Sociale ongelijkheden in de kans op slagen aan de
universiteit. Academische prestaties vanuit het
oogpunt van de leefomstandigheden als student

Inégalités sociales de réussite à l'Université. La performance académique au prisme des conditions de vie étudiante

Social inequalities and university success. Academic performance through the
prism of student living conditions

Joël Girès

Traducteur : Annelies Verbiest (AV Translations)

<figure><img src="image_1.png" /></figure>

Édition électronique

URL : https://journals.openedition.org/brussels/7826

DOI : 10.4000/12aey

ISSN : 2031-0293

Cet article est une traduction de :

Inégalités sociales de réussite à l'Université. La performance académique au prisme des conditions de vie étudiante - URL : https://journals.openedition.org/brussels/7842 [fr]

Autre(s) traduction(s) de cet article :

Social inequalities and university success. Academic performance through the prism of student living conditions - URL : https://journals.openedition.org/brussels/7844 [en]

Éditeur

Université libre de Bruxelles - ULB

Référence électronique

Joël Girès, «Sociale ongelijkheden in de kans op slagen aan de universiteit. Academische prestaties vanuit het oogpunt van de leefomstandigheden als student », *Brussels Studies* [Online], Algemene collectie, nr 195, Online op 15 september 2024, geraadpleegd op 29 novembre 2025. URL: http://journals.openedition.org/brussels/7826 ; DOI: https://doi.org/10.4000/12aey

Ce document a été généré automatiquement le 29 novembre 2025.

<figure><img src="image_2.png" /></figure>

The text only may be used under licence CC BY 4.0. All other elements (illustrations, imported files) may be subject to specific use terms.
Sociale ongelijkheden in de kans op
slagen aan de universiteit.

Academische prestaties vanuit het
oogpunt van de leefomstandigheden
als student

*Inégalités sociales de réussite à l'Université. La performance académique au prisme des conditions de vie étudiante*

*Social inequalities and university success. Academic performance through the prism of student living conditions*

Joël Girès

Traduction : Annelies Verbiest (AV Translations)

NOTE DE L'ÉDITEUR

Om de afbeeldingen in een betere resolutie te bekijken, raadpleegt u het artikel online en klikt u op "Origineel" onder elke afbeelding.

<footnote n="1">1. De analyse van de sociale ongelijkheden op het vlak van onderwijs is een traditie geworden binnen de sociologie. Ze vormt zelfs bijna een wezenlijk onderdeel van het vakgebied, waarvan de ontwikkeling en het onderwijs in de Franstalige wereld getekend werd door de eerste werken van Pierre Bourdieu en Jean-Claude Passeron omtrent onderwijs [Masson, 2005]. Daarin tonen ze aan dat het culturele aspect een fundamentele factor is wanneer het gaat over ongelijkheden binnen het onderwijs. Voor Bourdieu en Passeron is een beleid van democratisering van het onderwijs volstrekt ontoereikend wanneer het zich beperkt tot het economische aspect. Zo'n beleid moet volgens hen ook gepaard gaan met een pedagogische en culturele</footnote>
transformatie van de school, aangezien die zelf meer waarde hecht aan de kennis en vaardigheden die in bevoorrechte gezinnen verworven worden en op die manier volledig bijdraagt aan de sociale reproductie [Bourdieu en Passeron, 1964].

2. Dit perspectief leidde tot de ontwikkeling van het begrip *cultureel kapitaal*, dat zo populair geworden is dat het nagenoeg een gangbaar begrip geworden is wanneer het gaat over ongelijkheden binnen het onderwijs [Draelants en Ballatore, 2014]. Deze tendens heeft ervoor gezorgd dat er losjes omgegaan wordt met het concept. Wellicht werd dit gestimuleerd door het gebruik van het diploma van de ouders als maatstaf voor de sociale afkomst van studenten, waardoor het een natuurlijke proxy werd voor hun cultureel kapitaal¹. Onder de ongelijkheden die via het concept worden geïdentificeerd, worden echter uiteenlopende en gevarieerde mechanismen geklasseerd, waarvan de precieze inhoud onduidelijk blijft. De auteurs van een analyse omtrent de ongelijkheden aan Belgische universiteiten wijzen er bijvoorbeeld op dat ze via de ongelijkheden in het onderwijs die op basis van het diploma van de ouders van de studenten worden geïdentificeerd in werkelijkheid misschien een gevolg van de economische ongelijkheden tussen de studenten meten [Vermandele et al., 2012]. Paradoxaal genoeg heeft het begrip cultureel kapitaal zelfs een culturalistische kijk op ongelijkheden in het onderwijs kunnen versterken, waarbij de nadruk ligt op het “culturele tekort” van studenten met een bescheiden achtergrond in plaats van op de werking van de onderwijsinstellingen [Terrail, 2019].

3. Dit artikel gaat in tegen de culturele focus door te documenteren dat de specifiek *economische en materiële* aspecten nog altijd bijdragen aan de productie van ongelijkheden in het onderwijs. Deze kwestie is vooral relevant in het hoger onderwijs. In België heerst namelijk een familialistische opvatting over het sociale burgerschap van studenten en volgens die opvatting moeten de gezinnen de kosten van de hoger studies van de studenten dragen [Chevalier, 2018]. Die kosten zijn hoog, want niet alleen het inschrijvingsgeld moet worden betaald, maar mogelijk ook de verhuizing uit de ouderlijke woonst en alle kosten die daarmee gepaard gaan, waarvan de huisvestingskosten uiteraard de voornaamste zijn. Gezinnen hebben dus niet altijd voldoende middelen om hun kinderen die verder gaan studeren een comfortabel leven te kunnen bieden. Dit is uiteraard sterk afhankelijk van de financiële middelen waarover de gezinnen beschikken: voor arme gezinnen is het veel moeilijker om een jarenlange universitaire studie te financieren. Daarnaast zijn de voorwaarden om steun te ontvangen restrictief en is het steunbedrag ontoereikend om studenten doeltreffend te beschermen tegen financiële en materiële problemen. Zo bedroegen de studietoelagen voor het hoger onderwijs die door de Federatie Wallonië-Brussel worden toegekend, gemiddeld 1 215 euro per jaar in het academiejaar 2019-2020 [Federatie Wallonië-Brussel, 2020]. Dat bedrag is niet voldoende voor studenten om van te leven. Studenten die het moeilijk hebben, kunnen bijgevolg niet anders dan een beroep te doen op de ondersteunende diensten van de universiteiten en OCMW's².

4. Mijn analyse zal op basis van kwantitatieve gegevens die werden verzameld aan de Université libre de Bruxelles (ULB) trachten aan te tonen hoe materiële problemen een impact hebben op de academische prestaties van studenten³. De term “prestaties” is niet willekeurig gekozen. Onderwijsinstellingen werken namelijk deels als ruimten waar studenten beoordeeld, gerangschikt of uitgesloten worden op basis van hun resultaten, die dan bepalend zijn voor hun verdere professionele en sociale traject. Het onderzoek vond plaats tijdens de coronacrisis, die een grote sociaal-economische schok
teweegbracht voor studenten. De crisis had een ongelijke impact op hen, wat het economische aspect van de ongelijkheden aan universiteiten nog duidelijker maakt, zoals we zullen zien. Het werkterrein van dit onderzoek is het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, dat bijzonder "geschikt" is voor de analyse van sociale ongelijkheden in het hoger onderwijs. Met meer dan 120 000 studenten in het hoger onderwijs in het academiejaar 2021-2022 (doctoraatsstudenten niet meegerekend) is Brussel namelijk de grootste studentenstad van het land [BISA, 2024]. Bovendien is het Brussels Gewest arm en ongelijk: in vergelijking met de andere twee gewesten heeft het Brussels Gewest zowel een hoger armoedpercentage (27,7% in 2022) als een groter aandeel huishoudens met een hoog inkomen, wat wijst op een grotere polarisatie [Observatorium voor Gezondheid en Welzijn van Brussel-Hoofdstad, 2020].

# 1. Enquête afgenomen bij studenten van de ULB

De gegevens waarop deze analyse gebaseerd is, zijn verkregen via een vragenlijst. De administratieve diensten van de ULB hebben de vragenlijst doorgemailed naar alle 32 764 studenten die in november 2020 op de ULB ingeschreven waren. De vragenlijst werd verspreid tussen november 2020 en januari 2021. In totaal hebben 4 284 studenten ze ingevuld⁴. De enquête werd afgenomen tijdens de COVID-19-pandemie en de lockdownmaanden. Deze situatie had een impact op de analyses, die verderop in dit artikel uitvoeriger wordt besproken. De vragenlijst richtte zich voornamelijk op de leefomstandigheden van de studenten: hun middelen, materiële en gezinssituatie en studieomstandigheden. De verzamelde gegevens werden vervolgens gekoppeld aan de administratieve gegevens waarover de ULB in december 2021 beschikte. Ze bieden dan ook gedetailleerde informatie over de studieresultaten van de studenten aan het einde van het academiejaar 2020-2021, de periode waarop de enquête betrekking heeft. Het gaat daarbij om het gemiddelde van hun examenpunten, het aantal studiepunten waarvoor ze geslaagd of niet geslaagd zijn, en hun graad. Deze administratieve gegevens geven ook meer details over het voorafgaande middelbare onderwijstraject (studierichting en school) en de gevolgde universitaire opleiding (studieniveau, faculteit en aantal inschrijvingen in verschillende programma's). Het is bijgevolg mogelijk om het verband tussen de sociaal-economische situatie van studenten en hun studieresultaten in detail te onderzoeken.

