Nowa odsłona SLH powstała pod patronatem Jana Stanisława Bystronia, jednego z niewielu polskich etnografów świadomych szkodliwości megalomanii narodowej i irracjonalności przesądów dotyczących obcych. Etnografia w odmianie *Volkskunde* rozwijała się w krajach Europy Środkowo-Wschodniej przeważnie na podłożu volkizmu. Etnografia Bystronia była jednym z chwalebnych wyjątków od tej reguły.

Klasyków wielbimy, dużo rzadziej czytamy. Tym razem w *bystronaliach* skandaliczna lektura klasyka i jego zasłużonego wydawcy, Ludwika Stommy. Rewizytujemy *Megalomanię narodową* (1926) i *Tematy, które mi odradzano* (1980). Są to dzieła historyczne, dziś już w znacznym stopniu nieaktualne. To, co w nich zwietrzało, przypomina nam o tym, czym właściwie jest nauka. Od innych instytucji obdarzonych społecznym prestiżem różni się stosunkiem do upływu czasu i – przynajmniej w teorii – skromnością. Prawdziwe autorytety naukowe nie wypierają się własnej historyczności. Poznanie mimo wszystkich zająnięć jest procesem kumulatywnym. I nigdy nie zaczyna się od zera. Dobrze opisany błąd jest cenniejszy dla procesu badania niż tony oświadczeń o nieweryfikowalnej słuszności. Błędy popełnione przez Jana Stanisława Bystronia nie unieważniają jego autorytetu patrona, winny raczej przypominać o naszej własnej historyczności.

Redakcja

## Czarność obcych

Do legendarnych wad, przypisywanych obcym, zaliczyć należy i czarność wewnętrzną (np. podniebienia) u nielubianych sąsiadów. Trudno powiedzieć o kimś, że jest czarny, jeżeli na oko stwierdzić można, że to jest nieprawda; natomiast bez narażenia się na śmieszność można mówić o kimś, że np. ma czarne podniebienie.

Otóż tego rodzaju zarzutów słyszy się dość dużo. Przedewszystkiem więc w województwach południowo-wschodnich znana jest i często stosowana nazwa *czarnych* na ozna czenie Rusinów; twierdzi się, że mają oni czarne podniebienie. Znana jest tam osobliwa zabawa, polegająca na stwierdzaniu narodowości psów; otwiera się psu pysk, mówiąc: „pokaż, czyś Polak, czy Rusin” i następnie orzeka z czarnego czy czerwonego podniebie nia. Czarność przypisują też sąsiedzi niewielkiej grupce etnograficznej w północnej części powiatu mławskiego osiadłej, Poborzanom czy Pobożanom (nazwę tę wyprowadzono od boru, ale też i od herbu Pobóg); mówi się więc o nich, że mają „czarno w pysku” i z tego wyprowadzają wnioski o ich gwałtowności i złośliwości, gdyż podług zdania ludu, ten pies jest najkąśliwszy, który ma czarno w pysku. Sami Poborzanie tłumaczą tę „czarność w pysku”, w którą widocznie uwierzyli, tem, że w lecie jadają dużo czarnych jagód, obficie w okolicy rosnących<fnref n="1" />. Także i Adalberg w *Księdze przystów* notuje powiedzenie: „to Poborzaniec z czarnem podniebieniem”<fnref n="2" />. Znane jest też określenie „ciemnych Mazurów” stosowane właśnie do Poborzan, które chyba też w związku z tą legendarną czarnością pozostaje.

<footnote n="1">1. L. Rutkowski, Gościccy Papaje, Wisła XV. 275.</footnote>

<footnote n="2">2. S. Adalberg, Księga przystów polskich sv. Pobożanin.</footnote>
Naodwrót znów Mazurzy tę czarność przypisują sąsiadom ze wschodu; pod Tykocinem mówi się więc „czarny jak Żmudzin”<fnref n="3" />. Litwini nie pozostają dłużni, śmiejąc się, że „u Mazura czarna rura”, na co zresztą otrzymują odpowiedź: „póty czarna, aż go Litwin pocałuje”<fnref n="4" />. Mieszczanie krakowscy śmiali się z górali, że mają czarne podniebienie<fnref n="5" />. Na Kaszubach mieszkańców Kiełpina nazywają smokami (smoczy), gdyż mają mieć oni czarno w ustach<fnref n="6" />; wyzwisko „smoczypysk” znane jest też w Poznańskiem<fnref n="7" />.

Podobnie mówi się także o szlachcie. Włościanin, niechętnie odnosząc się do szlachty, przypisuje jej najrozmaitsze wady fizyczne i moralne, między innemi także i ową czarność. Mówi więc lud na Podlasiu, draźniąc się w sprzeczce ze szlachtą zagonową, że „u szlachcica w zadku czarno”<fnref n="8" />. Jeszcze stary Gołębiowski przed stu laty z górą, mówiąc o niechęci ludu do szlachty zagonowej wspomina o przysłowiowym zwrocie *czarny był jak u szlachcica*, co zresztą bardzo racjonalistycznie a naiwnie tłumaczył. W Poznańskiem znany jest na ten temat mało wybredny wierszyk, pouczający, jak to w pewnych okazjach można poznać szlachcica.

