ROBERT JASTRZĘBSKI (Warszawa)

Prawo wekslowe w dawnej Rzeczypospolitej

I. Początki prawa wekslowego. 1. Prawo wekslowe w dawnej Polsce miało, podobnie jak w wielu ówczesnych państwach, charakter zwyczajowy. Pierwsze wzmianki na temat skryptów dłużnych o charakterze abstrakcyjnym datuje się na połowę XIV wieku<fnref n="1" />. Ich rozpowszechnienie związane było najprawdopodobniej z rozwojem obrotu handlowego z obszarem dzisiejszych Niemiec. Kupcy niemieccy prowadząc wymianę handlową z terytorium obecnych północnych Włoch (Lombardia) transmitowali określone rozwiązania prawne, w zakresie skryptów dłużnych, na obszar dawnej Rzeczypospolitej. Niektóre skrypty charakteryzowały się występowaniem w ich treści klauzuli „na zlecenie” i „na okaziciela”. Przykładem pierwszego rodzaju skryptu dłużnego może być „(1381) zobowiązanie Ziemowita Młodszego księcia mazowieckiego zapłacenia Zawiszy, biskupowi krakowskiemu 100 m. gr. praskich exsolvere promittimus eidem domino Episcopo aut cui ipse dominus Episcopus demandaverit, in Civitate Cracoviensi assignare cum effectu”, oraz „(1406) zobowiązanie wojewody krak. Kmity zapłacenia Mikołajowi, arcyb. Gniezn. 830 m., domino Nicolao, archiepiscopo suis fratribus germanis aut legittimis successoribus quocumque casu non solverint...”<fnref n="2" />.

Natomiast egzemplifikacją dokumentu z klauzulą „na okaziciela” jest zobowiązanie króla polskiego Jana I Olbrachta na rzecz księcia oświęcimskiego Janusza i jego żony Barbary zapłacenia dwóch tysięcy florenów y tomu kazdemu, ktozby tento nass list z gegich dobru woly gmiel, czy też zobowiązanie króla Kazimierza Jagiellończyka, pochodzące z 1488 r., zapłacenia księciu Janowi zatorskiemu pewnej sumy pieniężnej<fnref n="3" />. Wynika z tego, że nabycie dokumentu

<footnote n="1">¹ R. Taubenschlag, Skrypty dłużne z klauzulą „na zlecenie” i „na okaziciela” w średnowiecznym prawie polskiem, Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne z 1936 r. s. 84.</footnote>

<footnote n="2">² Ibidem, s. 90.</footnote>

<footnote n="3">³ Ibidem, s. 90–91.</footnote>
mentu na zasadzie traditio nie było jedynym konstytutywnym warunkiem re-
alizacji prawa, które wynikało ze skryptu dłużnego. Była nim również dobra
wiara nabywcy, oczywiście oparta na innych zasadach niż obecnie, tzn. nabyw-
ca prawdopodobnie musiał udowodnić, że nabycie nastąpiło ipso iure od zbyw-
cy na zasadzie cesji (przelewu), bądź delegacji (pełnomocnictwa)<fnref n="4" />. Konkludując:
skrypty dłużne nie były w obecnym rozumieniu papierami wartościowymi, a ich
funkcja ograniczała się do uzyskania kredytu w wyniku zaciągnięcia określone-
go zobowiązania pieniężnego. Natomiast funkcją, rzec można, wtórną był póź-
niejszy obrót nimi przy pomocy cesji albo pełnomocnictwa, który najczęściej
mił na celu kompensację wzajemnych długów i wierzytelności.

Instytucja weksła, w pełnym tego słowa znaczeniu, pojawiła się na tery-
torium dawnej Rzeczypospolitej dość późno, bo w XVII wieku i jej zasięg
zasadniczo był ograniczony do Gdańska i obszaru „Prus hołdowniczych”<fnref n="5" />.
Prawdopodobnie i dawniej miały miejsce załatwiane przy pomocy weksli, naj-
częściej zagraniczne, transakcje handlowe, których uczestnikami byli zwykle
mieszczanie. Już „Władysław Jagiełło ustanowił wexlarza żyda w Krakowie,
chcąc ułatwić akademikom pożyczki i zobowiązał go: aby nie brał więcej pro-
centu jak grosz od grzywny na miesiąc”<fnref n="6" />.

2. Na terytorium dawnej Rzeczypospolitej, przed powstaniem pierwszych regulacji wekslowych, istniały instytucje doń zbliżone. Mianowicie były to: membrany na okaziciela oraz „mamry” („mamrany” żydowskie). Pierwsza z nich miała następującą postać<fnref n="7" />:

Membrana odemnie niżej podpisanego dana jest Ukazicielowi tey mem-
brany moiey na summę Złotych Polskich sto Czterdzieści y Siedm, każdy
Złoty rachuiąc po gr. 30 Polskich, ktorą to zwysz mianowaną summę 147
obiecię y powinien będę każdemu Ukazicielowi tey membrany moiey na
dwie racie. Pierwszą ratę da Pan Bóg na Srodopoście Dominica Letare Zło-
tych Siedemdziesiąt y trzy groszy Pietnaście w roku 1662, drugą i ostatnią
ratę w tymże roku na S-ty Wojciech Złotych Siedemdziesiąt y trzy groszy Piet-
naście bez żadnej zwłoki y trudności oddać y zapłacić, a co dla lepszey wia-
ry i Pewności Ręką swoją własną podpisałem się. Działo się we Lwowie
dnia 16 Februarii A - o 1662 Stanisław Szepka, Jan Miller jako świadek
bes skody swoij Thomas Rabel jako świadek.

<footnote n="4">⁴ Ibidem s. 92. Szerzej na temat dobrej wiary w prawie polskim: K. Przybyłowski, *Do-bra wiara w polskim prawie cywilnym (ogólne uwagi o pojęciu)*, Studia Cywilistyczne 1970 r. t. XV.</footnote>

<footnote n="5">⁵ J. Louis, Dawne prawo wekslowe polskie, Lwów 1872 r. (przedruk z nr 41-47 „Prawnika” z 1872 r.), s. 9.</footnote>

<footnote n="6">⁶ W. Dutkiewicz, Prawa Cywilne jakie w Polsce od Roku 1347 do wprowadzenia Ko-
deksu Napoleona Obowiązywały, Warszawa 1869 r. s. 223.</footnote>

<footnote n="7">⁷ F.K. Fierich, Prawo wekslowe w Polsce na podstawie konstytucji sejmowych 1775,
1776, 1778, 1780, Kraków 1908 r. s. 9. Szerzej: W. Dutkiewicz, op. cit., s. 168.</footnote>
Pojawiły się one prawdopodobnie na terytorium ówczesnej Polski na przełomie XV i XVI wieku<fnref n="8" />. Informację o nich możemy między innymi znaleźć w wydanej w Warszawie w dniu 28 maja 1659 r. przez wojewodę krakowskiego Stanisława Potockiego, ordynacji dla Żydów krakowskich, która dotyczyła kognicji spraw z membran<fnref n="9" />. Liczne interesy, których wynikiem było wystawianie membran prowadzili w XVII wieku Żydzi w Krakowie i na Kazimierzu. Często uczestnikami ich była szlachta oraz mieszczanie. I tak, w roku 1622 szlachcic i rajca krakowski Stanisław Chodowicz pozwał Izaaka Jakubowicza o to, iż ten nie chciał mu wydać dwóch membran, złożonych u niego na pokrycie nieznanej bliżej należności. Pierwszy membran opiewał na 3000 złp. i był wystawiony 30 grudnia 1619 r. oraz płatny na jarmarku Lublinie w 1620 r. Natomiast drugi, wystawiony i zawierający w swojej treści tę samą kwotę, był płatny na Matkę Boską Gromniczą 1621 r.<fnref n="10" /> Innym przykładem mogą być interesy inkasowe, prolongaty oraz skwitowania membran<fnref n="11" />.