Een van de bijzondere kenmerken van universiteiten in vergelijking met hogescholen is dat ze een groot aantal buitenlandse studenten tellen die speciaal naar België gekomen zijn om hoger onderwijs te volgen. Aan de ULB bijvoorbeeld heeft bijna een derde van de studenten een buitenlandse nationaliteit en velen van hen hebben geen middelbaar onderwijs gevolgd in België [Paume en Cauwe, 2021]. De meeste van die buitenlandse studenten komen uit Europese landen, vooral Frankrijk. Een kleiner aandeel studenten is afkomstig uit armere landen, hoofdzakelijk Kameroen, Marokko en Congo. Met deze studenten werd geen rekening gehouden in het kader van de analyses voor dit artikel, omdat ze zich in een specifieke situatie bevinden. Ze hebben bijvoorbeeld geen toegang tot dezelfde rechten⁵ en zijn niet aanwezig in dezelfde fasen van de opleiding⁶, twee factoren die specifiek onderzoek zouden vereisen. Ik heb bijgevolg enkel rekening gehouden met studenten die minstens hun laatste jaar middelbaar onderwijs in België gevolgd hebben, ongeacht hun nationaliteit⁷. De steekproef omvat dus 3 038 studenten. Het etnisch-raciale aspect van de ongelijkheden, dat belangrijk is in Brussel, wordt ook
geanalyseerd. De vragenlijst peilt met name naar de nationaliteit en het geboorteland van de ouders en de ervaring met rassendiscriminatie tijdens de universitaire opleiding⁸.

## 2. Situaties van ontbering aan de universiteit

7

Dit artikel gaat dieper in op het effect van sociaal-economische omstandigheden op de academische resultaten van universiteitsstudenten. Daarom hanteer ik een typologie van leefomstandigheden als principe om de studenten in te delen. Ik heb me gebaseerd op het onderzoeksperspectief rond materiële ontberingen, dat armoede niet wil meten aan de hand van het inkomen van mensen, maar volgens het feit dat ze niet kunnen voorzien in hun basisbehoeften om een menswaardig leven te leiden [Boarini en Mira d'Ercole, 2006]. Dit perspectief is bijzonder geschikt voor studenten, aangezien vele van hen gewoonweg geen inkomen hebben en geheel of gedeeltelijk op kosten van hun ouders leven. Bovendien gaat het uit van de situatie van de studenten in plaats van die situatie te postuleren op basis van de kenmerken van hun ouders. Om de ontberingen te meten, moesten de studenten acht vragen beantwoorden, die verwijzen naar de acht punten in Tabel 1. Deze vragen zijn geïnspireerd op de vragenlijst van de EU-enquête naar het inkomen en de levensomstandigheden (EU-SILC)⁹ en zijn vrijelijk aangepast aan het studentenleven. De verschillende elementen waarnaar de vragen verwijzen, worden beschouwd als noodzakelijk voor een “normaal” en menswaardig studentenleven, en wanneer men om financiële redenen geen toegang heeft tot deze elementen, wordt dat dus gezien als een ontbering.

<table><caption>Tabel 1. Ontberingen bij studenten</caption><thead><tr><td>Onderzocht aspect</td><td>Element van ontbering</td></tr></thead><tbody><tr><td>Sociaal leven</td><td>1. De mogelijkheid om minstens één keer per maand met vrienden iets te gaan drinken.</td></tr><tr><td>Vrijetijdsactiviteiten</td><td>2. De mogelijkheid om regelmatig deel te nemen aan vrijetijdsactiviteiten (bioscoop, sport...).<br>3. De mogelijkheid om minstens één keer per jaar op vakantie te gaan.</td></tr><tr><td>Voldoen aan basisbehoeften</td><td>4. De mogelijkheid om een klein bedrag per week te besteden aan persoonlijke behoeften.</td></tr><tr><td>Beschikbaarheid van schoolbenodigdheden</td><td>5. De mogelijkheid om alle benodigdheden te kopen voor de opleiding (syllabi, boeken...).<br>6. In het bezit zijn van een computer die gebruikt kan worden voor academisch werk.</td></tr><tr><td>Woonomstandigheden</td><td>7. Mogelijkheid om de woning voldoende te verwarmen.<br>8. Gebruik van een persoonlijke kamer (die niet gedeeld wordt met iemand anders dan een echtgeno(o)t(e) of een baby).</td></tr></tbody></table>
8

Om de typologie van de ontberingen op te maken, werd het aantal geteld van deze acht elementen waar elke student het om financiële redenen zonder moet stellen. Als het aantal nul is, ervaart de student geen ontberingen. Is het aantal acht, dan ervaart de student maximale materiële ontberingen. Studenten met vijf tot acht ontberingen werden gegroepeerd, omdat ze met weinig waren. Figuur 1 geeft de verdeling van de ontberingen aan de ULB weer: 42% van de studenten ervaart helemaal geen ontberingen en 58% minstens één. 5% van de studenten ondervindt vijf of meer ontberingen, wat ernstige ontbering genoemd kan worden¹⁰. De grafiek geeft het aantal personen in de steekproef per niveau van ontbering weer, zodat de lezer zich bewust is van de omvang van de categorieën die in het kader van dit artikel gehanteerd worden¹¹. De grafiek geeft ook de betrouwbaarheidsintervallen van de schattingen weer om een maat te geven voor de onzekerheid (bij een betrouwbaarheidsniveau van 95 %). Deze intervallen worden weergegeven telkens als dat mogelijk is. Figuur 2 toont welke vormen van ontbering ervaren worden volgens het aantal ontberingen¹². De ontberingen die de studenten het vaakst ondervinden, hebben te maken met vrijetijdsactiviteiten, vakantie en de mogelijkheid om geld uit te geven aan zichzelf. Dat zijn de “minst noodzakelijke” elementen, in die zin dat ze niet van vitaal belang zijn, in tegenstelling tot het kunnen verwarmen van de eigen woning. Het valt meteen op hoe materiële ontberingen een impact kunnen hebben op de inzet voor een universiteitsopleiding en het slagen voor die opleiding. 47% van de studenten in ernstige ontbering kan namelijk niet hun woning verwarmen en 57% van hen heeft geen eigen kamer, wat erop lijkt te wijzen dat hun leefomgeving niet geschikt is om te studeren. Het feit dat de student niet over een eigen kamer beschikt – een situatie die zich meestal voordoet wanneer de student nog thuis woont¹³ – wordt in de literatuur effectief geïdentificeerd als een obstakel om de universiteitsopleiding met succes te kunnen afronden [Lynch en O'Riordan, 1998; Harb en El-shaarawi, 2007; Gouvias, Katsis en Limakopoulou, 2012]. Merk ook op dat 80% van de studenten die zich het meest moeten ontzeggen gewoonweg niet de middelen hebben om hun lesmateriaal te kopen.

<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Figuur 1. Verdeling van het aantal ontberingen bij studenten</figcaption></figure>

Interpretatie: naar schatting 15% van de studenten ervaart twee ontberingen. Het gaat hierbij om 407 studenten in de steekproef. De haakjes aan het eind van de balk geven de foutmarge aan: het werkelijke percentage ligt wellicht tussen 14% en 16%.
<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Figuur 2. Soorten ontberingen bij studenten</figcaption></figure>

Interpretatie: circa 75 % van de studenten die drie ontberingen ervaren, ontzegt het zichzelf om ieder jaar een week vakantie te nemen, vrijetijdsactiviteiten te beoefenen en iedere week een bedrag aan zichzelf te besteden. 27 % van de studenten kan zich bovendien de syllabi niet veroorloven om de lessen te volgen.

