<figure><img src="image_1.png" /></figure>

HAL
open science

“

”

“

”.

► To cite this version:

“

” “

”.

2025. hal-05116323

HAL Id: hal-05116323

https://hal.science/hal-05116323v1

Submitted on 17 Jun 2025

HAL is a multi-disciplinary open access
archive for the deposit and dissemination of sci-
entific research documents, whether they are pub-
lished or not. The documents may come from
teaching and research institutions in France or
abroad, or from public or private research centers.

L'archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est
destinée au dépôt et à la diffusion de documents
scientifiques de niveau recherche, publiés ou non,
émanant des établissements d'enseignement et de
recherche français ou étrangers, des laboratoires
publics ou privés.

Public Domain
«ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՄԱՀԻԿ» ԵՎ «ՉԻՆԱԿԱՆ ՎԻՇԱՊ».

ՊԱՅՔԱՐ ԱՖՐԻԿԱՅԻ ՀԱՄԱՐ

Ա. Ս. Սիմավորյան

Սեղմագիր

21-րդ դարում Աֆրիկա մայրցամաքը վերածվել է կարևորագույն աշխարհաքաղաքական ու աշխարհագնփեսական ասպարեզի և ռազմավարական կարևորություն է ստանում աշխարհի առաջատար փերությունների համար: Այդ պատճառով հոդվածում փորձել ենք ներկայացնել Թուրքիայի և Չինաստանի ռազմավարական մոփեցումները Աֆրիկայի նկատմամբ՝ ներկայացնելով դրանց ներգրավվածությունը քաղաքական, տնտեսական, ռազմական, փեղեկատվական ոլորտներում:

«ТУРЕЦКИЙ ПОЛУМЕСЯЦ» И «КИТАЙСКИЙ ДРАКОН»:

БОРЬБА ЗА АФРИКУ

А. С. Симаворян

Аннотация

В XXI веке африканский континент превратился в важнейшую геополитическую и геоэкономическую арену и становится стратегически важным для ведущих мировых держав. Поэтому в статье мы попытались представить стратегические подходы Турции и Китая к Африке, показав их вовлеченность в политическую, экономическую, военную и информационную сферы.

"TURKISH RED CRESCENT " AND "CHINESE DRAGON":
THE FIGHT FOR AFRICA

A. S. Simavoryan

Summary

In the 21st century, the African continent has become a major geopolitical and geo-economic arena, acquiring strategic significance for the world's leading powers. In this article, an attempt is made to present Turkey and China's strategic approaches to Africa, highlighting their involvement in political, economic, military, and informational spheres.
Արեստակես Ս. Սիմավորյան<fnref n="1" />

«ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՄԱՀԻԿ» ԵՎ «ՉԻՆԱԿԱՆ ՎԻՇԱՊ».
ՊԱՅՔԱՐ ԱՖՐԻԿԱՅԻ ՀԱՄԱՐ<fnref n="2" />

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

21-րդ դարում Աֆրիկան վերածվել է կարևորագույն աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական ասպարեզի։ Մայրցամաքը ռազմավարական կարևորություն է ստանում աշխարհի առաջատար տերությունների համար։ Հատկապես ԱՄՆ-ի և ԵՄ համար Աֆրիկան ոչ միայն բնական պաշարներով և ժողովրդագրական ներուժի տեսանկյունից հետաքրքրություն ներկայացնող հարուստ մայրցամաք է, այլև կարևորագույն «ճակատ»՝ համաշխարհային ազդեցության, տնտեսական գործընկերությունների և միջազգային հարաբերությունների ձևավորման համար պայքարում։

ԱՄՆ-ի ռազմավարական ներգրավվածությունն Աֆրիկայում զարգացել է հիմնականում անվտանգության վրա հիմնված դիրքերից կամ մոտեցումներից։ Այն շեշտը դնում է ահաբեկչության դեմ պայքարի և ռազմական համագործակցության վրա, սակայն վերջին տարիներին ավելի բազմակողմ ռազմավարություն որդեգրելով՝ ծգտում է հակակշոել Աֆրիկայում չինական և ռուսական տնտեսական և քաղաքական ազդեցությանը։ Վերջերս Վաշինգտոնը վերանայել է իր քաղաքականությունը Աֆրիկայի ուղղությամբ այնպիսի նախաձեռնությունների միջոցով, ինչպիսիք են՝ «Prosper Africa»-ն<fnref n="3" /> և «U.S. Strategy Toward Sub-Saharan Africa (2022)»-ն։ Նպատակն է՝ մի կողմից այդ նախաձեռնություններով խթանել ժողովրդավարական կառավարումը, զարգացնել տնտեսական հարաբերությունները, իսկ մյուս կողմից՝ համագործակցել աֆրիկայն երկրների հետ վերականգնվող էներգիայի ասպարեզում, ինչի շրջանակներում նա,

<footnote n="1">¹ Արևելագետ, թուրքագետ։ 2008–2019 թթ. աշխատել է ՀՀ կառավարությանն առընթեր «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամում՝ որպես Հայագիտական կենտրոնի ղեկավար, 2014–2021 թթ.՝ ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիայի «Տարածաշրջանային հետազոտությունների կենտրոն»-ի գիտաշխատող։ 2019–2021 թթ. աշխատել է ՀՀ վարչապետի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի «Վերլուծական ծառայության» բաժնում որպես ավագ փորձագետ։ 2021–2022 թթ. «Հայաստանի ազգային արխիվ» ՊՈԱԿ-ի «Գիտահետազոտական աշխատանքների և միջազգային կապերի բաժնի» գլխավոր արխիվագետ։ 100-ից ավելի գիտավերլուծական հոդվածների և 12 կոլեկտիվ մենագրության հեղինակ է։</footnote>

<footnote n="2">² Հոդվածը խմբագրություն է հանձնվել 05.06.2025 թ.:</footnote>

<footnote n="3">³ African Development Bank partners with Prosper Africa and the U.S. Department of the Treasury to enhance capital flows to Africa. (17.01.2025). https://www.afdb.org/en/news-and-events/press-releases/african-development-bank-partners-prosper-africa-and-us-department-treasury-enhance-capital-flows-africa-80212 (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>
մասնավորապես՝ «ձգփելու է կայուն կերպով զարգացնել և ապահովել մաքուր էներգիայի փեխնոլոգիաներ մափակարարող կարևորագույն հանքանյութերը»<fnref n="4" />:

Ինչ վերաբերում է Եվրամիությանը, ապա այն Աֆրիկային մոտենում է համապարիակ գործընկերության տեսանկյունից, որի վրա մեծապես ազդել են պատմական վաղեմի կապերը։ Չնայած տնտեսական հարաբերությունների և դրա հետագա զարգացմանն ուղղված համագործակցությանը, կան մտահոգություններ հատկապես՝ անվտանգության, և, մասնավորապես՝ անկանոն միգրացիայի հետ կապված։ ԵՄ ռազմավարությունը համատեղում է «փափուկ ուժի» գործիքները, ինչպիսիք են՝ առևտրային համաձայնագրերը, տարբեր ոլորտների զարգացմանն ուղղված աջակցությունը, օգնությունը տարածաշրջանային մակարդակով համարկման ուղղությամբ, որոնք նաև միգրացիոն հոսքերը կառավարելուն նպատակաուղղված ջանքեր են։

Աֆրիկայի երկրների հետ հավասարակշռված և ժամանակակից գործընկերություն ձևավորելու նպատակով ԵՄ-ն հանդես է գալիս երկու՝ «EU-Africa Strategy»<fnref n="5" /> և «Global Gateway» (Աֆրիկա-Եվրոպա ներդրումային փաթեթի շրջանակներում)<fnref n="6" /> առանցքային նախաձեռնություններով։ Դրանք միաժամանակ արձագանք են՝ ոչ արևմտյան տերությունների (ՌԴ, ՉԺՀ) ընդլայնվող ազդեցությանը։

Առաջաբանում մեր ներկայացրած համառոտ այս վերլուծական ակնարկը մակերեսորեն է անդրադառնում Աֆրիկա մայրցամաքում երկու խաղացողների՝ ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի նախաձեռնություններին։ Մինչդեռ իրականում ինչպե՞ս են նրանց ռազմավարական քաղաքականությունները Աֆրիկայում միմյանցից տարբերվում կամ, գուցե և, համընկնում, և արդյո՞ք որոշ ասպարեզներում նրանց միջև գոյություն ունի սուր մրցակցություն՝ առանձին ուսումնասիրման կարիք ունի։

Անկախ դրանից, ակնհայտ է մեկ իրողություն. միջազգային հարաբերությունների ապագայի ձևավորման գործում Աֆրիկան ոչ թե երկրորդական, այլ կենտրոնական դերակատար է։ Եվ այս դեպքում, երբ արևմտյան տերությունների համար այդ մայրցամաքը վերածվել է աշխարհաքաղաքական մրցասպարեզի, վերջին տասնամյակում ավելի փութաջանորեն են գործում այստեղ հայտնված «նոր խաղացողներն»՝ ի դեմս Թուրքիայի և Չհինաստանի։ Երկուսն էլ ձգտում են ամրապնդել իրենց ազդեցությունը մայրցամաքում՝ հենվելով «փափուկ» և «կոշտ ուժի» վրա։ Հակառակ տնտեսական հզորության և համաշխարհային ազդեցության հարցերում

<footnote n="4">⁴ U.S. Strategy toward Sub-Saharan Africa. (08.08.2022), https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2022/08/08/fact-sheet-u-s-strategy-toward-sub-saharan-africa/ (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>

