta z Brodą miało wyłącznie formę ustną. „...w owych dniach – przypomniał autor Księgi – byli ludzie prostoduszni, bez żółci złości, nie żądano wówczas od księcia pana przywileju w tej sprawie”<fnref n="60" />. W ciągu wieku nastąpiła jednak zmiana świadomości prawnej. W obrazowy sposób wyrażono to we wstępie przywileju w sprawie wolności Raczyc z 1309 r.: Ponieważ jedno pokolenie mija, a drugie nadchodzi i nic stałego nie ma pod słońcem, zapobiegliwa pomysłowość dawnych ludzi postanowiła uwieczniać czyny śmiertelników za pomocą odpowiednich świadków i spisywania dokumentów<fnref n="61" />. Najstarszy dokument, o jakim mowa jest w Księdze, pochodził z 1239 r. i dotyczył nabycia Bobolic od skazanych na śmierć rycerzy, dziedziców tej wsi<fnref n="62" />. W większości dokumentów ich wystawcą był książę samodzielnie lub wespół z drugim księciem współrządzącym. Miało to miejsce obowiązkowo tam, gdzie w grę wchodziły nadania książęce, a także w przypadkach konfirmowania rozporządzeń wieczystych prawami rzeczowymi dokonywanych przez osoby prywatne. Jak wiadomo, rozporządzenia te czyli rezygnacje z prawa (resignatio-nes iuris) miały miejsce przed obliczem księcia, z reguły na wiecach. Kan-

<footnote n="58">⁵⁸ Zastaw sumy posażnej (128, s. 157).</footnote>

<footnote n="59">⁵⁹ § 46, s. 90</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ § 46, s. 90. W innym miejscu KH informuje, że „przywileju nie wydano, gdyż o niego wówczas „nie proszono” (§ 67, s. 101).</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ § 183, s. 203.</footnote>

<footnote n="62">⁶² § 60, s. 98.</footnote>
celaria książęca „na prośbę” zainteresowanej strony wystawiała wówczas przywilej czyli dokument. Dokumenty wystawiane przez inne osoby, a więc urzędników książęcych, same strony uczestniczące w transakcjach<fnref n="63" />, podwójciego działającego z ramienia wójta miasta<fnref n="64" /> czy wybranych mieszczan z miasta<fnref n="65" /> pochodzą z początku XIV w. Przez cały ten okres dokumenty zachowywały charakter wyłącznie poświadczeniowy. W każdym z nich na końcu podawano imiona i tytuły świadków aktu prawnego. Wymienianie tych osób stanowiło gwarancję autentyczności dokumentu i wiarygodności aktu prawnego. W dokumentach książęcych świadkami byli przebywający na dworze urzędnicy i znaczniejsi komesi, niekiedy także biskupi. Z czasem grono świadków dokumentu uległo poszerzeniu o osoby nieco mniejszej rangi<fnref n="66" />. Warto odnotować, że w dokumencie wystawionym w 1282 r. przez Jeszka Nikoszowica, w którym zrzekał się on swych praw do wsi Muszkowice, przekazując je księciu w zamian za przywrócenie go do łask (darowanie win), figurował jako świadek Jakub, doktor praw.

Szczególnym rodzajem czynności obrotu prawnego ziemią były nadania książęce. W swej istocie prawnej były one darowizną, a więc nieodpłatnym rozporządzeniem majątkowym przenoszącym prawo własności. Od zwyczajnej darowizny nadania książęce różniły się jednak po pierwsze tym, że z reguły połączone były z immunitetem, po drugie mogły zawierać różnorodne klauzule ograniczające skuteczność prawną dokonanego rozporządzenia. Nadanie mogło mieć charakter czasowy, na przykład dożywotni, odwoływany, wieczysty, prekaryjny czyli zależny od woli księcia.

Obrót prawny doznawał ograniczenia wskutek prawa bliższości krewnych. Pozwalało ono na wzruszania aktów zbycia *ex post*. Dowodzi tego sprawa Jana, syna Stefana. Po dojściu do *rozumnego wieku* zakwestionował on *polskim obyczajem* sprzedaż Skalic przez swojego ojca. Opat henrykowski zawiarł z nim ugodę. W zamian za zakupione mu dwa „małe łany na wieczyste posiadanie prawem dziedzicznym”, Jan zrezygnował wieczyście w imieniu także swoich krewnych i dziedziców z wszelkiego prawa i wszelkiej władzy (*omne ius et omnem iurisdictionem*), jaką miał lub mógł mieć w *pomienionej posiadłość* swego ojca w *Skalicach*. Rezygnacja odbyła się na wiecu w obecnosci księcia i baronów<fnref n="67" />.