9

Het is niet moeilijk voor te stellen dat deze ontberingen materiële gevolgen hebben, waardoor de kans kleiner is dat men een universitaire opleiding met succes afrondt. Maar die ontberingen gaan ongetwijfeld ook gepaard met relationele gevolgen voor de studenten. Figuur 3 laat zien dat hoe meer ontberingen de studenten ondervinden, hoe minder tijd ze besteden aan vrijetijdsactiviteiten, terwijl ze evenveel tijd blijven besteden aan universiteitsactiviteiten (de lessen volgen en thuis studeren). Verrassend is dat niet, aangezien we eerder al zagen dat bij financiële problemen de vrijetijdsactiviteiten als eerste gestaakt worden. Tegelijkertijd zijn studenten met ontberingen minder geneigd om andere studenten om hulp te vragen (Figuur 4). Deze bevinding komt overeen met de resultaten van de kwalitatieve studie van Kathleen Lynch en Claire O'Riordan. Uit deze studie blijkt dat studenten met een bescheiden achtergrond meer geïsoleerd zijn op de universiteit [Lynch en O'Riordan, 1998]. We kunnen aannemen dat studenten socialiseren via vrijetijdsactiviteiten en dat wanneer studenten zich die activiteiten moeten ontzeggen, zij minder mogelijkheden hebben om hun medestudenten te ontmoeten en dus om hulp van hen te krijgen (uitleg, doorgeven van lesmateriaal...). Daardoor is de kans uiteindelijk kleiner dat zij hun universiteitsopleiding met succes afronden.
<figure><img src="image_5.png" /><figcaption>Figuur 3. Mediane tijd die wekelijks naar academische en vrijetijdsactiviteiten gaat</figcaption></figure>

Interpretatie: de mediaan (de waarde die de groep in twee deelt) van de tijd die iedere week besteed wordt aan academische activiteiten en vrije tijd bedraagt respectievelijk 30 uur en 10 uur bij studenten die geen ontberingen ervaren. Bij de studenten met de meeste ontberingen gaat het ook om 30 uur voor de academische activiteiten maar slechts 3 uur voor de vrijetijdsactiviteiten.

<figure><img src="image_6.png" /><figcaption>Figuur 4. Frequentie waarmee studenten hun medestudenten om hulp vragen</figcaption></figure>

Chi-kwadraat van onafhankelijkheid: p<0,001

Interpretatie: 16 % van de studenten met de meeste ontberingen vraagt nooit om hulp, tegenover 8 % van de studenten zonder enige ontbering. Deze laatste groep vraagt dus twee keer zo vaak wel een medestudent om hulp.

## 3. COVID-19 als katalysator van ongelijkheden

10

Zoals eerder al gezegd, werd de enquête afgenomen tijdens de coronacrisis. Deze omstandigheden hebben uiteraard gevolgen gehad voor de resultaten die in dit artikel gepresenteerd worden. De economische vertraging als gevolg van de pandemie heeft de studenten immers hard getroffen. Tijdens de lockdowns moesten cafés en restaurants
meermaals de deuren sluiten. De horeca¹⁴ is echter een belangrijke bron van werkgelegenheid voor studenten [view.brussels, 2020]. Daarnaast zagen de ouders van de studenten hun inkomen mogelijk dalen tijdens de coronaperiode, waardoor ze hun kinderen moeilijker financieel konden steunen. Uit de enquête blijkt dat meer dan de helft van de studenten inkomsten verloren heeft als gevolg van de coronacrisis, meestal doordat ze hun studentenjob kwijtraakten of ze minder uren konden werken. Verrassend genoeg heeft de pandemie er zelfs toe geleid dat sommige studenten hun uitkering en sociale bijstand verloren om redenen die moeilijk te bepalen zijn. Bovendien lijkt het erop dat de gevolgen van de crisis niet willekeurig verdeeld zijn op sociaal vlak. Zoals Figuur 5 laat zien, zagen de studenten die op het ogenblik van de enquête een aantal ontberingen ondervonden hun financiële situatie het meest verslechteren door de pandemie: vanaf drie ontberingen hebben acht op de tien studenten inkomsten verloren, tegenover vier op de tien studenten wanneer die geen ontberingen ervoeren. Zoals uit de grafiek blijkt, zien we dezelfde ongelijkheid als we de verschillende bronnen van inkomsten afzonderlijk bekijken. Door de crisis is ook een klein deel van de studenten weer bij hun ouders gaan wonen. Op die manier kwamen ze misschien in een omgeving terecht die minder geschikt is om te studeren (Figuur 6). Dat studenten weer thuis gingen wonen, lijkt echter niet sociaal gedifferentieerd te zijn, hoewel de woonomstandigheden zeer uiteenlopende realiteiten weerspiegelen naargelang het sociaal-economisch niveau. Zo toont de enquête aan dat studenten met beperkte sociale middelen thuis veel vaker hun kamer moeten delen.

<figure><img src="image_7.png" /><figcaption>Figuur 5. Financiële impact van de coronacrisis op studenten</figcaption></figure>

Interpretatie: 33 % van de studenten zonder ontberingen verloor hun studentenjob of zag hun aantal werkuren afnemen, tegenover 63 % van de studenten met de meeste ontberingen.
<figure><img src="image_8.png" /><figcaption>Figuur 6. Woonsituatie van studenten na de coronacrisis</figcaption></figure>

Interpretatie: 36 % van de studenten zonder ontberingen woont niet meer thuis, tegenover 44 % van de studenten met de meeste ontberingen.

11

Merk op dat het verband tussen het aantal ontberingen op het ogenblik van de enquête en de impact van de coronacrisis mogelijk in twee richtingen werkt: een situatie van ontbering kan deels het gevolg zijn van de coronacrisis en deed zich dus vóór de crisis mogelijk nog niet in haar geheel voor. De ontberingen vormen een maatstaf voor de feitelijke situatie van de studenten op het ogenblik van de enquête. De indicator is dus gevoelig voor conjuncturele veranderingen, en de pandemie – die enkele maanden eerder begonnen was – heeft uiteraard een enorme verandering teweeggebracht. De ongelijke gevolgen van de coronacrisis die hier geanalyseerd worden, zijn weliswaar geen artefact van de keuze van deze indicator. Deze gevolgen lijken namelijk dezelfde logica te volgen als we de studenten onderscheiden volgens de sociaal-professionele categorie of het diploma van hun ouders. Zo hebben studenten uit de minst welgestelde en de laagst gediplomeerde gezinnen meer te lijden onder de coronacrisis. Deze aspecten vertonen echter minder verschillen. De typologie van de ontberingen heeft dus zeker het voordeel dat studenten met de zwakste financiële situatie ten aanzien van sociaal-economische schokken gemakkelijker te identificeren zijn. Dat biedt een coherent perspectief als we kijken naar de specifiek economische en materiële aspecten van de leefomstandigheden van studenten.

## 4. Ongelijkheden volgens de punten aan de universiteit

12

We hebben gezien dat studenten met ontberingen zich in een situatie bevinden die niet bijster geschikt is om te studeren, vanuit zowel materieel als relationeel oogpunt. Laten we nu eens kijken of die ontberingen daadwerkelijk samenhangen met zwakkere academische prestaties. Om dat te observeren, breng ik de ontberingen van de studenten in verband met hun resultaten aan de universiteit op basis van drie indicatoren: het gemiddelde van de punten van het academiejaar, het gemiddelde
aandeel niet-gevalideerde studiepunten en het aandeel studenten met een gemiddelde van 0/20.

* Figuur 7 toont de verdeling van het gemiddelde van de punten aan het einde van het jaar volgens de ontberingen van de studenten¹⁵. De grafiek geeft deze verdeling weer in de vorm van een kolommendiagram¹⁶ (grijs gebied) en een boxplot die de grenzen aangeeft waarbinnen verschillende aandelen van de studenten zich rond de mediaan bevinden. De trend is dat hoe groter de ontberingen zijn, des te lager het jaargemiddelde is. Studenten zonder ontberingen hebben een mediaan gemiddelde van 13,1/20 (de ene helft haalt een hoger cijfer dan dit gemiddelde, de andere helft een lager cijfer), terwijl studenten met minstens vijf ontberingen een mediaan gemiddelde van 9,3/20 hebben. Tussen deze twee groepen is er een verschil van 3,8 punten, wat best groot is.

* Figuur 8 geeft het gemiddelde aandeel niet-gevalideerde studiepunten per categorie van ontberingen weer. We stellen vast dat deze gestaag toenemen naarmate de ontberingen toenemen: het gemiddelde aandeel van de studiepunten waarvoor men niet geslaagd is, ligt bijna twee keer zo hoog bij studenten met de meeste ontberingen tegenover studenten zonder ontberingen (40 % versus 21 %).

* Figuur 9 geeft het aandeel studenten met een gemiddelde van 0/20 weer. De bedoeling van deze indicator is om te meten hoeveel studenten gestopt zijn met hun opleiding. Bij een gemiddelde van 0/20 voor het schooljaar ga ik ervan uit dat de student afgehaakt heeft. De derde indicator wijst op een belangrijk drempeleffect vanaf vijf ontberingen: bij studenten in zo'n situatie is de kans drie tot vier keer groter dat ze afhaken dan bij alle andere studenten.