Natomiast mamrany funkcjonowały w obrocie, w odróżnieniu od innych ówczesnych państw europejskich, przede wszystkim na obszarze państwa polskiego, między innymi na jarmarkach w Lublinie i Jarosławiu. Charakteryzowały się brakiem oznaczenia miejsca płatności – domicyłu, czego konsekwencją była zapłata sumy pieniężnej określonej w „mamranie”, na rzecz jego posiadacza, od wystawcy w każdym miejscu, gdzie posiadacz go spotkał<fnref n="12" />. Dzieliły się one na dwa rodzaje „Staar – chow” oraz „Star – iska”. Pierwszy z nich przypominał zobowiązanie wekslowe, przy czym jego treść bardzo często przypominała treść weksla własnego. Treść mamranu była następująca: 1) suma dłużna w słowach, 2) oznaczenie płatności – na okaziciela, 3) czas zapłaty, 4) podpis dłużnika – wystawcy – na odwrotnej stronie skryptu<fnref n="13" />.

Poza tym mógł zawierać uroczyste zapewnienie zapłaty. Zdolność do jego wystawiania była prawdopodobnie zależna od tego czy wystawca był już żonaty od trzech lat<fnref n="14" />. Poza tym istotne znaczenie dla realizacji praw z niego wynikających miał sposób dochodzenia ucieleśnionej w „mamranie” wiezytelności. Był on, w pełnym tego słowa znaczeniu, ostrzejszy niż rygor

<footnote n="8">⁸ Szerzej: M. Bałaban, *Dzieje Żydów w Krakowie i na Kazimierzu* (1304–1868), Kraków 1912, s. 142–228, Żydzi Lwowscy na przełomie XVIgo i XVIIgo wieku, Lwów 1906 r., s. 299–301; F.K. Fierich, op. cit., s. 67–70; M. Howorka, *Polskie prawo wekslowe i czekowe*, Poznań 1928 r., s. 14, M.H. Koziński, *Prawo wekslowe*, Toruń 1997 r., s. 17.</footnote>

<footnote n="9">⁹ S. Kutrzeba, Zbiór aktów do historii ustroju sądów prawa polskiego i kancelarii sądowych województwa krakowskiego z wieku XVI–XVIII. Archiwum Komisji Prawniczej, Kraków 1909, t. VIII, nr 168, s. 137–138, art. 4–5.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ M. Bałaban, *Dzieje Żydów w Krakowie i na Kazimierzu* (1304–1868), Kraków 1912, s. 169.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Ibidem, s. 181 i n.</footnote>

<footnote n="12">¹² F. K. Fierich, op. cit., s. 69–70.</footnote>

<footnote n="13">¹³ Ibidem.</footnote>

<footnote n="14">¹⁴ Ibidem, s. 69.</footnote>
wekslowy, tzw. *rigor cambialis*. Po pierwsze „mamran” był płatny na okazyciela i gdziekolwiek, to znaczy gdzie jego posiadacz zastał wystawcę. Po wtóre jakiekolwiek „ekscepcje”, w obecnym rozumieniu zarzuty, były wykuczone, oprócz zarzutu nieautentyczności „mamranu”<fnref n="15" />. Występowały one przede wszystkim w dawnej Rzeczypospolitej, choć można je było również spotkać np. w Prusach. „Mamrany” przestały kursować prawdopodobnie około 1830 r.<fnref n="16" />.

Oprócz tego obrót skryptami dłużnymi dotyczył tzw. wekselbrifów. Wzmianki o nich możemy znaleźć między innymi w zapiskach sądowych gminy żydowskiej we Lwowie. Miały one generalnie następującą postać<fnref n="17" />:

> Zobowiązujemy się niniejszem pismem i podaniem ręki na dniu lwowskiego jarmarku 1629 r. (5389 r.) do wypłacenia wierzycielowi 500 złp., lecz zgodził się tenże, byśmy mu zamiast waluty dali 54½ kamienia dobrej saletry.

> Podpisy (ut supra).

> Dłużnicy podpisali w mej obecności, co niniejszem stwierdzam

> Józef syn Judy naczelnik kollegium sądowego.

Interesujące było postępowanie amortyzacyjne dotyczące tego skryptu dłużnego, gdyż fakt jego zgubienia ogłaszany był najpierw w synagodze, a następnie wciążany do akt sądowych. Ostatnia czynność miała następującą postać: Poświadczamy... że dano obwołać w przedmiejskiej synagodze, że zgubiono weksel na 200 fl. + 10 fl. %, na którym były skwitowane conti 100 i 46 fl. reszta płatna 8. Tiszri 5395 (1635 r.)<fnref n="18" />. Niekiedy nawet na osobę, która znajdzie i zrobi użytek z zagubionego dokumentu, ogłaszana była kłątwa<fnref n="19" />.

Jednakowoż, w ówczesnym obrocie handlowym, nie występowały tylko wyżej wymienione *quasi* weksle, bowiem o wekslach i wekslarstwie možemy spotkać liczne wzmianki w dziełach z XVII wieku, często o charakterze szkolnym. Przykładem może być dzieło Jana Aleksandra Gorczyna po tytułem Nowy sposób Arytmetyki. Jako się każdy prędko y łatwie może nauczyć rachować. Sformowany. Rozmowa dla snadnieyszego pojęcia. W Roku 1647. w Krakowie w Drukarnie Krzysztofa Schedla. Znajduje się w nim rozdział: o wekslach ábo iáko Lácinnicy zowią o Cambiách, w którym między inny-

<footnote n="15">¹⁵ Ibidem s. 70.</footnote>

<footnote n="16">¹⁶ Ibidem s. 69. Omówieniem mamranów zajęli się, w późniejszych czasach, rabini: Joel Sirkes, Solbathai Kohen, Mose Ribkes. Na uwagę zasługuje praca rabina z Poznania Blocha, *Der Mamran, der jūdisch polnische Wechselbrief zamieszczona w zbiorowym dziele Festschrift zum 70-ten Geburtstage Berliners*, Frankfurt nad Menem 1903, s. 50–64.</footnote>

<footnote n="17">¹⁷ M. Balaban, *Żydzi Lwowscy* [...], s. 299.</footnote>

<footnote n="18">¹⁸ Ibidem, s. 299–300.</footnote>

<footnote n="19">¹⁹ Ibidem, s. 300–301.</footnote>
mi czytamy: Iż nie zawsze dla niebezpieczeństwa / w gotowiźnie pieniądze
Kupcy z sobą wozić mogą / wynalézli dla tego Cámbia ábo Weksle / aby
ten tylko kárte máiąc Cambiatora swoiego miásta / gdzie pieniądze odliczył
/ mogł takież pieniądze w Cudzey žiemi mieć. Wiedz ieśliż według signifi-
caci y imienia uważamy / co jest Weksel / nie znaczy sie nic innego tylko
przemienienie według Niemców. Jeśli zaś według mieysca / to znaczy tego
Kupcá który sie tym tylko báwi / aby drugiemu ktory także na Cambium ábo
Weksel w innym mieście daie rowno correspondował. Jeśli záś względem /
swego esse, to Weksel znaczy list ten / ábo zeznание Cámbiatora tego, któ-
ry wżiął pieniądze aby temu pokázycielowi oddano ták wiele było / iáko wie-
le na Cambium oddał<fnref n="20" />. Wynika z tego, że weksel - jako taki - pełnił przede
wszystkim funkcję obiegową i płatniczą, a także umożliwiał bezpieczne otrzy-
manie gotówki, bez potrzeby przesyłania jej z jednej miejscowości do dru-
giej.

Istotne znaczenie dla rozwoju prawa wekslowego w dawnej Rzeczypo-
spolitej miały wydane przed 1775 r. dwie miejskie ustawy wekslowe. Cho-
dzi mianowicie o Gdańską Ustawę Wekslową z 8 marca 1701 r. oraz Elbląską
Ustawę Wekslową z 27 stycznia 1758 r., które wydały rady wyżej wymie-
nionych miast<fnref n="21" />. Były to faktycznie ustawy wekslowe niemieckie, oparte na
prawie zwyczajowym. Pierwsza z nich „należy do lepszych współczesnych
niemieckich ustaw wekslowych”<fnref n="22" />. Została ona uzupełniona w 1747 i 1766 r.
Interesujące, że w pierwszym z uzupełnień możemy znaleźć wzmiankę na te-
mat istnienia weksli toruńskich, elbląskich i polskich<fnref n="23" />. Wynikałoby z tego,
że obrót wekslowy w dawnej Rzeczypospolitej przed 1775 r. opierał się na
co najmniej czterech źródłach prawa. Ustawa wekslowa Gdańska charaktery-
zowała się tym, iż dawała nieograniczoną wolność i możliwość wystawiania
weksli, a także przyznawała niektórym wierzytelnościom, takim jak hipotecz-
ne, zastawne, czy też dotyczącym dzieci małoletnich, pierwszeństwo zaspo-
kojenia przed wierzytelnością wekslową<fnref n="24" />.