<footnote n="5">⁵ Africa-EU Partnership. https://international-partnerships.ec.europa.eu/policies/africa-eu-partnership_en (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>

<footnote n="6">⁶ Global Gateway overview. https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/stronger-europe-world/global-gateway_en (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>
արտահանող՝ Թուրքիան ձգտում է ամրապնդել իր ներքին պաշտպանական արդյունաբերությունը՝ մուտք գործելով նոր շուկաներ՝ արտահանելու տեղական արտադրության այնպիսի համակարգեր, ինչպիսիք են՝ «Bayraktar TB2» ԱԹՍ-ն, «Otokar» զրահապատ մեքենաները և «STM» ռազմածովային հարթակները, «T-129 ATAK» հարձակողական ուղղաթիռները, «HÜRKÜŞ» ուսումնական ինքնաթիռները և թեթև զենքերը։ Համաձայն պաշտոնական տվյալների՝ 2025 թ. դրությամբ Անկարան զենք և ռազմական տեխնիկա է վաճառել առնվազն 24⁸ (Եթովպիա, Լիբիա, Բուրկինա Ֆասո, Ալժիր, Չադ, Մարոկկո, Գանա, Քենիա, Մալի, Մավրիտանիա, Նիգեր, Նիգերիա, Սենեգալ, Սոմալի, Ռուանդա, Ուգանդա և այլն), մեկ այլ տեղեկությամբ՝ մոտ 48 աֆրիկյան երկրների<fnref n="9" />:

Սպառազինության առևտրից զատ Անկարան աֆրիկյան մի շարք պետությունների հետ կնքած պայմանագրերի շրջանակներում իրականացնում է ուսումնական առաքելություններ՝ ռազմական համատեղ վարժանքների տեսքով։ Այս առումով նկատենք, որ գնալով ավելանում է աֆրիկյան այն երկրների թիվը, որոնք նախընտրում են համագործակցության տվյալ ձևաչափը, որը բավարար հիմքեր է ապահովում երկարաժամկետ ռազմական կապերի զարգացման համար։ Այս համատեքստում կարելի է առանձնացնել հատկապես Սոմալիի մայրաքաղաք Մոգադիշոյում թուրքական ռազմական բազայի ստեղծումը, որը Թուրքիայի զինված ուժերի արտասահմանյան ամենամեծ ուսումնական կենտրոնն է։ 2017 թ. Անկարան Մոգադիշոյում 50 մլն ԱՄՆ դոլարի ներդրումով հիմնեց «Թուրք-սոմալիական ճամբար» (TURKSOM) անվամբ ռազմական ուսումնական կենտրոն։ Մինչ օրս բազան ավարտել է ավելի քան 15.000 սոմալիացի զինվոր։ Բացի այդ, Անկարան մարզում է Սոմալիի բանակի հատուկ նշանակության ուժերը Թուրքիայի Էղիրդիրի լեռնային հրամանատարական դպրոցում:

Սոմալիից բացի, Անկարան անվտանգության համաձայնագրեր է ստորագրել այնպիսի երկրների հետ, ինչպիսիք են՝ Քենիան, Եթովպիան, Ուգանդան, Տանզանիան, և մարզում է նրանց անվտանգության ուժերին, որոնք պայքարում են ծայրահեղական խմբավորումների և ծովահենների գործունեության դեմ։ 2025 թ. փետրվարին Թուրքիան նոր համաձայնագիր ստորագրեց Չադի կառավարության հետ՝ իրավունք ստանալով օգտագործելու այն բազան, որտեղից ֆրանսիական զորքերը դուրս բերվեցին ընթացիկ տարվա հունվարին։ Սուդանը նաև Թուրքիային 99 տարվա վարձակալության իրավունք է տրամադրել Կարմիր ծովում գտնվող Սուակին կղզում ռազմական բազա կառուցելու համար:

<footnote n="8">⁸ Türkiye, Afrika'daki etkisini genişletmek istiyor. (28.03.2025), https://www.iletisim.gov.tr/turkce/dis_basinda_turkiye/detay/turkiye-afrika-daki-etkisini-genisletmek-istiyor (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>

<footnote n="9">⁹ Türkiye, Afrika'nin 48 ülkesine silah ve teçhizat satiyor. (19.11.2024), https://iktibasdergisi.com/2024/11/19/turkiye-afrikanin-48-ulkesine-silah-ve-techizat-satiyor/ (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>
Մեկ այլ կարևոր փաստ, որ արձանագրվեց այս տարեսկզբին՝ Թուրքիայի Ազգային հետախուզական կազմակերպության (MIT) նշանակալի ներկայությունն է ցամաքով շրջապատված Նիգերում, որին պատկանող Ագադես քաղաքում հիմնվեց թուրքական հետախուզական կենտրոն։ Ի դեպ, այս առնչությամբ MIT-ը հրապարակել է մի զեկույց, որում Նիգերը հիշատակվում է՝ որպես «Թուրքիայի համար «ռազմավարական ներդրում», որի նպատակն է վերակենդանացնել այն, ինչը թուրքական հետախուզությունը անվանում է «Օսմանյան Թուրքիայի» ժառանգությունը Հյուսիսային Աֆրիկայում»<fnref n="10" />:

Պատահական չէ, որ MIT-ն իր հետախուզական որջը հիմնել է հենց այստեղ, քանի որ Ագադեսը ուրանի զգալի պաշարներով հարուստ վայր է և չի բացառվում, որ Անկարան հեռանկարում այն կապելու է իր միջուկային ծրագրերի հետ։ Ինչ վերաբերում է Նիգերի կառավարությանը, ապա այն MIT-ի օժանդակությամբ սոսկ փորձում է պաշտպանել այդ վայրերը ապստամբ խմբավորումների հարձակումներից, որոնց հնարավոր հաջող գործողությունների արդյունքում այդ պաշարները կարող են անհասանելի լինել։

Չնայած Թուրքիայի և աֆրիկյան պետությունների միջև ռազմատեխնիկական համագործակցությունը դեռևս գտնվում է ձևավորման փուլում, այնուամենայնիվ, հարաճուն և փոխշահավետ ճանապարհով ընթացող հարաբերությունները զուրկ չեն խնդիրներից։ Թուրքիայի սահմանափակ լոգիստիկ ենթակառուցվածքը Աֆրիկայում, համեմատած Ֆրանսիայի, Չինաստանի կամ ԱՄՆ-ի պես ավելի խոշոր խաղացողների հետ, սահմանափակում է նրա կայուն գործողությունների (այդ թվում՝ սպառազգնությունների արտահանման մասով) կամ արագ տեղակայման կարողությունները։ Բացի այդ, Թուրքիայի աճող ռազմական ներկայությունը կարող է իր ռազմավարական մրցակիցների (Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, ՉԺՀ) կողմից արժանանալ ակտիվ հակազդեցության, այդ թվում նաև ներքաշելով նրան տեղական հակամարտությունների մեջ, ինչպես դա տեղի ունեցավ Լիբիայում կամ Աֆրիկյան եղջյուրում:

Երկրորդ կարևոր շարժառիթն, ըստ էության, մայրցամաքի ռազմավարական նշանակության հանքանյութերի մեծ պաշարներն են։ Հանքանյութերը, որոնք օգտագործվում են բազմաթիվ ոլորտներում՝ սկսած էլեկտրական տրանսպորտային միջոցներից մինչև վերականգնվող էներգետիկա և կիսահաղորդիչներից մինչև տիեզերական տեխնոլոգիաներ, մայրցամաքի դերը համաշխարհային տնտեսությունում դարձնում են էլ ավելի կարևոր։ Հաշվի առնելով այս գործոնը՝ Թուրքիայի ուշադրության

<footnote n="10">¹⁰ Abdullah Bozkurt. Turkish Intelligence has established an operations hub in Niger to project power across Africa. (25.01.2025) https://nordicmonitor.com/2025/01/turkish-intelligence-has-established-an-operations-hub-in-niger-to-project-power-across-africa/ (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>
Գանան, Ռուանդան, Մալավին և այլն: Այս նախաձեռնությունները հաճախ կատարվում են ԹՀ բանկերի ֆինանսավորմամբ կամ թուրքական կապալառուական աշխատանքներ իրագործող ինժեներական ընկերությունների տեխնիկական աջակցությամբ։

Ինչպես վերը նշեցինք, բացի նավթագազային սեկտորից, Անկարան հետաքրքրություն է ցուցաբերում ոսկու, պղնձի, քրոմի, կոբալտի, բոքսիտի, լիթիումի և այլ հազվագյուտ հանքանյութերի նկատմամբ: Հարկ է ընդգծել, որ հանքարդյունաբերության ոլորտում Աֆրիկայում գոյություն ունի շատ ուժեղ մրցակցություն: Չինաստանը, Հնդկաստանը, Ֆրանսիան, Մեծ Բրիտանիան և Պարսից ծոցի մի քանի երկրներ, գրեթե մենաշնորհային դիրքեր են զբաղեցնում Աֆրիկա մայրցամաքի հանքարդյունաբերության ոլորտում:

Ինչևէ, հիմնվելով բացառապես բաց աղբյուրների վրա, արձանագրենք, որ այս պահի դրությամբ թուրքական «Lydia Madencilik»-ի և «Miller Holding»-ի նման ընկերությունները ոսկի ու պղինձ են արդյունահանում Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում, մինչդեռ «MAPA Group»-ի մաս կազմող «Avesoro»-ն՝ 2017 թվականից ի վեր վերահսկում է Բուրկինա Ֆասոյի, իսկ «LND Hacioglugoldmining»-ը 2023 թվականից՝ Գանայի ոսկու հանքերը<fnref n="14" />: Ոսկու արդյունահանման նպատակով 2025 թ. հունվարից Անկարան պաշտոնական մակարդակով սկսել է համագործակցել Ադրբեջանի «Ազեր Գոլդ» ընկերության հետ։ Այժմ կողմերը քննարկում են Աֆրիկայում թուրքական պետական ու մասնավոր հանքարդյունաբերական ընկերությունների և «Ազեր Գոլդ»-ի միջև համագործակցության հնարավորությունները<fnref n="15" />:

Չնայած Անկարան հատուկ հետաքրքրություն է ցուցաբերում տարբեր հազվագյուտ հանքանյութերի նկատմամբ, տվյալ փուլում, ինչպես տեսնում ենք, գրեթե սահմանափակվել է ոսկու արդյունահանմամբ: Կարելի է ենթադրել, որ տնտեսական ճգնաժամով պայմանավորված ֆինանսական սուղ հնարավորությունները, ինչպես նաև համաշխարհային մակարդակով թուրքական հանքարդյունաբերական խոշոր ընկերությունների բացակայությունը և փորձի պակասը խոչընդոտում են նրան մուտք գործել հանքարդյունաբերական այլ ոլորտներ: Ուստի և, ի համեմատ համաշխարհային հսկաների՝ նրա ազդեցությունն այս մասով Աֆրիկայում մնում է չնչին: Կհաջողվի՞, արդյոք, Անկարային մուտք գործել այլ բնական ռեսուրսների արդյունահանման շուկա, կախված է ոչ միայն իրենից։ Ի վերջո, որոշ աֆրիկյան երկրներում հանքարդյունաբերության հետ կապված իրավական անորոշությունները և ենթակառուցվածքների բացուրդը, ինչու չէ՝ նաև քաղաքական անկայունությունը

<footnote n="14">¹⁴ "Afrika'da altın madenciliğine öncülük ediyoruz". (08.10.2024). https://www.capital.com.tr/sirket-panosu/sirket-panosu-haberleri/afrikada-altin-madenciligine-onculuk-ediyoruz (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>

<footnote n="15">¹⁵ AzerGold, Türkiye İş Birliğiyle Afrika'ya Açılıyor. (01.27.2024), https://madenplatformu.com/azergold-turkiye-is-birligiyle-afrikaya-aciliyor/ (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>
(ռազմական հեղաշրջումները, քաղաքացիական պատերազմները, իշխանափոխությունները և այլն) ոիսկեր են ստեղծում երկարաժամկետ ներդրումների համար: Վերջին տարիներին նման խնդիրների առջև կանգնեց Ֆրանսիան, որը զրկվեց հանքարդյունաբերական լիցենզիաներից։ Այնուամենայնիվ, դա չի նշանակում, որ Անկարան չի փորձի, թեկուզ դանդաղ քայլերով, դիրքավորել մայրցամաքում որպես հանքարդյունաբերության ոլորտի դերակատար՝ մրցակցության մեջ մտնելով ավելի խոշոր տերությունների հետ։

Թուրքիան Աֆրիկայում ներգրաված է նաև շինարարության և կրիտիկական համարվող ենթակառուցվածքների կառուցման գործում, ինչպիսիք են օդանավակայանները, ճանապահները, հիվանդանոցները, ջրատարների հորատումները և հանրային նշանակության տարբեր օբյեկտները։ Միայն 2023 թ. թուրք կապալառուները Աֆրիկայում իրականացրել են 85.5 մլրդ ԱՄՆ դոլարի ենթակառուցվածքային նախագծեր, որոնք ընդգրկում են այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են տրանսպորտը, էներգետիկան և այլն: Նշանակալի նախագծերի թվում են՝ թուրքական ֆինանսավորմամբ Մոգադիշոյի միջազգային օդանավակայանի վերակառուցումը, էլեկտրակայանների կառուցումը, Աֆրիկայի խոշոր քաղաքները միացնող երկաթուղիները, մայրուղիներն ու կամուրջները, տարբեր նշանակության արտադրական հզորությունները, հիվանդանոցների և առողջապահական հաստատությունների ընդլայնումը Արևելյան և Արևմտյան Աֆրիկայում<fnref n="16" />: Ուշագրավ է, որ զգալիորեն իր ներկայությունն է մեծացրել նաև Turkish Airlines-ը՝ այժմ թռիչքներ իրականացնելով դեպի Աֆրիկայի 62 ուղղություններ, ինչը նրան դարձնում է մայրցամաքի ամենակապակցված ավիաընկերություններից մեկը։

Ինչ վերաբերում է առևտրատնտեսական հարաբերություններին, ապա 2003 թ. Թուրքիայի կողմից մեկնարկած «Աֆրիկան երկրների հետ առևսրի և փնփեսական հարաբերությունների զարգացման ռազմավարությունը» իրականացվում է բոլոր առումներով։ Եթե Թուրքիայի արտահանումները Աֆրիկայի երկրներ 2003 թ. կազմում էր ընդամենը 5.4 մլրդ ԱՄՆ դոլար, ապա 2024 թ. դրությամբ այն հասել է 21.2 մլրդ-ի։ Այլ պետությունների հետ համեմատության մեջ Թուրքիան արտահանումներով զբաղեցնում է 9-րդ հորիզոնականը՝ զիջելով Չինաստանին (168.1 մլրդ), Հնդկաստանին (37.9 մլրդ), ԱՄՆ-ին (34.2 մլրդ), Ֆրանսիային (30.5 մլրդ), Գերմանիային (26 մլրդ), Իտալիային (22 մլրդ) և Իսպանիային (21.5 մլրդ)<fnref n="17" />:

Ինչ վերաբերում է արտահանման և ներմուծման հարաբերակցությանը, ապա առևտրաշրջանառության մեջ ինչպես ողջ մայրցամաքի առումով, այնպես էլ առանձին

<footnote n="16">¹⁶ Մանրամասն տես, Turkish and Chinese Economic Presence in Africa. https://www.cbe.org.eg/-/media/project/cbe/listing/publication/international-relations/turkish-and-chinese-presence-in-africa-english.pdf (բեռնման օրը՝ 18.05.2025).</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ Trade statistics for international business development, https://www.trademap.org/ (բեռնման օրը՝ 22.05.2025).</footnote>
երկրների դեպքում Թուրքիայից արտահանումը մշտապես գերակշռել է ներմուծմանը։ Թուրքիայի ամենակարևոր առևտրային գործընկերներն Աֆրիկայում երկար տարիներ ի վեր մնում են Եգիպտոսը, Մարոկկոն, Լիբիան, Ալժիրը, Թունիսը և Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը, ուր Թուրքիան արտահանում է միլիարդավոր դոլարների ապրանքատեսականի։

Առևտրից և ռազմատեխնիկական համագործակցությունից զատ, Անկարան Աֆրիկայում ամրապնդում է իր «փափուկ ուժը» նաև կրթության, լրատվամիջոցների և կրոնական հաստատությունների միջոցով։ Նախքան այդ ամենին անդրադառնալը նշենք, որ Արդարություն և զարգացում կուսակցության (AKP) ղեկավարության ներքո Անկարան զգալիորեն ավելացրել է դիվանագիտական իր ներկայությունը մայրցամաքում։ Թուրքական դեսպանատների թիվն այստեղ 2002 թ. ընդամենը 12-ն էր, իսկ այսօր այն հասնում է 43-ի։ Դիվանագիտական հաստատությունների ընդլայնմանը զուգահեռ տեղի են ունեցել բարձր մակարդակի այցելություններ, կազմակերպվել են գագաթնաժողովներ և հիմնադրվել են Թուրքիա-Աֆրիկա գործընկերությանը միտված տարբեր հաստատություններ, որոնց միջոցով Անկարան ինստիտուցիոնալացրել է իր քաղաքական, տնտեսական և ռազմական հարաբերությունները ինչպես Աֆրիկյան միության, այնպես էլ Միության անդամ առանձին պետությունների հետ։

Թուրքիայի «փափուկ ուժի» զինանոցի ամենակարևոր գործիքներից մեկը կրոնն է։ Թուրքիայի կրոնական քաղաքականությունը Աֆրիկայում մեծապես իրագործվում է պետական կարգավիճակ ունեցող «Թուրքիայի Կրոնական հարցերով վարչության» (Դիյանեթ) կողմից գրեթե ամբողջ մայրցամաքում։ Դիյանեթը զբաղված է մզկիթների վերակառուցմամբ, իսլամական կրթության հետ կապված ծրագրերի իրագործմամբ, իմամների վերապատրաստմամբ և կրոնական բնույթի տպագիր նյութերի տարածմամբ։ Այս մասով, ինչպես քննադատներն են պնդում, Անկարան համերաշխության քողի տակ արտահանում է քաղաքական իսլամ և փորձում վերակենդանացնել իր կայսերական նկրտումները<fnref n="18" />։ Այդ պատճառով աֆրիկյան որոշ աշխարհիկ էլիտաներ շարունակում են զգուշանալ Անկարայի կրոնական ազդեցությունից։ Սա հասկանալով՝ Անկարան կրոնական դիվանագիտությունը բանեցնում է հատկապես Աֆրիկայի մահմեդական այն համայնքների շրջանում, որտեղ կառավարությունները թույլ են կամ, որոշ դեպքերում, ունեն ուղիղ կախվածություն Անկարայից։ Չմոռանանք նաև, որ Օսմանյան կայսրության ներկայությունը Աֆրիկայում սահմանափակվում էր Հյուսիսային Աֆրիկայով և Կարմիր ծովի տարածաշրջանի որոշ մասերով (օրինակ՝ Սուդան, Լիբիա, Էրիթրեա և այլն), ուստի այս տարածքները ևս գտնվում են Անկարայի տեսադաշտում։ Այս երկրներում օսմանյան դարաշրջանի մզկիթների վերականգնումը, իսլամական ընդհանուր պատմության վրա