<figure><img src="image_9.png" /><figcaption>Figuur 7. Verdeling van het jaargemiddelde van studenten</figcaption></figure>

Kruskal Wallis: p<0.001

Interpretatie: de mediaan van het jaargemiddelde bij studenten zonder ontberingen is 13,1/20. 50 % van deze studenten heeft een gemiddelde tussen 9,7 en 15. Bij studenten met de meeste ontberingen bedraagt de mediaan daarentegen 9,3/20. 50 % van hen heeft een gemiddelde tussen 5,4 en 12,5, wat een stuk lager is.
<figure><img src="image_10.png" /><figcaption>Figuur 8. Gemiddeld percentage van niet-gevalideerde studiepunten</figcaption></figure>

Interpretatie: de studenten zonder enige ontbering misten gemiddeld 21 % van hun studiepunten, tegenover 40 % bij studenten met de meeste ontberingen.

<figure><img src="image_11.png" /><figcaption>Figuur 9. Percentage van de studenten met gemiddeld 0/20</figcaption></figure>

Interpretatie: 2 % van de studenten zonder ontberingen heeft een gemiddelde van 0/20, tegenover 9 % van de studenten met de meeste ontberingen.

13

Uit deze eerste analyses kunnen twee lessen getrokken worden. De eerste is dat er een relatief continue sociale gradiënt is op het vlak van academische prestaties. Studenten met de meeste ontberingen hebben namelijk veruit het laagste gemiddelde, maar er is al een verschil van meer dan één punt tussen studenten zonder ontberingen en studenten met slechts één ontbering (Figuur 7). Hetzelfde geldt voor de studiepunten waarvoor men niet geslaagd is: studenten met twee ontberingen zijn al voor bijna de helft meer studiepunten niet geslaagd dan studenten zonder ontberingen (Figuur 8). Dit resultaat toont aan dat de academische ongelijkheden tussen studenten wel degelijk verband houden met ongelijkheden qua leefomstandigheden. Verderop in dit artikel bekijken we in welke mate we kunnen geloven dat deze de oorzaak zijn. De tweede les die we eruit kunnen trekken, is de bijzonder moeilijke positie van de studenten met de meeste ontberingen. De indicator van het aandeel van de studenten met een gemiddelde van 0/20 (Figuur 9) benadrukt de mogelijk bepalende rol van materiële problemen om te slagen voor een universitaire opleiding. Deze indicator wijst er namelijk op dat er een drempel van materiële problemen is, vanaf dewelke het zeer moeilijk wordt om de opleiding met succes af te ronden en die ertoe leidt dat de
student uiteindelijk stopt met de opleiding. We stellen ook opvallend zwakkere prestaties vast voor de categorie studenten met de meeste problemen, als we kijken naar het gemiddelde van de punten en het aandeel gevalideerde studiepunten. In het algemeen zien we dat de studenten met de meeste problemen zich in een zeer slechte academische situatie bevinden: meer dan de helft heeft een gemiddelde van minder dan 10/20 en bijna een op de tien haakt af. Studenten in ernstige ontbering vertegenwoordigen toch wel 5 % van de universitaire bevolking, goed voor meer dan duizend mensen, wat niet weinig is.

14

Gezien de periode waarin de enquête afgenomen werd, kunnen we ons afvragen welke impact de coronacrisis op deze resultaten heeft gehad. Er is voldoende literatuur in de onderwijssociologie om het idee uit te sluiten dat academische ongelijkheden eigen zijn aan deze periode. Er werd uitgebreid geobjectiveerd dat de middelen van het gezin een belangrijke voorwaarde zijn voor het welslagen van studenten aan de universiteit [Vermandele et al., 2012; Lafontaine et al., 2012]. De pandemie heeft de contouren van deze ongelijkheden echter hertekend. Het is mogelijk dat de coronacrisis ervoor gezorgd heeft dat meer kwetsbare studenten afgehaakt hebben, doordat ze meer problemen ondervonden tijdens de crisis, zoals we gezien hebben, of dat daarentegen de verschillen kleiner werden doordat de docenten toegeeflijker waren tijdens de coronaperiode [Hutin, 2021]. We zullen het niet meteen te weten komen, maar we krijgen later wellicht nog een antwoord op deze vragen. Momenteel wordt namelijk het tweede deel van deze enquête uitgevoerd. Daaruit zal blijken of de tendensen die in dit artikel beschreven worden, zich al dan niet voortzetten.

## 5. Ontberingen als hulpmiddel voor het analyseren van sociale verhoudingen

15

Een correlatie is natuurlijk nog geen oorzakelijk verband. Dat studenten in ernstige ontbering minder kans lijken te hebben om te slagen voor hun universitaire opleiding is misschien wel het gevolg van andere onderliggende sociale logica's. Ook al lijkt die eenvoudig, de indicator van de cumulatie van de ontberingen zegt veel over de belangrijkste sociale verhoudingen. Dit wordt duidelijk gemaakt door de volgende vier figuren. Ze verdelen de studenten in min of meer ernstige ontbering volgens hun sociaal-professionele status, het diploma en geboorteland van hun ouders en hun leeftijd¹⁷. De sociaal-professionele categorie van de ouders is een goede indicatie van het niveau van het gezinsinkomen. Figuur 10 toont dat bij studenten zonder ontberingen de kans ongeveer vier keer groter is dat hun ouders hogere kaderleden zijn en vier keer kleiner is dat hun ouders werkloos zijn, dan bij studenten met de meeste ontberingen. Het lijdt dus weinig twijfel dat studenten zonder ontberingen doorgaans toegang hebben tot meer financiële middelen. Het diploma van de ouders is een klassieke indicator om een idee te hebben van het culturele kapitaal dat een student kan benutten. Figuur 11 geeft het hoogste diploma van beide ouders weer en toont aan dat de studenten met de minste ontberingen ouders met hogere diploma's hebben en bijgevolg meer vertrouwd zijn met academische leerstof¹⁸. Figuur 12 toont het geboorteland van de eerste ouder die in de vragenlijst vermeld werd. Daaruit blijkt ondubbelzinnig dat de ontberingen van studenten een etnisch-raciale dimensie hebben. In 55 % van de gevallen hebben de studenten met de grootste problemen een ouder die niet in Europa geboren is, terwijl dat percentage slechts 10 % bedraagt bij studenten
zonder ontberingen. Figuur 13 ten slotte maakt duidelijk dat de studenten met de meeste problemen ouder zijn. Bovendien zijn ze ouder bij hetzelfde onderwijsniveau (niet verduidelijkt). Dit wijst er wellicht op dat ze een chaotischere schoolcarrière achter de rug hebben (vaker blijven zitten in het middelbaar en in het hoger onderwijs), maar mogelijk ook dat ze op latere leeftijd hun studies hervat hebben.

<figure><img src="image_12.png" /><figcaption>Figuur 10. Sociaal-economische categorie van de ouders</figcaption></figure>

Interpretatie: 37 % van de studenten zonder ontberingen heeft een ouder die een hoger kaderlid is, en 12 % heeft een ouder die werkloos is. Deze percentages zijn respectievelijk 8 % en 47 % voor studenten met de meeste ontberingen.

<figure><img src="image_13.png" /><figcaption>Figuur 11. Hoogste diploma van beide ouders</figcaption></figure>

Interpretatie: 47 % van de studenten zonder ontberingen heeft een ouder met een diploma hoger onderwijs van het lange type, tegenover 22 % van de studenten met de meeste ontberingen.
<figure><img src="image_14.png" /><figcaption>Figuur 12. Geboorteland van de ouders</figcaption></figure>

Interpretatie: 71 % van de studenten zonder ontberingen heeft een ouder die in België geboren is, tegenover 38 % van de studenten met de meeste ontberingen.

<figure><img src="image_15.png" /><figcaption>Figuur 13. Leeftijd van studenten</figcaption></figure>

Interpretatie: 18 % van de studenten met de meeste ontberingen is tussen 26 en 35 jaar oud, tegenover 6 % van de studenten zonder enige ontberingen; studenten met de meeste ontberingen zijn dus ouder.

