Pamięci Włodzimierza Czapskiego pracę tę poświęcam — autorka.

Badania nad mykotrofizmem nizinnego zespołu łąkowego
na Psim Polu pod Wrocławiem

Recherches sur le mycotrophisme de l'association végétale de la
prairie située dans le bas-fond à Psie Pole près de Wrocław.

WANDA TRUSZKOWSKA

(wpl. 18. V. 51)

Badania nad mykotrofizmem nizinnego zespołu łąkowego są
jednym ogniwem, z całego cyklu prac podjętych w Polsce przez
Dominika i jego uczniów, nad całością zagadnienia mykorhizy.

Dotychczasowe zainteresowania szły po linii badania mykor-
hizy poszczególnych gatunków roślin w rozmaitych warunkach eko-
logicznych (A s a i), oraz poznanie fizjologii mykorhizy na podsta-
wie sztucznych kultur i wyosobnienia poszczególnych symbiontów
(szkoła Melin'a).

Zespół roślinny, jako całość, nie był dotychczas brany pod
uwagę w związku z tym zagadnieniem.

Roślinnością łąkową, a także jej mykorhizą, zajmował się
twórca systemu trawopolnego W. Wiliams, który w związku
z tym tematem opisuje, że: „rośliny darniowe mają powierzchnię
korzeni pokrytą białym, szarym lub żółtawym wojłokowatym po-
krowcem, składającym się z nitek przeplatających się w przestrze-
niach międzykomórkowych zewnętrznej części korzenia. Nitki te
dosięgają czasem długości 10 mm i zawierają pomiędzy swymi splo-
tami odrobiny gleby. Całość ta stanowi mykorhizę ektotroficzną,
która grubą opilnięą oplata zewnętrzne części korzenia, wytwarzając
dookoła nich zwarte pochwy". Opis ten zamieszcza Jacew-
ski (Osnowy mikołogii 1934 str. 735), dodając od siebie, że rośliny
darniowe w ogóle nie wytwarzają mykorhizy ektotroficznej.
<figure><img src="image_1.png" /><figcaption>Ryc. 1. Ogólny widok łąki na Psim Polu pod Wrocławiem. Fot. T. Dominik</figcaption></figure>

W dalszym ciągu pisze Wiliams, że: „trawy i turzyce są roślinami mykotroficznymi. Wieloletnie trawy uprawne należą na ogół do roślin autotroficznych chociaż i pośród nich trafiają się mykotroficzne”.

Autor ten zaznacza, że w środowisku beztlenowym ( mówi ciągle o łąkach) mogą żyć tylko rośliny o mykotroficznym systemie odżywiania, ponieważ same rośliny zielone nie pobierają z gleby składników popiołowych, występujących w postaci związków organicznych, chyba że wchodzą w symbiozę z grzybami, które znowu czerpią tlen niezbędny do życia z tkanki korzenia rośliny wyższej. Grzyb zaś mykorhizowy dostarcza korzeniom azotu związanego, zaczepniętego z organicznych połączeń amoniakalnych.

Odnośnie drzew podaje Williams, że olsza jest jednym z pierwszych przedstawicieli mykotrofów z pośród roślin drzewiastych.

Wyniki badań nad mykotrofizmem poszczególnych roślin, wchodzących w skład zespołów łąkowych podaje Jaczewski, cytując wypowiedzi Stahła, który między innymi zaznacza, że Cyperaceae są rodziną autotroficzną, Peyronelła, Schlichta, O'Brien'a oraz własne, zwracając uwagę że u trędownikowatych występuje parasymbioza (autorowie bez dat za nazwiskami cytowani są według Jaczewskiego).
Z dotychczasowych badań wynika, że zjawisko współżycia roślin zielonych z grzybami jest bardzo rozpowszechnione. Jest ono znacznie częstsze i pospolitsze niż do niedawna przypuszczano. Każda nowa praca, podjęta w tym kierunku, zwiększa katalogi roślin mykotroficznych (Asai 1934, Stahl 1900, Dominik 1951).

Przechodząc do własnych badań, krótko zdefiniuję pojęcie łąki jako zbiorowiska roślinnego.

Według Warminga łąki są to formacje roślin trawiastych i ziół przywiązanych do umiarkowanego klimatu. Często są to zbiorowiska nawpół sztuczne, zawdzięczające swe powstanie człowiekowi, bez interwencji którego miejsce ich niewątpliwie zajęłyby lasy, ponieważ klimat ich i stosunki wodne przeważnie odpowiadają wymaganiom lasu.

Ze względu na warunki ekologiczne i skład florystyczny详limy łąki na naturalne i sztuczne.

Patrząc na łąki naturalne, z punktu widzenia fitosocjologicznego stwierdza się fakt, że często ma się do czynienia z zespołami nietypowymi i przeważnie nietwałymi, dalekimi bardzo od klimaksu, którym dla naszego klimatu jest las.

<figure><img src="image_2.png" /><figcaption>Ryc. 2. Fragment aspektu zespołu roślinnego łąki na Psim Polu pod Wrocławiem. Fot. T. Dominik.</figcaption></figure>
<figure><img src="image_3.png" /><figcaption>Ryc. 3. Fragment aspektu zespołu roślinnego łąki na Psim Polu pod Wrocławiem. Fot. T. Dominik.</figcaption></figure>

Łąki sztuczne, charakteryzujące się małą ilością ziół, a przewagą słodkich traw i roślin motylkowych, są gatunkowo bardzo zubożające tworząc w odróżnieniu od naturalnych, nie zespoły roślinne lecz agregacje. Łąki sztuczne są zazwyczaj hodowane na miejscach podmokłych łąk kwaśnych, które uprzednio poddano melioracji. Każda łąka sztuczna może się z czasem przekształcić w łąkę półnaturalną.