<footnote n="18">¹⁸ Luis Illanas García. Turkey, expansion and leadership in Africa. (11.12.2020). https://www.atalayar.com/en/ articulo/reports/turkey-expansion-and-leadership-africa/20201210175306148810.html (բեռնման օրը՝ 22.05.2025).</footnote>
շեշտադրումը և հումանիտար օգնության ծրագրերն օսմանյան գործիչների անուններով անվանակոչելը գալիս է հաստատելու փորձագետների այն մտավախությունները, որ Անկարան միտումնավոր է օգտագործում կայսերական դարաշրջանի հետ կապված պատմությունը՝ որպեսզի «օրինականացնի» իր ներգրավվածությունը այդ երկրներում:

Աֆրիկայում Թուրքիայի կրոնական քաղաքականության մեկ այլ կարևոր տարր կարելի է համարել «Գյուլենի շարժումը», որը Անկարայի կողմից որակվել է որպես ահաբեկչական։ Մինչև բռնաճնշումները շարժումը տասնյակ դպրոցներ, մզկիթներ և բարեգործական հաստատություններ էր կառավարում Աֆրիկայում։ Թուրքիայում 2016 թ. անհաջող ռազմական հեղաշրջման փորձից հետո Ռ. Էրդողանը իսկական արշավ ձեռնարկեց այդ շարժման դեմ։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Անկարան ճնշում է գործադրել աֆրիկյան կառավարությունների վրա՝ փակել տալով Գյուլենի հետ կապված գրեթե բոլոր կազմակերպությունները։

Արդյունքում, Աֆրիկայում դրանց փոխարինելու եկան պետական աջակցություն ունեցող այլ հաստատություններ, ինչպիսիք են՝ «Մաարիֆ» հիմնադրամի դպրոցները (Աֆրիկայի 25 երկրներում ունի մոտ 180 կրթական հաստատություն), «Ազիզ Մահմուդ Հյուդայիի» (Azīz Mahmud Hüdayi Vakfi) անվան հիմնադրամի մոտ երկու տասնյակ գրասենյակները և Դիյանեթի կողմից աջակցվող կրոնական կենտրոնները։ Ակնհայտ է, որ այդ հաստատությունների, նաև աֆրիկյան ուսանողներին տրամադրվող թուրքական կրթաթոշակների (Türkiye Burslari) և կրթական այլ նախաձեռնությունների<fnref n="19" /> միջոցով Անկարան նպատակադրել է մայրցամաքում ձևավորել թուրքամետ վերնախավեր և մտավորականների ցանցեր։

Ի հավելումն վերոգրյալ կառույցների՝ Անկարան իրականացնում է նաև հումանիտար, կրթական և մշակութային քաղաքականություն։ Այդ գործերը Աֆրիկայում ստանձնել են «Թյուրքական համագործակցության և զարգացման գործակալություն»-ը (TIKA) և ««Յունուս Էմրեի»-ի անվան հիմնադրամների»՝ 10-ից ավելի աֆրիկյան գրասենյակները։ Վերջինս զբաղված է թուրքերեն լեզվի և մշակույթի տարածմամբ, իսկ TIKA-ն իրականացրել է ավելի քան 1500 նախագիծ աֆրիկյան 40-ից ավելի երկրներում՝ առողջապահության, կրթության, գյուղատնտեսության, ենթակառուցվածքների կարողությունների զարգացման ոլորտներում։ Հստակ է, որ երկու հաստատություններն էլ Թուրքիայի «փափուկ ուժի» ամենառանցքային դերակատարներն են, որոնց միջոցով Անկարան փորձում է մրցակցել Աֆրիկայում նմանատիպ գործունեություն ծավալող արևմտյան և չինական հաստատությունների հետ։

<footnote n="19">¹⁹ Կրթական նախաձեռնությունների մասին մանրամասն տես, Mehmet Baydemir. Türkiye’den Sahra Altı Afrika’ya “Nitelik” Transferi. (16.03.2024). https://www.perspektif.online/turkiyeden-sahra-alti-afrikaya-nitelik-transferi/ (բեռնման օրը՝ 22.05.2025):</footnote>
Որպես «փափուկ ուժի» ռազմավարության մաս՝ Անկարան գործուն
տեղեկատվական քաղաքականություն է վարում՝ կիրառելով տեղեկատվական-
քարոզչական տարատեսակ գործիքներ՝ սկսած ավանդական մեդիայից մինչև թվային
հարթակներ։ Այս հարցում մեծ դեր են խաղում հատկապես պետական
լրատվամիջոցները, սոցիալական մեդիան և սոցիալական բազմապիսի այլ
հարթակները։ Մասնավորապես, «Թուրքիայի պետական ռադիոհեռուստափեսության
ընկերություն»-ը (TRT) հաղորդումներ է հեռարձակում ֆրանսերեն, անգլերեն,
արաբերեն, սուահիլի և հաուսա լեզուներով աֆրիկայի 14 պետություններում։ Զգալիորեն
ընդլայնել է իր գործունեությունը պետական «Անադոլու» լրատվական գործակալությունը։

Մեր դիտարկումներից ելնելով փաստենք՝ հիշյալ լրատվամիջոցները Աֆրիկայի հետ
կապված օգտագործում են այնպիսի խոսույթների, ինչպիսիք են՝ «գաղութափրության
դեմ պայքարը», «Թուրքիայի՝ որպես ոչ շահագործող գործընկեր լինելը», «հավասար
գործընկերությունը», «իսլամական եղբայրությունը» և այլն։ Այս խոսույթներով,
իրականում, մի կողմից փորձում է Աֆրիկա մայրցամաքի պետություններում ձևավորել
«Թուրքիայի դրական իմիջի», «արդար և իրավահավասար գործընկերոջ» կերպար, մյուս
կողմից՝ ներկայանալ որպես «ոչ կայսերական», «ոչ շահագործող» դերակատար։
Որպեսզի դրանք ավելի փաստարկված հնչեն, Անկարան զուգահեռաբար շեշտում է
Աֆրիկայում եվրոպական գաղութարարության հետ կապված պատմական անցքերը և,
նույնիսկ, չինական տնտեսական գերիշխանությունը միտումնավոր անտեսելով
Օսմանյան կայսրության դերը աֆրիկյան ստրկավաճառության գործում։

Չին-աֆրիկյան հարաբերությունների զարգացումը

20-րդ դարի ընթացքում, հանգամանքներից կախված՝ Աֆրիկյան մայրցամաքը միշտ
եղել է չինական դիվանագիտության օրակարգում։ Սառը պատերազմի ավարտից հետո
Չինաստանը վերսկսեց իր հետաքրքրությունը Աֆրիկայի նկատմամբ և ամրապնդեց
հարաբերություններն, առաջին հերթին, տնտեսական տեսանկյունից։ 1996 թ. մայիսին
մայրցամաքով իր շրջագյության ընթացքում Չինաստանի այն ժամանակվա ղեկավար
Ցզյան Ցզեմինը ներկայացրեց «Հինգ կետից բաղկացած առաջարկը», որը սահմանում
էր Աֆրիկայի հետ նոր հարաբերությունների պայմանները՝ «հուսալի բարեկամություն,
ինքնիշխանության հավասարություն, չմիջամտություն, փոխադարձ օգուրի համար
զարգացում և միջազգային համագործակցություն»<fnref n="20" />:

Սակայն, հենց 21-րդ դարում, չին-աֆրիկյան համագործակցությունը ձեռք բերեց նոր
որակներ։ Դրա ամենակնառու վկայություններից մեկն այն է, որ Չինաստանն այդ

<footnote n="20">²⁰ President Jiang Zemin's Visit to Six African Countries. Ministry of Foreign Affairs The People's Republic of China. https://www.mfa.gov.cn/eng/zy/wjls/3604_665547/202405/t20240531_11367533.html (բեռնման օրը՝ 22.05.2025).</footnote>
գաղափարախոսության և Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կուսակցական դպրոցները, Չինաստան-Աֆրիկա ինստիտուտը (CAI), Չինաստանի գիտությունների ակադեմիան (CAS) և Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության նահանգային դպրոցները<fnref n="23" />:

2000-2022 թթ. Չինաստանում վերապատրաստվել են Աֆրիկայից եկած ավելի քան 900 կադրեր։ Նույն ժամանակահատվածում Չինաստանը փոխանակումներ, կուսակցական վերապատրաստումներ է իրականացրել աշխարհամասի գրեթե բոլոր իշխող կուսակցությունների հետ, բացառությամբ էսվատինիի թագավորության (նախկին պաշտոնական անվանումը՝ Սվազիլենդ), որը ճանաչում է Թայվանի անկախությունը։ Միայն Եթովպիայի, Քենիայի և Հարավային Աֆրիկայի կառավարման ակադեմիաների միջոցով «Չինաստան-Աֆրիկա ինստիտուտ»-ը վերապատրաստել է 348 կուսակցական և պետական պաշտոնյաների, իսկ օրինակ «Չինաստանի կառավարության ազգային ակադեմիա»-ն 2015 թ. ի վեր վերապատրաստել է Ալժիրի իշխող կուսակցության և կառավարության 400 պաշտոնյաների և նմանատիպ ծրագրեր է մշակել Եգիպտոսի, Թունիսի և Հարավային Աֆրիկայի համար<fnref n="24" />: Չինաստան-Աֆրիկա համագործակցության ֆորումի (FOCAC) 2025-2027 թթ. ծրագիրը նպատակ ունի վերապատրաստել 1000 աֆրիկայն կուսակցական պաշտոնյաների և կազմակերպել պարբերական փոխանակումներ խորհրդարանների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների համար<fnref n="25" />: Մայրցամաքի ժողովրդավարամետ շարժումները այս ամենը համարում են Աֆրիկայի ժողովրդավարացման համար վտանգավոր ու խիստ քննադատաբար են մոտենում Չինաստանի կուսակցաշինության լայնածավալ ծրագրերին<fnref n="26" />:

Ինչևէ, այս քաղաքականությունը հետապնդում է մի քանի նպատակներ։ Նախ նման հարաբերություններով Պեկինը Աֆրիկային ներկայանում է որպես մի գործընկեր, որն իր հարաբերությունները կառուցում է «փոխադարձ հարգանքի» և նրանց ներքաղաքական կյանքին «չմիջամփելու» տեսանկյունից (համենայնդեպս այդպիսի հոետորաբանություն է կիրառում Պեկինը), միևնույն ժամանակ իր գործելառճով փորձում է հակադրվել Աֆրիկայում կուսակցաշինության արևմտյան՝ հատկապես ամերիկյան ձևաչափին։ Երկրորդ՝ 54 երկրների մասնակցությամբ Աֆրիկան ՄԱԿ-ում կազմում է ամենամեծ

<footnote n="23">²³ Paul Nantulya. La Chine intensifie la formation des partis politiques en Afrique. (08.08.2024). https://africacenter.org/fr/spotlight/la-chine-intensifie-la-formation-des-partis-politiques-en-afrique/ (բեռնման օրը՝ 22.05.2025).</footnote>

<footnote n="24">²⁴ Նույն տեղում:</footnote>

<footnote n="25">²⁵ Forum on China-Africa Cooperation Beijing Action Plan (2025-2027). Ministry of Foreign Affairs The People's Republic of China. (19.05.2024), https://www.mfa.gov.cn/eng/xw/zyxw/202409/t20240905_11485719.html (բեռնման օրը՝ 24.05.2025):</footnote>

<footnote n="26">²⁶ Kate Bartlett. China's Past and Present Ties with African Ruling Parties. (22.11.2023), https://www.volanews.com/a/china-s-past-and-present-ties-with-african-ruling-parties-/7366028.html (բեռնման օրը՝ 24.05.2025):</footnote>
մատակարարներից՝ ՌԴ-ից, ԱՄՆ-ից և Ֆրանսիայից հետո։ Նույն ժամանակահատվածում՝ Պեկինի սպառազինության արտահանման գլխավոր գործընկերն են եղել Զիմբաբվեն, Ալժիրը, Նամիբիան, Մավրիտանիան, Հասարակածային Գվինեան, Գաբոնը, Տանզանիան և այլն<fnref n="34" />: Ավելի լայն առումով, գրեթե բոլոր աֆրիկյան պետությունները գնում են չինական զենք՝ էլեկտրոնային պատերազմի համակարգեր, հրթիռներ, ուղղաթիռներ, ինքնաթիռներ, կորվետներ և այլ սպառազինության տեսակներ։ Սակայն, չինական անօդաչու թռչող սարքերը եղել են ռազմական դիվանագիտության հիմնական վեկտորներից մեկը՝ չինական արտահանման ընդլայնման համատեքստում։ Իրենց գնի և օգտագործման առումով դրանք մրցակցում են այլ անօդաչու թռչող սարքերի առաջարկների հետ (արևմտյան, թուրքական, ռուսական և այլն)<fnref n="35" />:

Ի դեպ նշենք, որ դեռևս 2022 թ. Ռուսաստանը մատակարարում էր Աֆրիկայի զենքի ավելի քան 40%-ը, իսկ ՉժՀ-ն՝ 20%-ից պակաս։ Սակայն Պեկինը լրացրեց Ռուսաստանից աֆրիկյան երկրներին զենքի վաճառքի բացը, երբ Մոսկվան զինատեսակներ սկսեց կոտակել Ուկրաինայի հետ պատերազմին նախապատրաստվելու համար։ Մասնավորապես, 2022 թ. ՌԴ-ից Աֆրիկա զենքի վաճառքը կազմում էր 315 մլն ԱՄՆ դոլար, իսկ 2023 թ. գրանցվեց կտրուկ անկում՝ կազմելով 102 մլն։ Նույն ժամանակահատվածում Պեկինի՝ Աֆրիկյան մայրցամաք ռազմական սպառազինության արտահանումներն աճեցին՝ 103 մլն-ից հասնելով 306 մլն-ի<fnref n="36" />:

Այսպիսով, ամփոփելով Չինաստան-Աֆրիկա ռազմական համագործակցության ուղղությամբ իրագործված քայլերը, փաստենք, որ աֆրիկյան երկրները ամրապնդում են իրենց անվտանգության կարողությունները՝ Չինաստանին տալով ավելի մեծ հասանելիություն և ազդեցություն մայրցամաքում։ Մինևնույն ժամանակ, այն նաև աֆրիկյան պետություններին է տալիս առավելություններ՝ սկսած անվտանգության կարողությունների ընդլայնումից ընդհուպ ռազմական նշանակության բազմատեսակ տեխնիկայի/տեխնոլոգիաների նկատմամբ հասանելիություն՝ առանց պարտադրվող պայմանականությունների, ինչի հետ հաճախակի են բախվում աֆրիկյան երկրները արևմտյան գործընկերների հետ հարաբերություններում։

<footnote n="34">³⁴ Krukowska, Monika. China's security relations with Africa in the 21st century. *Security and Defence Quarterly* 46.2 (2024), p. 11. DOI: https://doi.org/10.35467/sdq/190066 (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Ավելի մանրամասն տես, Emmanuel Véron. Chine-Afrique: une relation asymétrique et stratégique pour Pékin. (23.05.24), https://fmes-france.org/chine-afrique-une-relation-asymétrique-et-stratégique-pour-pekin/#_ftnref10 (բեռնման օրը՝ 24.05.2025):</footnote>

<footnote n="36">³⁶ Timothy Ditter. Africa is China's Testing Ground for Overseas Military Missions. (10.10.2024), https://surl.lu/fgomaz (բեռնման օրը՝ 24.05.2025):</footnote>
Կարևոր է նաև ընդգծել, որ աֆրիկյան պետությունների ներքաղաքական գործընթացներին «չմիջամփելու Պեկինի» դոկտրինը» աֆրիկյան շատ երկրների է հրապուրում, հատկապես այն կառավարություններին, որոնք ձգտում են ինքնավարության ներքին անվտանգության կառավարման հարցերում: Ավելի խորքային առումով՝ չիննական ներգրավվածությամբ աֆրիկյան պետությունները ձգտում են հավասարակշոել այլ միջազգային գործընկերների հետ հարաբերությունները, որպեսզի խուսափեն ուենալ կախվածություն մեկ կամ մի քանի ուժային կենտրոններից՝ ոչ միայն ռազմական-անվտանգային բնագավառում, այլև մնացած ոլորտներում:

## Տնփեսական հարաբերություններ. առևգուր, ներդրումներ և վարկեր

Չինաստանը Աֆրիկայի ամենամեծ վարկատուն, ներդրողը և երկկողմ առևտրային գործընկերն է: Իր տնտեսական շահերը կառուցում է «Մեկ գոփ, մեկ ճանապարհ» (BRI) նախաձեռնության շրջանակներում, որը մեկնարկել է 2013 թ. տարածաշրջանային կապը և առևտուրը բարելավելու համար: Աֆրիկյան երկրների ինտեգրումը BRI-ին նախ հնարավորություն է տալիս Չինաստանին ձևավորելու համաշխարհային առևտրային երթուղիներ, ընդլայնելու իր ազդեցության ոլորտները և, ի վերջո, խթանելու յուանի միջազգայնացումը: Հարկ է նաև ընդգծել, որ BRI-ի ծովային բաղադրիչը՝ «21-րդ դարի ծովային մեփաքսի ճանապարհը» ("21st Century Maritime Silk Road") ուղղված է նաև Աֆրիկայի ափամերձ շրջանների մի շարք նավահանգիստներում հաստատելվուն, մասնավորապես, Ջիբութիի, Մոմբասայի (Քենիա), Դար էս Սալամի (Տանզանիա) և Սուդանի նավահանգիստներում, որոնք բացի տնտեսականից ունեն աշխարհաքաղաքական նշանակություն:

Չինաստանի արտասահմանյան ուղղակի ներդրումները (ԱՈՒՆ) զգալիորեն աճել են վերջին երկու տասնամյակի ընթացքում: 2003 թ. Չինաստանից Աֆրիկա տարեկան ԱՈՒՆ հոսքը կազմում էր մոտ 75 մլն ԱՄՆ դոլար: Այն իր գագաթնակետին հասավ 2022 թ.՝ կազմելով 5 մլրդ, ինչը կազմում է տարածաշրջանի ընդհանուր ԱՈՒՆ-ի մոտ 4.4%-ը<fnref n="37" />: Ներդրումների ահռելի մասը կատարվում է 2013 թ. մեկնարկած «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» գլոբալ ռազմավարության շրջանակներում: Չինաստանը Աֆրիկայում իր ներդրումները նկարագրում է որպես «երկու կողմերի համար շահեկան» իրավիճակ, որից ելնելով ներդրումներ է իրականացնում ռազմավարական նշանակության այնպիսի ոլորտների ենթակառուցվածքներում, ինչպիսիք են՝ էներգետիկան (ներառյալ՝ վերականգնվող էներգետիկան), տրանսպորտային ուղիները (մայրուղիներ,

<footnote n="37">³⁷ Chido Munyati. Why strong regional value chains will be vital to the next chapter of China and Africa's economic relationship. (06.25.2024). https://surl.lu/nwzooz (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>
երկաթուղիներ, օդանավակայաններ, նավահանգիստներ, կամուրջներ), հանքարդյունաբերությունը, տեղեկատվական տեխնոլոգիաները (թվային ենթակառուցվածքների զարգացում և արդիականցում) և նավթագազայինը։ Անցյալ տարի տեղի ունեցած շինաստան-Աֆրիկա համագործակցության ֆորումի FOCAC գագաթնաժողովում Պեկինը հայտարարեց Աֆրիկայում չինական նոր ներդրումների համար 10 մլրդ դոլարի աջակցության մասին։ Առանձնացվեցին Աֆրիկայի համար կարևորագույն որոշ ոլորտներ՝ դեղագործությունը, գյուղատնտեսությունը, արդյունաբերությունը և հանքանյութերի վերամշակումը<fnref n="38" />:

Շարունակվելու են ներդրումները նաև «մաքուր տեխնոլոգիաների», «մաքուր տրանսպորտի» և «կլիմայի համար բարենպաստ ենթակառուցվածքների» վրա կենտրոնացած նախագծերում<fnref n="39" />:

Չինաստանը մայրցամաքում հիմնադրել է տարբեր տեսակի ավելի քան 3500 ընկերություն։ Մասնավոր ընկերությունները աստիճանաբար դարձել են Աֆրիկայի հիմնական ներդրումային ուժը. նրանց աշխատակիցների ավելի քան 80%-ը տեղացիներ են։ Այս համատեքստում նշենք, որ չինական ընկերությունները կազմում են Աֆրիկայի ընդհանուր հանքարդյունաբերական արտադրության 8%-ը։ Այս ցուցանիշը զգալիորեն ցածր է արևմտյան ընկերությունների ցուցանիշից։ Այնուամենայնիվ, 2019 թ. ի վեր Աֆրիկայում չինական սեփականության հանքերի թիվն աճել է 21%-ով։ 2024 թ. չինական ընկերությունները խոշոր հանքարդյունաբերական ձեռքբերումներ են կատարել Բոտսվանայում և Զամբիայում՝ պղնձի, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում՝ պղնձի և կոբալտի, Զիմբաբվեում և Մալիում՝ լիթիումի<fnref n="40" />, Նամիբիայում՝ ուրանի<fnref n="41" /> և այլն:

Չինաստանի հանքարդյունաբերության ոլորտում ունեցած ակնհայտ գերիշխանությունը Աֆրիկայում՝ դրդում է ԵՄ-ին և ԱՄՆ-ին վերստին ներգրավվել Աֆրիկայում հանքային անվտանգության նոր ռազմավարություններով։

Չինական ընկերությունները մայրցամաքը դիտարկում են նաև որպես արտահանման և երկարաժամկետ տնտեսական կապերի համար բարենպաստ միջավայր։ Աշխարհի բոլոր երկրների շարքում Չինաստանը դարձել է Աֆրիկայի խոշորագույն առևտրային գործընկերը՝ զբաղեցնելով առաջին հորիզոնականը՝ 178.5

<footnote n="38">³⁸ Linda Calabrese, Yunnan Chen. FOCAC 2024: a revival of China-Africa relations. (25.09.2024), https://odi.org/en/insights/focac-2024-a-revival-of-china-africa-relations/ (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>

<footnote n="39">³⁹ In-depth: China's finance for African renewables rebounds after two-year lull. (10.09.2024), https://www.carbonbrief.org/in-depth-chinas-finance-for-african-renewables-rebounds-after-two-year-lull/ (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>

<footnote n="40">⁴⁰ Paul Nantulya. À quoi s'attendre dans les relations Chine-Afrique en 2025. (25.01.2025), https://africacenter.org/fr/spotlight/afrique-chine-relations-2025/ (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ Chinese-invested Husab uranium mine kicks off construction in Namibia. (22.04.2013), https://www.caea.gov.cn/english/n6759361/n6759363/c6793279/content.html#:~:text=The%20construction%2C%20estimated%20to%20cost,and%20abroad%2C%22%20Li%20said. (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>
մլրդ ԱՄՆ դոլարով: Այս առումով նշենք, որ Չինաստանի ներգրավվածությունը Աֆրիկայում հավասարաչափ չէ բաշխված ամբողջ մայրցամաքով մեկ, այլ կենտրոնացած է ամենաշահավետ շուկաներում՝ թե՛ ոեսուրսների, թե՛ պատրաստի ապրանքների շուկաների առումով: 2024 թ. դրությամբ Չինաստանից Աֆրիկա սպառողական ապրանքներ արտահանվող հինգ խոշորագույն պետություններն են Հարավային Աֆրիկան, Նիգերիան, Եգիպտոսը, Լիբերիան և Ալժիրը<fnref n="42" />:

Չինաստանի վարկային քաղաքականությունը Աֆրիկայի նկատմամբ դարձել է նրա
արտաքին տնտեսական կապերի ամենակարևոր առանձնահատկություններից մեկը:
Արտոնյալ վարկերի և առևտրային վարկերի, վարկային գծերի տրամադրմամբ՝
Չինաստանը դարձել է աֆրիկյան երկրների ամենամեծ վարկատուն: Դրա հետևանքով
Աֆրիկան այսօր հայտնվել է պարտքային ճգնաժամի մեջ, որի հետ կապված բազմաթիվ
մտահոգություններ կան աֆրիկյան պետությունների և չինացի գործընկերների կողմից:
Հիմնական վարկատուներն են՝ Export-Import Bank of China (China Exim Bank)-ը, China
Development Bank (CDB)-ը, Bank of China (CDB)-ն և Industrial and Commercial Bank of
China (ICBC)-ն:

Աֆրիկային տրամադրվող վարկերը բաշխված են աֆրիկյան 45 երկրներոմ և ներառում են այնպիսի նախագծեր, ինչպիսիք են երկաթողիները, ճանապարհները, հիվանդանոցները և բնակարանաշինությունը։ Ապագայում բանկերը նախատեսում են տրամադրել վարկեր գյուղատնտեսական և էներգետիկ ոլորտներին։ Լոնդոնի «Chatham House» վերլուծական կենտրոնի զեկույցի համաձայն՝ Աֆրիկայի ընդհանուր արտաքին պարտքը 2000 թ.-ից մինչև 2020 թվականն աճել է ավելի քան հինգ անգամ՝ հասնելով 696 մլրդ դոլարի, որից 83.52 մլրդ-ը պարտք է չինացի վարկատուներին<fnref n="43" />:

Դրանից ելնելով՝ որոշ աֆրիկյան երկրներ (ինչպես օրինակ Ջիբութին, Անգոլան, Կոնգոյի Ժողովրդական Հանրապետությունը, որոնց արտաքին պարտքը Չինաստանին 40%-ից ավելի է՝ դժվարություններ ունեն իրենց պարտքային պարտավորությունները կատարելու հարցում։ Տնտեսագետները մանրակրկիտ քննարկում են, այսպես կոչված, «Պարքիթ աթկարդի դիվանագիրության» հայեցակարգը և պնդում են, որ Չինաստանը կարող է այդ փաստն օգտագործել որպես լծակ՝ ռազմավարական ակտիվների նկատմամբ վերահսկողություն ձեռք բերելու համար<fnref n="44" />: Մինչդեռ, Չինաստան-Աֆրիկա

<footnote n="42">⁴² List of importing markets from Africa for a product exported by China Metadata Product: TOTAL All products. https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry_TS.aspx?nvpm=1%7c156%7c%7c%7c7%7c TOTAL%7c%7c%7c2%7c1%7c1%7c2%7c2%7c1%7c2%7c1%7c1%7c1 (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>

<footnote n="43">⁴³ Alex Vines, Creon Butler and Yu Jie. The response to debt distress in Africa and the role of China. *The Royal Institute of International Affairs Chatham House*. December 2022, p. 21, https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/2022-12/2022-12-15-africa-china-debt-distress-vines-et-al.pdf (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Noah Mutai. China's Debt to Africa: A Balancing Act Between Development and Dependency. (10.05.25), https://democracyinafrica.org/chinas-debt-to-africa-a-balancing-act-between-development-and-dependency/ (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>
հետազոտական նախաձեռնության (CARI) կողմից անցկացված հետազոտությունը քիչ ապացույցներ է գտնում, որ Չինաստանը դիտավորյալ է ստեղծում անկայուն պարտք<fnref n="45" />:

Չնայած նրան, որ որոշ աֆրիկյան երկրներ բանակցում են Պեկինի հետ անհուսալի վարկերի մարման ուղղությամբ, այնուամենայնիվ, «վարկային պատմությունը» մնում է Չինաստան-Աֆրիկա տնտեսական հարաբերությունների ամենազգայուն հարցերից մեկը:

## Չինաստանի «փափուկ ուժի» գործիքները. Կոնֆուցիոսի ինստիտումներ, լրատվամիջոցներ և կրթական նախաձեռնություններ

Չինաստանը՝ զգալիորեն խորացրել է իր համագործակցությունը Աֆրիկայի հետ ոչ միայն ներդրումների, առևտրի և ռազմական համագործակցության, այլև «փափուկ ուժի» գործիքակազմով, ինչպես դա անում են Աֆրիկայում աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական հավակնություններ ունեցող այլ դերակատարներ։ Կրթական փոխանակումները, Կոնֆուցիոսի ինստիտուտների և չինական լրատվամիջոցների ընդլայնվող ներկայությունը ողջ Աֆրիակայում դրա ցայտուն վկայությունն են։

Կոնֆուցիոսի ինստիտուտի ծրագիրը սկսվել է 2004 թ., որը վերահսկվում է Չինարեն լեզվի միջազգային խորհրդի գրասենյակի կողմից։ Ինստիտուտները գործում են աշխարհի տարբեր տեղական քոլեջների և համալսարանների հետ համագործակցությամբ, և ֆինանսավորումը կիսվում է գրասենյակի և ընդունող հաստատությունների միջև։ Աֆրիկայում առաջին Կոնֆուցիոսի ինստիտուտ հիմնադրվել է 2005 թ. Քենիայի Նայրոբիի համալսարանում։ Այժմ դրանց քանակը հասնում է 70-ի և գործում են աֆրիկյան 40 պետություններում<fnref n="46" />, որոնք հաճախ տեղակայված են խոշոր համալսարաններում։ Մյուս կողմից՝ չինական ինստիտուտի կենտրոնները Աֆրիկայում ուժեղ մրցակցության մեջ են ֆրանսիական, բրիտանական, ամերիկյան, պորտոգալական, թուրքական և այլ երկրների նմանատիպ գործառույթներ իրականացող հաստատությունների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, ինստիտուտ կազմակերպում է չինարեն լեզվի դասընթացներ, հանդես է գալիս Չինաստանի մշակույթի վերաբերյալ իրազեկմամբ և իրականացնում է ակադեմիական համագործակցություն։ 2025-2027 թթ. ռազմավարությունը ենթադրում է, որ երկու կողմերը շարունակելու են աջակցել Աֆրիկայում Կոնֆուցիոսի ինստիտուտների զարգացմանը։ Այս շրջանակներում Չինաստանն առաջիկայում համագործակցության

<footnote n="45">⁴⁵ Deborah Brautigam and Yufan Huang. Integrating China into Multilateral Debt Relief: Progress and Problems in the G20 DSSI. (Briefing Paper 09/2023), https://www.sais-cari.org/publications-briefing-papers-bulletins (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>

<footnote n="46">⁴⁶ Confucius Institutes a bedrock of China's growing cultural ties with Africa. (23.08.2018), https://www.chinadaily.com.cn/a/201808/23/WS5b7e209aa310add14f38753c_1.html (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>
Ինչպես հայտնի է, ժամանակակից լրատվամիջոցներն ու տեղեկատվական հոսքերը ազդում են քաղաքական ղեկավարության, տնտեսական հարաբերությունների և մշակութային միջավայրի վրա: Աֆրիկյան շատ մայրաքաղաքներում պետական և մասնավոր հեռարձակողները՝ թվային հարթակների հետ մեկտեղ, որոշում են, թե որ գլոբալ կամ տեղական խնդիրներն են ուշադրության կենտրոնում հայտնվում: Դրանից ելնելով՝ Պեկինը նաև զարգացնում է մեդիա հարաբերություններն ամբողջ մայրցամաքում՝ «փափուկ ուժի» իր ռազմավարությունը կիրառելու համար: Չինաստանի լրատվամիջոցների ներկայությունը Աֆրիկայում պետության կողմից ղեկավարվող հստակ նախաձեռնություն է, որը ձգտում է առաջին հերթին ձևավորել դրական հասարակական կարճիք Չինաստանի նկատմամբ: Սակայն ավելի լայն իմաստով՝ տեղական ԶԼՄ-ների հետ գործընկերային հարաբերություններով, լրագրողական դասընթացների հովանավորմամբ և սեփական լրատվամիջոցների գործարկմամբ՝ Պեկինը մտադիր է ձևավորել իր աշխարհաքաղաքական նպատակներին նպաստող տեղեկատվական միջավայր:

Աֆրիկայում Չինաստանի մեդիա քաղաքականության գլխավոր հաստատություններն են՝ Չինաստանի գլոբալ հեռուստատեսային ցանցը (CGTN) և «Xinhua» պետական լրատվական գործակալությունը: CGTN Africa-ն, որը հիմնադրվել է 2012 թ., աֆրիկյան նորությունների վերաբերյալ չինական տեսակետ է ներկայացնում: Ցանցը բովանդակություն է պատրաստում բազմաթիվ լեզուներով, այդ թվում՝ անգլերեն, ֆրանսերեն և սուահիլի, և դրա լուսաբանումը պարբերաբար Պեկինին ներկայացնում է որպես կառուցողական գործընկեր՝ լուսաբանելով ենթակառուցվածքային նախագծերը, առևտրային համաձայնագրերը և մշակութային նախաձեռնությունները: «Xinhua» լրատվական գործակալությունը մայցամաքում ունի 37 գրասենյակ և ավելի քան 70 թղթակից և բովանդակության փոխանակման համաձայնագրեր՝ բազմաթիվ պետական գործակալությունների հետ: Միևնույն ժամանակ, չինական «StarTimes» մեդիա ընկերությունը Աֆրիկայի 30 երկրների կանոնավոր կերպով մատակարարում է չինական թարգմանված ֆիլմաշարեր, հեռուստաշոռուներ և վավերագրական ֆիլմեր<fnref n="49" />:

StarTimes-ը (չինական արբանյակային օպերատոր) և Huawei-ը թվային հեռուստատեսության տարածման ծառայություններ են մատուցում բազմաթիվ երկրներում (Նիգերիա, Զամբիա, Քենիա): «Արբանյակային հեռուստատեսության հասանելիություն 10,000 աֆրիկյան գյուղերի համար» ("Access to Satellite TV for 10,000 African Villages") նախաձեռնության շրջանակներում չինական ֆինանսավորմամբ նախագծերը թվային հեռուստատեսային ազդանշաններ են մատակարարում գյուղական համայնքներին՝ ապահովելով, որ CGTN-ը և այլ պետական ալիքները հասանելի լինեն

<footnote n="49">⁴⁹ Chinese-based StarTimes Group ups its television presence in Senegal. (2022), https://africanmarketing.confederation.org/media-in-africa/ (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>
հեռավոր գյուղերում<fnref n="50" />: Ինչ վերաբերում է սովորական աֆրիկացիների կարծիքներին չինական ազդեցության մասին, ապա 2019–2021 թթ. ավելի քան 30 երկրներում անկախ հետազոտական ցանցի՝ *Afrobarometer*-ի կողմից հավաքված հարցման տվյալները ցույց են տալիս, որ աֆրիկացիների մոտավորապես 63%-ը կարծում է, որ Չինաստանի տնտեսական և քաղաքական ազդեցությունը դրական է։ Մասնավորապես, չինական լրատվամիջոցներին ծանոթացած քենիացիների և հարավաֆրիկացիների շրջանում Պեկինի տնտեսական գործունեության նկատմամբ դրական կարծիքները զգալիորեն բարձր են<fnref n="51" />:

Ինչևէ, ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Չինաստանը Աֆրիկայում իր տեղեկատվական արշավում որդեգրել է եռակի ռազմավարություն։ Նախ, այն ամեն տարի հյուրընկալում և վերապատրաստում է բազմաթիվ աֆրիկացի մեդիա մասնագետների՝ սովորեցնելով նրանց ներկայացնել չինական ներդրումները որպես դրական գործոն։ Երկրորդ, Չինաստանը ներդրումներ է կատարում տեղական աֆրիկյան լրատվամիջոցներում՝ ազդելով նրանց խմբագրական գործելակերպի վրա՝ այն համապատասխանեցնելով չինական նարատիվներին։ Վերջապես, Չինաստանը աֆրիկյան կառավարություններին վաճառում է տեխնոլոգիաներ, որոնք հնարավորություն են տալիս ավելի խիստ վերահսկողություն ունենալ թվային տեղեկատվության նկատմամբ՝ ներառյալ կայքերի արգելափակումը և ինտերնետ մուտքի անջատումը<fnref n="52" />:

Ամփոփելով Թուրքիայի և Չինաստանի քաղաքականությունը Աֆրիկայի նկատմամբ համեմատության մեջ կարելի է անել հետևյալ եզրակացությունները՝

* Աֆրիկայում Պեկինի հիմնական սկզբունքը, որը հաճախ հիշատակվում է Չինաստան-Աֆրիկա համագործակցության ֆորումում (FOCAC), ներքին գործերին չմիջամտելն է։ Դրանով Պեկինն ընդգծում է աֆրիկյան երկրների ինքնիշխանությունը, որը բազմաթիվ աֆրիկյան կառավարությունների հավանությանն է արժանանում։ Նման մոտեցումը Պեկինին տալիս է դիվանագիտական ուժեղ աջակցություն՝ միջազգային հարթակներում ստանալով աֆրիկյան երկրների աջակցությունը։ Բայց գտնում ենք, որ չմիջամտելն ունի իր հակասությունները։ Օրինակ՝ մինչ Պեկինը հրապարակավ