## 6. De bepalende rol van materiële ontberingen

16

Het is uiteraard de combinatie van alle hoger vermelde punten die bepalend is voor het welslagen van studenten, en niet alleen de financiële middelen. Om te verduidelijken hoe dat precies werkt, presenteer ik in dit deel de resultaten van een meervoudige lineaire regressie met het gemiddelde van de punten van het schooljaar als afhankelijke variabele en een reeks variabelen die het mogelijk maken om de effecten van de verschillende aangehaalde sociale verhoudingen in aanmerking te nemen. Daarvoor
worden de variabelen die eerder al in de beschrijvende analyses gepresenteerd werden, gebruikt volgens dezelfde constructie, maar dan soms vereenvoudigd¹⁹. Er worden ook variabelen ingevoerd die verband houden met de eerdere schoolcarrière, zoals de studierichting en het al dan niet blijven zitten in het middelbaar, aangezien de gevolgde wegen en de wisselvalligheden in de schoolbiografie zelf geïdentificeerd worden als zijnde van invloed op de rest van de schoolcarrière [Lafontaine et al., 2012]. Het doel is om na te gaan of een toename van de materiële ontberingen nog altijd in verband te brengen is met een lager puntengemiddelde wanneer de andere effecten gecontroleerd worden. Technisch gezien wordt deze regressie uitgevoerd door alleen kwalitatieve variabelen als voorspellers in te voeren, die omgezet worden in dichotome variabelen voor elk van hun modaliteiten. Deze oplossing heeft het voordeel dat de coëfficiënten van elk van de variabelen direct geïnterpreteerd kunnen worden als afwijkingen van het puntengemiddelde ten aanzien van de referentiecategorie, terwijl de andere variabelen constant gehouden worden. De aangepaste R² van het model is 0,255, wat aantoont dat een bepaald deel van de variabiliteit er niet door opgevangen wordt. Dit wijst erop dat de academische prestaties zeker niet slechts een mechanistische omzetting van belangrijke sociale variabelen zijn. Toch vertoont het model significante afwijkingen van het gemiddelde, die we nu van dichtbij zullen bekijken (Figuur 14).

<figure><img src="image_16.png" /><figcaption>Figuur 14. Regressie op het jaargemiddelde van de studenten</figcaption></figure>

Interpretatie: deze grafiek geeft de resultaten weer van de regressie die het gemiddelde van de studenten modelleert. Studenten van wie de ouders in Europa (buiten België) geboren zijn, hebben gemiddeld 0,5 punt meer op hun jaargemiddelde dan studenten van wie de ouders in België geboren zijn, en dit met controle van de andere variabelen, dus bij gelijk opleidingsniveau, gelijke leeftijd, gelijk geslacht, enz.
17 Het lijkt erop dat de meeste aspecten die in het model opgenomen zijn een effect hebben op de punten van de studenten. Dit suggereert dat geen van deze aspecten teruggebracht kan worden tot een van de andere. Eerstejaarsstudenten hebben – veruit – een lager gemiddelde bij gelijke sociale kenmerken en leeftijden (gemiddeld viereneenhalf punt lager dan masterstudenten!). Daar zijn twee mogelijke verklaringen voor. De eerste verklaring heeft te maken met het profiel van de studenten: de studenten met de zwakste schoolcarrière, die meer kans hebben om niet te slagen, kunnen oververtegenwoordigd zijn in het eerste bachelorjaar en komen nooit verder dan dit eerste niveau. De tweede verklaring houdt verband met de universitaire logica: er is minder lesbegeleiding in bacheloropleidingen en er wordt wellicht strenger beoordeeld en om te slagen voor hun examens, moeten de studenten omvangrijke theoretische cursussen kennen. Het is dan ook niet verrassend dat bij vrouwelijke studenten het gemiddelde bijna een punt hoger ligt dan bij mannelijke studenten. Uit heel wat analyses blijkt dat vrouwen het op de universiteit beter doen dan mannen bij hetzelfde sociale niveau [Lafontaine et al., 2012; Alaluf et al., 2003].

18 De regressie toont een verschil van iets minder dan één punt tussen de meest en de minst gediplomeerde gezinnen wanneer de ouders hetzelfde beroep uitoefenen en de studenten dezelfde ontberingen ondervinden. Dit effect is uitgebreid gedocumenteerd in de literatuur, en het blijkt ook hier van toepassing te zijn. Kinderen van hoog gediplomeerde ouders verwerven immers al van jongs af aan interesses, vaardigheden en kennis die meer “lonen” op de schoolmarkt, waardoor ze (cultureel) kapitaal worden [Vermandele et al., 2012]. Bovendien streven dergelijke ouders hogere studieambities na voor hun kinderen [Maroy en Van Campenhoudt, 2010]. Bovendien toont het model aan dat het diploma van de ouders een effect blijft hebben tijdens de universitaire opleiding, zelfs wanneer er rekening gehouden wordt met de eerdere schoolcarrière (type studierichting of blijven zitten in het middelbaar). De studenten die meer tijd besteden aan hun academische activiteiten (lessen bijwonen en thuis studeren) doen het echter beter dan de andere, zelfs bij een gelijk opleidingsniveau van de ouders. Dit maakt duidelijk dat het slagen voor een opleiding niet alleen bepaald wordt door grote macrosociale variabelen en dat er ook individuele logica’s aan gekoppeld kunnen worden.

19 Een belangrijk punt om te benadrukken, is het effect van het geboorteland van de ouders, zelfs bij gelijke sociale kenmerken. Studenten van wie de ouders in een Europees land buiten België geboren zijn, hebben een iets hoger gemiddelde dan studenten van wie de ouders in België geboren zijn. Het tegenovergestelde zien we bij studenten van wie de ouders geboren zijn in de Maghreb of in een Sub-Saharaans Afrikaans land. Zij hebben gemiddeld meer dan een punt minder. Dat is een belangrijke vaststelling, omdat dit aspect niet vaak geobjectiveerd wordt wegens een gebrek aan gegevens. Deze bevinding zegt mogelijk meer over de structurering van de academische trajecten door de racialiseringsverhoudingen. Het effect van het geboorteland van de ouders kan verband houden met andere niet-gecontroleerde kenmerken voor deze studenten. Maar we kunnen ook aannemen dat deze bevolkingsgroepen geconfronteerd worden met een combinatie van een klassenadeel en een etnisch-raciaal nadeel, aangezien het klassenadeel het etnisch-raciale nadeel niet dekt. Er zijn verschillende mechanismen die dit etnisch-raciale nadeel kunnen verklaren. Deze mechanismen kunnen bijvoorbeeld geworteld zijn in de gezinsmiddelen van deze studenten, waarbij hun ouders mogelijk jobs uitoefenen die
minder gevaloriseerd worden dan de jobs waarop hun diploma recht zou geven, als gevolg van rassendiscriminatie [Pfefferkorn, 2011]. Deze mechanismen kunnen ook te vinden zijn in de werking van de universitaire instelling, aangezien de docenten de studenten mogelijk ongelijk beoordelen op basis van raciale vooroordelen [Rovai, Gallien en Wighting, 2005]. Uit de gegevens blijkt namelijk dat 16 % van de studenten met een ouder die in een Sub-Saharaans Afrikaans land of in de Maghreb geboren is, verklaart dat ze aan de ULB²⁰ vernederingen van racistische aard door medestudenten en/of personeelsleden ondervonden hebben.

20

Maar het centrale feit in mijn betoog is dat zelfs nadat al deze aspecten gecontroleerd werden de materiële ontberingen nog altijd geassocieerd worden met een lager gemiddelde van de studenten. Het – beperkte – effect is duidelijk vanaf één of twee ontberingen, maar het effect wordt zeer frappant vanaf vijf ontberingen, waarbij het model een vermindering met meer dan twee punten schat in vergelijking met een situatie zonder ontberingen. Deze situatie is vooral van toepassing op studenten met een bescheiden achtergrond (zie hoger), maar het model wijst op nog iets anders, namelijk het effect van de ontberingen op de punten ongeacht de sociale en familiale achtergrond van de studenten. Zelfs studenten uit gezinnen zonder echte financiële problemen kunnen ontberingen ondervinden (zie hoger), mogelijk als gevolg van de hoge kosten die gepaard gaan met het verlaten van de ouderlijke woonst, of door een gebrek aan steun van de ouders. Zonder collectieve bescherming is de overgang van kindertijd naar volwassenheid voor veel studenten immers een periode van grotere kwetsbaarheid. Merk op dat zelfs op een Belgische universiteit zoals de ULB, waar het publiek bekendstaat als eerder bevoorrecht [Vermandele et al., 2012], meer dan de helft van de studenten geconfronteerd wordt met minstens één ontbering. De beschrijvende analyse van de ontberingen aan het begin van dit artikel maakt duidelijk via welke mechanismen deze ontberingen een negatieve impact kunnen hebben op de academische prestaties: een te kleine of lawaaierige woning met geen privacy en weinig comfort, die niet geschikt is om te studeren, problemen om lesmateriaal te kopen, waardoor het onmogelijk is om de lessen te volgen, en een beperkt sociaal leven, waardoor het voor studenten moeilijk is om te socialiseren en hulp te krijgen van medestudenten. Dit resultaat versterkt dan ook het idee dat materiële beperkingen wel degelijk een obstakel "op zich" vormen om hogere studies met succes af te ronden. Bij het lezen van deze analyse dient men uiteraard in gedachten te houden dat het onderzoek plaatsvond tijdens de coronapandemie, die de materiële problemen van de studenten die er al ondervonden, mogelijk nog verergerd heeft. De crisis kan de in dit artikel gepresenteerde verschillen dus vergroot hebben, maar herinnert er ook aan dat materiële problemen nog altijd een obstakel kunnen zijn voor studenten. Het voortbestaan van dit obstakel wanneer de coronacrisis voorbij is, zal gedocumenteerd moeten worden in het volgende deel van dit onderzoek.