Druga miejska ustawa wekslowa obejmowała 94 artykuły i jak napisał
F.K. Fierich „należy do najlepszych i najobszerniejszych ustaw wekslowych
współczesnych”<fnref n="25" />. Była ona wzorowana na wyżej wspomnianej ustawie wy-
danej przez Gdańsk oraz Ustawie Wekslowej Lipskiej<fnref n="26" />. Różniła się ona od

<footnote n="20">20 F. K. Fierich, op. cit., s. 9–10.</footnote>

<footnote n="21">21 A. Doliński, *Polskie prawo wekslowe*, Poznań 1925, s. 67.</footnote>

<footnote n="22">22 F. K. Fierich, op. cit., s. 10.</footnote>

<footnote n="23">23 Chodzi o ustęp drugi uzupełnienia z 1747 r. który między innymi wymienia: „[...] *Thor-
nische, Elbingische und Polnische Wechsel - Briefe [...]*”. Interesującym zagadnieniem jest ist-
nienie osobnej toruńskiej ordynacji wekslowej, która prawdopodobnie istniała i miała charakter
prawa zwyczajowego. Szerzej: F. K. Fierich, op. cit., s. 10–11.</footnote>

<footnote n="24">24 Szerzej: J. Louis, op. cit., s. 12.</footnote>

<footnote n="25">25 F. K. Fierich, op. cit., s. 11.</footnote>

<footnote n="26">26 Ibidem, s. 11–12.</footnote>
pierwszej przede wszystkim ograniczeniem kręgu osób, które mogły wystawać weksle. Przywileju tego pozbawiono w szczególności osoby stanu duchownego<fnref n="27" />.

3. Wynika z tego, iż wekslarstwem, w owym okresie, trudniła się głównie ludność pochodzenia żydowskiego oraz mieszczanie. Związane to było z tym, że wyżej wymienione grupy społeczne zajmowały się przede wszystkim kupiectwem, jak również uczestniczyły w wymianie handlowej z zagranicą, gdzie weksel pełnił ogromną rolę. Dlatego też wiele rozwiązań dotyczących tej instytucji prawnej miało i ma charakter kosmopolityczny, co możemy zauważyć w wielu ówczesnych regulacjach. Natomiast szlachta, będąc warstwą uprzywilejowaną, miała do weksli stosunek obojętny, gdyż najczęściej ich nie używała i wierna była zasadzie, że: i owszem, wszytek stan rycerski usiadł na prawdzie i na wierze, które cnoty dwie, mówiąc o nich właśnie, brzydzą się wszystkimi pieniężnymi obchody, które też za złą a mierzioną rzecz zysk pieniężny u siebie ma, tak, iż też i Franciszek ś[więty] w zakonie swym braty swe, nie tylko mieć pieniądze, ale i dotykać się pieniędzy zakazał. Czemu? Przeto, iż jako z dotykania niewieściego ciała hnet żadło ono przyrodzone przeciwko niewieście w nas wstaje, tak też z dotykania pieniądza zapaliwa się chuć w nas przeciwkoüzFACTURAM agendam, bobowi bo i Bóg mówi: non potestis Deo servire et mammonae, to jest nie możecie razem Bogu, to jest prawdzie, służyć i kupczyć<fnref n="28" />. Zresztą było to związane z wydanymi przez Sejm konstytucjami z lat 1633 i 1677²⁹. Pierwsza z nich stanowiła: A ieśliby ktory szlachcic osiadszy w mieście, handlami się bawił, y szynkami mieyskiemi, y Magistratus mieyskie odprawował, ten ma tracić praerogativam nobilitatis y kiedyby sam, albo potomstwo podczas takowych zabaw iego spłodzone, z miasta w tym wyszedszy, iura nobilitatis sobie chciał przywłaszczać, y ziemskich dobr nabywać: taki każdy za szlachcica miany bydź nie ma, y dobra, iego terrestia, iure caduco każdy szlachcic uprosić sobie po nim może<fnref n="30" />. Sytuację zmieniła dopiero konstytucja z 1775 r., która ustanowiła, że kupiectwo w tym stanie prawu y dostoyności szlachectwa nie uwłacza, dla czego znosząc konstytucye in contra stanowione, deklarujemy: iż odtąd szlachcic wszelkiego rodzaju kupiectwem się bawiący, szlachectwa swego utracać nie będzie<fnref n="31" />.

<footnote n="27">²⁷ Szerzej: J. Louis, op. cit., s. 14.</footnote>

<footnote n="28">²⁸ S. Orzechowski, Policyja Królestwa Polskiego na kształt Arystotelesowych Polityk wypisana i na świat dla dobra pospolitego trzema knihami wydana, opracował J. Starnawski, Przemyśl 1984, s. 29.</footnote>

<footnote n="29">²⁹ Volumina Legum III, 806, art. 45; V, 463, art. 27.</footnote>

<footnote n="30">³⁰ J. Sawicki, Wybór Tekstów Żródłowych z Historii Państwa i Prawa Polskiego, Warszawa 1952, T. I, Cz. I, s. 205–206.</footnote>

<footnote n="31">³¹ Volumina Legum VIII, 183.</footnote>
Oczywiście przed tą datą istniał obrót wekslowy, w którym również, choć nie na taką skalę jak później, uczestniczyła szlachta. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na działalność, powołanych w 1764 r. osobno dla Korony i Litwy, komisji skarbowych<fnref n="32" />. Chodzi przede wszystkim o działalność ich w domenie sądownictwa handlowego, w szczególności spraw wekslowych. Wynika to z faktu, iż komisje formalnie pełniły początkowo funkcję sądu pierwszej i jedynej instancji w sprawach handlowych. Miały one być sądem specjalnym w sprawach handlowych, bez względu na przynależność stanową<fnref n="33" />. W związku z ogromną ilością spraw, jaka zaczęła wpływać do sądów komisji, ograniczono zakres ich kognicji. Stąd w sprawach związanych z handlem i manufakturami stanowić zaczęły jedynie instancję apelacyjną, wyjątkszy sprawy wekslowe i sprawy kredytowe oraz handlowe kupców zagranicznych ze szlachtą<fnref n="34" />.

Celem komisji, w zakresie sądownictwa, był szybki i sprawny wymiar sprawiedliwości, albowiem do ich zadań należało wskazać, y satysfakcyą, komu od kogo iakowa będzie należała, nieodwłocznie dla prędkiey sprawiedliwości handlujących nakazać<fnref n="35" />. Dlatego też ogromne znaczenie miał tryb postępowania przed komisjami, który odbiegał od ówczesnej praktyki sądowej<fnref n="36" />. Główną rolę w zakresie judykatury wekslowej pełniła Komisja Skarbu Koronnego, gdyż w Komisji Skarbu Wielkiego Księstwa Litewskiego ilość tych spraw była niewielka, co z kolei było związane ze słabością i niezbyt liczną grupą kupiectwa litewskiego<fnref n="37" />. Sposób wyrokowania w komisjach oparty był na prawie zwyczajowym, a częstokroć na bardzo swobodnym uznaniu. W taki sposób została rozpatrzona, wyrokiem Komisji Skarbowej Koronnej z dnia 10 listopada 1773 r., sprawa wekslowa Ludwika Lodrona kanonika warmińskiego, który wystawił na Dulfusa cztery weksle na 5.000 dukatów, płatne w dniu 4 listopada 1772 r., a następnie żyrował je na ks. Jabłonowskiego kasztelana krakowskiego<fnref n="38" />.