<footnote n="63">⁶³ Por. dokument z 14 stycznia 1309 r. wystawiony przez Kiliana z Hugowic w sprawie rezygnacji Jeszka z jego praw dziedzicznych do Raczyc (§ 176, s. 198).</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ Oświadczenie Jana, wójta z Muensterbergu w sprawie spłacenia Jeszka, z 13 czerwca 1309 r. (§ 177, s. 199).</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ Uwierzytelnione pieczęcią miejską oświadczenie 4 mieszczan z Muensterbergu w sprawie łącznej zapłaty za Raczyce z 13 czerwca 1309 r. (§ 179, s. 200-201).</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ Świadkami dokumentu księcia Henryka IV z 1288 r. byli: Piotr, prepozyt kościoła św. Krzyża, Jakub, kustosz tamże, Szymon Gallik, Pakosław marszałek, Herman z Eichelburn, Henryk Blesow. Dokument zredagował Ludwik, notariusz nadworny. § 143, s. 169-170.</footnote>

<footnote n="67">⁶⁷ § 69-72, s. 103 i n.</footnote>
Z obrotem ziemią łączy się ściśle zagadnienie wytyczania granic dóbr ziemskich. Odbywało się to w drodze tak zwanego ujazdu, czyli objazdu granic przez książęcego komornika. Ujazd miał na celu ustalenie granic. Wtedy bowiem sypano kopce graniczne, a w lesie wyrębywano znaki na drzewach<fnref n="68" />. Po dokonaniu ujazdu komornik przekazywał dobra ziemskie nabywcy w oznaczonych granicach. Komornik działał w zastępstwie samego księcia, który w przypadkach większej wagi dokonywał ujazdu osobiście. W związku z zawłaszczaniem puszczy leśnej ustalanie granic przybierało niekiedy formy szczególne. Granice wytyczano wtedy przy pomocy ognisk palonych na wzgórzach. Dym z ogniska gnany wiatrem wytyczał linię graniczną, którą zaznaczano wyrębując na drzewach znaki<fnref n="69" />.

Przedmiotem obrotu były też prawa. W Księdze henrykowskiej znajduje liczne przykłady wykupywania „dziedzictwa” w znaczeniu skupywania uprawnie z tytułu bliższości do wykupu czy pierwokupu. Inne przypadki aktów, których przedmiotem były prawa to wykupywanie od księcia należnych mu posług czy danin i uzyskiwanie tym samym wieczystej wolności.

W XIII w. w porównaniu ze Śląskiem obrót ziemią w innych częściach ówczesnej Polski był z pewnością škromniejszy. Świadectwo tego faktu znajdujemy w samej Księdze w odniesieniu do Wielkopolski. Bogusza i Paweł, synowie Racława, którzy dokonali zamiany części rodzinnych Brukalic na Śląsku na źreb we wsi Ochla w Wielkopolsce skarżyli się następnie, że w tej prowincji nikt nie dba o kupienie tu czegokolwiek<fnref n="70" />. Chcąc wymusić kupno na opacie henrykowskim, zagrozili porzuceniem swego źrebu w Ochli. Opat chcąc nie chcąc musiał się zgodzić. Uczynił tak zapewne z obawy przed wzruszeniem aktu nabycia Brukalic.

### III.
Księga henrykowska stanowi świadectwo niezwykle wielkiego przełomu, jaki nastąpił w wieku XIII. Był to wiek transformacji, której przejawem było przejście od gospodarki rolnej naturalnej do towarowo-pieniężnej, przebudowa istniejących wsi, zakładanie nowych, stałe powiększanie areału upraw na skutek masowego zawłaszczania, a następnie karczowania lasów<fnref n="71" />. Za symbol odchodzących czasów można uznać opowieść o Boguchwale Czeschu, którego żona, młła codziennie mąkę na ręcznych żarnach. Było to bardzo męczące zajęcie, skoro – jak czytamy w księdze – mąż jej litując się nad nią zwracał się do niej słowami, zdradzającymi niewątpliwie jego sentyment: *Daj, ać ja pobruczę, a ty poczywaj i zastępował ją przy uciążliwym obracaniu żaren. Od owego wyrazu pobruczę, który naśladował dźwięk kręcących*

<footnote n="68">⁶⁸ § 88, s. 121.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ § 111, s. 140.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ § 116, s. 146, 302.</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ P. Górecki, *Economy, Society and Lordship in Medieval Poland 1100 – 1250*, New York – London 1992, s. 17.</footnote>
się kamieni, wzięła się następnie nazwa wsi Brukalice<fnref n="72" />. W czasach, kiedy powstawała Księga, była to jednak przeszłość. Żarna domowe zastępywały młyny wodne lub wiatraczne upowszechniane dzięki osadnictwu na prawie niemieckim<fnref n="73" />.

W omawianym źródle znajdują swoje odzwierciedlenie procesy osadnicze na prawie polskim i niemieckim. W czasach pisania Księgi to ostatnie zdo-było pozycję dominującą. Jako pierwszy wymieniony w księdze przywilej lo-kacyjny na założenie wsi na prawie niemieckim to przywilej dla sołtysa Me-nolda z 1221 r. na założenie wsi Budzów do zasiedlenia. Lokacja ta jednak zakończyła się niepowodzeniem<fnref n="74" />.