Besluit

21

De analyse die in dit artikel gepresenteerd wordt, had als doel om de ongelijkheden in het universitair onderwijs in het algemeen te documenteren. Als specifiek voorwerp werd de situatie aan de Université libre de Bruxelles genomen. Daarbij vallen drie punten op. Ten eerste, er heersen duidelijke academische ongelijkheden tussen
studenten afhankelijk van hun middelen. Universiteiten dragen er dus toe bij dat sociale ongelijkheden veranderen in academische ongelijkheden.

22 Ten tweede, er lijken meerdere sociale ongelijkheden te zijn, die gekoppeld kunnen worden aan verschillende sociale verhoudingen, zoals racialiserings- of klassenverhoudingen. Het lijkt me belangrijk om erop te wijzen dat er bij een gelijk sociaal niveau etnisch-raciale ongelijkheden bestaan, die wegens een gebrek aan gegevens vaak echter amper gedocumenteerd zijn en bijgevolg gereduceerd worden tot de sociaal-economische dimensie. Deze kwestie is des te belangrijker in Brussel, waar een groot deel van de jongeren afkomstig is uit de Turkse en Marokkaanse immigratie van de jaren 1960 die destijds georganiseerd werd om het arbeiderstekort aan te pakken, en waar de sociale ongelijkheden dus boven op de etnisch-raciale ongelijkheden komen [Mazzocchetti, 2012; Jacobs en Rea, 2007].

23 Ten derde - en dit opmerkelijke punt staat centraal in dit artikel - de grotere of kleinere economische problemen van de studenten lijken bijgedragen te hebben aan het ontstaan van academische ongelijkheden. Deze stelling lijkt misschien banaal, maar zou ernstiger genomen moeten worden in het kader van de aanpak van sociale ongelijkheden in het onderwijs. De maatregelen om studenten te helpen slagen aan de universiteit (begeleiding, coaching...) zijn bijvoorbeeld deels gebaseerd op het idee dat de problemen waarmee studenten met een bescheiden achtergrond te maken hebben, voortkomen uit een vorm van "cultureel tekort". Deze maatregelen zijn daarom niet minder belangrijk, maar er zijn ongetwijfeld studenten die geconfronteerd worden met materiële problemen waardoor ze zich in een situatie bevinden die niet geschikt is om te studeren, en zeker niet in tijden van crisis. Naast deze maatregelen is er erg weinig sociale bijstand voor studenten. Enerzijds is het percentage studenten dat bijstand krijgt laag in België. Anderzijds is het bedrag van deze bijstand vaak onvoldoende om een menswaardig leven te kunnen leiden.

24 Er zijn twee complementaire en niet-exclusieve oplossingen mogelijk voor deze situatie. De eerste oplossing is uiteraard om de sociale ongelijkheden qua leefomstandigheden en huisvesting tussen de gezinnen van deze studenten eerst al weg te werken. We hebben immers gezien dat de ongelijkheden die studenten ondervinden aan de universiteit minstens voor een deel het gevolg zijn van deze ongelijkheden. De tweede oplossing is om menswaardige leefomstandigheden te bieden voor mensen met weinig middelen die momenteel een opleiding volgen. Het spreekt voor zich dat de huidige steunmaatregelen op dat vlak ontoereikend zijn, om de redenen die in de vorige paragraaf aangehaald werden en omdat ze werken op basis van een bijstandsregeling. Bijgevolg is het voor studenten moeilijk en mogelijk stigmatiserend om steun aan te vragen, aangezien ze hun staat van behoefte moeten aantonen. Dat er steeds vaker bij het OCMW aangeklopt wordt voor de toekenning van een uitkering aan studenten, zorgt er bovendien voor dat de OCMW's afwijken van hun hoofdfunctie, namelijk het verschaffen van residuaire bijstand als laatste vangnet voor mensen. De strijd tegen academische ongelijkheden zou daarentegen aangepakt moeten worden door veel beter uitgedachte, structurele bijstand te organiseren die niet aan zoveel voorwaarden gebonden is. Zo'n systeem zou een onmiddellijk egalitair effect hebben en menswaardige leefomstandigheden bieden voor studenten die momenteel materiële problemen ondervinden. Bovendien zou het hoger onderwijs op termijn toegankelijker kunnen maken door duidelijk te maken dat het ook betaalbaar is voor degenen die er nu nog van uitgesloten zijn.
BIBLIOGRAPHIE

ALALUF, Mateo, IMATOUCHAN, Najat, MARAGE, Pierre, PAHAUT, Serge, SANVURA, Robertine, VALKENEERS, Ann en VANHEERSWYNGHELS, Adinda, 2003. *Les filles face aux études scientifiques. Réussite scolaire et inégalités d'orientation*. Brussel: Éditions de l'Université de Bruxelles.

BOARINI, Romina en MIRA D'ERCOLE, Marco, 2006. Measures of Material Deprivation in OECD Countries. In: *OECD Social, Employment and Migration Working Papers*. 1/08/2006. Nr. 37. Beschikbaar op https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/measures-of-material-deprivation-in-oecd-countries_866767270205. DOI: 10.1787/866767270205

BOURDIEU, Pierre en PASSERON, Jean-Claude, 1964. *Les héritiers. Les étudiants et la culture*. Parijs: Les Éditions de Minuit.

BROUSSE, Cécile, 2010. ESeC, projet européen de classification socio-économique. In: HANNE, Georges en JUDDE DE LARIVIÈRE, Claire (dir.), 2010. *Noms de métiers et catégories professionnelles*. Toulouse: Presses universitaires du Midi. pp. 309-323. Beschikbaar op: https://books.openedition.org/pumi/33176. DOI: 10.4000/books.pumi.33176

CHEVALIER, Tom, 2018. *La jeunesse dans tous ses États*. Parijs: Presses Universitaires de France. Beschikbaar op https://www.cairn.info/la-jeunesse-dans-tous-ses-etats--9782130795407.htm

DIRECTION DES ALLOCATIONS ET PRÊTS D'ÉTUDES, 2020. *Rapport d'activités. Direction des Allocations et Prêts d'études. Année scolaire/académique 2019-2020*. Brussel: Federatie Wallonië-Brussel.

DRAELANTS, Hugues en BALLATORE, Magali, 2014. Capital culturel et reproduction scolaire. Un bilan critique. In: *Revue française de pédagogie*. 2014. Nr. 186, pp. 115-142. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/rfp/4430. DOI: 10.4000/rfp.4430

GOUVIAS, Dionysios, KATSIS, Athanassios en LIMAKOPOULOU, Aristea, 2012. School achievement and family background in Greece: a new exploration of an omnipresent relationship. In: *International Studies in Sociology of Education*. 21/08/2012. Vol. 22, nr. 2, pp. 125-145. Beschikbaar op https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09620214.2012.700186. DOI: 10.1080/09620214.2012.700186

HARB, Nasri en EL-SHAARAWI, Ahmed, 2007. Factors Affecting Business Students' Performance: The Case of Students in United Arab Emirates. In: *Journal of Education for Business*. 2007. Vol. 82, nr. 5, pp. 282-290. Beschikbaar op: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.3200/JOEB.82.5.282-290. DOI: 10.3200/joeb.82.5.282-290

HUTIN, Charlotte, 2021. Enseignement supérieur : les résultats sont meilleurs depuis le covid. In: *Le Soir* [online]. 30/09/2021. [Geraadpleegd op 4 mei 2024]. Beschikbaar op: https://www.lesoir.be/397854/article/2021-09-30/enseignement-superieur-les-resultats-sont-meilleurs-depuis-le-covid

BISA, 2024. Schoolbevolking. In: BISA [online]. 05/2024. [Geraadpleegd op 29 mei 2024]. Beschikbaar op: https://bisa.brussels/themas/onderwijs/schoolbevolking

JACOBS, Dirk en REA, Andrea, 2007. De jonge Brusselaars, tussen verscheidenheid en tegenspoed. Enquête bij de laatstejaars van de scholen van de Stad Brussel. In: *Brussels Studies*. 3/09/2007. Nr. 8. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/433 DOI: 10.4000/brussels.433
LAFONTAINE, Dominique, DUPRIEZ, Vincent, CAMPENHOUDT, Maud Van en VERMANDELE, Catherine, 2012. Le succès des « héritières » : effet conjugué du genre et du niveau d'études des parents sur la réussite à l'université. In: *Revue française de pédagogie*. 04-06/2012. Nr. 179, pp. 29-48. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/rfp/3656. DOI: 10.4000/rfp.3656