Wybrany fragment łąki na Psim Polu, gdzie zebrano materiał florystyczny do badań mykorhizowych, jest właśnie przykładem łąki półnaturalnej, ponieważ od czasu ukończenia działań wojennych w 1945 r., kiedy przeszła pod zarząd Wydziału Rolnego U. W. nie była podsiewana ani nawożona.

Obecnie jest ona w stadium daleko posuniętej regeneracji, po-
nieważ ingerencja człowieka ogranicza się do dwukrotnego, w ciągu
okresu wegetacyjnego, koszenia i zbierania siana. Wobec tego można
ją traktować jako półnaturalną o czym świadczy jej skład flory-
styczny, który dla lepszego zobrazowania podam w porządku fito-
socjologicznym:

I. — piętro wysokich traw o małym zagęszczeniu stanowią:
*Alopecurus pratensis*, *Avena elatior*, *Dactylis glomerata*, *Festuca pratensis*.
<figure><img src="image_4.png" /><figcaption>Ryc. 4. Fragment aspektu zespołu roślinnego łąki na Psim Polu pod Wrocławiem. Fot. T. Dominik.</figcaption></figure>

II. — piętro niskich traw i ziół, o zagęszczeniu bardzo silnym, stanowią: *Achillea millefolium*, *Agrostis alba*, *Ajuga reptans*, *Alectorolophus maior*, *Allium schoenoprasum*, *Anemone ranunculoides*, *Antoxanthum odoratum*, *Archangecelica officinalis*, *Armeria vulgaris*, *Artemisia vulgaris*, *Bellis perennis*, *Brisa media*, *Bromus mollis*, *Brunella vulgaris*, *Caltha palustris*, *Campanula patula*, *Carex echinata*, *Carex gracilis*, *Carex panicea*, *Centaurea cyanus*, *Centaurea jacea*, *Cerastium arvense*, *Cerastium caespitosum*, *Chrysanthemum leucanthemum*, *Cirsium arvense*, *Cirsium canum*, *Cirsium oleraceum*, *Cirsium palustre*, *Crepis paludosa*, *Crepis virens*, *Daucus carota*, *Dianthus carthusianorum*, *Fragaria vesca*, *Galium boreale*, *Galium mollugo*, *Galium palustre*, *Geum rivale*, *Glechoma hederacea*, *Holcus lanatus*, *Lentodon hispidus*, *Lithospermum arvense*, *Lotus corniculatus*, *Lychnis flos cuculi*, *Lysimachia nummularia*, *Medicago lupulina*, *Myosotis caespitosa*, *Pastinaca sativa*, *Phalaris arundinacea*, *Plantago lanceolata*, *Poa palustris*, *Poa pratensis*, *Polygonum aviculare*, *Poten-
tilla anserina, Ranunculus acer, Ranunculus ficaria, Ranunculus repens, Rumex acetosa, Sanguisorba officinalis, Senecio vulgaris, Silaus pratensis, Succisa pratensis, Symphytum officinale, Taraxacum officinale, Thalictrum angustifolium, Thlaspi arvense, Trifolium hybridum, Trifolium pratense, Urtica dioica, Veronica chamaedrys, Vicia cracca.

III — piętro najniższe składa się z mchu i grzybów: Brachythecium rutabulum, Lycoperdon gemmatum i Lycoperdon pyriforme.

Omawiana łąka jest położona w dolinie rzeki Widawy o 300 m oddalona od jej koryta, leży na idealnej płaszczyźnie wzniesionej na 116 m nad poziomem morza. Jest ona wilgotna, o czym świadczy wyżej zamieszczony jej skład florystyczny. — Przez środek jej przechodzi rów melioracyjny, w którym na wiosnę można zaobserwować bardzo duże wycieki żelaziste koloru czekoladowego.

W rowie tym ulokowała się roślinność wybitnie hygrofilna, której nie można zaliczyć do zespołu łąkowego jak: Alisma plantago, Bidens tripartitus, Caltha palustris, Carex riparia, Carex vulpina, Epilobium palustre, Equisetum palustre, Filipendula ulmaria, Iris pseudoacorus, Juncus effusus, Luzula campestris, Lysimachia nummularia Lythrum salicaria, Mentha aquatica, Mentha pulegium, Myosotis palustris, Phalaris arundinacea, Polygonum amphibium, Ranunculus ficaria, Rumex crispus, Scrophularia nodosa oraz z roślin drzewiastych: Alnus glutinosa, Salix aurita i Salix fragilis.

W punktach o najwyższym wzniesieniu spotyka się pojedynczo lub w niewielkich skupieniach rośliny, które zostały wprawdzie zamieszczone w zespole, a zasadniczo należące do innych środowisk jak: Anemone ranunculoides, Armeria vulgaris, Dianthus carthusianorum, Fragaria vesca, Holcus lanatus.

W najbliższym sąsiedztwie pola napotyka się w zespole łąkowym chwasty polne jak: Centaurea cyanus, Cirsium arvense i Senecio vulgaris.