<footnote n="32">³² Volumina Legum VII, 27–34, 154–160.</footnote>

<footnote n="33">³³ G. Bałtruszajtys, *Sądownictwo komisji skarbowych w sprawach handlowych i przemysłowych (1764–1794)*, Warszawa 1977 r. s. 47.</footnote>

<footnote n="34">³⁴ Volumina Legum VII, 669–670. Szerzej: G. Bałtruszajtys, *Początki sądownictwa Komisji Skarbu Koronnego (1764–1765)*, Czasopismo Prawno-Historyczne z 1969 r., T. XXI, z. 2.</footnote>

<footnote n="35">³⁵ Volumina Legum VII, 30, 157.</footnote>

<footnote n="36">³⁶ Szerzej: G. Bałtruszajtys, *Sądownictwo komisji skarbowych w sprawach handlowych i przemysłowych (1764–1794)*, Warszawa 1977 r., s. 47 i n.; eadem, *Komisja Skarbu Koronnego jako organ kolegialny (1764–1794)*, Czasopismo Prawno-Historyczne z 1988 r. Tom XL, z. 1; T. Ostrowski, *Prawo Cywilne Albo Szczególne Narodu Polskiego*, T. II, Warszawa 1784 r. s. 68–71, 183–187; P. Burzyński, op. cit., T. I, s. 345–346.</footnote>

<footnote n="37">³⁷ G. Bałtruszajtys, *Sądownictwo komisji skarbowych w sprawach handlowych i przemysłowych (1764–1794)*, Warszawa 1977, s. 139.</footnote>

<footnote n="38">³⁸ J. Louis, op. cit., s. 10.</footnote>
Egzemplifikację działalności pierwszej z komisji stanowi poniższe zestawienie pozwów, pochodzące z książą ciechanowskich, jak również zestawienie pozwów, zawarte w pojedynczej księdze ławniczo-wójtowskiej z 1784 r.<fnref n="39" />

<table><thead><tr><th rowspan="2">Lata</th><th colspan="3">SPRAWY</th></tr><tr><th>skarbowe</th><th>wekslowe</th><th>z handlu</th></tr></thead><tbody><tr><td>1766</td><td>7</td><td>-</td><td>1</td></tr><tr><td>1767</td><td>2</td><td>-</td><td>2</td></tr><tr><td>1768</td><td>-</td><td>1</td><td>1</td></tr><tr><td>1769</td><td>4</td><td>-</td><td>-</td></tr><tr><td>1770</td><td>-</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>1771</td><td>1</td><td>1</td><td>-</td></tr><tr><td>1772</td><td>-</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>1773</td><td>2</td><td>4</td><td>3</td></tr><tr><td>1774</td><td>2</td><td>-</td><td>3</td></tr><tr><td>1775</td><td>3</td><td>3</td><td>7</td></tr><tr><td>1776</td><td>2</td><td>-</td><td>-</td></tr><tr><td>1777</td><td>1</td><td>1</td><td>2</td></tr><tr><td>1778</td><td>5</td><td>7</td><td>1</td></tr><tr><td>1779</td><td>7</td><td>6</td><td>8</td></tr></tbody></table>

<table><thead><tr><th rowspan="2">Lata</th><th colspan="3">SPRAWY</th></tr><tr><th>skarbowe</th><th>wekslowe</th><th>z handlu</th></tr></thead><tbody><tr><td>1780</td><td>4</td><td>5</td><td>2</td></tr><tr><td>1781</td><td>1</td><td>6</td><td>3</td></tr><tr><td>1782</td><td>-</td><td>5</td><td>4</td></tr><tr><td>1783</td><td>4</td><td>4</td><td>3</td></tr><tr><td>1784</td><td>5</td><td>4</td><td>3</td></tr><tr><td>1785</td><td>3</td><td>7</td><td>3</td></tr><tr><td>1786</td><td>-</td><td>7</td><td>5</td></tr><tr><td>1787</td><td>2</td><td>6</td><td>7</td></tr><tr><td>1788</td><td>2</td><td>3</td><td>2</td></tr><tr><td>1789</td><td>1</td><td>3</td><td>2</td></tr><tr><td>1790</td><td>3</td><td>3</td><td>5</td></tr><tr><td>1791</td><td>5</td><td>4</td><td>3</td></tr><tr><td>1792</td><td>-</td><td>1</td><td>-</td></tr><tr><td>1793</td><td>1</td><td>-</td><td>-</td></tr></tbody></table>

<table><thead><tr><th>SPRAWY</th><th>Ilość pozwów</th></tr></thead><tbody><tr><td>skarbowe</td><td>4</td></tr><tr><td>wekslowe</td><td>19</td></tr><tr><td>ze skryptów dłużnych</td><td>4</td></tr><tr><td>z regestru cudzoziemskiego</td><td>9</td></tr><tr><td>handlowe</td><td>8</td></tr><tr><td>z umów</td><td>4</td></tr><tr><td>bez podania przedmiotu sporu</td><td>14</td></tr></tbody></table>

<table><thead><tr><th rowspan="2">SPRAWY</th><th colspan="4">Powód</th><th colspan="3">Pozwany</th></tr><tr><th>szlachta</th><th>mieszczanie</th><th>kupcy</th><th>Żydzi</th><th>szlachta</th><th>mieszczanie</th><th>kupcy</th></tr></thead><tbody><tr><td>wekslowe</td><td>9</td><td>6</td><td>4</td><td>-</td><td>1</td><td>14</td><td>4</td></tr><tr><td>inne</td><td>14</td><td>12</td><td>11</td><td>3</td><td>4</td><td>25</td><td>11</td></tr></tbody></table>

<footnote n="39">³⁹ Dane: G. Bałtruszajtys, op. cit., s. 105, 107.</footnote>
Oprócz tego należy zwrócić uwagę na działalność Komisji *Boni Ordinis*, w szczególności dla Warszawy, która rozpoczęła swoją działalność w 1765 r. Chodzi mi przede wszystkim o jurysdykcję w sprawach handlowych i wekslowych między mieszczanami, określoną w przygotowanej przez nią ordynacji. Oczywiście kwestią dyskusyjną jest, w jakim zakresie było sprawowane przez komisję sądownictwo w sprawach wekslowych<fnref n="40" />.

## II. Konstytucja z 1775 r. i jej konsekwencje.
1. Projekt prawa wekslowego był rozpatrywany przez delegację sejmową na początku lutego 1775 r. Istotne znaczenie miał wniosek zgłoszony przez ks. Czetwertyńskiego: Czy prawo wekslowe ma się ściągać na stan szlachecki, czy tylko na handlujących?<fnref n="41" />. Większość głosów opowiedziała się, że ma on obejmować wszystkich. Następnie w dniu 13 kwietnia 1775 r. została uchwalona przez Sejm Extraordinarny konstytucja sejmowa pod tytułem *Ustanowienie Praw Wexlowych*<fnref n="42" />.

Na uwagę zasługują przyczyny ustanowienia konstytucji z 1775 r. Już we wstępie konstytucji określono, że tak chcący y w kraiach naszych handel, y kredyt onemu potrzebny, kwitnący utrzymać, ninieysze prawo wexlowe, według ktorego każdy kredytor od swego dłużnika mogłby iak nayprędszą y iak naypewnieyszą otrzymać satysfakcyą, stanowiemy<fnref n="43" />. W związku z tym konstytucja ta miała, w zamyśle ustawodawców, rozwinąć handel i kredyt. Nie chodzi tu jedynie o obszar ówczesnej Rzeczypospolitej, ale również o państwa ościenne, zwłaszcza Prusy. Dlatego też ostatni VIII paragraf konstytucji powołał jako ius subsidiarum (prawo posiłkowe) dla prawa polskiego dzieło obcego uczonego Jana Gottlieba Heineciusa *Elementa Iuris Cambialis*<fnref n="44" />, wydane po raz pierwszy w 1742 r. w Amsterdamie. Dzieło to miało do 1779 r. osiem wydań, przy czym owym prawem posiłkowym prawdopodobnie było wydanie siódme, pochodzące z 1764 r. z Norymbergi<fnref n="45" />. Misało to nadać mu walor europejski, zważywszy na to że autor wyżej wymienionego dzieła, w owym określame, był jednym z czołowych teoretyków prawa wekslowego. Oprócz tego żywo zainteresowana w powstaniu prawa wekslowego była szlachta, która od 1775 r. mogła parać się kupiectwem.