LYNCH, Kathleen en O'RIORDAN, Claire, 1998. Inequality in Higher Education: a study of class barriers. In: *British Journal of Sociology of Education*. 1998. Vol. 19, nr. 4, pp. 445-478. Beschikbaar op: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0142569980190401. DOI: 10.1080/0142569980190401

MAROY, Christian en VAN CAMPENHOUDT, Maud, 2010. Les déterminants des aspirations d'études universitaires des jeunes de dernière année secondaire en Communauté française de Belgique. In: *Les Cahiers de recherche du Girsef*. 03/2010. Nr. 77. Beschikbaar op: https://ojs.uclouvain.be/index.php/cahiersgirsef/issue/view/4133

MASSON, Philippe, 2005. Premières réceptions et diffusions des Héritiers (1964-1973). In: *Revue d'Histoire des Sciences Humaines*. 2005. Vol. 13, nr. 2, pp. 69. Beschikbaar op: https://www.cairn.info/revue-histoire-des-sciences-humaines-2005-2-page-69.htm. DOI: 10.3917/rhsh.013.0069

MAZZOCCHETTI, Jacinthe, 2012. Gevoelens van onrechtvaardigheid en complottheorie. Opvattingen van migrantenjongeren en jongeren met een Afrikaanse migratieachtergrond (Marokko en subsaharaans Afrika) in kansarme wijken van Brussel. In: *Brussels Studies*. 26/11/2012. Nr. 63. Beschikbaar op: https://journals.openedition.org/brussels/1121 DOI: 10.4000/brussels.1121

OBSERVATORIUM VOOR GEZONDHEID EN WELZIJN VAN BRUSSEL-HOOFDSTAD, 2020. *Welzijnsbarometer. Armoederapport 2021*. Brussel: Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie. Beschikbaar op: https://www.ccc-ggc.brussels/sites/default/files/documents/graphics/rapport-pauvrete/barometre-welzijnsbarometer/welzijnsbarometer_2021.pdf

PAUME, Juliette en CAUWE, Jade, 2021. *Enquête sur les ressources économiques des étudiants-es*. Brussel: Observatoire de la Vie Étudiante. Beschikbaar op: https://www.ulb.be/fr/l-ulb-s-engage/ove

PFEFFERKORN, Roland, 2011. Rapports de racisation, de classe, de sexe... In: *Migrations Société*. 2011. Vol. 1, nr. 133, pp. 193-208. Beschikbaar op: https://www.cairn.info/revue-migrations-societe-2011-1-page-193.htm. DOI: 10.3917/migra.133.0193

ROVAI, Alfred, GALLIEN, Louis en WIGHTING, Mervyn, 2005. Cultural and Interpersonal Factors Affecting African American Academic Performance in Higher Education: A Review and Synthesis of the Research Literature. In: *The Journal of Negro Education*. 2005. Vol. 74, nr. 4.

SAFI, Mirna, 2013. *Les inégalités ethno-raciales*. Parijs: La Découverte.

TERRAIL, Jean-Pierre, 2019. Les enfants des milieux populaires souffrent d'un handicap socioculturel à l'école. In: MASCLET, Olivier, MISSET, Séverine en POULLAOUEC, Tristan, 2019. *La France d'en bas ? Idées reçues sur les classes populaires*. Parijs: Le Cavalier Bleu. pp. 99-105. Beschikbaar op: https://www.cairn.info/la-france-d-en-bas-idees-2019--9791031803739-page-99.htm

VERMANDELE, Catherine, DUPRIEZ, Vincent, MAROY, Christian en VAN CAMPENHOUDT, Maud, 2012. Réussir à l'Université : l'influence persistante du capital culturel de la famille. In: *Les Cahiers de recherche du Girsef*. 2012. Nr. 87.
VIEW.BRUSSELS, 2020. Wat is de mogelijke impact van de COVID-19-crisis op de horeca in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest? Covid-19 - Focus Horeca. Analysenota en sectorale vooruitzichten. Brussel: Actiris.

## NOTES

1. De reden daarvoor is dat het diploma van de ouders een veel gemakkelijkere variabele is om te verzamelen en te gebruiken in het kader van statistische onderzoeken dan hun inkomen of sociaal-professionele positie.

2. De openbare centra voor maatschappelijk welzijn (OCMW's) zijn gemeentelijke instanties die - onder bepaalde voorwaarden - sociale bijstand verlenen aan mensen die niet in aanmerking komen voor sociale uitkeringen, zoals een werkloosheidsuitkering. Dat is bijvoorbeeld het geval voor studenten.

3. Deze enquête werd uitgevoerd op initiatief van het Observatoire de la vie étudiante van de ULB. Ik wil Juliette Paume en Jade Cauwe bedanken. Samen met hen hebben we het systeem ontwikkeld om dit onderzoek tot een goed einde te brengen.

4. De gelijkenis van de steekproef bestaande uit de studiepopulatie werd gecontroleerd voor de gekende sociaal-demografische variabelen in de populatie (opleidingsniveau, leeftijd, geslacht en nationaliteit). Aangezien deze analyse focust op de academische prestaties, werd ook een vergelijking van de indexen met betrekking tot dit aspect uitgevoerd. Uit deze vergelijking blijkt dat de steekproef voor al deze variabelen vrij gelijk verdeeld is over de populatie. Het resultaat is een diversiteit die vergelijkbaar is met die van de populatie. De kwartielwaarden voor het gemiddelde van de punten zijn bijvoorbeeld 8,36, 12,03 en 14,33 op 20 in de steekproef, tegenover 7,7, 12,12 en 14,54 op 20 in de populatie. Het is dus niet onredelijk om te veronderstellen dat de steekproef over het algemeen "representatief" is voor de populatie. De studenten met de slechtste punten zijn echter ondervertegenwoordigd. Via de enquête kon ik informatie verzamelen over deze studenten, aangezien de steekproef iets meer dan 5 % van de studenten met minder dan 1/20 als gemiddelde aan het einde van het academiejaar omvat (vergeleken met 9 % in de populatie). Dat komt wellicht doordat de enquête werd uitgevoerd aan het begin van het academiejaar (vóór de eerste examenperiode en voordat bepaalde studenten konden beslissen om hun studie stop te zetten). Om afwijkingen tot een minimum te beperken, voer ik desondanks voornamelijk analyses uit met de bedoeling om sociale groepen te vergelijken. Bij dergelijke analyses maakt het immers minder uit of de ene of de andere groep over- of ondervertegenwoordigd is, omdat de impact van de relatieve omvang van de verschillende groepen geneutraliseerd wordt door het feit dat ze in de analyse onderscheiden worden. Bijgevolg kunnen we veronderstellen dat, hoewel bepaalde groepen meer gereageerd hebben dan andere in de steekproef, de relatieve verschillen tussen de groepen nog altijd indicatief zijn voor de sociale mechanismen binnen de studiepopulatie. Ik beschouw de verzamelde gegevens dan ook als een steekproef waaruit statistische gevolgen getrokken kunnen worden.

5. Zij hebben geen toegang tot studiebeurzen, tenzij ze al vijf jaar in het land gewoond hebben, en als ze steun aanvragen bij het OCMW, dan is de kans groot dat studenten met een studievisum hun verblijfsrecht verliezen.

6. Buitenlandse studenten uit Sub-Saharaans Afrika, de Maghreb en Azië zijn nagenoeg alleen aanwezig in de masterfase.

7. Dat betekent niet dat de studievoorwaarden voor buitenlandse studenten niet belangrijk zijn. 26 % van de studenten uit arme landen, voornamelijk uit Sub-Saharaans Afrika en de Maghreb, verklaart dat ze niet de financiële middelen hebben om hun woning te verwarmen (tegenover 5 % van de studenten die in België middelbaar onderwijs gevolgd hebben), en 49 % kan zich geen schoolbenodigdheden veroorloven (versus 14 %). Deze studenten hebben dus veruit de grootste
materiële problemen. Deze kwestie kan eenvoudigweg niet behandeld worden in de beperkte ruimte van dit artikel.

8. Wanneer ik het in dit artikel over etnisch-raciale ongelijkheden heb, verwijs ik naar de sociale machts- en gezagsverhoudingen die lagere posities en minder middelen toekennen aan sociale groepen (“etnische minderheden” genoemd) vanwege hun huidskleur, nationaliteit, religie, taal... Ik beschouw etnisch-raciale groepen dus als sociale constructies die ontstaan door de aanwezigheid van die machtsverhoudingen. Voor meer informatie over dit perspectief, zie [Safi, 2013].