Podłożem terenu są gleby aluwialne: mada glinkowata i gleba mułowo-błotna-glinkowata. Pierwsza z nich zajmuje 3/4 powierzchni, druga występuje w najbliższym sąsiedztwie rowu oraz w płaszkach, nieckowatych zaklęnięciach terenu zaznaczających się wyraźnie na wiosnę dzięki hygrofilnej roślinności.
## Profil mady glinkowatej.

0—21 cm. — poziom darniowo-próchniczny o szarym zabarwieniu i strukturze drobno-gruzełkowatej. Odczyn zbliżony do obojętnego. pH = 6—7.

22—62 cm. — poziom glinkowaty brunatno-szary o strukturze gruzełkowatej, zawierającej rdzawe cętki i plamy wodorotlenku żelazowego oraz konkrecje żelazowo-manganowe, pH = 6,1.

63—95 cm. — warstwa pyłowa żółto zabarwiona z licznymi plamami rdzewymi oraz płatami szaro-zielonymi (gley).

96—120 cm. — piasek średni i gruby żółto-szary przechodzący w dolnej części w piasek drobny i wilgotny o zabarwieniu zimnym. Przejścia między horyzontami glebowymi łagodne.

## Profil gleby mułowo-błotnej-glinkowatej.

0—21 cm. — namuł glinkowaty o strukturze grubo-gruzełkowej i dużej za-wartości próchnicy, na dole występują rdzawe cętki, pH=6,0. Przejście do następnego horyzontu stopniowe.

22—62 cm. — namuł glinkowaty ciemno-szary, dużo cętek i nacieków wodorotlenku żelazowego.

63—114 cm. — namuł glinkowaty szaro-zielonkawy, oglejony z wtrąceniami wiwianitu. Dużo rdzawych zacieków. Przejście wyraźne. poniżej 115 cm. jasno-szary gruby piasek. Woda gruntowa na głębokości 116 cm.

Załączam również dane dotyczące stosunków wodnych, które stanowią bardzo ważny czynnik w życiu i rozwoju łaki, a są uzależnione od klimatu: w tym szczególnie od ilości wody opadowej i temperatury oraz wody gruntowej.

<caption>TABELA Nr 1</caption>

Poziomy wody gruntowej dla mady glinkowatej

<table><thead><tr><th>Data</th><th>Głębokość wody gruntowej</th></tr></thead><tbody><tr><td>18.IX.47</td><td>135 cm.</td></tr><tr><td>17.X.47</td><td>145 ,,</td></tr><tr><td>3.XI.47</td><td>142,5 ,,</td></tr><tr><td>14.XI.47</td><td>131,5 ,,</td></tr><tr><td>28.XI.47</td><td>108,0 ,,</td></tr><tr><td>15.XII.47</td><td>47,0 ,,</td></tr><tr><td>27.XII.47</td><td>33,5 ,,</td></tr><tr><td>10.I.48</td><td>13,0 ,,</td></tr><tr><td>25.I.48</td><td>woda wystąpiła na powierzchnię</td></tr><tr><td>12.II.48</td><td>" "</td></tr><tr><td>1.III.48</td><td>23,0 cm.</td></tr><tr><td>14.III.48</td><td>10,0 ,,</td></tr><tr><td>25.III.48</td><td>16,0 ,,</td></tr><tr><td>15.IV.48</td><td>85,0 ,,</td></tr><tr><td>5.V.48</td><td>85,0 ,,</td></tr><tr><td>2.VI.48</td><td>89,0 ,,</td></tr><tr><td>2.VII.48</td><td>97,3 ,,</td></tr></tbody></table>
<caption>T A B E L A Nr 2</caption>

Poziomy wody gruntowej dia gleby mułowo-błotnej-glinkowatej

<table><thead><tr><th>Data</th><th>Głębokość wody gruntowej</th></tr></thead><tbody><tr><td>18.IX.47</td><td>109,0 cm.</td></tr><tr><td>17.X.47</td><td>114,0 ,,</td></tr><tr><td>3 XI.47</td><td>110,0 ,,</td></tr><tr><td>14.XI.47</td><td>96,5 ,,</td></tr><tr><td>28.XI.47</td><td>73,5 ,,</td></tr><tr><td>15.XII.47</td><td>18,5 ,,</td></tr><tr><td>27.XII.47</td><td>4,0 ,,</td></tr><tr><td>10.I.48</td><td>woda wystąpiła na powierzchnię</td></tr><tr><td>25.I.48</td><td>" " " "</td></tr><tr><td>12.II.48</td><td>" " " "</td></tr><tr><td>1.III.48</td><td>" " " "</td></tr><tr><td>14.III.48</td><td>" " " "</td></tr><tr><td>25.III.48</td><td>" " " "</td></tr><tr><td>15.IV.48</td><td>21,0 cm.</td></tr><tr><td>5.V.48</td><td>64,5 ,,</td></tr><tr><td>2.VI.48</td><td>69,5 ,,</td></tr><tr><td>2.VII.48</td><td>75,0 ,,</td></tr></tbody></table>

Profile glebowe oraz stosunki wodne opracował dr Stanisław Kowaliński, starszy asystent Zakładu Gleboznawstwa Wydziału Rolnego U. W.