<footnote n="40">⁴⁰ Ibidem, s. 149–150.</footnote>

<footnote n="41">⁴¹ Szerzej: ibidem, s. 89–90; R. Łaszewski, *Sejm Polski w latach 1764–1793*, Warszawa – Poznań 1973, s. 79–80.</footnote>

<footnote n="42">⁴² Volumina Legum VIII, 192–200. Szerzej: W. Dutkiewicz, op. cit., s. 225–235; F. K. Fierich, op. cit., s. 43–113; P. Burzyński, op. cit., T. I, s. 289–290; P. Dąbkowski, op. cit., T. I, s. 135, *Prawo polityczne i cywilne Korony Polskiej y Wielkiego Xsięstwa Litewskiego to iest Nowy Zbiór Praw Oboya Narodow od Roku 1347, az do Teraznieyszych czasow. Tom Drugi*, Warszawa 1791 r., s. 342–349.</footnote>

<footnote n="43">⁴³ Volumina Legum VIII, 192.</footnote>

<footnote n="44">⁴⁴ Szerzej: F. K. Fierich, op. cit., s. 15–16, 21.</footnote>

<footnote n="45">⁴⁵ Tak uważa F. K. Fierich, op. cit., s. 16. Uzasadnia to tym, że wydanie konstytucji nastąpiło w 1775 r., zatem najnowszym ówczesnie wydaniem było wydanie norymberskie z 1764 r. Tak samo twierdził W. Dutkiewicz, op. cit., s. 235. Inne wydania: Amsterdam (1742 r.), Wenecja (1746 r.), Wittenberga (1748 r.), Genua (1748 r.), Frankfurt (1748 r.), Frankfurt (1756 r.), Norymberga (1779 r.).</footnote>
W związku z tym do źródeł ówczesnego prawa wekslowego zaliczyć
należało: 1) konstytucję z 1775 r. wraz z ustawami dodatkowymi, 2) dzieło
Heineciusa Elementa Iuris Cambialis, 3) prawo zwyczajowe i zwyczaje we-
kslowe występujące na określonych obszar ówczesnej Rzeczypospolitej<fnref n="46" />.

Konstytucja była de facto konglomeratem przepisów prawa materialnego i procesowego. Poza tym zawierała również przepisy egzekucyjne. Została ona podzielona na osiem paragrafów. Były to: § I. O wexlach, § II. O protestach, § III. O preskrypcyi, § IV. O osobach wexlujących, § V. O procesie wexlowym, § VI. O appellacyach, § VII. O exekucyach wexlowych, § VIII. Ius subsidiarium.

W paragrafie pierwszym została podana legalna definicja weksla, która brzmiała: *Wexel iest karta ręczna, tak zwana, przez którą dłużnik obowiązuie się swemu kredytorowi wypłacić pewną summę na pewny czas, albo za pozakazaniem tey karty*<fnref n="47" />. Konstytucja wymieniała dwa podstawowe rodzaje weksli: weksel własny i trasowany, wymieniając ich części składowe. Zaliczyć do nich należało w przypadku weksla trasowanego przede wszystkim: 1) nagłówek (lemna), 2) weksel sam (litterae ipsae), 3) adres i podpis (subscriptio).

Weksel własny składał się z podobnych części, przy czym konstytucja wymieniała enumeratywnie jego części, podając nawet przykład: w Warszawie dnia osmego Listopada tysiącznego siedemsetnego siedemdziesiątego czwartego zł. 103 za miesięcy sześć od daty dzisieyszey zapłacić powinienem, za tym moim własnym iedynym wexlem do rąk Imci Pana Dawida Mewiusza, albo komu innemu za iego zleceniem, summę sto trzy czerwonych zł. obrączkowych, ktorey walor odebrałem... Ierzy Semproniusz akceptuię na mnie samego, Ierzy Sepronius*<fnref n="48" />*. Poza tym zawierała ona także instytucję indosu oraz akceptu wekslowego. Co ciekawe weksel mógł być sporządzony w jakimkolwiek języku europejskim*<fnref n="49" />*.

W praktyce weksle, wystawiane w owym okresie, miały zwykle następu-
jącą postać<fnref n="50" />:

a) weksel trasowany:

„w Krakowie dnia 25 Kwietnia 1789 na Rynskich 4500 Currant.
Dwa Miesiące od Daty raczy WPan zapłacić za tym naszym Prima Wexlem
na odkaz Pana Samuela Saula y Syna Rynskich Cztery Tysiące Pięcset Currant.
Walor odebrałem na rachunek podług uwiadomienia.

Im. Pan Chrystyan Barkenstein.

Jana Heinricha Kluga

Nieboszczyka Synowie.

w Wiedniu. Prima.”

<footnote n="46">⁴⁶ F. K. Fierich, op. cit., s. 21.</footnote>

<footnote n="47">⁴⁷ Volumina Legum VIII, 192.</footnote>

<footnote n="48">⁴⁸ Ibidem.</footnote>

<footnote n="49">⁴⁹ Szerzej F.K. Fierich, op. cit., s. 48–61.</footnote>

<footnote n="50">⁵⁰ Ibidem, s. 48, 58; T. Ostrowski, op. cit., s. 374–375 (Formy Litewskie: Wexlu).</footnote>
b) sola (własne) weksle:

„W Warszawie Dnia Dwudziestego Osmego Października tysiącnego Siedmsetnego Osmdziesiątego Roku na Czerwonych Złt. Osmset. Na dzień pierwszy miesiąca Września w Roku przyszłym Tysiącnym Siedmsetnym Ośmdziesiątym Pierwszym zapłacę za tym iednym Wexlem moim WIMCi Panu Janowi Niewiescińskiemu, Szambelanowi JKMCi, lub innemu Komu za Jego zleceniem Czerwonych Złotych Osmset, dico Nro 800, ktorey Summy Walor w gotowiźnie do Rąk moich odebrałem, deklarując na terminie zapłacić punktualnie pod obowiązkiem Praw Wexlowych. Datt ut supra Teodor Szymanowski S. JKMC. Daię ten Wexel na Mnie Samego Teodor Szymanowski SJKMCi.”

W Wilnie Dnia N. Miesiąca N.
Roku N. na Złt: Polsk: N.

Za Miesięcy sześć od Daty dzisieyszey, to iest: Dnia N. Miesiąca N. Roku N. za tym moim iedynym własnym Wexlem do rąk W. J. P. N. albo komu ten wexel zlecony będzie, zapłacić powinien Summę Złt: Polsk: N. ktorey walor odebrałem.

Akceptuie na mnie, i wszelkie
Dobra moie
Powtornie daiący Wexel,
W tym mieyscu podpisać się powinien.

W tym mieyscu podpis
daiącego Wexel.

Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na papier, na jakim powinny być sporządzane weksle. Mianowicie chodzi o opłaty stemplowe, a konkretnie tzw. papier stemplowy, z którego wpływy miały zasilać dochody państwowe. Pobór opłat stemplowych został zapoczątkowany przez wydaną w dniu 13 grudnia 1776 r. przez króla Stanisława Augusta za zdaniem Rady Nieustającej Ordynację papieru stemplowanego. Możemy w niej znaleźć przysięgę, dla osób zajmujących się ówczesnym wymiarem sprawiedliwości, w której między innymi znajduje się następujący passus: żadnego kwitu de pretio bonorum ani zapisu w aktach, które sprawuję, inaczej nie przyjmę i nie zapiszę, szczególnie tylko na stęplowanym i przyzwoitej ceny papierze, także roboracyi i oblaty kontraktów zastawnych, także kart ręcznych i wekslów nie na stęplowanym i przyzwoitej ceny papierze będących nie przyjmę<fnref n="51" />.

<footnote n="51">⁵¹ S. Kutrzeba, Zbiór aktów do historii ustroju sądów prawa polskiego i kancelarii sądowych województwa krakowskiego z wieku XVI–XVIII. Archiwum Komisji Prawniczej, Kraków 1909, t. VIII, nr 268, s. 254. O tym: T. Ostrowski, op. cit., s. 230–235.</footnote>
Oprócz tego konstytucja z 1775 r. regulowała obrót skryptami dłużnymi z rygorem prawa wekslowego, które nie były weklami w pełnym tego słowa znaczeniu. Dotyczyło to zapewne dwóch przypadków, którymi były: 1) skrypt co do formy nie odpowiadający wekslowi, ale co do treści był to weksel (tzw. Bastardwechsel), 2) obejmujący czynność prawną (pożyczka, najem, dzierżawa), przy czym do obowiązku zapłaty dołączono klauzulę cambialis, w związku z tym czynność prawa podlegała ocenie według, rzec można, prawa powszechnego, zaś wspomniana klauzula miała, moim zdaniem, charakter akcesoryjny<fnref n="52" />.