Ostatecznie, możliwą jest także rzeczą, że przezwisko *czarny*, stosowane do szlachty (a potem wogóle do inteligencji miejskiej) w Krakowskiem<fnref n="9" /> można związać z powyższymi przykładami. Nie wykluczamy jednak możliwości, że przezwisko to oznacza po prostu djabła, którego też eufemicznie czarnym się nazywa.

Określenia te stosuje się także i do obcych, przychodzących z zewnątrz na terytorium polskie. Czarnymi nazywają więc Kaszubi obcych handlarzy (czy nie Słowaków?) sprzedających łapki na szczury i tp. drobne przedmioty. Znany autor djalektyczny kaszubski, Hieronim (Jarosz) Derdowski, opisuje w ciekawym obyczajowo utworze *O panu Czorlińscim, co do Pucka po sece jachol*<fnref n="10" /> jakto w Warszawie nie chcieli uwierzyć szlachetce kaszubskiemu, panu Czarlińskiemu, że jest Polakiem:

> Nie chcele mnie tam wierzeć, że jem jech rodociem,
> Liczele mnie – niechże za to Pan Bóg jech nie korze –
> Do ty rodzi, z chtorny weszle czorni łapiczkorze –

Brano go więc widocznie za Słowaka, których też czarnymi nazywano. Widocznie są to określenia, używane chętnie w stosunku do obcych – tych czy innych. Adalberg notuje jeszcze przysłowiowe powiedzenie: czarny jak Szwed<fnref n="11" />.

Przypuszczać należy, że i w folklorze obcym dałoby się znaleźć podobne przykłady. Przytoczyć można przykład, zpisany przez Tylora, któremu opowiadał Francuz-protestant

<footnote n="3">³ Wisa X. 628.</footnote>

<footnote n="4">⁴ J. Karłowicz, *Przyczynek do zbioru przysłów*, Kraków 1879, str. 29.</footnote>

<footnote n="5">⁵ Materjały antrop. archeol. i etnogr. XIV. 63.</footnote>

<footnote n="6">⁶ Nadmorski, *Kaszuby i Kociewie*, 51.</footnote>

<footnote n="7">⁷ Kolberg, *Poznańskie III*. 120.</footnote>

<footnote n="8">⁸ Materjały antrop. archeol. i etnogr. I. 6.</footnote>

<footnote n="9">⁹ Np. Materjały antrop. archeol. i etnogr. I. 8.; zob. też Karłowicz *Słownik gwar*, sv. Czarny.</footnote>

<footnote n="10">¹⁰ Toruń 1880, str. 105.</footnote>

<footnote n="11">¹¹ Adalberg, *Księga przystów*, sv. Szwed.</footnote>
o przezwisku gorgeo negro, czarne gardło, stosowanem do hugenotów<fnref n="12" />. Powiedzenie to brano tak dosłownie, że zmuszano niekiedy dzieci hugenockie, aby otwierały usta i przekonywały wątpiących naocznie, że mają gardło normalnej barwy.

## Przykry zapach obcych

Niechęć do obcych wyraża się też w przekonaniu, że wydają oni specyficzny zapach, który uzasadnia ich unikanie. Niewątpliwie, istnieją specjalne zapachy rasowe, w związku z odmiennemi wydzielinami skóry; tak np. Europejczyk poznaje łatwo zapach murzyński<fnref n="13" />, a Japończyk odczuwa przykro rasowy zapach człowieka białego. Ale nie o to nam tu chodzi, lecz o fikcyjne zapachy, przypisywane obcym dla ich zohydzenia, czy też dla uzasadnienia ich odrębności.

Bardzo powszechne jest przekonanie o specjalnie nieprzyjemnym zapachu ludności żydowskiej. Nie wykluczamy tu możliwości istnienia u pewnych osobników specjalnych zapachów, związanych może z wkładem murzyńskim w populacji żydowskiej<fnref n="14" /> (pamiętać należy, że niema fizycznej rasy żydowskiej, lecz historycznie ukształtowana mieszanina różnych elementów rasowych); w bardzo wielu wypadkach będzie można skonstatować taką czy inną przykrą woń, powstałą wskutek nieczystości, nieprzewietrzania mieszkań, specjalnego zajęcia lub też spożywania pokarmów o ostrej woni, podobnie zresztą jak u innych grup ludności. Niewątpliwie jednak owo przekonanie, że „żyd śmierdzi”, ma charakter legendarny, wychodzący daleko poza realne fakty; jest ono niewątpliwie jednem z źródeł izolacji towarzyskiej ludności żydowskiej. Nie jest ono zresztą wyłącznie własnością ludności polskiej; spotykamy je często i na Zachodzie; tak np. częstem określeniem żyda w Alzacji jest Stinker<fnref n="15" />. Widzimy zresztą, że w wielu wypadkach określenie takie ma jedynie wartość słowną. Tak np. pisze Starowolski o handlu<fnref n="16" />: „porzuć smrodliwe rzemiosło żydom smrodliwym.”