<caption>T A B E L A Nr 3</caption>

Dane klimatyczne

<table><thead><tr><th colspan="14">Miesiące</th></tr><tr><th></th><th>I</th><th>II</th><th>III</th><th>IV</th><th>V</th><th>VI</th><th>VII</th><th>VIII</th><th>IX</th><th>X</th><th>XI</th><th>XII</th></tr></thead><tbody><tr><th>Średnia temperatura</th><td>-1,3°</td><td>-1,5°</td><td>2,4°</td><td>7,6°</td><td>13,6°</td><td>15,0°</td><td>18,7°</td><td>17,1°</td><td>13,9°</td><td>9,0°</td><td>4,0°</td><td>-0,7°</td></tr><tr><th>Opady w mm.</th><td>33</td><td>26</td><td>24</td><td>46</td><td>70</td><td>89</td><td>62</td><td>77</td><td>58</td><td>58</td><td>38</td><td>26</td></tr></tbody></table>

(Dane klimatyczne pochodzą z Deutsches Meteorologisches Jahrbuch, podaję średnią z dziesięciolecia 1924—1933).
Analizę chemiczną, dla obu typów gleb, na podstawie próbek pobranych z dwu pierwszych poziomów (to znaczy darniowego i beżośrednio pod nim zalegającego) wykonał Instytut Uprawy, Nawożeńia i Gleboznawstwa we Wrocławiu. Stosunkowo małe ilości azotu w danych glebach uniemożliwiły wykonanie analizy na azot azotanowy, amoniakalny i organiczny normalnymi metodami analitycznymi, dlatego podany został tylko w 0/0 azot ogólny.

<table><caption>T A B E L A Nr 4</caption><thead><tr><th>Mada glinkowata</th><th>P<sub>2</sub>O<sub>5</sub></th><th>K<sub>2</sub>O</th><th>N.</th></tr></thead><tbody><tr><td>I — poziom darniowy</td><td>12,3</td><td>1,0</td><td>0,25%</td></tr><tr><td>II — poziom</td><td>10,6</td><td>0,0</td><td>0,20%</td></tr></tbody></table>

<table><caption>T A B E L A Nr 5</caption><thead><tr><th>Gleba mułowo-błotna glinkowata</th><th>P<sub>2</sub>O<sub>5</sub></th><th>K<sub>2</sub>O</th><th>N.</th></tr></thead><tbody><tr><td>I — poziom darniowy</td><td>20,0</td><td>2,0</td><td>0,41%</td></tr><tr><td>II — poziom</td><td>17,5</td><td>2,0</td><td>0,43%</td></tr></tbody></table>

UWAGA: zawartość fosforu i potasu jest podana w miligramach na 100 gr. gleby.

Do badań mykotrofizmu wyżej opisany rodzaj łąki jest szczególnie pożądany, gdyż roślinność która w chwili obecnej ma ten teren w swoim posiadaniu, zdążyła go zagospodarować i wytworzyć mniej więcej naturalną biocenozę oraz odpowiadające danemu zespołowi warunki glebowe, ponieważ jak mówi W i l i a m s „własnym czynnikiem tworzącym glebę jest roślinność. Wszelkie przemiany gleby będą się łączyły z przemianami szaty roślinnej”.

Materiał korzeniowy do badań zbierano na przestrzeni prawie całego okresu wegetacyjnego to zn. od połowy kwietnia do połowy października i konserwowano w alkoholu.

Do badań mikroskopowych materiał korzeniowy został przygotowany metodą parafinową.