W związku z tym rygor prawa wekslowego miał jedynie wzmocnić stanowisko wierzyciela poprzez nadanie zobowiązaniu dłużnika charakteru zobowiązania wekslowego. Egzemplifikacją może być skrypt, na podstawie którego Żyd, wziąwszy od szlachcica wódkę w celach handlowych, zobowiązał się należność oddać w określonym dniu lub ponieść karę za nieoddanie oraz odpowiadać w sądzie grodzkim lub ziemskim, czy też pozew ks. Hugo na Kołłątaja z 1778 r., który nabył skrypt wystawiony na Józefa Kownackiego, przeciwko F. Junosza-Podoskiemu kasztelanowi ciechanowskiemu, który dotyczył wina wziętego na kredyt<fnref n="53" />.

Interesujące jest zagadnienie weksli na okaziciela, których konstytucja z 1775 r. nie wymieniała, a ówcześni teoretycy prawa wekslowego uważali za niedopuszczalne<fnref n="54" />. Jednakże były one używane w praktyce, gdyż wystawiania weksli na ukaziciela zabroniła dopiero szlachcie posesjonatom konstytucja z 1778 r.<fnref n="55" />. W związku z tym należy przyjąć, że normy dotyczące wystawiania weksli na okaziciela miały charakter zwyczajowy lub nawet partykularny. Co ciekawe weksle na ukaziciela były wówczas najczęściej postać weksla własnego<fnref n="56" />. Natomiast weksle trasowane były głównie używane przez kupców w dwojakiej formie: albo kupiec zagraniczny wystawiał go przesyłając do akceptu kupcowi polskiemu, albo odwrotnie polski kupiec przesyłał weksel do akceptu za granicę<fnref n="57" />.

Istotne znaczenie dla prawa wekslowego miał paragraf dotyczące zdolności wekslowej, który taksatywnie wymieniał osoby niezdolne do zaciągania zobowiązań wekslowych. Były to:

1) dzieci pod władzą rodziców, nie mające własnego majątku, 2) małoletni pod władzą opiekunów, 3) żony pod zwierzchnością mężów, 4) duchowni<fnref n="58" />.

<footnote n="52">⁵² Volumina Legum VIII, 192 pkt. 6; 198 pkt. 6. F.K. Fierich, op. cit., s. 65–66.</footnote>

<footnote n="53">⁵³ G. Bałtruszajtys, op. cit., s. 123.</footnote>

<footnote n="54">⁵⁴ F.K. Fierich, op. cit., s. 21.</footnote>

<footnote n="55">⁵⁵ Volumina Legum VIII, 956.</footnote>

<footnote n="56">⁵⁶ F.K. Fierich, op. cit., s. 52.</footnote>

<footnote n="57">⁵⁷ Ibidem, str. 45. Podane są tam przykłady takich weksli.</footnote>

<footnote n="58">⁵⁸ Volumina Legum VIII, 195. Szerzej: F.K. Fierich, op. cit., s. 70–79.</footnote>
W późniejszym okresie czasu został on rozszerzony w stosunku do
szlachty.

Gdy po wystawieniu weksel nie został zapłacony w określonym terminie, wówczas powinien był nastąpić protest, tzn. publiczny akt odmowy zapłaty sumy pieniężnej, jaką reprezentował weksel<fnref n="59" />. Dotyczył on weksli trasowanych, gdyż weksle własne mu nie podlegały<fnref n="60" />. Kognicja sądu była wprost określona w konstytucji w paragrafie V, zaś apelacja w VI. Generalnie sądem właściwym, w zależności od wyboru powoda, dla spraw wekslowych był sąd komisji skarbowej, albo sąd I instancji właściwy dla pozwanego, przy czym apelację od wyroku ostatniego z nich, w sprawach powyżej 300 złp., rozpatrywał sąd komisji skarbowej<fnref n="61" />.

W toku procesu wekslowego pozwany mógł się zasłaniać tylko eks-
cepcjami enumeratywnie wymienionymi w konstytucji. Mianowicie były
to:

1) *inhabilitatis personae* (niezdolność do zaciągania zobowiązań wekslowych), 2) *temporis anticipationis* (pozwanie przed terminem płatności), 3) *falsi* (*fałszerstwo podpisu*, a tym samym treści weksla), 4) *praescriptionis* (ogólnie rzecz ujmując przedawnienie, określone w paragrafie III konstytucji)<fnref n="62" />.

Tak precyzyjne określenie ekscepcji (zarzutów) powodowało, że prawo wekslowe zgodnie ze intencjami prawodawcy miało charakter *strictissime juris*<fnref n="63" />. Celowi temu służyło również wekslowe postępowanie egzekucyjne, które ostatecznie mogło być skierowane bezpośrednio przeciw osobie dłużnika gdyby kredytor nie miał satysfakcyi z substancyi<fnref n="64" />. Co ciekawe nie polegało ono na umieszczeniu dłużnika w więzieniu, ale na ograniczeniu jego wolności do momentu zapłaty sumy, na którą opiewał dokument wekslowy, poprzez przydanie straży osobie na mieyscu uczciwym<fnref n="65" />. Oczywiście taki sposób egzekucji należności wekslowej nie był zrozumiały dla szlachty, bowiem nie mogła ona zrozumieć, że zaprzysiężoną przez króla zasadę „neminem captivabimus nisi jurem victum” mógł łamać jakiś tam przybysz lub innowierca dlatego tylko, iż mu pieniędzy na terminie nie oddano...<fnref n="66" />.

W konstytucji brak było ekscepcji (zarzutu) non numeratae pecuniae,
co powodowało że pożyczka udzielona na podstawie weksla miała często

<footnote n="59">⁵⁹ Volumina Legum VIII, 193–194.</footnote>

<footnote n="60">⁶⁰ Szerzej: F.K. Fierich, op. cit., s. 94–97.</footnote>

<footnote n="61">⁶¹ Szerzej: G. Bałtruszajtys, op. cit., s. 93 i n.</footnote>

<footnote n="62">⁶² Volumina Legum VIII, 197. Szerzej: T. Ostrowski, op. cit., s. 142–151.</footnote>

<footnote n="63">⁶³ Volumina Legum VIII, 192.</footnote>

<footnote n="64">⁶⁴ Ibidem, 199.</footnote>

<footnote n="65">⁶⁵ Ibidem.</footnote>

<footnote n="66">⁶⁶ J. Louis, op. cit., s. 11.</footnote>
postać ukrytej lichwy. Bowiem osoba dająca kredyt mogła żadać od wy-
stawcy weksla (własnego) sumy pieniężnej wielokrotnie przekraczającej
wielkość otrzymanej gotowizny, w zamian za złożenie podpisu na dokumen-
cie wekslowym. Wpływ na to miało, jak twierdzi nie bez słuszności F.K.
Fierich, wydanie Konstytucji z 1775 r. pod tytułem: *Ustanowienie prowi-
zyi, y ubeśpieczenie kredytorow*<fnref n="67" />. Ustanawiała ona prowizję z tytułu
pożyczki na 5% rocznie, przy czym gdyby ktoś ustanowił większe oprocen-
towanie, wówczas narażony był na karę 500 grzywien. W związku z tym
spowodowało to, że szlachta „nie mogła znaleźć chętnych kapitalistów”<fnref n="68" />
do udzielania kredytu. Dlatego też z konieczności musiała korzystać z kre-
dytu wekslowego, który miał charakter lichwiarski. Albowiem weksel zna-
komicie nadawał się do tego typu operacji, w szczególności weksel na
„ukaziciela” (okaziciela).