<footnote n="50">⁵⁰ Emeka Umejei. Chinese Digital Satellite TV: Exporting Propaganda to Rural Nigeria. (2024), https://www.cddwestafrica.org/reports/chinese-digital-satellite-tv-exporting-propaganda-to-rural-nigeria/ (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>

<footnote n="51">⁵¹ William Hatungimana, Haruka Nagao. We asked 1,000 Zimbabweans what they think of China's influence on their country – only 37% viewed it favorably. (28.09.2024), https://theconversation.com/we-asked-1-000-zimbabweans-what-they-think-of-chinas-influence-on-their-country-only-37-viewed-it-favorably-206381 (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>

<footnote n="52">⁵² Samir Bhattacharya, Yuvvraj Singh. China's Information War in Africa. (28.09.2024), https://www.orfonline.org/expert-speak/china-s-information-war-in-africa?utm_source=chatgpt.com (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>
ձեռնպահ է մնում քաղաքական ակնհայտ միջամտությունից, աֆրիկայում գործող չինական լրատվամիջոցները Չինաստանի դրական կերպարի ներկայացմամբ հնարավոր է ուղղորդում են տեղական իշխանություններին Պեկինի հանդեպ «դիվանագիտական պարտավորություններ» ապահովելու համար: Նույնպես և տնտեսությունում չինական ներդրումները կարող են դրական իմաստով ազդել քաղաքական որոշումների կայացման վրա:

* Ի տարբերություն Պեկինի, դիվանագիտական հարաբերություններ կառուցելիս Անկարան հղում է անում «օսմանյան և իսլամական ընդհանուր ժառանգությանը»' բազմաթիվ դեպքերում դրանք հակադրելով արևմուտքի գաղութատիրական ժամանակաշրջանին, որը չափազանց զգայուն թեմա է աֆրիկյան հասարակությունների և կառավարությունների համար: Ինչ վերաբերում է Աֆրիկայում դիվանագիտական առաքելությունների ընդհանուր թվին՝ թե՛ դեսպանությունների, թե՛ հյուպատոսությունների առկայության տեսանկյունից Չինաստանն ունի զգալի առավելություն Անկարայի նկատմամբ:

* Ինչպես հոդվածում ներկայացրեցինք՝ Պեկինն ու Անկարան Աֆրիկայում ունեն իրենց ռազմական և անվտանգային շահերը: Չինաստանի ռազմական ներկայությունը մայրցամաքում սկզբնապես սահմափակվում էր խաղաղապահների դերով՝ ՄԱԿ-ի առաքելությունների շրջանակներում։ Մայրցամաքի երկրների հետ քաղաքական և տնտեսական հարաբերությունների աստիճանական զարգացմանը զուգահեռ Պեկինը դիմեց գործնական քայլերի, որի արդյունքում, մի կողմից Ջիբութիում հիմնեց իր ռազմական բազան, մյուս կողմից՝ անվտանգային միջոցառումների համատեքստում անցավ Ադենի ծոցում ծովահենության դեմ պայքարի պարեկային ծառայությանը և վերջապես սկսեց ռազմական տեխնիկա արտահանել մայրցամաքի տասնյակ երկրներ։ Բացի նրանից, որ Ջիբութիի բազան ունի աշխարհատնտեսական նշանակություն Պեկինի համար, այն նաև նախատեսում է պաշտպանել իր տնտեսական շահերը և չինական առևստի համար կարևորագույն նավագնացության ուղիները։ Այն, թե ինչպես է Պեկինը համատեղելու անվտանգության ոլորտում համագործակցությունն՝ իր հայտարարած «չմիջամտելու» սկզբունքի հետ, եթե օրինակ դրանք հայտնվեն ռազմական սպառնալիքի առջև, բարդ է ասել։ Նման իրավիճակի դեպքում իր կողմից ռազմական բնույթի ցանկացած գործողություն կարող է հարվածի տակ դնել «չմիջամտելու» սկզբունքը:

* Անվտանգության ոլորտում Թուրքիայի համագործակցությունը հաճախ երկկողմանի է և հարմարեցված առանձին պետությունների կարիքների հետ։ Թուրքիայի մոտեցումը շատ պարզ է, այն հիմնված է «վարժեցնելու և սպառազինելու» մոդելի վրա՝ արտահանելով սպառազինություններ, միաժամանակ ռաջարկելով մասնագիտացված վարժանքներ այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ծովահենության դեմ պայքարը,
ենթակառուցվածքների պաշտպանությունը և հետախուզական գործունեությունը, ինչպես օրինակ Նիգերի դեպքը։ Այն, թե ինչպես կկառավարի Էրդողանը Աֆրիկայի հետ իր հարաբերություններն առաջիկա տարիներին, պայմանավորված է լինելու նրանից, թե ԱՄՆ-ն ու Եվրոպան Թուրքիային կդիտարկեն որպես գործընկեր Աֆրիկայում, թե՞ մրցակից։ Եթե այս հարցին գլոբալ նայենք, ապա Դ. Թրամփի վերընտրվելուց հետո Վաշինգտոն-Պեկին վատթարացող հարաբերությունների հետնապատկերում ԱՄՆ-ն հնարավոր է Անկարային դիտարկի Չինաստանի դեմ հարմար մրցակից, հատկապես, երբ Թրամփի գլոբալ ֆինանսավորման կրճատումների հետևանքով Աֆրիկայում<fnref n="53" /> առաջացած բացը կարող են լրացնել այլ դերակատարներ։ Դա կարող է միայն այն դեպքում տեղի ունենալ, եթե Թրամփի առաջին նախագահության տարիներին Անկարայի հետ մի շարք հարցերի շուրջ առաջացած տարաձայնությունները հարթվեն։

Ուրվագծելով Պեկինի և Անկարայի քաղաքականություններն Աֆրիկայում՝ նաև կարելի ենթադրել, որ համաշխարհային և տարածաշրջանային տերությունների մրցակցային շահերը և տնտեսական տատանումները հնարավոր է ազդեն թուրքական ու չինական նախաձեռնությունների արդյունավետության և կայունության վրա։ Ավլեին, անգամ աֆրիկյան պետությունների հետ գործընկերության և ազդեցության միջև նուրբ գիծը ժամանակ առ ժամանակ փորձության են ենթարկելու Անկարայի և Պեկինի դիրքերը Աֆրիկայում։

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

1. African Development Bank partners with Prosper Africa and the U.S. Department of the Treasury to enhance capital flows to Africa. (17.01.2025). https://www.afdb.org/en/news-and-events/press-releases/african-development-bank-partners-prosper-africa-and-us-department-treasury-enhance-capital-flows-africa-80212

2. U.S. Strategy toward Sub-Saharan Africa. (08.08.2022). https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/statements-releases/2022/08/08/fact-sheet-u-s-strategy-toward-sub-saharan-africa/

3. Africa-EU Partnership. https://international-partnerships.ec.europa.eu/policies/africa-eu-partnership_en

4. Global Gateway overview. https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/stronger-europe-world/global-gateway_en

5. Tunç Demirtaş. Türkiye'nin Afrika Boynuzu'nda Artan Ağırlığı ve Jeopolitik Etkileri. (01.03.2024), https://kriterdergi.com/dis-politika/turkiyenin-afrika-boynuzunda-artan-agirligi-ve-jeopolitik-etkileri

6. Türkiye, Afrika'daki etkisini genişletmek istiyor. (28.03.2025), https://www.iletisim.gov.tr/turkce/dis_basinda_turkiye/detay/turkiye-afrika-daki-etkisini-genis_letmek-istiyor

<footnote n="53">53 Trump's global funding cuts leave a void in Africa for rivals to exploit. (24.03.2025). https://www.washingtonpost.com/world/2025/03/23/trump-aid-cuts-africa-russia-china/ (բեռնման օրը՝ 24.05.2025).</footnote>
42. Confucius Institutes a bedrock of China's growing cultural ties with Africa. (23.08.2018).
https://www.chinadaily.com.cn/a/201808/23/WS5b7e209aa310add14f38753c_1.html

43. China emerging as a major destination for African students (21.04.2021),
https://monitor.icef.com/2021/04/china-emerging-as-a-major-destination-for-african-students/

44. Chinese-based StarTimes Group ups its television presence in Senegal. (2022),
https://africanmarketingconfederation.org/media-in-africa/

45. Emeka Umejei. Chinese Digital Satellite TV: Exporting Propaganda to Rural Nigeria. (2024),
https://www.cddwestafrica.org/reports/chinese-digital-satellite-tv-exporting-propaganda-to-rural-nigeria/

46. William Hatungimana, Haruka Nagao. We asked 1,000 Zimbabweans what they think of China's influence on their country – only 37% viewed it favorably. (28.09.2024),
https://theconversation.com/we-asked-1-000-zimbabweans-what-they-think-of-chinas-influence-on-their-country-only-37-viewed-it-favorably-206381

47. Samir Bhattacharya, Yuvvraj Singh. China's Information War in Africa. (28.09.2024),
https://www.orfonline.org/expert-speak/china-s-information-war-in-africa?utm_source=chatgpt.com

48. Trump's global funding cuts leave a void in Africa for rivals to exploit. (24.03.2025).
https://www.washingtonpost.com/world/2025/03/23/trump-aid-cuts-africa-russia-china/