Wyniki badań nad mykotrofizmem poszczególnych komponentów wyżej omówionego zespołu podaję ułożone w tabeli dla łatwiejszego wyciągnięcia z nich wniosków.
<table><thead><tr><th rowspan="2">L.<br>p.</th><th rowspan="2">Gatunek</th><th rowspan="2">włoś-<br>niki</th><th colspan="3">Rodzaj współżycia</th><th rowspan="2">U wagi</th></tr><tr><th>myk.<br>end.</th><th>myk.<br>ekt.</th><th>inny<br>rodź.<br>współ.</th></tr></thead><tbody><tr><td></td><td>Equisetaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>1</td><td>Equisetum<br>palustre</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego.</td></tr><tr><td></td><td>Alismataceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>2</td><td>Alisma plantago</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Obwód korzeni stanowi li-<br>nia silnie pofalowana.</td></tr><tr><td></td><td>Liliaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>3</td><td>Alium*<br>schoenoprasum</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego w stadium daleko<br>posuniętego trawienia strzę-<br>pek.</td></tr><tr><td></td><td>Iridaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>4</td><td>Iris pseudoacorus</td><td>—</td><td>+</td><td></td><td></td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego, warstwa garbni-<br>kowa i trawienna dobrze<br>wyróżnialna.</td></tr><tr><td></td><td>Juncaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>5</td><td>Juncus effesus</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>6</td><td>Luzula<br>campestris Ø</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td></td><td>Cyperaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>7</td><td>Carex echinata</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>8</td><td>Carex gracilis</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>9</td><td>Carex panicea</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>10</td><td>Carex riparia</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>11</td><td>Carex vulpina Ø</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td></td><td>Gramineae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>12</td><td>Agrostis alba</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>13</td><td>Alopecurus<br>pratensis *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego. Jądra komórkowe<br>warstwy trawiennej silnie<br>powiększone</td></tr><tr><td>14</td><td>Anthoxanthum<br>adoratum</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th rowspan="2">L.<br>p.</th><th rowspan="2">Gatunek</th><th rowspan="2">włos-<br>niki</th><th colspan="3">Rodzaj współżycia</th><th rowspan="2">U wagi</th></tr><tr><th>myk.<br>end.</th><th>myk.<br>ekt.</th><th>inny<br>rodz.<br>współż.</th></tr></thead><tbody><tr><td>15</td><td>Avena elatior</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>16</td><td>Brisa media</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. Dobrze wyróżniona wars wa garbnikowa ze zdrowymi strzępkami</td></tr><tr><td>17</td><td>Bromus mollis</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>18</td><td>Festuca pratensis</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>19</td><td>Holcus lanatus*</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>20</td><td>Dactylis glomerata</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>21</td><td>Phalaris<br>arundinacea</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>22</td><td>Poa palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>23</td><td>Poa pratensis</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>24</td><td>Betulaceae<br>Alnus glutinosa</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>actino-<br>myces</td><td>Bardzo dobrze wykształcone są bulwki korzeniowe</td></tr><tr><td>25</td><td>Salicaceae<br>Salix aurita**</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>26</td><td>Salix fragilis</td><td>+</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu halmofagicznego. Na powierzchni korzeni znajduje się mufka grzybowa utworzona z brunnatnych niepodzielonych strzępek</td></tr><tr><td>27</td><td>Utricaceae<br>Utrica dioica Ø</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>284</td><td>Polygonaceae<br>Polygonum<br>aviculare *</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>29</td><td>Polygonum<br>amphibium</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th rowspan="2">L.<br>p.</th><th rowspan="2">Gatunek</th><th rowspan="2">włośniki</th><th colspan="3">Rodzaj współżycia</th><th rowspan="2">U wagi</th></tr><tr><th>myk.<br>end.</th><th>myk.<br>ekt.</th><th>inny<br>rodz.<br>współ.</th></tr></thead><tbody><tr><td>30</td><td>Rumex acetosa</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>31</td><td>Rumex crispus</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td></td><td>Caryophyllaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>32</td><td>Cerastium<br>arvense</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>33</td><td>Cerasium<br>caespitosum</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>34</td><td>Dianthus<br>car. husianorum</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>35</td><td>Lychnis<br>flos cuculi</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td></td><td>Ranunculaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>36</td><td>Anemone*<br>ranunculoides</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. Warstwy garbni-kowa i trawienna dobrze wyróżnialne. Korzeni zain-fekowanych b. dużo.</td></tr><tr><td>37</td><td>Caltha*<br>palustris</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>38</td><td>Ranunculus acer *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego daje obraz daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>39</td><td>Ranunculus<br>ficaria *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>40</td><td>Ranunculus<br>repens</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td></td><td>Cruciferae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>41</td><td>Thlaspi arvense</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td></td><td>Leguminosae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>42</td><td>Lathyrus<br>pratensis</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Bact.<br>radici-cola</td><td>Bulwki korzeniowe dobrze wykształcone</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th rowspan="2">L. p.</th><th rowspan="2">Gatunek</th><th rowspan="2">włos- niki</th><th colspan="3">Rodzaj współżycia</th><th rowspan="2">U wagi</th></tr><tr><th>myk. end.</th><th>myk. ekt.</th><th>inny rodz. współż.</th></tr></thead><tbody><tr><td>43</td><td>Lotus cornitulatus *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>Bact. radici-cela</td><td>Bardzo dobrze wykształcone bulwki korzeniowe. Mykorhiza typu tolypofagicznego. Warstwa garbnikowa i trawienna dobrze wyróżnialne</td></tr><tr><td>44</td><td>Medicago lupulina</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>”</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. W warstwie garbnikowej wyróżnia się zdrowe strzępki barwy jasnowoliwkowej, nie podzielone.</td></tr><tr><td>45</td><td>Trifolium hybridum *</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>”</td><td>Bulwki korzeniowe bardzo dobrze wykształcone</td></tr><tr><td>46</td><td>Trifolium pratense *</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>”</td><td>Bulwki korzeniowe bardzo drobne i nieliczne</td></tr><tr><td>47</td><td>Vicia cracca</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>”</td><td>Bulwki korzeniowe dobrze wykształcone. Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td></td><td>Rosaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>48</td><td>Filipendula ulmaria</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>49</td><td>Fragaria vesca *</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>50</td><td>Geum rivale</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek. Korzonki zainfe-kowane są bardzo nieliczne.</td></tr><tr><td>51</td><td>Potentilla anserina</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>52</td><td>Sanguisorba officinalis *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek. Korzonki zainfe-kowane są nieliczne.</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th rowspan="2">L.<br>p.</th><th rowspan="2">Gatunek</th><th rowspan="2">włoś-<br>niki</th><th colspan="3">Rodzaj współżycia</th><th rowspan="2">U wagi</th></tr><tr><th>myk.<br>end.</th><th>myk.<br>ekt.</th><th>inny<br>rodz.<br>współż.</th></tr></thead><tbody><tr><td>53</td><td>Lythraceae<br>Lythrum<br>salicaria</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego. W warstwie garb-<br>nikowej wyróżnia się drob-<br>ne strzępki, barwy zielon-<br>kawo-żółtej, przeżroczyste,<br>niepodzielone.</td></tr><tr><td>54</td><td>Oenotheraceae<br>Epilobium<br>palustre</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego w stadium dale-<br>ko kosuniętego trawienia<br>strzępek</td></tr><tr><td>55</td><td>Umbelliferae<br>Archangelica<br>officinalis</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego. W warstwie garb-<br>nikowej wyróżnia się zdro-<br>we strzępki.</td></tr><tr><td>56</td><td>Daucus carota *</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego. Warstwy: garbni-<br>kowa i trawienna dobrze<br>wyróżnialne.</td></tr><tr><td>57</td><td>Pastinaca sativa *</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego w stadium dale-<br>ko posuniętego trawienia.<br>Korzonków zainfekowanych<br>jest mało.</td></tr><tr><td>58</td><td>Silaus pratensis</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego. W warstwie garb-<br>nikowej wyróżnia się zdro-<br>we strzępki, barwy jasno-<br>oliwkowej, niepodzielone.</td></tr><tr><td>59</td><td>Plumbaginaceae<br>Armeria vulgaris</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>60</td><td>Primulaceae<br>Lysimachia<br>nummularia</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofa-<br>gicznego</td></tr><tr><td>61</td><td>Scrophulariaceae<br>Alectorolophus<br>maior</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Rośliny<br>zielone</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th rowspan="2">L. p.</th><th rowspan="2">Gatunek</th><th rowspan="2">włośniki</th><th colspan="3">Rodzaj współżycia</th><th rowspan="2">Uwagi</th></tr><tr><th>myk. end.</th><th>myk. ekt.</th><th>iany rodz. współż.</th></tr></thead><tbody><tr><td>62</td><td>Scrophularia nodosa</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>63</td><td>Veronica chamaedrys *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td></td><td>Labiatae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>64</td><td>Ajuga reptans *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>65</td><td>Brunella vulgaris *</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>66</td><td>Glechoma hederacea</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>67</td><td>Mentha aquatica *</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>68</td><td>Mentha pulegium</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td></td><td>Boraginaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>69</td><td>Lithospermum arvense Ø</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>70</td><td>Symphytum officinale *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>71</td><td>Myosotis caespi'osa</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>72</td><td>Myosotis palustre *</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>73</td><td>Plantago lanceolata *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. W warstwie garbnikowej wyróżnia się zdrowe, strzępki, bezbarwne, przezocrzyste, niepodzielone</td></tr><tr><td></td><td>Rubiaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>74</td><td>Galium boreale</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. Warstwy garbnirowa i trawienna dobrze wyróżnialne</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th rowspan="2">L. p.</th><th rowspan="2">Gatunek</th><th rowspan="2">włos-niki</th><th colspan="3">Rodzaj współżycia</th><th rowspan="2">U wagi</th></tr><tr><th>myk. end.</th><th>myk. ekt.</th><th>inny rodz. współż.</th></tr></thead><tbody><tr><td>75</td><td>Galium mollugo</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td>76</td><td>Galium palustre</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Roślina autotroficzna</td></tr><tr><td></td><td>Dipsacaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>77</td><td>Succisa pratensis</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td></td><td>Campanulaceae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>78</td><td>Campanula patula *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. Korzenie zainfekowane są bardzo nieliczne</td></tr><tr><td></td><td>Compositae</td><td></td><td></td><td></td><td></td><td></td></tr><tr><td>79</td><td>Achillea millefolium *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. Korzenie zainfekowane są bardzo nieliczne</td></tr><tr><td>80</td><td>Artemisia vulgaris *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. Korzenie zainfekowane są bardzo nieliczne</td></tr><tr><td>81</td><td>Bellis perennis *</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. Korzenie zainfekowane są bardzo nieliczne</td></tr><tr><td>82</td><td>Bidens triparti us</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego.</td></tr><tr><td>83</td><td>Centaurea cyanus</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. Korzonków zainfekowanych jest bardzo mało</td></tr><tr><td>84</td><td>Centaurea jacea</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego. Korzonków zainfekowanych jest bardzo mało</td></tr><tr><td>85</td><td>Chrysanthemum laucanthemum *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>86</td><td>Cirsium arvense</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>87</td><td>Cirsium canum</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>88</td><td>Cirsium oleraceum *</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr></tbody></table>
<table><thead><tr><th rowspan="2">L. p.</th><th rowspan="2">Gatunek</th><th rowspan="2">włos-niki</th><th colspan="3">Rodzaj współżycia</th><th rowspan="2">U wagi</th></tr><tr><th>myk. end.</th><th>myk. ekt.</th><th>inny rodz. współz.</th></tr></thead><tbody><tr><td>89</td><td>Cirsium palustre</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>90</td><td>Crepis paludosa</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>91</td><td>Crepis virens</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>92</td><td>Leontodon hispidus</td><td>—</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr><tr><td>93</td><td>Senecio vulgaris Ø</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego</td></tr><tr><td>94</td><td>Taraxacum officinale *</td><td>+</td><td>+</td><td>—</td><td>—</td><td>Mykorhiza typu tolypofagicznego w stadium daleko posuniętego trawienia strzępek</td></tr></tbody></table>