9. Zie de toelichting van de enquête op de website van Eurostat: https://ec.europa.eu/eurostat/web/microdata/european-union-statistics-on-income-and-living-conditions.

10. Deze verdeling moet met enige voorzichtigheid geïnterpreteerd worden. Aangezien het om een univariate statistiek gaat, is ze immers sterk afhankelijk van de mogelijke aanwezigheid van een selectiebias. Het resultaat is echter markant genoeg om aangetoond te worden: als er een bias is, dan gaat die waarschijnlijk in de richting van een oververtegenwoordiging van studenten met de minste ontberingen. Desondanks is het aandeel studenten die minstens één ontbering ervaren al groot.

11. Het aantal personen in de categorieën van ontberingen verschilt lichtjes tussen de verschillende analyses van dit artikel doordat er soms niet geantwoord werd op de verschillende gehanteerde variabelen. Waarnemingen met minstens één ontbrekende waarde op een van de gehanteerde variabelen werden a priori niet verwijderd om de omvang van de steekproef niet onnodig te moeten verkleinen voor elk van de analyses. De omvang van de groepen werd systematisch gecontroleerd; voor een vlotte leesbaarheid wordt die omvang niet meer weergegeven in de rest van het artikel.

12. De meeste resultaten en grafieken in dit artikel zijn gemaakt met fonctionr, een R-pakket dat ik ontwikkeld heb samen met François Ghesquière. Het is nog in ontwikkeling maar kan al door iedereen gebruikt worden. Meer informatie is beschikbaar op https://jgires.github.io/fonctionr/.
13. 46 % van de studenten in de steekproef woont nog bij hun ouders.

14. Horeca is een acroniem dat gebruikt wordt om de activiteitensector van de hotels, restaurants en cafés aan te duiden.

15. Wanneer een student voor meerdere opleidingen ingeschreven is, wordt het gemiddelde van de gemiddelden van elke opleiding gebruikt, gewogen volgens het aantal studiepunten van elke opleiding.

16. Eigenlijk gaat het om een verdeling in de vorm van een dichtheidsfunctie, die kan worden geïnterpreteerd als een afgevlakt kolommendiagram.

17. Om de sociaal-professionele positie van de ouders te bepalen, werd de voorkeur gegeven aan de arbeidssituatie van de vader boven die van de moeder, aangezien de moeders vaker huisvrouw waren, waardoor de positie minder sociaal discriminerend is. Als de arbeidssituatie van de vader onbekend is of als de vader afwezig is, wordt de arbeidssituatie van de moeder genomen. De gehanteerde sociaal-professionele indeling is geïnspireerd op het klassenschema van Goldthorpe [Brousse, 2010] en opgebouwd op basis van de activiteitsstatus (werknemer, bedrijfsleider, zelfstandige, huisvrouw of -man...) en de titel van het beroep zoals het in de ISCO-nomenclatuur gecodeerd is. De operationalisering gebeurde volgens de procedures die ontwikkeld werden in het kader van het Europese ESeC-classificatieproject: https://www.iser.essex.ac.uk/archives/esec.

18. Bij het invullen van de vragenlijst konden de studenten kiezen in welke volgorde ze hun ouders beschreven. Het geboorteland is dat van de ouder die als eerste beschreven werd, ongeacht het geslacht van die ouder.

19. De modaliteiten van de vereenvoudigde variabelen zijn voldoende duidelijk, met uitzondering van de sociaal-professionele positie van de ouders: de intermediaire beroepen verwijzen naar middenkaderleden en hogere bedienden en de laaggeschoolde werknemers &
werklozen verwijzen naar lagere bedienden, laaggeschoolde arbeiders en werklozen (mensen die een werkloosheidsuitkering ontvangen, huismannen en -vrouwen of mensen die ziek zijn).

20. In de enquête wordt er op basis van verschillende criteria bij de studenten naar gepeild of zij vernederende opmerkingen gekregen hebben tijdens hun opleidingstraject aan de ULB. Onder de term "racistische opmerkingen" heb ik vernederingen gegroepeerd die te maken hebben met huidskleur, afkomst of nationaliteit en/of religie.

## RÉSUMÉS

Het doel van dit artikel is om de huidige situatie omtrent de ongelijkheden in het universitair onderwijs te documenteren. Daarbij gaat de aandacht vooral naar de manier waarop specifiek materiële problemen bepalend zijn voor de academische prestaties van studenten. De statistische analyse wordt uitgevoerd op basis van onderzoeksgegevens die verzameld werden aan de Université libre de Bruxelles (ULB). Wat deze analyse zo bijzonder maakt, is dat er wordt uitgegaan van de leefomstandigheden van de studenten, waarbij ze volgens hun ontberingen in categorieën onderverdeeld worden. Het onderzoek werd uitgevoerd tijdens de COVID-19-pandemie, die de problemen van de meest kwetsbaren nog verergerd heeft en de kwestie van de leefomstandigheden uitvergroot heeft. Uit de analyse blijkt dat er wel degelijk opvallende academische ongelijkheden bestaan tussen studenten naargelang hun leefomstandigheden: hoe groter de ontberingen, hoe lager de punten van de studenten. De studenten met de grootste ontberingen hebben vaker een bescheiden achtergrond, maar we stellen vast dat er zich ontberingen kunnen voordoen los van de sociale en familiale achtergrond. Dit wijst erop dat de materiële beperkingen op zich een obstakel vormen om hogere studies met succes af te ronden. De analyse brengt ook aan het licht dat er meerdere ongelijkheden zijn op het vlak van universitair onderwijs en dat die ongelijkheden onder verschillende sociale verhoudingen vallen. Zo valt op dat er zich vooral bij een gelijk sociaal niveau specifiek etnisch-raciale ongelijkheden voordoen.

Cet article a pour objectif de documenter la réalité actuelle des inégalités dans l'enseignement universitaire, en focalisant son attention sur la manière dont les difficultés proprement matérielles conditionnent les performances académiques des étudiant·es. L'analyse statistique est réalisée à partir de données d'enquête récoltées à l'Université libre de Bruxelles (ULB) ; elle a la particularité de partir de la situation de vie vécue par les étudiant·es, en les catégorisant selon les privations qu'ils et elles subissent. L'enquête a été réalisée pendant la pandémie de covid-19, accentuant les difficultés des plus précaires et créant ainsi un effet de loupe sur la question des conditions de vie. L'analyse montre qu'il existe effectivement des inégalités académiques marquées entre étudiant·es selon leurs conditions de vie : plus les privations sont grandes, plus les points des étudiant·es sont bas. Les étudiant·es en plus grande privation sont plus souvent d'origine modeste, mais on observe que les privations peuvent agir indépendamment de l'origine sociale et familiale, indiquant que les contraintes matérielles constituent un obstacle "en soi" à la bonne conduite des études supérieures. L'analyse révèle par ailleurs que les inégalités face à l'institution universitaire sont multiples, et relèvent de rapports sociaux différents : il existe notamment, à niveau social égal, des inégalités proprement ethnoraciales.
The aim of this article is to document the current reality of inequalities in university education, focusing on the way in which purely material difficulties condition the academic performance of students. The statistical analysis is based on survey data collected at Université libre de Bruxelles (ULB); it has the particularity of starting from the living situation of students and categorising them according to the hardships they experience. The survey was carried out during the COVID-19 pandemic, highlighting the difficulties of those in the most precarious situations and thus shedding light on the question of living conditions. The analysis shows that there are indeed significant academic inequalities between students according to their living conditions: the greater the hardship, the lower the students' marks. Students who experience the greatest hardships are more likely to come from modest backgrounds, but we can see that hardship can exist independently of social and family background, indicating that material constraints are an obstacle in themselves to the successful completion of higher education. The analysis also reveals that there are many inequalities with respect to university education, which stem from different social relationships: in particular, at equal social levels, ethno-racial inequalities exist.

## INDEX

**Keywords** : education, social inequalities, racism, youth, poverty

**Trefwoorden** onderwijs, sociale ongelijkheden, racisme, jeugd, armoede

**Mots-clés** : enseignement, inégalités sociales, racisme, jeunesse, pauvreté

**Thèmes** : 5. éducation – enseignement – formation

## AUTEURS

### JOËL GIRÈS

Joël Girès is sinds 2011 onderzoeker in de sociologie. In 2022 haalde hij zijn doctoraat in de wetenschapssociologie. Datzelfde jaar werd hij onderzoeker aan het Observatorium voor Gezondheid en Welzijn (Vivalis). Zijn onderzoek focust vooral op kwesties die verband houden met sociale en gezondheidsongelijkheden. Samen met enkele vrienden en collega's heeft hij ook het Belgisch Observatorium van Maatschappelijke Ongelijkheid (www.ongelijkheid.be) opgericht.
joel.gires[at]gmail.com

## TRADUCTEURS

### ANNELIES VERBIEST (AV TRANSLATIONS)