2. Konsekwencją stosowania w praktyce prawa wekslowego z 1775 r. by-
ły późniejsze konstytucje z lat 1776, 1778, 1780. Pierwsza z nich dotyczyła
zagrodzenia młodym tracenia substancyi<fnref n="69" />, którzy nie mieli tzw. competen-
tiam annorum. Rzecz ciekawa: nie określała ona ściśle cezury wiekowej<fnref n="70" />.
Druga z nich była dopełnieniem wyżej wymienionych konstytucji dotyczą-
cych prawa wekslowego (1775, 1776 r.) i określała ściśle wiek, od którego
można było zaciągać zobowiązania wekslowe na 24 lata. Poza tym szczachie
posesjonatom zakazano wystawiać weksle na „ukaziciela”, gdyż przy ich po-
mocy lichwiarz mógł z łatwością opanować swoje ofiary, bez obawy suro-
wości prawa i wzgardy społeczeństwa<fnref n="71" />. W celu wykonania konstytucji
i uniknięcia antydatowania weksli, zwłaszcza na *ukaziciela* konstytucja obli-
gatoryjnie zobowiązywała do ich terminowego oblatowania, tzn. wciągnięcia
do książ sądowych<fnref n="72" />.

Była ona poddana debacie sejmowej, której za podsumowanie niech słu-
ży wypowiedź posła lubelskiego, a zarazem starosty łukowskiego, Dłuskie-
go, że nawet naylepsze przedsięwzięcia truie często że rzeczy używanie<fnref n="73" />.

<footnote n="67">⁶⁷ Volumina Legum VIII, 181–182. Twierdzi tak F. K. Fierich, op. cit., s. 23; W. Dutkiewicz, op. cit., s. 221–225; M. Howorka, op. cit., s. 14.</footnote>

<footnote n="68">⁶⁸ F. K. Fierich, op. cit., s. 23.</footnote>

<footnote n="69">⁶⁹ Volumina Legum VIII, 886.</footnote>

<footnote n="70">⁷⁰ J. Louis, op. cit., s. 16. Interesujące są na ten temat rezolucje Rady Nieustającej sprzed 1778 r., które dotyczą określenia wieku osób oraz majątku, jakim mogą rozporządzać osoby mające *competentiam annorum* (F. K. Fierich, op. cit., s. 73–74).</footnote>

<footnote n="71">⁷¹ Volumina Legum VIII, 956. F. K. Fierich, op. cit., s. 23–24.</footnote>

<footnote n="72">⁷² Z. Kaczmarek, B. Leśnodorski (pod redakcją J. Bardacha), *Historia Państwa i Prawa Polski*, T. II, Warszawa 1966, s. 21.</footnote>

<footnote n="73">⁷³ „Dyaryusz Sejmu Walnego Ordynaryjnego Warszawskiego sześcio niedzielnego Roku Pańskiego 1778”, Warszawa 1779 r., s. 217. (F. K. Fierich, op. cit., s. 26).</footnote>
Bardziej krytyczny był poseł różański Wiszowaty, który stwierdził, że prawo wekslowe wszelkiego oszukania, podstępów i wyłudzania pierwszym Kraiu naszym iestnarzędziem; tego więc szkodliwego dla Stanu Szlacheckiego Prawa uchylenie, stanie się pożytkiem Rzeczypospolitey, niech one podług swego pierwszego iestestwa, w samym mieści się handlu i Stanie Kupieckim<fnref n="74" />.

Następna konstytucja z 1780 r. w ogóle zakazała wystawiania weksli przez szlachtę i jej uchwalenie nastąpiło po burzliwej dyskusji w Izbie poselskiej, gdyż Izba senatorów zgodziła się na nią jednogłośnie w głębokiem milczeniu<fnref n="75" />. Egzemplifikację tego mogą stanowić wypowiedzi poszczególnych posłów, które jednocześnie określały przyczyny jej uchwalenia. I tak, poseł inflancki Ciciszewski stwierdził, że od wprowadzenia weksli widzimy fatalną epokę oszustwa i ostatniego łupieztwa<fnref n="76" />. Natomiast poseł łomżyński Drewnowski, popierając wypowiedź swego poprzednika, podkreślił, że weksle wychodziły na kilkanaście tysięcy czerwonych złotych, choć ledwo tysiąc lub kilkaset na nie wzięto<fnref n="77" />. Konstatacja była jedna: weksle są źródłem utraty majątku szlacheckiego i oszukaństwa podniętą<fnref n="78" />. W takiej oto sytuacji została uchwalona konstytucja z 1780 r., która zakazywała szlachcie wystawiania weksli, przy czym osoby stanu szlacheckiego mogły je przyjmować od bankierów i kupców. Konstytucja nie obejmowała zakresem swojej regulacji stanu mieszczańskiego, czego późniejszą konsekwencją było Ostrzeżenie względem indygenatów z nobilitacyi z 1790 r.<fnref n="79" />. Oczywiście weksel, jako narzędzie machinacji lichwiarskich, nie był używany tylko w stosunku do szlachty, gdyż nawet kupcy krakowscy skarżyli się na Żydów wexlarzów, którzy chrześcijan i katolików temi lichwami i fantami rojnąją<fnref n="80" />.

Konkludując, następujące przyczyny złożyły się na uchylenie mocy obowiązującej konstytucji z 1775 r. w stosunku do szlachty: 1) weksel stał się formą pożyczki lichwiarskiej, 2) funkcjonowanie weksli na okaziciela, które umożliwiały stosowanie praktyk lichwiarskich, 3) brak umieszczenia w konstytucji ekscepcji non numeratae pecuniae, pozostawiającej przynajmniej teoretycznie możliwość podniesienia zarzutu lichwy przez dłużnika wekslowego, a także ograniczenie dopuszczalności ekscepcji jedynie do ich wąskiego kręg-

<footnote n="74">⁷⁴ Ibidem.</footnote>

<footnote n="75">⁷⁵ Volumina Legum VIII, 979. J. Louis, op. cit., s. 17.</footnote>

<footnote n="76">⁷⁶ J. Louis, op. cit., s. 17.</footnote>

<footnote n="77">⁷⁷ Ibidem, s. 18.</footnote>

<footnote n="78">⁷⁸ Ibidem.</footnote>

<footnote n="79">⁷⁹ Volumina Legum IX, s. 193. F.K. Fierich, op. cit., s. 33.</footnote>

<footnote n="80">⁸⁰ Kraków 23 kwietnia 1783 r. Protokół posiedzenia Krakowskiej Kongregacji Kupieckiej. Sprawa jarmarków (w:) S. Kutrzeba, J. Ptaśnik, Dzieje Handlu i Kupiectwa Krakowskiego, Kraków 1910, s. 165, 168.</footnote>
gu, 4) nieznajomość przez szlachtę zwłaszcza młódź szlachecką zasad prawa wekslowego i związanych z wystawieniem weksla skutków prawnych, 5) zbyt duża rygorystyczność prawa wekslowego powodująca iż rygor wekslowy w Polsce był doprowadzony do ostatecznych granic<fnref n="81" />.

Oprócz wyżej wymienionych regulacji prawnych na uwagę zasługuje projekt Zbioru Praw Sądowych A. Zamoyskiego z 1778 r.<fnref n="82" />, który zawierał unormowania dotyczące prawa wekslowego. Projekt ów znosił w ogóle instytucję weksli na okaziciela, wprowadzał dla wszystkich weksli akt diligencji (stareności) wekslowej – protest, możliwość wystawiania weksli przez osoby nie umiejące pisać przy pomocy podpisów złożonych przez dwóch świadków, jak również instytucję zaręczycieli i współpodpisujących, przy czym poręka wekslowa (awal) miała charakter na wskroś cywilistyczny, gdyż odpowiedzialność poręczyciela miała charakter subsydiarny<fnref n="83" />. Generalnie normy zawarte w zbiorze miały charakter nowelizacji konstytucji z 1775 r. Poza tym projektem istniał jeszcze projekt Kodeksu Stanisława Augusta, który zawierał regulacje dotyczące prawa wekslowego<fnref n="84" />.