* wg Jaczewskiego posiada mykorhizę endotroficzną.

** wg Jaczewskiego posiada mykorhizę ektotroficzną

Ø wg Jaczewskiego roślina autotroficzną.

+ wynik pozytywny.

- wynik negatywny.

## Wnioski.

1. Z powyższego zestawienia wynika, że 68% badanego zespołu stanowią rośliny mykotroficzne.

2. Wszystkie rośliny mykotroficzne zielne wytwarzają mykorhizę endotroficzną typu tolypofagicznego.

3. Duży procent roślin błotnych, których korzenie przez część okresu wegetacyjnego znajdują się w wodzie, okazał się mykotroficzny (roślinność rowu melioracyjnego), a więc potwierdza się wniosek, że środowisko wodne nie wyklucza mykotrofizmu (A s a i 1934).
4. Wszystkie *Cyperaceae* oraz *Juncaceae*, zgodnie z wynikami Stahla, są roślinami autotroficznymi, czego jednak nie można brać za regułę ponieważ u gatunku *Juncus effusus*, z wydm nad Łebą, Nespiak znalazł mykorhizę endotroficzną.

5. Trawy łakowe, z nielicznymi tylko wyjątkami, jak *Agrostis alba* i *Festuca pratensis* okazały się mykotroficznymi.

6. Wszystkie przebadane rośliny z rodziny *Ranunculaceae* (6 gatunków), *Rosaceae* (5 gatunków), *Umbelliferae* (4 gatunki) i *Compositae* (16 gatunków) są mykotroficzne.

7. Z pośród roślin motylkowych, na 6 zbadanych gatunków, 3 okazały się mykotroficzne. Poza tym wszystkie z nich miały dobrze wykształcone bulwki korzeniowe, co znaczy że mykotrofizm nie wyklucza bakteriotrofizmu, oba te zjawiska mogą zachodzić jednocześnie.

8. Przedstawiciele rodziny *Scrophulariaceae* jak: *Scrophularia nodosa* i *Veronica chamaedrys*, o których Jaczewski mówi że tworzą parasymbiozy, wytwarzają typową mykorhizę endotroficzną typu tolypofagicznego. *Alectorolophus maior* — pasożyt roślin zielonych okazał się autotroficznym.

9. Nieliczne, na badanym terenie, rośliny drzewiaste rosnące tam w formie krzewów jak *Salix fragilis* wykazują mykorhizę ektotroficzną, *Alnus glutinosa* wchodzi w symbiozę z actinomycesami, tworzącymi na korzeniach charakterystyczne bulwki. Wyjątek stanowi *Salix aurita*, która w opisanych warunkach pozostaje steryna.

10. Porównując osiągnięte wyniki z tabelami zamieszczonymi przez Jaczewskiego w „Osnowy mikołgii" stwierdza się cały szereg sprzeczności dla takich roślin jak: *Salix aurita*, *Polygonom aviculare*, *Trifolium hybridum* i *Trifolium pratense*, które w przeze mnie opracowanym zespole okazały się sterylne, a przeciwnie *Senecio vulgaris*, podany jako roślina autotroficzna, w tym wypadku okazał się mykotroficznym, co wynika niewątpliwie z różnicic środowiska.

11. Z powyższego zestawienia, oraz dotychczasowych osiągnieć, wynika że mykotrofizm lub bakteriotrofizm (za wyjątkiem mykotrofów obligatorycznych) nie jest zjawiskiem stałym, towarzyszącym niezmiennie pewnym gatunkom roślin, lecz jest uzależniony od warunków ekologicznych i biocenotycznych.
12. Skład mineralny gleby, do którego do niedawna przywiązywano dość dużą wagę, wydaje się, że odgrywa minimalną rolę odnośnie zjawiska mykotrofizmu. Wynika to z pracy Dominika, na temat mykotrofizmu roślinności wydm nad Łebą, gdzie w identycznych warunkach glebowych (pod względem składu mineralnego), poszczególne zespoły roślinne wykazują różny % roślin mykotroficznych. Łąka na Psim Polu, posiadająca podłoże znacznie bogatsze w składniki mineralne (takie jak N,P,K) wykazuje niewiele większy % roślin mykotroficznych.

13. Roślina zielona, w poszukiwaniu optimum życiowego, będąc uzależniona od warunków glebowych i fitosocjologicznych, wchodzi w symbiozę z grzybami lub bakteriami lub obydwoma raz, choć to nie znaczy, że bez nich żyć nie może. Doświadczenia Barbieri (1936) wykazały, że lucerna hodowana na kompoście rozwija się dobrze, nie wytwarzając bulwek.

14. Odnośnie roślin łąkowych, tak traw jak i ziół, symbioza z grzybami ma duże znaczenie, ponieważ biorąc pod uwagę wypowiedź Williamsa, że za normalną formę składników pokarmowych w glebie uważać należy martwą substancję organiczną, powstałą z resztek roślinnych i zawartą w próchnicy, której składników popiołowych w postaci organicznej rośliny zielone, autotroficzne, wykorzystać nie mogą — jedynie tylko mogą ją spożytkować rośliny mykotroficzne dzięki działalności grzybów-symbiontów. Szczególnie w środowisku beztlenowym, które często występuje w rozmaitych fazach rozwojowych łąki, mogą żyć tylko rośliny mykotroficzne, gdyż proces beztlenowy nie może uruchomić elementów popiołowych substancji organicznej, co wykonują grzyby utrzymujące się przy życiu w tych warunkach tylko w symbiozie, ponieważ z korzeni symbionta czerpią niezbędny do wegetacji tlen.