Księga śląskich Cstersów jest niezwykle wiarygodnym źródłem oddają-cym rzeczywistość prawną doby wielkich przemian. Jest ona świadectwem rosnącego znaczenia prawa cywilnego w związku z rozwojem prywatnej wła-sności ziemskiej. Ujawnia ona wszystkie najważniejsze jego tendencje roz-wojowe, którego normy okazywały się potrzebne dla zagwarantowania spo-kojnego posiadania i użytkowania ziemi. Były one niezbędnym warunkiem gospodarczego postępu, jaki następował w XIII w. w związku poszerzeniem areału upraw rolnych. Bez ram prawnych postęp ten nie miał szans. Prawo cywilne rozwijało się w sposób spontaniczny, bez dekretowania jego reguł w formie ustawodawczej. Czynnikiem sprawczym była z jednej strony wola panującego, który poprzez swój wymiar sprawiedliwości dawał ochronę rosz-czeniom uznawanym za uprawnione, z drugiej strony na rozwój prawa rz-e-czywisty wpływ wywierała wola samych zainteresowanych. To strony same, poprzez ugody i kompromisy kształtowały swój stan posiadania, stwarzając tym samym pierwowzory reguł postępowania uznawanych za właściwe.

Rządy prawa występują tam, gdzie prawo stanowi podstawową regułę po-stępowania, a naruszenie tych reguł rodzi negatywne konsekwencje dla naru-szającego. Księga henrykowska jest dowodem, że w Polsce XIII w. na dro-dze prawa można było bronić swoich interesów. Gdyby było inaczej, doku-ment tego rodzaju nigdy by nie powstał.

<footnote n="72">⁷² § 113, s. 141-142. Zob. J. Matuszewski, *Najstarsze polskie zdanie prozaiczne. Zdanie henrykowskie i jego tło historyczne*, Wrocław i in. 1981, s. 131.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ P. Górecki, *Economy, Society... op.cit.*, s. 109, 288.</footnote>

<footnote n="74">⁷⁴ § 95-96, s. 126. Zob. M. Cetwiński, *Sołtys Menold, czyli fiasko książęcych planów (Z Księgi henrykowskiej)*, Studia nad historią państwa i prawa polskiego, IV Łódź 1999, s. 29-35. O rozwoju i znaczeniu prawa niemieckiego w XII-XIII wiecznej Polsce szeroko pisze Piotr Górecki w cyt. wyżej opracowaniu pt. *Economy, society and Lordship in Medieval Poland 1100-1250*.</footnote>
LE POUVOIR DE PRINCE, LES ASSEMBLÉES JUDICIAIRES ET LE DROIT
DE LA PROPRIÉTÉ EN SILESIE DE XIIIe SIÈCLE DANS LA LUMIÈRE
DU LIBER FUNDATIONIS DE HENRYKÓW

Résumé

La propriété des biens du Couvent cistercien à Henryków en Silesie se formait en résultat
de divers acts d'acquisition (les dons, les achats, les échange, les gages). L'institution du retrait
lignager créa un danger pour l'état de possession du Couvent à cause de la signification bien
grande de celui-là dans les rapports juridiques en Silesie de XIIIe siècle. Pour défendre sa
possession, dans le Couvent fut rédigé un livre dans lequel on décrivait dans la manière très
detaillée l'histoire de l'acquisition en propriété de tous les biens du Couvent. Le titre original
de ce livre est le Liber fundationis Claustri Sanctae Marie Virginis in Heinrichow (Voir éditions:
P. Bretschneider, Das Grundungsbuch des Klosters Heinrichau, Breslau 1927; Liber
Fundationis.... Księga Henrykowska, éd. par Roman Grodecki, Wrocław 1991). Composé de
deux chapitres, le Livre de Henryków est une espèce de chronique qui raconte l'histoire du
Couvent de sa fondation en 1227 jusqu'aux ans 1269/1273 (chapitre Ier) et des faits du dernier
quart du XIIIe et du début du XIVe siècle (chapitre II). Il est la source historique qui permet
de bien connaitre les rapports sociaux et économiques existants en Silesie au XIIIe siècle. Les
historiens du droit s'intéressaient au Livre de Henryków à cause de sa valeur comme source de
la connaissance de l'ancien droit polonais coutumier, bien que celui n'est pas du tout un
coutumier typique. Dans l'article, son auteur s'occupe surtout la position du prince vue à travers
du Livre de Henryków. Il présente le rôle de l'assemblée judiciaire dans l'administration de la
justice en Silesie de l'époque. Il décrit aussi le développement du droit de la propriété des biens
fonciers en Pologne au XIIIe siècle.