Reasumując konstytucja z 1775 r. i jej uzupełnienia zostały wydane między I a II rozbiorem Rzeczypospolitej. W związku z tym nie obowiązywały na obszarze włączonym do państw zaborczych w 1772 r. Natomiast na tym terenie obowiązywały regulacje państw zaborczych<fnref n="85" />. Jedynym późniejszym odstępstwem od tej zasady było wprowadzenie na obszarze Księstwa War-

<footnote n="81">⁸¹ F. K. Fierich, op. cit., s. 113.</footnote>

<footnote n="82">⁸² Zbiór ten został opracowany na podstawie konstytucji z 1776 r. (Volumina Legum VIII, 875–876), która upoważniała A. Zamoyskiego do jego „uformowania”. Jednakże nie został on wprowadzony w życie, a w konstytucji z 1780 r. (Volumina Legum VIII, 979) stwierdzono, że y na żadnym Seymie aby nie był wskrzeszany, mieć chcemy.</footnote>

<footnote n="83">⁸³ Szerzej: S. Borowski, Projekt Noweli Wekslowej A. Zamoyskiego z roku 1778 z przedmową J. Namitkiewicza, Warszawa 1926 r., F. K. Fierich, op. cit., s. 34–35.</footnote>

<footnote n="84">⁸⁴ Szerzej: F. K. Fierich, op. cit., s. 36–37, A. Ohanowicz, Z. Radwański, Ostatnia próba kodyfikacji prawa cywilnego w Rzeczypospolitej szlacheckiej (Kodeks Stanisława Augusta), PiP z 1952 r., z. 11.</footnote>

<footnote n="85">⁸⁵ Na obszarze zaboru pruskiego obowiązywała Ustawa Wekslowa Pruska z dnia 30 stycznia 1751 r., na podstawie rozporządzenia z 20 września 1773 r. Natomiast od 1 września 1797 r. obowiązywał Landrecht Pruski. Na obszarze Galicji Wschodniej obowiązywała Ustawa Wekslowa Wschodnio-Galicyjska z dnia 22 lipca 1775 r. oraz związane z nią: patent z 24 października i 2 listopada 1793 r. Poza tym Dekret Nadworny z 2 listopada 1790 r. W Galicji Zachodniej obowiązywała od 1 stycznia 1798 r. ustawa wekslowa, wzorowana na Wschodnio-Galicyjskiej, której podstawę stanowiła Ustawa Austriacka z 1763 r. Na obszarze II i III zaboru rosyjskiego, zgodnie z ukazem z 12 grudnia 1796 i 9 września 1801 r. został utrzymany przedrozbiorowy system prawny. Tego stanu nie zmieniła Ustawa Wekslowa Rosyjska z 1832 r., zastępująca Ustawę Wekslową Rosyjską z 1729 r. Natomiast na podstawie ukazu z 25 czerwca 1840 r., dotyczącego Guberni: Kijowskiej, Podolskiej, Wołyńskiej, Mińskiej, Wileńskiej i Grodzieńskiej oraz Obwodu Białostockiego, obowiązywać zaczęło ustawodawstwo rosyjskie. Szerzej: F. K. Fierich, op. cit., s. 37–43; F. Flamm, Rzecz o weklach i czekach na tle międzynarodowym, Warszawa 1882, s. XXVIII–XXXI; J. Louis, op. cit., s. 19–20.</footnote>
szawskiego Francuskiego Kodeksu Handlowego z 1807 r., który w swojej tre-
ści zawierał przepisy dotyczące prawa wekslowego. Nastąpiło to w dniu 1
maja 1809 r.<fnref n="86" /> Postanowienia Kodeksu, w zakresie prawa wekslowego,
obowiązywały, na obszarze dawnego Królestwa Kongresowego, do wejścia w
życie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 listopada 1924
r. o prawie wekslowem<fnref n="87" />. Podobnie było w przypadku pozostałych regulacji
z okresu zaborów, które dotyczyły prawa wekslowego.

<footnote n="86">⁸⁶ Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego Nr 10, t. I, s. 239–241. Został on później wpro-
wadzony do przyłączonych obszarów pogalicyjskich (Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego
Nr 18, t. II, s. 220–221, Nr 28, t. III, s. 157 i n.). Kodeks utrzymał się w departamentach daw-
nego Księstwa Warszawskiego, które weszły w skład Królestwa Polskiego oraz w Wolnym Mie-
ście Krakowie do momentu jego likwidacji w 1846 r. Przepisy dotyczące prawa wekslowego
znajdowały się w Księdze Pierwszej Tytuł Ósmy Art. 110–189 Kodeksu Handlowego Napole-
ona. Szerzej: W. Skorochód-Majewski, *Kodeks Handlowy z zlecenia JWGO Ministra
Sprawiedliwości przetłomaczony*, Warszawa 1808; W. Skorochód-Majewski, *Kodeks Han-
dlowy z zlecenia JW. Ministra Sprawiedliwości przełożony*, Warszawa 1811; W. Skorochód-
Majewski, *Kodeks Handlowy wraz z powodami z zlecenia JWo Ministra Sprawiedliwości*,
Warszawa 1834; A. Heylman, *Kodex Handlowy. Przekład z przypiskami*, Warszawa 1847;
*Kodeks Handlowy obowiązujący w Guberniach Królestwa Polskiego*, Petersburg 1876; D. Zie-
liński (wydanie pośmiertne), *O wexlach. Ogólne pojęcia i wiadomości historyczne* (odbitka z
Przeglądu Sądowego, T. 3, z. 3), Warszawa 1869, s. 27–28; J. Fidler, St. Goldstein, *Kodeks Handlowy.
Nowy przekład*, Wars-
szawa 1916, 1918; J. Namitkiewicz, *Kodeks Handlowy obowiązujący w b. Królestwie Pol-
skiem*, Warszawa 1927; W.I. Szatensztejn, *Kodeks Handlowy obowiązujący w b. Królestwie
Kongresowem. Ustawy i rozporządzenia uzupełniające i związkowe wraz z orzecznictwem*, War-
szawa 1932; H. Grynwaser, *Kodeks Napoleona w Polsce*, „Themis Polska”, Warszawa 1914,
T. IV, s. 130–195; K. Sójka-Zielińska, *Wielkie kodyfikacje cywilne XIX wieku*, Warszawa
1973, s. 150–158; F. K. Fierich, op. cit., s. 39–42; Prawo wekslowe (w:) Encyklopedia
Handlowa Orgelbranda, T. II, Warszawa 1914, s. 63 i n.: L. Méyet, *Weksel i prawodawstwo
wekslowe* (w:) Encyklopedia Handlowa, Warszawa 1891, s. 478 i n.</footnote>

<footnote n="87">⁸⁷ Dz. U. Nr 100, poz. 926.</footnote>
# LE DROIT DE LETTRE DE CHANGE EN POLOGNE ANCIENNE

## Résumé

Pareillement aux autres pays contemporains, longtemps le droit de lettre de change en Pologne ancienne était coutumier. L'usage des obligations écrites du caractère abstrait, dont les premières mentions remontent au XIVe siècle, résultait des relations commerciales avec l'Occident, en particulier avec l'Allemagne. Pour la première foi, la clause au porteur est apparue en 1488. Avant l'apparition des premières lettres de change, il y avait les instruments juridiques semblables. Il s'agissait des documents, appelés «membranes», au porteur et «mamrys» («mamrans») utilisés par les Juifs. Les vrais lettres de change n'ont apparu qu'à la charnière des XVIe et XVIIe siècles. Dans leur contenu figuraient la somme déterminée mise en lettre, l'obligation à payer, l'indication de l'échéance du paiement et la signature du tireur au dos du document. Dans l'évolution du droit de lettre de change, les deux règlements particuliers – celui de Gdansk de 1701 et celui d'Elbląg de 1758 – avaient la signification très grande. Le procès de la formation du droit polonais de lettre de change a été achevé dans la constitution, intitulée «Ustanowienie Praw Wexlowych» («Etablissement des droits de lettre de change»), votée à la Diète Générale en 1775, ainsi que dans les constitutions postérieures des années 1776, 1778 et 1780. Après les partages de la Pologne, son territoire a été soumis sous les systèmes juridiques de trois Etats étrangers, à savoir celle de Prusse, de l'Autriche et de la Russie. Il y avait pourtant une exception. Au territoire du Duché de Varsovie est entré en vigueur le Code français de commerce de 1807, qui contenait aussi les dispositions sur le doit de lettre de change. Ce code a été reconnu aussi dans le Royaume de Pologne, crée par le Congrès de Vienne en 1815. Il y restait en vigueur jusqu'au 1924.