<footnote n="12">12 Tylor, Cywilizacja pierwotna, Warszawa 1896, I, 321.</footnote>

<footnote n="13">13 Jan Stanisław Bystron, który przed chwilą przyganiał „staremu Gołębiewskiemu”, że coś „bardzo racjonalistycznie a naiwnie tłumaczył”, popada tu w sprzeczność z własną koncepcją atrybutów obcości. Modeluje ją zgodnie z uwarunkowaniami własnego czasu i lokalnym wyobrażeniem o racjonalności. Z zastrzeżeniami, o których za chwilę, rozpoznaje ewentualną mitologiczność „smrodu żydowskiego” [štynny foetor judaicus pisarzy antysemickich (Tokarska-Bakir, 2008)], nie potrafi jednak dostrzec mitologiczności „murzyńskiego”. Błąd Bystronia zdubluje następnie jego wydawca, Ludwik Stomma, który opatrzy przypisem „smród żydowski”, w odróżnieniu od „zapachu murzyńskiego”, o którym informacja uzyskuje tym samym status zdania quasi-obserwacyjnego (przypis redakcji).</footnote>

<footnote n="14">14 W przypisie do wydania z 1980 roku Ludwik Stomma pisze: „Ten pogląd JSB nie ma oczywiście nic wspólnego z prawdą i zaczerpnięty został przypuszczalnie mimowolnie ze spekulacyjnej antropologii Machta” (Bystron, 1980, s. 333).</footnote>

<footnote>„Czarność obcych”, klasyczny wytwór kultury, zgodnie z odkrytą przez Bystronia regułą pisano tu, jak widzimy, w „naturę” grupy marginalnej. Czyniła to nagminnie antropologia racistowska XIX i XX wieku (a więc nie tylko Macht, o którym w przypisie wspomina Stomma). Jak widać, Bystron nie do końca potrafił oprzeć się jej oddziaływaniu, i to pomimo sformułowania reguły o „czarności” jako atrybucie symbolicznym. O powszechności wyobrażenia o „czarności” Żydów, którzy w Ameryce utracili ją dopiero w zestawieniu z czarnością kolorowych pisze w swoich książkach Sander L. Gilman. Cytuje on na przykład pochodzące z roku 1857 wspomnienia polskiego ziemianina Adama Gurowskiego, podróżującego po Ameryce. Zauważył on „uderzające podobieństwo Żydów do mulatów. Źółtawa karnacja, mięsiste usta, charakterystyczne czarne włosy. Z całej populacji Żydów jedna czwarta mieszka w Polsce. Jestem więc dobrze obeznany z ich rysami. Po moim przyjeździe do Ameryki każdego jasnego mulata brałem za Żyda”, Adam de Gurowski, America and Europe, 1857, s. 177 za: (Gilman, 1986, s. 8) (przypis redakcji).</footnote>

<footnote n="15">15 Gaidoz et Sébillot, Blason populaire de la France, 61.</footnote>

<footnote n="16">16 Starowolski, Reformacja, wyd. Turowski, 103.</footnote>
W świetle porównawczem pojęcia te stają się jaśniejsze. Powszechnem np. jest przekonanie, że nieprzyjemny zapach wydają francuscy kagoci, *cagots*<fnref n="17" />; są to potomkowie ludności niegdyś izolowanej, najczęściej w leprosorjach, schroniskach dla trędowatych, którzy do dziś dnia są uważani za wyrzutków społeczeństwa i w pojęciach szerokich warstw odgrywają rolę podobną do żydów u nas. Włosi mieli podobnie mówić o Lombardach; powszechnem było w średniowieczu przekonanie, że Saraceni mają charakterystyczny zapach, który jednak tracą przez chrzest<fnref n="18" /> – tu więc związanie zarzutu z obcością religijną występuje najwyraźniej, skoro ów zapach nie jest właściwością fizyczną, lecz religijną.

Z: Jan Stanisław Bystroń, *Megalomanja narodowa* (Bystroń, 1935, ss. 66–69, 73–74). Pisownia i przypisy według oryginału.

**Bibliografia:**

**Bystroń, J. S.** (1935). *Megalomanja narodowa*. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze „Rój”.

**Bystroń, J. S.** (1980). *Tematy, które mi odradzano*. (L. Stomma, Red.). Warszawa: PIW.

**Gilman, S. L.** (1986). *Jewish Self-Hatred. Anti-Semitism and the Hidden Language of the Jews*. Baltimore, London: The John Hopkins University Press.

**Tokarska-Bakir, J.** (2008). *Legendy o krwi*. Warszawa: W.A.B.

<footnote n="17">17 F. Michel, *Histoire des races maudites de France et d’Espagne*, Paris, 1846, I. 3. 44.</footnote>

<footnote n="18">18 Michel, I. 25. 272-275. Tenże autor stwierdza dawność tych zarzutów w stosunku do żydów, 25.</footnote>