15. Badania moje nie poparły przypuszczenia Williamsa, że roślinność darniowa łąk, a przede wszystkim trawy, tworzy mykorhizę ektotroficzną. Znajdowałem pośród tych roślin tylko mykorhizę endotroficzną. To co Williams brał za opilśn grzybową było prawdopodobnie nie czym innym, jak silnie wykształconymi włóśnikami.
## LITERATURA

1. Asai T. Über das Vorkommen und die Bedeutung der Wurzelpilze in den Landflanzen. Mit. aus dem Lab. d. Fünften Höheren Schule zu Kumamoto 1934.

2. Awajew M. Trawopolny system rolnictwa. P.I.W.R. 1950.

3. Burgeff H. Problematik der Mykorrhiza. Die Naturwissenschaften Jahrg. 31, 1943.

4. Demolon A. i Dunez A. Fatigues des luzerniéres, causes et remèdes. Imprimerie Alençonnaise 1936.

5. Dominik T. Mykorrhiza. P.I.W.R.L. 1951.

6. Dominik T. Badania mykotrofizmu wydm nadmorskich i śródlądowych (maszynopis 1951).

7. Jaczewski A. Osnowy mikologii. Moskwa 1934.

8. Motyka J. O celach i metodach badań geobotanicznych. Annales U.M.C.S. Lublin 1947.

9. Przecławska H. Znaczenie ziół łąkowych (maszynopis 1946).

10. Ralski E. Uprawa łąk i pas.wisk, Kraków 1946.

11. Sławiński W. Podstawy fitosocjologii. Lublin, nakł. U.M.C.S. 1950.

12. Stahl E. Der Sinn der Mykorrhizenbildung. Jahrb. f. wiss. Bot. Leipzig 1900.

13. Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B. Rośliny polskie. Ks. Atlas 1924.

14. Tomaszewski J. Gleby łąkowe. Puławy, nakł. P.I.N.G.W. 1947.

15. Williams W. Poczwowjedjenje. Izbrannyje soczynienia w II tomach, Moskwa 1949.

16. Williams W. Podstawy rolnictwa P.I.W.R. Warszawa 1950.

## RÉSUMÉ

L'auteur présente les résultats des recherches sur le mycotrophisme de l'association des prairies situées dans le bas — fond à Psie Pole près de Wrocław.

La prairie mentionnée si-dessus est située dans la vallée de la rivière Widawa sur une large plaine. Le sol de ce terrain est constitué par des alluvions. L'auteur présente les descriptions exactes des profils, des relations hydrologiques ainsi que les résultats de l'analyse chimique du contenu du sol en K, P et N.

On peut considérer cette prairie comme demi-naturelle dans une phase de régénération très avancée. La composition de sa flore est présentée dans l'ordre phytosociologique.

Le matériel servant aux recherches sur les racines est préparé au moyen de la méthode de la paraffine.

Voici les résultats obtenus:
1. Les plantes mycotrophiques constituent 68% de l'association végétale.

2. Toutes les plantes mycotrophiques herbacées produisent la mycorrhise endotrophique du type tolypophage.

3. Un grand nombre de plantes des marais est mycotrophique, ce qui confirme la conclusion que le milieu aquatique n'exclue pas le mycotrophisme.

4. Toutes les *Cyperaceae* et *Juncaceae* sont des plantes autotrophiques.

5. Sauf quelques rares exceptions toutes les graminées sont mycotrophiques.

6. Toutes les plantes de la famille *Ranunculaceae* (6 espèces), *Rosaceae* (5 espèces), *Umbelliferae* (4 espèces) et *Compositae* (16 espèces) qu'on a examineés sont mycotrophiques.

7. Parmi les plantes de la famille des legumineuses sur 6 espèces examinées, 3 sont mycotrophiques. En plus les nodosités de leurs racines sont bien developpées ce qui prouve que le bactériotrophisme n'exclue pas le mycotrophisme.

8. Les représentants de la famille *Scrophulariaceae* dénotent une typique mycorrhize endotrophique.

9. Un petit nombre de plantes arborescentes telles que *Salix fragilis* montrent une mycorrhize éctotrophique, *Alnus glutinosa* vit en symbiose avec *Actinomycetes*.

10. Il résulte de ce tableau que le bactériotrophisme et le mycotrophisme ne sont pas des phénomènes fixes accompagnant toujours certaines espèces de plantes, mais dépendent des conditions écologiques et biocénotiques.

11. La composition minérale du sol influe très peu sur le phénomène du mycotrophisme.

12. On a constaté que la plante verte cherchant les meilleurs conditions de la vie, entre en symbiose avec les bactéries ou les champignons ce qui ne signifie pas qu'elle ne peut pas vivre sans eux.

13. En ce qui concerne les plantes des prairies la symbiose avec les champignons a une grande importance parce que les plantes autotrophiques vertes ne peuvent pas profiter des éléments des cendres sous la forme de combinaisons organiques surtout dans le milieu anaérobe, qui apparaît souvent dans les diverses phases du développement de la prairie. Dans de telles conditions, les plantes
vertes peuvent végéter grâce à la symbiose avec les champignons qui décomposent les substances organiques du sol et prennent l'oxygène indispensable à leur vie dans les tissus des racines des plantes supérieures.

14. Toutes ces recherches n'ont pas confirmé les suppositions de Williams disant que les plantes herbacées produisent les mycorrhises ectotrophiques — car on a découvert dans toutes ces plantes les mycorrhises endotrophiques.