Ambroise Jobert, L'état polonais, la liberté religieuse et l'église orthodoxe au XVII siècle, Revue d'histoire politique et constitutionnelle nr 19-20, 1955 s. 236-243.

Autor jest jednym z rzadkich historyków zachodnich, który zna język polski i kulturę polską. W pracach swych uwzględnia najnowszą literaturę, zagadnienia ujmuje głęboko, jasno i przejrzyste.

Problem omawianego artykułu polega na zagadnieniu, czy rozszerzenie się unii na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej było wyniklem ucisku, stosowanego przez państwo, czy też innych przyczyn. Autor analizuje czynniki polityczne zaangażowane w dziele unii lub też je zwalczające, szeroko charakteryzuje „prawosławną kontrreformację" metropolity Mohliły. Przyszłość prawosławia polskiego była uzałeinona od powodzenia dzieła tego, niosącego renesans intelektualny i duchowy, który umożliwiał przeciwstawienie się łacińskiem. Prof. Jobert podkreśla bezstronność Władysława IV i zaznacza, że pod rządami jego unia wytrzymała współzawodnictwo odradzającej się dyzunił.

Przyczyny „drugiej unii", obejmującej Ruś Czerwoną na przełomie XVII i XVIII wieku wiąże autor z wojnami tureckimi. Nie było tu żadnego udziału państwa. O ile Zygmunt III nie groził i nie stosował repreśsi, a tylko obiecywał dostęp biskupów do senatu, o tyle za Jana III nie było nawet nadziei na korzyści polityczne. Odpada w ten sposób kolportowana na zachodzie opinia, że Polska przemocą narzucała jedność religijną. Głównye przyczyny unii to była wyższość kultury łacińskiej. Kler świecki łaciński nie podtrzymywał unii, która znajdowała przyjaciół tylko w zakonach (jezuici, dominikanie, teatyni). Wyższość kultury, a nie bezziny król czy szlachta, bardzo przywiązana do wszelkich swożbod, zadecydowała o wydarzeniach. Autor pominał tu dzieje reformy bazylianów i ich rolę. Pozatem ujęcie zagadnienia jest jasne i przekonywujące.

Karol Górski

Ks. Jan Koceniak, Antoni Sebastian Dembowski biskup włocławski, pomorski, Studia historico-ecclesiastica 8, Warszawa 1953, ss. VII + 302.

A. S. Dembowski (* 1. II. 1682 w Zembrowie † 22. IX. 1763 w Błt-kowie) w kościelnopolitycznych dziejach XVIII-wiecznej Polski prezen-tuje się jako postać drugoplanowa. Potomek ziemiańskiej, mocno pod-upadłej rodziny torował sobie drogę początkowo do świeckiej kariery; nadzieje wiązał z poparciem kanclerza J. Ch. Załuskiego, później z na-stępcą jego na kanclerskim urzędzie Janem Szembekiem i z tym ostat-nim szczególnie zaprzyjaźniony wysunął się na szerszy nieco teren politycznego życia otrzymując stanowisko regenta kancelarii kor., a w 1730 r. godność koronnego referendarza. Od tej chwili było już trochę łatwiej rozwinać aktywność dworską, tym bardziej, że i środki

finansowe poprawiły się znacznie (zakupił starostwo płockie za sumę 50.000 złp.), — szansą najistotniejszą jednak dla losów Dembowskiego okazała się przyjaźń Augusta II: król traktował go jako swego faworyta i weiągnął m. in. do ekskluzywnej choć mało sławnej „Société de la Table Ronde" zwanej „Bractwem wrogów wstrzemięliwości"... Jakkol-wiek chciłoby się więc być łaskawym w ocenie tego okresu przeszłości Dembowskiego, sam fakt choćby przynależenia do owej society na pewno nie przynosi zaszczytu. Z tej samej grupy wyrosła zresztą spora liczba innych osobistości takich jak Lipski, Bieliński, Flem-ming et tutti quanti saskiej dyplomatycznej ekipy; Dembowski był z nią sprzymierzony. Mając lat z górą czterdzieści wszedł i w koligacje familijne z tąt sferą, zawierając małżeństwo z krewną kanclerza, Salomeą Zuzanną Rupniewską; z małżeństwa miał trzech synów i córkę — gdy zaś umarła żona, Dembowski w II. 1736—37 zapewne ku zdumieniu wielu postronnych osób przyjął z namowy dworu świę-cenia kapłańskie i sakrę biskupią. W latach 1736—1752 był biskupem płockim, od r. 1752—1763 biskupem włocławskim.

Postać, chciłoby się rzec, już od pierwszego rzutu oka typowa dla saskich czasów. I lata życia Dembowskiego niemal dokładnie pokry-wają epokę saskiego władania Polską; z miejsca narzucza się więc pyta-nie czy takiej postaci wartalo poświęcać obszerną pracę opublikowaną w Studia historico-ecclesiastica? Sam autor — J. K. — w jakiejś fazie tworzenia miał chyba też wątpliwość co do słuszności własnego wysiłku (por. s. VJ), doszedł jednak do przekonania iż rzecz jest warta zachodu. Postąpił słusznie; intelektualna uczciwość bijąca z każdej strony księży wymagała właśnie definitywnych rozstrzygnięć niezależnie od spodzie-wanej typowości omawianej postaci, wymagała odcięcia się od łatwych sądów, przeprowadzenia gruntownych, archiwalnych badań dzięki któ-rym Dembowski odzyskał szereg korzystniejszych nieznanych dotąd cech. Zresztą, postulat biografii nawet miernych biskupów wydaje się uza-sadniony celem prawidłowego odczytania wewnętrznych dziejów Ko-ścióła szczególnie tej dotąd słabo opracowanej epoki.

Książka ks. J. K. jest debiutem pisarskim. Jest to debiut udany. Pod metodycznym względem praca przedstawia się niemal bez zarzutu, pod innym — zwłaszcza językowym aspektem recenzowana — pozosta-wiałaby więcej do życzenia. Korzystnie prezentuje się wysiłek heury-styczny; ogarnął on z precyzją nie tylko archiwalia włocławskie naj-istotniejsze dla tematu lecz również rękopisy poprzedniego okresu tj.-biskupstwa Dembowskiego w Płocku; z ostatnich materiałów powstał wskutek tego weale dokładny szkic działalności biskupa z lat 1736—1752, co przecież ubocznie tylko wchodziło w problematykę monografił. War-szawskie archiwa i krakowskie, materiały z Gdańska i Wrocławia ujawniły polityczną przeszłość Dembowskiego; okazuje się iż nasta-wienie jego w polityce było wybitnie antypruskie, natomiast słabo